143

PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS

SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.

SERIES SECUNDA,

IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.—VENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.—MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR

PATROLOGIAE TOMUS CXLIII.

HERMANNUS CONTRACTUS MONACHUS AUGIAE DIVITIS,

HUMBERTUS S. R. E. CARDINALIS,

S. LEO IX,

VICTOR II,

STEPHANUS IX,

NICOLAUS II,

RR. PP.;

STEPHANUS CARDINALIS,

B. MAURILIUS ROTHOMAGENSIS,

GERVASIUS REMENSIS,

RAIMBALDUS ARELATENSIS,

LEODEGARIUS VIENNENSIS,

S. ANNO COLONIENSIS,

ARCHIEPISCOPI;

DROGO BELLOVACENSIS,

JOANNES SABINENSIS,

ADELMANNUS BRIXIENSIS,

HUGO II NIVERNENSIS,

FROLLANDUS SYLVANECTENSIS,

LEO ATINENSIS,

EPISCOPI;

BOVO ABBAS S. BERTINI,

WIDRICUS ABBAS S. GHISLENI,

AVESGOTUS ABBAS S. PETRI CULTURAE CENOMANENSIS,

THEUZO EREMITA ET MONACHUS,

ODO MONACHUS FOSSATENSIS,

ANSELMUS CANONICUS LEODIENSIS,

GOZECHINUS SCHOLASTICUS,

FRANCO SCHOLASTICUS LEODIENSIS,

SS. ARIALDUS ET HERLEMBALDUS,

BERENGARIUS VICECOMES NARBONENSIS.

TOMUS UNICUS.

EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM, IN VIA DICTA D'AMBOISE, PROPE PORTAM LUTETIAE PARISIORUM VULGO D'ENFER NOMINATAM, SEU PETIT-MONTROUGE.

1853

SAECULUM XI

HERMANNI

CONTRACTI MONACHI AUGIAE DIVITIS

HUMBERTI S. R. E. CARDINALIS

SILVAE CANDIDAE EPISCOPI

OPERA OMNIA

ACCEDUNT

S. LEONIS IX,

VICTORIS II,

STEPHANI IX,

NICOLAI II,

SUMMORUM PONTIFICUM

OPUSCULA, EPISTOLAE ET PRIVILEGIA

Intermiscentur

STEPHANI CARDINALIS,

B. MAURILII ROTHOMAGENSIS,

GERVASII REMENSIS,

RAIMBALDI ARELATENSIS,

LEODEGARII VIENNENSIS,

S. ANNONIS COLONIENSIS,

ARCHIEPISCOPORUM;

DROGONIS BELLOVACENSIS,

JOANNIS SABINENSIS,

ADELMANNI BRIXIENSIS,

HUGONIS II NIVERNENSIS,

FROLLANDI SYLVANECTENSIS,

LEONIS ATINENSIS,

EPISCOPORUM;

BOVONIS ABBATIS S. BERTINI,

WIDRICI ABBATIS S. GHISLENI,

AVESGOTI ABBATIS S. PETRI CULTURAE CENOMANENSIS,

THEUZONIS EREMITAE ET MONACHI,

ODONIS MONACHI FOSSATENSIS,

ANSELMI CANONICI LEODIENSIS,

GOZECHINI SCHOLASTICI,

FRANCONIS SCHOLASTICI LEODIENSIS,

SS. ARIALDI ET HERLEMBALDI,

BERENGARII VICECOMITIS NARBONENSIS,

SCRIPTA VEL SCRIPTORUM FRAGMENTA QUAE EXSTANT.

ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.

TOMUS UNICUS.

VENIT 7 FRANCIS GALLICIS.

EXCUDEBATUR ET VENIT APUD J.-P. MIGNE EDITOREM, IN VIA DICTA D'AMBOISE, PROPE PORTAM LUTETIAE PARISIORUM VULGO D'ENFER NOMINATAM, SEU PETIT-MONTROUGE.

1853

ELENCHUS AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CXLIII CONTINENTUR.

    HERMANNUS CONTRACTUS MONACHUS AUGIAE DIVITIS.

  • Chronicon cum auctariis, col. 55.—De mensura astrolabii, col. 379.—De utilitatibus astrolabii, col. 389.—De musica, col. 413.—Sequentia de beata Maria virgine, col. 443.—Carmen de conflictu ovis et lini, col. 445.

    • S. LEO IX PONTIFEX ROMANUS.

  • Libellus de conflictu vitiorum atque virtutum, col. 559.—Oratio ad Adelbertum comitem, col. 577.—Notitia de coenobio S. Apri, col. 581.—Diplomata data cum adhuc episcopus Tullensis ageret, col. 583. Epistolae et decreta pontificia, col. 591.

    • VICTOR II PONTIFEX ROMANUS.

  • Epistole et decreta, col. 803.

    • BERENGARIUS VICECOMES NARBONENSIS.

  • Querimonia adversus Guitfredum Narbonensem archiep., col. 837.

    • THEUZO EREMITA ET MONACHUS S. MARIAE DE FLORENTIA.

  • Prologus expositionis regulae S. P. N. Benedicti, col. 845.

    • ODO MONACHUS FOSSATENSIS.

  • Vita Burchardi comitis, col. 847.

    • ANSELMUS CANONICUS LEODIENSIS.

  • Historia episcoporum Leodiensium, col. 861.

    • DROGO BELLOVACENSIS EPISCOPUS.

  • Epistola ad W. coepiscopum suum, col. 863.

    • STEPHANUS X ( corr. IX) PAPA.

  • Epistolae et privilegia, col. 869.

    • GOZECHINUS SCHOLASTICUS.

  • Epistola ad Valcherum, col. 885.

    • JOANNES SABINENSIS EPISCOPUS.

  • Querimonia contra Farfenses monachos, col. 909.

    • HUMBERTUS CARDINALIS, EPISCOPUS SILVAE CANDIDAE.

  • Contra Graecorum calumnias, col. 929.—Adversus Simoniacos, col. 1005.—APPENDIX.—Fragmentum disputationis contra Graecos, col. 1213.—Domni J. Mabillonii Dissertatio de pane eucharistico azymo ac fermentato, col. 1219.

    • ADELMANNUS BRIXIENSIS EPISCOPUS.

  • Epistola ad Berengarium, col. 1289.—Rhythmi alphabetici de viris illustribus sui temporis, col. 1295.

    • NICOLAUS II PAPA.

  • Epistolae et privilegia, col. 1301.

    • HUGO II NIVERNENSIS EPISCOPUS.

  • Epistola ad Bartholomaeum Turonensem archiepiscopum, col. 1367.

    • BOVO ABBAS S. BERTINI.

  • De inventione et elevatione corporis S. Bertini, col. 1369.

    • FROLLANDUS SYLVANECTENSIS EPISCOPUS.

  • Epistola ad Berengarium, col. 1369.

    • WIDRICUS ABBAS S. GHISLENI IN HANNONIA.

  • Epistola ad Henricum imp. cognomine Nigrum, col. 1371.

    • FRANCO SCHOLASTICUS LEODIENSIS.

  • Specimen ejus operis de quadratura circuli, col. 1373.

    • B. MAURILIUS ARCHIEPISCOPUS ROTHOMAGENSIS.

  • Epistola ad episcopum Ebroicensem, col. 1387.—Professio fidei de sacramento corporis et sanguinis Christi, col. 1389.—Epitaphia Rollonis et Guillelmi Longae Spathae, Northmanniae ducum, col. 1389.

    • RAIMBALDUS ARELATENSIS ECCLESIAE ARCHIEPISCOPUS.

  • Diplomata, col. 1393.

    • GERVASIUS REMENSIS ARCHIEPISCOPUS.

  • Epistolae ad Nicolaum II et Alexandrum II, col. 1399.—Diplomata, col. 1401.

    • LEODEGARIUS VIENNENSIS ECCLESIAE ARCHIEPISCOPUS.

  • Chartae, col. 1403.

    • STEPHANUS SANCTAE ROMANAE ECCLESIAE CARDINALIS.

  • Canones concilii Turonensis, col. 1409.—Epistola ad Joannem Dolensem episcopum, col. 1411.—Diploma pro monachis Vindocinensibus, col. 1413.

    • LEO ATINENSIS EPISCOPUS.

  • De inventione corporis B. Marci martyris, col. 1415.—Privilegium pro canonicis et clericis Atinensibus, col. 1423.—Sermo de passione B. Marci, col. 1423.—Sermo in octava ejusdem, col. 1427.

    • AVESGOTUS S. PETRI CULTURAE CENOMANENSIS ABBAS.

  • Epistola ad Anselmum, postmodum Cantuariensem archiep. col. 1431.

    • SS. ARIALDUS ET HERLEMBALDUS

  • Acta, col. 1433.—S. Arialdi conciones tres, col. 1515.

    • S. ANNO COLONIENSIS ARCHIEPISCOPUS

  • Diplomata, col. 1585.

ERRATA.— Col. 869: Stephanus X leg. Stephanus IX.

ANNO DOMINI MLIV. HERMANNUS CONTRACTUS MONACHUS AUGIAE DIVITIS.

Notitia historica

Egones, Joannes

[Col. 0009]

NOTITIA HISTORICA IN HERMANNUM CONTRACTUM. (Ex Joanne Egone, lib. De viris illustribus Augiae Divitis, apud Pez, Thesaur. I, III, 688.)

[Col. 0009A] Hermannus Contractus (sic a membrorum debilitate vocatus), Augiensis coenobii singulare decus et totius Benedictini ordinis lucidissimum jubar, anno Christi 1013, XV Kal. Augusti, patre natus est Wolferado, comite Veringensi, matre autem Hiltrude. Hic puer in Augiam ductus, cum bonae quidem indolis esset, ingenium tamen rudius, litterisque addiscendis minus idoneum expertus est. Quare beatae Virginis opem, cujus singulari patrocinio jam se pridem devoverat, inclamare coepit, quae felicius ingenium illi quantocius impetravit. Hinc brevi tempore linguam Latinam, Graecam Arabicamque ita perfecte addidicit, ut quamlibet earum veluti vernaculam pronuntiaret. Poeta sui temporis fuit praeclarus, historicus excellens, musicus insignis, philosophus theologusque [Col. 0009B] praestans, mathematicus doctissimus aeque ac ingeniosissimus, ita ut laudem illi tunc nemo praeripuisse videatur. Tanta enim ingenii dexteritate de astrolabio scripsit, ut a multis ipsius astrolabii inventor haberetur. Composuit primo magna cum diligentia Chronicon succinctum et valde apertum, quod ab exordio mundi ad aevum usque suum, ad annum nempe Christi 1054, perduxit, quod saepius impressum auctius ab Henrico Canisio tom. I Antiq. Lect. editum est, insertumque tom. XI Biblioth. Patrum; de musica lib. I; De monochordo lib. I; De eclipsibus lib. I; De quadratura circuli lib. I; De computo lib. I; De physiognomia lib. I; De conflictu rhythmomachiae lib. I; De astronomia commentarius, et de compositione astrolabii lib. III; De utilitate [Col. 0009C] astrolabii lib. I; De Vitis plurium sanctorum lib. I; Historias sive officia Annuntiationis B. Virginis et S. Mariae Magdalenae; Historiam etiam de SS. angelis, sequentias de ascensione Domini, Rex omnipotens, etc.; De Assumptione B. Virginis, Ave, praeclara maris Stella, etc.; De Spiritu sancto: Veni, sancte Spiritus, et emitte coelitus. Responsorium, Simon Barjona, etc.; sequentias praeterea, responsorias cantilenasque plurimas dictavit, quas inter celeberrimae et toti Ecclesiae utiles juxta et gratae sunt antiphonae; Salve, Regina, etc., Alma Redemptoris, etc. Praeter ista etiam omnia rhetoricam et poesin Aristotelis ex lingua Arabica in Latinam vertit, multaque alia innumera luculenter [Col. 0010A] scripsit; et demum posteaquam virtutibus quidem omnibus egregie invaluit, corpore tamen vix debilia membra sustentans animam Creatori suo, cui unice in hac vita placere studuit, reddidit post partum Virginis anno 1054, et in praedio parentum suorum Adelshusen translatus est.

Tametsi vero hic prolubium mihi esset supersedere concertationibus non necessariis, quia tamen quotidie alii atque alii historias novas semper scribunt, quibus pro arbitratu suo sententias quasvis etiam manifeste falsas ad rumusculos populi captandos venditant, existimo satius futurum si ea saltem, quae de Hermanno nostro ab iis falso asserta sunt, etiam quam brevissime refutarem, ne, si tacerem, nullum argumenta nostra robur, quo nosmet [Col. 0010B] cum Contracto tueremur, credi possent habere.

Trithemius proinde, monachis Augiensibus immerito iniquior, pluribus locis scripsit Hermannum nostrum San-Gallensem fuisse, quem ejus errorem alii secuti in turpiores etiam lapsi sunt. Nam ut conceptam semel animo falsam opinionem tuerentur, asserere ausi sunt Helpericum S. Galli, caeteroqui eruditissimum monachum, Hermanni praeceptorem fuisse ac magistrum; eique e vita abeunti in San-Gallensi gymnasio Hermannum substitutum, ut nimirum, si omnia tam belle convenirent atque cohaererent, nemo amplius Hermanni monachatum San-Gallensem in dubium revocare, nedum impugnare tentaret. Ne autem videar nullum hujusce commenti auctorem citare posse, jubeo lectorem Jacobi Meckii [Col. 0010C] libellum De episcopis Constantiensibus Germanico idiomate editum adire, ubi ille hanc fabulam rotunde, deque veritate ejus nihil sollicitus enarrat, tamque certam et notam existimat, ut etiam nullum pro se neque argumentum neque auctorem adducat. Unde vero hunc errorem hauserit, mihi nondum liquet. Optarem vero ut scriptores et historiculi tales quae sibi incomperta sunt silentio praeterirent, nec cum tanto aliorum praejudicio magnam vani honoris existimationem et apud ignaros homines plausum mercari studerent. Quare enim primulum citatus scriptor Helpericum San-Gallensem ait Hermanni fuisse magistrum, nullo antiquitatis allato argumento? Nam hoc elicuit ex scriptis aliquibus Helperici, [Col. 0011A] aut ipsius Hermanni, aut ex scriptura alia veteri et authentica? Ostendat, si quod ejusmodi reperit, et veritatis radium nobis non invideat, ut et ipsi, quod aequum est, credamus; si autem, quod autumo, nihil tale invenit, quid tam audacter quod nescit affirmat? Sed quid acerbius in hominem invehor, quem opinor errore suo nihil nobis incommodaturum, sed profuturum plurimum? Si enim ego demonstraro Helpericum longe antequam Hermannus in lucem natus sit, mortem obiisse, nunquid non concidet totum ejus fundamentum? Et cum falsum esse probavero Hermannum Helperici discipulum fuisse, annon languescet quoque, si non exstinguatur, opinio, quod putat Hermannum in S. Galli coenobio monachum fuisse? Ita profecto continget: [Col. 0011B] quo enim fragilior infirmiorque isthaec opinio reddita fuerit, eo nostra fortior certiorque evadet. Siquidem cum falsum apparuerit Hermannum Helperico in schola San-Gallensi successisse, minus dein etiam verum apparebit illum in S. Galli monasterio coenobitam fuisse. Ut ergo errorem hunc citius deprehendamus, necessarium est pervestigare prius quo aevo uterque, tam Helpericus quam etiam Hermannus, floruerit. De Helperici quidem aetate nihil certius possum scribere quam quod San-Gallenses ipsi scriptores tradunt, maxime vero R. P. Jodocus Mezlerus, antiquitatum sui monasterii scriptor et illustrator egregius, qui in libro De viris illustribus monasterii S. Galli, ubi de Walafrido Strabo tractat, sic ait: Nostros certe Patres Helpericum [Col. 0011C] et Werembertum fuisse discipulos ejusdem Rabani scimus, etc. Si ergo Helpericus discipulus Rabani fuit, necesse est fuisse ante annum 847, quo Rabanum archidioecesi praefectum esse docent Contractus in Chronico, Baronius Annal. tom. X, ad praedictum Christi annum. Hinc vero ulterius colligere licet Helpericum natum fuisse ante annum 828, cum probabile sit, quando Fuldam e S. Gallo studiorum causa missus est, ad minimum septemdecim annorum fuisse, et duobus aut tribus circiter annis ibidem Rabanum sacras litteras exponentem audivisse, quod, ut dixi, ante annum 847 oportuit fieri. Nam credibile non est Rabanum, jam archiepiscopum gravissimisque curis distentum, scholas habuisse. Hoc ergo veluti fundamento supposito, videbimus [Col. 0011D] praeterea quo tempore Helpericus, si Hermanni magister fuit, docere debuerit. Imprimis enim ipse Hermannus in Chronico scribit se natum anno 1013, litteris vero septennem traditum anno 1020. Ergo post annum 1020 adhuc vixit Helpericus, imo diutius, quandoquidem a praedicto scriptore dicitur Hermannus in schola S. Galli Helperico succenturiatus; neque enim Hermannus, septennis adhuc puer gymnasio eidem praefui potuit, sed cum jam prudentia valeret, et maturus satis esset, quod ante vicesimum quartum aetatis annum vix contigisse credendum est. Si demus ergo Hermanno 24 annos antequam ludimagister San-Gallensis constitutus sit, reperiemus hoc non potuisse fieri ante annum Christi 1037. Cum [Col. 0012A] igitur, quod meminisse potest lector, supra probaverimus Helpericum natum circa annum Christi 827, sequetur illum ultra 200 annos vitam suam produxisse, ut jam Germania etiam novum se habere Nestora gloriari possit, neque suum Graeciae invidere debeat.

Et licet saepe citatus scriptor aetatem Hilperico satis longam attribuat, dicatque illum ad nonagesimum septimum usque annum pervenisse, ut forte, quod de Hermanni sub Helperico discipulatu finxit, vero similius appareat; non tamen satis finxit. Si enim vult ut fabulosa ejus opinio subsistat, necesse est ut ad nonaginta sex annos centum et quatuordecim alios adjiciat. Perpendant ergo in quantos errores contrariae opinionis auctores labantur, dum [Col. 0012B] quam semel de Hermanni professione arripuere sententiam, mordicus connituntur. Neque verosimile est quod aliquis opinari posset, fuisse forte duos Helpericos apud S. Gallum, quorum unus sub Rabano, alter cum Hermanno floruerit ejusque magister esse potuerit. Dico enim me neminem adhuc legisse qui duos hujusce nominis doctores faciat. Trithemius etiam, cujus ab adversariis fides hic miropere extollitur, unum solummodo Helpericum nominat, quem plerumque Hermanno aetate facit parem, aut etiam supparem et juniorem, praesertim in Catalogo de scriptoribus ecclesiasticis, quem post libros De viris illustribus ordinis nostri scripsit. Ibi enim ait Hermannum vixisse sub Henrico II imperatore, circa annum Domini 1040; Helpericum vero circa annum [Col. 0012C] 1069, sub Henrico III imperatore. Ecce ergo quod neque secundum Trithemii opinionem (quam ipsi alias de Hermanni monachatu libenter ut verissimam amplectuntur), Helperico ille in schola San-Gallensi substitui potuerit. Sed quid istis figmentis jam sufficienter improbatis diutius immoror? Prodamus aliquando jam nos quare nobis Hermanni monachatum ascribamus, et cur San-Gallensibus abnegemus. Quod ad nos spectat, dicimus solidiora argumenta ad ejus professionem in Augia emissam probandam non posse produci quam quae hactenus Arnoldus Wion et Christianus, Urstisius aliique veritatis amantes ex ipsomet Hermanno protulere, qualia sunt quae habet in Chronico ad annum Christi 1048. ubi sic dicit: Imperator (Henricus II) Ratispona, ubi [Col. 0012D] Pascha egit, digressus, Alemanniam repetit, et in Augiam nostram ingressus octavo Kal. Maii, novam S. Marci evangelistae patroni nostri basilicam, a domino Bernone abbate constructam, se praesente a Theodorico Constantiensi episcopo dedicari fecit, et ejusdem sancti festo apud nos octo, Ascensionem Domini Turegi, Pentecostem Soloduro celebravit, etc. Hactenus Hermannus, quem fusius de Augia sermocinantem eo libentius audivimus, quo majus hic nobis suae professionis locum inveniendi lumen praebuit. Tam luculenter enim hic scripsit, ut ea quae attulimus non indigeant nostris scholiis illustrari, clarioraque sint quam ut ullo alio interprete opus habeant. Quid enim expressius dicere potuisset, quo se Augiensem [Col. 0013A] assereret, quam quando dixit: Imperator Augiam nostram ingressus, S. Marci patroni nostri basilicam dedicari fecit. Festum S. Marci in Augia apud nos egit? Rectene San-Gallenses, dum narrare vellent imperatorem in Augia festum S. Marci evangelistae, ejus loci patroni, celebrasse, dicerent: Imperator apud nos festum S. Marci patroni nostri peregit? Si enim ita dicerent, quis, obsecro, non existimaret imperatorem festum S. Marci apud S. Gallum celebrasse, cum econtra Hermannus dicat in Augia hoc factum! Quis etiam non inde colligeret S. Marcum evangelistam apud San-Gallenses esse patronum, ejusdemque sacras reliquias ab iis asservari; cum tamen Hermannus ad annum 830 referat solummodo ad Augiense monasterium delatas? Quoniam vero [Col. 0013B] haec omnia sunt valde absurda et a veritate alienissima, sequitur a nemine alio istud Chronicon potuisse scribi quam a monacho Augiensi. Cum autem constet Hermannum hujus Chronici esse auctorem, sequitur etiam evidenter illum fuisse Augiae monachum. Nihilominus tamen, etiamsi ista sint verissima, audiamus quid contra respondeat, qualiterque verba ex Hermanno adducta explicet R. P. Jodocus Mezlerus, qui cap. 26 lib. De viris illustribus S. Galli, ubi de Hermanno tractat, sic disserit: Allucinantur vero qui putant Hermannum S. Galli monachum non fuisse. Enim vero ex eo quod Hermannus, cum Augiam nominet suam, «Augia nostra,» «imperator Augiam nostram ingressus, S. Marcum nobiscum egit,» similibusque utitur, non plus elicitur [Col. 0013C] quam Hermannum in Augia eo quo imperator advenit tempore fuisse, vel summum illud, Hermannum jam tum in Augiam receptum, stabilitatem suam in ea fortasse firmasse. Bene enim potuit Hermannus in S. Gallo religionem in principio profiteri et dein in Augiam transmeasse, etc. Hactenus ille. Videsne, lector, quomodo nodum hunc duplici telo conetur perstringere. Posteaquam enim animadvertit primum infirmius esse, etiam secundum adhibuit. Ratus est enim primo Hermannum forte tum in Augia hospitatum illi dedicationi cum aliis extraneis interfuisse. Sed etiamsi fingamus hoc factum, non tamen statim hanc ob causam Hermannus Augiam debuit vocare nostram, neque S. Marcum patronum nostrum. Nullus enim hospes et advena, dum vix alterius monasterii [Col. 0013D] limen salutasset, mox ad illud acquireret jus ut, jam proprii monasterii oblitus, illud in quo hospitaretur vocaret suum. Quis ergo non videt Hermannum, dum talibus Augium verbis descripsit, se quoque inter Augiae monachos numerasse? Cum proinde Mezlerus perspexisset hac prima sua responsione argumenti vim nondum labefactari, adjecit alteram, divinavitque Hermannum potuisse prius apud San-Gallenses professionem emittere, et dein, quando in Augiam transmeavit, ibidem professionem renovasse stabilitatemque firmasse. At cum hoc probationibus careat, gratis asseritur. Licet vero allatis exemplis conetur probare ante et post Hermannum Augienses quosdam ad S. Gallum transiisse, ibique [Col. 0014A] de novo professos esse, non tamen ideo mox asserendum etiam Hermannum quoque et alios id factitasse, cum rationes cur denuo hoc affirmemus possint dari, pro alio non item. Sed si etiam concederemus hoc factum, nihilominus Hermannus magis ad Augienses quam ad San-Gallenses pertineret. Certum est enim illum, si e S. Gallo in Augiam transiit, ibique stabilitatem firmavit, juri suo, quod ad illud monasterium habuit, prius renuntiasse, vicissimque abbatem San-Gallensem cum conventu eumdem ab obedientia sua absolvisse liberumque dimisisse. Si ergo res ita sese habeat, cur San-Gallenses, qui Hermannum tunc sponte dimiserunt, nunc repetunt et ad se nolentem revocant? Annon Mezlerus paulo supra concedere jussus est Hermannum, postquam [Col. 0014B] in Augiam e S. Gallo transmeavit, ibi stabilitatem suam firmasse? Quomodo autem revocari potest, qui stabilem se in Augia futurum juravit? Noster est ergo, et frustra post tam longam multorum temporum usucapionem repetitur, qui etiam sponte sua ante sexcentos annos indissolubili nexu cum licentia quoque San-Gallensium Augiae se alligavit. At tandem Mezlerus, ubi neque secundam hanc responsionem animadvertit pro San-Gallensibus stare, in eam denique opinionem inductus est, ut diceret Hermannum in Augia quidem, quando ita scripsit, fuisse, potuisse tamen ad S. Gallum redire, constareque ex Trithemio monachos olim pro pleniore scientia assequenda ad diversa monasteria missos; cumque hoc de discipulis sit certum, de magistris [Col. 0014C] longe fuisse certissimum.

Opinatur tertio Hermannum e S. Gallo in Augiam jam missum, ut juventutem bonis litteris imbueret Verum et haec improbabilis responsio prorsus et veritati consentanea minime est. Nam praeterquam quod tantum ad vim argumenti nostri declinandam sit excogitata, probarique aliquo testimonio nequeat, incredibile etiam est hoc contigisse tum quod Augiense monasterium tunc adventitio magistro opus non habebat, cum sub Bernone abbate, editis libris celeberrimo, viris doctissimis ita floruerit, ut omnium scientiarum culmen fastigiumque transcenderet; tum etiam, si demus aliquem a S. Gallo magistrum scholae Augiensi in subsidium missum, non tamen videtur Hermannus potuisse mitti, qui corpore [Col. 0014D] semper et valetudine infirmus, omniumque membrorum ferme destitutus est usu, sed alius corpore vegetior, et iis omnibus sufferendis accommodatior; tum denique etiam, quod non existimem, Hermannum sui aevi facile scientissimum, eruditissimumque, e suo monasterio alio fuisse ablegatum, cum sciamus hodieque thesauros pretiosos et raros diligentius custodiri. Sed attendat lector quod ultimo denique contra argumenta nostra abjiciat Mezlerus. Hic cum pensiculatius robur eorumdem examinasset, sensissetque humeros suos graviter premere, neque ostium quo erumperet patere, in omnes se partes anxius versavit, ut grave jugum scapulis suis excuteret. Occasionem demum certam elabendi se invenisse [Col. 0015A] ratus negare incipit, quae ex Chronico praedicto adduximus, verba esse ab Hermanno scripta, sed esse ab aliquo alio appendicis loco adjecta, dicitque se in Annalibus suis, a me nec visis nec lectis, hoc demonstrasse.

At si huc tandem veniendum erat, poteram omittere ea quae hactenus probavimus, poterat et Mezlerus tres a se magno studio excogitatas responsiones praeterire, et unico neganti verbo totum argumenti robur dejicere, omnemque litem componere. Verum est enim, si ea verba Hermanni non sunt, nos hactenus parum probasse; si autem sint, ut nullus ambigo, verum quoque est nos Hermannum nobis evidenter asseruisse. Licet vero ille dicat se in suis Annalibus hoc demonstrasse, miror tamen certe unde [Col. 0015B] probet. Etenim, si divinare liceat, suspicor illum inde velle colligere quod in Chronico auctiori, ab Henrico Canisio edito, multa reperiantur quae sint ab aliis interjecta. Et tametsi non ignorem hoc verissimum esse, verba tamem illa quae supra posuimus, certum est esse Hermanni; siquidem in omnibus, quas quidem me videre contigit, editionibus, et antiquis et recentioribus, tam auctioribus quam diminutioribus, reperiuntur, ut nihil etiam de manuscriptis aliis dicam. In nostro certe pervetusto exemplari (quod penes me habeo, quodque ab aliquibus ipsum autographum credebatur, etc.) licet a recentiore manu plura sint apposita, quae etiam in editionem Canisii irrepsere, verba tamen suprascripta continuato et veteri simillimo charactere in ordine [Col. 0015C] suo posita cernuntur. Ostendant adversarii, si tale aliquod vetus manuscriptum habent, ubi haec verba non inveniantur. Et licet etiam tale haberent, et ostendere possent, non tamen probabunt supradicta verba ab alio esse superaddita, cum vero simile sit Hermannum Chronicon suum non semel duntaxat composuisse, sed post aliquos annos correxisse, et rebus aliis etiam auxisse, prout aperte etiam indicant Urstisius et Canisius, affirmantque illam tam multarum editionum varietatem diversitatemque inde solum oriri. Atque de his fusius hucusque disputavimus, ut scilicet ostenderemus locum quo Hermannus in Chronico Augiensem se insinuavit, non adeo segniter tanquam obscurum, aut Chronico noviter [Col. 0015D] affictum et adulterinum esse praetereundum, sed veluti clarum imprimis, luculentum et genuinum esse notandum, ut merito, si etiam aliud argumentum non suppetat, Hermannum nobis astruxisse constare possit. Unde mirum est Mezlerum asserere ex eo loco nihil contra San-Gallenses probari. Ut enim praeteream, quod supra uberius pertractavi, unum hoc, quod Hermannus S. Marcum patronum nostrum dixerit, ad persuadendum in Augia illum coenobitam fuisse, sufficere Mezlero poterat. Meminisse enim debebat, se supra persimili argumento probasse, Walafridum sub disciplina abbatis S. Galli vixisse, quod videlicet in prologo Vitae S. Galli eumdem vocitaverit patronum nostrum. Si ergo Mezlero subinferre licuit neminem S. Gallum patronum [Col. 0016A] nostrum potuisse dicere, qui patrimonii ejus portio nulla unquam fuerit, cur et mihi non liceat asserere neminem quoque potuisse S. Marcum patronum nostrum nominare, qui patrimonii ejus etiam portio nulla fuerit unquam. Et revera inde sequi debuit, quod tamen cap. 12 supra refutavimus, Walafridum San-Gallensem fuisse, multo magis sequi debet Hermannum Augiensem fuisse, cum pluribus et diversis vocabulis uno eodemque loco tam luculenter hoc indicet. Jam vero producant etiam adversarii locum aliquem ex Chronico, quo San-Gallensem illum probent. Forte sicut S. Marcum, ita et S. Gallum vocat patronum nostrum, aut ex verbis aliis forsan colligitur fuisse San-Gallensis? Verum ego nuspiam quid tale invenio, imo vero potius contrarium non obscure [Col. 0016B] colligo ex eo quod ad annum Christi 977 scribat: Apud S. Gallum Ymmo abbas praefuit annis octo, qui templum patroni sui adornare studuit, etc. Quis, amabo, credat Hermannum fuisse San-Gallensem, cum hic consueto abstineat S. Gallum nominare patronum nostrum, cum tamen si San-Gallensis fuisset, hic minime oporteret? Cur S. Gallum Ymmonis abbatis solum patronum dixit, et suum praeteriit? Certe non aliam ob causam quam quod non ignoravit Augiensem se esse monachum et S. Marci filium.

Hactenus ergo evidenter ex ipso Hermanno probavimus eum Augiensem non San-Gallensem fuisse. Frustra igitur nobis Trithemii dissentientis auctoritas obtruditur, qui historiarum diversissimarum varietate [Col. 0016C] obrutus, particularibus istis quaestionibus examinandis minus insudare potuit. Etenim praeter ipsummet Hermannum opponimus Bellarminum De scriptoribus ecclesiasticis; Antonium Possevinum in Apparatu sacro; Antonium de Yepes Hispanum in Chronico generali ord. S. Bened.; Arnoldum Wion in Lig. Vitae; Henricum Canisium, Carolum Stengelium, Christianum Urstisium, aliosque innumeros, qui omnes concorditer asserunt, Hermannum Augiae fuisse monachum; pluresque eorum inde suspicantur Trithemii errorem fuisse ortum, quod forte prima illa et vulgata Hermanni editio ex codice San-Gallensi fuerit transcripta. Hinc etiam non subticendum existimo Hermannum ubique in veteribus manuscriptis [Col. 0016D] exemplaribus vocari monachum Augiensem, nunquam San-Gallensem, quod Arnoldus Wion diserte testatur. Unde longe aberrant a vero qui nostram de Hermanni monachatu Augiensi sententiam vocant novam, putantque primum ab eo qui Francofordianam editionem promovit inventam. Hoc enim melius refelli non potest quam si vetera inspiciantur exemplaria, quae aliquot centenis annis ante Francofordianam editionem scripta sunt, quaeque Hermanni monachi Augiensis nomen in fronte exaratum gestant. Tale exemplar reperitur Augustae apud S. Udalricum, ex quo Henricus Canisius suam editionem exscripsit. Tale etiam fuit illud quo Urstisius fuit usus, talia fuerunt ea quae Arnoldus Wion se vidisse aut legisse asserit; talia sunt mulla [Col. 0017A] hinc inde in variis bibliothecis asservata. Quomodo ergo (quod quidam dixit) nemo unquam dubitavit Hermannum fuisse S. Galli monachum antequam ejus Chronicon Francoforti prodiret? Verius proinde dixerim ego ante Trithemii tempora neminem exstitisse qui non crederet Hermannum fuisse Augiensem, quod antiqua exemplaria, de quibus modo dixi, docere possunt. Porro ut tandem controversiam hanc finiamus, audire etiam ultimo liberet quae San-Gallenses argumenta, quas rationes quosque antiquos codices pro se abducant, quibus Hermannum sibi ascribant. Hactenus enim nihil allatum est quo San-Gallensis probaretur. Quare si etiam sciretur non fuisse Augiensis, nondum tamen constaret esse San-Gallensem. Unde praeposteram esse censes eam [Col. 0017B] disputandi rationem, quando audacter quidem alienae sententiae, quantumvis munitae, insultatur, propria vero negligitur, nullisque argumentis obfirmatur. Si ergo San-Gallensium rationes nostris aliquando efficaciores perspexerimus, nemo ambigat nos veritati libenter locum daturos, litemque mox omnem sepulturos. Verumtamen donec ab iis certiora inveniantur, noster maneat tantisper Hermannus, et cum speremus fore ut vix certiora inveniant, nobiscum etiam perennabit.

APPENDIX.

Jam a me isthaec controversa de Hermanni professione concertatio finita erat, et saepius memorato R. P. Mezlero San-Gallensi transmissa, ut, si quid minus in ea videretur firmum et solidum, annotaret, [Col. 0017C] ac contrariis, si robustiora haberet, argumentis refelleret. At nihil ille, praeter antiquam illam suam toties repetitam crambem recoxit, asserens verba illa Chronici, quibus supra fusius relatis probaveramus Hermannum Augiensem esse, non esse fetum Hermanni, addiditque totam reliquam Chronici partem quae est ab anno 1040 esse supposititiam, et auctarii loco ab aliquo alio superadjectam; quod evidenter ratus est inde se demonstrasse quod videlicet in antiquiori Chronico mors et laudes Hermanni ad annum Christi 1054 descriptae inveniantur. Hoc autem certe Hermannum praestare nequaquam potuisse, sed necessum esse ab alio factum; de quo ego plane non ambigo, et libenter ipse fateor mortem ejus ab alio esse descriptam, sicut et alia [Col. 0017D] quae ejus obitum secuta sunt. At intelligere ego nulla ratione possum cur statim etiam ea omnia quae mortem ejus praecedunt, ab anno scilicet 1040 usque ad annum 1054, in quem obitus ejus incidit, Hermanno adjudicanda sint. Equidem suspicor non aliam ob causam hoc excogitatum quam ut verba illa anno Christi 1048 posita, quibus Hermannum Augiensem fuisse aperte conviceramus, spuria et incerta redderentur. Unde si nihil aliud superesset, totum sententiae nostrae fundamentum rueret, et per consequens San-Gallensium opinio fortior evaderet. Si dicas diversitatem styli et methodi diversum etiam auctorem loqui, dicam ego stylum et methodum eamdem, eumdem auctorem clamare, quod [Col. 0018A] certissimum est, et in Chronico auctiori per Canisium edito, et nunc etiam tom. IX Biblioth. Patrum inserto manifeste apparet, prout aequi et sapientes rerum censores, quorum arbitrio judicium nostrum libenter subjicimus, dispicere possunt. Verum quidem est ordinem in antiquiori illo Chronico ab anno 1040 ad finem usque longe videri diversum, tum quod multo fusior et longior hic sit, tum etiam quod in antecedentibus singulos etiam annos regiminis Romanorum imperatorum apposuerit, qui in posteriori parte omissi sunt, Christi annis solummodo notatis. At revera Chronicon novum et auctius nunc evulgatum, quod pro genuino et legitimo Hermanni fetu habendum est, ubique sibi simile prorsus est. Causa vero quare in posteriori parte prolixior sit, [Col. 0018B] sine dubio illa est, quod ea quae recentiora fuerunt, et aetate sua evenerunt, explicatius et majori cura sibi duxerit scribenda, quam ea quae ab orbe creato ad sua usque tempora contigere, quae, ut opus suum chronologicum omni ex parte perfectum appareret, compendiosissime potius attingere quam exponere studuit, quod nimirum sciret ab aliis antiquioribus hoc uberius praestitum, illud vero minime. Ad haec non possum non mirari cur Hermannus, qui ad usque sua tempora succincte quidem, sed accurate historiam suam perduxit, ea, quae suo aevo accidere, praetermisisse dicatur. Quis enim sibi persuadeat hominem laboris cupidum et historiae amantem totis 14 annis, quibus ab anno Christi 1040 inter vivos adhuc fuit, a scribendo cessasse et otiatum fuisse? [Col. 0018C] At vero, ut conjecturas alias intactas relinquamus, aliud inseparabile argumenti robur se nobis offert, quo adversariorum male fultam opinionem facillimo negotio subruamus, quod credo illos dissimulasse potius quam non advertisse. Tam enim perspicuum est, ut etiam a modice in historia versato non possit non deprehendi. Et quodnam, inquies, illud? Hoc certe quod in illa, quam negant Hermanni telam esse, Chronici posteriore parte ad annum Christi 1052 mors Hiltrudis comitissae, Hermanni matris, talibus verbis describatur qualibus nemo alius praeter Hermannum, utpote ejus filium, uti potuit. Ex quibus proinde clarissimum fiat eam Chronici partem nemini nisi Hermanno posse ascribi. Verba autem sunt ista: Eodem tempore V Idus Januarii [Col. 0018D] mater mea Hiltrudis, Wolferadi comitis uxor admodum pia, diem ultimum clausit, etc.; cui ut pro epitaphio hos scribere versus libuit:

Mater egenorum, spes auxiliumque suorum, etc.
Haec ille.

Fateantur ergo necesse est istud epitaphium Hermanni esse fetum, sicut et dicta verba ad Christi annum 1052 de Hiltrudis obitu dicta. Hoc cum ita se habere fateri adversarii velint nolint cogantur, quis non videt optime sequi verba quoque superius saepius inculcata, quibus illum Augiensem feceramus, Hermanno esse attribuenda, cum ea quae sequuntur, quaeque antecedunt, absque ulla controversia [Col. 0019A] ab omnibus Hermanni esse censeantur? Quo vero Hermannus loco historiam suam terminaverit, meum non est definire, cum hoc ad tricam nostram exterminandam nihil momenti afferre possit. Nihilominus tamen certum esse debet cum adhuc annum 1052 inchoasse, quod ex obitu Hiltrudis ibi descripto liquere potest, annum vero 1054 non complesse; quod itidem inde constare potest quod eo anno mortuus scribatur. A quo vero mors ejus fuerit adnotata, et reliqua deinceps appendix adnexa, me fugit. Modo scire sufficit ea omnia, quae annum 1054 praecedunt, germanam Hermanni tolam esse, quae auctorem ipsa suum Augiensem fuisse monachum manifeste prodat. Restaret nunc porro novum alium cujusdam Crispiniani errorem propulsare, nisi ipsa [Col. 0019B] sui absurditate ab omni peritorum historicorum schola exploderetur. Fabulatur enim iste auctor Hermannum nostrum non modo coenobitam San-Gallensem fuisse, sed praeterea somniat illum ejusdem S. Galli monasterii abbatem et dein praesulem Constantiensem factum, prout Augustinus Wickman Antuerpiensis, canonicus Norbertinus, in suo Sabbatismo Mariano, nuperrime typis evulgato, eum refert et sequitur. Siccine quae nocturnis somniis objiciuntur, aut anus commentatione confinguntur, historicorum etiam mox pro pura puta veritate et indubitatis oraculis venditare? Haecne bonorum consuetudo auctorum, ut quae triviali cujusdam stipitis cerebello efficta circumferuntur, mox calculo quoque suo soleant approbare et per omnium ora promulgare? Nequaquam bonis viris est hoc in more [Col. 0020A] positum; sed solent illi quae sunt incerta examinare; quae vera, approbare; quae falsa, e suis scriptis eliminare ac exturbare. Sed pudet naeniis ac deliramentis istis diuturnius inhaerere quae ratione et fundamento omni carent, veterumque scriptorum nemo unquam quid simile vel scripsit vel dictavit. Legantur qui de rebus San-Gallensibus scripserunt, perlustrentur accuratissime qui antistitum Constantiensium aut catalogos aut historias composuere; evolvantur exquisitissime a capite ad calcem usque, et mentiar ego si sententiam, si verbum, si litteram hoc super commento dixerint aut scripserint. Quare cum ipsi San-Gallenses rerum suarum scientissimi de praesulatu San-Gallensi Constantiensique per Hermannum administrato nihil memorent, et ex albo [Col. 0020B] suorum abbatum eum excludant, quis exterus adeo sit stupidus qui se hoc melius scire profiteri audeat?

Manet ergo firmum, ut tandem rem totam finiamus, Hermannum neque abbatem, neque episcopum fuisse creatum unquam, sed monachum Augiae duntaxat permansisse. Quod si quis allatis in medium argumentis probet eum aliquandiu in coenobio quoque San-Gallensi degisse, ut quosdam cum Martino Crusio in Annalibus Suevicis scio sensisse, non habebit me veritati contradicentem, sed maxime sibi astipulantem. Quoniam autem hucusque, ut etiam supra monui, nihil quod eorum sententiam stabiliret, inveniri aut excogitari potuit, remanebit Hermannus alumnus et filius S. Marci Augiensium tutelaris, ut quem patronum ipse suum agnoscit, nominat, et supplex veneratur.

Notitia litteraria

Fabricius, Joannes Albertus

[Col. 0019]

NOTITIA LITTERARIA. (Apud Fabricium, Biblioth. med. et inf. Lat. )

[Col. 0019C] Hermannus, a debilitate membrorum qua laboravit ab infantia dictus Contractus, filius comitis Voringensis et Sulgoviensis in Suevia, monachus S. Galli primum, deinde Augiae Majoris sive Divitis, ord. Bened., praestans ingenio, Latinae, Graecae et Arabicae peritus linguae, et qui variis scientiis animum excoluisset. Diem obiit an. 1054 in praedio suo Aleshusano . De eo Trithemius cap. 321 de S. E., et II, 84, illustr. Benedictin. et De scriptoribus Germ. cap. 41; et ex recentioribus, ut innumeros notissimosque praeteream, Nic. Hieron. Gundlingius in Gundlingianis tom. I, pag. 51 sq., et B. Joannes Hubnerus noster in Bibliothecae Historicae centuria III, pag. 71 seq. Inter opera ejus praecipuum est Chronicon de sex mundi aetatibus, quod ab rerum [Col. 0019D] originibus perduxit ad annum Christi 1054. Ejus variae et aliae aliis locupletiores exstant editiones, quoniam auctor ipse intercedente tempore videtur opus suum repastinasse vel locupletasse. Prima editio ex codice S. Galli lucem vidit edente Joan. Sichardo [Col. 0020C] Basileae 1529-1536, cum Chronico Eusebii et Hieronymi quod Hermannus, sicut Prosperi, Jornandis et Bedae quoque in A. C. 726 desinentis diligenter est secutus. Deinde in tomo uno Joannis Pistorii Francof. 1583-1613 (et curante V. C. Burchardo Gotthelf Struvio, Ratisbonae 1726 fol.) cum continuatione ab anno 1054 usque ad annum 1065. Ex meliori hinc codice coenobii S. Georgii prope Rothwilam, Christianus Urstisius inter scriptores rerum Germanicarum, Francof. 1584 et 1670. Tomo priore Chronicon Hermanni locupletius edidit veteri editione per columnas ex adverso posita, subjunctaque praeter continuationem Anonymi ab anno 1054 ad 1065, etiam alia Bertholdi presbyteri Constantiensis ab anno 1053 usque ad annum 1100. Denique [Col. 0020D] Henricus Canisius ex codice biblioth. S. Afrae et Udalrici Augustano Chronicon hoc melius atque locupletius edidit Ingolstad. 1601 4 o , tom. I Lectionum antiquar. (tom. III editionis novae, pag. 193) cum continuatione priore usque ad annum 1066. Canisii [Col. 0021A] editionem secuti sunt Bibliothecae Patrum curatores, Coloniensis tom. XI, et Lugdunensis tom. XVIII. Daniel quoque Nesselius promisit ex Caesareo codice continuationem hujus Chronici usque ad annum 1347. Continuationem ab anno 1279 ad 1310 Wicardo de Polheim, archiepiscopo Saltzburgensi, tribui, Lambecius tom. II, p. 3, adnotavit, qui et continuationis usque ad annum 1347 meminit pag. 70. Caetera Hermanni scripta apud Anonymum Mellicensem cap. 91 memorantur haec:

1. Gesta Chunradi et Henrici.

2. Carmen De conflictu ovis et lini, et aliud in modum Theoduli. Aliud item De contemptu mundi. Ex carmine De virtutibus vide Eccardi tom. II Corporis medii aevi, pag. 6.

[Col. 0021B] 3. Liher De principalibus computi regulis.

His a Trithemio adduntur: 4. Vitae plurium sanctorum.

5. De Physiognomia,

6. De compositione sive mensura astrolabii et de ejus utilitate, quae duo scripta primus edidit Bernardus Pez tom. III Thesauri Anecdotorum, parte II, pag. 95 et 109. Hos propter libros Hermannus inventor astrolabii habitus fuit a Guilelmo Durando, IV, 22, aliisque. Vide laudati Pezii prolegomena, pag. IX. Sed notum est ante Ptolemaei tempora usum astrolabii jam frequentatum fuisse.

7. De eclipsibus.

8. De quadratura circuli.

9. De conflictu rhythmomachiae.

[Col. 0021C] 10. Honorius, IV, 12, scribit dulcisonum cantum composuisse. Anonymus Mellicensis: in musica pene modernis omnibus subtiliorem, cantilenas plurimas de musica, cantusque de sanctis, satis auctorabiles edidisse. [Col. 0022A] Trithemius: praeter scriptum De musica et aliud De monochordo ait dulci et regulari melodia eum cantus et prosas pulcherrimas composuisse. E quibus est illa de beata Virgine dulcissima, Salve, Regina et Alma Redemptoris Mater, et caeterae quarum copiosus est numerus. Sequentia quoque, Veni, sanctae Spiritus et emitte coelitus lucis tuae radium ad Hermannum auctorem refertur. Vide Joannem Egonem de Viris illustribus Augiae Divitis, cap. 28, pag 689, tom. I Anecdotorum Bernhardi Pezii parte III, pag. 68, et Possevinum in Apparatu. Longe plura adduntur tum ab eodem Egone, tum a Joanne Metzlero cap. 47 De viris illustribus Sangallensibus tom. I ejusdem Pezii parte III, pag. 582. Ave, praeclara maris Stella. Historiae sive Officia Annuntiationis et S. Mariae [Col. 0022B] Magdalenae responsorium, Simon Barjona. Et sequentia: Rex omnipotens de Ascensione Domini: et Historia de angelis. Denique, Trithemio teste, transtulit nonnulla Graecorum philosophorum et Arabum astrologorum volumina in Latinum; e quibus Joannes Metzlerus nominat rhetoricam et poesin Aristotelis ex Arabico. * Scripsit etiam hymnum seu rhythmum applaudens gloriae Henrici II imperatoris, cum, Obbone regni Ungariae invasore pulso, Petrum legitimum principem restituit. Incipit haec cantilena: Vox haec melos pangat. Vide Albericum in Chronico ad an. 1045. Hermanni hujus elogium historicum ab ejus familiari anno forte 1054 conscriptum e ms. codice Vindobonensi dedit Muratorius Antiq. tom. III, pag. 933. In eo vero, praeter opera [Col. 0022C] Contracti hic recensita, commemoratur libellus De octo viciis capitalibus jocundulus metrica diversitate liricum poetice (sic).

VITA HERMANNI.

Prologus ad Vitam Hermanni

Ussermannus, Emilianus

[Col. 0021]

AD VITAM HERMANNI CONTRACTI PROLOGUS USSERMANNI. ( Germaniae sacrae Prodromus, tom. I, ad calcem Chronici Hermanni.)

[Col. 0021D] Hermanni Chronici continuationem praefati nostri codices auspicantur ab ejusdem Vita, scripta a Bertholdo, ejus discipulo, ut testatur Anonymus Mellicensis (libro De Script. eccl., c. 92) ac Murensis codex, qui ad calcem Chronici Hermanni notat: Abhinc Bertholdus, ac mox Vitam Hermanni orditur. De quo quidem Bertholdo diximus jam in dissertatione operis praevia.

Vitam igitur hanc continuationi isti ex codicibus nostris praemittendam censuimus, tum ut Bertholdi hujus scripta, quae quidem Mellicensis Anonymus indicat, integra habeamus, cum etiam ut nihil quod [Col. 0022D] Hermannum spectat, hic desideretur. Edidit quidem illam, a nostra parum diversam, et a cl. Garellio sibi e Caesarea Vindobonensi bibliotheca communicatam, Lud. Ant. Muratorius Antiquit. Ital. tom. III, p. 933, sub nomine Elogii Hermanni Contracti ab ejus familiari conscripti. Sed in paucorum manibus sunt ista volumina.

Equidem brevis elogii nomen aptius meretui haec Vita, quippe quae praeter paucas admodum vitae ejusdem circumstantias, virtutum ejus encomia, ac operum illius indiculum nihil fere complectitur eorum quae aliorum Vitae scriptores particularia [Col. 0023A] adnotare plerumque solent. Quae quidem ex ipsius Chronico hic in compendio sistere haud abs re duximus.

Natales suos ac progeniem ipse prodit Hermannus variis in locis. Memoratis ad an. 1009 Wolferadi comitis junioris nuptiis cum Hiltrude se eorum filium, ac aliorum quatuordecim liberorum fratrem profitetur. Mox anno sequente 1010 Wolferadi senioris comitis, paterni sui avi, obitum refert, omisso tamen familiae nomine; quam vero omnes ex Veringensibus comitibus repetunt, quos inter apud plerosque scriptores supplendus est Wolferadus hic senior. Comitatum istum in Suevia olim amplissimum Crusius (Annal. Suev. p. II, l. VI, c. 9) ab Alpibus Suevicis ultra Danubium usque extendit, qui [Col. 0023B] deficiente priore stirpe partim dapiferis de Walpurg, partim Zolleranis cessit.

Wolferadi hujus senioris conjux et avia Hermanni fuit Bertha, cujus ipse obitum ad an. 1032 consignat. Berthae patruum fuisse Reginbaldum seu Reginboldum, in pugna contra Ungaros apud Augustam occisum ad ann. 955 scribit. Matrem illi tribuit S. Udalrici Augustani episcopi sororem, quam ad an. 971 Luitgardam appellat, matrem quoque Adalberonis avunculo suo Udalrico in episcopatu successoris destinati. Tertius ejus filius, qui et Berthae pater, ex Vita S. Udalrici c. 15 apud Velserum eruitur, Manegoldus frater praedicti Adalberonis. Hos igitur omnes Luitgardae S. Udalrici sorori, qualem ex stemmate genealogico apud eumdem [Col. 0023C] Velserum, p. 589, unicam habuit, tribuendos esse extra dubium est.

At major est in eorum patre seu Luitgardae marito statuendo difficultas. Vocatur equidem in laudato stemmate Luitgarda haec prima uxor Burchardi II, seu junioris, Sueviae sive Alemanniae ducis, qui ducatum ab an. 957 usque ad an. 973 tenuit, uti ad istos annos scribit Hermannus. Verum nulli dictae Luitgardae ex eo filii suscepti fuisse memorantur in tota Vita S. Udalrici, nec apud Stumpfium (Chron. Helvet. L. IV, c. 38) . Crusius quidem (Annal. Suev. p. II, l. III, c. 11) Adalberonem et Reginboldum cum aliis Burchardo ex Luitgarda filios tribuit, satis tamen fabulose, dum Reginboldum primum monasterii S. Afrae Augustae an. 1012 abbatem facit, qui [Col. 0023D] tamen jam an. 955 in praelio occubuit. Nec alibi Burchardi hujus filios me legisse memini; imo in nova editione operis l'Art de vérifier les dates t. III, p. 67, an. 973, prorsus sine mascula prole decessisse scribitur, uti et in Chronico Petershusano infra edendo. Huic ipsi Burchardo, si Witichindo Corbeiensi (Annal. l. III, Meibom. t. I Script., p. 656) fides, jam anno saltem 955 nupserat filia fratris regis, Hadwigis scilicet, Heinrici Bavariae ducis, fratris Ottonis I regis, filia, quam passim alteram Burchardi ducis conjugem statuunt scriptores. Jam tum ergo Luitgarda prima uxor obierat, quam ipse jam viduam et dictorum filiorum ex alio priore conjugio matrem duxisse videtur. Atque hunc quidem [Col. 0024A] primum ejus maritum ad an. 971 pandit Hermannus, parentelae suae, si quis alius, certe optime gnarus, dum Adalberonem, juniorem ut videtur, priorum ipsius filiorum fratrem, Luitgardae sororis S. Udalrici, et Peiere comitis filium vocat. Sed quisnam hic Peiere comes? altum certe illius apud omnes istius temporis genealogos est silentium. Notatur quidem in antiquissimo catalogo nominum propriorum in Alamannia Teutonica olim usitatorum (GOLDAST. Script. t. II, p. 105) etiam nomen PEIR, quod huic satis affine est, Latina tamen ejus nomenclatura haud additur. Vix non Peringerum seu Peringerium hic latere suspicor, quem inter comites Zurichgoviae, quae ducatus Alemannici pars erat, ex chartis traditionum S. Galli producit Herrgottus [Col. 0024B] (Geneal. Habsburg. t. II) ad annos 942, 948 et 950, et ultimo quidem loco una cum ipso duce Burchardo, qui nescio qua ratione jam tum dux dici potuerit, ducatum adhuc ad an. 954 saltem tenente Ludolfo Ottonis regis filio, nisi id de Suevia tantum aut alia ducatus Alemannici parte sit intelligendum, maxime in Zurichgovia, ubi ceu ducis Burchardi senioris filius titulum forte et potestatem una cum patris sui bonis obtinuit. Verum haec alio spectant. Quod si, ut conjicimus, Peringerus iste, Zurichgoviae comes, primus Luitgardae maritus fuerit, breve admodum dicendum est hujus cum Burchardo matrimonium, quippe ex dictis intra annos 951 et 955 subsistens. Sed haec conjecturae limites haud excedant: grates habebimus illi qui certiora nos de isto Peiere comite [Col. 0024C] edocuerit.

His igitur missis, caetera ex Hermanno prosequamur. Ex tribus supra memoratis Luitgardae liberis Adalbero clericus et caelebs, nec adeo Berthae pater esse potuit. Reginbaldus jam an. 955 in praelio occumbens, qui patruus Berthae dicitur, alium fratrem habere debuit, Berthae patrem. Hunc adeo Manegoldum eorum fratrem fuisse necesse est. Frequens in familia Dilingensi Manegoldi nomen Luitgarda inde descendens aliis quoque familiis per filium suum Manegoldum induxisse videtur, quod saltem in Veringensi passim deinceps occurrit.

De hoc ipso autem Manegoldo, ut ut certo Luitgardae filio, et Berthae aviae Hermanni patre, parum aut nihil in monumentis recurrit. Manegoldus et [Col. 0024D] Wolfradus inter comites recensentur in diplomate Ottonis I pro ecclesia Curiensi an. 972, apud Herrgott l. c., n. 141, ex quibus Wolfradus facile avus Hermanni, et Manegoldus Berthae pater, ac Wolfradi deinceps gener esse potuit. Hujus porro, ut videtur, Manegoldi comitatum in pago Zurichgewe prodit alterum ejusdem Ottonis diploma pro cella Meginradi an. 975 (HERRGOTT l. c., n. 143) . Ex quo adeo genitam esse putamus Bertham an. 1032 defunctam, haud utique repugnante temporum ratione; quae enim jam 1009 filium nubilem habuit, circa haec tempora nasci debuit. Quo magis etiam nostram de Peringerio pariter Zurichgoviae comite, Manegoldi patre, conjecturam firmari arbitramur. Quid vero [Col. 0025A] conjectatus sit interpolator codicis Augiensis saec. XIV, dum Luitgardam una cum filiis Helfensteinianae familiae adnumeravit, nos saltem haud assequimur, nisi illorum quoque patrem ex eadem familia, utiquo his temporibus posteriore, fuisse putaverit, aut posteriores originem suam inde traxisse. Id vero disquirere instituti nostri haud est.

Hucusque de paterna Hermanni nostri prosapia, quae ex ejus Chronico habemus, illustravimus. Tantumdem vero lucis inde haud accipimus, ut genus quoque ejus maternum in apricum deducamus. De illo id unum prodit filius, dum ad an. 1009 matrem suam vocat Hiltrudem, nescio cujus Piligrini et Berthradae filiam, quam anno 1052, aetatis circiter sexagesimo primo, mortuam plangit ex generosa [Col. 0025B] stirpe prognatam. Bucelinus in Menologio Benedictino ad d. 19 Maii maternam hanc prosapiam a comitibus le Thierstein repetit, nullo tamen, ut solet, asserti sui vade producto; nec etiam familiae hujus originem ad usque saeculum X, quo nata est Hiltrudis, referre permittunt eruta hucusque documenta. Sed in tantopere incertis diutius hariolari haud vacat.

Hujus vero Hiltrudis cum Wolferado juniore matrimonium satis fuisse fecundum discimus pariter ex Hermanno, qui ad eumdem an. 1009 scribit se connumerato quindecim ex eo liberos prodiisse, e quibus tamen ipse unicum Werinharium an. 1021 natum et an. 1053 in Palaestina ante se defunctum memorat. Ex omnibus autem an. 1052 defuncta matre nonnisi septem fuisse superstites ibidem dicuntur. [Col. 0025C] Hos inter recensendi sunt Wolferadus III, Isnensis [Col. 0026A] in Allgoia monasterii fundator, et frater ejus Manegoldus cum sorore vidua Irmengarde, de quibus Chronicon Isnense (apud P. HESS. in Prodr. Monum. Guelph., p. 275) . Unde simul discimus Wolferadum II, Hermanni patrem, anno primum 1065, V Kal. April., fatis concessisse, quamvis alii ejus obitum ad an. 1069, V Kal. Nov., differant.

Inter germanos vero Hermanni maxime refulsit memoratus jam Manegoldus, qui in funesto schismate inter sacerdotium et imperium anno 1077 a regni principibus legatus ad Gregorium VII papam directus, etiam Forcheimensi conventui interfuit, magnus propterea amator veritatis dictus Paulo Bernriedensi in Vita Gregorii VII, qui eum amplissimo elogio honorat (ibid, n. 81) tanquam fidelem apostolicae [Col. 0026B] institutionis sectatorem et propagatorem: qui, inquit, ex generosa et religiosa B. Udalrici Augustensis episcopi genealogia procreatus, et a sapientissimo fratre suo, Hermanno videlicet Contracto, in omni observantia Christianae religionis ad unguem informatus in tantum profecit, ut ante finem suum, quem senex et plenus dierum attigit, quibusdam virtutum signis effulserit, et prophetiae, quemadmodum in occisione filii patuit, dono venerabiliter claruerit; prius enim de eo scripserat, quod filiorum suorum alterum in coelibatu occisum, imo ipsius occisionis ejus diem longo locorum intervallo remotus per Spiritum mirabiliter agnoverit.

Tantum de Hermanni parentela ex ipso plerumquo Hermanno proloqui visum; caetera lectores adjiciant, [Col. 0026C] et nonnulla adhuc nos in sequentibus notis dabimus.

Vita Hermanni

Bertholdus Augiae Divitis

[Col. 0025]

HERMANNI CONTRACTI VITA SEU ELOGIUM A BERTHOLDO EJUS DISCIPULO SCRIPTA. (Apud Usserman. ubi supra, p. 145.)

[Col. 0025D] Hermannus, qui et heros magnus, religiosi comitis Wolferadi filius, ab ineunte aetate in exteriori homine passione paralytica omnibus membris dissolutorie contractus, in interiori autem ingenii vena prae cunctis sui saeculi viris mirabiliter dilatatus, artium omnium perplexitates metrorumque subtilitates per semetipsum suo sensu fere comprehendit. Totus semper a primis annis [ Murat. hujus studio et otiis vacanter traditus, et vitam plenaria divinarum [Col. 0026D] et saecularium litterarum peritia magnus effectus est, ut ab omnibus ad magisterium et doctrinam ejus undique confluentibus stupori et admirationi haberetur]. Ea autem per omnes artuum compages immanitate dissolutus erat, ut nec se loco in quo ponebatur absque juvante quolibet aliquorsum se movere, neve saltem in aliud latus vertere posset; sed in sella quadam gestatoria a ministro suo depositus, vix curvatim ad agendum quilibet sedere poterat. [Col. 0027A] In qua utilis ille et sanctae operationis alumnus, quamvis ore, lingua labiisque dissolutis fractos et vix intelligibiles verborum sonos quomodocunque tractim formaverit, tamen auditoribus suis eloquens et sedulus dogmatistes, tota alacritate festivus, et in disputando promptissimus, et ad inquisita illorum respondendo morigerus minime defuit, sive aliquid novi vix digitis itidem dissolutis scriptitabat , sive sibi vel aliis lectitabat, vel aliquibus utilitatis aut justae necessitatis sese exercitiis intentissimus semper occupavit.

Homo revera sine querela nihil humani a se alienum putavit. Enim vero humillimae charitatis et charitativae humilitatis exsecutor industrius, mirae custos patientiae [ ed., cultor sapientiae], apparitor [Col. 0027B] obedientiae praesentissimus, castitatis amator, virgineae incorruptionis conservator, misericordiae [ al., Mariae] cultor hilarissimus, verae [ ed., integerrimae fidei orator vere catholicus, veritatis assertor, etc.] catholicae veritatis assertor et defensor invictissimus, probatissimus religionis Christianae paedagogus, non parvae vir modestiae, sobrietatis et continentiae, utpote qui ab infantia nunquam carnes manducaret. Psalmodiae, orationi et divinis laudibus officialiter satis devotus, et ante et post clericatum susceptum, quem Bern abbate Augiensi viro sancto et sapiente adhortante circa annum tricesimum subierat, et totius sanctae et honestae vitae exstitit administrator orthodoxus. Mirae benevolentiae, [Col. 0028A] affabilitatis, jucunditatis et humanitatis omnifariae conatu sese omnibus morigerum et aptum exhibens, utpote omnibus omnia factus, ab omnibus amabatur. Iniquitatis autem, injustitiae et totius pravitatis et malitiae, vel quidquid contra Deum fit, aversator et impugnator indefessus ad usque finem vitae feliciter perduravit.

STUDIUM HERMANNI.

Computi igitur rationem, regulas et nonnulla argumenta, in quo prioribus cunctis non parum praecelluit, satis luculenter composuit et ordinavit; et praeter caetera de naturali lunae incensione regulares experientissimos ordinavit [ ed., adinvenit], per quos evidentissime sciatur in qualibet hora diei sive noctis a sole incendatur.

[Col. 0028B] Ad inveniendum quoque lunae eclipsin regulas experientissimas excogitavit, geometriam quamdam non parvae profecto, quantum ad artem illam, utilitatis, sicut in hac nemo majorum tanta scientia et subtilitate praeditus fuit, ipse quoque naturali ratione et ordine per numeros et figuras conscripsit.

Cantus item historiales plenarios, utpote quo musicus peritior non erat, de S. Georgio, S. Gordiano et Epimacho, S. Afra martyre, S. Magno confessore, et de S. Wolfgango episcopo mira suavitate et elegantia euphonicos, praeter alia hujusmodi perplura, neumatizavit et composuit.

Libellum hunc Chronicorum ab incarnatione Domini usque ad annum suum undecunque laboriosa [Col. 0029A] diligentia collegit. Gesta quoque Chuonradi et Heinrici imperatorum pulcherrime descripsit. Libellum ad haec de octo vitiis principalibus jucundulum, metrica diversitate lyricum, poetice satis elaboravit. In horologicis et musicis instrumentis et mechanicis nulli non par erat componendis. In his igitur et in hujusmodi perpluribus, quae memorari non brevis est temporis, quantum ad imbecillitatem suam totus semper continuus studuerat.

Tandem vero cum de ergastulo mundi hujus fastidioso sanctam ejus animam Dei pietas dignaretur liberare, pleuritica arreptus passione decem contabescens dies incessabiliter fere et immaniter laboravit lethali hac invasione. Tum quadam die summo mane, cum, matutina synaxi celebrata, ego, quem [Col. 0029B] quidem familiarem prae caeteris habebat, ad lectum aegrotantis accessissem, et, an se aliquantulum melius habuerit, ab eo inquisissem, respondit: «Noli, inquam, de hoc, noli me interrogare, quin potius hoc quod tibi, in quo non parum confido, enarrem, diligenter attende. Moriar procul dubio in brevi, et non vivam, nec reconvalescam; ideoque tibi meisque omnibus unice nimis commendo peccatricem animam meam. Per totam quippe noctem hanc in exstasi quadam raptus fueram, et videbar mihi ea memoria et scientia, qua orationem solemus Dominicam, Hortensium Tullii Ciceronis lectitando et mox relectitando vigilanter percursitare, et remanentis adhuc sensum et scripturam materiae, quam proposui de vitiis dictandam quasi jam perscripserim, [Col. 0029C] similiter lectitare, et id genus multa. Cujus nimirum instinctu et hortatu lectionis tanto mihi totus hic praesens mundus cum suis omnibus, et ipsa haec vita mortalis contemptui et taedio est, et e contrario [Col. 0030A] tam ineffabili desiderio et dilectioni futurus ille et non transitorius mundus, et aeterna illa et immortalis vita, ut quasi nihili et inane cuncta transitoria haec omnino reputentur, et floccipendantur a me. Taedet quidem me vivere.»

Ego autem visionis hujus et sermonis non parum stupefactus oraculo, et ut pro tanti amici talisque magistri abscessu oportuerat, totus fluens in lacrymis et commotus ejulatu memet satis indecenter vix continui. Mox ille sic me quasi zelando corripuit, quam stupido in me obliquans tremebundus intuitu: «Noli, anime mi, noli super me plorare, quin potius mihi tripudiando congratulare. Accipe, quaeso, tabulas meas, et quaecunque adhuc scribenda restant in eis, imprimis tu diligenter emenda, demum scripta [Col. 0030B] eis, qui ea dignentur, commenda. Ipse autem tete quotidie cogitans moriturum, praepara te semper toto nisu et meditatu in idipsum iter, quia nescis quolibet die vel hora me tuum amicissimum prosequeris.» Et in haec verba cessavit.

Dehinc in dies, ut fit, languore semper ingravescente, eheu! ad extrema perductus est. Et totus jam jamque ad coelestia suspensus, post confessionem peccatorum ex toto corde purissimam, et communicatam devotissime Christi eucharistiam, pluribus, qui ad eum visitandum confluebant, fratribus, amicis et familiaribus in unum psallentibus, orantibus et conflentibus, felici, quod solum semper prae omnibus exoptavit, consummatione felix ille et incomparabilis homo Dei VIII Kal. Octobris feliciter [Col. 0030C] omnino exspiravit, et suis omnibus planctum relinquens non modicum in praedio suo apud Alleshusan officiose lamentabilibus exsequiis tumulatus in pace requievit.

CHRONICON.

Dissertatio praevia de Chronico

Ussermannus, Emilianus

[Col. 0031]

USSERMANNI DISSERTATIO PRAEVIA DE CHRONICO HERMANNI CONTRACTI EJUS EDITIONIBUS, MSS. CODICIBUS, ET NOVAE HUJUS EDITIONIS RATIONE. ( Germaniae sacrae Prodromus, tom. I, pag. 10.)

[Col. 0031A] Hermannum, a membrorum fere omnium paralysi Contractum vulgo dictum, notiorem esse quam ut multa commendatione indigeat, in confesso est inter eruditos, quorum passim encomiis praedicatur. Ex his Joan. Trithemius, in Annalibus Hirsaug. ad an. 1005, illum inter omnes Germaniae doctores sui temporis philosophum, rhetorem, astronomum, poetam, musicum et theologum celeberrimum appellat, In ejusdem Catalogo virorum illustrium Hermannus vir audit in divinis Scripturis eruditissimus, et in saecularibus litteris omnium doctorum sui temporis doctissimus, trium linguarum, Graecae, Latinae et Arabicae peritissimus, atque Hebraicae non ignarus, vita quoque et conversatione devotissimus. In neutro tamen loco inter opera ab ipso composita Chronicon [Col. 0031B] quoddam recenset, bene vero in libro De scriptoribus ecclesiasticis, ubi Hermanno librum De sex mundi aetatibus ascribit, quo nempe titulo illud adhuc in editis praenotatur, quamvis perperam, ut deinceps dicemus.

Jam ante Trithemium Chronici Augustensis scriptor exeunte saeculo XI, quo mediante obiit Hermannus, illum sui saeculi miraculum cunctisque in acumine ingenii praeeminentem vocat ad an. 1054. Anonymus vero Mellicensis, ejusdem ferme temporis auctor, cap. 91 De scriptoribus ecclesiasticis: Hermannus, inquit, Contractus, Suevigena, philosophus in computatione subtilissimus exstitit. Enumeratis dein aliquot ipsius lucubrationibus subdit: Chronicam [Col. 0032A] quoque et gesta Chonradi et Heinrici (Caesarum) composuit, in quibus omnibus virtus illius satis enituit.

Atque hoc quidem Chronicon, uti reliquis ejus operibus ob suam in patria, medii praesertim aevi, historia utilitatem merito praecellit, sic solum fere ex omnibus, si pauca excipias, aetatem tulit, subsequis dein historicis, maximeque chronographis, basin quasi et veluti fontem praebens eorum annalibus; unde temporibus suis antiquiora ut plurimum hauserunt, ac sua quoque sibi magis nota pro locorum et temporum diversitate aut eidem inseruerunt, aut particularia regionibus suis minus congrua omiserunt. Cujusmodi chronica Hermanno quasi superstructa hic recensere, immensum foret aeque ac superfluum, [Col. 0032B] cum id passim in chronicorum collectionibus observare liceat. Nempe uti Hermanno anteriores plerumque Bedae Venerabilis librum De sex mundi aetatibus fundamenti loco posuerunt, sic illo posteriores, in nostris saltem partibus, sua chronica Hermanno superstruenda sibi sumpserunt. Et jure quidem, ut videtur: sive enim facta aetati suae viciniora aut coaeva spectemus, plura sane ignota nobis hodie forent, nisi ejus industria posterorum memoriae fuissent conservata; sive temporum supputationem attendamus, illa plerumque caeteris accuratior est, nisi quando aberrans scribarum calamus falsam temporis seu annorum notam praeposuit. Succincta denique narratione paucis multa complexus genuini [Col. 0033A] chronographi patres, si quis alius, Hermannus praeprimis sustinuit. Verum de his alii judicent; nostrum interim est ut de Chronici hujus editionibus, mss. codicibus, ac nostrae hujus editionis ratione pauca praevie disseramus.

§ I.— Editiones Chronici Hermanni.

I. Celebratissimi hujus Hermanniani Chronici plures hucusque prodierunt editiones, adeo tamen inter se diversae, interpolatae aut truncatae, ut quaenam illarum genuinum Hermanni partum exhibeat, incertum plane sit ac dubium. Quae quidem tanta diversitas unde potissimum provenerit, postea indicabimus, cum prius de ipsis editionibus nonnulla dixerimus.

II. Primus Hermannum cum aliis scriptoribus publici [Col. 0033B] juris fecit Joannes Sichardus Basileae an. 1529, ex codice, ut videtur, San-Gallensi, quem vero alteratum fuisse et subin interpolatum multa evincunt. Incipit enim a mundi creatione, totumque opus, De sex mundi aetatibus inscriptum, ad verbum fere ex Venerabili Beda transumptum est usque ad Christi nascentis tempora, unde Chronicon suum nuspicatus dicitur Hermannus in ejus Vita; quod vel exinde quoque eruitur, cum ab eo tempore plurimum a Beda discordet. Unde multum a vero aberrant qui Hermannum Bedae tantum compilatorem existimant, ut postea videbimus. Ut ut vero deinceps Sichardi editio cum codice Augiensi in plerisque conveniat, multa tamen interpolata continet, facta aliis annis recenset, et plura subinde omittit [Col. 0033C] usque ad annum 1040, ubi rursus cum Augiensi concordat.

III. Primam hanc Sichardi editionem ad verbum expressit Joannes Pistorius in sua Scriptorum Collectione, item Basileae an. 1536, ac rursum an. 1613 Francofurti procusa, et ipse tamen alicujus mss. codicis subsidio destitutus: unde par de utraque judicium ferendum est; cui recte adeo Gundlingius parvum pretium statuit. In eo quoque ambae conveniunt quod Chronicon Hermanni a condito mundo usque ad an. 1066 nati Christi perducant, Bertholdi nimirum continuationem absque ulla ejus mentione immediate subjungentes Hermanno, qui tamen jam an. 1054 scribere ac vivere desiit.

IV. Pistorii Hermannum novis curis emendatum, [Col. 0033D] et ex Urstisii ac Canisii editionibus auctum. Burch. Gotth. Struvius postea Ratisbonae an. 1726 vulgavit, cujus pretium ex citatis et mox indicandis editionibus aestimandum est. Porro et haec, uti prior Pistorii, a condito orbe usque ad an. 1066 decurrit, nulla prorsus alicujus continuationis mentione facta.

V. Tertia, eaque melior, et hucusque optima Hermanni editio debetur Christ. Urstisio, quam tomo I Scriptorum Germanicorum, Francofurti an. 1587 et 1670 vulgato, inseruit, ubi Hermannum sistit a Sichardo excusum ex antiquo exemplari coenobii San-Gallensis, ut ipse quidem existimavit, inductus haud dubie a Sichardo, qui in praefatione sua Hermanni ephemerides in D. Galli coenobio exaratas [Col. 0034A] fuisse, quamvis perperam, asseruit. Id vero singulare praestitit Urstisius, quod priori textui ab anno Christi 378 in altera columna diversum adjungat, desumptum ex saec. XII codice mss. monasterii S. Georgii, quod nunc Villingae est, quive an. 1768 cum nostro D. Blasii monasterio in cineres abiit. Atque hunc quidem codicem, ceu jam impressis multo copiosiorem, magisque emendatum, simul edendum censuit Urstisius; in hoc tamen suo judicio haud parum deceptus, cum Hermanni genuini nonnisi quoddam compendium sit, idque nec integrum, nec cum ipso Chronico satis hinc inde concordans, prout infra de codicibus acturi demonstrabimus. In hoc vero praestat Urstisiana editio quod duplicem pariter Hermanni continuationem subjungat, ab [Col. 0034B] anno 1054 deductam, unam quidem breviorem ad annum usque 1066, ampliorem vero alteram usque ad annum 1100, de quibus in sequentibus acturi sumus.

VI. Mancum igitur hucusque, aut minus saltem exactum in editis videri poterat Hermanni nostri Chronicon, dum illud subito auctius multo magisque completum dedit Henricus Canisius tomo I Antiquarum Lectionum vet. edit. anno 1601, etc., ex cujus editione postea in Bibliothecas Patrum Coloniensem tom. XI, et Lugdunensem tom. XVIII, transiit, recusum a Jac. Basnagio, tom. III novae editionis an. 1725, unde excerpta nuper dedit P. Bouguet sodalis Maurianus in amplissima sua Collectione scriptorum rerum Francicarum, tom. III et seqq. Ipse autem [Col. 0034C] Canisius illud suum Chronicon deprompserat ex ms. codice Augustano monasterii SS. Udalrici et Afrae, quod ipse in ejus fronte asserit esse ab Urstisiano longe diversissimum et locupletius: quae etiam causa fuit quod primo quidem communi eruditorum applausu fuerit exceptum. Nec id sane immerito, quippe quod plurima contineret quae in hucusque impressis desiderabantur. Verum brevi post adverterunt sagaciores molem illam tantopere dilaudatam excrevisse ut plurimum ex interpolationibus codici Augustano absque omni delectu insertis, et sine crisi exinde vulgatis, ac vel Hermanno posterioribus, vel ab ejus saltem manu alienis. Atque hinc factum est ut viri docti non pauci, interque eos Bollandiani agiographi tom. I Sept., pag. 540, et [Col. 0034D] tom. VI Junii in appendice, p. 89, Canisianae editioni, innumeris insuper mendis respersae, minus fidendum rati, eidem priores editiones, etsi minus amplas, praeferendas censuerint, utpote magis sinceras nec tot erroribus obnoxias. Haec porro magis dilucidabit codicum manuscriptorum recensio, quam hic instituimus.

§ II.— Codices Manuscripti.

VII. Omisso hic codice Schardiano, de quo jam diximus, alios examinabimus, praeprimis San-Georgianum breviorem, unde Urstisius ex parte, et Augustanum prolixiorem, unde Canisius integram suam editionem adornarunt. Atque de primo quidem, utpote jam deperdito, nec ab Urstisio satis curate descripto, [Col. 0035A] judicium ferre haud liceret, nisi ex instituta Urstisianae editionis collatione cum alio, qui nunc in electorali bibliotheca Monacensi asservatur, priori per omnia fere simili codice, certiora edoceremur. Hunc describit cl. Oefelius (t. I Script. Boic., p. 652) codicem esse membranaceum in forma quarta, qui praeter Hermanni Chronicon, continuatoris quoque ejusdem Bertholdi Constantiensis ( qui in codice Bernoldus vocatur) continuationem ab anno 1053 ad annum usque 1100 complectitur. Est autem ille auctoribus suis coaevus, ab ipsoque Bernoldo exaratus: id quod ipsa scriptura lituraeque, nec non rasa subinde membrana, omnia quidem ab eadem manu, atramento tamen et tempore diverso aucta, mutata et correcta non obscure videntur innuere. Est hoc ipsum de Bernoldi [Col. 0035B] codice judicium, quod de suo San-Georgiano tulit Urstisius: auctorem hunc fetum illum primo utcunque formatum lambendo deinceps magis politum et exactum reddidisse.

Pergit porro Oefelius de codice suo disserens: Titulus miniatus codicis magis etiam conjecturam firmat, qui ita habet: HAEC SUNT CHRONICA BERN LDI, QUAE CONTRADIDIT MONASTERIO DOMINI SALVATORIS, Schafhusensi nimirum. Quae vero sint illa Chronica a Bernoldo exarata, satis declarant quae ibidem in margine litteris valde minutis expressa leguntur: Insunt auctores chronicorum Eusebius, Hieronymus, Prosper, Dionysius, Jordanes, Beda, et nostri temporis (saeculi nempe XI) Hermannus, et deinceps NOSTER (adeoque ipsius Bernoldi manu exaratus) liber, sui [Col. 0035C] temporis descriptores. Haec quidem omnia sub Chronicorum Bernoldi nomine in autographo isto codice veniunt, partim quod ab ipso in uno volumine sint conscripta, partim vero ac praecipue quod ab eodem in compendium velut redacta ex Hermanno; non enim ipsum Hermanni Chronicon dedit Bernoldus, sed ejus epitomen duntaxat, cui suam dein continuationem, aut proprium potius Chronicon sub uno narrationis filo annexuit, quod hic sub denominatione NOSTRI LIBRI indicat. De quo plura in disquisitionibus ad Bernoldum praeviis occurrent, ubi is monachis S. Blasii vindicabitur.

VIII. Ex hoc vero Monacensi codice Oefelius l. c. variantes dedit lectiones ad San-Georgianum Urstisii, scilicet ab an. 378, a quo hic illum exorsus [Col. 0035D] est, motus haud dubie illis quae in codice Bernoldi autographo post annum 377 leguntur, et forte in San-Georgiano habebantur, verbis: Hucusque chronica Eusebii Hieronymus perduxit. Hinc autem usque ad millesimum LIV annum ab incarnatione Domini dominus HEREMANNUS sua Chronica perduxit.

At vero, cum Hermannus, teste Vitae scriptore, Chronicon suum ab incarnatione Domini ordiatur, etsi ex Eusebio et Hieronymo potissimam partem depromptum, illa etiam quae inde usque ad annum 378 decurrunt, ad Chronicon istud pertinere dubium nullum est, eo videlicet modo quo anno illo posteriora Hermanno tribuuntur, quamvis ex Prospero aliisque Chronicorum scriptoribus desumpta. [Col. 0036A] Ut igitur Hermannum breviorem ex Bernoldo integrum haberemus, variantes quoque dictum annum praecedentes nancisci curae fuit. Has vero summa diligentia a se excerptas, et ad antiquum Urstisii codicem exactas, humanissime submisit plur. rev. et cl. D. Hart, eruditissimus electoralis bibliothecae Monacensis praefecti vices gerens, cui grates hic publico nomine persolvimus. Ex ejus insuper litteris discimus, Bernoldi codicem perinde ac illum Sichardi a sex mundi aetatibus, quae Venerabilis Bedae sunt, ordiri, a nativitate Domini autem usque ad annum 378 plurimum ab eo discrepare, prout ex nostra editione legenti patebit.

In eodem codice San-Georgiano continebatur aliud parvum Chronicon a nato Christo usque ad [Col. 0036B] an. 1153, eadem prima manu descriptum, abinde autem a variis usque ad an. 1627 continuatum. Prior ejus pars, a sequioribus subin interpolata, nonnisi summarium quoddam seu compendium erat, Hermanni Contracti praecipue, ex qua nonnulla adhuc fragmenta in adversariis nostris collecta reperimus, quae quantum ad historiam patriam pertinent, sub titulo Chronici Georgiani suis locis inserentur.

IX. Detecto jam fonte San-Georgiani codicis, qui praeter paucas interpolationes ipsissimus est Bernoldus a nobis edendus, simul etiam Murensis et Engelbergensis codicum natales deprehendisse nobis videmur. Celeberrima ista duo Helveto-Benedictinae congregationis monasteria jure inter religiosas [Col. 0036C] suas colonias recenset nostrum D. Blasii monasterium, quod de Murensi quidem principali ipsa ejudem acta haud diffitentur (Hist. Nigrae Silvae, t. I, p. 247) juxta quae sub Gisilberto S. Blasii abbate Luitfridus, ejusdem coenobii monachus, abbas Murensis constitutus est, referente Bernoldo in Chronico ad an. 1096, defunctus. Sub hoc vero in S. Blasio descriptus videtur iste codex, indeque fratribus Murensibus directus; finit quippe ad annum 1091, circa quae tempora Colonia e S. Blasio istuc deducta est, nec ulla prorsus in eo dicti Murensis coenobii mentio recurrit, quam profecto haud omisisset scriptor si illum in loco isto exarasset.

Ut tamen, quod res est, dicamus, Chronicon in [Col. 0036D] codice isto contentum non tam Hermanni censendum est quam compilatio quaedam ex variis chronographis collecta. Bernoldum quidem arguere videtur ejus initium ab anno 144 post natum Christum (priores enim anni desunt usque ad annum 378), quocum ab illo tempore exacte plerumque congruit adeo, ut quae in Bernoldo Monacensi ad marginem subinde notantur, Murensis ut plurimum ipsi textui inserat, ac ad illum annum allegata etiam Bernoldi verba notet: Hucusque chronica Eusebii Hieronymus perduxit; hinc autem usque ad millesimum LIV annum ab incarnatione Domini dominus Heremannus sua Chronica perduxit.

Quis abhinc non exspectasset textum Hermanni, [Col. 0037A] sive breviorem ex Bernoldo, uti hucusque; vel prolixiorem et genuinum ex Augiensi, uti ab anno 1045 ad finem usque factum est? Et tamen exinde Hermannus vel maxime interpolatus est, praecipue ex Reginone Prumiensi, atque subin aliunde etiam, et quidem a diversis, ut videtur, scriptoribus; saepe enim unum idemque factum aliis verbis diversisque annis illigatur, nulla prorsus habita gestorum seriei aut temporum ratione. Notatur equidem post annum 906 litteris miniatis: Hucusque Chronica Reginonis, et sequuntur Chronicae Hermanni; verum eodem inani promisso: quae enim ab illo anno sequuntur, tam parum Hermanni sunt ac priora, sed anonymi illius scriptoris, quem ceu Reginonis continuatorem eidem subjungit Pistorius. Sed nec ipsum integrum [Col. 0037B] exhibet; nam ad annum 939 in medio textu filum abrumpit, ac deinceps ab anno 940 Hermannum sistit, prout in Gottwicensi codice mox describendo magis adhuc contractus habetur.

Eadem prorsus codicis Engelbergensis ratio est, qui cum Murensi in omnibus congruit, ex eodem ipso, ut videtur, descriptus. Neuter adeo usibus nostris in hac editione inservire potuit, nisi in ultimo Hermanni decennio, quocum tunc primum conveniunt, et sic Hermannum ad ultimum triennium nobis integrum conservarunt, qui in Augiensi codice caeterisque ex illo transumptis, illo tempore mancus est.

X. Notari vero merentur quae in utroque hoc codice ad an. 741 leguntur, ex Pagio tamen ad an. [Col. 0037C] 725 spectant: Hucusque Beda venerabilis presbyter Chronicam suam in majori de Temporibus libro perduxit . . . Sed multa intermista sunt de chronicis cujusdam Reginonis Bremensis (leg. Prumiensis) abbatis, qui descripsit ab incarnatione Domini incipiens, et pertingens usque ad DCCCCVI. Abhinc (scil. an. 727) autem quae sequuntur, sumpta sunt ex apicibus QUATUOR AUCTORUM, videlicet praenominati Bremonis (Prumiensis) abbatis, domni Hermanni Contracti, et discipuli ejus Bertholdi atque domni Bernoldi presbyteri S. Blasii. Hic fontes simul indicantur unde sua hauserunt codicis istius compilatores, simulque aperte notatur distinctio inter ambos Hermanni continuatores, Bertholdum scilicet ejus discipulum, et Bernoldum S. Blasii presbyterum, [Col. 0037D] ambos in unum Bertholdum Constantiensem presbyterum hucusque perperam confusos.

XI. His demum codices isti subjiciunt quae in fine libri primi chronici Reginonis leguntur ad annum 741: Hucusque regnum Romanorum, ex hinc Francorum supputatur; quae utique rectius ad hunc annum pertinere videntur, quo patre Carolo mortuo Pippinus secundae stirpis regum Francorum parens primum potestate, dein an. 752 nomine quoque regio Francis imperare coepit, quam ad annum 726, quo in plerisque etiam editis notantur, tempore prorsus incompetente, Caroli scilicet Martelli, dum adhuc Merovingici primae stirpis reges praeerant. Quamvis alias Romanorum regnum finem jam an. [Col. 0038A] 484 in Galliis acceperit, devicto per Clodoveum Siagrio, regnoque ad Merovingos inde translato.

Porro a fronte Murensis hujus codicis compactum est aliud breve Chronicon a diversa manu ejusdem tamen saeculi XII charactere exaratum, et decurrens ab anno 398 usque 1175, ita quidem ut velut epitomen contineat primo quidem Hermanni Contracti usque ad an. 1054, abinde vero Bernoldi usque 1100, quem dein usque ad annum 1175 prosequitur.

Insertum vero est tabulis chronologicis opactarum; unde saepe contigit ut, deficiente ad annum assignatum spatio, reliqua ad alios annos vacuos ante vel retro adnotantur: quae adeo inde extracta suis locis posuimus Illud Chronicon inscripsimus Chronicon S. Blasii, ob ea quae de monasterii hujus rebus maxime [Col. 0038B] post Hermanni aetatem saepius refert, tacito plerumque ejus nomine, quo ipso scriptorem dicti coenobii fuisse alumnum, suumque Chronicon ibidem exarasse satis evincitur; de caeteris enim monasteriis agens, suis ea nominibus indicat.

Multa de eo disserit cels. Gerbertus in Historia Nigrae Silvae, tom. I, p. 390 seq., et clar. P. Mauritium Van der Meer Rhenoviensis coenobii historiographum secutus, auctorem illius conjicit B. Frowinum ex monacho Blasiano ad abbatiam Engelbergensem circa annum 1147 assumptum, ubi etiam, ut ibid., p. 421, notatur, an. 1178 decessit, relictis ibi codicibus sua manu scriptis, quam in Chronico quoque sibi deprehendisse visus est laudatus vir doctissimus.

[Col. 0038C] Ut ut vero Frowinum istum sibi vindicent Einsidlense et San-Blasianum monasteria, utriusque forte successive alumnum, illum tamen Chronici hujus fuisse scriptorem dubium adhuc remanere potest. Quid enim causae sit cur ipse nullam prorsus sui monasterii, cujus abbas postulatus fuerit, sed unius duntaxat sui San-Blasiani mentionem fecerit? Occurrit ibi quidem ad an. 1120, sed recentiore manu adjecta haec nota: Eodem anno incepta est haec cella ab abbate Adschelino, seu verius ab Adelhelmo, qui an. 1124, Non. April., a Callisto II privilegium confirmationis accepit, itemque an. 1125 ab Heinrico V imp. (HERRGOTT Geneal. Habsb., tom. II, p. 143) , in cujus diplomate regulare hoc monasterium tempore Henrici quarti regis Romanorum [Col. 0038D] honorifice constructum dicitur. Cum ergo ille jam an. 1106 obierit, jam tum haec cella constructa esse debuit, nec adeo primum an. 1120 incoepta, ut male fert dicta interpolatio, quae etiam deest in ipso hujus Chronici exemplari Engelbergensi: ubi tamen alia a secunda manu inseruntur, uti, an. 1125 obitus Conradi de Seldenburen fundatoris; an. 1131, obitus B. Adelhelmi; an. 1178, domnus Frowinus venerabilis abbas noster II decessit; item an. 1197, obitus B. Bertholdi; an. 1125, Heinrici I; an. 1241, Heinrici II, et an. 1250, Wernheri abbatum celebris istius monasterii. Quae igitur postea addita fuisse V dentur huic San-Blasiani scriptoris Chronico a quodam Engelbergensi monacho, sive defuncto jam, sive ad [Col. 0039A] infulas Angelomontanas assumpto Frowino. Certe in memorato Chronico ultima S. Blasii mentio occurit ad annum 1143, quo illum Engelbergensis monasterii regimen suscepisse ex domesticis suis monumentis conjiciunt Einsidlenses nostri eruditissimi sodales, Necrologio maxime, in quo ad dictum annum 1143 Frowiniana seu prior manus desinat.

XII. Recensitis hucusque Chronici Hermanniani codicibus, ut ita dicam, domesticis, adnumerandus quoque venit Gottwicensis, in celeberrimo hujus nominis Austriae inferioris monasterio repertus, in quod pariter e D. Blasio prima fratrum colonia immissa est, ductore Hartmanno abbate, uti Bernoldus in Chronico ad annum 1094 enarrat. Id vero peculiare habet codex iste, quod primum an. 726 incipiat, [Col. 0039B] atque Bernoldo multum adhuc brevius Hermanni compendium sistat, ab anno autem 940 usque 1052, quo finit, cum Murensi ac Engelbergensi fere ad verbum concordet. Fallor, aut hinc transumptus est codex Mellicensis, quem edidit P. Hier. Pez tom. I Script. Austr., p. 163, quo Hermanni Chronicon pariter continetur ab incarnatione Domini. Hic enim cum Gottwicensi ab anno 726 usque 1040, ubi hic fusior esse incipit, idem ad apicem est, exceptis duntaxat particularibus quibusdam, Augiae et S. Galli coenobia spectantibus, quae saepius omittit Mellicensis, eorumque loco specialia quaedam Austriae suae gesta interserit, salvo interim manente reliquo textu. De altero Gottwicensi codice, qui Bernoldum auctiorem complectitur, dicetur alias.

[Col. 0039C] XIII. Dum vero cuncti, quos hucusque recensuimus, Hermanni codices tam apte non in generalibus modo, sed vel maxime in particularibus Constantiensis dioeceseos rebus enarrandis inter sese consentiunt, omnino in eadem quoque dioecesi exarati videntur, et quidem, ut ex jam dictis haud immerito conjicimus, in nostro D. Blasii monasterio, et a pluribus scriptoribus, agmen tamen ducente Bernoldo, chronicon Hermanni in compendium quoddam redigente, quod dein aut magis adhuc contraxerunt, aut ex aliis chronicis plus minus interpolarunt, aut, prout a Bernoldo contractum erat, descripserunt. Eo enim tempore describendis libris et maxime chronicis unice fere vacabant monachi, unde etiam tanta chronicorum, a monachis plerumque concinnatorum, [Col. 0039D] farrago. Ex hac jam litteraria penu fratres ad extera monasteria instituenda dimissi praeter caetera necessaria codicibus quoque instruebantur, quos secum ad novas istas colonias detulerunt. Quales cum e D. Blasio fuerint praedicta monasteria, codices quoque illos exinde accepisse censenda sunt, maxime quod omnes aetatem praeferant qua illa fundata sunt. Inde factum ut quod mater sinistris temporum fatis crebrisque incendiis perdidit, filiarum industria conservaret, ac postliminio eidem liberaliter communicaret.

XIV. Domesticis hisce codicibus et brevibus quasi Hermanni compendiis succedit Augustanus fusior, quem sibi evulgandum sumpsit Canisius. Papyraceus [Col. 0040A] is est, et ex Augiensi codice descriptus saeculo demum XIV jam ad finem vergente. Constat id partim ex ipso charactere, partim et praecipue ex frequentissimis interpolationibus, Hermanno multum posterioribus, quae successive in codicem Augiensem tam in margine quam reliquis spatiis vacuis irrepserunt, atque ex hinc una omnes in Augustanum quoque, et inde sine omni crisi in Canisium migrarunt. Sed et ab ipso suo prototypo Augiensi saepius discrepat ectypon Augustanum, in quo facta crebro ad alium annum referuntur, aliquando integra commata omittuntur, aut perperam etiam exarantur. Rem uno exemplo declarare sufficiat, uti saltem in Basnagii editione legitur. Augiensis ad an. 1021 scribit: Irmentrudis Buochaugiensis abbatissa venerabilis decessit, [Col. 0040B] eique Abarhild abbatissa successit; cujus loco ms. Augustanum, et ex eo Canisius sensu plane contrario ponit: Irmentrudio Rrdchaugiensis abbas obiit, eique Abarhild abbas successit. Quod quidem Mabillonium, et quantum virum? eo usque in transversum egit, ut tom. IV Annal. Bened., p. 279, nescio quod ignotum monasterium exinde conjecerit, cujus memoria jam exciderit. Nec semel idem peccatum peccasse contentus, ad an. 1027, loco Hiltegart Buochaugiae abbatissa efficitur, quod habet Augiensis, rursus crassa negligentia ponit Hiltigart Buchaugiae abbas efficitur. Plures ejusmodi haud tolerandi errores notantur infra § III, n. 19, qui tamen omnes a lectoribus facile deprehendentur. Accessit ad errorum et deceptionis cumulum, quod Canisius [Col. 0040C] codicem suum, aliunde sat depravatum, majoribus adhuc a se mendis respersum vulgaverit, et sic majoris quidem molis, minoris tamen fidei Hermannum orbi litterario obtruserit.

XV. Codici Augustano, si sphalmata excipias, magis quam caeteris editionibus convenit antiquissimus codex San-Emmeramensis principalis Ratisbonae monasterii, saeculo XI haud diu post Hermanni tempora scriptus ibidem, ut patet ex iis quae de S. Emmeramo et Ratisbona occurrunt, omissis nonnunquam illis quae Constantiensem Hermanni dioecesim concernunt. Orditur autem ab anno 378, ut Urstisii San-Georgianus, et ad annum 1054 desinit.

XVI. Ex eodem quo Augustanus fonte Augiensi profluxit etiam Einsidlensis codex, mediante saeculo [Col. 0040D] XIV in Fabariensi monasterio scriptus, prout in ejus fronte alia manu notatur: Istum librum fieri procuravit Hermannus, genere de Arbona, abbas hujus monasterii Fabariensis, anno Domini millesimo trecentesimo quinquagesimo sexto scriptum in eodem monasterio. Hermannus hic ex Eremo abbas a Fabariensibus postulatus, codicem Augiensem, qui tunc, incertum quo fato, apud Einsidlenses erat, describendum ab illis expetiit, quibus dein transumptum apographum remisit, codice sibi retento, uti ibidem distincto charactere legitur: Ego frater Heinricus de Ligritia humilis thesaurarius monasterii Heremitani eodem anno (scilicet 1356), accommodaveram eidem venerabili abbati (Hermanno) exemplar istius libri ad rescribendum, [Col. 0041A] et retinuit ipse vetustissimum nostrum librum, et dedit nobis istum novum. Nec diu tamen Fabariae haesisse videtur Augiensis codex, jam tum vetustissimus habitus, ad locum originis suae forte jam an. 1361 reversus, quo flammis periit Fabaria. Ante finem saltem saeculi XIV jam Augiae fuisse restitutum, argumento sunt interpolationes ab eo tempore Augiae in codice illo factae, quae non habentur in Einsidlensi Fabariae exarato, bene vero in Augustano, qui adeo Einsidlensi posterior est. Sic, exempli gratia, ante annum 882 in superiori margine vacuo haec notata sunt in Augiensi: Nota: Burkardus episcopus de Hewen fuit introductus Constantiam quarta feria ante Assumptionem beatae Virginis anno [MCCC] LXXXVIII ab incarnatione Domini; et ante proxima [Col. 0041B] tertia feria conferebat mihi Heinrico Leman et . . . . Johanni Casper Ulrico feoda, quae vulgo dicuntur des Mantelars lehen: et pater noster Heinricus Leman piae memoriae moriebatur LXXXVIII in jejunio, ubi cantatur Sitientes, qui emit praedicta feoda pro Willhelmo Gochan. Alia adhuc in vacuis annorum 988 et seq. spatiis ab eadem manu apposita continetur haec Nota, quod [MCCC] LXXXVIII fuit valde mirabilis ab incarnatione Domini. In Alamannia fuerunt multae rixae. Primo Liga traxit ad Bavariam, et destruxit ibi multas villas. Secundo de Wirtemberg habuit bellum cum Liga. Eodem anno duo etiam duces Bavariae Dominica die ante Bartholomaei apostoli et victoriam habuerunt, et de Liga occisi fuerunt quatuor millia hominum. De Constantia evasit unus, de Lindaugia [Col. 0041C] nullus, de S. Gallo unus, de Basilea duo. Et est illud bellum factum penes Richenwil. Studio haec apponenda censuimus, quod etiam laciniae subinde ad historiam patriae illustrandam conferant. Caeterum Einsidlense istud apographum in membrana formae quartae descriptum Augustano multo emendatius est, nec tamen sine erratis chronicis et additamentis Hermanni genuini aetatem minime ferentibus. Singulari autem prorsus fato accidit ut eodem ferme tempore uterque, quem hic edimus, Hermanni codex ad Fabariense monasterium devenerit, Augiensis nimirum, ut mox vidimus, et Monacensis Bernoldi; quod ipsum argumento est litteras inibi adhuc saeculo XIV egregie fuisse excultas.

XVII. Ex his porro codicum Hermanniani Chronici [Col. 0041D] descriptionibus facile jam erit dijudicare unde tanta in editis diversitas suam traxerit originem, ex una nempe codicum, quibus usi sunt editores, varietate. Hanc vero diversis ex causis repetendam arbitramur: partim ex nimium scrupulosa scriptorum diligentia, qua permoti, quae prius exararant, identitem retractare et emendatiora magis magisque reddere allaborarunt, quod Oefelii et Urstisii de Bernoldi codice judicium est, quo ipso priora ex iis apographa a posterioribus et ipso fonte jam correcto discrepare debuerunt; partim quod eruditi qui chronicis his utebantur, ad proprium usum vel aliorum notitiam plura illis adjecerint aut immutarint; quod Basnagius in praefatione ad suum Canisium [Col. 0042A] sentit: partim denique et potissimum quod descriptores variis in locis existentes, factis generalibus, aut quae sibi magis arridebant, retentis aut contractis, et omissis particularibus, aliena loca seu regiones spectantibus, eorum loco inseruerint illa quae provinciis ubi scribebant magis propria videbantur; cujus rei exemplum vel solus Bernoldus cum Hermanno collatus luculentissimum praebet. Atque hinc dum alii vel ex propria notitia nonnulla suis exemplaribus apposuerunt, vel ut scriptum suum augerent, ex diversorum chronicis plura adoptarunt, nova quasi compilatio chronica prodire debuit, uni tamen eidemque saepe auctori ascripta, ut supra in Murensi codice observavimus.

Auxere malum et confusionem editores, aut saepius [Col. 0042B] amanuenses, qui quaecunque in suis codicibus undecunque demum assuta legebant, notas etiam marginales, et quascunque interpolationes, ac si primi auctoris forent cujus nomen praeferebant, nullo aut parvo habito delectu, nulla adhibita sobria crisi, sub ejus nomine vulgarunt, de mole potius quam de veritate et sinceritate solliciti; quod sinistrum fatum Hermanno nostro praecipue obtigit. Ast cui demum bono haec omnia? Nempe ut frustra Hermannus in Hermanno quaeratur, et genuinus a spurio discerni minime possit, ac, quod historiae patriae haud parum officit, in varios errores inducantur aut perturbentur saltem sagacissimi alias ejusdem investigatores. Id supra in Mabillonio et Bollandianis hagiographis testatum dedimus, aliudque exemplum [Col. 0042C] in Hartmanni Annalibus Eremi habemus, quem interpolationes Canisianae editionis ad an. 947 de Thietlando abbate, et ad an. 949: Gregorius II Pater, etc., mire torquebant, cum tamen in Augiensi legatur: Gregorius sanctus Pater.

Sed satis jam de factis hucusque Hermanni Chronici editionibus aeque ac mss. codicibus actum, unde simul novae editionis ex genuino codice adornandae necessitas patet, de qua jam pluribus dicendum.

§III.— Novae editionis consilium et fontes.

XVIII. Hic vero inprimis mirari subit cur nullus eorum qui Hermannum sibi vulgandum sumpserunt, de Augiensi primario fonte cogitarit, sed omnes derivatis duntaxat ex eo rivulis fuerint contenti, [Col. 0042D] qui quo longius a sua scaturigine abeunt, eo amplius alieno eoque subinde lutulento affluxu excrescunt. Primus hac in re eruditorum votis, pro indefesso suo in patriam historiam studio, deferre in se suscepit cl. P. Mauritius Van der Meer de Hochenbaum Rhenaugiensis monasterii polyhistor solertissimus, qui plura jam eum in finem subsidia paraverat. Cum autem a pluribus jam annis in eo esset cels. Martinus Gerbertus, S. Blasii princeps abbas, ut excussis undique scriniis litterariis nova Bernoldi nostri, seu Bertholdi vulgo Constantiensis presbyri Operum, et maxime Chronici illius editio adornaretur, etiam Hermannum continuatori suo praemittendum nobis concessit idem humanissimus P. [Col. 0043A] Mauritius, aliis insuper laboribus ab illo edendo nonnihil praepeditus. Opportune id quidem accidit, ut simul et Hermannus ex codice Augiensi, ceu primaevo quasi nativitatis suae solo, ac Bernoldus ejusdem epitomator ac continuator ex ipsius autographo Monacensi amico quodam nexu conjuncti in lucem denuo prodire possent. De quo ultimo cum in superioribus plura jam dixerimus, restat ut de priori nonnulla hic disseramus, quantum quidem ex diligenti ejusdem perlustratione deprehendere licuit.

Est vero hic ipse Augiensis codex membranaceus in folio, ut vocant, minore, nitido et eleganti charactere exaratus, qui omnino saeculum XI et aetatem Hermanni refert. Hunc quidem sunt qui manu ipsius Hermanni scriptum existiment; dubium tamen [Col. 0043B] de eo haud leve movent imprimis multa calami sphalmata, et orthographia passim neglecta, tum eadem nomina propria alio atque alio modo saepe expressa, ac vel maxime voces inepte saepius conjunctae aut divisae: quae omnia e perito Hermanni calamo fluxisse aegre quis sibi persuadeat. Nobis certe id admodum verosimile videtur, codicem quidem sive ex schedis sive ex ipso Hermanni autographo, si unquam exstitit, fuisse desumptum; id enim satis inununt illa: Ego Herimannus natus sum, et quae alia de seipso narrat: non tamen ex visu, sed ex auditu descriptum, dictante scilicet alio, pro more in coenobiis tunc recepto, ut, ob codicum raritatem et monachorum, numerum unus dictando praeiret, pluresque amanuenses plura simul hoc modo apographa [Col. 0043C] conficerent. Cumque inter tot scribas nonnulli imperitiores haud dubie numerarentur, multa ab illis male intellecta perperam quoque notari pronum fuit. Unde etiam originem petendam esse judicamus tot mendorum quae scriptorum illorum incuria aut imperitia codices primum ac demum editiones quoque contaminarunt, cum cuncta in codicibus contenta religiose sibi retinenda esse duxerint eorum editores.

Accedit in Hermanno alia ratio, haud satis interim observata. Dum enim Bertholdus Hermanni discipulus in eius Vita HUNC libellum Chronicorum a magistro suo undique collectum dicat, is ipse ex ejus tabulis, non autem Hermannus illum conscripsisse videtur. Neque Hermanno tantopere contracto, [Col. 0043D] ut vix digitis itidem dissolutis novi aliquid scriptitare posset, elegans adeo codicis istius character tribui potest; unde de existentia alicujus Hermanni autographi, excepto illo a discipulo ejus exarato, dubitare quis merito possit.

XIX. Praeter indicata vero superius codicis hujus menda, interpolationibus quoque minime caret, a diversis diverso tempore et locis insertis, idque partim in marginibus, partim in spatiis, quae sive ad annos facto aliquo haud notatos, aut inter annum et annum duarum plerumque aut plurium linearum vacua relinquuntur, a diversa tamen manu seu charactere facile cognoscendis. Has vero dum ab editionis nostrae contextu abesse volumus, insigniores, [Col. 0044A] praeter superius notatas, pro notitia historica hic separatim adjicere visum est.

An. 838, erasis quae primaeva manu scripta erant, alia saec. XIV substituit: Sanctus Meginradus venit ad locum Augiensem.

An. 861, ad eumdem Meginradum in margine recentius notatur: Sanctus Meginradus patronus noster, comes de Sulgen, filius comitis de Sulgen.

An. 871, post Salomon episcopus obiit, ad oram marginis saec. XIV additur: Cui Pateon successit, praefuit annis III; de quo eodem modo ad an. 875 in margine inferiore: Constantiae Patecho episcopus obiit anno 875 pro quo Gebehardus annis X praefuit.

An. 911, post ducatum invasit, recens saec. XV in margine additur: Burckard ipse fuit comes de Veringen.

[Col. 0044B] Post an. 924, inferius quaedam inseruntur de campanis an. 1393 Augiae fusis; quorsum adeo codex iste ex Fabaria reversus tum erat.

An. 934, ad Eberhardus, etc., in margine saec. XIV sanctus Eberhardus Pater noster; quod indicio est reliqua in textu non esse interpolata.

An. 941, in vacuo anni istius hiatu haec quoad tempus falsa ponuntur: Nota quod dux Lutpoldus Austriae occisus fuit cum multis militibus anno ab incarnatione Domini [MCCC] LXXXV, quarto Kal. Junii, et fecerunt civitates silvestres, quae dicuntur Walstet: postea anno LXXXVIII multae gentes volebant destruxisse illam provinciam, quae dicitur Glarus, et venerunt per portus; postea illi Glarenses [Col. 0044C] venerunt cum octoginta viris, et occiserunt bene trecentos, qui turpiter dederunt fugam. Haec non leguntur in Einsidlensi, bene vero primaeva manu in Augustano. Quis autem ferat a Canisio suae editioni ad an. 941 fuisse inserta?

An. 945 saec. XIII vel XIV additur: Thietlandus Pater venit (Canisius misere Tietlandus Patuen.) primus abbas hujus loci; et in margine: Tiethlandus abbas monasterii Heremitarum, qui fecit glossam super Epistolas sancti Pauli. Quod Canisius ad an. 947 in sua editione habet, uti et illa quae in Augiensi an. 947 in inferiore folii parte notantur, et ne quidem in Einsidlensi codice reperiuntur: Nota anno ab incarnatione Domini 1390 proxima quarta feria post Nativitatem Domini fuerunt fulgura et tonitrua [Col. 0044D] circa mediam noctem; ubi insuper male legit tetra pro circa. Proh! qualem Hermanni editorem, qui talia ejus Chronico inspergere audeat! Sed necdum finis.

An. 949, manu saec. XIII vel seq., Gregorius sanctus Pater ac nobilissimus venit, ad Einsidlen scilicet. Ubi Canisius rursus vel contra proprii codicis Augustani fidem habet: Gregorius II Pater.

An. 950, eadem priore manu, Vigilius scriptor obiit, quod in reliquis codicibus plane deest.

An. 955, ad Reginbaldum in margine saec. XV notatur de Helfenstein.

An. 960, ex saec. XIII circ., Gregorius abbas efficitur, [Col. 0045A] in Einsidlen nempe, Canisianae editioni insertum.

An 971, Adalberoni ad oram saec. XV ascribitur von Helfenstein.

An. 972, textui alia sed fere coaeva manu additur: Ratisbonae S. Wolfgangus episcopus factus est; et alia recentiore saec. XV: Hic comes de Pfulingen natus: nobilis de Ridenfels prope Schwebeswerd natus; et in inferiore margine: matre a Veringen.

An. 973, manu saec. XV aut seq. additur: Nota: ille Burghardus fuit fundator monasterii montis Duelli; deinde anno 1005 illud monasterium a divo Hainrico Rom. imperatore ad Stain nuncupatum translatum est. Vid. infra Chronicon Petershusanum.

An. 979, ad Gebehardum, saec. XV ad oram notarur, [Col. 0045B] comes de Zeringen; falso, cum fuerit de Bregenz.

An. 987, m. saec. XIII, Ecclesia cellae S. Meginradi aucta est. In reliquis codicibus inde desumptis haec a prima manu sunt, uti et illa an. 996: Gregorius sanctus abbas obiit, quibus in Einsidlensi recentior manus adjecit scilicet monasterii Heremitarum.

An. 997, post filias reliquit manu saec. XV ad oram una Gisela.

An. 1008, ad Augiense coenobium saec. XIV notatur: Annus retributionis nequam abbatis venit, Immonis scilicet tunc depositi, quod etiam in Einsidlensi a prima manu habetur.

An. 1009, Ad Wolferadum Hermanni patrem in margine saec. XV comes de Veringen; ubi rursus [Col. 0045C] nescio quid commentus est Canisius, pro Piligrini et Berthradae filiam legens Piligrim et Bernhardi filiam; qui item anno sequente loco paternus avus meus Clemens intolerando errore ponit paternus avus in censibus clemens.

An. 1031, ad marginem ex saec. XIII, primi lapides ecclesiae cellae S. Meginradi VI Idus Maii positi sunt. In caeteris codicibus primaeva manu exarata Canisius detruncata exhibet.

An. 1032, manu saec. XV, ad Bertham notatur de Helfenstain nata. Ibidem in margine saec. XIV additur: Warmannus episcopus Constantiensis, quondam monachus hujus loci, Eremitani scilicet, quamvis Einsidlenses inter et Augienses de eo adhuc lis sit. Lacunam quae hoc anno in Augiensi transumptisque [Col. 0045D] inde codicibus observatur, ex Bernoldo Monacensi supplevimus.

An. 1034, ab Augiensi aberrat Augustanus et Canisius, qui pro Brun patruelis imperatoris, filius scilicet ex Mathilde, legunt: Brun patruelis imperatoris filius filiaeque; et mox postea: Episcopatum die Paschae accepit apud sanctum eciam. Theobaldo, etc. pro: accepit. Apud sanctum Gallum etiam Theobaldo, etc.

An. 1039, manu saec. XIII ascriptum: Ecclesia cellae S. Meginradi III Idus Octobris dedicatur, et reliquiae corporis S. Meginradi ab Augiensibus hactenus retentae redditae sunt. Ita etiam in Einsidlensi primaeva manu; in Augiensi tamen vox ab studiose erasa est, [Col. 0046A] quod controversiam indicat jam tum inter utrumque coenobium motam de possessione corporis S. Meinradi. Similia ex Augustano profert Canisius in fine sic depravata et mutilata: Et reliquiae corpus S. Meginradi. Plura depraedicatae alias hujus editionis errorum monstra producere nimiae molis foret; sed vel haec pauca abunde sufficiunt, ut de ejus pretio sincerum quis judicium ferre possit.

Additamenta vero ista, quantum quidem Einsidlense monasterium concernunt, Augiensi codici pleraque inserta fuere saec. XIV, quo ibidem asservabatur, prout prodit tam character multo recentior, et fere semper idem, quam nomen loci saepius omissum: quod Hermannus genuinus semper exprimit, etiam ubi de ipsa Augia, in qua scribebat, [Col. 0046B] agit. Alia ratio est de iis quae ibidem ad an. 948 et 964 de divina consecratione capellae B. V. facta et confirmata leguntur, non in margine, sed in ipso contextu. Haec enim majorem aetatem praeferunt, nec adeo a primaeva codicis manu discrepant. Character ad similitudinem reliqui textus efformatus est, ut illo tamen aliquantulum compressior appareat, ac nullum insuper spatium inter utrumque annum, prout alias plerumque observatur, vacuum relinquat. Atramentum quoque nonnihil recentius magisque nigrum est. Nec vero inde interpolationem certo evincere audemus; quae si etiam foret, satis antiqua et codici vix non coaeva esset. Idem judicium ferendum censemus de iis quae ad an. 934 et 958 notantur de Eberhardo: quae ideo suis locis [Col. 0046C] intacta reliquimus; non item ad an. 949, 960 et 996 de Gregorio abbate, quae etsi antiqui nonnihil characteris, interpolationem tamen sapiunt, quod ibi nomen loci, seu cella Meginradi expressum haud sit, quae omnia scriptori Einsidlensi tribuenda videntur, uti illa quibus illud additur, adhuc in Augia ascripta censemus, nisi recentior character aliud prodat.

XX. Initium ducit Augiensis codex a Nativitate Domini absque ulteriore titulo, nisi qui a manu saeculi XIV additus est, prout illum in nostra editione notavimus. Pertingit autem continuata serie usque ad an. 1051, quo desinit; non quod Hermannus ibi finem scribendi fecerit, sed quia tunc ipse codex, rescissis aliquot foliis quibus anni posteriores continebantur, [Col. 0046D] mancus est: qui idem defectus in descriptis quoque exinde Einsidlensi et Augustano codicibus habetur; unde sinistrum hoc fatum Augiensi codici saltem jam saeculo XIV obtigisse necesse est, quo illi ex eo fuere transumpti. Dolendum id erat, nisi ex Murensi et Engelbergensi mss., qui jam ab annis prioribus cum Augiensi concordarunt, suppleri potuisset haec trium annorum lacuna usque ad an. 1054, quousque nempe perductum est Hermanni chronicon, uti Bertholdus, ejus discipulus, in Vita superius data testatur, quocum etiam faciunt codices Bernoldi et Murensis ad annum 378.

Etsi vero Murensis dificiente Augiensi per annos 1052, 1053 et 1054 decurrat, istis tamen tribus annis [Col. 0047A] ab edito Urstisii nonnihil discrepat. Utrumque igitur edendum censuimus, dubii utra gennina sit Hermanni lectio; maxime cum post an. 1052 finem habeat San - Georgianus Urstisii codex, quocum etiam tunc Bernoldo finem imponimus, illum ab anno 1053 in tom. II prosecuturi.

XXI. Neque vero exinde firmatur Gundlingii et Vossii (De hist. lat. l II, c. 44, § 19) conjectura, Hermannum suum Chronicon duntaxat ad an. 1053 perduxisse, eo quod Bertholdus Constantiensis jam ab illo anno continuationem suam fuerit exorsus. Facit id quidem Urstisius in sua editione; at in autographo Bernoldus tam priora quam posteriora illo anno 1053 una serie narrare pergit, nulla facta alicujus continuationis mentione, quae adeo a quo anno incipienda [Col. 0047B] sit, determinari hinc nequit; de quo suo loco plura. Hermanni vero adhuc esse annum 1053, ipse prodit scribens: Werinharius frater meus, quod saltem Urstisius habet.

Enormius autem aberravit Trithemius, qui (Annal. Hirsaug. tom. I) obitum Hermanni jam ad an. 1043 consignat. Falluntur et illi qui sibi persuadent, quae in illo Chronico anno 1040 sequuntur, ab alio scriptore fuisse addita, utpote fusius exarata; quasi vero gesta tempori quo scribebat viciniora ceu melius sibi cognita prolixiore quoque calamo describere haud potuerit. Imo illius temporis gesta ipsum magis scriptorem produnt, quo primum clericus seu monachus in Augia factus est circa annum tricesimum aetatis, ut testis est Vitae scriptor; unde et adhuc [Col. 0047C] matris suae Hiltrudis epitaphium scripsit ad annum 1052, ut caetera jam allata testimonia taceamus. Id unum modo superesse posset dubium num annus 1054, ad quem Chronicon suum perduxisse scribitur, in hunc calculum computandus veniat, an ab eo sit excludendus, partim ob codices qui contrarium suadere videntur, de quibus tamen mox diximus, partim quod miracula Leonis IX papae, eodem anno, die 19 Aprilis, defuncti, vix pervenire potuerint in notitiam Hermanni post quinque menses et longam aegritudinem defuncti, ut ea ipse adhuc scribere potuerit. Ex quo autem illud tantum forte quis conjiciat, priora hujus anni 1054 gesta ab Hermanno adnotata, ab ejus discipulo postea fuisse suppleta, ut tamen integer is annus Hermanno tribueretur: id quod disertis verbis [Col. 0047D] facit Murensis codex, quem nobis hac in re sequendum censuimus.

XXII. Discimus porro ex dictis quo tempore Chronicon suum exorsus sit Hermannus quove illud terminarit. Unde Veteris Testamenti Chronicon, eidem in caeteris codicibus, excepto Augiensi, praemissum, non ipsi, sed ejus descriptoribus tribuendum est, qui pro mediae aetatis genio chronica se scribere posse nequaquam putarunt, nisi venerabile Bedae nomen, ejusque De sex mundi aetatibus librum illis praefigerent, forte ut codicum raritati consulerent. Quod etsi scriptoribus, neutiquam tamen eorum editoribus ignoscendum arbitramur, qui toties recoctum Bedae Chronicon identidem publico sine causa obtruserunt.

[Col. 0048A] XXIII. Id vero speciale habet codex Augiensis, quod facta quae narrat non juxta annos regiminis imperatorum aut regum supputet, uti caeteris codicibus et Monacensi quoque familiare est. Quo ipso id facile contigit ut, dum unus primum cujusdam regis annum ab obitu praedecessoris, alter demum ab anno sequente numeravit, in ipsis regiminis annis sibi haud constarent, adeoque et in assignandis cuilibet anno gestis et temporum computo a se invicem discreparent. Hermannus autem res cum incarnationis Dominicae annis copulare aggressus est. Verum, ut notat Bouquet, tom. III Script. rer. Franc., p. 319, infelici conatu, saltem quantum attinet ad res quae sub prima regum Francorum stirpe gestae sunt; imo saepe alibi quoque, inductus utique ab auctoribus [Col. 0048B] antiquioribus quos secutus est. Quod autem addit idem Bouquet: Veros annos, quoad ejus fieri potuerit, adnotabimus, nullo habito respectu ad annos ab Hermanno notatos, quos tamen cuique articulo praemit emus, nostrum quoque ex parte facimus in hac editione, ut scilicet, ordine Hermanni retento, genuinum cujuslibet facti tempus alio charactere subjiciamus, quantum quidem ex recentioribus et accuratioribus chronologis statuere licuit.

Hos inter imprimis numeramus P. Stephanum Clement, insigne congregationis Benedictino-Maurianae in Gallia decus, qui in praestantissimo opere l' Art de vérifier les dates, tertiis typis Parisiis an. 1783 seqq. tribus hucusque tomis majoribus excuso et aucto, exacte, si quis alius, temporum seriem [Col. 0048C] digessit, cui tamen aeque ac nobis nonnunquam ab aliis accini possit: Quandoque bonus dormitat Homerus.

Qui celebratissimos hucusque chronologos Scaligerum, Petavium, Calmetum aliosque evolverunt, oppido noverint quantae vel nunc operae et difficultatis sit ordinatam semper curatamque temporum rationem inire. Tanto magis indulgendum est medii aevi scriptoribus, si in supputandis subinde aberraverint, rebus enarrandis saepe magis quam discutiendae chronologiae intenti, unde, ne filum narrationis abrumperent, plurium simul annorum gesta in unum congesserunt. Adde quod unus idemque auctor etiam ex antiquis in statuenda chronologia sibi semper haud constet, quod vel ex Eusebio liquet, qui aliter in Chronico, aliter in Historia tempora [Col. 0048D] digessit: quanto minus inter tot tamque diversos auctores exacta semper concordia exspectanda est? Quod praecipue in Hermanno nostro evenit, qui Chronicon suum ex diversis adeo scriptoribus collegit.

Accedit alia tam diversae temporum supputationis ratio ex negligentia seu imperitia amanuensium, qui saepe annum aut praenotare neglexerunt, aut loco incongruo adnotarunt; quo ipso plura diversorum temporum facta ad unum annum conjunguntur, vel ejusdem anni in plures dispertiuntur, unde error semel admissus plures deinceps annos pervagatur, uti in nostro Chronico haud una vice advertimus. Id enim tam in Bernoldi quam in Hermanni codicibus. [Col. 0049A] saepius evenisse eorum collatio monstrabit, et amplius ex Canisiana editione evincitur, quae, etsi ex codice ab Augiensi descripto adornata sit, in adnotandis tamen annis saepius ab eo discordat. Cum igitur discrepantias illas conciliare ac genuinum calculum a scriptoribus depravatum restituere difficillimum fuisset, ne dicam impossibile, consultius annos, prout in codicibus nostris habentur, retinendos, quam temere mutandos esse duximus, ut tamen errorem, ubi manifestus est, notare haud omittamus.

Id denique semel monuisse sufficiat, Hermannum peraeque ac caeteros ejus temporis Germaniae chronographos anni initium non a prima Januarii die, sed a praecedentis Dominicae Nativitatis festo repetere, unde saepe contingit ut res circa Natale Domini gestae [Col. 0049B] modo ad praecedentem, modo ad subsequentem annum referantur, uti Caroli Magni imperatoris coronatio tunc facta ad annum 800, nunc ad annum 801 refertur.

XXIV. Chronica porro non ex proprio auctorum ingenio, sed ex priorum scriptorum testimonio concinnari posse, res ipsa loquitur. Id unum hic refert quo fonte bibatur, et qua fide res gestae enarrentur. De Hermanno Vitae ejus scriptor testatur quod libellum Chronicorum undecunque laboriosa diligentia collegerit. Fontes illos, praecipuos saltem, Monacensis Bernoldi codex his verbis indicat: Insunt auctores Chronicorum Eusebius, Hieronymus, Prosper, Dionysius, Jordanes, Beda. Unde etiam caute per [Col. 0049C] decursum adnotatur quo anno quisque illorum Chronicon suum absolverit. Praeter hos vero plures adhuc esse unde sua deprompsit Hermannus, tam inferius quam in Chronico suis quosque locis adnotatos videbimus. De praecipuis nunc pauca. Primus est Eusebius Caesariensis, scilicet ejus Chronicon a Christo nato usque ad annum 327, unde illud Latine a se redditum prosecutus est S. Hieronymus usque ad annum 379, uti habetur in Scaligeri Thesauro temporum, ed. Lugd. Bat. an. 1606. Nec vero illud simpliciter descripsit Hermannus, sed potiora tantum quae sibi videbantur excerpsit, ac nonnulla subinde alia ex Bedae prae primis Chronico, inseruit. Eusebii tamen chronologia saepius hic alterata est, et uno alterove anno sive promota sive postposita; qua de [Col. 0049D] re legendus Petavius De doctrina temporum, l. IX, cap. 1. Praeter Chronicon Eusebii, illius quoque Historiam ecclesiasticam Hermanno inserviisse pluribus ex locis liquet. Prodiit ex recensione Henr. Valesii Augustae Taurinorum an. 1746.

Alter est Prosper Aquitanus, qui Chronicon ab anno 379, quo desiit Hieronymus, usque ad annum 435 perduxit. Habetur id in eodem Scaligero, et apud du Chesne Script. Franc., tom. I, p. 196, nec non in Graevii Thesauro Antiq. Roman., tom. XI, p. 312, maxime in Prosperi Operibus, edit. Venet. an. 1744.

Continuatorem is habuit usque ad annum 565 Victorem episcopum Tununensem in Africa, qui [Col. 0050A] una cum continuatione Joannis Biclariensis abbatis usque 590 exstat in eodem Scaligero. Item Marius Aventicensis seu Lausannensis episcopus ab anno 455 usque 591 apud du Chesne l. c. p. 210 et in P. Bouquet novissima Collectione Scriptorum Francicorum, tom. II, p. 12.

Ad Hieronymi continuatores quoque spectat Idacius Lemicensis in Gallaecia episcopus, cujus Chronicon ab anno 379 usque 467 locis citatis continetur. Item Marcellinus comes Illyrici, ab an. 379 usque 566 in Scaligero et Bouquet. Nec praetereundus Cassiodorus, cujus Chronicon usque ad annum 519 legitur inter ejus Opera, tom. II, p. 354, edit. Venet. an. 1729. Exstant hi fere omnes etiam in nova chronicorum editione Patav. an. 1787 a Roncallio adornata.

[Col. 0050B] Quibus quidem cunctis usum fuisse Hermannum haud semel notavimus, prae primis autem Marcellino, ex quo integra commata ad verbum Chronico suo inseruit.

Tertius in Bernoldo memoratur Dionysius cognomento Exiguus, qui annos a Nativitate Christi computare coepit aerae vulgatae auctor, ordiens cyclum suum paschalem ab anno 531. Scripsit etiam an. 527 codicem canonum ecclesiasticorum e Graeco in Latinum translatum, qui habetur in Justelli Bibliotheca Juris canonici, tom. I, p. 97. Chronicon autem scripsisse non reperio, nec ipse Hermannus aliud nisi ejus Cyclum notat.

Quartus est Jordanes, aliis Jornandes, episcopus, ut volunt, Ravennatensis, qui scripsit De regnorum [Col. 0050C] ac temporum successione usque ad an. 560; itemque Historiam de Gothorum origine usque ad annum 540. Quae opera exstant in Muratorii Scriptori us Rerum Italicarum, tom. I, p. 187 et 202.

Beda denique Venerabilis praeter opus De sex mundi aetatibus usque ad annum nati Christi 624 (Opp. t. II) scripsit et Historiam ecclesiasticam gentis Anglorum (Opp. t. III) sub cujus nomine habetur quoque breve Chronicon usque ad an. 810 apud du Chesne l. c., tom. III, p. 125.

Neque tamen omnes scriptores indicavit Bernoldus unde depromptum est Hermanni Chronicon. Alios enim adhuc deteximus, quorum opera est usus. Ex his sequentes potissimum notamus.

Gregorii Turonensis Historia Francica, quam ab [Col. 0050D] anno 458 usque ad annum 591 excurrentem Parisiis an. 1699 edidit Theodoricus Ruinart; cui subjecit ejus epitomen per Fredegarium Scolasticum factam, hujusque et aliorum continuationes usque ad annum 768, quae omnia in Bouqueti quoque citata Collectione, tom. II, p. 74 seqq., habentur, temporum tamen ratione aliter nonnihil subducta.

Isidori Hispalensis Chronicon usque ad annum 626 exstat inter ejus opera, tom. I edit. Madrit. an. 1778.

Procopii Caesariensis Historia De bello Gothico ab anno 489 usque 552 habetur in Muratorii Scriptoribus Rer. Ital., tom. I, p. 143, uti et Pauli Diaconi libri VI De gestis Longobardorum ab an. 568 usque [Col. 0051A] 744, l. c., p. 396, et quae sub ejus nomine circumfertur Historia Miscella usque ad annum 813, ibid. pag. 1.

Anastasius S. R. E. Bibliothecarius saeculo IX Vitas Romanorum pontificum scripsisse creditur, quae saepius quidem, optime tamen Romae an. 1718 a Franc. Bianchini editae prodierunt.

Hepidanni San-Gallensis monachi Annales ab anno 709 usque 1041, si non inter fontes, certe inter subsidia Hermanni connumerandi videntur, cum proxime ad ejus tempora et locorum viciniam accedant, etsi hunc Hepidannus supervixerit. Hos exhibet du Chesne tom. III et Goldstatus l. I Scriptorum rer. Alemannicarum, cum aliis ejusdem monasterii scriptoribus qui pro Hermanno illustrando seu confirmando [Col. 0051B] faciunt.

Principem vero Hermanniani Chronici fontem ab anno 614 usque ad an. 900 facile constituunt Annales Fuldenses, ab anonymo eorum scriptore Fuldensi monacho ita nuncupati; quos ipse presso pede sequitur, et mutato interdum stylo contrahit. Atque ubi isti deficiunt aut desinunt, brevior quoque rursus incipit esse Hermannus, et Reginonis continuatorem usque ad an. 972 passim ita exprimit, ut dubium vix non suboriri possit an non sub hoc continuatore ipse Hermannus lateat; pleraque enim particularia viciniam nostram dioecesimque Constantiensem concernunt.

Quod ipsum etiam fecit Hermannus, ubi Annales Fuldenses excerpsit, quibus seriem Romanorum [Col. 0051C] pontificum et Constantiensium episcoporum, nec non Augiensium et San-Gallensium abbatum aut de suo aut aliunde haustum addidit, Ediderunt hosce Annales Freherus, Pitthoeus, du Chesne, et omnium optime P. Martinus Bouquet in saepe laudata Collectione per partes, tom. II, V, VI et VII, ubi etiam depravatam saepe chronologiam emendavit.

§ IV.— Novae editionis ratio.

XXV. Ex his jam satis patere arbitramur novae a nobis susceptae editionis rationem. Hanc ex Augiensi codice, si non Hermanni ipsius autographo (quod, deficiente aliquo ejus operum propria illius manu descripto, unde de characterum similitudine judicari posset, affirmare haud licet), primario saltem et omnium, quod hucusque detectum sit, antiquissimo [Col. 0051D] apographo, ac, quod caput est, hucusque inedito, adornandam suscepimus, aliorum quoque coaevorum fere codicum suffulti subsidio.

Hunc quidem primum fundamenti loco posuimus, resectis inde quibuslibet additionibus sive interpolationibus a posteriore manu indubitato factis, retentis duntaxat illis quae dubiae adhuc sunt, de quibus jam superius actum. Cuilibet anno seu facto, quoad ejus fieri licuit, addimus fontes unde Hermannus hausisse deprehendi potuit. Eum in superiore pagina verbis CODEX AUGIENSIS indicamus. Huic alio charactere subjicimus Hermanni compendium ex autographo Monacensi codice Bernoldi ejus nomine praenotatum, quod quasi lectionum variantium [Col. 0052A] loco inservire possit: in quo insuper anni omissi aut idem habent quod Augiensis, aut ut plurimum vacui sunt. Caeteros vero mss. codices supra indicatos notandos haud censuimus, quod partim innumeris interpolationibus scateant, partim cum illis quos edimus in praecipuis saltem conveniant. Solum ad ultimum Hermanni decennium, quo cum Augiensi concordant, aut mancum supplent, Gottwicensem et Murensem codices primis suis litteris notamus.

Chronologiam porro in codicibus observatam ex supra jam dictis intactam ubique servamus, subnotato, sicubi certo aberraverit, genuino gestorum anno. Orthographiam vero, in nominibus praecipue propriis, nostro tempori congruam adoptavimus, non [Col. 0052B] illam in variis codicibus tantopere diversam, et ex scriptorum saepe imperitorum genio profectam, ne lectoribus fastidium ex tot soloecismis textui alias inserendis, ac dein per subjunctas variantes corrigendis ingeramus. Quae ipsa quoque ratio est quod variationes in hucusque editis occurrentes omiserimus, quippe quae lectores aut gravant aut impediunt, ac insuper libri molem frustra adaugent: editis siquidem exemplaribus instructi, eas ex collata nostra editione facile detegent; qui autem illis destituuntur, earum jacturam haud gravate ferent, quos genuina factorum narratio ex puro fonte magis juvabit quam lectionum tantopere discrepantium, et errorum saepe ex variis editionibus accumulata farrago. Cunctis his demum notae subinde ad calcem [Col. 0052C] adduntur, ubi eis sive ad corrigendum sive ad illustrandum Hermannum opus fuerit, eaeque potissimum strictae duntaxat, ne observationibus textum nimis augendo non tam alterius Chronicon edere quam novum ex variis condere videamur. Utiles tantum esse nostra hac editione optamus, quod quidem si obtinuerimus, et nostris et eruditorum votis factum erit satis.

§ V.— De Bertholdo, Hermanni continuatore et discipulo.

XXVI. Hic jam de ipso Hermanno Chronici auctore pluribus disserendum foret, quod tamen, ne eadem saepe repetere necesse sit, ad Vitam ejus differenda censemus, quam supra dedimus, a Bertholdo illius discipulo et primo continuatore descriptam, cujus [Col. 0052D] etiam continuatio ab anno 1054 usque 1066 in editis immediate subjicitur Hermanno, omissa tamen ejus Vita, cujus loco parvum elogium ponitur. Solus Urstisius, finito Hermanni Chronico post annum 1054, in sua editione sequentem continuationem distinguit, in eo tamen deceptus quod eam subdubitando tribuat Bertholdo Constantiensi, cujus tamen mox ab initio diversum Chronicon addidit tom. I Scriptor. German., p. 339. Ast miramur viro alias sat perspicaci hoc subrepere potuisse ut, cum duas adeo inter se diversas continuationes prae manibus habuerit, eumdem tamen utriusque auctorem vel dubitando existimaverit. Auctores vero fuisse diversos praeterquam quod alia fere quilibet facta usque ad an. 1066 enarrat, vel id unum extra omne [Col. 0053A] dubium ponit quod prior ad an. 1061 Alexandrum II papam sedis apostolicae usurpatorem nominet, Honorium vero seu Cadolaum ceu legitimum papam habeat. Haud tamen inde Bertholdum hunc schismaticis accensemus, quippe qui ex fama rei tunc in vicina sibi Basilea et suo tempore gestae scripserit, alterius sane mentis futurus si continuationem suam usque ad annum 1067 produxisset, quo Alexander legitimus papa in synodo Mantuana agnitus est. Quod ipsum manifesto argumento est quod anno 1066 scribere desierit hic Bertholdus, cum perperam prius scripta emendare amplius haud potuerit.

Bernoldo autem, etsi eodem tempore, posterius tamen scribenti, rei veritas ex eventu magis patuit; [Col. 0053B] unde etiam eumdem Alexandrum tanquam verum pontificem dilaudat, seque per totum Chronici sui seriem juratum schismaticorum hostem declarat. Quis vero sanus tam diversarum partium studium uni eidemque auctori ascribat? Equidem Bertholdo primam illam et breviorem continuationem tribuit Murensis codex, ita ad calcem Hermanni an. 1054 scribens: Hucusque chronica Hermanni. Abhinc Bertholdus. Quis vero iste? Haud certe alius ac ille ex quo Vitam Hermanni cum dicta breviore ejus continuatione subjungit, et unde praeter caeteros sua hausisse ad annum 741 fatetur codicis illius scriptor, Bertholdus scilicet, Hermanni discipulus; quem ibidem a Bertholdo, S. Blasii presbytero, fusioris scilicet continuationis auctore, nominatim distinguit, [Col. 0053C] quos vero ambos caeteri scriptores hucusque in unum Bertholdum Constantiensem presbyterum perperam conflarunt, vel ex solis mox dictis contrarium edocendi, praeter ea quibus idipsum ad Bertholdum tom. II pluribus declarabitur.

Eumdem quoque Bertholdum satis aperte indicat Anonymus Mellicensis De script. eccles. c. 92 (MIRAEI Biblioth. eccles., p. 155) ita scribens: Bertholdus, qui ejusdem (Hermanni) auditor et discipulus exstitit, Vitam magistri et Chronicam scribit, unde etiam Vitae illius scriptor innotescit, cujus nomen in illa haud legitur. Vitam porro illam Murensis codex subjungit mox post verba: Abhinc Bertholdus, quae etiam in Gottwicensi habetur; quam in dictis codicibus mox excipiunt quae in Urstisio sub continuationis nomine [Col. 0053D] post Hermannum sequuntur, atque eadem ferme sunt, nisi quod quaedam subinde ex altera quoque Bernoldi continuatione inserantur; quae ambae ibidem in unam confunduntur, prout inter alia exinde quoque apparet quod illorum codicum scriptores ad annum 1061 Alexandro II papae faveant, adeoque Bernoldum in eo, non Bertholdum sequantur.

[Col. 0054A] XXVII. Ex iis autem quae in ista Vita de seipso narrat Bertholdus, monachus Augiensis fuisse facile conficitur, Hermanno prae caeteris familiaris; quem insuper in extremo morbo assiduum sibi adjutorem assistere voluit, eique moriturus tabulas suas consignavit, ut quaecunque adhuc scribenda restant in eis, diligenter emendet, et scripta aliis commendet; quae fortassis continuandi illius Chronici occasio fuit. Dum vero Hermannum magistrum suum vocat, non de magistro puerorum, sed virorum in altioribus disciplinis, quibus praefulgebat Hermannus, erudiendorum intelligendus est. Virum certe, non juvenem Bertholdum arguunt, quae mox memoravimus. Nec adhuc juvenem illum prodit quod Hermannus librum suum De mensura astrolabii apud [Col. 0054B] Pez, Thes. Anecd., tom. III, p. II, p. 95, eidem inscripserit, quemque ejus potissimum instantia motus composuit. Et quidem ex illis jam tum presbyter fuisse videri posset, siquidem talis unquam fuerit, cum presbyteri titulum eidem nec Mellicensis Anonymus, nec citati codices, nec ipse Hermannus tribuant, prout tamen Bernoldo faciunt. Quae hic alii comminiscuntur, infra ad Bernoldum examinantur.

XXVIII. Quousque vero continuationem suam perduxerit Bertholdus iste, ex codicibus certo statui haud potest. Qui unicum Hermanni continuatorem agnoscunt, illud ad annum 1100 deductum fateri debent, ut ut inter alia obitus ejus in Bernoldi Chronico ad annum 1088 memoratus illis adversetur; [Col. 0054C] hunc enim ipsum esse judicamus, de quo ille l. c.: Bertholdus, doctor egregius, in sacris litteris apprime eruditus, in senectute bona plenus dierum, migravit ad Dominum IV Idus Martii; quae cum superius dictis optime convenire videntur. Editi, quoscunque habemus, ultra annum 1066 haud progrediuntur; ac post illum annum codices nostri cum altera Bernoldi continuatione conveniunt.

Ut adeo non vana sit conjectura, editorum quoquo codices in Bertholdo ultra dictum annum 1066 haud processisse; quod etiam ex supra (n. 26) allegata utriusque auctoris sentiendi diversitate magis firmatur. Demus enim Bertholdum postea sententiam suam mutasse, correxisset saltem postea quae ad annum illum 1061 contra legitimum papam scripserat, [Col. 0054D] si ad ulteriora schismatis tempora continuationem suam perduxisset.

Tantum de Hermanni Chronico disseruisse sufficiat. Plura desideranti satis abunde faciet Joannes Ego in suo tractatu De viris illustribus monasterii Augiae Divitis an. 1630 conscripto, cap. 28, in Pezii Thesauro Anecd. tom. I, p. III, p. 688.

Chronicon

Hermannus Contractus

[Col. 0055]

HERMANNI CONTRACTI CHRONICON EX INEDITO HUCUSQUE CODICE AUGIENSI, UNA CUM EJUS VITA ET CONTINUATIONE A BERTHOLDO, EJUS DISCIPULO, SCRIPTA. SUBJICITUR CHRONICON PETERSHUSANUM INEDITUM. Ex mss. codicibus collegit, notis et observationibus illustravit P. AEMILIANUS USSERMANN Congregationis S. Blasii monachus et bibliothecarius. ( Germaniae sacrae Prodromus, tom. I.)

CODEX AUGIENSIS.

[Col. 0055A] 1 Anno XLII Augusti Caesaris; ex quo autem Aegyptus in provinciam redacta est, et Cleopatra cum Antonio victa XXVIII anno; ab urbe vero condita DCCLII, olympiadis CXCIII anno tertio, Dominus noster Jesus Christus in Bethlehem Judae nascitur, transactis ab initio mundi secundum 2 Hebraicam veritatem annis tribus millibus DCCCCLII, secundum septuaginta Interpretes vero quinque millibus CXCIX .

2 Codices vacant .

3 Infantes pro Domino trucidantur ab Herode . Euseb.

5 Asinius Pollio orator moritur. Eus.

6 Herodes rex Judaeae cum magno cruciatu moritur, pro quo Archelaus regnavit annis IX .

[Col. 0055B] 7 Fames magna Romae facta est. Eus.

9 Tiberius Caesar Dalmatas Sarmatasque subegit. Eus., Dio.

[Col. 0056A] 12 Jani portae, duodecim annis jam ab Augusto clausae, aperiuntur. Suet.; Oros.

13 Messala Corvinus orator moritur. Eus.

14 Eclipsis solis facta est .

15 ( In marg. Tiberius privignus Augusti regn. annis XXIII.) Archelaus in Viennam Galliae urbem ab Augusto relegatur, et Augustus moritur anno aetatis LXXVI, imperii LVI; pro quo Tiberius regnat annis XXIII. Eus. a. praec.

16 Herodes tetrarcha Judaeorum regnum tenuit annis XXIV. Eus. a. 14.

17 Mathematici urbe pelluntur. Dio.

18 Livius historiographus moritur. Ovidius poeta in exsilio moritur. Eus. a. 17.

19 Germanicus a Tiberio missus Germanos vicit, [Col. 0056B] Tac. a. 16.

20 Tredecim urbes terraemotu corruerunt. Eus. a. pr.; Dio. a. 17.

[Col. 0057A] 3 21 Fenestella historiographus et poeta moritur. Eus. a. pr.

22 Tiberius multos reges ad se vocatos dolo nunquam remisit. Eus. a. pr.

23 Pompeii theatrum incensum est. Eus. a. pr.

24 Tiberius Drusum consortem regni fecit, qui eodem anno veneno periit. Eus. a. pr.

27 Pilatus praeses Judaeae a Tiberio mittitur. Eus.

30 Dominus Jesus Christus a Joanne baptizatur trigesimo anno aetatis suae secundum carnem inchoante, et praedicare coepit.

31 Joannes Baptista ab Herode tetrarcha decollatur.

33 Dominus in Hierosolyma passus est et resurrexit. Eclipsis solis et maximi terraemotus facti [Col. 0057B] sunt. Eus.

34 Jacobus frater Domini Hierosolymorum episcopus ab apostolis ordinatus, sedit annis XXX. Eus.

35 Pilatus imaginem Caesaris in templo statuens seditionem excitavit. Eus. a. 32.

36 Pilatus Romam venit, et de miraculis Domini Caesari nuntiavit. Eus.

37 Tiberius ea, quae a Pilato audierat, senatui nuntiavit, sed senatus contempsit. Eus. a. pr.

38 Tiberius populum Romanum graviter afflixit, et ipse veneno periit. Eus. a. pr. In marg. Gaius ann. III, mens. X, dies VIII. Vir scelestissimus.

39 Herodes Agrippa rex Judaeae a Gaio constitutus, regnavit annis VII. Eus. a. pr.

40 Judaei apud Alexandriam profligantur, pro [Col. 0057C] quibus Philo clarissimus scriptor Gaium interpellans nihil profuit. Eus. a. 38; Joseph. XVIII, 9.

41 Pilatus semetipsum interfecit, magnis a Gaio calamitatibus oppressus. Eus. chr.

42 Matthaeus Evangelium Hebraice scripsit. Gaius occiditur a suis. In marg. Claudius ann. XIII, mens. VIII, dies XXVIII. al. a. pr.

4 44 Petrus apostolus Romam venit, ibique per XXV annos praedicans episcopatum tenuit. Eus. a. pr.

45 Herodes Agrippa ab angelo percussus exspiravit, pro quo filius ejus Agrippa regnavit annis XXVI. Eus.; Jos. a. 40. Marcus evangelista in Aegypto praedicavit.

46 Claudius Britanniam subegit. Eus. a. pr.; Dio. [Col. 0058A] a. 43.—Fames magna facta est. Act. XI, 28.; Dio. a. 42.

47 Nova insula triginta stadiorum in mari apparuit. Eus. a. 45.

48 Cives Romani, a Claudio numerati, inventi sunt sexagies novies centena et quadraginta quatuor millia. Eus. a. 46; Tac.

49 Judaeorum in seditione triginta millia necantur in diebus azymorum. Eus. a. pr.

51 Claudius Judaeos urbe expulit. Beda a. 49; Vid. Act. XVIII, 2.

52 Magna fames Romae facta est. Eus. a. pr.

53 Claudius Felicem procuratorem Judaeae fecit. Eus. a pr.

54 His temporibus Simon Magus Simoniacae [Col. 0058B] haereseos auctor exstitit.

55 Aegyptius quidam pseudopropheta Judaeorum plures seducens a Felice opprimitur. Eus. a. pr.; Vid. Act. XXI, 38.

56 Claudius veneno mortuus est anno aetatis LXIV. Eus. a pr.

57 ( In marg. Nero ann. XIII, Mens. VII, dies XXVIII.)—Nero flagitiosus primam in Christianos persecutionem exercuit. Seditio in Caesarea orta plures Judaeorum perdidit. Beda.

58 Paulus apostolus Romam a Festo praeside mittitur. Eus. chr. a. 56.

59 Hucusque librum Actus apostolorum Lucas evangelista perduxit, continentem annos a passione Domini XXVII.

[Col. 0058C] 60 Statius poeta clarus erat. Eus. a. 58.

61 Nero Agrippinam matrem suam, et sororem patris interficit. Eus. a. pr.

62 Nero infinita luxuria, et lascivia ignaviaque bacchatur. Eus. a. pr.

5 63 Jacobus frater Domini a Judaeis lapidatur. Eus. chr. a. 61.

64 Marcus evangelista apud Alexandriam passus est. Eus. a. pr.

65 Neronianae thermae a Nerone aedificantur. Eus. a. 63.

66 Nero ut similitudinem Trojae ardentis videret, magnam partem Urbis incendit. Eus. a. pr.; Tac. a. 64.

[Col. 0059A] 67 Nero Senecam magistrum suum interfecit. Eus. a. pr.

68 Vespasianus adversus Judaeos rebellantes a Nerone mittitur. Eus. a. seq.; Jos. a. 66.

69 Petrus et Paulus a Nerone propter Simonem Magum trucidantur, et pestilentia Romae facta est, Neroque seipsum interfecit. Suet. a. 68; al. a. 66.—Linus primus a B. Petro sedit annis XII.—Antiochiae secundus episcopus ordinatus Ignatius; al. a. 68.

70 Galba menses VII. Otho menses III. Vitellius menses VIII. Vespasianus 6 in Judaea pugnans, imperator ab exercitu constituitur, vir militari virtute praecipuus. Eus.; Suet. a. pr.

71 ( In marg. Vespasianus ann. IX, mens. XI, [Col. 0059B] dies XXII.) Titus Judaeos inenarrabili fame cruciatos obsedit. Eus.

72 Hierusalem a Tito expugnata destruitur, anno a passione Domini XL, a prima vero conditione templi sub Salomone MLXXXIX. Beda.; al. a. 70.

75 Hoc tempore Josephus historiographus clarus habetur.

77 Colossus erectus est habens altitudinis pedes centum et septem. Dio a. 75.

79 Pestilentia Romae facta est, et terraemotus tres civitates Cypri subvertit. Eus. a. pr.

80 Vespasianus profluvio ventris in villa circa [Col. 0060A] Sabinos obiit. Eus. a. pr. In marg. Titus ann. III mens. II.

81 Titus vir erat omnium genere virtutum mirabilis, ita ut divitiae et amor humani generis diceretur. Hic amphitheatrum Romae construxit, in cujus dedicatione quinque millia ferarum occidit. Eus.; Dio a. pr.

82 Cletus papa secundus annis XII. Eus. a. pr.; al. a. 78.—Titus in eadem villa, qua et pater, obiit anno aetatis XLII. Eus. a. pr. —( In mara. Domitianus frater Titi ann. XV, mens. V.)

7 83 Domitianus infectus omnibus sceleribus secundo persequitur Christianos. Eus. a. pr. —Idem etiam eunuchos fieri prohibuit. Eus. a. seq.

84 Decreto senatus Titus inter deos refertur. [Col. 0060B] Eus. a. pr.

85 Tres virgines Vestae ob stuprum damnantur. Suet. a 83.

86 Anianus primus post Marcum evangelistam episcopus Alexandriae post annos XXII obiit, pro quo Abilius sedit annis XIII. Eus. a. pr.

88 Domitianus se Deum et Dominum appellari jussit. Eus. a. pr.

90 Quintilianus rhetor Romae clarus habetur. Eus. a. pr.

91 His temporibus haeresis Menandri magi, et Ebionitarum, et Cerinthiorum et Nicolaitarum exoritur.

[Col. 0061A] 92 Romani plurima mala a Caesare et ab hostibus pertulerunt. Eus. a. 89.

93 Domitianus de Dacis et Germanis triumphat. Eus. a. pr.

94 Clemens papa III, sedit annis IX. Eus. a. 91.—Cornelia virgo Vestalis ob stuprum viva defossa est. Eus. a. 92; al. a. 91.

95 Domitianus multos nobilium occidit. Eus. a. pr.

96 Hoc tempore Joannes apostolus in Pathmos insulam a Domitiano in exsilium missus Apocalypsin scripsit. Eus. a. pr.

97 Domitianus Flaviam Domitillam cum multis aliis in exsilium pro fide Christi relegavit. Eus. chr. h. a.

98 Domitianus cum multa mala egisset. a suis crudeliter [Col. 0061B] interfectus est, anno aetatis XXXV. Eus. a. 97; vid. Pag. crit.

8 99 ( In marg. Nerva ann. I, mens. IV, dies VIII.)—Nerva primo edicto suo omnes exsules revocavit. Sanctus Joannes apostolus ab exsilio rediens Evangelium scripsit. Iren. a. 97.—Nerva confectus morbo obiit, pro quo Trajanus regnavit. Eus. a. pr.

100 ( In marg. Trajanus ann. XIX, mens. VI, dies XV.)—Trajanus genere Hispanus, vir reipublicae utilis, sed errore deceptus, tertius persequitur Christianos. Beda. —Alexandriae Cerdo tertius episcopus [Col. 0062A] sedit annis XII. Eus. a. 97.—Joannes apostostolus apud Ephesum dormivit in pace, anno a passione Domini LXVIII. Bed.; Eus. a. seq.; Hier. a. pr.

103 Evarestus papa sedit annis VIII. Eus. a. 100.—Trajanus de Dacis et Scythis triumphat. Eus.

104 Trajanus multas gentes Romano subjecit imperio. Eus. a. pr.

106 Aurea domus Neronis incendio conflagravit. Eus. a. pr.

107 Terraemotu multae urbes subversae sunt. Eus. a. pr.

9 108 Alexandrinae Ecclesiae quartus episcopus ordinatur, nomine Primus. Eus. a. pr.; al. a. 109; Pag. h. a.

109 Simon, filius Cleophae, qui in Hierosolymis [Col. 0062B] episcopatum tenebat, crucifigitur anno aetatis CXX; pro quo Justus. Eus. a. 107, Pag. a. 116.

110 Ignatius, Antiochiae episcopus, Romam perductus, bestiis traditur, pro quo constituitur episcopus Oron tertius. Eus. a. 108; Pag. a. 116.

111 Alexander papa V sedit annis X. Eus. a. 109.

112 Pantheum Romae fulmine concrematum. Eus. a. 111.

113 Post Justum Hierosolymae episcopum Zacchaeus sedit quartus. Eus. a. pr., al. 110.

[Col. 0063A] 114 Terraemotus pene totam Antiochiam subruit. Eus. h. a.

115 Trajanus Assyriam, Armeniam et Mesopotamiam provincias facit. Eus. a. 113.

117 Judaei commoti magnas caedes hominum faciunt, sed, in Alexandria victi, ab omnibus ubique trucidantur. Eus. a. 115.

118 Trajanus apud Seleuciam profluvio ventris moritur anno aetatis LXIV. Eus. a. pr.

119 Adrianus ann. XXI. Hic per Quadratum discipulum apostolorum, et Aristidem virum sapientem libris apologeticis edoctus, mitis efficitur Christianis. Hier. —Adrianus Alexandriam publicis restauravit expensis. Eus. a. pr.

120 Adrianus iterum Judaeos profligat. Eus. a. pr.

[Col. 0063B] 10 121 Xistus papa VI sedit annos XII. Eus. a. pr.; al. a. 119.

122 Adrianus bellum in Sauromatas gessit. Eus. a. 120.—Terraemotus factus est. Eus. a. pr.

123 Adrianus in Libyam, quae a Judaeis vastata fuerat, colonias deducit. Eus. a. pr.

124 Justinus , episcopus Alexandriae, sedit annis XI; al. a. 122.—Adrianus legem dedit Atheniensibus. Eus. a. pr.; def. in B.

125 Hierosolymis post Philippum Seneca decimus constituitur. Eus. h. a.

126. Hoc tempore Aquila interpres habetur. Hier. a. 128.

127 Adrianus, apologeticis nostrorum acceptis, litteras pro Christianis misit. Eus. h. a.

[Col. 0063C] 129 His temporibus Saturninus, et Basilides, et Carpocrates haeresin condiderunt. Eus. a. 123.

130 Adrianus pater patriae primus appellatur. Eus. a. 127.

131 Antiochiae ordinatur Cornelius episcopus. Eus. a. 129; al. a. 136.—Nicopolis et Caesarea terraemotu corruerunt. Eus. a. 129.

[Col. 0064A] 133 Thelesphorus papa VII sedit annis VII. Eus. a. 129; al. a. 127.

134 Judaei in arma versi Palaestinam depopulantur. Eus. a. pr.

135 Alexandriae Eumenes episcopus sedit annis XIII.

136 Judaei iterum commoti magnis ubique caedibus enecantur; al. a. 132 et 135.

137 Hierusalem ab Aelio Adriano reparata est, et ex ejus nomine Aelia nuncupata, et Judaeis ne introirent interdicta. Eus. a. 135 et h. a.

138 Primus ex gentibus Hierosolymis episcopus Marcus ordinatur, cum jam quindecim de Judaica gente obiissent. Eus. a. 125 et 136.

11 139 Adrianus morbo intercutis aquae moritur, [Col. 0064B] major sexagenario. Eus. a pr.

140 ( In marg. Antoninus ann. XXV, mens. III.)—Antoninus, cognomento Pius, per apologeticum Justini, Christiani philosophi et postea martyris, edoctus, clemens efficitur nostris. Beda. Epiph. Hyginus papa VIII sedit annis IV. Eus. h. a; al. a. 139.

141 Antoninus pater patriae appellatur. Eus. a pr.

142 Valentinus et Cerdo, et post Marcion et Marcus Ecclesiam haeresi impugnant. Eus. a pr.

143 Justinus philosophus pro Christianis apologeticon Antonino scripsit. Eus. a pr.

144 Pius papa IX sedit annis XV. Eus. a pr.; al. 142.

145 Antiochiae constituitur episcopus Heros . Eus. a. 143.

148 Alexandriae Marcus VII episcopus sedit annis X. [Col. 0064C] Eus. a. 144.

149 Valentinus haereticus agnoscitur. Eus. a. 144.

152 Apollonius et Basilides philosophi illustres habentur. Eus. a. 147.

156 Crescens cynicus philosophus Justino nostro persecutionem commovit, in qua ille gloriose pro Christo sanguinem fudit. Eus. a. 151; al. 167.

[Col. 0065A] 157 Alexandriae Celadion octavus episcopus sedit annis XIV. Eus. a. 150; al. a. 154.

158 Anicetus papa decimus sedit annis XIII Eus. a. 154; al. a. 157.

12 159 Hierosolymis post Marcum factus est episcopus Cassianus XVII. Eus. a. 157.

160 Antoninus Pius apud Lorium obiit anno aetatis LXXVII. Eus. a. seq.

161 Marcus Antoninus Verus cum fratre Lucio Aurelio Commodo aequo jure administraverunt imperium. Eus. a. seq. ( In marg. Marcus et Lucius ann. XIX, mens. I.)

162 Lucio Caesari Athenis sacrificanti ignis ab Oriente in Occidentem in coelo ferri visus est. Eus. a. seq.

[Col. 0065B] 163 Fronto orator insignis habetur. Eus. a seq.

164 Caesares de Parthis triumphant. Eus. a. 166.

165 Quarta persecutio, orta apud Asiam, Polycarpum cum plurimis, et in Gallia multos sanctorum coronavit. Eus. a. 168.

167 Lues maxima multas vastavit provincias, et exercitum Romanorum pene delevit. Eus. a. 169; Capitol a. 168.

168 Soter papa XI sedit annis VIII. Eus. a. 169, an. h. a.

169 Antiochiae Theophilus episcopus ordinatur, vir sapiens. Eus. h. a; al. a. 176.

170 Lucius Caesar apoplexi exstinctus est. Eus. h. a. —Alexandriae Agrippinus episcopus sedit annis XII. Eus. a. 167.

[Col. 0066A] 13 171 His temporibus Hegesippus, Dionysius Corinthi episcopus, et Pynitus Cretae episcopus clari habentur. Eus. a. 172.

173 Cataphrygarum haeresis oritur. Eus. a. 172.

174 Hoc tempore Tatianus haeresin Encraticarum condit. Eus. a. 172.

175 Maxima per totum orbem pestilentia fuit. Eus. a. 173.

176 Antoninus multa bella per se et per duces suos faciebat. Eus. a. 174.—Eleutherius XII papa annis XV. Eus. a. 177.

177 Antoninus Commodum filium consortem regni fecit. Eus. a. 178.

178 Imperatores dona largiti sunt, debita relaxant et severiores leges temperant. Eus. a. 179.—Lucius [Col. 0066B] Britanniae rex ab Eleutherio papa Christianus efficitur. Beda.

179 Antoninus in Pannonia morbo periit, et Commodus a senatu Augustus appellatur. Eus. a. 180.

180 Commodus post mortem patris Germanos feliciter vicit. Hic obscenus et pravus fuit. Eus. a. 181.—( In marg. Commodus XV, ann. XIII.)

181 Alexandriae templum Serapis incensum est. Eus. a. 182.— 14 Julianus X Alexandriae episcopus sedit annis X. Eus. a. 180.

182 Irenaeus Lugdunensis episcopus insignis habetur. Eus. 183.—Panthenus et Clemens Alexandriae clari habentur. Eus. a. 195.

183 Commodianae thermae Romae factae sunt. Eus. a. 184.

[Col. 0067A] 184 Commodus Septembrem mensem nomine suo appellavit. Eus. a. 185.

185 Hierosolymis XXVI ordinatur Maximus episcopus. Eus. a. 186.—Origenes apud Alexandriam nascitur. Def. in B., h. a.

186 Montanus quidam haeresin Cataphrygarum condit. Eus. a. 172.

188 Capitolium Romae et bibliotheca fulmine cremantur. Eus. a. 189.

189 Alexandriae Demetrius episcopus sedit annis XLIII. Eus. a. seq. —Commodus colossi capite sublato suae imaginis caput jussit imponi. Eus. a. 190.

190 Commodus multos nobilium interfecit. Eus. a. 191.—Serapio VIII Antiochiae episcopus ordinatur. Eus. h. a.; al. a. 199.

[Col. 0067B] 191 Quaestio de Pascha oritur, et in Dominica die celebrari jubetur. Eus. a. 197 .

192 Commodus cunctis incommodus in domo Vestali strangulatur. Eus. a. 193; sed legit: Vestiliani.

193 Pertinax major septuagenario ex senatus consulto jussus est imperare. Eus. h. a. (In marg. Pertinax, XVI, mens. VII.) Victor XIII papa sedit 15 annis X. Eus. h. a. —Pertinacem occidit in palatio Julianus jurisperitus, et regnavit pro eo VII menses. Eus. h. a.

194 Severus genere Afer Julianum apud Molvium pontem interfecit, et in honorem Pertinacis, quem idem Julianus occiderat, Pertinacem se cognominari jussit. Eus. h. a. In marg. Severus XVII ann. [Col. 0067C] XVII.

196 Hoc tempore Narcissus Hierosolymorum episcopus, et Theophilus Caesariensis, Polycarpus [Col. 0068A] quoque et Bachilus Asiani, et alii episcopi insignes habentur. Eus. h. a.

198 Judaicum et Samariticum bellum motum est. Eus. h. a.

199 Severus Parthos et Adiabenos, Arabasque superavit. Eus. a. seq.

201 Thermae Severianae apud Antiochiam factae sunt. Eus. h. a.

202 Zephyrinus papa XIV sedit annis XVIII. Eus. h. a.

203 Severus quinta persecutione plurimos sanctorum coronavit, inter quos pater Origenis Leonides cum multis aliis martyrizatur. Eus. h. a.

205 Perpetua et Felicitas hac persecutione bestiis deputantur apud Carthaginem.

[Col. 0068B] 206 Symmachus et Theodotion interpretes habentur his temporibus.

16 207 Severus vallum apud Britannos per CXXXII millia passuum a mari ad mare fecit. Eus. h. a.; Spart. a. 209.

208 Tertullianus Afer clarissimus habetur. Eus. h. a.

209 Origenes Alexandriae studiis eruditur. Eus. h. a.

210 Severus in Britannia moritur. Eus. a. 211.

211 Antiochiae Asclepiades IX episcopus ordinatur. Eus. a. 212 (In marg. Antoninus XVIII ann. VII.)

212 Alexander XXXV Hierosolymorum episcopus ordinatur vivente Narcisso, Deo per visum jubente . Eus. a. 213.

[Col. 0068C] 213 Antoninus Caracalla propter genus vestis, quod Romae erogabat, cognominatur . Eus. a. 214; Sext. Aur. Vict. a. pr.

[Col. 0069A] 214 Antonianae thermae dictae sunt Caracallae ex nomine Antonini.

215 Antoninus Romae thermas sui nominis aedificavit. Eus. a. 216.

216 Antoninus impatientia libidinis novercam suam Juliam duxit uxorem. Eus. a. 217.

217 Antoninus interficitur anno vitae XLIII. Eus. h. a.

218 ( In marg. Macrinus ann. I.) Romae amphitheatrum incensum. Eus. —Antiochiae episcopus constituitur Philetus X. Eus. h. a; al. a. seq. —Macrinus cum filio Diadumeno occiditur in Archelaide. Eus. h. a.

17 219 ( In marg. Aurelius Antoninus ann. IV.) Aurelius Antoninus adeo impudice in imperio vixit, [Col. 0069B] ut nullum genus obscenitatis omiserit. Eus. h. a. Callistus papa XV annis V. Eus. a. 220; al. h. a.

220 Hippolytus episcopus clarus habetur. Beda.

221 In Palaestina Nicopolis, quae prius Emmaus vocabatur, condita est. Eus. a. seq.

222 Aurelius tumultu militari Romae occiditur. Eus. h. a.

223 ( In marg. Alexander XXI ann. XIII.) Alexander Xerxem regem Persarum vicit. Eus. h. a.

224 Hic militaris disciplinae severus corrector fuit. Eus. h. a.

225 Urbanus papa XVI sedit annis IX. Hic multos nobilium ad fidem Christi convertit. Eus. h. a.; al. a. 223

[Col. 0069C] 226 Ulpianus jurisconsultus insignis habetur. Eus. [Col. 0069C] h. a.

227 Thermae Alexandrinae Romae aedificatae. Eus. h. a.

228 Geminus presbyter Antiochenus, et Hippolytus, [Col. 0070A] et Beryllus episcopus Bostrenus clari scriptores habentur. Eus. h. a. .

229 Antiochiae ordinatur episcopus Zebennus XI. Eus. h. a.

230 Mammaea mater Alexandri Origenem celeberrimum doctorem ad se 18 vocatum audivit. Eus. hist. —Alexandriae Heraclas episcopus annis XVI. Eus. a. seq.

231 Alexander in matrem Mammaeam unice pius fuit, et ob id omnibus amabilis. Eus. a. seq.

232 Origentes de Alexandria ad Caesaream Palaestinae transit. Eus. a. seq.

233 Pontianus papa XVII sedit annis V. Eus. a. seq.; al. a. 230.

234 Alexander Romae favorabilis fuit.

[Col. 0070B] 235 Alexander tumultu militari Mogontiaci occiditur. Eus. h. a.; Paul. Oros.

236 ( In marg. Maximinus XXII ann. III.) Maximinus Christianos, et maxime rectores ecclesiae, sextus post Neronem persequitur. Eus. a. seq.

237 Maximinus adversum Germanos bellum feliciter gessit.

238 Maximinus Aquilegiae a Pupieno occiditur. Eus. h. a.

239 ( In marg. Gordianus XXIII annis sex.) Anterus XVIII papa sedit mensem unum; post quem Fabianus XIX annis XIII. Eus. h. a.; al. a. 236.

240 Pupienus et Albinus, qui imperium arripuerant, in palatio a Gordiano occisi sunt. Eus. h. a.

[Col. 0070C] 241 Hoc tempore Julius Africanus chronographus clarus habetur.

242 His temporibus Origenes Theodorum et Athenodorum fratres, postea episcopos nobiles, divina imbuit philosophia. Eus. hist.

[Col. 0071A] 19 243 Gordianus, cum victor Parthis reverteretur, haud longe a Romano solo interficitur. Eus. a. seq.

244 Milites Gordiano tumulum aedificant, et ossa ejus Romam reportant. Eus. h. a. (In marg. Philippus XXIV, cum filio ann. VII.)

245 Philippus primus omnium imperatorum Christianus fuit. Hic filium suum Philippum consortem regni fecit. Eus. h. a.

246 Regnantibus Philippis millesimus annus Romanae urbis expletus est. Eus. h. a.

247 Millesimus annus a Christiano imperatore variis ludis celebratus est. Eus. h. a.

248 Theatrum Pompeii Romae incensum. Eus. a. 246.

[Col. 0071B] 249 Philippus urbem nominis sui in Thracia construxit. Eus. a. pr. —His temporibus Origenes multa scripsit.

250 Alexandriae Dionysius XIII episcopus sedit annis XVII. Eus. a. pr.

251 Philippus senior Veronae, Romae vero junior occiditur. Eus. h. a. (In marg. Decius ann. I, mens. III; al. a. 249.)

20 252 Decius, cum Philippos patrem et filium interfecisset, ob eorum odium in Christianos persecutionem [Col. 0072A] movet.—Antonius in Aegypto nascitur. Decius cum filio occiditur. Eus. h. a. —Fabianus martyrizatur, pro quo Cornelius papa sedit annis III , qui et ipse martyrio coronatur. Eus. h. a; al. a. pr.

253 ( In marg. Gallus cum Volusiano ann. II, mens. III.) Origenes anno aetatis LXX, moritur. Novatus presbyter auctor haereseos exstit. Maxima pestilentia facta est. Eus. h. a.

254 Lucius papa XXI, mensibus VIII; post quem Stephanus annis II. Gallus cum filio interficitur, Eus. h. a.

255 ( In marg. Valerianus et Gallienus ann. XV.) Valerianus octavam persecutionem in Christianos exercuit. Eus. a 257.

[Col. 0072B] 257 Cyprianus doctor eximius, Carthaginensis episcopus, martyrio coronatur. Eus. h. a; alii an. seq.

258 Valerianus a Sapore Persarum rege capitur. Eus. h. a. 21 Xistus papa sedit annis VII. Eus. a. 256, annis VIII.

259 Valeriano in Persas ducto, et oculis privato, Gallienus pacem reddit nostris. Eus. a seq.

261 Gallienus in omnem lasciviam dissolvitur. Eus. h. a.

[Col. 0073A] 262 Germani Italiam, Alamanni Gallias et Italiam populantur. Eus. h. a; Eutrop. a. 264.

263 Macedonia, Graecia, Pontus, Asia et aliae provinciae depopulantur per Gothos. Eus. a. pr.

265 Dionysius papa sedit annis IX. Eus. a. seq., al. a. 259.

266 Hoc tempore Theodorus, qui et Gregorius, Neocaesareae episcopus virtutibus claruit.

267 Hierosolymis Hymenaeus episcopus ordinatur. Eus. h. a.

269 Gallienus Mediolani occiditur. Eus. h. a.

270 ( In marg. Claudius ann. I, mens. IX). Claudius Gothos jam per annos XV Illyricum Macedoniamque vastantes superat Eus. a. seq. —Paulus Samosatenus Antiochiae episcopus haereticus esse [Col. 0073B] convincitur. Eus. a. 267. 22 Claudius Sirmio moritur, pro quo frater ejus Quintillus regnavit dies XVII, et Aquileiae occiditur. Eus. a. seq.

271. ( In marg. Aurelianus ann. V, mens. VI.) Aurelianus publicae rei utilis, primo clemens Christianis, postea persecutor fuit. Trebel. a. pr.

272 Zenobia regina Orientis vincitur. Eusebius Laodicensis episcopus insignis habetur. Eus. a. seq.

273 Aurelianum Romae triumphantem Tetricus et Zenobia captivi praecesserunt. Eus. a. seq.

274 Imperator soli templum aedificat, et nonus Christianos persequitur. Eus. a. seq.

275 ( In marg. Tacitus mens. VI.) Aurelianus divino fulmine territus, interficitur a militibus, pro [Col. 0074A] quo regnavit Tacitus mensibus VI. Quo apud Pontum occiso, Florianus regnavit dies LXXXVIII, et occiditur. Eus. a. seq.

276 Felix papa XXV, sedit annis v. Eus. a. seq., al. a. 269.

277 ( In marg. Probus ann. VI, mens. IV.) Probus Gallias a barbaris occupatas ingenti virtute restituit. Eutrop.

278 Anatolius Laodiciae episcopus clarus habetur. Eus. a. seq.

279 Manes quidam, genere Persa, insanam Manichaeorum haeresim condit. Eus. a. pr.

23 280 Antiochiae episcopus constituitur Quirillus XVIII. Eus. h. a. vocat Cyrillum.

281 Eutychianus papa sedit menses VIII . [Col. 0074B] Cui successit Gaius papa annis XVI. Eus. h. a.

282 Probus apud Sirmium tumultu militari occiditur. Alexandriae episcopus Theonas annis XIX. Eus. h. a.

283 ( In marg. Carus cum filiis Carino et Numeriano ann. II.) Carus, victor de Parthis, super Tigridem fulmine ictus interiit. Eus. h. a.

284 Numerianus insidiis Apri soceri sui occisus est. Eus. h. a. —Carinus, apud Margum a Diocletiano praelio victus, interficitur. Eus. a. seq. —Hucusque ab incarnatione Domini supputantur secundum Dionysium anni CCLXXXIV.

285 ( In marg. Diocletianus ann. XX.) Ab hoc anno Graeci paschales circulos inchoabant .

[Col. 0075A] 286 Diocletianus Herculianum Maximianum in consortium regni assumit. Eus. a. 288.

287 Maximianus in Gallia Amandum cum rusticis vicit. Eus. a. seq.

24 288 Hoc tempore Carus [ Eus. Carausius] Britanniam, Narseus rex Persarum Orientem, Achilleus Aegyptum, Quinquegentiani Africam infestaverunt; ob quae Constantinus [ leg. Constantius], Galerius et Maximianus in regnum assumuntur. Eus. a. seq.

290 Diocletianus Constantium Constantini patrem Caesarem fecit, qui regnavit annis XVI. Eus. a. pr.

291 Imperator Galerium Maximianum Caesarem fecit. Eus. a. 289.

292 Hoc tempore Phierius presbyter, et Achillas [Col. 0075B] et Melitus Alexandriae claruerunt.

293 His temporibus diversis et multis praeliis hostes diversi vincuntur. Eus.

295 Diocletianus se ut deum adorari jussit. Eus. h. a., al. a. 293.

296 Gaio papae per martyrium coronato Marcellinus XXVIII successit. Eus. a. seq.

297 Diocletianus victo Achilleo Alexandriam et Aegyptum recepit. Eus. a. seq.

298 Idem plurimos per totam Aegyptum proscriptionibus et exsiliis damnavit. Eus. h. a.

299 Constantius sexaginta millia Alamannorum juxta Lingonas occidit. Eus. a. 301. Eutr. a. 297.

[Col. 0076A] 25 300 Gaterius Maximianus, victus a Narseo, ante carpentum Diocletiani purpuratus cucurrit. Eus. a. 301.

301 Maximianus Narseum superavit, et uxorem ejus ac liberos captivavit. Eus. a. 303. Eutr. a. 297.

302 Diocletianus et Maximianus insigni pompa de hostibus triumphant. Eus. a. seq.

303 Diocletianus et Maximianus ecclesias subvertunt, libros divinos incendunt, et Christianos cruciant. Eus. a. seq.

304 Diocletianus Nicomediae, et Maximianus Mediolani purpuram et regnum deponunt. Eus. a. seq. —Eusebius papa sedit menses VIII, post quem Miltiades annos IV . Eus. a. seq.

[Col. 0076B] 305 Maximinus et Severus Caesares facti sunt. Eus. a. seq. —Constantius Augustus obiit, post quem Constantinus filius ejus. Eus. a. 307.—Constantinus Constantii ex concubina Helena filius primus imperator, excepto Philippo, Christianus fuit, et ab hoc Christiani imperatores esse coeperunt. Eus. a. 307.

306 ( In marg. Constantinus ann. XXX, mens. X.) Maxentius Maximiani Herculii filius Augustus appellatur. Eus. a. 308.

26 307 Maximianus apud Massiliam turpiter interficitur. Eutrop. a. 310.

[Col. 0077A] 308 Occiso Severo, Licinius Caesar efficitur. Eus. a. seq. —Galerius Maximianus moritur. Eus. a. 311.

309 Silvester papa sedit annis XXV . Eus. a. 312.—Maximinus Christianos persequitur et apud Tharsum moritur. Eus. a. 312.

311 Maxentius juxta Molvium pontem a Constantino superatus occiditur. Eus. a. 313.

312 Persecutio tandem post decem annos finita est.

314 Diocletianus in praedio suo moritur et solus omnium privatus inter deos refertur. Eus. a. 317, al. a. 313.

315 Plurimi persecutorum et magorum trucidantur.

[Col. 0077B] 318 Licinius Christianos de palatio suo pellit et eos persequitur. Eus. a. 321.

27 319 Hoc tempore Arius Alexandriae presbyter nefandam Arianorum haeresim condit. Epiph. a. 361.

320 Alexandriae ordinatur episcopus Alexander . Eus. a. 322.

321 Arius presbyter, ab ecclesia a suo episcopo Alexandro ejectus, multos suae impietati sociat. Eus. a. seq.

322 Concilium in Nicaea congregatur CCCXVIII episcoporum sub Silvestro papa .

[Col. 0078A] 323 Constantinus , filius Constantini, Caesar efficitur.—Licinius occiditur. Eus. a. seq.

324 Hoc tempore crux Dominica ab Helena, Constantini matre, Hierosolymis reperitur sub Macario ejusdem urbis episcopo. S. Paulin. epist. 11, al. a. 326.—Nazarius rhetor insignis habetur. Eus. a. seq.

325 Vicennalia Constantini Nicomediae acta, et sequenti anno Romae edita. Eus. a. 327.

326 Hucusque historiam scribit Eusebius. Hinc Hieronymus, al. an. seq.

327. 28 Constantinus Drepanam Bithyniae civitatem instaurans, in honorem matris suae Helenopolim appellavit. Hier. a. seq.

328 Ariani episcopi ecclesiam obtinuerunt, quorum tempora non digeruntur, quia hostes Christi judicantur. [Col. 0078B] Hier. an. seq.

329 Juvencus presbyter claruit. Porphyrius haereticus a Constantino de exsilio liberatur. Hier. a. seq.

330 Alexandriae ordinatur episcopus Athanasius. Dedicatur Constantinopolis. Hier. a. seq.

331 Edicto Constantini gentilium templa subversa sunt. Hier. a. seq.

332 His temporibus Eusebius Caesariensis episcopus, et alii multi doctores claruerunt.

333. Antonius monachus clarus habetur.

[Col. 0079A] 334 Constantinus cum liberis suis honorificas ad Antonium litteras mittit. Hier. a. 337.

335 Tricennalibus Constantini Dalmatius Caesar appellatur. Hier. a. 337.

29 336 Constantinus, dum bellum in Persas pararet, apud Nicomediam obiit anno aetatis LXVI al. an. 337.

337 ( In marg. Constantius XXXV, Constantinus et Constans ann. XXIV, mens. V, dies XIII.) Dalmatius Caesar factione Constantii patruelis, et tumultu militari interficitur. Hier. a. 339.

338 Constantius Ariana haeresi per Arianum presbyterum, et Eusebium Nicomediensem pollutus, Athanasium episcopum, et omnes non suae partis episcopos persequitur. Hier. a. 340.

[Col. 0079B] 339 Constantinus bellum fratri Constantio inferens, juxta Aquileiam occiditur. Hier. a. 341, al. a. 340.

340 Terrae motus multas urbes subvertit. Hier. a. 342.

341 Franci a Constante perdomiti in pacem recepti sunt. Hier. a. seq.

342 Constantinopoli ejecto ab Arianis Paulo episcopo, Macedonius haeresiarches in locum ejus substituitur. Hier. a. 343.

343 Hoc tempore Maximinus Trevirorum episcopus claruit, a quo Athanasius a Constantio profugus suscipitur. Hier. a. seq.

344 Athanasius ad Constantis litteras Alexandriam regreditur. Hier. a. 346.

[Col. 0080A] 345 Eclipsis solis facta est, et terrae motus multas urbes subvertit. Hier. a. seq. et 348.

30 346 Tribus diebus ac noctibus Roma natavit, et Campaniae urbes vexatae. Hier. h. a. habet nutavit.

347 Bellum contra Persas geritur gravi Romanorum damno. Hier. a. 349.

348 Romae ordinatur Liberius, quo ab Arianis expulso Felix in ejus locum substituitur . Hier. a. 350.

349 Constans interficitur anno aetatis XXX. Magnentius et alii multi conturbant rempublicam. Hier. a. 351.

350 His temporibus ossa Timothei et S. Andreae apostolorum, et Lucae evangelistae Constantinopolim [Col. 0080B] invecta sunt. Hier. a. 357, 359.

351 Gallus Constantii patruelis Caesar factus. Magnentius seipsum occidit. Hier. h. a.

352 Antonius monachus CV aetatis suae anno in eremo moritur. Multi eremitae claruerunt, al. a. 356.

353 Gallus Caesar occiditur. Victorinus rhetor et Donatus grammaticus insignes habentur. Hier. a. 355.

354 Julianus Caesar efficitur a Constantio. Eusebius Vercellensis et Dionysius Mediolanensis cum aliis exsulantur. Hier. a. 356.

355 Magnae Alamannorum copiae apud Argentarium deletae sunt a Juliano Caesare. Zos. a. 357.

[Col. 0081A] 31 356 Julianus Rheno-Germanos vicit. Amm. Hilarius Pictaviensis et Athanasius Alexandrinus ab Arianis multa mala passi sunt.

357 Apud Ariminum synodus Arianorum contra fidem facta est. Hier. a. 360.—Paulinus Trevirensis episcopus in exsilio moritur. Hier. a. 359.

358 Julianus Augusti nomen usu pat. Constantius in Parthos bellum parat. Amm. a. 360.

359 Constantius Parthico bello dimisso contra Julianum arma sumit. Ammian.

360 Constantius moritur anno aetatis XLV. Hier. a. 362.

361 ( In marg. Julianus XXXVI, ann. I, mens. VIII.) Julianus ex Christiano lectore paganus factus persequitur Christianos. Athanasius, Eusebius, et Lucifer [Col. 0081B] de exsilio revertuntur. Hier. a. 363.—Pagani apud Sebasten sepulcrum S. Joannis Baptistae invadunt.

32 362 Julianus, ad bellum Parthicum profectus et Christianorum sanguinem diis suis vovens, Dei judicio a quodam hoste occisus interiit anno aetatis XXXII. Post quem Jovianus imperator factus, cum omni exercitu ad Christianitatem redit. Amm. a. 363.—Antiochiae synodus haeresiaca collecta est. Hier. a. 365, al. a. 361.

363 Jovianus, in nova domo recubans suffocatus odore prunarum et calcis, moritur; pro quo Valentinianus regnat, qui ob fidem Christi tribunatu militum [Col. 0082A] a Juliano privatus fuit. Hier. an. 365.—( In marg. Jovianus XXXVII, mens. VIII.)

364 ( In marg. Valentinianus XXXVIII, ann. XI.) Valentinianus Valenti fratri suo Orientis imperium dedit. Hier. a. 365.

365 Romae Damasus papa ordinatur . Hier. a. 367.—Valens ab Eudoxio Arianorum episcopo baptizatus Christianos persequitur. Hier. a. 368.

366 Gratianus, Valentiniani filius, imperator efficitur. Vera lana pluviae mista de nubibus fluxit. Hier. a. 368.

367 Athanaricus rex Gothorum Christianos persequitur . Hilarius episcopus Pictaviensis moritur. Hier. a. seq. Nicaea terrae motu corruit. Hier. a. 369.

[Col. 0082B] 33 368 Eusebius Vercellensis moritur. Hier. a. 371.—Hoc tempore Apollinaris episcopus haeresim condit. Hier. a. 376.

369 Magna fames in Phrygia. Hier. a. 371.

370. His diebus post Auxentii Ariani mortem Ambrosius episcopus Mediolanensium ordinatur , Hier. a. 376.

371 Didymus Alexandriae caecus claruit. Hier. a. 373—Valentinianus Saxones caede perdomuit. Hier. a. 374; Ammian. a. 370.

372 Eunomius agnoscitur, a quo haeresis Eunomiana. Hier a. 373.—Burgundiones juxta Rhenum consederunt.

[Col. 0083A] 373 Hoc tempore docente Ambrosio Italia ad Christi fidem convertitur. Hier. a. 376.

374 Valentinianus subita sanguinis eruptione moritur, pro quo Gratianus filius cum patruo Valente regnavit. Hier. a. 376.

375 ( In marg. Valens cum Gratiano et Valentiniano ann. IV.) Gratianus XXX millia Alamannorum delevit. Ammian. a. 378. Oros.

376 Valens legem dedit, ut monachi militarent, nolentes fustibus jussit interfici. Soz. a. 375; Hier. h. a.

377 Gothi, datis a Valente Arianis doctoribus, Ariani efficiuntur. Chron. Goth.

34 378 Valens, Arianus imperator, post multa mala sua, in Thracia trucidato a Gothis Romano [Col. 0083B] exercitu, ipse sagitta sauciatus, fugiens, et in vilem casam, cum saepe equo laberetur, deductus, insequentibusque hostibus vivus in ipsa casa incensus, sepultura etiam caruit. Post quem Gratianus XXXIX, fratris ejus filius, cum fratre suo Valentiniano regnavit annos VI. Hier. a. 379; al. h. a.—Hucusque Chronica Eusebii Hieronymus perduxit. Hinc Herimannus .

379 Gratianus imperator ob perturbatum imperii statum Theodosium, genere Hispanum, armis, fide [Col. 0084A] et religione praecipuum, Orienti imperatorem praefecit; qui XVII annis regnans Gothos, Hunnos, Alanosque et alias gentes plures coercuit deque tyrannis Romanorum saepe imperium vindicavit. Idat. —Priscillianus de Galliis episcopus hoc tempore sui nominis haeresim condit. Oros. Prosp.

380 Ab hoc anno Theophilus Alexandrinus episcopus paschales cyclos inchoat . Ambrosius Mediolanensis archiepiscopus multa hoc tempore sublimiter scripsit. Prosp. h. a.

35 381 Synodus secunda universalis CL episcoporum Constantinopoli agitur contra Macedonium haeresiarcham, ipsius urbis episcopum, sub Theodosio Augusto et Damaso papa. Prosp. Idat.

382 Athanaricus, rex Gothorum persecutorque [Col. 0084B] Christianorum, Constantinopoli receptus a Theodosio, moritur .

383 Arcadius, filius Theodosii Augusti, a patre in consortium regni assumptus, regnavit annis XXVI. Prosp.

384 Theodosio Augusto filius Honorius nascitur. Romae post Damasum papam Siricius, qui in Chronicis Prosperi Ursinus dicitur, papa XL sedit annis XIV. Prosp. Cassiod.

[Col. 0085A] 385 Maximus in Britannia a militibus imperator creatus, ad Gallias transfretans, Gratianum Augustum, a suis proditum, bello victum fugavit, et Lugduni captum occidit; Valentinianumque Augustum fratrem ejus de Italia ad Theodosium in Orientem pepulit, Victoremque filium suum imperii consortem fecit . Marcellin. a. 383.

36 388 Maximus tyrannus a Theodosio et Valentiniano Augustis victus et captus, juxta Aquileiam purpura privatus capite plectitur, et Victor filius ejus ab Arbogaste magistro militum in Galliis peremptus est, et Valentinianus imperio restitutus. Prosp. Idat.

389 Ithacius et Ursacius episcopi ob necem Priscilliani, quem accusaverant, Ecclesiae communione [Col. 0085B] privantur. Prosp. Isid. De Viris illust.

392 Valentinianus Augustus, nimia, ut aiunt, Arbogastis austeritate vitae pertaesus, apud Viennam laqueo vitam finivit. Pro quo Arbogastes insimulatus Eugenium in Gallia imperatorem creat. Prosp. —Hieronymus librum, quem de viris illustribus Ecclesiae scripsit, hucusque perduxit. Marcell.

393 Theodosius imperator cum filiis Arcadio et Honorio tribus annis regnavit. Prosp.

[Col. 0086A] 394 Joannes anachoreta, cujus Vitam Hieronymus edidit , Theodosium 37 imperatorem contra Eugenium tyrannum victorem fore praedixit. Prosp.

395 Theodosius imperator divinitus adjutus Eugenium tyrannum pugna victum peremit; et ipse eodem anno Mediolani vita decessit, et apud S. Laurentium sepultus est; pro quo filius ejus Arcadius cum fratre Honorio annos tredecim regnavit. Prosp. —Augustinus Ecclesiae propugnator facundissimus a Maximo veterano episcopo Hippone-regionis Africae, adhuc vivente, ipsius urbis episcopus, quamvis invitus, ordinatur . Possid. Claudianus poeta clarus habetur. Joannes eremita migravit ad Dominum.—Hucusque Ruffinus ecclesiasticam Historiam Eusebii Caesariensis episcopi, a se translatam, perduxit.

[Col. 0086B] 396 Gildo comes Africae tyrannidem inibi invasit, eam sibi usurpare praesumens. Zos.

397 Concilio Carthagini habito Hipponiense concilium roboratur. Sanctus Martinus Turonorum episcopus post multas virtutes migravit ad Dominum anno aetatis LXXXI, episcopatus vero XXVI, cujus vitam et virtutes Sulpitius Severus egregio edidit stylo . Greg. Tur.

[Col. 0087A] 398 Sanctus Ambrosius Mediolanensis archiepiscopus, doctor Ecclesiae mirificus, ad Dominum migravit. Marcell. —Romae Anastasius papa XLI sedit annis IV. Idem. — 38 In Africa Gildo comes a fratre Mascezele, Deo juvante, pugna victus interiit. Marcell. Jorn.

399 Templa idolorum jussu imperatorum in diversis partibus orbis destruuntur, et ludi gladiatorum tolluntur. Aug., l. XVIII de Civ., capite ult. Eutropius eunuchus, qui hoc anno cum Theodoro consulatum invaserat, honore et vita privatus interiit. Prosp. Marcell.

400 Gothi Alarico et Radagaiso regibus Italiam ingredientes devastant. Prosp. Cass. —Hoc tempore Anastasius papa sua etiam decreta constituit, inventes [Col. 0087B] in Urbe Manichaeos damnavit, et basilicam, quae Crescentiana dicitur, via Mamurtina construxit. Anast.

401 Joannes Constantinopolitanus et Theophilus episcopi clarissimi habentur, sed adeo inter se discordes, ut molimine Theophili Joannes in Pontum exsilio relegatus sit. Prosp.

402 Pollentiae Romani, Stilicone duce contra Gothos gravi utrorumque clade pugnantes, tandem victi terga vertunt . Cass. Jorn. Oros. —Romae Innocentius papa XLII sedit annis XIV.

403 Carthagini concilium contra Donatistas habitum.

39 404 His temporibus Innocentius papa plurima [Col. 0088A] in Ecclesia constituit decreta, et ecclesiam SS. Protasii et Gervasii martyrum Romae constructam dedicavit, et titulum in Urbe constituit. Anast. Bed.

405 Romanis duce Stilicone in Thuscia pugnantibus Radagaistis cum CC militibus Gothorum facili victoria, Deo donante, victus et captus est. Marcell. Prosp.

406 Wandali, Suevi et Alani trajecto Rheno III Kal. Januarii Gallias hostiliter ingressi. Chron. Goth.

407 Constantinus in Britannia, tyrannide invasa, ad Gallias transit. Prosp.

408 Arcadius imperator Constantinopoli moritur, relicto pro se filio Theodosio, cum quo dehinc patruus Honorius annos XV regnavit. Cass. Prosp. —Stilico [Col. 0088B] dux fortis una cum filio Eucherio ab Honorio Augusto occiditur. Oros. Marcell.

409 Wandali, Alani et Suevi in die Oct. Hispanias occupant. Idat. Attalus, imperator Romae per tyrannidem factus et mox pulsus, Gothis cohaesit. Prosp.

40 410 Alaricus rex Gothorum Romam obsedit multasque caedes ibi et praedas faciens, locis tantum sacris et ad ea profugis, quia Christianus erat, pepercit anno ab Urbe condita MCLXIV. Placidia, soror Honorii Augusti, a Gothis in Urbe inter alios capta. Idat. Gothorum pars Venetiam captam possedit, qui postea Ostrogothi vocati et cum Romanis confoederati sunt. Jorn. a. 409.

[Col. 0089A] 411 Constantinus tyrannus apud Arelatum victus ab Honorio captus est, filiusque ejus Constans in Hispania a Gerontio comite peremptus, et Maximus ab eo in regnum levatus est. Prosp. Marcell. —Constantius dux ab Honorio constitutus est. Alarico rege Gothorum mortuo Ataulfus successit, qui Placidiam captivam uxorem accepit. Pestilentia, fames, bestiae, et gladius barbaricus miserum late vastant et comprimunt orbem. Zos. Idat., al. a. 414.

412 Maximo in Hispania regno ablato vita concessa est. Gothorum pars maxima rege Ataulfo Gallias ingressa. Prosp. —Heros S. Martini discipulus, Arelatensis episcopus sanctus, innocens sede sua pulsus est, et pro eo Patroclus ordinatus. Prosp. —Wandali et Suevi Gallaeciam, Alani Lusitaniam [Col. 0089B] et Carthaginensem provincias, Silingi Baeticas sortiuntur. Idat. a. 411.

413 Herodianus, hujus anni cum Lucio consul, novarum rerum in Africa reus, honore et vita privatur. Prosp. sed consulem vocat Heraclianum. Burgundiones partem Galliae Rheno contiguam obtinuerunt . Prosp. Jovinus et Sebastianus fratres, Galliae tyranni, Narbonae ab Honorio perempti sunt. Prosp. Idat. —His temporibus Pelagius Brito, adnitentibus Coelestio et Juliano, liberum 41 arbitrium plus justo extollens, et hominem sine gratiae Dei auxilio proprio nisu perfectum fieri posse asserens, fidem Ecclesiae turbat. Ejus haeresim S. Augustinus singulariter prae caeteris expugnat, et papa Innocentius cum aliis haereticis condemnat. Prosp.

[Col. 0089C] 414 Attalus Gothis auctoribus in Gallia tyrannidem invasit. Prosp.

415 Gothi Hispanias petunt, quorum praesidio Attalus destitutus, a Romanis captus est . Marcell. —Ataulfus rex Gothorum a quodam sociorum [Col. 0090A] vulneratus interiit, et pro eo Wallia regium nomen invasit. Prosp. —Hierosolymis corpora SS. Stephani protomartyris, Gamalielis et Nicodemi Luciano presbytero divinitus revelata, inveniuntur, et innumeris miraculis glorificantur. Idat.

416 Wallia, rex Gothorum, pacem cupiens, viduam Ataulfi Placidiam fratri Honorio Augusto reddidit. Ejus nuptias dux Constantius promeruit . Prosp. Marcell. —Romae Zosimus papa XLIII sedit annis tribus, qui sua etiam ad Ecclesiae statum decreta promulgavit. Anast., al. a. 417.

417 Honorius Augustus Romam triumphans ingreditur, Attalo currum ejus praecedente et post in exsilium misso. Prosp. —Quaestio et dissensio de [Col. 0090B] hujus anni Pascha oritur sub Zosimo papa Romano. 42 Constantius Fredibalum regem Wandalorum sine bello arte captum Honorio imperatori misit. Idat. a. 415.

418 Carthagini concilio episcoporum CCXVII collecto et a Zosimo papa confirmat, Pelagius aliique haeretici damnantur. Prosp. —Eclipsis solis XIV Kal. Augusti facta, et cometa abhinc usque ad mensem Septembrem visa. Marcell. —Pugna inter Gundericum Wandalorum regem et Ermenricum [ al., Hermericum] Suevorum regem facta. Idat. a. seq.

419 Honorius Augustus Constantium ducem in consortium imperii assumit. Idat. a. 421.—Romae Bonifacius papa XLIV sedit annis IV, cum quo ab [Col. 0090C] aliis papa ordinatur Eulalius. Quo ab Augustis dejecto, Bonifacius in sede firmatus sua etiam decreta constituit, et ecclesiam S. Felicitatis et S. Silvani in Urbe construxit . Anast. Prosp. —Constantius imperator pacem cum Wallia rege Gothorum [Col. 0091A] firmat, data ei cum aliquot urbibus ad inhabitandum Aquitania secunda. Prosp. Idat.

420 Wallia rege Gothorum mortuo Theodericus successit. Isid. a. 419.—Bethlehem Hieronymus presbyter, doctor et interpres incomparabilis Scripturarum anno aetatis XCI obiit. Prosp. Bed. —Alani a Gothis adeo caede domiti ut, regio nomine neglecto, Gunderico regi Wandalorum se tuendos submitterent. Greg. Tur., Idat. a. 418.

43 421 Constantius imperator Ravennae moritur. Idat. Prosper. —Bellum inter Wandalos et Gothos oritur. Idat.

422 Exercitus contra Wandalos duce Castino ad Hispanias Gothis auxilium mittitur; a quo offensus Bonifacius, vir bellicosus, secedens ad Africam se [Col. 0091B] contulit. Wandali vero ad desperationem coacti, Castino incaute manum conserente, victores effecti sunt. Prosp. Idat.

423 Placidia Augusta, a fratre Honorio pulsa, cum filio Valentiniano ad Theodosium Augustum in Orientem proficiscitur. Prosp. —Romae Coelestinus papa XLV sedit annis novem, qui plurima in Ecclesia fecit statuta, et basilicam Julii in Urbe constructam dedicavit. Anast. Marcell. mel. a. 421.—Honorius imperator Occidentis Ravennae moritur, et Joannes tyrannus regnum ejus occupat. Theodosius imperator Orientis post mortem patrui sui Honorii regnavit annos XXVI. Prosp. an. XXVII.

424 Theodosius Valentinianum amitae suae Placidiae filium Caesarem faciens, ad regnum Occidentis [Col. 0091C] cum matre possidendum remittit. Prosp. Cass. —Joannes tyrannus Africam contra Bonifacium petiit. Idat.

425 Valentinianus cum matre Joannem a suis exstinctum oppressit, regnum Occidentis recepit, Castinum Joanni faventem exsilio damnavit, Aetio patricio, quia Hunnos evocatos reverti fecerat, veniam dedit. Prosp. Marcell.

426 Patroclus Arelatensis episcopus a tribuno quodam barbaro innocens trucidatus est. Prosp. —Gundericus [Col. 0092A] rex Wandalorum Dei judicio percussus moritur, eique Geisericus [ al., Gensericus] tyrannus Arianusque haereticus et catholicorum crudelis persecutor successit. Idat. a. 428.

44 427 Bonifacius in Africa pollens duces quosdam contra se dimicantes occidit; contra quem evocatis barbaris mare ad id tempus ignotum pervium efficitur. Unde gens effera Wandalorum, de Hispaniis exclusa a Gothis, freto trajecto Africam invadens, gladio, praeda et igne miserabiliter debacchatur, interfecto prius Ermengario [ Idatio Hermigarius] rege Suevorum, postquam in Hispania XIX annis debacchati sunt. Idat., al. a. 429.

428 Nestorius, episcopus Constantinopolitanus, duas in Christo personas praedicans hominemque [Col. 0092B] purum ex Virgine natum deitatem postea accepisse affirmans, a Cyrillo Alexandrino episcopo et papa Coelestino haereseos arguitur. Prosp. —Aetius comes Romanus, multis Francorum caesis, partem Galliarum, quam pervasam tenuerant, recepit. Prosp. Idat.

429 Actius magister militum et patricius factus est. Prosp. —Agricola haereticus Pelagianista Britannias suo inficit errore; unde S. Germanus Antissiodorensis episcopus, a Coelestino papa illo missus haeresim expugnavit plurimisque saluti fuit. Prosp. Bed. hist. Angl.

430 S. Augustinus Hypponensis episcopus, Ecclesiae Christi et catholicae fidei propugnator et defensor invictissimus, in civitate sua a barbaris [Col. 0092C] obsessus, cum inter ipsas obsidionis angustias pro Ecclesia sollicitus Juliani argutiis pro gratia Dei oppugnans respondisset, ipsa Dei gratia, ne ruinam suorum videret, subtractus, V Kal. Sept. migravit ad Dominum anno aetatis LXXVI, episcopatus vero seu presbyteratus XL. Prosp. Bed. chr.

431 Tertia synodus universalis CC episcoporum apud Ephesum congregatur sub Coelestino papa, ubi inter alias haereses Nestorius cum secta sua damnatur.

[Col. 0093A] 45 Palladius ad Scotos, Christo credentes, a Coelestino papa primus episcopus mittitur . Prosp. Beda. hist. Angl.

432 Romae Xistus papa XLVI sedit annis VIII; qui accusatus a Basso quodam, ventilata in synodo causa, ab episcopis LVI purgatus et Bassus damnatus est. Bonifacius, de Africa reversus et magister militum factus, cum Aetio pugnavit et vicit, et post paucos dies morbo absumptus est. Aetius vero inimicos fugiens Dalmatias Pannoniasque petiit et Hunnorum auxilio gratiam principum pristinamque dignitatem recepit. Prosp. Marcell.

433 Burgundiones ab Aetio pugna victi sunt. Idat. a. 436.—Hoc tempore Xistus papa ecclesiam sanctae Mariae, quae Liberii dicebatur, et ecclesiam [Col. 0093B] sancti Laurentii in Urbe construxit, confessionem sancti Petri itemque sancti Laurentii adornavit. Valentinianus quoque Augustus multa ecclesiis dona dedit et confessionem sancti Pauli construxit. Petrus etiam episcopus sanctae Sabinae ecclesiam fecit. Beda. chr. Anast.

434 Wandali jam nono anno Africam infestantes, pactum a Romanis postulant. Prosp.

435 Pax cum Wandalis facta, data eis ad habitandum Africae portione Aetius Gundicharium regem Burgundionum bello obtinuit, supplicantique pacem concessit, qua tamen non diu potitus ab Hunnis cum gente sua peremptus est. Prosp.

436 Gothi pacem turbantes inter alia mala Narbonam [Col. 0093C] obsessam fame premunt; sed Litorius dux Romanus superveniens, et hostes vi repulit et civitatem advecto frumento fame liberavit. Prosp.

437 Bellum a Romanis contra Gothos Hunnis [Col. 0094A] auxiliatoribus geritur. Geisericus, rex Wandalorum, Arianus, catholicos in Africa persequens, quosdam 46 Ecclesiis suis pepulit, quosdam exsilio damnavit, quosdam etiam variis poenis affectos martyrio coronavit. Barbari piraticam exercere aggressi. Prosp. —Valentinianus Augustus, ad Theodosium Augustum avunculi sui filium Constantinopolim veniens, filiam ejus accepit uxorem. Prosp. —Ermenricus rex Suevorum, morbo oppressus, Richilam filium pro se regem constituit. Idat. a. 438.

438 Gothi Richilam regem Suevorum, pugna victum, thesauris spoliaverunt. Idat.

439 Julianus Atelenensis episcopus Pelagianista jactantissimus, ecclesiae communioni subripere tentans, a Xisto papa denuo damnatur. Romani [Col. 0094B] Hunnis auxiliatoribus adversum Gothos et regem Theodoricum infausta pugna confligunt in Gallia, et Litorius dux Romanus vulneratur, et post ab eis capitur et occiditur. Quibus tamen non multo post suppliciter petentibus pax cum eis a Romanis pacta est. Prosp. —Ipso anno Aetio et Romanis contra Gothos intento, Geisericus rex Wandalorum, qui fidus et amicus Romani populi putabatur, dolo sub specie pacis, XIV Kal. Novemb., Carthaginem cepit, cives et maxime nobiles trucidavit, opes omnes diripuit sacerdotibus caesis et pulsis, ecclesias in usus suorum vertit, omniaque divina et humana jura confudit, ibique XXXVII annis regnum obtinuit, sub quo plurimi sanctorum martyrio ob fidem catholicam coronati sunt. Prosp.

[Col. 0094C] 47 440 Romae defuncto Xisto, Leo, vir doctrina insignis et moribus, papa XLVII, sedit annis XXII, qui plurima ad utilitatem Ecclesiae sublimiter scripsit [Col. 0095A] et constituit; Eutychianam et Nestorianam haereses condemnavit. Ejus tempore, Demetrias, ancilla Christi, Romae S. Stephani ecclesiam fecit.—Geisericus Siciliam pervasam graviter affligens, timore Sebastiani ducis ad Carthaginem tuendam rediit. Richila rex Suevorum Baeticam provinciam et Carthaginensem Hispaniam cepit. Prosp. Marcell. Anast. Idat.

441 Theodosius imperator contra Geisericum et Wandalos per duces suos bellum movet; sed ipsi negotium cunctando differentes, Siciliae magis oneri, quam praesidio fuere. Prosp. Cass.

442 Hunnis Thracias et Illyricum saeva populatione vastantibus, exercitus contra Wandalos missus, ad tuitionem Orientalium revocatur. Valentinianus [Col. 0095B] imperator cum Geiserico rege Wandalorum pacem firmat, Africa inter utrumque certis spatiis divisa. Prosp. Cass.

443 Sanctus Brictius Turonorum episcopus decessit, cui S. Eustochius successit. Greg. Tur. Leo papa multos in urbe Manichaeos inveniens publicavit et libros eorum incendit. Prosp.

444 Attila rex Hunnorum Bledam regem fratrem suum regnique consortem interemit, et ejus regnum populumque sibi subjecit. De hujus anni Pascha Proterius et Paschasinus Leoni papae scribunt. Prosp.

48 445 His temporibus, Leo papa inter alia bona basilicas apostolorum Petri et Pauli renovavit, et ecclesiam S. Cornelii papae et martyris via Appia [Col. 0095C] construxit. Anast.

446 Britanni ab Actio et Romanis contra Scotos et Pictos auxilium implorant, nec impetrant. Bed. hist. Angl. —Apud Ephesum Septem Dormientes, qui sub Decio multa pro Christo tormenta passi in [Col. 0096A] spelunca quadam obdormierunt, post annos CXCVI expergefacti sunt, et confirmata fide resurrectionis mortuorum iterum obdormierunt .

447 Eutyches presbyter et abbas Constantinopolitanus, confusa in Christo divinitatis et humanitatis substantia, unam in eo naturam dogmatizans, adnitente Theodosio Augusto et Dioscoro Alexandrino episcopo, resistentem sibi Flavianum Constantinopolitanum archiepiscopum expulsum usque ad mortem persequuntur. Contra quam haeresim Leo papa legatos misit. Prosp. a. 449.—Richila rex Suevorum moritur, eique Richarius filius successit.

448 Theodosius imperator Leonem papam pro defensione Eutychetis ad se vocat, qui a populo [Col. 0096B] Romano venire prohibitus, legatos pro se misit. Richarius rex Suevorum, ducta in conjugium Theodori regis Gothorum filia, Wasconiam devastavit. Idat. a. seq. —Hoc tempore Angli-Saxones, a Britannis contra Pictos et Scotos auxilio asciti, insulam petunt et hostibus fugatis in socios arma convertunt, et post multa bella magna ex parte insula subacta potiti sunt. Beda hist. Angl.

449 Iterum catholici ab imperatore Theodosio ad audientiam evocati. 49 Attila rex Hunnorum Gallias aliasque circum provincias vastat, et arte Aetii magno inter eum et Gothos praelio concitato, Theodorus rex Gothorum cecidit eique Torismodo [ al., Thorismund] filius ejus successit. Idat. a. 451. Jorn.

[Col. 0096C] 450 Leo papa legatos ad confutandam haeresim mittere curavit. Theodosius imperator moritur, et a Placidia Augusta, et Leone totoque senatu ingenti pompa deductus in Mausoleo apud S. Petrum sepelitur; pro quo Martianus Orientis imperium adeptus, [Col. 0097A] et VII annis regnans Eutychetem cum suis damnat sequacibus. Placidia Augusta moritur.— Prosp. Romani , Aetio duce Gothis auxiliatoribus, contra Attilam regem Hunnorum grandi utrinque caede pugnantes, in campo Catalaunico acie victum in superiorem Galliam fugere compellunt. Qui in regnum timide reversus non multo post arma commovit in Italiam. Prosp. Cass. Idat. Jorn. an. seq.

451 Attila recollectis viribus Aquileiam vi magna diu obsessam cepit et circumquaque praedis et caedibus furibundus bacchatur. Ad quem Valentinianus imperator, Leonem papam mittens, pacem cum eo fecit, exercitusque ejus fame, peste, morbo caedibusque insuper ab Aetio attritus eum reverti fecit. Prosp. Marcell. an. seq.

[Col. 0097B] 452 Attila rex Hunnorum in sedibus suis moritur. Torismodo regi Gothorum perempto Theodoricus frater successit. Prosp. Idat. a seq. —Hoc tempore quarta synodus universalis DCXXX episcoporum in Chalcedone contra Eutychen et omnes haereticos congregatur . Prosp. a. seq.

50 453 Valentinianus imperator in palatio Aetium patricium, qui multa pro republica laboraverat, manu sua fraudulenter occidit, et a circumstantibus Boetius praefectus, amicus ejus, interemptus est. Prosp. et caeteri a. seq.

454 Valentinianus imperator in campo Martio ab amicis Aetii peremptus interiit; pro quo Maximus invadens imperium, infra II menses a militibus interemptus et in Tiberim projectus est. Prosp. a. [Col. 0097C] seq. —Post quem Avitus in Galliis, auxilio fidens Gothorum, item imperium arripuit. Ipso anno, Geisericus rex Wandalorum, de Africa trajiciens, Romam quia sine imperatore erat, invasit, eamque opibus cunctis exspoliavit. Hucusque Prosper chronica sua perduxit. Idat. Marcell. an. seq.

[Col. 0098A] 455 Richario rege Suevorum in Hispaniis vastationibus instante, consilio Aviti Theodericus rex Gothorum, contra eum venicus, inita pugna graviter caede protrivit vulneratumque fugavit, et postea captum occidit, vastataque impie et crudeliter Hispania et ipsa quam possederant provincia. Suevos sibi subjugavit. Idat. a. seq. —Avitus Gothorum auxilio destitutus, jubente Martiano Augusto, Placentiae imperium deposuit. Marius Av. a. seq. —Hoc tempore apud Francos, mortuo Meroveo rege, filius ejus Childericus regnavit annis XXIV. Qui ob luxuriam regno pulsus, in Thuringiam fugit, sed astu Viomadi amici revocatus est. Greg. Tur. a. seq. Gesta reg. Franc.

456 Ab hoc anno Victorius paschales cyclos inchoat, [Col. 0098B] jubente papa 51 Hilario . Bed. chr. —Martiano imperatore defuncto in Oriente Leo imperator annis XVII Romaeque Majorianus imperator annis IV regnaverunt. Cass. a. seq. —Theodericus rex Gothorum, multis in Hispania ecclesiis et civitatibus vastatis, Emeritam obsidet urbem. Suevi Maldram sibi statuunt regem. Idat.

457 Majorianus imperator contra Wandalos in Africam movit procinctum. Cass. a. seq. —Theodericus nuntiis territus, relicta Emerita, Gallias repetit, et pace fugata , caede furens, ecclesias, urbes, villas vastavit et incendit. Jorn. a. seq. Idat. h. a.

458 Suevi Galliciam, et Gothi Baeticam provincias vastant. Idat. h.

[Col. 0098C] 459 Item Suevorum alii cum Maldra rege Lusitaniam, alii cum Richmundo Galliciam depraedantur. Haeruli Baeticam invadunt. Majorianus imperator, facta cum Theoderico et Gothis pace, contra Wandalos et Suevos suo eos ascivit auxilio. Idat. a. seq.

[Col. 0099A] 460 Maldras rex Suevorum occiditur. Suevi a Gothis praedati pacem postulant. Majorianus imperator, Hispanias petens, classem contra Wandalos paravit; quae tamen ab ipsis invasa et direpta est. Rursum cum ad Africam contra eos trajicere moliretur, Geisericus territus pacem postulat. Majorianus Romam reversus, cum rempublicam disponeret, fraude Richmeris [Ricimeris] patricii, Suevorum, ut aiunt, consilio fulti peremptus est. Cass. Idat. h. a. et seq.

461 Severus Ravennae a Richmere imperator effectus IV annis regnavit. Cass. Idat. Atrabenus in Gallia comes, Theoderico regi Gothorum confoederatus, Narbonam ei tradidit. Idat. — 52 Turonis beatus Perpetuus episcopus factus est, qui basilica [Col. 0099B] sancti Martini adaucta, corporis ejus translationem fecit. Greg. Tur. a. 460.—In Gallicia villae, homines et greges mirum in modum fulmine tacti comburuntur, et duo juvenes concretis in unum adustione cadaveribus inveniuntur.

462 Romae Hilarius papa XLVIII sedit annis VI, mensibus III; qui pro statu Ecclesiae nonnulla decrevit et constituit; haereses Eutychianam et Nestorianam damnavit, et multis metallis plures in Urbe basilicas ornavit oratoriaque, construxit; monasterium S. Laurentii ad balneas fecit, itemque aliud ad Lunam et duas bibliothecas in Urbe condidit. Anast.

463 Rex Alanorum Beorgor, Italiam petens, apud Pergamum a Richmere patricio pugna victus interiit. [Col. 0099C] Cass. a. seq. Jorn.

464 Severus imperator fraude, ut aiunt, Richmeris Romae in palatio veneno interiit. Cass. a. seq. Jorn.

465 Wandali per Marcellinum in Sicilia victi, caesique sunt et fugati. Idat.

[Col. 0100A] 466 Leo imperator Anthemium de Constantinopoli ad regendum Occidentis imperium Romam misit, qui suscepto imperio regnavit annis VI. Marcell. a. seq.; Idat. an. pr.

467 Marcellinus in Sicilia occiditur. Tolosae, ubi sedes regni Gothorum erat, in medio civitatis sanguis e terra prorumpens tota die una fluxit. Idat. Fred. a. seq.

53 468 Arabundus imperium tentans, jussu Anthemii imperatoris exsilio deportatur. Cassiodorus. —Romae Simplicius papa XLIX sedit annis XV, mensibus III. Qui basilicam S. Stephani in Celio monte dedicavit. Item basilicam S. Andreae juxta S. Mariam construxit. Item basilicam S. Fibianae juxta palatium Licinianum. Anast.

[Col. 0100B] 469 Romanus patricius imperium affectans capitaliter punitus est. Cass. a. seq.

470 Constantinopoli Aspar, affectata tyrannide, a Leone imperatore occidi jussus est. Marcell. a. seq. —In Gallia S. Remigius coelitus, antequam nasceretur, praenuntiatus a cella, in quam se adolescentulus, Deo militans, incluserat, vi abstractus, Remorum archiepiscopus ordinatur .

471 Romae Richmer patricius, Olybrium faciens imperatorem, Anthemium imperatorem contra jus affinitatis et imperii cum gravi clade Urbis occidit. Sed non diu scelere laetatus ipse XL post die, et Olybrius VII mense, vitam exegerunt. Marcell. a. seq. Jorn.

[Col. 0100C] 472 Gundebado hortante Glycerius Ravennae sumpsit imperium. Jorn. a. seq. —Constantinopoli Leo imperator Leonem nepotem suum imperii consortem fecit. Cass. a. seq.

[Col. 0101A] 473 Constantinopoli Leo senior imperator obiit; post quem Leo junior 54 paucis regnans mensibus, et ipse decessit; et post hunc Zeno imperator factus regnavit annis XVII. Romae quoque Glycerio Nepos in imperio successit. Marcell. a. seq.

474 Romae Orestes patricius, Nepote imperatore in Dalmatias fugato, filium suum Augustulum imperatorem constituit. Cass. a. seq. Jorn.

475 Odoacer rex Torcilingorum et Rugorum cum multis Barbarorum auxiliis pervasa Italia, Romam obtinuit anno a conditione ejus MCCXXX. Orestem, et Paulum fratres patricios occidit, Augustulum imperatorem exsilio damnavit, et pro eo regis nomen arripuit; cum tamen nec purpura, nec regni insignibus uteretur. Cass. et alii a. seq.

[Col. 0101B] 476 Odoacer possessa Roma maximam Italiae partem sibi subjugavit.

477 Geisericus rex Wandalorum, post XXXVII et paulo plus invasae Carthaginis annos, tandem moriens tyrannidi suae finem fecit. Post quem non melior filius Hunnericus regnavit annis fere VIII. Procop. Vict. a. praec.

478 Hujus tempore Zenonis imperatoris corpus Barnabae apostoli, et Evangelium Matthaei evangelistae, stylo ipsius scriptum, ipso revelante inventa sunt .

479 His temporibus Simplicius papa Petrum Alexandrinum episcopum haereticum Eutychianum, ab Acatio Constantinopolitano accusatum damnat. Anast.

[Col. 0101C] 480 Hoc tempore mortuo Childerico rege Francorum, Ludovicus filius ejus, quem Clodoveum dicunt, regnavit annis XXX. Greg. Tur. 55 an. seq. —Ipso anno Odoacer Romae regnans in Dalmatia Odivam regem vicit et peremit. Cassiod. Jorn.

482 Theodoricus Theodmari filius rex Ostrogothorum, id est, qui olim in Italia remanserant, Gothorum, Zenoni Augusto familiaris effectus, cum suis ei Gothis militavit. Marcell. a. seq.

[Col. 0102A] 483 Zeno Augustus Theodoricum hujus anni consulem , et magistrum militum fecit. Cass. a. seq. —Romae Felix III papa L sedit annis fere IX, qui basilicam beati Agapiti juxta S. Laurentium construxit. Anast. —Cyrola Arianus episcopus in Africa, adversus Eugenium Carthaginensem archiepiscopum aliosque catholicos miraculis claros zelo ductus, quemdam e suis pecunia corruptum caecitatem simulare jussit, ut eum coram rege se invocantem, quasi per fidem suam illuminaret; cui cum coram omnibus manus imposuisset, vera mox divinitus caecitate percussus, dolum aperuit, conversusque a sanctis episcopis Eugenio, Vindemiale et Longuino [ al., Longino] rursum illuminari promeruit. Ab hoc Cyrola Hunnericus rex instigatus, catholicos [Col. 0102B] persequitur, et plurimis martyrio coronatis, ipsum Eugenium cum CCCXXIV episcopis exsilio relegavit, et catholicas ecclesias clausit. Greg. Tur. a. seq. Marcell.

484 Hunnericus, rex Wandalorum, divinitus percussus, scatens vermibus exspiravit. Post quem fratris ejus filius Gundamundus regnavit annis fere XII, qui non multo post Eugenium episcopum revocavit. Jorn. —Ludovicus rex Francorum juvante Raganhario [ al., Ragnachario] cognato suo, Siagrium regem Galliae Aegidii filium bello victum ad Alaricum regem Gothorum fugere compulit sibique redditum occidit, et totum regnum illius ac thesauros sibi subjecit. Greg. Tur. a. 486.

485 Hoc tempore Acatius Constantinopolitanus, [Col. 0102C] haeresi favens, Petrum 56 Alexandrinum revocat: quo audito Felix papa utrumque cum sequacibus erroris condemnat . Felicis epist. 5.

486 Odoacer Foebam [ al., Phoebam seu Fevam] qui et Feletheus , regem Rugorum vicit et apprehendit. Cassiod. a. seq.

487 Gundamnundus rex Wandalorum Carthagini ecclesiam sancti Agilei catholicis reddidit, petente sancto Eugenio episcopo. Prosp. append.

[Col. 0103A] 488 Theodoricus rex Ostrogothorum permissu Zenonis Augusti Italiam petiit, cui apud Isoncium Odoacer occurrens bello conflixit et victus aufugit; et iterum recollectis viribus Veronae acie congressus, denuo victus et fugatus est. Jorn. a. seq. Marius.

489 Theodoricus ad fluvium Adduam Odoacrum tertio certamine vicit fugientemque apud Ravennam obsedit. Jorn. a. seq. Mar. —Ludovicus rex Francorum, Thuringos petens, gravi eos caede prostravit ipsosque cum terra eorum sibi subjecit. Greg. Tur. a. 491.

490 Odoacer, noctu a Ravenna cum Herulis egressus, collectis viribus quarto cum Theodorico conflixit, et itidem victus ab eo captusque est . [Col. 0103B] Citati ad a. seq. —Ipso anno Gundamundus rex Wandalorum pacem cum Romanis fecit. Constantinopoli Zenon imperator moritur; post quem Anastasius imperium Orientis XXVIII annis tenuit. Cassiod. a. seq. —Hoc tempore Ludovicus rex Francorum intercurrente Aureliano legato suo de Burgundia Hruodhildem [ al., Chlotildem seu Crotildem] uxorem Christianam accepit, filiam scilicet Hilperici , quem frater suus Gundobaldus cum uxore et filiis trucidaverat. Greg. Tur. a. 493.

57 491 Romae defuncto Felice papa concilium a presbyteris et diaconibus actum .

492 Theodoricus Ravennae Odoacrum insidias sibi molientem peremit, ac ipse Occidentis imperium XXX annis obtinuit. Cass. Marius a. seq. —Romae [Col. 0103C] Gelasius papa LI sedit annis IV, mensibus VII, vir doctus, et pius, qui pro Ecclesiae statu nonnulla decreta fecit, multa sublimiter scripsit, haereticos damnavit, clerum Romanum auxit, pauperes dilexit. [Col. 0104A] Ipse dedicavit ecclesiam S. Euphemiae Tiburtina urbe, aliasque basilicas sanctorum Nicandri, Eleutherii, et S. Andreae via Lavicana. Fecit etiam basilicam sanctae Mariae via Laurentina. Anast.

493 His temporibus in Africa beatus Fulgentius episcopus, qui Ruspensem XXVI annis rexit Ecclesiam, doctrina, et actibus clarus effulsit; qui et ipse plurima inter alios catholicos mala, et exsilia perpessus est. Victor Vit. Isid. —Hac etiam tempestate Ludovicus rex Francorum Gallias usque Sequanam, et deinde usque Ligerim fluvios suo regno subegit. Hunc multa instantia Chrodhild uxor sua ad fidem Christi cohortatur. Greg. Tur. an. seq.

494 Gundamundus rex Wandalorum, persuadente Eugenio archiepiscopo, tandem post X annos omnes [Col. 0104B] catholicos episcopos de exsilio revocavit et diu clausas ecclesias pace reddita aperuit. Procop. a. seq. —Ludovicus rex Francorum contra Alamannos pugnans, cum exercitus ejus periclitaretur, Deum coeli invocans, et fidem suam Christo vovens, ipso juvante victor Alamannos subjugavit. Greg. Tur. a. 496.

495 Ludovicus, seu Clodovens rex Francorum instante Hrodhilde 58 conjuge sua, a sancto Remigio Remensi archiepiscopo fide Christi imbutus, cum gente sua baptizatur. Greg. Tur. a. seq.

496 Gundamundo rege Wandalorum defuncto, Trasamundus XXVI paulo plus annis pro eo regnavit. Qui item catholicis infestus ecclesias post aliquot annos clausit, et inter alios persecutionis labores [Col. 0104C] CCXL episcopos exsilio in Sardinia et aliis insulis afflixit. Hist. miscell. Procop. ad ann. seq.

497 Boetius, patricius et consul, multa his temporibus ingenii sui monimenta in saeculari philosophia [Col. 0105A] excellenter edidit. Romae Anastasius papa LII sedit annis fere II. Hic confessionem S. Laurentii exornavit; et, quia quibusdam haereticis communionem clam reddere velle videbatur, quidam se ab ejus communione sequestrant. Anast. a. 496.

498 Isauri, occiso Lilingo duce suo, ab Anastasio imperatore victi trucidati sunt. Marcell. —Hoc tempore Ludovicus rex Francorum Gundebaldum et Gondegiselum fratres, Burgundionum reges, pugna [vicit] et fugavit, et Gundebaldum Avenione obsessum tributarium fecit, et cum magna praeda redit. Greg. Tur. Marius. a. 500.

499 Theodoricus rex Romae et alibi multa per haec tempora mirifica construxit aedificia. Cassiod. a. seq. —Romae Symmachus papa LIII sedit annis [Col. 0105B] XV, mensibus fere VIII, cum quo simul per nimiam dissensionem ordinatus est Laurentius, et magna Romae inter clerum et populum discordia facta, donec judicio Theodorici regis et majoris multitudinis Symmachus in sede confirmaretur. Anast. Vict. Tun. an. 498.

59 500 Symmachus papa, synodo Romae acta, inter alia Laurentium aemulum suum Nuceriae episcopum constituit. Anast. Pag. h. a.

501 Theodoricus rex aquaeductum Ravennae fecit. Cassiod. a. seq. —His temporibus sanctus Mammertus Viennensis archiepiscopus virtutibus claruit, qui, propter luporum et ursorum immanitatem, aliasque plagas triduanas ante Ascensionem Domini litanias primus instituens, Domini misericordiam [Col. 0105C] plagarumque cessationem promeruit .

502 Theodoricus rex victis Vulgaribus, [ al., Bulgaribus] Sirmium regno Italiae restituit. Marcell. a. 504.

503 Quidam ex Romanis, Symmachum papam falso criminantes et apud regem accusantes Laurentiumque [Col. 0106A] revocantes, magnum Romae schisma fecerunt, et Petrus Altinae urbis episcopus permissu Theodorici sedem apostolicam invasit. Anast. Pag.

504 Synodo CXV episcoporum collecta, beatus papa Symmachus de illatis purgatur et sedi suae cum gloria restituitur, et pervasores sedis ejus Laurentius Nucerinus et Petrus Altinas, condemnantur. Anast. a. pr. —Ludovicus rex Francorum, per suffragia sancti Petri sanctique Martini et aliorum sanctorum divinum implorans auxilium, Gothos petiit, eosque juxta Pictavis urbem in campo Voglensi pugna vicit, et regem eorum Alaricum, qui jam XXII annis regnavit, occidit, regnumque ejus, quod in Galliis habebat, ac thesauros accepit. Amalricus [ al., Amalaricus] vero filius Alarici [Col. 0106B] fugiens, regnum patris sui in Hispaniis recepit. Procop. de bell. Goth. a. 507. Jorn.

505 Ludovicus rex Francorum Parisius beati Petri basilicam aedificat. Greg. Tur. a. 508.

60 506 Hoc tempore Ludovicus rex Francorum Ragnacharium cognatum suum regnique participem, ignavum et luxuriosum, a suis proditum, bello victum fugavit, et comprehensum sua manu cum fratre Richario occidit et ejus sibi populum subjecit. Greg. Tur. a. 509.—Theodoricus rex Italiae contra Francos in Galliam exercitum misit. Gassiod. a. 508.

507 His temporibus, Romae iterum dissensione contra Symmachum papam et Ecclesiam orta, nonnulli ex parte ejus fustibus et diversis plagis afflicti, [Col. 0106C] nonnulli trucidati et necati, et multa indigna et nefaria contra Ecclesiam et religionem commissa sunt. Anast.

508 Hoc anno Romae Boetius vir eruditissimus consulatum administravit. Cass.

[Col. 0107A] 509 Ludovicus, qui et Clodoveus Magnus, Francorum rex post multas victorias totam pene Galliam possidens, Parisius, ubi sedem regni instituit, moritur, et in basilica S. Petri a se constructa sepelitur anno regni XXX, post transitum S. Martini, ut in gestis Francorum habetur, anno CXII . Post quem quatuor filii ejus diviso regno, Theodericus, Metis sedem habens annis XXIII, cum strenuo filio suo Theodeberto regnavit; Chlodomeris Aurelianis, Childebertus Parisius, et quartus Chlotarius Suessionis sedem statuens annis LI regnavit. Horum soror Hrodhildis, aequivoca matris, et aeque religiosa, Amalrico regi Gothorum Ariano in Hispaniis nupsit, materque vidua apud S. Martinum Turonis in orationibus et eleemosynis permansit. Greg. Tur. [Col. 0107B] Aimoin. caeteri recte ad an. 511.

61 510 His temporibus Symmachus papa inter alia bona Manichaeos in urbe inventos damnavit, ecclesiam S. Andreae ad S. Petrum construxit, oratorium S. Thomae, confessionem S. Cassiani itemque sanctorum Proti et Hyacinthi, oratorium S. Apollinaris, itemque S. Sosii, item S. Crucis, item S. Joannis Baptistae, item S. Joannis Evangelistae, basilicam S. Petri, et porticum marmore stravit et multis modis ornavit. Xenodochia instituit, et singulis annis catholicos, a Trasamundo rege Wandalorum Ariano per exsilia dispersos, alimonia et vestibus juvit. Construxit etiam basilicam S. Agathae via Aurelia, item S. Pancratii, item S. Silvestri, item S. Martini, item SS. Cosmae et Damiani, et alias nonnullas struxit, [Col. 0107C] renovavit et ornavit. Anast. Bed. chron.

611 Hoc tempore reges Francorum Chlodomeris, Childebertus, et Clotharius, Burgundionum reges Sigismundum et Godomarum petunt, et pugna victos fugant. E quibus Sigismundus rex religiosus ad sanctos Agaunenses confugiens, insequente Chlodomere, ibidem captus et Aurelianis in carcerem missus una cum uxore ac filiis trucidatus est; et secuto tempore Chlodomeris iterum Burgundiones [Col. 0108A] petens pugna fugavit, et ipse, inter hostes equo delatus, ab ipsis jugulatur, et Burgundia a Francis subjugatur. Greg. Tur. Marius Av. a. 515. seq.

512 Amalaricus in Hispaniis rex Gothorum Arianus Hrodhildem uxorem suam catholicam multis modis afflixit. Qui postea a fratre ejus Childeberto pugna victus et peremptus est; et pro eo Theuda regnavit . Greg. Tur a. 531.

513 Cassiodorus hujus anni consul fuit, qui postea conversus et monachus effectus coenobium construxit, et in saeculari divinaque litteratura 62 clarus effulsit. Psalmos exposuit, libros institutionum et chronica fecit. Romae tandem, dissensione cessante inter clerum et populum, optata rediit concordia, et Symmachus papa beatus obiit . [Col. 0108B] Anast. Cass.

514 Theodoricus rex Italiae filiam suam Amalsuindam Eutharico Cillicae in matrimonium junxit. Cassiod. an. seq. Jornand. —Romae Hormisda papa LIV sedit annos IX, qui inter alia bona Eutychianos itemque Manichaeos damnavit, clerum erudivit, basilicas adornavit. Anast.

515 Hoc tempore Vitalianus quidam servus dignitatibus elatus Anastasio imperatori rebellat, et Scythis adjunctus crebris praeliis milites ejus victos fugans, magno reipublicae dedecori et detrimento fuit. Marcell.

516 His diebus Hormisda papa, pro fide catholica ad imperatorem Anastasium Constantinopolim legatos mittens et nihil proficiens, alios itidem cum [Col. 0108C] epistolis legatos mittit. Quos Anastasius cum corrumpere non posset, exsilio deputavit et inter alia domno papae rescripsit dicens: Nos jubere volumus, non nobis juberi. Anast

517 His temporibus Theodoricus rex Francorum Danos se invadentes per filium Theodebertum una cum rege suo ad internecionem delevit. Greg. Tur. a. pr.; al., circa an. 515.

[Col. 0109A] 518 Anastasius imperator, cum haeresi Eutychetis favisset et catholicos persequeretur, fulmine ictus interiit, major octogenario. Pro quo Justinus imperator catholicus Constantinopoli regnavit annis VIII; qui nonnullos imperio inhiantes occidit, et cum Vitaliano tyranno pace prius facta, eumdem postea peremit. Marcell.

63 519 Justinus Augustus legatos apostolicae sedis, ab Hormisda papa Constantinopolim pro fide missos, summo honore suscepit, eisque in damnatione haereseos per omnia consentaneus plurima per eos donaria Romam misit. Anast.

520 Hac tempestate Theodericus rex Francorum cum filio Theodeberto Thuringos petens, immensa eos caede protrivit, et Ermenfridum regem eorum [Col. 0109B] fugavit; quem postea fide data ad se venientem suscipiens e muro praecipitavit, et filios ejus occidi fecit. Greg. Tur. an. 530.

521 Justinus Augustus haereticis infestus Arianos etiam Constantinopoli persequitur; unde iratus Theodoricus rex Italiae Arianus exitium in Italia catholicis minatur. Hist. miscell.

522 In Africa mortuo tandem Trasamundo rege Wandalorum Ariano, Heldericus pro eo regnavit annis VIII; qui statim in principio regni ecclesias diu clausas aperuit, et omnes catholicos de exsiliis revocare studuit, et optatam Ecclesiae pacem restituit. Procop. Victor. Tun. an. seq.

523 Romae Joannes papa LV sedit annis II, mensibus IX; qui, coemeteria in urbe restaurans et aliis [Col. 0109C] bonis instans, a Theodorico Constantinopolim legatus mittitur, et summo honore et gaudio a Justino Augusto et cunctis civibus susceptus ad portam, quae dicitur Aurea caecum illuminat, et coronato a se Augusto Justino, et pro quibus venerat impetratis, [Col. 0110A] donariis et muneribus donatus revertitur. Marcell. an. 525.

524 Theodoricus rex Gothorum et tyrannus Romanorum inter alia 64 mala Boetium patricium et philosophum diu carceratum occidit; nec multo post socerum ejus Symmachum patricium itidem peremit; Joannem quoque papam beatum de Constantinopoli reversum Ravennae una cum comitibus carceris afflictione necavit XV Kal. Junii, qui non multo post Romam relatus, apud S. Petrum sepultus est . Beda. Hist. miscell.

525 Theodoricus tyrannus, post III menses ab obitu papae Joannis, post multa mala sua Dei judicio subitanea morte Ravennae interiit, et, sicut solitario cuidam revelatum est, a Joanne papa et Symmacho [Col. 0110B] patricio in ollam Vulcani dejectus est anno regni Italici XXXII. Post quem nepos ejus Atharicus [Athalaricus] puer cum matre Amalsuinda regnavit annis VIII. Hist. miscel. Procop. Jorn. —Romae Felix quartus papa LVI sedit annis IV, mensibus II; qui fecit basilicam sanctorum Cosmae et Damiani via Sacra, et S. Saturnini via Salaria . Anast.

526 Constantinopoli Justinus imperator, Justinianum regni consortem et successorem faciens, obiit; pro quo Justinianus ex sorore nepos ejus imperavit annis XXXVIII multa pietate et prudentia conspicuus, nisi in quibusdam haereticis favisset. Marcell. an. seq.

527 Justinianus Augustus Belesarium amicum suum principem militiae fecit, per quem et de Parthis [Col. 0110C] triumphavit et magna ex parte rempublicam recuperavit. Hist. miscel. —Gens Winilorum sive Longobardorum, rege Odwino, [ al., Audoinus] Pannoniam invasit, ibique habitare coepit. Paul. Diac. hist. Longob. Procop.

[Col. 0111A] 65 528 His temporibus beatus abbas Benedictus immensa virtutum gloria claruit. Priscianus quoque grammaticus his fuit temporibus. Bed. chr.

529 Exercitus Romanus sabbato Paschae a Parthis superatur.

530 In Africa occiso male Helderico rege Wandalorum catholico, Geilamer regnum invadens tanta feritate in catholicos et in omnes debacchatur, ut nec parentibus suis parceret. Procop. Vict. Tun. —Romae Bonifacius secundus papa LVII sedit annis II, mense ferme I, cum quo per dissensionem ordinatus est Dioscorus, et paucis post diebus mortuus; quem tamen Bonifacius collecta synodo damnare molitus est. Anast.

531 Bonifacius papa Vigilium diaconum in synodo [Col. 0111B] post se papam eligi sub chirographo decrevit; quod tamen postea rescindens, quia contra canones erat, combussit. Ipse in periculo famis clerum et pauperes alimonia juvit. Anast.

532 Ab hoc anno, scilicet Justiniani imperatoris sexto, Dionysius Romanus abbas, utriusque linguae peritissimus, cyclum magnum paschalem inchoat, qui jam semel ab incarnatione Domini in annis DXXXII exactus, totidem in se annos continet. Incipit autem a primo Diocletiani anno, unde Graeci cyclos suos inchoabant, cyclis decennovennalibus XIII exactis, id est, an. CCXLVII. Bed. chr. —Romae Joannes secundus, qui et Mercurius, papa LVIII sedit annis II, mensibus IV. Ad hunc Justinianus Augustus de fide sua litteras et donaria sancto Petro transmisit. [Col. 0111C] Anast. an. 533.—Theodoricus rex Francorum anno regni XXIII moritur, et Metis sepelitur: pro quo filius ejus Theodebertus regnavit annis XIV. Greg. Tur. an. 534.

533 Romae mortuo Athalarico rege Gothorum, Amalsuinda Theodatum 66 in consortium regni assumit; qui ipsam non multo post occidi jussit, et regnum sibi soli usurpavit. Marcell. an. seq.

534 Belisarius patricius a Justiniano imperatore missus Wandalorum gentem in Africa bello victam [Col. 0112A] delevit, Geilamerum regem eorum captum Constantinopolim abduxit, et Carthaginem reipublicae restituit post annos XCIV ex quo a Geiserico capta est. Geilamer quoque post aliquot annos a Justiniano Augusto comes effectus, et in terminos Parthorum ad eos arcendos constitutus est. Marcell. Marius. Procop.

535 Romae Agapitus papa LIX sedit anno fere I. Hic a Theodato tyranno, pro gratia Justiniani Augusti, propter occisam Amalsuindam sibi infensi, Constantinopolim missus, constanter cum Augusto pro fide Christi decertavit; Anthemium ejusdem urbis episcopum haereticum convictum damnavit, et in locum ejus favente Augusto Moenam ( al., Mennam) ordinavit; ipseque ibidem morbo tactus obiit, [Col. 0112B] et in loculo plumbeo Romam relatus ad Sanctum Petrum sepultus est. Anast. Marcell. Vict. Tun.

536 Romae Silverius, Hormisdae papae dudum filius, contra voluntatem cleri a Theodato tyranno pecunia corrupto LX papa violenter promotus, sedit anno I, mensibus V. Marcell. Anast. —Theodadatus tyrannus abhinc post II menses a Witigiso peremptus, et Witigis ( al., Witiges) rex Gothorum factus est. Aimoin. —Belisarius patricius a Justiniano Augusto in Italiam contra Gothos missus, per Siciliam transiens, et Sunderat ducem ejus vincens Africamque de tyrannis 67 eruens, Neapolim transfretavit ipsamque urbem sibi resistentem obsessam vi cepit, et tam cives quam Gothos, nulli parcens, trucidavit. Inde cum urbem Romam ingressus esset, [Col. 0112C] Gothi omnes qui ibi fuerant, nocte egressi, Ravennam fugientes petierunt, quos insecutus, conserto praelio septem millia ex eis occidit. Witigis vero collecto grandi exercitu Belisarium urbemque Romam uno anno obsedit, omniaque circum devastans, urbem bello et fame graviter oppressit. Postea vero egresso Belisario, pugna commissa victus, Ravennam aufugit. Procop. Mar. Jorn. —Fames tanta facta est, ut in Liguria quaedam mulieres parvulos suos comederent. Marcell. h. a.

[Col. 0113A] 537 Silverius papa, cum in restitutione Anthemii et communione haereticorum Augustis nollet parere, jussu ipsorum a Belisario patricio falso criminatus, et secreto positus monachique habitu indutus, indictione XV a Vigilio diacono exsilio afflictus, et, deficiens XII Kal. Julii, post obitum etiam miraculis claruit; ipseque Vigilius papa LXI ordinatus sedit annis XVII, mensibus VII. Anast. Aimoin. —Ipsis diebus Belisarius Theodebertum regem Francorum cum grandi exercitu Italiam ingressum vicit, et inde reverti coegit . Ipse Romae S. Petro dona obtulit. Marcell. Vict. Tun. Procop.

538 Belisarius patricius, commissa cum Gothis pugna iterum victor, Witigisum regem eorum in ipsa fuga a Joanne Sanguinario magistro militum [Col. 0113B] comprehensum et Romam adductum, ipse, et Vigilius papa Constantinopolim cum uxore et thesauris ad Justinianum Augustum perduxerunt; a quo patricius et comes factus, in Orientem contra Parthorum seu Persarum excursiones constitutus, ibidem vitam finivit. Gothi in Liguria 68 manentes Helebadum ( al., Heldebadum) sibi regem elevant, iterumque Romanis rebellant. Procop. Mar. Hist. miscell. an. 540.

539 Parthi rupta pace Antiochiam totamque Syriam invadentes devastant, donec a Belisario tandem repulsi ad terminos suos redierunt. Posteaque a Martino duce pax cum eis facta est, Belisario ad Italiam contra Totilam revocato. Mar. an. seq. —Gothi Helebado post unum annum perempto, Eraricum [Col. 0113C] regem faciunt. Procop. an. 541 seq.

540 In Italia occiso post unum annum Erarico rege, Gothi Totilam, qui et Baduilla dictus est, regem sibi statuunt; qui successibus bellorum fretus Romanum exercitum ducesque aliquoties superavit, et per multos annos Italiam totam ipsamque urbem Romam captam pluribus malis attrivit et vastavit. Procop. an. 541.

[Col. 0114A] 541 Totila per haec tempora apud Faventinum Aemiliae oppidum Romanum exercitum superat; nec multo post iterum Romanos duces fugans, partim vi, partim donis exercitum sibi consociat, et tyrannidi instans ipsam etiam Romam et Campaniam vastat. Hist. miscell. Procop. Marcell. an. 543.

542 Hujus Justiniani temporibus corpus S. Antonii monachi divinitus revelatum et Alexandriam translatum, in ecclesia S. Joannis Baptistae tumulatum est. Bed. chr. Vict. Tun. —Hoc etiam tempore quinta synodus universalis Constantinopoli contra Theodorum et omnes haereticos sub Vigilio papa collecta est .

543 Per haec tempora, cum Belisarius a Parthorum finibus ad auxilium 69 Italiae revocatus et diu [Col. 0114B] impeditus, tandem cum modica classe Romam jam pene vastatam ingressus esset, Totilae superirruentis exercitum commisso praelio fudit et in Tiberi mersit, ipsumque in Campaniam repulit. Marcell. an. 547.—Hoc tempore, cum Benedictus abbas discipulum suum Maurum ad Gallias transmisisset, migravit ipse post multas virtutes ad Dominum. Leo. Ost., al. an. 544.

544 Sanctus Remigius, Remorum archiepiscopus et gentis Francorum apostolus, anno episcopatus LXXIV, Idibus Januarii plenus virtutibus migravit ad Dominum . Arator subdiaconus Romanus librum suum, quem de Actibus apostolorum heroico metro edidit, Vigilio papae oblatum publice cum magno favore recitavit . Paul. Diac. hist. Longob. [Col. 0114C] l. I, c. 25.

545 Hoc tempore cum Belisarius a Sicilia jussu Augusti Constantinopolim revocatus esset, Totila jam securus iterum Romam invasit, et secuto tempore collectis viribus Siciliam etiam invasam cepit, totamque, insultans Romanis, qui diversis occasionibus subducti erant, devastat Italiam. Procop. Marius an. 547.

[Col. 0115A] 546 Theodebertus rex Francorum strenuus et fortis moritur, et filius Theodpaldus, multum patre nequior et ignavior, pro eo regnavit annis VII. Mar. Greg. Tur. an. seq.

547 His temporibus Vigilius papa, cum ad consensum haereseos et 70 restitutionem Anthemii episcopi nullatenus adduci posset, jussu imperiali Romae vi captus et Constantinopolim perductus, cum constanter in incepto perstitisset, nec Augusto cessisset, cum comitibus affectus [injuriis] et exsilio addictus, per annos aliquot graviter afflictus est . Marcell.

548 Per haec tempora Justinianus Augustus inter alia magnifica basilicam Salvatoris, quae Agiae Sophiae dicitur, incomparabili opere Constantinopoli [Col. 0115B] construxit. Ipse leges Romanas infinitas abbreviatas collegit et leges, quae Justinianae dicuntur, composuit. Paul. Diac. hist. Longob. l. I, c. 25.

549 Hoc tempore gens Gepidorum [Gepidarum] a rege Alboino et Longobardis, qui in Pannonia tunc habitabant, praelio victa et pene deleta est, et Chunimundus rex eorum occisus est, de cujus capite auro incluso Alboin sibi Praciam fecit, filiamque ejus Rosmodam [Rosamundam] inter alios multos captivam, postea, defuncta conjuge Lotharii regis Francorum filia, in sui perniciem duxit uxorem. Al. an. 547; alii an. 568.

550 Victor episcopus Capuanus de hujus anni Pascha scribens, erroneos Victorii cyclos arguit. Bed. chr. —Hoc tempore Totila rex Gothorum [Col. 0115C] iterum Romam obsessam et fame nimis oppressam cepit, et quibusdam senatoribus Constantinopolim [Col. 0116A] fugientibus securus urbem possedit. Procop. an. 549.

551 Hucusque Jordanis episcopus Chronica sua de Gestis Romanorum abbreviata perduxit . His temporibus in Africa Mauri per Joannem patricium domiti sunt. Marcellin.

71 552 Hoc tempore, Justinianus Augustus Narsetem eunuchum, chartularium et cubicularium suum, principem militiae fecit et in Italiam misit, qui commissa pugna Dei gratia victor Totilam regem occidit, et gentem Gothorum auxiliantibus etiam Longobardis in Italia exterminavit. Marcellin. app. Per haec etiam tempora cum Buccelinus comes, cum sociis a Theodeberto rege Francorum dudum missus, per annos aliquot Italiam Siciliamque infestaret et Romanum saepe exercitum superaret, tandem [Col. 0116B] exercitus ejus, profluvio ventris attritus et attenuatus, a Narsete pugna victus et profligatus, ipse dux occisus est; nec multo post socius ejus Ammingus dux cum reliquis Gothorum, quibus se junxit, peremptus est. Marcell. app. ann. seq.

553 Theodpaldus rex Francorum moritur, et regnum ejus uxoremque Wanderadam [ al., Vuldetradam] Clotharius rex, patris ejus Theodeberti patruus accepit, qui jam XLIV anno regnabat. Ipso anno, Clotharius ipse Saxones rebellantes juxta Wiseram fluvium magna caede domuit, et Thuringiam pervasam devastavit. Marcell. app.

554 Vigilius papa, tandem impetrantibus Romanis et Narsete, de exsilio relaxatus, cum Romam redire coepisset, in Sicilia morbo calculi tactus decessit [Col. 0116C] : sed tamen Romam relatus apud S. Marcellum via Salaria sepultus est. Pro quo ordinatus [Col. 0117A] Pelagius papa LXII sedit annis XI, mensibus X; qui, a populo Romano factionis contra Vigilium incusatus, celebratis una cum Narsete litaniis apud S. Petrum, ambone ascenso Evangelioque super 72 caput suum posito, juramento se crimine purgavit. Marcellin. app.

555 Hoc tempore, Saxones iterum Clothario rebellantes, cum ab eo peterentur hostiliter eique pro satisfactione dimidium rerum suarum offerrent, idque exercitus Francorum refutans eo invito pugnam iniisset, magna ab eis caede protritus fugae praesidium petiit. Marcell. app.

556 His diebus, Chramnus patri suo Clothario, adnitente patruo Childeberto, rebellans, regnum Francorum domestica seditione perturbat. Saxones [Col. 0117B] factione Childeberti in Francia praedas egerunt. Childebertus Remensem Campaniam populatur. Marcell. app.

557 In Britannia Bridius [ al., Bridus] rex Pictorum efficitur. Childebertus rex Francorum circa haec tempora moritur, et Parisius in basilica S. Vincentii a se constructa sepelitur; regnumque ejus Clotharius frater assumens totam paterni regni monarchiam obtinuit. Marcell. app., al. a. seq.

558 Chramnus patrem Clotharium, quem multis offenderat, hoc tempore in Britanniam fugiens, insequente eo ibidem cum Conobro rege, pugna victus et captus, cum uxore et filiabus vivus incensus est . Quo etiam tempore, Turonis basilica S. Martini, rebellibus ad eam fugientibus, igne crematur. Marcell. app.

559 Clotharius rex, de sceleribus et peccatis suis poenitentiam agens, basilicam S. Martini hoc tempore studiose reparans stanno texit. Greg. Tur. a. seq. Sanctus Medardus episcopus plenus virtutibus migravit ad Dominum, et a Clothario rege Francorum Suessionis magna cum gloria sepultus est. Greg. Tur. a. seq.

73 560 Clotharius major, filius Clodovei Magni, rex Francorum, anno regni LI Compendii moritur, et [Col. 0118A] Suessionis apud S. Medardum sepelitur. Post quem quatuor filii ejus, diviso regno, Sigebertus Metis et Remis sedem habens, annis XIV, Charibertus Parisius, Hilpericus Suessionis XXV annis, Guntrammus Aurelianis et in Burgundia XXIII annis regnavit. Marius Greg. Tur. an. seq.

561 In Britannia Edilbertus rex Anglorum regnavit annis LVI. Bed. hist. Ang. a. 560. Hunni cum rege suo Chagano Gallias petentes, a Sigeberto rege pugna victi et humiliati, vix impetrata pace, foedere pacto redierunt. Greg. an. seq.

562 Chilpericus rex regnum fratris sui Sigeberti et urbem Remensem invasit, Campaniamque vastavit. Quo audito Sigebertus a Hunnis reversus, econtra Suessionis urbem cepit, Theodebertum filium Hilperici [Col. 0118B] ibidem captum in exsilium misit, ipsumque Chilpericum pugna victum fugavit, et civitates suas recepit. Postea vero, accepto ab eo pacis sacramento, filium ei reddidit, pacemque cum eo firmavit. Greg. Tur. an. 563, l. IV, c. 23.

563 Charibertus rex libidini deditus, cum, Ingoberga uxore sua repudiata, duas ancillas germanas sibi in matrimonio junxisset, a sancto Germano Parisiorum episcopo excommunicatus, non multo post interiit . Quo etiam tempore, Sigebertus rex Brunam, quae et Brunihildis, filiam Athanagildi regis Gothorum de Hispania uxorem accepit , et secuto tempore Chilpericus frater ejus Gielswindam [ al., Gailesuintha] sororem Brunae conjugem accepit, quam postea suasu Fridegundis concubinae noctu strangulavit; cujus etiam astu Audoveram reginam, commatrem suam factam, repudiavit, et multa mala fecit. Greg. Tur. a. 566, seq.

74 564 Constantinopoli Justinianus imperator anno imperii XXXVIII decessit; pro quo Justinus minor annis XI regnavit, homo iniquus et avaritiae ultra modum deditus. Evagr. l. V, c. 1, a. seq. His temporibus immensa pestilentia et mortalitas totam Italiam et maxime Liguriam incredibiliter vastavit. Paul. Diac. hist. Longob.

[Col. 0119A] 565 Sanctus Columba presbyter et abbas, de Hibernia veniens, Brittannis verbum Dei praedicat. Bedae epit. His temporibus Narses patricius Sindwaldum regem de reliquiis Herulorum in Italia sibi rebellantem pugna vicit et captum alta trabe suspendit. Mar. Av. a. seq. Qui divitiis auctus magnam a Romanis passus invidiam, apud Augustum criminatus, et ad id adductus est ut relicta Roma in Campaniam subsecuti secederet, eique Longinus successor in Italiam mitteretur. Paul. Diac. Mar. a. 568.

566 Romae Joannes tertius papa LXIII sedit annis ere XIV. Qui ecclesiam Philippi et Jacobi apostolorum, quam decessor ejus Pelagius coeperat, perfecit et dedicavit . Anast. Bed.

[Col. 0119B] 567 Narses eunuchus et patricius, qui Italiam a Gothis aliisque hostibus liberaverat, et multum pro republica laboraverat, a Justino Augusto et Sophia uxore ejus injuriis lacessitus, Longobardos, qui in Pannoniis habitabant, ad vastandam et possidendam Italiam invitavit, missis eis de ubertate Italiae fructibus terrae atque muneribus. Paul. Diac. l. II, c. 5.—Multa prodigia, et praecipue igneae acies in coelo visae, sanguisque coruscans Italiam terrent. Greg. M. l. III, Dial., c. 38.

75 568 Longobardi rege Alboino mense Aprili Venetiam et fines ejus ingressi sunt, eamque, paucis civitatibus exceptis, captam subjicientes, apud Aquilegiam, seu Forum Julii, electam partem copiarum cum duce Gisulfo relinquentes, ad totam Italiam [Col. 0119C] capiendam animos intendunt. Paul. Diac. l. II, c. 7.—Ingens hoc anno nix cecidit, et insolita frugum copia subsecuta est. Paul. Diac.

569 Hoc tempore Hunni rupta pace iterum Franciam petentes, dolis instructi Sigebertum regem cum Francis acie victum fugant. Greg. Tur. 566.—Alboinus rex cum Longobardis Liguriam invasit, Mediolanum et alias plerasque urbes cepit, et circumquaque praedis et caedibus furibundus, Papiam plus triennio obsedit. Paul. Diac.

[Col. 0120A] 570 Alboinus plerasque in Tuscia citraque civitates, exceptis Roma, Ravennaque et paucis castris, cepit. Ingens etiam fames post ubertatem Italiam pestilentia attritam invasit. Mar. —Sanctus Vedastus episcopus decessit. Paul. Diac.

571 Papienses cives, ultra resistere non valentes, regi Alboino se tradunt: qui, civitatem ingressus, corruente et jacente intra portam equo suo, divinitus mitigatus, contra votum quo omnes se puniturum minitabatur, civibus pepercit, et, sedem ibi regni statuens, tres annos et VI menses in Italia regnavit. Quo etiam tempore Narses patricius, cum e Campania Romam reversus esset, non multo post mortuus et in loculo plumbeo cum thesauris suis Constantinopolim relatus est . Paul. Diac.

[Col. 0120B] 572 Hoc tempore Chilpericus rex Clodoveum filium suum hostiliter in regnum Sigeberti fratris sui misit; qui cum juxta Burdegalensem resideret urbem, Sigulfus dux ex parte Sigeberti super eum irruit, fugientemque, 76 cum tubis et buccinis vociferando, quasi cervum Parisius usque, ubi pater ejus fuerat, persequitur. Greg. Tur.

573 His diebus Chilpericus filium suum Theodebertum item ad vastandum Sigeberti regnum trans Ligerim misit; qui cum vastationibus crudelissime instaret, et civitates nonnullas cepisset, tandem cum ducibus Sigeberti pugna incaute conserta, decisus interiit. Greg. Tur. a. 575.

574 Alboinus rex Longobardorum apud Veronam insidiis Rosmodae conjugis suae a Helmichiso armigero [Col. 0120C] suo peremptus est: ipseque Helmichis frustra regnum attentans, cum ad mortem quaereretur, cum eadem Rosmoda conjuge sua et thesauris filiaque regia Albswinda Ravennam fugit, ibique venenum ab ipsa acceptum, ipsam quoque bibere cogens, cum ipsa pariter interiit. Paul. Diac. l. II, c. 29.—Sigebertus rex Francorum, cum, suas ulciscens injurias, fratris Chilperici regnum invasisset, eumque contra vetitum S. Germani Parisiorum episcopi mortifero odio fugientem persequeretur, missis dolo [Col. 0121A] Fridegundis jam reginae duobus adolescentibus, ab e s peremptus interiit, ipsique pariter exstincti sunt; et Brunihild uxor ejus cum filio Childeberto capta et custodiae mancipata est. Sed Childebertus puer clanculo a suis ereptus, et rex pro patre promotus, regnavit annis XXIII, rex admodum fortis et strenuus. Hujus soror Ingundis Hirmingildo regi Gothorum filio Leovigildi nupsit. Greg. Tur., l. IV, c. 46. a. 575.

575 Constantinopoli Justinus imperator post multa mala et cupiditates suas in amentiam versus moritur; pro quo Tiberius Constantinus, qui et ipso mente capto palatium rexerat, regnavit annis VII, vir Deo devotus et eleemosynis pauperum omnium largissimus, atque in acquirendis facile divitiis omnium [Col. 0121B] fortunatissimus . In Italia Clep (Clepho) Longobardorum rex, qui pro Alboino electus fuerat, cum anno et mense uno crudeliter regnasset, et multos Romanorum peremisset, a proprio servo suo interemptus est; post quem Longobardi sine regibus per annos X sub ducibus 77 militantes, pluribus per totam Italiam debacchantur sceleribus, Burgundiamque (sicut sanctus Hospitius reclusus praedixerat) ingressi, Amatum ducem Guntrammi regis pugna victum occidunt, et multa caede facta praedis ditati in Italiam revertuntur. Greg. Tur., Paul. Diac., Mar. a. 576.

576 Hoc tempore Meroveus Chilperici filius, a patre contra Pictavos missus, et inde revertens, Brunihildem accepit uxorem; a qua statim a patre [Col. 0121C] separatus, cum suspectus haberetur, non multo post attonsus et presbyter ordinari jussus est. Greg. Tur. l. V, c. 2, 3.—Per idem tempus S. Germanus Parisiorum episcopus migravit ad Dominum. Circa hoc tempus Longobardi iterum Burgundiam ingressi, a Mummulo patricio Guntrammi, qui Amato successerat, circumventi, pluribus trucidatis et captis vix refugerunt. Greg. Tur., Paul. Diac.

577 His diebus Chilpericus Clodoveum filium suum, et Desiderium ducem contra fratrem suum Guntrammum transmisit, sed a Mummulo patricio Guntrammi pugna victi terga verterunt. Greg. Tur., [Col. 0122A] Paul. Diac. an. 572.—Hoc item tempore Saxones, qui cum Alboino Italiam intraverant, Gallias invadunt; sed a Mummulo caesi et humiliati impetrata pace redeunt; et post annum item patriam repetere volentes Gallias petunt, viso Mummulo territi, auro se redimunt. Postremo a Suevis, qui locum eorum possederant, pugna victi et pene deleti sunt. Paul. Diac., l. III, c. V., al. a. 572.

578 Romae Benedictus papa LXIV sedit annis IV, mensibus II , a quo beatus Gregorius de monasterio ablatus et diaconus ordinatus, Constantinopolimque apocrisiarius missus, Eutychium ejusdem urbis episcopum in fide resurrectionis errasse, Tiberio Augusto praesente, convicit; ubi etiam 78 egregium opus Moralia in Job, venientibus ad eum [Col. 0122B] monachis suis, scribere compulsus est. Beda. —Hoc tempore Guntrammus rex Dracolenum ducem superbe sibi vincula minitantem pugna victum occidit. Greg. Tur.

579 Chilpericus rex Francorum inauditis exactionibus populum suum et descriptionibus afflixit; sed exactor ejus occisus, et pictacia census incensa sunt. Greg. Tur. a. seq. —Magna aquarum inundatio et illuvies, fulmina, et terraemotus, et prodigia sequens pestilentia Gallias aliasque provincias afflixere.—Tres filii Chilperici dysenteria periere, quartus, ab ipso in custodia positus, molimine novercae Fridegundis cultro fixus interiit. Greg. Tur., Hist. epit. a. seq. —In Hispaniis Leovigildus rex Gothorum Arianus, instigante Goesinda uxore, [Col. 0122C] catholicos persequitur. His diebus magnae Longobardorum copiae cum tribus ducibus Galliam ingressae, diversis modis et praeliis a Mummulo attritae, vix tandem in Italiam refugerunt. Paul. Diac. l. III, c. 8., al. a. 576.

580 Cometa in die Paschae visus. Suessionis coelum ardere visum est. Parisius sanguis de nubibus fluxit. Pestilentia et mortalitas ingens facta. Greg. Tur. a. 582.—Leovigildus rex Herminigildum filium catholicum cum exercitu persequitur. Idem. h. a. —Rodinus [ al., Chrodinus] dux Childeberti pius et religiosus obiit. Aim, a. 582.

[Col. 0123A] 581 Hoc tempore exercitus Tiberii imperatoris missus Persas potenter superavit, et inter innumerabilem praedae copiam XX elephantos imperatori reddit. Ipse imperator, cum Italia et ipsa Roma bello Longobardorum, pestilentia et insuper fame graviter laboraret, naves frumento onustas Romam misit, et annonae copiam populo subministravit. Paul. Diac. l. III, c. 12.

79 582 Constantinopoli Tiberius imperator omni laude dignissimus, morbo tactus, filiam suam et imperium Mauricio tradidit, et ipse ex hac vita feliciter discessit. Pro quo idem Mauricius genere Cappadox regnavit annis XXI. Greg. Tur. —Romae Pelagius secundus papa LXV sedit annis X, mensibus II. Hic templum S. Petri tabulis argenteis [Col. 0123B] deauratis texit, domum suam xenodochium fecit, basilicam S. Laurentii construxit, et sepulcrum ejus tabulis argenteis ornavit. Anast.

583. Childebertus rex Francorum cum hoc tempore L millia solidos auri a Mauricio imperatore accepisset, quatenus Longobardos ex Italia pelleret, valido cum exercitu Italiam petiit; sed Longobardis petentibus, et munera offerentibus, pacem cum eis pactumque confirmans, sine bello rediit, Mauricioque pecuniam repetenti nec responsum dedit. Greg. Tur.; Paul. Diac. a. 584.

584 Guntrammus rex, in suburbano Cavillonensi summo studio monasterium S. Marcelli construens, ad exemplum Agaunensis instituit. Greg. Tur. —Gundoaldus quidam, cum auxilio Mummuli et [Col. 0123C] Desiderii regnum affectans, contra Guntrammum tyrannidem invasit. Sed a ducibus ejus Leudiselo et Egilano fugatus, cum latebram Cambanis urbe foveret, a Bosone de rupe praecipitatus interiit, Greg. Tur.

80 585 Chilperico rege Francorum, post multa [Col. 0124A] scelera et mala sua, insidiis perempto et Parisius in basilica S. Vincentii sepulto, Clotharius puer filius ejus a Guntrammo rege patruo suo baptizari jussus et de sacro fonte susceptus, inque regno patris sublimatus, regente matre Fridegunde et Landerico majore domus, regnavit annis XLV. Greg. Tur. a. pr. Mummulus patricius, reus majestatis convictus, jussu Guntrammi regis interficitur, et thesauri ejus in fiscum rediguntur. Greg. h. a.

586 In Italia Longobardi post X annos, quibus duces praeerant, Autharium Flavum Clephonis filium regem statuunt; qui bellica clarus virtute regnavit annis VI, qui inter alia Brexillam urbem diruit, et totam pene Italiam secuto tempore bello peragravit. Paul. Diac. Leovigildus, rex Gothorum in Hispania [Col. 0124B] Arianus, Herminigildum regem filium suum die sancto Paschae XVIII Kal. Maii securi jussit interfici. Guntrammus rex exercitum in Hispanias misit, qui infirmatus statim redit. Greg. Tur. a. 585.

587 Leudisolus [Leudegiselus] a Guntrammo patricius promovetur. Greg. Tur. a. 586.—Magna aquarum inundatio facta. Globus igneus scintillans et quasi rugiens de coelo in terram cecidit. Id. h. a. —In Hispania Leovigildus rex Gothorum moritur, et Reccaredus filius ejus rex pro eo efficitur; qui, instante Leandro Hispalitano episcopo, a quo frater ejus Herminigildus conversus fuerat, cum tota gente Gothorum non multo post ad catholicam fidem convertitur. Greg. Tur. a. 586 et 588.

588 Guntrammus, et Childebertus reges inter se [Col. 0124C] pacem et pactum mutuo confirmant, regnumque Guntrammi post obitum ejus Childeberto 81 promittitur. Nonnulli principum et ducum Childeberti, conjurationis contra cum convicti, puniti sunt. Fredeg. a. 587.—In Hispania haeresis destructa et synodus Toletana collecta est industria Leandri praesulis [Col. 0125A] et Reccaredi regis .—Caesara regina, uxor Aunulfi regis Persarum, Constantinopolim dissimulato nomine regio profuga veniens, se baptizari impetravit. Postea a marito inventa, ipsum quoque cum multis de gente sua Antiochiam venientem baptizari et Christianitatem aggredi effecit Fredeg.

589 Exercitus Guntrammi, ad Hispanias missus, negligentia Bosonis ducis graviter a Gothis trucidatus est. Fredeg. —Hoc tempore Childebertus rex sororem suam, quam Authario regi Longobardorum promiserat, regi Gothorum , qui nuper catholicus factus fuerat, in matrimonium tradidit. Paul. Diac., l. III, c. 27; al. a. 588.

590 Tunica Domini Salvatoris a Simone quodam [Col. 0125B] Judaeo tormentis coacto monstrata, a Gregorio Antiocheno, Joanne Constantinopolitano, et Thoma Jerosolymitano et aliis episcopis multis, jejunio triduano celebrato, in arca marmorea in oppido Zaphad inventa, summo cum honore Hierosolyniam allata est. Greg. Tur. Fred. — 82 Inter Frances et Britannos pugna commissa est. Fred. —Hoc quoque tempore Childebertus petitione Mauricii imperatoris iterum Longobardos in Italia cum exercitu petiit; sed, victo ab Authario rege caesoque graviter exercitu suo, cum paucis rediit. Paul. Diac. Greg. Tur.; al. a. 588.

591 His diebus rex Longobardorum Theodelindam filiam Garibaldi regis Bajoariorum pulchram, prudentem et piam accepit uxorem. Paul. Diac. [Col. 0125C] a. 590; al. a. 589.—Quo tempore magnus Francorum exercitus, cum XX ducibus a Childeberto rege contra Longobardos missus, diversis casibus, praecipue morbo afflictus, parumque hostibus intra munitiones septis nocere praevalens, parvo effectu fame [Col. 0126A] afflictus, aegre tandem revertitur. Paul. Diac., Greg. Tur. a. 590.

592 Immensa pluviarum inundatio et illuvies facta, ingensque mortalitas subsecuta est. al., a. 590.—In qua primo Pelagius papa, dein innumeri catervatim exstincti sunt. Et beatus Gregorius tunc Romanae Ecclesiae archidiaconus, constitutis litaniis et plaga cessante, papa LXVI ordinatus, doctrina et actibus cunctis merito praeferendus apostolicis, sedit annis XIII, mensibus VI, diebus X. Qui statim inter alia bona librum Pastoralem egregio edidit stylo. Hic quoque super corpus beati Petri ciborium fecit et missas celebrare instituit; itemque sancti Pauli similiter. Paul. Diac. Anast. In Italia cum Autharius rex ad Francos pro pace petenda misisset, veneno, [Col. 0126B] ut aiunt, mortuus est; et Theodelinda regina ejus vidua Agonem ducem, qui et Agilolfus, [al., Agilulfus] maritum et regem elegit; qui, rex Longobardorum factus, regnavit annis XXII. Longobardi pacem cum Francis peragunt. Fredeg. a. 591. Paul. Diac.

593 Guntrammus rex Burgundiae in omni bonitate praecipuus anno regni 83 XXXIII, V Kal. April. obiit, et in monasterio Sancti Marcelli a se constructo sepultus est, regnumque Childebertus fratris ejus Sigeberti filius accepit, et post eum IV annis tenuit. Fredeg. —In Britannia Edilfridus rex super Anglorum partem constitutus est. Siccitas magna et fames facta est, et insolita locustarum magnarum multitudo. Paul. Diac., l. IV, c. 2.

[Col. 0126C] 594 Quintrio dux Gallicae Campaniae, regnum Clotharii regis filii Chilperici hostiliter ingressus, ab ipso Clothario cruenta utrinque pugna victus aufugit. Fred. a. 593.—Item locustarum multitudo frugibus nocuit. Paul. Diac.

[Col. 0127A] 595 Gregorius papa synodum XXIV episcoporum pro utilitate Ecclesiae ad Sanctum Petrum collegit indictione XIV . Franci et Britanni gravi utrinque caede pugna confligunt. His diebus Tassilo rex Bajoariorum a Childeberto constituitur, qui mox Sclavis superatis, magnam exinde praedam deportavit. Paul. Diac. l. IV, c. 4, 7, 42.

596 Sanctus Columba presbyter et abbas, post multa miracula in insula Hii juxta Hiberniam, migravit ad Dominum anno aetatis LXXIII. Beda hist. Angl. —Hoc tempore beatus papa Gregorius, missis doctoribus Augustino, Mellito, Joanne et aliis servis Dei, Anglorum genti in Britannia verbum vitae praedicare jussit eamque cooperante Dei gratia ad fidem Christi per eosdem convertit. Ibid. —Cometa et [Col. 0127B] multa signa apparuerunt in coelo. Exercitus Childeberti Varnos rebellantes pugna victos pene delevit. Fred. a. 595.

597 Childebertus rex Francorum fortis et strenuus, filius Sigeberti, XXIII regni anno, aetatis vero XXV veneno, ut aiunt, a conjuge, 84 accepto moritur ; pro quo duo filii ejus, Theodebertus in Austrifrancia annis XVII et Theodericus in Burgundia cum avia Brunihilde XVIII annis regnaverunt; ipsoque anno Fridegundis cum filio Clothario regnum eorum invasit, et eos cum exercitu resistentes, gravi caede protritos fugavit. Fredeg. a. 596, Paul. Diac.

598 Fridegundis regina mater Clotharii regis moritur. Fredeg. a. pr. —His temporibus cum Romanus [Col. 0127C] patricius aliquot urbes a Longobardis dudum captas, uti cum deditione recepisset, idque Agilolfus rex ultum ire molitus, Italiae ipsique Romae infesto cum exercitu immineret, studio sancti papae Gregorii et suffragio Theodelindae religiosae reginae pax utrinque effecta est. Paul. Diac. l. IV, c. 8, seq.

599 Quintrio (Wintrio) dux instigante Brunihilde [Col. 0128A] peremptus est. Fredeg. a pr. —Per haec tempora Agilolphus rex nonnullos duces Longobardorum sibi rebelles, alios occidit, alios aliis modis perdomuit: ipse etiam perpetuam cum Theoderico rege Francorum pacem fecit. Paul. Diac. Fred. a. 598.—Circa haec etiam tempora monasterium Sancti Benedicti in castro Cassino situm, fugientibus ex eo monachis, a Longobardis omnino destructum et desolatum est . Paul. Diac. c. 18.

600 Gregorius papa Lindunae et Eboraci episcopos in Britannia, misso pallio, metropolitanos esse decernit indictione IV. Greg. epist. LXV, ad an. 601.—Clades glandularia Massiliam aliasque partium illarum civitates et Italiam graviter attrivit; al. a. 599.—In lacu Dunensi aqua repente bullicus et fervens [Col. 0128B] magnam piscium partem decoxit. Warinharius [ al., Warnharius] major domus Theoderici, omni substantia sua distributa, obiit. Fredeg. a pr.

85 601 Brunihildis de regno Theodeberti ob scelera sua depulsa, a quodam paupere sola inventa, et ad Theodericum regem, ut rogabat, perducta benigneque suscepta eidem pauperi episcopatum Autisiodorensem impetravit . Aimon. l. III, c. 87, al. a. 599.

602 Mauritius imperator Phocam, reipublicae utilem, principem militiae faciens, eumque cum exercitu mittens, de Persis et aliis nonnullis gentibus triumphavit. Hist. miscel. —Globi ignei, et alia signa in coelo visa. Fredeg. a. 600.—Theodebertus et Theodericus fratres, ingenti pugna Clothario rege superato [Col. 0128C] et exercitu ejus trucidato atque fugato, regnum ejus diripiunt et inter se dividunt; modica tantum parte illi, id est, XII comitatibus juxta littus Oceani, cum pacto pacis relicta. Fred. a. 600; Paul Diac.

603 Constantinopoli Phocas victor de Persis reversus Mauricium imperatorem, peccata sua in praesenti, ut ipse semper orasse fertur, exsolventem, [Col. 0129A] turpiter interfecit, et ipse imperium arripiens VIII annis tenuit. Fredeg. a. 602.—Egilan [ al. Aegila] dux, Brunihilde instigante, sine causa propter divitias tantum suas occisus est. Fred. a. 602.—Theodebertus et Theodoricus misso exercitu Wascones victos subjiciunt. Ibid. —Corpus sancti Victoris martyris, qui cum beato Urso Solodori passus est, apud Genuensem [ seu Genavensem] urbem divina revelatione in loculo argenteo invenitur, et multis miraculis declaratur. Fredeg. a. 602.—Filius Agilolfi regis Adaloaldus baptizatur, et a servo Dei Secundo Tridentino episcopo de fonte suscipitur. Paul. Diac. l. 4, c. 28.

86 604. In Britannia Edilfridus, rex Anglorum, Edanum regem Scotorum, insulam petentem, forti [Col. 0129B] profligato exercitu pugna vicit. Bed. hist. Angl. —Etherius Lugdunensis episcopus obiit eique Secundinus successit, ipsique Aridius . Fred. a. 602.—Agilolphus rex Cremonam et Mantuam captas diruit, aliasque urbes et provincias vastavit; et Romani, reddita illi, quae prius capta erat, filia ejus, pacem ab eo ad tempus acceperunt. Paul. Diac.

605 Beatus papa Gregorius et doctor sanctissimus migravit ad Dominum indictione VIII post quem, cessante episcopatu mensibus plus V, Fabianus [ leg. Sabinianus] papa LXVII ordinatus, sedit anno I, mensibus V. Et post hunc item cessavit episcopatus anno ferme uno, quia de Constantinopoli legatio imperialis exspectabatur. Anast. —Et hoc anno synodus nefaria Cavillonis congregata, et beatus [Col. 0129C] Desiderius Viennensis archiepiscopus, machinante Brunihilde, quia scelera ejus arguebat, depositus et exsilio deputatus, et in locum ejus Domnulus subrogatus est. Sol obscuratus est. Hiems saeva magnam vinearum partem perdidit. Fred. a. 603.

606 Fames Romae facta, et pax cum Longobardis in annum unum pro XII millibus solidorum condita [Col. 0130A] est. Paul. Diac. —Protadius, qui cum Brunihilde inter alios plures concubuerat, dux effectus est. Clotharii exercitus, contra pactum, regnum Theodorici invasit, et Berthoaldum, majorem domus, virum strenuum et pium, fugatum Aurelianis obsedit. Fred. a. 604.—Filius Agilolfi Adaloaldus coram patre rex a Longobardis electus, et, desponsata ei filia Theodeberti, pax perpetua cum Francis facta est. Paul. Diac. a. 604.—Mense Aprili et Maio, cometa visus est.

87 607 Theodoricus exercitum Clotharii pugna inita victum fugavit; in qua tamen Berthoaldus, major domus, audacius inter hostes progressus occubuit, pro quo Protadius molimine Brunihildis promovetur. Theodebertus et Clotharius cum exercitibus collectis [Col. 0130B] hostiliter convenirent, facta invicem pace digressi sunt. Fred. a. 605.—Theodoricus, instigante Brunihilde et Protadio, contra fratrem Theodebertum arma movit; cumque infestis exercitibus concurrere pararent, caeterisque pacem suadentibus solus obsisteret Protadius, eo impetu militum in tentorio regis trucidato, fratres ab invicem facta pace discedunt. Fred. a. 605.

608 Romae Bonifacius tertius papa LXVIII sedit mensibus fere IX. Post quem item cessavit episcopatus mensibus X. Hic, quia Constantinopolitana Ecclesia primam se scribebat, apud Phocam Augustum obtinuit ut Romana Ecclesia omnium caput Ecclesiarum decerneretur. Hic quoque synodum LXXII episcoporum Romae collegit. Bed. chr. Paul. diac. a. [Col. 0130C] 607. In regno Theoderici Claudius, vir prudens et pius, pro Protadio efficitur major domus. Fred. a. 606.

609 Romae Bonifacius quartus papa LXIX sedit annis VI, mensibus VIII; et post hunc episcopatus cessavit mensibus VII. Hic apud Phocam Augustum templum omnium idolorum, quod Pantheon vocabatur, [Col. 0131A] obtinuit, et in honore ( suppl. S. Mariae) et omnium Sanctorum dedicavit III Id. Mai, et S. Mariae ad Martyres illud appellavit, festivitatemque omnium sanctorum Kal. Nov. celebrari constituit . Cujus tempore fames, et pestilentiae et inundatio aquarum immensa acciderunt. Anast. al. a. 608. Uncilenus dux ob mortem Protadii, instigante Brunihilde, a Theodorico pede truncatus et facultatibus spoliatus; itemque Volfus patricius occisus est. 88 Fred. a. 607.—Ipse Theodoricus Ermenbergam de Hispaniis, filiam Betterici [ al., Vittericus] regis Gothorum, conjugem sibi adductam, ejusdem Brunihildis suasu, ne honor suus vilesceret timentis, non uxorem accepit; sed repudiatam et exspoliatam post annum remisit. Fred. a. 607. Beatus Desiderius [Col. 0131B] Viennensis archiepiscopus de exsilio revocatus, factione Brunihildis, et Theodorici et Aridii Lugdunensis lapidatus et martyrio coronatus, plurimis post mortem claruit miraculis. Ibid.

610 Bettericus rex Gothorum, aliis tribus regibus auxilio sibi ascitis, contra Theodoricum bellum parat. Fred. a. —608. His temporibus Persae bello furentes multas provincias Romanis abstulerunt; inter quas ipsam Hierosolymam auferentes, et loca sancta destruentes, inter alia ornamenta et thesauros ecclesiarum crucem Dominicam abstulerunt. Paul. Diac. sed Theophanes a. 614.

611 Heraclianus, qui Africae praeerat, Phocae Augusto rebellans, et cum exercitu veniens, regno eum vitaque privavit, et filium Heraclium imperatorem [Col. 0131C] promovit; qui accepto imperio regnavit annis XXVI. Paul. Diac. a. 610. Beatus abbas Columbanus, qui cum discipulis suis sancto Gallo aliisque, temporibus Sigeberti regis de Hibernia veniens, Luxoviense coenobium multis coruscans virtutibus construebat, cum saepe Theodericum, pro sceleribus suis et [Col. 0132A] maxime adulteriis increpans, ad legitimum hortaretur conjugium, molimine Brunihildis reginas ambitiose exsecrantis, jussu Theoderici regis exinde pulsus sanctum ibi Eustasium pro se reliquit abbatem . Fred. a. 609, Mar. Avent.

89 612 Circa haec tempora beatus Augustinus, Anglorum apostolus, et archiepiscopus, et doctor mirificus migravit ad Dominum .—Sanctus Columbanus de Luxovio propulsus ad Clotharium regem, inde ad Theodebertum venit, eoque optionem manendi in regno suo dante, tandem in Alamannia Brigantium venit, ibique triennio mansit.—Contentione inter Theodebertum et Theodericum de regno exorta, Theodebertus Alsatiam violenter accepit. Alamanni Aventicum pagum et ultra Juranum petentes, [Col. 0132B] victores cum praeda reversi sunt. Theodebertus conjugem suam peremit, et aliam duxit. Fred. an. 610.

613 In Hispania mortuo Betterico Sisebodus rex Gothorum factus est, vir fortis et pius, qui saepe Romanis militibus congressus victor pepercit, et captis plerisque urbibus regnum Gothorum nobiliter ampliavit. Fred. a. 607, al. 613.—Theodoricus contra fratrem Theodebertum bellum parans Clotharium regem patruelem suum promissa quadam provincia ab auxilio ejus avocare satagit. Fred. a. 611.—Circa haec tempora Hunni, qui et Avares, Venetiam petunt, et, totam provinciam ferro, igne praedaque vastantes, ipsum Forum-Julii, a Romhilda Gisulfi vidua proditum, evertunt, et depopulata provincia redeunt. Paul. [Col. 0132C] Diac. l. IV, c. 38, al. a. 610.

614 Heraclius imperator Constantinum filium imperii consortem fecit. 90 Al. a. 613.—Theodericus et Theodebertus cum infestis exercitibus apud Tullense territorium forti pugna confligunt, et magna utrinque caede patrata Theodebertus victus Coloniam [Col. 0133A] aufugit. Quem cum Theodericus odio, et insuper venerabilis viri Leunisii Mogontiacensis episcopi instigatione persequeretur, ille denuo collectis undique viribus, apud Tulbiacum occurrens conflixit, et immensa hominum strage facta iterum victus fugit. Theodericus vero Coloniam ingressus thesauros ejus ac regnum rapuit, filiumque ejus parvulum necari jussit, et ipsum comprehensum ac detonsum Cavillonis misit, nec multo post suspectum habens instigante Brunihilde occidi praecepit. Fredeg. a. 612, Mar. Av. —Quibus diebus beatus Columbanus de Brigantio pulsus, febricitantem Gallum ibi reliquit, ipseque in Italiam veniens, et benigne ab Agilolfo rege et Theodelinda susceptus, coenobium Bobiense construxit. Jonas in Vita, Mabill. saec. II Bened.; al. a. [Col. 0133B] 612.—Sanctus quoque Gallus solitudinem cellae suae incolere coepit. Ratpert. Strabo.

615 Theodericus contra Clotharium arma parans, profluvio ventris, et, ut quidam aiunt, fraude Brunihildis veneno Metis interiit; et Sigebertus, ex concubina filius ejus, a Brunihilde et principibus rex pro eo factus est. Nec multo post Clotharius rex regnum ejus invasit anno regni sui XXX. Fredeg. a. 613, Mar. Av. Paul. Diac.

616 In Britannia Edilbertus, primus Anglorum regum Christianus, anno regni LVI obiit; pro quo Eatpolt [ al., Ebaldus] regnavit annis XXIV. Bed. hist. Angl. a. 613.—Hoc tempore Isidorus Hispalensis episcopus clarus in Hispaniis habetur, qui hucusque temporum abbreviationem perduxit, et multa [Col. 0133C] egregia 91 opuscula edidit. In Italia Agilolfus rex Longobardorum moritur, pro quo filius Adaloaldus cum matre Theodelinda regnavit annis X. Paul. Diac. l. IV, c. 93.—Apud Francos Sigebertus rex, cum contra Clotharium exercitum collegisset, a suis desertus et ab hostibus captus, una cum fratribus jussu Clotharii peremptus est; a quo etiam ipsa Brunihildis indomitis equis alligari jussa et ab eis discerpta, digna tandem morte periit, et Clotharius monarchiam regni accepit. Fred. a. 613. Mar. Avent.

[Col. 0134A] 617 Romae Deusdedit papa LXX sedit annis III, mense fere I; qui clerum et sacerdotes dilexit eisque sumptus auxit; cujus tempore Eleutherius patricius, Ravennam veniens, Joannis patricii peremptores occidit. Item Neapoli et in aliis locis tyrannis occisis pacem Italiae reddidit. Anast. a. 615.—In Britannia Ediwinus occiso Edilfrido, et filiis ejus in Hiberniam fugatis, regnum illius per annos XVII egregie rexit. Beda hist. Angl.

618 Terraemotus magnus factus est, et clades scabiosa subsecuta populum foeda morte attrivit, ita ut mortui non possent agnosci. Anast. —Hierosolyma inter alias Palestinae urbes a Chosroe rege Persarum capta, et crux Dominica in Persidem abducta est .

[Col. 0134B] 619 Clotharius rex Warnharium [ al., Warnacharium], cui aliquantum infensus erat, suffragantibus multis, in gratiam recipiens, in principatu majoris domus confirmavit. Fredeg. a. 613.

620 Romae Bonifacius quintus papa LXXI sedit annis V, vir valde 92 mitis et pius. Anast a. 618, recte. —Eleutherius patricius tyrannidem et regnum affectans in Italia a militibus peremptus est, et caput ejus Constantinopolim missum. al. a. 619.—In Britannia defuncto archiepiscopo Laurentio Mellitus successit. Bed. hist. Angl. —Magundat magus, genere Persa, ad fidem Christi conversus et Anastasius dictus, Hierosolymis mirae sanctitatis monachus effectus est.

621 Clotharius rex, acceptis amplis muneribus, [Col. 0134C] Longobardis petentibus, XII millia solidorum auri, quos annuatim pro invasa quondam Burgundia Francis persolvebant sub nomine tributi, quibusdam consiliantibus, dimisit. Fred. chr. a. 618.

622 Berthrudis regina, uxor Clotharii regis, ipsi et omnibus pro pietatis et morum excellentia nimium amabilis, obiit. Fred. Chr. a. 619.

623 His temporibus beatus Attala et post hunc Bertolfus, Bobienses abbates, in Alamannia quoque beatissimus Gallus virtutibus claruerunt. Jonas.

[Col. 0135A] 624 In Britannia defuncto Mellito archiepiscopo Justus substitutus est; qui sequenti anno beatum Paulinum ordinans episcopum, Anglis illis qui adhuc pagani erant praedicatorem et doctorem misit. Beda. hist. Angl. Clotharius rex Francorum anno regni sui XXXIX Dagobertum filium consortem (regni) fecit, et, beato viro Arnolfo Pippinoque duci commendatum, ad regendum Austrifranciae dirigit regnum. Fred. chr. a. 622.

625 Romae Honorius papa LXXII sedit annis XIII, qui multis bonis studens ecclesias plures adornavit, renovavit, exstruxit. Fecit basilicam S. Agnetis via Numentana. Item S. Apollinaris in porticu S. Petri. Item S. 93 Quiriaci via Ostiensi. Item quatuor Coronatorum. Item S. Severini Tyburtina urbe. Item [Col. 0135B] S. Pancratii via Aurelia. Item S. Luciae. Item S. Adriani et alia multa laudabilia patravit. Anast.

626 Samo quidam, Francus negotiator, dum cum aliis ad Sclavos venisset, eisque contra Hunnos, qui et Avares, bellum moventes fortissime pugnans adjuvasset, ipsi vitoriam nacti super se regem illum eligunt; ubi multis clarus victoriis XXXV annis feliciter regnum tenuit. Hic ibi XII uxores, et ex eis filios XXII filiasque XV accepit. Fred. chr. a. 623.—In Italia Adaloaldus, rex Longobardorum, cum in amentiam, Graeci cujusdam legati malefico unguento, versus nonnullos principum peremisset, depositus de regno nec multo post veneno exstinctus est; post quem Harialdus [ al., Arioaldus] rex factus annis VII regnavit. Hic Gundabergam filiam Agilolfi habuit [Col. 0135C] uxorem. Paul. Diac. a. 625 al. a. 623.

627 In Britannia Edwinus rex Anglorum a Paulino episcopo conversus, cum gente sua baptizatur anno adventus Anglorum in Britanniam circiter CLXXX. Bed. hist. Angl. —Discordia inter Clotharium regem et filium ejus Dagobertum incoepta, beato Arnolfo aliisque principibus mediantibus sedatur. Fred. chr. a. 625.

628 Beatus Anastasius monachus, multa pro Christo tormenta passus, tandem in Perside, a rege Chosdroe cum aliis LXX strangulatus, martyrium complevit. Bed. chr. —Ipso anno Heraclius imperator Persidem petiit, victoque et occiso Chosdroe, [Col. 0136A] cum infinita praeda crucem Dominicam triumphans Hierosolymam revexit. Theophan. h. a. —Apud Francos Warnharius [ seu Warnacharius] major domus moritur, et Godinus filius ejus novercam suam uxorem accipiens, Clothario persequente per diversa fugitans, postremo peremptus est. Fred. a. 626

629 Clotharius rex magnum de toto regno suo Clippiaci habuit conventum; ubi magna dissensio et tumultus exortus vix tandem studio regis sedatur. Fred. chr. a. 627.

630 Clotharius rex Francorum fortis, pius et religiosus anno regni 94 XLV defunctus, et Parisius in basilica S. Vincentii sepultus est; cujus regnum Dagobertus filius accipiens, cum jam VI annis regnaret, X annis postea rexit, modica tantum parte [Col. 0136B] juxta Wascones et Pirenaeum fratri Chariberto concessa. Fred. chr, a. 628.

631 Dagobertus rex sancto Arnolfo Metense episcopo, et Pippino duce, majore domus, Chunibertoque Coloniense archiepiscopo utens consiliariis, nimio amore justitiae flagravit, et rex per omnia laudabilis exstitit. Postea vero, propria secutus consilia, multum ad deteriora defluere coepit, uxoreque Gomatruda repudiata, Nanthildem quamdam de monasterio puellam accepit uxorem. Fredeg. chr. a 629.

632 Charibertus regulus, frater Dagoberti, Wasconiam invadens suo eam regno adjecit. Dagobertus ex quadam concubina Sigebertum filium genuit. Fred. chr. a. 630.—Pax perpetua inter Heraclium imperatorem et Dagobertum, legatis mediantibus, [Col. 0136C] pacta est; et, petitione imperatoris, qui imperium suum a gente circumcisa vastandum praecognoverat, Judaei multi in regno Francorum, sicut et alibi in Romano imperio, profligati sunt . Nec multo post secutis temporibus crudelissima gens Sarracenorum, et ipsa circumcisa, multas provincias inundans vastavit, et Romanum exercitum crebris praeliis trucidatum vehementer attrivit. Fred. chr. a. 630.

633 In Britannia Edwinus, rex Anglorum pacificus et pius, a Ceadwalda, [ al., Cedowalla] et Penda paganis regibus victus et peremptus est. Post cujus mortem filii Edilfridi de Scotis reversi, regnum [Col. 0137A] quondam patris sui arripiunt; e quibus duo a fide Christi, quam apud Scotos didicerant, apostatantes, intra unum annum pereunt. Beda, hist. Angl. — 95 Apud Francos Charibertus regulus, frater Dagoberti, moritur, et regnum ejus ac thesauros Dagobertus frater accepit. Fredeg. chr. a. 631. Tres exercitus a Dagoberto contra Samonem et Sclavos diversis partibus missi, unus Francorum victus, duo Suevorum et Longobardorum victores redierunt. Fred. chr. a. 631.

634 Calamitosus iste annus fuit Anglis tam regum apostasia et perditione quam barbarica et crudeli, quam a Ceadwalda pertulerant, vastatione. Sed statim Oswald tertius filius Edilfridi christianissimus, paucis collectis in Domino confisus, et [Col. 0137B] adorata, quam erexerat, lignea cruce, audacter cum Ceadwalda pugnam iniit; eoque victo, provincia et fratribus vindicatis, paternum regnum VIII annis plenus pietate nobiliter rexit. Beda, hist. Angl. —Samo cum Sclavis Thuringiam vastat. Saxones, Sclavis se resistere pollicentes, tributo D vaccarum, quas Francis annuatim solvebant, a Dagoberto, absolvuntur. Fred. chr. a. 631.—In Italia mortuo Harialdo, rege Longobardorum, Rotharius [ al., Rotharis], a Gundeberga maritus assumptus et rex electus, regnavit annis XIII. Paul. Diac. a. 636.

635 Per haec tempora, cum Sergius Constantinopolitanus, adnittente Cyro Alexandrino haeresim Acephalorum instaurans, unam in Christo divinitatis et humanitatis voluntatem et operationem dogmatizasset, [Col. 0137C] ipsumque imperatorem seduxisset, ab apostolica sede damnatus est. Bed. chr., al. a. 634.—Sclavis cum Samone Thuringiam et confines pagos incursantibus, Dagobertus filium suum parvulum Sigebertum, Pippino et Adalgiso ducibus, et Chuniberto archiepiscopo Coloniensi commendatum, Austrifranciae regem fecit, eique sedem Metis dedit, principibusque ut terminos regni Orientalis deinceps tuerentur persuasit. Fred. chr. a. 633.

636. Dagoberto regi Clodoveus, seu Ludovicus [Col. 0138A] filius ex Nanthilde regina nascitur; cui non multo post regnum suum occidentale destinavit et confirmavit. Fred. chr. a. 633.—Ratolfus [ al., Radulfus] dux Thuringiae 96 , Sclavis saepe congrediens, victor eos fugabat. Unde elatus, ut regi suo rebellare tentaret, sensim animos attollebat. Fred. chr. a. 633.

637 Constantinopoli Heraclius imperator, a Sergio Constantinopolitano episcopo in haeresim, ut aiunt, prius inductus, moritur. Pro quo filius ejus Heraclonas [ al., Heracleonas] cum matre Martina annis II imperat. Theoph.; al. a. 641; vid. a. 639.—Per haec tempora Rotharius rex Longobardorum quamvis Arianus, justitiae tamen amator leges Longobardorum scripsit. Ipse etiam nonnullas Romanorum [Col. 0138B] urbes cepit, et Ravennatibus pugna confligens, VIII ex eis millia occidit, reliquosque fugavit. Paul. Diac. a. 643.

638 Romae defuncto papa Honorio, cessavit sedes apostolica annum I, menses VII, dies XIV, quia Constantinopoli auctoritas imperialis morte principum nutabat . Anast. —Quo tempore Lateranensis thesaurus a Mauricio chartulario, et Hisacio [ al., Isaacio] patricio exarcho Italiae direptus et distractus est.—Wascones rebellare tentantes, misso a Dagoberto exercitu, perdomiti sunt. Britonum rex ad Dagobertum veniens humiliter ei satisfecit, et pace impetrata rediit. Fred. chr. a. 635.

639 Constantinopoli mortuo Heraclona imperatore, frater ejus Constantinus regnavit menses VI . [Col. 0138C] Paul. Diac. In Britannia Eadbald rex Cantuariorum Anglorum decessit, eique filius Erchanbertus successit annis XXV. Beda, hist. Ang. —Wascones a Dagoberto pro rebellione sua veniam precantur et impetrant. Fred. a. 636.

97 640 Constantinopoli post mortem Constantini imperatoris filius ipsius Constantinus, qui et Constans, regnavit an. XXVIII a. seq. —Romae Severinus papa LXXIII sedit mensibus II, diebus IV, vir sanctus, mitis et pius; post quem cessavit episcopatus [Col. 0139A] mensibus V. Anast. —Dagobertus rex anno regni XVI moritur, et in suburbano Parisiaco in monasterio S. Dionysii summo studio a se constructo, ornato et ditato, et ad institutionem Agaunensis monasterii ordinato sepelitur; cum quo pariter regni Francorum virtus et dignitas collapsa paulatim deficiebat, et pro eo duo filii ejus Sigebertus et Ludovicus regnum patris obtinuerunt. Fred. chr. a. 638.

641 Romae Joannes quartus , papa LXXIV, sedit anno I, mensibus fere X, qui missa multa pecunia multos captivos in Histria et Dalmatia a barbaris redemit, et basilicam sanctorum martyrum Venantii, Anastasii et Mauri construxit et ornavit. Anast. —Ludovicus, seu Clodoveus infans, regnante [Col. 0139B] matre Nanthilde, regno occidentali praeponitur. Fred. a. 638.—In Hispania Sentila [ al., Chintila] rex Gothorum moritur, pro quo Tolga puer regnum accepit. Quo non post multum deposito et detonso, Chindasindus [ al., Chindasuindus] regnum assumens, superbiam Gothorum, trucidatis primoribus, nimis humiliavit. Fred. a. 640 et seq.

642 Romae Theodorus papa LXXV sedit annis VI, mensibus fere VI. Hic corpora sanctorum Primi et Feliciani levavit et in basilica S. Stephani protomartyris sepelivit; ecclesiam sancti Valentini via Flaminia, oratorium sancti Sebastiani Lateranis, oratorium S. Eupli ante portam S. Pauli fecit et inter alia bona constans in fide haereticos damnavit. Anast. — 98 In Britannia Oswald rex Anglorum [Col. 0139C] piissimus pro patria contra Pendanum regem Merciorum paganum pugnans occubuit, et plurimis post mortem miraculis claruit; pro quo frater ejus Oswi regnavit annis XXVIII. Beda, hist. Angl.

643 Hoc tempore Mauricius chartularius tyrannidem affectans, missis ab Hisacio [ al., Isaacio] patricio militibus, Romae comprehensus et abductus juxta Ravennam decollatus est. Nec multo post ipse [Col. 0140A] Hisacius morte apud Ravennam periit, et pro eo Theodorus Italiae exarchus ab imperatore missus est . Aega. major domus Ludovici, vir strenuus et religiosus, obiit, post quem Erchonaldus [ al., Erchinoaldus, item vir laudabilis major], domus efficitur. Fred. chr. a. 640.

644 Sanctus Paulinus Eboracensis episcopus, et doctor Anglorum, anno episcopatus XX migravit ad Dominum VI Id octob. Beda, hist. Angl. —Pippinus , major domus, et dux Sigeberti, justitiae et pietatis amator eximius obiit, post quem filius ejus Grimoaldus major domus effectus est. Fred. chr. a. 639.

645 Hoc tempore Pyrrhus Constantinopolitanus, Sergii et in sede et in haeresi successor, cum a [Col. 0140B] Theodoro papa dudum damnatus ex Africa Romam venisset, et fictam poenitentiam satisfactionemque simulasset, benigne susceptus et reconciliatus est. Postea vero domum reversus et errorem repetens, denuo ab ipso papa depositus, damnatus et anathematizatus est . Beda, chr. Paul. Diac.

646 His temporibus beata virgo Gertrudis, filia Pippini, soror Grimoaldi majoris domus, Nivalensis [ al., Nivialensis] coenobii mater, virtutibus 99 claruit. Hujus soror Begga, et ipsa femina religiosa, Ansgiso sancti Arnolfi filio nupsit, cui etiam Pippinum juniorem peperit. Vita S. Sigeberti tom. II Script. Franc.; al. an. seq.

647 His temporibus cum Paulus Constantinopolitanus Pyrrhi successor haeresim non solum non dimitteret, [Col. 0140C] sed augmentaret, ipsumque imperatorem cum aliis seduceret, nec, a domno papa admonitus et increpatus, resipisceret, et ipse identidem damnatus est. Bed. chr. Anast. a. 648.—In Italia, mortuo Rothario rege Longobardorum, Rodoaldus filius ejus regnavit annis V Paul. Diac.

648 His Constantis imperatoris temporibus gens Sarracenorum crudelissima Palaestinam ipsamque [Col. 0141A] Hierosolymam, utramque Aegyptum, Alexandriam urbem et magnam Africae partem aliasque plures provincias Romani imperii vastavit atque diripuit. Fred. chr. a. 639.

649 Romae Martinus papa LXXVI sedit annis VI, mensibus fere II. Quo tempore Paulus Constantinopolitanus, ipso imperatore Constante seducto, legatos apostolicae sedis se pro haeresi arguentes carceribus, exsiliis et diversis modis afflixit, catholicisque, ubicunque potuit, non modicam persecutionem concitavit. Anast.

650 Martinus papa indictione IX synodum Romae CV episcoporum colligit, in qua Cyrum, Sergium, Pyrrhum, Paulum cum sequacibus erroris condemnat. Bed. a. 649.

[Col. 0141B] 651 In Britannia Oswi rex pius ab Oswi rege pugna fugatus, ad quemdam 100 suorum, cui fidem habebat, venit, a quo statim proditus, ab Oswi rege cognato interfici jussus est. Ipso anno beatus Aidanus Scotigena, episcopus et doctor Anglorum, II Kal. Septemb. decessit. Beda, hist. Angl. —In Italia, mortuo Rodoaldo rege Longobardorum, Haribertus [ al., Aripertus], filius Gundoaldi fratris Theodelindae reginae, regnavit annis IX. Paul. Diac., al. a. 653.

652 Hoc tempore Olympius exarchus, a Constante imperatore in Italiam missus, cum domnum papam et caeteros in fide catholica unanimes depravare eisque nocere non posset, frustraque ipsi papae divinitus protecto insidias paravisset, cum eo tandem pacificatus, collecto exercitu Siciliam contra Saracenos [Col. 0141C] ingreditur; ubi, victo caesoque ab ipsis exercitu Romano, taedio morboque confectus moritur. Anast. Paul. Diac.

653 In Britannia Honorius Anglorum archiepiscopus obiit, pro quo Deusdedit annis X praefuit. Beda. hist. Angl.

654 In Britannia mediterrone Angli ad fidem Christi conversi sunt. Beatus papa Martinus jussu Constantis haeretici imperatoris a Theodoro exarcho [Col. 0142A] ad hoc misso, Romae in basilica Salvatoris, quae Constantiniana dicitur, comprehensus et Constantinopolim adductus, cum flecti nullatenus posset, exsilio in Chersonam damnatus est. Bed. chr. Anast. al. a. 653.

655 Martinus papa in exsilio migravit ad Dominum, ibique sepultus multis postea miraculis claruit; pro quo Romae Eugenius papa LXXVII ordinatus sedit annis II, mensibus fere X, vir benignus et mitis et pius. Anast. —In Britannia Pendan rex Merciorum paganus ab Oswi rege sancti Oswaldi fratre pugna victus interiit, et gens Merciorum Christi fidem accepit. Beda, hist. Angl.

101 656 Petrus Constantinopolitanus, quasi satisfaciens pro fide sua, misit Romam synodicam [Col. 0142B] epistolam valde obscuram et dubiam, sed a domno papa et Ecclesia Romana non est accepta. Anast.

657 Romae Eugenio papa defuncto cessavit episcopatus mensibus II. Anast.

658 Romae Vitalianus papa LXXVIII sedit annis XIV, mensibus VI; qui, litteris ex more Constantinopolim missis in sede confirmatus, Ecclesiam Romanam insigniter rexit. Anast. a. 657.

659 In Britannia Vulfhere [ al., Wolpher], filius Pendani, rex Merciorum effectus regnavit annis XVII. Constantinus, qui et Constans imperator, sancto Petro donaria pretiosa Romam misit. Anast.

660 In Italia, defuncto Hariberto rege Longobardorum, duo filii ejus Godabertus et Pertharich regnum inter se dividebant; Godabertus Ticini, et [Col. 0142C] Pertharich Mediolani regnum statuentes. Sed non multo post, factione pravorum odio infando alterutrum regno pellere cupientes, dissentiunt; et Godabertus misso Gunbaldo duce perfidissimo, Grimoaldum virum strenuum, qui jam XXV annis dux Beneventi erat, auxilio sibi contra fratrem ascivit; qui ab ipso Gunbaldo instigatus Godabertum occidit, et Pertharich ipso terrore fugatus ad Hunnos secessit post unum annum et III menses regni [Col. 0143A] sui, Grimoaldusque arrepto Longobardorum regno annis IX strenue regnavit. Paul. Diac. a. 661. seq.

661 Hoc tempore Pertharich, dudum rex Longobardorum, cum de exsilio reversus Grimoaldi regis gratiam petiisset, benigneque susceptus esset, factione pravorum proxima nocte ab ipso rege observari jussus est, sequenti 102 die perimendus. Sed astu, imo fide Hunoldi amici sui et cujusdam fidelis vestiarii sui eductus ex urbe Ticinensi, ad Francos confugit ibique latuit. Paul. Diac. a. 664.—Hac etiam tempestate Francorum exercitus Italiam ingressus, cum in castris Grimoaldi regis, simulata ab ipso fuga relictis, epularetur, ipso irruente ad internecionem deletus est. Idem. al. a. 665.

[Col. 0143B] 662 Constantinus, qui et Constans imperator, Italiam contra Longobardos petiit, et, aliquot oppidis eorum captis, Rumoaldum ducem filium Grimoaldi regis apud Beneventum obsedit. Sed, adventante cum exercitu Grimoaldo, territus Neapolim repetit, magnaque exercitus sui parte, duce Saburro, cum Rumoaldo pugna confligente et victa trucidataque, nihil contra Longobardos profecit. Paul. Diac. a. 663.

663 Constantinus imperator Romam venit, et, a Vitaliano papa honorifice susceptus, toto exercitu cum cereis ecclesiam intrante, beato Petro pallium auro textile obtulit; et, actis ibi XII diebus, cuncta pene Urbis ornamenta abstulit. Inter quae etiam tegulas aereas quibus basilica sanctae Mariae ad [Col. 0143C] Martyres, quae Pantheon antiquitus vocabatur, tecta fuerat, diripiens in Siciliam praemisit, ipseque [cum] suis in Italia depraedatis ipsam insulam VII indictione intravit, ibique quinquennio multa infamis avaritia et nequitia mansit. Bed. chr. Angl.

664 Eclipsis solis V Non. Maii facta est hora quasi decima, VII indictione . Bed. chr. In Britannia conventu ab Anglis et Scotis acto quaestio de Pascha ventilata, et Scoti a Wilfrido presbytero rationabiliter victi sunt. 103 Saeva lues et pestilentia Britanniam [Col. 0144A] et Hiberniam nimium vastat. Deusdedit archiepiscopus Anglorum obiit. Cridla [ al., Ceadda] et Wilfridus Nordanumbrorum episcopi ordinantur. Bed. hist. Angl.

665 In Britannia, Erchanberto rege Cantuariorum mortuo, Egbertus filius ejus regnavit annis IX. Angli ad Vitalianum papam pro episcopo et doctore postulatum Romam mittunt. Beda, hist. Ang. —His diebus apud Francos Clodoveus, seu Ludovicus rex, iners et infamis filius Dagoberti, frater Sigeberti, cum Parisius manens brachium sancti Dionysii auferre ausus esset, in amentiam versus est. Fred. chr. a. 654.

666 Hoc tempore cum Lupus, dux Forojulianus, regi Grimoaldo rebellaret, Hunni, qui et Avares, [Col. 0144B] ab ipso rege invitati Venetiam petunt, et ter pugna victi quartoque certamine victores, ipso Lupo cum suis occiso, Provinciam vastant, donec arte Grimoaldi territi, tandem redire coacti sunt. Paul. Diac. a. 665

667 Circa hoc tempus Sclavi de Carunto, quod Carentanum dicimus, cum exercitu Venetiam vastantes, duce Nuectario cum XXV suorum super eos irruente, pauci ex quinque millibus effugere vix potuere. Paul. Diac.

668 In Sicilia Constantinus imperator, qui et Constans, post multas exactiones et depraedationes per provincias actas, tandem a suis in balneo occisus interiit indictione XII . Post quem Mezecius [ al., Mizizius], imperium ibi arripiens, ab Italico [Col. 0144C] exercitu cum complicibus suis peremptus est, et Constantinus filius Constantis, Constantinopoli imperator factus, regnavit annis XVII; imperator sane catholicus et pius. Paul. Diac. —Hoc anno Theodoricus [ leg. Theodorus] archiepiscopus a Vitaliano papa 104 ordinatus, et cum Adriano abbate ad Anglos missus, multis et verbo profuit et exemplo. Beda, hist. Angl. —Apud Francos, mortuo Clodoveo seu Ludovico, rege infami, filius ejus Clotharius puer regnavit annis IV. Fred. a. 656.

[Col. 0145A] 669 Sarraceni, qui jam multis depopulatis provinciis Aegyptum tenebant, Siciliam hoc tempore invadentes, magnas hominum strages faciunt, et, depraedata insula, hisque quae Constans imperator ibi collegerat ablatis, Alexandriam redeunt. Paul. Diac.

670 In Britannia, Oswi rex Anglorum, frater sancti Oswaldi, obiit: pro quo Egfridus regnavit XV annis. Beda, hist. Angl. —In Italia, mortuo Grimoaldo Longobardorum rege, Pertharich, de exsilio reversus, regnum paternum magno Longobardorum favore recepit, et per annos XVII magna pietate insignis obtinuit. Paul. Diac. a. 671.

671 Per haec tempora in Italia regnum Longobardorum Pertharich adeptus summa pace et probitate [Col. 0145B] regebat. His temporibus Childericus, frater Clotharii regis, filius Ludovici, cum, ad Austrifranciae regnum vocatus, leviter in eo et crudeliter ageret, a Francis una cum uxore et filiis trucidatur. Fred. a. 673.

672 Romae, Vitaliano papa indictione XV defuncto, post II menses Adeodatus papa LXXIX sedit annis IV, mensibus II, vir valde mitis et pius; qui et ecclesias renovavit et ornavit, et aedificia nova construxit. Anast. —Apud Francos, post Clotharium puerum frater ejus Theodoricus regnavit annis XIX; sub quo Ebroinus, major domus, tyrannidem exercuit. Fred. contin. an. seq.

673 In Britannia, Egberto Cantuariorum rege mortuo, frater ejus Luthere [ al., Lotharius] regnavit [Col. 0145C] annis XI, mensibus IV. Quo anno Theodorus archiepiscopus Anglorum synodum utilem collegit. Beda, hist. Angl.

105 674 Circa haec tempora Alachis dux Tridentinus, de comite quodam Norico victoria nacta [Col. 0146A] elatus, adversus Pertharich regem suum rebellat; sed per Chunibertum regis filium saepius reconciliatus et honoribus auctus est. Paul. Diac., al. a. 680.

675 In Britannia, Vulfhere rex Merciorum obiit; pro quo frater ejus Edilred XXXV annis regnavit, qui sequente anno Cantiam vastavit. Beda hist. Angl. a. 677.

676 Romae, defuncto Adeodato, post menses IV Donus papa LXXX sedit anno uno, mensibus V. Qui, inter alia bona studia, porticum sancti Petri marmore stravit. Qua aestate immensa vis tonitruorum et pluviarum homines afflixit; et legumina, quae propter pluviam colligi non poterant, quibusdam in locis renata et ad maturitatem reducta sunt. Cometa per III menses visa, et magna hominum pestilentia [Col. 0146B] in Oriente subsecuta est. Anast. Beda, hist. Angl. a. 678.

677 In Italia, Pertharich rex Longobardorum Chunibertum filium suum regni consortem fecit; cum quo X postea annis regnavit. Paul. Diac. —Ecclesia Ravennas, quae Autocephaliam sibi usurpans a Romana desciverat, Dono papae denuo se subjecit. Anast.

678 Romae, defuncto Dono, post duos menses Agatho papa LXXXI 106 ordinatus, sedit annis II, mensibus VI, vir mansuetus et benignus. Anast. —Wilfridus Anglorum episcopus, ab Egberto rege sede sua pulsus, multos in peregrinatione sua ad Dominum praedicando convertit. Beda hist. Angl.

679 Constantinus Augustus legationem Romam [Col. 0146C] misit, et ut pro confutandis haereticis synodus apostolica auctoritate Constantinopoli fieret postulavit. Agatho papa synodum CXX episcoporum Romae collegit, et haereticos unam in Christo operationem dogmatizantes damnavit. Bed. chron., al. a. 680.

[Col. 0147A] 680 Eclipsis Lunae et magna mortalitas Romae per aestivos menses facta. Anast. —Agatho papa legatos Constantinopolim misit indictione IX , qui, honorifice ab Augusto suscepti atque tractati, sextae synodo universali CL episcoporum praefuerunt, et convictos rationabiliter haereticos unam in Christo voluntatem et operationem asserentes damnaverunt. Anast. —Theodorus archiepiscopus Anglorum item synodum collegit . Beda, hist. Angl.

681 Constantinopoli, sexta synodus CL episcoporum, indictione IX, mense Febr., acta, et Macarius Antiochenus sequacesque erroris damnati sunt. Quibus damnatis, subito plurimae aranearum telae in basilica coram 107 omnibus ceciderant, haereticas [Col. 0147B] videlicet nugas dejectas esse portendentes. Anast.

682 Romae, defuncto Agathone papa, cessavit episcopatus anno I, mensibus VII . Anast.

683 Romae, Leo secundus, papa LXXXII, sedit mensibus fere XI, vir per omnia eruditissimus, eloquentissimus atque piissimus; qui aliquot ecclesias renovans dedicavit atque ornavit, sua decreta fecit, et plurima egregie scripsit, docuit atque constituit. Anast. —Hoc anno XVI , die Aprilis in Parasceve, tota pene nocte Luna eclipsin passa. Egfridus rex Anglorum, misso exercitu, Hiberniam insulam sine causa crudeliter vastat. Sanctus Cudberthus [ al., Cuthbertus] Lindufarnensis [ al., Lindisfarnensis] Ecclesiae episcopus ordinatur, qui plurimis Britanniam virtutibus decorabat. Beda, hist. [Col. 0147C] Angl.

684 Romae, defuncto Leone, cessavit episcopatus anno fere I, post quem Benedictus secundus, papa LXXXIII, sedit mensibus X, vir doctus, et omnibus pius et beneficus, ecclesias restaurans et exornans, [Col. 0148A] et bona jugiter studia sectans. Anast. —Cometae apparent, et mons Campaniae Bobius, ultra modum flammas eructans, circumposita exussit. Paul. Diac. —In Britannia, Egfridus rex, cum, dissuadente sancto Cudberto, Pictos incaute bello peteret, ab ipsis victus et peremptus interiit; pro quo Aldfridus rex pius et prudens regnavit annis XIX. Beda, hist. Angl.

685 Romae, post Pascha defuncto Benedicto, exactis plus duobus mensibus, 108 Joannes V papa LXXXIV sedit anno uno, vir item eruditus et discretus; qui prius archidiaconus legatus in VI synodo apostolicae sedis fuerat. Anast. —Constantinopoli, Constantino imperatore defuncto filius ejus Justinianus regnavit annis X, qui, haeresi pollutus, orthodoxis fuit infensus et pravus. Hic etiam cum Saracenis, [Col. 0148B] provincias plures devastantibus, data eis multa pecunia, pacem in decennium condixit. Paul. Diac. —In Britannia, Luthere rex Cantuariorum interiit. Beda, hist. Angl.

686 Romae, defuncto Joanne, post III menses Conon papa LXXXV ordinatus sedit mensibus XI, vir provectae aetatis, summae innocentiae sanctaeque simplicitatis; qui, dissentiente in duorum presbyterorum electione clero et populo, tertius postremo ab utrisque electus est. Anast. —In Britannia, sanctus Joannnes Hagustaldensis Ecclesiae episcopus ordinatus multis claruit virtutibus. Beda, hist. Angl.

687 Romae, defuncto Conone, exactis fere III mensibus, Sergius papa LXXXVI sedit annis XIII, mensibus fere IX. Hic quoque, dissentientibus in duorum [Col. 0148C] electione partibus, tertius Deo volente electus est; qui in fide catholica fortis persecutionem ab Augusto Justiniano passus est, et ecclesias multas construxit, renovavit et exornavit atque ditavit; vir videlicet sanctus et omnibus bonis intentus. Anast. —In Italia, [Col. 0149A] defuncto Pertharicho rege Longobardorum, Cunibertus filius ejus rex strenuus, mitis et bonus, regnavit annis XII. Paul. Diac. a. 686.

688 Ceadwald, rex occidentalium Saxonum, ad fidem Christi conversus, Romam venit, et in sabbato sancto Paschae a Sergio papa baptizatus et Petrus vocatus, inibi in albis defunctus, ab ipso papa summo honore tumulatus et epitaphio decoratus est. Bed. hist. Angl. a. 689.—In regno Francorum, Pippinus, filius Ansgisi filii sancti Arnolfi, Theodericum 109 regem filium Ludovici in Testritio pugna vicit, et, potestatem regni Francorum adeptus, dux et major domus regnavit annis XXVII, interim tamen Ludovico, Childeberto et Dagoberto regale nomen, non dignitatem, habentibus. Fred. cont. a. 687. [Col. 0149B] Annal. Met.

689 Circa hoc tempus in Italia Alachis dux tyrannidem invasit, et, Papia occupata, regeque Cuniberto in insula Comacina, quia copia militum impar erat, se communiente, cunctos et maxime clericos crudelis insequitur. Paul. Diac. an. 690.

690 Theodorus, venerabilis Anglorum archiepiscopus, anno adventus sui in Britanniam XXIII, aetatis vero LXXXVIII decessit; qui, inter alia bona, librum poenitentialem magna discretione conscripsit. Beda, hist. Angl.

691 Apud Francos, Theodoricus rex anno regni XIX moritur; pro quo filius ejus Ludovicus puer, a Pippino et Francis rex solo nomine factus: regnavit annis [Col. 0149C] II . Fred. cont. Annal. Met.

692 Hoc tempore Cunibertus rex Longobardorum, recepto Dei gratia regno, votis omnium pugna victo et perempto Alachiso tyranno, optata suis deinceps pace regnavit. Paul. Diac. a. 690.

693 Apud Francos, post Ludovicum frater ejus Childebertus, regis nomen adeptus, regnavit annis XVII. Fredeg. cont. a. 695. An. Met.

694 His diebus duo Angli presbyteri, niger et albus Hewaldi, studio divini verbi accensi, dum Saxonibus praedicarent, a quibusdam rusticis martyrio [Col. 0150A] coronati, et divinis miraculis declarati, a Pippino Coloniae tumulati sunt. Beda, hist. Angl.

695 Constantinopoli, Justinianus imperator haereticus, a Leone et Tiberio aliisque conjuratoribus injuriis affectus, abscissis naribus regno pulsus, 110 exsul in Pontum secessit, et Leo arreptum imperium annis III obtinuit. Paul. Diac. —Vir sanctus Wilibrordus a Sergio papa archiepiscopus ordinatus, et Clemens vocatus, genti Fresonum verbum vitae praedicans, plurimis saluti fuit. Bed. hist. Angl. an. 690, Alcuinus.

696 In Britannia provincia, Nordanumbrorum quidam Truthelinus corpore raptus, et horrendis jocundisque visis, vitae redditus, districtissimam et sanctam deinceps duxit vitam. Beda, hist. Angl. —Hoc [Col. 0150B] tempore Sergius papa, Domino revelante, capsam cum portione Dominicae crucis invenit. Anast. Bedae chr.

697 In Britannia, sanctus Cudbertus, ex anachoreta episcopus, post multas virtutes migravit ad Dominum; cujus vitam Beda presbyter et prosa et hexametris versibus edidit. Bed. chr. —Ipso anno Ostric [ al., Ostrida] regina a suis perempta est. Beda, hist. Angl.

698 Constantinopoli, Tiberius imperium invadens, Leonem imperatorem VII annis, quibus ipse post hunc regnabat, in carcere tenuit. Paul. Diac.

699 Hoc tempore synodus Aquileiensis facta, et quidam, qui concilium quintum universale noluerant recipere, a Sergio papa correcti sunt. Bed. chr. [Col. 0150C] Angl. an. 698.

700 In Italia, Cunibertus rex Longobardorum fortis et pius, moriens filio parvulo Luitperto regnum reliquit, eique tutorem Asprandum, virum prudentem et strenuum, dedit; sed post VIII menses Raginbertus dux, Gotaberti [ al., Godeberti] dudum regis filius, Luitperto cum suis pugna victo, regnum sibi usurpavit, sed eodem anno mortuus est. Cujus filius Haribertus [ al., Aripertus] susceptum a patre regnum XII fere annis obtinuit. Qui denuo Luitpertum cum suis pugna vicit, fugavit, cepit atque peremit. Paul. Diac.

[Col. 0151A] 111 701 Romae, defuncto Sergio, Joannes VI, papa LXXXVII, sedit annis III. mensibus II. Anast.

702 In Italia, his diebus, cum Haribertus, reliquis inimicis victis et subactis, Asprandum infestus sequeretur, ille, viribus impar, primo Ravennam, inde ad Theodebertum Bajoariae ducem confugit, ibique IX annis mansit. Paul. Diac. l. VI, c. 22.

703 Beda presbyter Anglus, vir doctus, usque huc Chronica minoris libri De Temporibus perduxit.—Hoc tempore cum Gisulfus dux Beneventi Campaniam vastaret et captivos abduceret, eique nullus resisteret, a Joanne papa pacem postulante donaria accipiens captivos reddidit pacemque fecit. Paul. Diac. Anast.

704 In Britannia, Edilred, rex Merciorum, regnum [Col. 0151B] suum Coenredo tradidit, et ipse factus est monachus. Beda, hist. Angl.

705 Constantinopoli, Justinianus imperator, auxilio Terbelli regis Vulgarorum imperium recipiens, Leonem et Tiberium imperii pervasores cum aliis multis occidit. Gallicinum [Gallinicum] patriarcham excaecatum Romam misit, et in loco ejus Cyrum abbatem, qui se in Ponto exsulem aluerat, promovit. De hoc imperatore fertur quod quoties de truncis naribus profluvium terserit, pene toties aliquem de inimicis suis perimi jusserit. Paul. Diac. —Romae, Joannes VII, papa LXXXVIII, sedit annis II, mensibus fere VIII, vir facundus et eruditus. Anast. —In Britannia, Aldfridus rex Nordanumbrorum, vir pius et prudens, obiit, et pro eo filius ejus Osredus annis [Col. 0151C] 112 XI regnavit. Sanctus Heddi episcopus occidentalium Saxonum obiit; pro quo Daniel et Aldhelmus episcopi facti sunt. Beda, hist. Angl.

706 Joannes papa oratorium sanctae Mariae ad sanctum Petrum construxit et ornavit, et plures ad ecclesias ornatus impendit. Bedae chr. Angl.

707 Hoc tempore Haribertus rex Longobardorum [Col. 0152A] possessionem Alpium Cottiarum, dudum a Longobardis captam atque detentam, per privilegium aureis litteris scriptum sancto Petro Joannique papae reddidit. Paul. Diac.

708 Romae, Sisinnius papa LXXXIX ordinatus, ingravescente podagra, XX tantum diebus supervixit; post quem Constantinus papa XC effectus sedit annis VII, diebus XV, vir valde mitis et pius, et omnibus bonis studiis intentus et stabilis. Anast. —Aldhelmus episcopus, vir doctus et eloquens, prosa metroque facetus, obiit. Mabill. saec. III, Bened. p. I; Bolland. 25 Maii.

709 Coenredus, rex Merciorum, et cum eo Offa regius juvenis, filius Sigiheri regis, relictis regnis Romam veniunt, ibique monachi effecti mortalem [Col. 0152B] non multo post vitam finierunt. Bed. epit. —Wilfridus episcopus venerabilis, anno episcopatus XLV, post exsilia multosque labores obiit, eique Acca in Hagustaldensi episcopatu successit. Beda, hist. Angl.; Mabill. l. c.; Bolland. 24 April.

710 Adrianus, abbas venerabilis, anno, ex quo a Vitaliano papa in Britanniam cum Theodoro archiepiscopo missus est, XLI obiit. Childebertus rex Francorum, filius Theodorici, moritur anno regni XVII; pro quo Dagobertus filius annis V. Fred. contin. Annal. Met. an. seq.

113 711 Constantinopoli, Philippicus imperator factus Justinianum imperatorem occidit, et ipse annum I et VI menses regnavit, catholicos persequens et haereticis favens. Bed. chr. Paul. Diac.

[Col. 0152C] 712 Haribertus rex Longobardorum moritur; post quem Luitprandus . Paul. Diac.

713 Constantinopoli Anastasius Philippicum oculis et regno privavit, et ipse annis III regnavit. Paul. Diac.

714 Anastasius imperator, missis Constantino papae litteris, se catholicae fidei fautorem declaravit. Bed. chr. —Pippinus filius Ansgisi, nepos sancti [Col. 0153A] Arnolfi, major domus et dux Francorum, anno regni XXVII obiit ; pro quo filius ejus Carolus, ex superducta uxore Alpheide natus, regnat annis XXVII. Annal. Fuld. —Romae defuncto Constantino papa Gregorius secundus sedit annos XV, menses IX . Anast.

715 Carolus e custodia, in quam eum Plectrudis vidua patris sui conjecerat, divino auxilio liberatus, contra Radpodum Fresonum regem cum sui damno exercitus pugnat. Annal. Fuld. h. et seq. a. —Dagobertus junior filius Childeberti rex Francorum moritur; pro quo Chilpericus, qui et Daniel . Fred. cont. Annal. Met.

114 716 Egbertus vir sanctus, natione Anglus, inter alia bona sua, Scotos legitime Pascha celebrare [Col. 0153B] docuit. Bedae chr. —Constantinopoli, Theodosius imperator factus annum unum regnavit, qui Anastasium imperatorem, pugna victum, presbyterum ordinari fecit. Paul. Diac. —Chilpericus rex et Reginfridus [ al., Raginfredus] major domus regiones Rheno contiguas vastantes, a Plectrude vidua Pippini muneribus avocantur. Annal. Fuld. —Apud Anglos, Osred Nordanumbrorum rex anno regni XI occubuit. Beda, hist. Angl.

717 Romae, Tiberis supra modum inundans multa subvertit aedificia. Paul. Diac. —Carolus Chilpericum et Reginfredum apud Vinciacum Dominica Palmarum pugna victos fugavit. Annal. Fuld. —Hoc tempore Winfridus, qui et postea Bonifacius, genere Anglos, Germaniae gentibus verbum [Col. 0153C] salutis praedicat auctoritate Gregorii papae. Annal. Fuld. Othlon. Pag. a. 716.

[Col. 0154A] 718 Constantinopoli, Leo imperator annos IX regnavit; cujus tempore Sarraceni, qui jam multas pervaserant provincias, triennio urbem ipsam obsidentes, divine tandem auxilio fame, peste, ferro naufragioque repelluntur. Paul. Diac., al. a. 717.—Carolus, receptis a Plectrude patris sui thesauris, Clotharium quemdam sibi regem constituit , et, inita rursum pugna, Chilpericum et Reginfredum, una cum Eudone duce Aquitaniae auxilium eis ferente, victos fugavit. Fred. cont. Annal. Fuld. a. 717.

115 719 Chilpericus ab Eudone, ad quem confugerat, Carolo reposcenti redditus, et Clotarius rex mortuus est. Annal. Fuld. Met. an. 719 et 720.—Sanctus Bonifacius, a Gregorio papa Moguntiae archiepiscopus ordinatus , multis populis et gentibus [Col. 0154B] verbo et exemplo profuit. Annal. Fuld.

720 Mortuo Chilperico, Theodericus filius Dagoberti rex a Carolo constituitur. Annal. Fuld. —Sanctus Othmarus, cellae sancti Galli primus abbas constitutus, coenobialem inibi vitam instituit, et XL per annos nobiliter rexit. Hepidannus. Walafr. in Vita.

721 Carolus item Reginfredum vicit, Andegavis urbem vi cepit, Saxones bello superavit. Annal. Fuld. a. 724.—Sanctus Joannes Hagustaldensis episcopus obiit. Beda.

722 Carolus Alamanniam et Bajoariam armis subegit. An. Fuld. a. 725.

723 Alamanni et Bajoarii item Carolo rebellant. An. Fuld. Fred. a. 728 et 730.

[Col. 0154C] 724 Carolus transito Ligere Aquitaniam vastat; Eudonem ducem pugna victum fugat. Annal Fuld. [Col. 0155A] 31.—Sanctus Pirminius, abbas et chorepiscopus, a Bertholdo et Nebi principibus 116 ad Carolum ductus, Augiaeque insulae ab eo praefectus, serpentes inde fugavit, et coenobialem inibi vitam instituit Hepid.

725 Sarraceni, ab Eudone in auxilium evocati, Gallias praeda et incendio vastant. Annal. Fuld. a. 732.

726 Carolus, inita pugna, magnam Sarracenorum multitudinem una cum rege eorum victor prostravit. Annal. Fuld. a. 732.

117 727 Carolus, Burgundiam petens, sibi eam subjecit. An. Fuld. a. 733.—Sanctus Pirminius, ob odium Caroli a Theodebaldo Gotifridi ducis filio ex Augia pulsus, Etonem pro se constituit abbatem, [Col. 0155B] et ipse Alsatiam, alia instructurus coenobia, petiit. Fragment. incerti apud Urstis. p. II, p. 76.

728 Eudo dux moritur, et Carolus Aquitaniam sine bello recipit. Annal. Fuld. a. 735.

729 Carolus Fresiam invadit, Poponem ducem [Col. 0156A] pugna victum occidit, fana incendit et victor rediit. Annal. Fuld. a. 733 seq. —Sanctus Egbertus, presbyter Anglus, obiit aetatis anno XC, die Paschae, id est, VIII Kal. Maii. Vid. Vita saec. III Bened. p. I.

730 Sarraceni collecto exercitu Avinionem urbem capiunt, regionesque circumquaque devastant; al. a. 737.—Lantfridus dux Alamanniae moritur. Annal. Nazar. h. a.

731 Carolus Avinionem, victis et caesis Sarracenis, vi expugnatam recipit. Ann. Fuld.; al. a. 739.—Beda presbyter et monachus, natione Anglus, doctor mirificus obiit. Mabil. saec. III Bened. p. I. Romae Gregorius III papa sedit annos X, menses IX. Anast. —Tria coenobia, id est, Altaha, Morbach et Favarias, ex Augiensibus fratribus instructa sunt, [Col. 0156B] duodenis ad singula fratribus deputatis, et totidem Augiae remanentibus.

118 732 Carolus, Gothiam invadens, regem Sarracenorum Narbonae inclusum obsidet. Ann. Franc. al. a. 737.—Eto Augiae abbas, a Theodebaldo ob [Col. 0157A] odium Caroli in Uraniam relegatus, sed eodem anno, pulso Theodebaldo, a Carolo restitutus est.

733 Exercitus Sarracenorum de Hispaniis Narbonam superveniens, a Carolo commissa pugna ad internecionem deletur. Ann. Franc. a. 737.

734 Sarraceni item a Carolo pugna victi fugientesque naufragio perierunt. Ann. Franc. a. 739.—Augiae Eto abbas post VII annos Kebam successorem relinquens, ipse Argentinae Ecclesiae episcopus a Carolo promotus, non longe post sui nominis, id est, Ethenheim coenobium construxit.

735 Carolus item, victis et protritis Sarracenis, cum praeda magna et captivorum multitudine victor [Col. 0157B] revertitur. Ann. Franc. a. 739.

736 Carolus Gothos petiit, et nonnullas urbes eorum et castella diruens victor rediit. Ann. Franc. a. 737.—Audoinus episcopus obiit. Augiae defuncto post II annos Keba, Ernfredus monachus, Augiae abbas et Constantiae episcopus factus, praefuit annis X.

737 Carolus Saxones victos tributarios facit. Ann. Fuld. Metens. a. 738.

119 738 Carolus Provinciam petens Maurontum ducem, qui Sarracenos invitaverat, fugavit. Ann. Fuld. a. 739.

739 Carolus totam Provinciam suae subjicit ditioni. Ann. Fuld. Nazar.

740 Victis circumquaque hostibus, pax et quies [Col. 0157C] regno Francorum per Carolum facta. Ann. Fuld.

[Col. 0158A] 741 Romae Zacharias papa sedit annos X, menses IV. Anast. —Carolus post multa fortiter facta moritur Carisiaci, et apud Sanctum Dionysium sepelitur; pro quo filii ejus, diviso inter se regno Francorum, majores domus praefuerunt, Carlomannus annis VI, Pippinus annis X. Ann. Fuld. Fred. cont. c. 110.

742 Carlomannus et Pippinus rebellare molientem Hunaldum Aquitaniae et Theodebaldum Sueviae ducem celeriter comprimunt. Ann. Fuld.

743 Ipsi duces Odilonem Bajoariae ducem, sibi rebellantem, praelio vincunt. Ann. Fuld.

744 Carlomannus cum Odilone duce pacem facit. Fuldense coenobium in saltu Bochonia a sancto Bonifacio archiepiscopo fundatum est. An. Fuld.

[Col. 0158B] 745 Carlomannus cum fratre Saxoniam rebellantem vastavit. Hoseburg castrum cepit. Ann. Fuld. al. 743.

746 Carlomannus Alamannos iterum rebellare conantes comprimit. Annal. Fuld. a. 745.—Sanctus Bonifacius, annuente Carlomanno, auctoritate Zachariae papae duos in parochia sua episcopatus facit: Wirziburgensem scilicet, cui sanctum Burchardum, et Eichstetensem, cui sanctum Wilibaldum comprovinciales 120 suos primos episcopos ordinavit Ann. Fuld. —Sidonius Augiae monachus, quintus ei loco abbas, Constantiaeque episcopus factus, praefuit annis XIII ; qui, cellam quoque sancti Galli ambiens, iniquis principibus in damnatione sancti Othmari abbatis consensit. [Col. 0158C] Hepid.

[Col. 0159A] 747 Carlomannus, divino amore tactus, mundo abrenuntiavit, et, Romam pergens, mutato habitu monachum se in castro Cassino ad sanctum Benedictum fecit. Ann. Fuld.

748 Gripho ex concubina frater Pippini, tyrannidem affectans, ad Saxones se contulit, Pippinoque adveniente, pacificari cum eo nolens, in Bajoariam fugit. Ann. Fuld.

749 Pippinus, Bajoariam adiens, Tassilonem sororis suae Hiltrudis filium ducem ibi constituit, Griphone et Lantfrido inde abductis. Annal. Fuld. Fredeg. cont.

750 Pippinus Griphoni XII comitatus in partibus Neustriae dedit; sed ille rursum diffidens ad Waifarium ducem Aquitaniae transfugit. Annal. Fuld. [Col. 0159B] a. 749.

751 Pippinus, missis Romam legatis , Zachariam papam de regno Francorum et ignavis regibus ejus Merowingis, nomine solo regnantibus, consuluit. Ann. Fuld. —Lantfridus moritur. Annal. Naz.

121 752 Auctoritate Zachariae papae et, non multo post, Stephani, qui eidem in pontificatu sex annos succedebat, deposito ac detonso rege Childerico Merovingorum ultimo, Pippinus rex Francorum electus, et Suessionis a sancto Bonifacio archiepiscopo unctus et consecratus, regnavit annis XVII. Ann. Fuld. Gest. reg. Franc. —Audogarius, primus Campidonensis coenobii fundator et abbas, locum illum incolere coepit .

753 Pippinus rex perfidam rursus Saxoniam vastat, [Col. 0159C] ibique Hildigarius Coloniensis archiepiscopus occisus est. Ann. Fuld. —Gripho, cum Italiam petere moliretur, a comitibus Pippini in valle Maurienna interimitur. It. —Stephanus papa, pro auxilio contra Haistulfum Longobardorum regem poscendo, [Col. 0160A] ad Pippinum regem in Franciam venit, et filios ejus Carolum et Carlomannum Parisius reges unxit. Ann. Fuld. Met.

754 Sanctus Bonifacius Moguntiensis archiepiscopus, cum Fresonibus evangelizaret, martyrio ab eis coronatus est anno episcopatus XXXVI et apud Fuldense coenobium sepultus; pro quo Lullus archiepiscopus praefuit annis XXXII. Ann. Fuld. an. 755.—Carlomannus frater Pippini, cum ad eum pro dissuadenda expeditione Italica venire vellet, Lugduno obiit. Al. an. 754.—Pippinus Italiam cum exercitu petit, et Haistulfum regem victum et Papiae obsessum obsides dare, et res sancti Petri sacramento reddere compulit. Anast. Fred. append. —Stephanus papa duce Hieronymo Pippini fratre Romam rediit. Ann. [Col. 0160B] Fuld.

122 755 Haistulfus sacramentum contemnens Romam obsidet, omnia circum ferro et igne devastans; pro qua re papa legatos marino itinere ad Pippinum questum et denuo auxilium obsecratum mittit. Annal. Fuld.

756 Pippinus rex, iterum Italiam petens, Haistulfum Papiae inclusum obsidet, et Ravennam cum Pentapoli, aliisque quae pervaserat, sancto Petro et domno papae per legatum suum Folradum reddere coarctat. An. Fuld. Fredeg. cont. an. praec.

757 Haistulfus rex, in venatu ex equo lapsus, interiit; pro quo Desiderius regnavit . Constantinus imperator inter alia munera Pippino regi etiam organum misit. Ann. Fuld.

[Col. 0160C] 758 Pippinus Saxonibus item superatis annuatim CCC equorum censum imponit. Ann. Fuld. —Romae Stephano papae Paulus successit annis X. Anast. a. 757; sic et Gottwic.

[Col. 0161A] 759 Waifarius, tyrannidem in Aquitania exercens, pressuras ecclesiarum, praedas et incendia villarum facit. Ann. Fuld. h. a.; al. a. seq. —Sanctus Othmarus abbas, a Warino et Rudhardo , consensu Sidonii episcopi, inique damnatus et in insulam Rheni Stein relegatus, migravit ad Dominum . Cujus abbatiam cum Sidonius episcopus et abbas temerario ausu invasisset, ante altare sancti Galli profluvio ventris percussus interiit ; pro quo Joannes, Augiensis item monachus, episcopatum 123 et utramque abbatiam accipiens, praefuit annis XXI; qui primum Romanae sedis privilegium Augiae ab Adriano papa impetravit. Hepid. an. 758; Gottw. an. 760.

760 Pippinus Aquitaniam, seu Wasconiam invadens, [Col. 0161B] Waifarium, quae injuste invaserat, sacramento reddere compulit. Annal. Fuld.

761 Waifarius, sacramenta postponens, cuncta quae potuit usque Cavillonem ferro, praeda, igne vastavit. Annal. Fuld.

762 Pippinus, cum filio Carolo Aquitaniam item petens, plurimas urbes capit, et plures sibi rebelles domuit. Annal. Fuld.

763 Tassilo dux, de exercitu se subducens, Bajoariam repetit. An. Fuld.

764 Hiems frigore saeva et ultra solitum prolixa hoc anno accidit. Pippinus magnum conventum Carisiaci habuit .

765 Roudgangus [ al., Hruodhgangus seu Chrodegangus], Metensis archiepiscopus , corpora [Col. 0162A] sanctorum Gorgonii, Naboris et Nazarii a Paulo papa impetravit. Annal. Fuld.; Notk. in Martyr.

766 Corpus sancti Gorgonii in Gorza [ al., Gorzia] coenobio sancti Naboris in Novacella, sancti Nazarii in Lauresham conditum est. Annal. Fuld.; al. a. pr.

767 Pippinus in Aquitania Lemovicam urbem expugnatam capit. Annal. 124 Fuld. —Romae Paulus papa obiit, pro quo Stephanus sedit annis IV.

768 Pippinus, occiso Waifario et subacta Aquitania victor rediens, VIII Kal. Octob. Parisius obiit, ibique sepelitur anno aetatis LIV; pro quo filii ejus, diviso regno, Carolus Magnus annos XLVI, et Carlomannus IV annos regnavit. Annal. Fuld. .

769 Carolus et Carlomannus Hunoldum Aquitaniae ducem bello victum capiunt. Annal. Fuld. —Corpus [Col. 0162B] sancti Othmari abbatis, post X annos, in insula qua obiit, incorruptum repertum, ad monasterium sancti Galli translatum est. Hepidan. an. 768, al. an. 770; Walafr. Strab.

770 Carolus filiam Desiderii regis Longobardorum, adducente Bertha matre sua, uxorem duxit, sed statim eam repudiavit. Annal. Fuld. Eginhard. in ejus Vita.

771 Carlomannus rex obiit, et Remis sepelitur. Carolus synodum magnam colligit . Eginh. Annal. Met. Franc.

772 Carolus Saxones petit, Eresburg castrum cepit, idolum eorum, Irminsul dictum, diruit, et laborantem siti exercitum, datis divinitus in sicco [Col. 0163A] quodam torrente aquis, reficere meruit, acceptisque pro pace XII obsidibus, rediit. Ann. Fuld. —Romae post Stephanum Adrianus papa sedit annis XXIV.

773 Carolus, ab Adriano papa pro defensione rerum sancti Petri rogatus, Italiam petit, et, claustris Alpium vi potitus, Desiderium fugientem Papiae 125 obsedit, et ipse Romam orandi gratia adiens, Pascha inibi celebravit . Annal. Fuld.

774 Longobardi cum Desiderio rege suo Carolo se tradunt, anno ex quo Italiam cum Alboino rege intraverant CCV, ipseque regno eorum et thesauris potitus, abducto secum rege cum conjuge, victor rediit. Annal. Fuld. Met.

Saxones pactum frangentes Hessios petunt; sed ecclesiam apud Friteslar, a sancto Bonifacio dedicatam, [Col. 0163B] Deo prohibente incendere nequeunt. Al. a pr. —Corpora sanctorum Gordiani et Epimachi de Roma in Alamanniam translata sunt .—Ecclesia sancti Nazarii Lauresham dedicata est. Annal. Fuld.

775 Carolus late Saxonum terras vastat, et duobus eos praeliis vasta strage superat. Roudgaudus Longobardus Italiae regnum affectat. Annal. Fuld. Reg.

776 Carolus item Italiam petit, et Roudgaudum victum occidit. Saxones item rebellantes Caroli praesidia bello petunt. Annal. Fuld.

777 Saxones multa tandem caede perdomiti Carolo subduntur, et Christiani efficiuntur, se suaque omnia tradentes, si ultra fidem violarent. Annal. [Col. 0163C] Fuld.

778 Carolus Hispanias bello petit, et, obsidibus acceptis, Wasconibusque et Narbaris (Navarris) subactis, rediit. Annal. Lauresh. —Interim 126 Saxones item rebelles duce Widikindo Francorum terminos usque ad Rhenum vastant; sed insequente regis evercitu magna ex parte caesi fugiunt. Annal. Fuld.

779 Carolus item Saxonibus pugna victis et subactis, [Col. 0164A] obsides accepit. Fuldis Sturmi abbas obiit, et Bagolf [ al., Baugulfus] successit. Annal. Fuld. Laurish.

780 Carolus, habito in Saxonia conventu, et dispositis tam Saxonum quam Sclavorum rebus, ipse Romam orandi gratia adiit. Annal. Fuld.

781 Pippinus filius Caroli Romae ab Adriano papa baptizatus est, et cum fratre Ludovico rex unctus. Tassilo, dux Bajoariae, fidem subjectionis Carolo sacramento et obsidibus firmat. Annal Fuld. —Constantiae episcopus et abbas Joannes obiit; pro quo Egino episcopus annos XXXII, et Petrus Augiae abbas annos V, et apud sanctum Gallum Roudpertus abbas annum I praefuerunt. Hepid. —Inter alia prodigia, cruces multis in vestibus apparent. Sanguis e terra [Col. 0164B] et aere fluxisse dicitur. Annal. Fuld.

782 Carolus item in Saxonia conventum habens, legatos Danorum et Hunnorum audivit. Quo reverso, Saxones legatos ejus, in Sclavos cum exercitu missos, persuadente Widikindo, commisso praelio, non sine magna clade sua interimunt; ob quorum vindictam Carolus Saxonum quatuor millia et quingentos decollare jussit. Annal. Fuld. Met. —Apud sanctum Gallum Waldo abbas praefuit annum I et dimidium. Hepid.

783 Hiltigard regina uxor Caroli II Kal. Maii , et Bertha mater ejus IV Id. Jul. obiit. Carolus item Saxones bis acie confligens magna 127 strage vicit, Fastradamque eo anno duxit uxorem. Annal. Fuld. et Met.

[Col. 0164C] 784 Junior Carolus a patre in Saxoniam missus Westfaldos praelio vicit, et domuit. Annal. Fuld. —Apud sanctum Gallum Werdo abbas praefuit annos XXV. Hepid.

785 Widikind Saxo, ad deditionem Carolo veniens, baptizatus est, et tota Saxonia subacta est. Conjuratio orientalium Francorum contra Carolum orta et compressa est. Annal. Fuld. Eginh.

[Col. 0165A] 786 Carolus misso per Autulfum [ al., Audulfum] exercitu Britones domuit, et ipse Romam orandi gratia adiit. Auctores conjurationis contra Carolum diversis poenis multantur. Lullo Moguntiensi archiepiscopo Richulfus successit annis [suppl. XXVII] . Augiae post Petrum Waldo abbas octavus praefuit annis XX. Annal. Fuld.

787 Carolus, Beneventum petens, obsides accepit. Ruoddrud [ al., Rotrudis] filia ejus Constantino imperatori desponsatur. Eclipsis solis XV Kal. Octob. Annal. Fuld.

788 Tassilo dux Bajoariae, infidelitatis et perjurii convictus, a Carolo ducatu privatur. Graecorum exercitus a Francis et Italis vincitur. Item Hunni, qui et Avares, a Caroli vincuntur exercitu. Annal. [Col. 0165B] Fuld. Naz.

789 Carolus, valido undique collecto exercitu, Albiam fluvium transit, et Sclavos, qui Wilzi dicuntur, praeliis protritos subjugavit. An. Fuld. Eginh.

790 Hunc annum Carolus sine bello Wormatiae quietus transegit. Annal. Fuld.

791 Carolus, trifariam diviso exercitu terras Hunnorum ingrediens, ferro et igne devastat. Annal. Fuld. Loisel.

128 792 Synodo Ratisponae collecta, haeresis Feliciana damnata est. Concil. Germ. t. I, p. 287.—Conjuratio Pippini contra patrem Carolum detecta et supplicio auctorum punita est. Annal. Fuld. Eginh.

793 Pugna inter Sarracenos et Francos in Gothia, Sarracenis superioribus, commissa est. Saxones item more suo rebellant. Annal. Fuld.

[Col. 0166A] 794 Synodo magna in Franconorurt habita, haeresis item Feliciana damnata est. Annal. Lauresh. —Fastrada regina mortua et Moguntiaci sepulta est. Pseudosynodus Graecorum , pro adorandis imaginibus habita, ab episcopis damnata est. Carolus item Saxonibus subactis tertiam virorum partem transtulit. His temporibus Alcwinus, qui et Albinus, apud regem caeterosque vita et doctrina clarus habetur. Annal. Fuld. Eginh.

795 Saxones, cum Witzam ducem Abodritarum ad regem Carolum venientem peremissent, vastata item regione sua puniti obsides tradunt. Hunni quoque missis legatis se cum terra sua ipsi tradunt; Christianitatem promittunt. Annal. Fuld. Eginh.

129 796 Romae, defuncto Adriano papa, [Col. 0166B] Leo III papa sedit annis XX. Principibus Hunnorum, Cagano et Jugurro, civili bello peremptis, terra eorum omnibusque thesauris Carolus, per Ehericum Forojuliensem ducem et Pippinum filium suum, potitus est. Tudun quoque princeps eorum, ad ipsum veniens, cum populo suo baptizatus est et honorifice ad sua remissus est. Saxonia etiam iterum rebellis ab ipso pervasa vastatur. Annal. Fuld. Eginh.

797 Barcinona urbs Hispaniae Carolo reddita est. Constantinopoli Constantinus imperator a Graecis excaecatur. Saxonia item a Carolo usque ad Oceanum vastata, et in deditionem per obsides recepta. An. Fuld. Theoph.

798 Carolus in Saxonia cum exercitu hiemavit, et Transalbianos Saxones, qui legatos ejus comprehenderant, late vastavit, et per legatos suos conserto praelio quatuor millia ex eis occidit, reliquos [Col. 0167A] pacem postulare et obsides dare compulit. Hadefuns [ al., Alfonsus] rex Gallaeciae Carolo prius munera pretiosa itemque manubias suas pro munere misit. Helena [ al. Irene] mater Constantini imperatoris caeci legatos Carolo pro pace misit. Mauri piraticam exercere incipiunt. Annal. Fuld. Lauresh.

799 Leo papa, ut fama est, in Litania majore a Romanis lingua praecisa excaecatur, sed per Wirundum abbatem et Winigisum Spoletanum ducem ereptus atque in Saxoniam ad Carolum perductus est. Anast. Met. —Ehericus dux Forojuliensis a Liburnis per insidias occisus est. An. Met. Eginh. —Geroldus quoque praefectus Bajoariae, signifer et consiliarius Caroli pius et religiosus, contra Hunnos pugnans occubuit, Augiaeque, 130 quam multis [Col. 0167B] auxerat donis et praediis, sepultus.—Baleares insulae, victis auxilio Caroli Mauris et Saracenis, liberatae sunt. Britannia cismarina minor per Widonem ducem Carolo subjicitur. Patriarcha Hierosolymitanus reliquias de sepulcro Domini, et Azan, praefectus civitatis quae dicitur Osca, claves urbis et alia praeclara munera Carolo mittunt. Ann. Fuld. Eginh. —Augiae [Col. 0168A] sancti Petri basilica ab Eginone Veronensi episcopo constructa et dedicata est.

800 Carolus Hierosolymam ad sancta loca insignia dona transmisit. 131 Ipse, dispositis per Gallici maris littora contra piratas praesidiis, ad sanctum Martinum gratia orandi venit, ibique defunctam Luitgardam conjugem sepelivit. Inde Romam petens, Leonem papam se de illatis, et non probatis, criminibus sacramento purgantem sedi suae restituit, ibique hiemavit; Pippino filio in Campaniam praedatum misso. Ann. Fuld. Eginh. Anast.

801 Carolus, in die natalis Domini a Leone papa corona imposita, primus regum Francorum Caesar Augustus imperator, Romanis laudes succlamantibus, appellatus est. Qui postea juxta leges [Col. 0168B] Romanas temeratores Leonis papae capitali sententiae addixit; sed, precibus ejusdem papae vita concessa, in exsilium eos relegavit. Terraemotus magnus II Kal. Maii factus est. Annal. Fuld.

802 Helena [Irene] imperatrix de Constantinopoli legatos item ad Carolum imperatorem pro pace misit, et ille vicissim missis ad eam Jesse episcopo [Col. 0169A] Ambianense et Helingaudo comite pacem firmavit. Aaron rex Persarum inter alia munera elephantum imperatori Carolo misit. Franci Transalbianos Saxones vastant. Fuldis Baugolfo abbati Ratgarius successit. Paulinus patriarcha Forojuliensis, seu Aquileiensis obiit. Ann. Fuld. —Egino quoque Veronensis episcopus hac vita decessit Augiaeque in basilica cellae suae sepultus est .

803 Constantinopoli deposita Helena Niciferus [ al., Nicephorus] imperator factus, legatos Caroli imperatoris suis adjunctis firmata pace remisit. Quos ille suscipiens, compacto pacis litteris mandato dimisit. An. Fuld. —Sanguis Domini Mantuae inventus Carolo imperatori nuntiatur; cujus rei veritatem perquirendam Leoni papae imperator demandavit. Qua [Col. 0169B] occasione arrepto itinere papa ad imperatorem venit, et cum eo natalem Domini Carisiaci celebravit. Annal. Fuld. a. 804.

132 804 Domnus papa magnis ab imperatore muneribus donatus per Bajoariam rediit. Carolus imperator Transalbianos Saxones cum mulieribus et natis in Franciam transtulit, et pagos eorum Abodritis dedit. Richpoto Trevirensis archiepiscopus obiit. Annal. Fuld.

805 Carolus Junior a patre missus Boemiam, occiso rege Lechone, subjugavit. Imperator Cagano apud Hunnos priscum honorem reddidit. Annal. Fuld.

806 Carolus imperator inter tres filios suos regnum divisit . Carolus Junior Sorabos vastavit et Miliduch ducem eorum occidit. Item misso exercitu [Col. 0169C] Boemia vastatur. Pippinus rex filius Caroli Mauros de Corsica insula pepulit. Ann. Fuld. —Augiae, Waldone abbate ad regendum S. Dionysii coenobium transposito, Hetto nonus abbas praefuit annos XVII.

807 Aaron rex Persarum inter alia multa et pretiosa [Col. 0170A] munera artificiosum satis Carolo imperatori misit horologium. Classis a Carolo imperatore missa Mauros item in Corsica commisso praelio multis caesis, fugavit. Annal. Fuld.

808 Godafridus, rex Danorum et Nortmannorum, multo militum suorum damno cum Abodritis bello conflixit et vicit. Carolus Junior Linones et Smeldingos, qui ad Godafridum defecerant, vastavit. Eardolf, rex Nordanumbrorum, regno pulsus, primo ad Carolum imperatorem ac deinde Romam questum venit. Annal. Fuld.

809 Ludovicus filius imperatoris Hispaniam petiit. Eardolf in regnum 133 suum per legatos papae et imperatoris remittitur. Quaestio de processione Spiritus sancti synodo habita ventilatur. Imperator contra [Col. 0170B] Godafridum castrum Esesfeld trans Albiam aedificat. Trasico dux Abodritarum cum fortiter multa contra perfugas Godafridi suesque desertores fecisset, a militibus ejus dolo occisus est. Annal. Fuld. —Apud sanctum Gallum Wolfleo abbas praefuit annos IV.

810 Ruoddrud filia imperatoris VIII Id. Junii obiit. Godafridus missa magna classe Fresonibus, ter praelio victis tributum imposuit: cui cum imperator Carolus jam cum exercitu occursaret, elephas quem Aaron miserat, subito moritur, classisque reversa, et Godafridus, qui se cum ipso imperatore acie conflicturum minitabatur, domi a suis peremptus nuntiatur. Castellum quoque Hochbuoch super Albiam situm cum praesidio suo a Wilzis captum. [Col. 0170C] Pippinum quoque Italiae regem filium suum VIII idus Julii defunctum didicit. Hispani, itemque Graeci per legatos cum illo pacem firmant. Maxima boum pestilentia hoc anno facta. Hemmingus rex Danorum, filius Godafridi , pacem cum imperatore fecit. Ann. Fuld.

[Col. 0171A] 811 Heito abbas Augiae et episcopus Basileae, cum Hugone et Haione, comitibus Constantinopolim missus, Odoporicum [Hodoeporicum] suum scripsit. Interim Niciforus [Nicephorus] imperator cum Vulgaribus pugnans occisus est. Tandem Michael imperator factus legatos Caroli imperatoris remittit. Tres exercitus fausto omine in Linones, in Pannonias, 134 in Britones ab imperatore mittuntur. Carolus rex filius imperatoris II Non. Decem. obiit. Annal. Fuld.

812 Hemmingo rege mortuo, orto inter Danos de regni primatu praelio, decem millia nongenti et quadraginta cecidisse feruntur. Michael imperator, legatis Caroli remissis, suos etiam pacem confirmatum misit. Beneventani viginti quinque millia solidorum [Col. 0171B] auri tributum Carolo persolvunt. Classis Danorum Hiberniam invadens a Scotis victa est. An. Fuld.

813 Carolus imperator Amalharium Treverensem archiepiscopum et Petrum Nonantulanum abbatem item Constantinopolim misit, quorum Odoporicum item scriptum habetur . Ipse Ludovicum filium consortem imperii, Bernhardum quoque Pippini filium, nepotem suum Italiae regem fecit. Thegan. —Quina permagna concilia Mogontiaci, Rhemis, Turonis, Cavillonis, Arelati pro statu Ecclesiarum fieri jussit. Pons Mogontiaci super Rhenum a Carolo structus incendio periit. Annal. Fuld. —Constantiae Egino episcopus obiit. Post quem Wolfleoz episcopus factus est, qui coenobium quoque S. Galli IV jam annis tenuit . Apud sanctum [Col. 0171C] Gallum Gozpertus abbas praefuit annis XXVII.

814 Carolus imperator magnus, cum prius thesauros suos inter XXI archiepiscopatus regni sui caeterosque episcopatus et Ecclesias divisisset, febre [Col. 0172A] et pleuresi pulsatus, V Kal. Febr. Aquisgrani obiit, ibique honorifice 135 sepultus est anno aetatis LXXI, regni XLVII, subjectae Italiae XLIV, imperii XIV, indictione VII. Pro quo filius ejus Ludovicus, cognomento Pius, regnavit annis XXVII. Qui statim auditis et absolutis gentium diversarum legatis, generale colloquium Aquisgrani habuit, et multa per totum regnum perperam gesta correxit. Annal. Fuld., Eginh., Thegan.

815 Exercitus Herioldo Danorum regi ad auxilium a Ludovico rege missus XL obsides ab hostibus accipit. Quidam ex Romanis primoribus in necem Leonis papae conjurantes puniuntur. Ann. Fuld., Laurish.

816 Sorabi, itemque Wascones rebellare molientes [Col. 0172B] comprimuntur. Leone papa in VIII Kal. Junii defuncto, Stephanus sedit mensibus VII. Qui ad Ludovicum regem in Franciam veniens, Remis eum imperatorem coronavit, muneribusque et amicitia mutuo illi junctus Romam rediit. Imperator synodo collecta multa de statu et religione coenobiorum bene disposuit. Ann. Fuld. —Augiae basilica S. Mariae, a Heitone abbate et episcopo constructa, dedicata est

817 Stephano papa IX. Kal. Febr. defuncto, Paschalis sedit annis VII. Eclipsis solis Nonis Febr. facta, et cometa visa est. Legati Leonis imperatoris de Constantinopoli pro pace ad Ludovicum veniunt imperatorem. Ludovicus imperator Lotharium primogenitum suum imperii consortem, [Col. 0172C] Ludovicum et Pippinum filios suos Bajoariae et Aquitaniae reges praefecit. Sclaomir dux Abodritarum rebellat. Bernhardus rex Italiae rebellare molitus, cum rebus suis desperaret, patruo imperatori ad [Col. 0173A] deditionem venit. Ratgarius Fuldensis abbas a fratribus accusatus et convictus deponitur. An. Fuld.

136 818 Bernardus rex, item rebellionis convictus, judicio Francorum excaecatus moritur, complicesque ejus diversis modis puniti episcopique depositi sunt. Ludovicus imperator Cismarinos Britannos rebellantes, exciso Mormanno duce eorum, domuit. Eclipsis solis VIII Id. Julii facta . Irmingard imperatrix obiit V Non. Octob. Fuldis Eigil abbas constituitur. Annal. Fuld., Thegan.

819 Sclaomir dux Abodritarum exsilio damnatus et regnum ejus Ceaddrogo Trasconis filio datum. Synodo Aquisgrani habita multa de statu Ecclesiarum et coenobiorum tractata sunt. Imperator Judith filiam Welphi comitis duxit uxorem, ex qua [Col. 0173B] Carolum genuit. Exercitus in Pannonias contra Liudwidum [ al., Liutwitus et Liutulfus] Sclavum rebellantem parvo effectu mittitur. Pippinus filius imperatoris Vascones rebellantes subjicit. Fuldis ecclesia sancti Bonifacii ab Heistolfo archiepiscopo dedicata est. Annal. Fuld.

820 Tres exercitus contra Luidwidum ex diversis partibus immissi Pannoniam magna ex parte devastant. Bera comes Barcinonae, reus majestatis, duello convictus, exsilio damnatur. Ex inundatione pluviarum nimia pestilentia magna et fames facta. Annal. Fuld.

821 Ludovicus imperator regnum inter filios dividit, exsilia relaxavit, debita cunctis dimisit, possessiones in fiscum redactas restituit. Lotharius [Col. 0173C] filius ejus uxorem duxit. Thegan. —Ceaddrago duce Abodritarum perfidiae notato, Sclaomir, exsilio revocatus tactusque morbo, percepto baptismate obiit. Ann. Fuld.

822 In Thuringia cespes longitudine L pedum, latitudine XIV, altitudine XVIII, de loco suo XXV pedes translatus integer invenitur. In orientali Saxonia nocte quadam, juxta lacum Arnseo , tellus per [Col. 0174A] spatium leucae unius in modum aggeris intumuit.

137 Ludovicus imperator de publicis peccatis suis publicam poenitentiam egit et quaeque in regno suo corrigenda correxit. Lotharius in Italiam, Pippinus ducta uxore in Aquitaniam reges missi sunt. Fuldis Eigil abbas obiit, cui Rabanus, vir doctus et divinorum librorum tractator egregius, successit. Annal. Fuld. —Augiae Hettone abbate et episcopo privatam et quietam vitam adoptante, Erlehaldus abbas X praefuit annis XIII. Ebbo Remorum archiepiscopus genti Nortmannorum verbum Dei praedicat. Annal. Fuld.

823 Lotharius rex Italiae, rogante papa Paschale, imperator ab eo Romae coronatur. Luidwidus Pannoniae tyrannus, in Dalmatiam transfugiens, dolo [Col. 0174B] ducis Provinciae peremptus est. Inter alia prodigia terraemotus Aquense palatium concussit. In territorio Tullensi puella quaedam duodennis triennio , fere sine cibo et potu sana et manibus suis laborans, permansit. In pago Saxoniae Firihsazi XXIII villae, et in aliis provinciis ultra solitum plures fulmine crematae. Fulgura crebro sereno coelo cecidere, agri praeter solitum multi grandine vastati, veris inter ipsam et magnis lapidibus quibusdam in locis decidentibus. Pestilentia quoque ingens facta. An. Fuld.

824 Rex Vulgarorum Omortag pro pace ad imperatorem Ludovicum misit. Romae Eugenius papa post Paschalem sedit annis III. Hiems praeter solitum frigida et prolixa. In territorio Augustodunensi glacies [Col. 0174C] de aere cecidisse dicitur XV pedum longa, VII lata, II grossa. Ludovicus imperator filium Lotharium pro quibusdam corrigendis Romam misit. Ipse rebellantem Britanniam ferro et igne vastans domuit. Annal. Fuld. — 138 Augiae Wetinus monachus, e corpore ductus et reductus, post triduum obiit; cujus visiones Hetto episcopus prosa, et Walahfridus heroico metro scripsit .

[Col. 0175A] 825 Item rex Vulgarorum legatos pro terminis regnorum dirimendis imperatori mittit. Wiomarcus Britto, Francorum terminos infestans, a militibus Lantperti comitis in domo propria peremptus est. Imperator cum filiis Godofridi pacem fecit. Annal. Fuld.

826 Item Vulgarorum rex legatos insolentius pro terminis sine mora statuendis imperatori mittit; quos imperator negligentius remisit. Herioldus rex Danorum cum uxore et filiis et magna suorum multitudine Moguntiaci baptizatus est. Georgius quidam presbyter Veneticus organum hydraulicum Aquisgrani fecit. Rizo Gothus de palatio ad Sarracenos se conferens rebellare tentavit. Hidowinus de S. Dionysio abba ab Eugenio papa ossa beati martyris Sebastiani impetravit, quae, Suessionis in basilica [Col. 0175B] sancti Medardi locata, variis et innumeris refulsere miraculis. Annal. Fuld., Laurish.

827. Exercitus Sarracenorum Rizoni ad auxilium missus, Pippino rege tardius resistente, territoria Barcinonensium et Gerundensium vastavit. Vulgari turbata pace Pannoniam per Dravum fluvium navibus invadunt, vastant sibique subjiciunt.—Corpora sanctorum martyrum Marcellini, et Petri in Franciam translata sunt mense Novembri. Romae post Eugenium Valentinus papa sedit diebus [Col. 0176A] XL, et post hunc Gregorius IV papa sedit annis XVI. Annal. Fuld.

139 828 Reliquiae sancti Marcellini Aquisgrani allatae plurimis glorificantur miraculis. Imperator Lotharium filium ad terminos Hispaniae contra Sarracenos, Ludovicum vero contra Vulgaros in Pannonias cum exercitu misit. Rupto incaute pacto cum Nortmannis foedere, castra nostrorum ab ipsis direpta sunt. Annal. Ful., Laurish.

829 Aquisgrani terraemotus Sabbato sancto Paschae factus. Generalis conventus mense Augusto Wormatiae ab imperatore habitus. Vulgari item navibus per Dravum invecti Pannoniam vastant. Lotharius filius imperatoris in Italiam proficiscitur. Bernardus comes Barcinonensis camerarius imperatoris contra voluntatem Francorum factus. Annal. [Col. 0176B] Fuld.

830 Dissensio principum contra imperatorem propter Bernardum mota, ipso depulso, ad tempus modicum sedatur. Annal. Fuld., Vita Walae. —Corpus S. Marci evangelistae sub nomine Valentis martyris Ratoldus Veronensis episcopus a duce Venetiae impetravit, et cum corpore Genesii martyris in Augiam insulam attulit . Basilica sancti Galli a Gozperto abbate incoepta.

140 831 Imperator, conventu Noviomagi habito, [Col. 0177A] omnes qui sibi contrarii fuerant, honoribus privavit, quosdam etiam praediis spoliavit, quosdam exsilio relegavit, animosque tam filiorum quam caeterorum contra se et Judith uxorem suam graviter irritavit. Annal. Fuld.

832 Imperator contra filium Ludovicum cum exercitu Augustam Vindelicam venit: quo resistente, contra Pippinum alterum filium ad Aquitaniam se convertit eumque regno privavit. Sed inde rediens, timore filiorum uxore abdicata , difficulter Aquense palatium repetiit. Eclipsis solis II Non. Maii et Lunae XIII Kal. Junii facta. Annal. Fuld.

833 Imperator, recepta uxore, contra filios ad se venire volentes, collecto exercitu in Alsatiam arma [Col. 0177B] commovit: ubi veniente cum filiis Gregorio papa, imperator a suis proditus ac relictus in filiorum suorum potestatem devenit. Annal. Fuld.

834 Imperator judicio episcoporum armis depositis, ad agendam poenitentiam includitur , et uxor ejus in Italiam relegatur; sed mox aestate recepta uxore, et armis Lotharium filium in Italiam repulit . Nithard. Theg. —Eodem anno pugna contra Matfredum et Lantpertum facta, in qua inter alios plures cecidit Odo comes Aurelianensis, et Theodo abbas Turonensis. Ann. Fuld.

835 Imperator cum filiis Pippino et Ludovico Lugduni magnum habuit 141 conventum. Nortmanni Dorestatum vastant. Annal. Fuld. —Basilica sancti Galli dedicata est. Hepid.

[Col. 0177C] 836 Imperator conventum apud Theodenhove palatium habuit, ad quem Lotharius filius ejus gravi morbo detentus venire non potuit . Nortmanni [Col. 0178A] Antwerpam urbem, et in ostiis Mosae situm Witlam [ al., Witham] emporium incendunt, et a Fresonibus tributum accipiunt. An Fuld. —Augiae Heito Basileae episcopus obiit et sepelitur .

837 Ticinum III Kal. Jan. octies noctu tremuisse dicitur. Multi principum Italiae morbo absumpti. Cometa in signo Librae visa . Nortmanni in Walcra [ al., Walacria] insula commissa pugna XV Kal. Julii multos interimunt; itemque Dorestatum vastantes tributum a Fresonibus accipiunt. An. Fuld.

838 Terraemotus XV Kal. Febr. vespere factus. Naves contra Nortmannos aedificatae. Imperator optimam partem regni filio juniori Carolo dedit. Annal. Bertin. an. pr. —Lotharius et Ludovicus fratres in Tridentina valle inter se colloquium habuere. Annal. [Col. 0178B] Bertin. an. pr. —Imperator, habito Noviomagi conventu, consilio quorumdam Ludovico filio regnum orientalium Francorum, quod ab eo acceperat, interdixit: quod ille invidia pravorum factum sciens, cum idem regnum invasisset, imperator collecto exercitu vi eum expellere statuit. Pippinus rex Aquitaniae, filius imperatoris, mense Novembris obiit. Annal. Fuld. —Apud sanctum Gallum Gozperto abbati Bernwicus successit. Ratpert. —Augiae Erlebaldo abbate cedente, Ruodhelm abbas XI praefuit annis IV.

142 839 Ludovicus patri imperatori cedendum ratus, in Bajoariam rediit. Imperator celebrato juxta Brigantinum lacum Pascha, postea habito Wormatiae conventu, Lothario filio de Italia advenienti reconciliatur, [Col. 0178C] ipsique et Carolo filio regnum partitur. Annal. Bertin. —Bajoaria tantum Ludovico quia eum offenderat relicta: Lotharioque Italiam repetente, ipse [Col. 0179A] cum filio Carolo ad disponendam proficiscitur Aquitaniam. Cometa in signo Arietis, coelum instar sanguinis rubeum igniculique per aera discurrere visi. Annal. Fuld.

840 Ludovicus se privatum dolens, multis sibi adunatis per Alamanniam, quasi debitum repetens regnum, Franconofurt venit, contra quem pater imperator Ludovicus relicta Aquitania copias colligit eumque per Thuringiam ad barbaros pulsum per Sclavorum gentes laboriose Bajoariam repetere coegit. Annal. Bert., Nith. —Aer quasi sanguis coagulatus in Paschae tempore rubeus apparuit. Eclipsis solis VII Idus Maii post sextam dici horam facta .—Imperator Ludovicus morbo correptus, et in quamdam Rheni insulam prope Ingelenheim ductus, [Col. 0179B] designato in imperium Lothario filio, XII Kal. Julii obiit, et Metis in ecclesia sancti Arnolfi sepultus est. Lotharius de Italia rediens regnum suscepit: quod fratribus ejus Ludovico et Carolo non ferentibus, primus ei Ludovicus cum copiis orientalium Francorum prope Moguntiaci occurrit; vixque pugna dilata, cum Lotharius contra Carolum Gallias peteret, Ludovicus sibi Francos orientales, Saxones, Thuringios, Alamannos Bajoariosque confoederat. Annal. Fuld., Nithard.

841 Ludovicus cum orientalem Rheni ripam praesidiis occupasset, Lothario 143 omissa Caroli insecutione redeunte, et mense Aprili juxta Wormatiam clam Rhenum cum exercitu transeunte, a quibusdam suis pene proditus et a fratre circumventus, in Bajoariam [Col. 0179C] redire compulsus est, Lothariusque relicta ad praesidium Rheni copiarum parte ad persequendum rediit Carolum. Nithard., Annal. Bert. —Interim Ludovicus ad auxilium Caroli per nuntios revocatus, occurrentibus in Rhaetiensi territorio relictis Lotharii copiis, III Idus Maii pugna conflixit, et Adalbertum comitem cum multis aliis victor prostravit. Inde transito Rheno, adunatis cum fratre Carolo copiis, cum Lothario monarchiam appetente, de partitione regni concordare non possent, juxta Fontinatam villam VII Kal. Julii acie confligunt, et innumera [Col. 0180A] strage facta Ludovicus et Carolus castris potiti sunt. Lotharius vero fugiens Aquense palatium petii, et recollectis undique copiis, digressos a se invicem fratres, primo Ludovicum autumno et hieme Carolum in Galliis frustra persequi laboravit. Cometa in signo Aquarii VIII Kal. Jan. visa. Annal. Fuld., Nithard. —Grimaldus archicapellanus Ludovici coenobium sancti Galli beneficii loco ab eo accipiens, tenuit annis XXXI. Hepid.

842 Visa fratris pertinacia, Ludovicus et Carolus copiis collectis apud Argenturacum conveniunt eumque persequi statuunt, et apud Sentiacam ( Sinzick ) villam inventum, cum a suis desereretur, XVII Kal. April. fugere compellunt regnumque ejus cis Alpes inter se dispertiunt; qui rursum collecto [Col. 0180B] exercitu apud Madasconam Galliae urbem eos exspectat; tandemque cunctis pacem quam bellum mallentibus, ter quadragenis proceribus juratis regnum in tria partiendum die statuta mandant. Nithard. —Ludovicus in Saxonia conjurationem libertorum contra dominos, auctoribus capite plexis, compescuit. Cum legati statuta die concordare non possent, partitio in aliud tempus differtur. Annal. Fuld. 144 Augiae Walachfridus Strabo vir doctus, abbas XII praefuit annis VII, qui multa ingenii sui monimenta metro et prosa reliquit.

843 Descripto regno et in tria diviso, fratribusque Viriduni convenientibus, Lotharius cum imperatoris nomine Italiam et Galliam Belgicam, quae nunc usque ab eo regnum Lotharii dicitur ; Ludovicus [Col. 0180C] Germaniam, Pannonias, Noricum et Alemanniam; Carolus reliquas Galliarum provincias accipiunt: firmataque sacramento pace, digressi sunt. Annal. Bertin., Fuld. —Carolus Aquitaniam Pippino, fratris sui Pippini filio, auferre moliens eumque infestans, plurima proprii exercitus damna pertulit. Judith imperatrix obiit. Annal. Fuld. —Romae Gregorio papa defuncto, Sergius II sedit annos III . Mauri Beneventum occupant. Al. a. seq.

844 Carolus rex Galliarum Bernhardum Barcinonensem ducem nihil mali suspicantem occidit. Exercitus [Col. 0181A] ejusdem a Pippini ducibus pugna victus est VII Id. Junii ceciditque cum multis aliis nobilibus Rhaban signifer ejus, et Hugo Richbotoque abbates .—Ludovicus rex Germaniae Abodritos defectionem molientes, occiso rege eorum, bello perdomuit et per duces disposuit. Fuld., Pith. —Rhabanus Fuldensis abbas librum, quem De laude sanctae crucis variis figuris metroque composuit, Sergio papae transmisit. Annal. Fuld. —Remis post Ebbonem Hincmarus vir doctus archiepiscopus ordinatur . Flodoard., Hincm.

145 845 Nortmanni regnum Caroli vastantes Parisius usque per Sequanam navigio veniunt, acceptaque ab eo magna pro pace pecunia discedunt. Annal. Bert. —Item in Fresia semel victi et bis victores [Col. 0181B] magnas hominum strages faciunt. Item in Saxonia Hemmeburg populati, non inulti redeunt.—Carolus rex inita cum Britonibus pugna, pluribus amissis, vix cum paucis effugit. Annal. Bert. —Ludovicus rex XIV ex ducibus Boemanis ad fidem conversos baptizari fecit. Lotharius imperator Burgundiones rebellare molientes ad deditionem coegit. Annal. Fuld.

846. Gisalpertus Caroli miles filiam Lotharii imperatoris vi rapuit; unde iratus Lotharius cum Carolo, licet Ludovico satagente, pacificari noluit. Nithard., Annal. Met. —Ludovicus, Marahensibus Sclavis compressis, Rastizen ducem constituit et per Boemiam cum gravi damno exercitus rediit. Annal. Met. —Mauri, cum Romam petentes urbem [Col. 0181C] ipsam capere non possent, ecclesiam sancti Petri vastaverunt. Annal. Fuld. —Romae Leo IV sedit [Col. 0182A] annis IX, mensibus III, qui castrum, quod Leonianum vocatur, ad ecclesiam sancti Petri communiendam construxit . Annal. Bert. a. 851.

847 Lotharius et Ludovicus se vicissim invitantes, mutuo conviviis regiis muneribusque fruuntur. Nortmanni iterum Dorestatum incendunt. Moguntiae Otgarius archiepiscopus obiit; pro quo Rhabanus Fuldensis abbas doctissimus archipraesul promotus sedit annis IX, qui mox Ludovico 146 jubente synodum magnam Moguntiaci collegit, ubi inter alia Thiota pseudoprophetissa ex Salomonis Constantiensis episcopi parochia correpta et publice flagellis caesa, tandem a vaticiniis quaestum quaerentibus, obticuit. Annal. Fuld.

848 Ludovicus rex, misso filio Ludovico, Boemanos [Col. 0182B] compressit et obsides dare compulit.—Goteschalcus quidam presbyter, quosdam homines ad vitam, quosdam ad mortem inevitabiliter a Deo praedestinatos dogmatizans, in conventu episcoporum Moguntiaci convictus de regno Ludovici pellitur et Remis ad Hincmarum episcopum suum mittitur. Annal. Fuld., Hincm.

849 Exercitus a Ludovico rege contra Boemanos item rebellantes missus, cum pactum et obsides hostium pacem petentium accipere contempsisset, turpiter ab ipsis caesus et spoliatus, obsides dedit et cum dedecore rediit. Annal. Fuld. —Terraemotus factus est. Augiae Walachfridus Strabo abbas obiit, pro quo XIII Folcwinus praefuit annis IX.

850 Nortmanni Gotefrido duce per Sequanam [Col. 0182C] ascendentes regnum 147 Caroli vastant: contra quos Lotharius imperator in auxilium evocatus, cum [Col. 0183A] se pugnaturum cum hostibus crederet, Carolus timore perculsus Gotefridum cum suis in societatem regni assumit eisque terram ad inhabitandum dedit. Fames magna Germaniam et maxime circa Rhenum oppressit, et Rhabanus archiepiscopus multos pauperes aluit. Annal. Fuld.

851 Ludovicus rex Sorabos terminos Francorum infestantes, vastata regione eorum perdomuit. Pippinus rex comprehensus a suis et patruo Carolo traditus et ab eo tonsus, Suessionis in monasterium sancti Medardi retrusus est . Similiter et Carolus frater ejus junior, cum ad ipsum proficisci vellet, a comitibus Caroli ejusdem captus eoque jubente tonsus, in Corbeiense coenobium custodiae traditus est . Annal. Fuld.

[Col. 0183B] 852 Magna synodus et generalis conventus Moguntiaci a Rhabano archiepiscopo et Ludovico rege habitus, multaque correcta sunt. Conc. Germ. t. II, p. 165.—Herioldus Nortmannus diu bene a Ludovico tractatus, suspicione proditionis a quibusdam Francis perimitur. Annal. Fuld. —Translatio sancti Remigii Remorum archiepiscopi ab Hincmaro ejusdem urbis archiepiscopo Kalendis Octob. facta. Boll. t. I, Oct. die 1.

853 Nortmanni per Ligerim ascendentes et Gallias vastantes, basilicam quoque sancti Martini Turonis incendunt. Aquitani Caroli injurias questi, Ludovicum, ut super se regnet, vel filium regem donet, sollicitant. Annal. Fuld.

854 Ludovicus aequivocum filium Aquitaniam mittens, [Col. 0183C] instabiles eorum animos deprehendens, contempsit. Nortmanni ex diversis, quas jam per XX annos vastabant, regionibus collecti, vulgus innumerum totumque genus regium usque ad unum puerum mutua caede mactaverunt. Annal. Fuld., Bertin.

855 Apud Moguntiacum terra vicies tremuisse [Col. 0184A] fertur. Insoliti aeris turbines et grandines, fulgura, et tonitrua facta. Ecclesia sancti Chiliani 148 fulmine cremata Non. Junii, et postea muri turbine diruti sunt. Gozpaldus ipsius urbis episcopus obiit, cui Arnus successit. Annal. Fuld. —Ludovicus rex Rastizen ducem Marahensium Sclavorum petens, vastata ex parte regione, subjugare nequivit: quo reverso, Marahenses secuti, contigua trans Danubium loca vastant. Lotharius imperator relicto mundo divisoque inter filios regno, monachum se Prumiae fecit, et non multo post III Kal. Octob. ad regnum coeleste migravit. Post quem filii ejus Ludovicus imperator Italiam, et Lotharius Cisalpinas partes regni tenuere. Igniculi crebri instar spiculorum ab Oriente in Occidentem per aera ferri XVI [Col. 0184B] Kal. Novemb. per totam noctem visi. Annal. Fuld., Bertin.

856 Rhabano Moguntiense archiepiscopo II Non. Febr. defuncto, Carolus Pippini regis Aquitaniae filius, qui e custodia Corbeiensis coenobii ad patruum Ludovicum transfugerat, archiepiscopus ab ipso promotus, praefuit annis VIII. Hiltigart regina obiit. Fuldis Hatto abbas obiit Thiotoque successit. Ludovicus rex per Sorabos transiens auxiliaque inde assumens, Dalmatas bello victos tributarios facit, et per Boemanos nonnullos eorum in deditionem accipiens, rediit. Annal. Fuld., Bert. —Romae Leone defuncto, Benedictus papa sedit annis II, mensibus VI . Anastasius.

857 Exercitus item a Ludovico rege in Boemiam [Col. 0184C] missus Sclavitag 149 tyrannum in Marahenses pepulit. Synodus a Carolo archiepiscopo Moguntiae collecta . Tempestas valde terribilis Coloniae XVII Kal. Octob. facta, et fulmen instar ignei draconis ecclesiam S. Petri penetrans, tres homines diversis in locis exstinxit, plures prostravit. Annal. Fuld.

[Col. 0185A] 858 Terraemotus magnus Kalendis Jan. factus est. Lotharius rex filius Lotharii imperatoris contra Ludovicum regem patruum suum cum Carolo rege alio patruo suo conjuravit. Ludovicus rex legatione populi, de tyrrannide Caroli flebilia conquesti, sollicitatus, diu cunctabundus Gallias tandem cum exercitu intrat, cunctisque pene ad eum conversis, Carolus fugit. Ipse plus aequo securus, proprio exercitu remisso, regnum illud, prout voluit, disposuit. Sed fraus quorumdam, fratrisque Caroli versutia incautum ibi circumvenisset, nisi fama rebellantium Soraborum proprio auxiliatum regno maturius eum revocasset; quo redeunte, Carolus regnum suum recepit. Annal. Fuld., Pith. —Augiae Folcwino abbati Waltheri XIV, successit annis VI. [Col. 0185B] Villam quamdam juxta Moguntiam et Rhenum, Cammunti vocatam, nequam spiritus, primo invisibiliter responsa dando, furta prodendo, deinde etiam lapidibus jactis et domorum incendiis homines persequendo, per triennium infestans vastam reddit. Annal. Fuld., Met. —Romae post Benedictum Nicolaus papa sedit annis IX. Anast.

859 Ludovicus rex frequentibus missis legatis cum fratre Carolo, et Lothario rege fratruele pacificari satagens, tandem cum denominatis viris ad secretum cum eis colloquium venit diemque pacificationis condixit. Legatos etiam Nicolao papae et Ludovico imperatori fratrueli suo se de invaso fratris regno excusatum misit. Crebri terraemotus Moguntiacum 150 concutiunt; ibique Probus presbyter religiosus [Col. 0185C] et sanctus VII Kal. Julii obiit. Annal. Fuld., Pith.

860 Hiems nimis saeva et prolixa terraeque frugibus noxia facta est, adeo ut et Ionium mare glaciatum usque in Venetiam equis et carpentis se meabile [Col. 0186A] praebuerit. Ludovicus et Carolus Lothariusque reges in Confluente castro convenientes pacificantur, mutuum sacramento pactum confirmantes. Annal. Fuld.

861 Ludovicus rex habito Ratisponae conventu, aliquot primates suos infidelitatis accusatos deposuit. Item contra majorem filium suum Carlomannum Carantani ducem, quasi res novas contra se molientem, iratus est. Fames validissima hoc anno facta. Annal. Fuld. —Meginradus Augiae monachus et primus incola eremi, quae Turicino adjacet lacui, a quibusdam latronibus inibi XII Kal. Febr. peremptus, post mortem virtutibus claruit Augiaeque sepultus est: a quo usque hodie eremus ipsa a sanctis et religiosis culta viris, in nobile et famosum [Col. 0186B] jam dudum excrevit coenobium . Hepid. Chron. S. Galli.

862 Lotharius rex, faventibus archiepiscopis, Gunthario Coloniense et Theodgaudo Treverense, repudiata Tiothpirga [ al., Thietberga] uxore legitima, Waldradam concubinam sibi conjunxit; synodo ad hoc quasi jure machinandum Mettis collecta. Carlomannus objecta excusans, 151 cum patre pacificatur. Ludovicus rex Abodritos rebellantes petens, obsides dare coegit. Annal. Met., Hincmar.

863 Karlomannus item apud patrem adeo innocens accusatus est, ut patrem contra se venientem, a suis proditus et ducatu privatus, vix innocentiam probans, placaverit.—Synodus coram Arsenio [Col. 0186C] legato Nicolai papae Mettis habita, et Guntharius Theotgaudusque archiepiscopus, pro roboranda quam machinati sunt Lotharii regis causa, Romam missi, synodo Romae ab Nicolao papa collecta ab ordine depositi et cum synodo sua anathematizati [Col. 0187A] sunt, Lothariusque rex, nisi resipisceret, excommunicatus est. Moguntiae Carolo archiepiscopo defuncto, Luitpertus successit. Annal. Fuld., Bert. —Nonnulli ex Hunnis Christiani effecti sunt.

864 Guntharius Coloniensis, quia contumeliose domno papae rescripserat , et contra interdictum ejus officium episcopale usurpaverat, poenitentia ductus, Romam ad eum venit; sed minime reconciliari meruit. Annal. Fuld. a. pr. —Ludovicus rex Germaniae Rastizen Marahensium ducem petens, et apud Dowinam castrum obsidens, jussos obsides dare et in jusjurandum subjectionis iterare coarctat. Ipse item Ludovicus et frater ejus Carolus, rex Galliarum convenientes, debita sibi invicem relaxant et foedus pactumque innovant et confirmant . [Col. 0187B] Annal. Fuld. —Augiae post Waldkarium abbas Hetto XV praefuit annis VII. Translatio S. Othmari in basilicam sancti Galli . Hepid.

865 Ruodolfus Fuldensis presbyter et monachus, doctor, poeta 152 et historicus satis doctus, VIII Idus Martii obiit . Arsenius episcopus, domni papae Nicolai legatus, pacem inter Ludovicum regem et fratrueles ejus Ludovicum Italiae imperatorem (et) Lotharium redintegravit. Ipsique Lothario fidem connubii per sacramenta XII principum suorum pollicenti, Thiotpirgam conjugem reconciliatam reddidit: Waldradam concubinam in Italiam relegavit; multis etiam apud Carolum per Gallias dispositis, honoratus a regibus et donatus Romam rediit. Annal. Fuld., Bertin.

[Col. 0188A] 866 Ludovicus Junior propter quaedam beneficia sua fratri Carlomanno data, patri Ludovico regi rebellare multo studio molitus, et facile victus, tandem mediante Luitperto archiepiscopo patri reconciliatus est. Gundpaldus [ al., Guntpoldus] miles Carlomanni contra ipsum pugnare ausus, amissis copiis victus, vix aufugit. Vulgari missis a Nicolao papa et Ludovico rege praedicatoribus fidem Christi suscipiunt. Annal. Fuld.

867 Lotharius rex, promissis suis principumque sacramentis posthabitis, conjugem Thiotpirgam denuo injurians, Waldradae revocatae clam se miscuit. Unde motus papa Nicolaus, missis ad diversos litteris, cum cunctis illum complicibus suis excommunicavit. Ruopertus fortissimus de regno [Col. 0188B] Caroli comes, alter sui temporis Machabetis, qui Nortmannos et Brittones magnis saepe protriverat praeliis, apud Ligerim fluvium cum Nortmannis fortiter dimicans, occubuit. Terraemotus magnus VII Idus Octob. factus. Annal. Fuld.

868 Synodus magna Wormatiae coram Ludovico rege collecta, et 153 multa inibi pro statu Ecclesiae decreta. Concil. Germ. t. II, p. 307. Mense Maio Romae defuncto papa Nicolao, Adrianus II sedit annis V, ad quem cum Lotharius rex venisset, et frustra opitulante fratre Ludovico imperatore pro Waldradae matrimonio sategisset, nihil profuit. Cometa visa, inundatio et illuvio magna facta, famesque, et pestilentia ingens secuta est. Annal. Fuld.

[Col. 0189A] 869 Boemani Bajoariae fines infestant. Sorabi, et Suisli, itemque Boemani Thuringiam vastant. Carlomannus bis numero copiis Rastizi pugna congressus vicit, et praedas ingentes abduxit, Gundacumque perjurum refugam suum, divinitus in pugna debilitatum, inibi occidit. An. Fuld. Lotharius rex cum complicibus suis se apud Adrianum papam de illatis criminibus excusans, et corpus Domini temerarie ab eo accipiens, domumque rediens, mense Julio Placentiae periit, fautoresque sceleris pene omnes obiter interiere, regnumque ejus patruus Carolus invadens, Mettis se coronari, imperatoremque jussit appellari. An. Met. et Fuld. Interim Ludovicus rex usque ad desperationem Ratisbonae aegrotans, thesaurosque suos ecclesiis pauperibusque [Col. 0189B] dispensans, tres filios suos cum totidem exercitibus contra diversos miserat hostes: a quibus Carolus caeteris junior, cunctis Rastizi munitionibus captis, totam Marahensem regionem 154 ferro, igne praedaque vastavit. Carlomannus regnum Zuentibaldi nepotis Rastizi nihilominus depopulatur. Ludovicus vero Sorabos, et eorum complices bis pugnavictos ad deditionem compulit. Fames valida et pestilentia facta. Annal. Fuld.

870 Ludovicus rex ex infirmitate convalescens multos ex regno Lotharii ad se venientes suscepit: postea ad colloquium obviam fratri Carolo venturus, de solario quodam cum multis aliis, cadente aedificio, corruit, et graviter colliso corpore, costisque confractis, dissimulato tamen dolore, crastino [Col. 0189C] ad condictum venit, et cum fratre regnum Lotharii aequaliter divisit . Zuentibaldus cum regno suo Carlomanno se tradidit; unde Rastiz iratus, prius eam dolo perimere, et, hoc non procedente, manifeste cum persequi statuit. Ille vero superior factus, Rastizen victum comprehendit, et Carlomanno vinctum tradidit: a quo pervaso regno et Gazissius [Col. 0190A] in carcerem missus, et Ludovico regi exhibitus, judicioque Francorum morti addictus, luminibus tantum oculorum privari jussus est. Ipso anno Willipertus Agrippinae Coloniae archiepiscopus a Liutperto Moguntiense ordinatus, synodusque magna Coloniae collecta, et multa pro statu Ecclesiae decreta, et ecclesia sancti Petri dedicata est. Inter alia prodigia terraemotus facti sunt, et duae rutilae nubes, quasi ignea inter se tela emittentes, se instar pugnantium commiscere visae. Annal. Fuld., Pith.

871 Ludovicus et Carolus propter quaedam beneficia sua, Carlomanno 155 fratri donata, contra patrem Ludovicum regem rebellare molientes, vix tandem ab eo placari pacarique consentiunt. Zuentibald, [Col. 0190B] perfidiae incusatus, a Carlomanno in custodiam mittitur; sed crimine non probato, relaxatus ab eo et muneribus donatus exercitusque ei auxilio contra Sclagamarum presbyterum, quem Marahenses invitum pro ipso ducem fecerant, missus est. Qui dolose rediens et se in civitatem recipiens, ipsum auxiliatorem exercitum dolo circumventum, paucis fuga elapsis vel comprehensis, prorsus delevit. Boemienses eruptionem molientes oppositis praediis [ leg. praesidiis] reprimuntur. Annal. Fuld. —Constantiae Salomon episcopus obiit. Augiae Heitoni abbati Ruodho XVI (succedens) praefuit annis XVII. Apud sanctum Gallum Yso magister obiit. Hepid.

872 Basilius imperator Graecorum inter alia munera crystallum grandem cum portione Dominicae [Col. 0190C] crucis non modica, auro et gemmis pretiosis ornatam Ludovico regi misit. Ludovicus rex, pacificatis secum et inter se filiis, regni post se partitionem disposuit. Exercitus contra Marahenses missus, cum sine duce sibi dissentiret, ab hostibus victus, caesus et ludibrio habitus, turpiter aufugit. Liudpertus archiepiscopus cum exercitu in Boemanos missus, quinque duces [Col. 0191A] eorum pugna vicit et regionem ex parte vastavit. Carlomannus Marahenses vastat; sed custodes navium ejus ab hoste trucidati sunt, Embricone Ratisbonae episcopo vix fuga elapso.—Aestas pene tota fulminibus, tonitruis grandinibusque horrida homines multos frugesque pessumdedit. Wormatiae ecclesia S. Petri fulmine incensa et diruta est. Terraemotus magnus III Non. Decemb. factus Moguntiacum diruit. Annal. Fuld. —Apud sanctum Gallum, defuncto Grimaldo, Hartmuot abbas praefuit annis XII. Hepid.

156 873 In conventu a Ludovico rege apud Franconofurt habito, Carolus filius ejus arreptus a daemone graviter vexatur . Carolus Galliarum rex Carlomannum diaconum filium suum tyrannidem exercentem, excaecari jussit. Annal. Bert. [Col. 0191B] Pax cum Danis petentibus a Ludovico rege firmatur. Nortmanni Fresiam superbe classe petentes et tributum exigentes, pugna victi, et duce Ruodolfo cum DCCC amisso, et cuncta pecunia multati, turpiter redierunt.—Fames magna facta est. Tanta multitudo inauditae magnitudinis locustarum ab Oriente gregatim more exercituum veniens, has pertransiit regiones ut per duos continuos menses saepe radios solis per unius spatium milliarii volitantes, obnubilarent et in [Col. 0192A] una hora, quidquid in centum vel amplius jugeribus viride invenerant, depascerentur, et postremo in mare vento actae et fluctu rejectae, fetore corrupto aere non modicam gignerent pestilentiam. In pago Italiae Brixiense sanguis tribus noctibus pluisse fertur. Item Graeci, missis per Agathonem archiepiscopum muneribus, amicitiam cum Ludovico rege confirmant. Romae defuncto Adriano Joannes papa sedit annis X . Annal. Fuld. Bert.

874 Hiems valde prolixa, saeva et nivosa multos homines et jumenta frigore exstinxit. Sorabi et Suisli defectionem molientes a Liutperto archiepiscopo facile comprimuntur.—Ludovicus rex in Quadragesima visione admonitus multas pro liberatione animae patris sui Ludovici imperatoris eleemosynas et orationes [Col. 0192B] patravit. Idem in Italiam veniens cum Joanne papa et Ludovico imperatore fratris sui filio colloquium habuit. Idem cum Zuentibaldo duce Marahensium subjectionem per legatos promittente et fidem censumque annuum pollicente, 157 pacem fecit Boemanosque idem facientes suscepit. Idem cum fratre Carolo colloquium habuit. Fame magna et pestilentia per Gallias et Germanias facta tertia fere pars hominum interiit. Annal. Fuld. —Ratolfus . [Col. 0193A] 158 Veronensis episcopus obiit, qui sui nominis cellam juxta Augiensem insulam construxit. Hemma regina paralysi dissoluta est.

875 Inter Francos et Saxones seditio pene usque ad caedem mutuam mota, a Ludovico Juniore sedata est. Annal. Bert. —Cometa plus solito scintillans VIII Idus Junii visa. Villa quaedam in pago Nitense Ascabrunno dicta, nocte, V Nonas Julii subita tempestate et nimbis, LXXXVIII hominibus exstinctis, ita absumpta et deleta est, ut nec vestigium ejus remaneret.—Ludovicus Italiae imperator defunctus Mediolani, in basilica sancti Ambrosii sepultus est, anno regni XX, cujus thesauros et regnum patruus ejus Carolus rex Galliarum, quasi soli sibi debitum invasit ac diripuit. Unde motus frater ejus Ludovicus [Col. 0193B] rex Germaniae filium suum Carlomannum contra cum in Italiam misit ipseque cum aequivoco Gallias regnum ejus invasit. Carolus vero congredi bello timens, dolis et pecuniis mendaciisque 159 Carlomannum de Italia abegit, se quoque statim discessurum, et fratrem Ludovicum de regni illius [Col. 0194A] divisione exspectaturum jurans: quo credulo et reverso, ipse Romam tendit, conciliatisque sibi dolo et pecunia Romanis, imperatorem se a Joanne papa coronari fecit, Italiamque, uti voluit, quasi suam disposuit. Annal. Fuld.

876 Ludovicus rex precibus populi annuens, de Galliis, ne eas vastaret, rediit. Hemma regina Ratisbonae obiit, et in basilica sancti Emmerammi sepulta est. Fresones item Nortmannis pugna victis, plurima spolia diripuere. Annal. Fuld. —Carolus fraudulenter imperator de Italia Gallias repetens, nova habitus, actuum et verborum vanitate, jactantia et levitate usus, Ludovico fratri procaciter et stulte minitabatur; sed Ludovico exercitum colligente perterritus, crebros et supplices pro pace petenda [Col. 0194B] legatos ad eum mittebat. Iidem. —Interim ipse Ludovicus rex fortis et religiosus morbo tactus apud Franconofurt V Kal. Septemb. vita decessit, anno regni XXXVI, et apud Lauresham coenobium sepultus est regnumque ejus tres filii Carlomannus Bajoariam, Ludovicus Germaniam, Carolus Alemanniam [Col. 0195A] singuli cum adjacentibus provinciis accepere pacemque inter se sacramento firmavere.—Sed Carolus Galliarum tyrannus , comperta fratris morte gavisus, statim collecto exercitu regnum ejus Rheno contiguum invasit: quem cum Ludovicus Junior per legatos redire pacemque servare frustra postulasset, eumque sibi dolo insidias struere comperisset, transito Rheno, VIII Idus Octob. in Ribuaria [ leg. Ripuaria] bello inito vicit, multisque occisis et comprehensis, illum pene nudum cum paucis turpiter fugere compulit et castra ejus cum innumeris spoliis diripuit. Annal. Fuld., Bert.

160 877 Linones et Suisli eorumque confines, defectionem molientes, a Ludovici missis facile compressi sunt. Annal. Fuld. —Carolus Galliarum imperator [Col. 0195B] tyrannicus aestate item Italiam ingressus, cum Carlomannum quoque fratris sui filium se invito transcensis Alpibus pugna secum congredi velle cognovisset, fugam more suo iniit et inter fugiendum dysenteria correptus periit anno regni XXXVII, et in Burgundia Agauni sepultus est. Annal. Bert. —Post quem filius ejus Ludovicus Balbus regnum Galliarum accepit, et apud patrueles de omnibus patris injuriis se per legatos excusans, pacem cum eis fecit; Carlomannus vero disposita, prout voluit, Italia, in Bajoariam rediit et fratri Ludovico partem suam de regno Lotharii reddidit.—Febris Italica, tussis et dolor oculorum, et pestilentia, multos graviter vexavit et exstinxit. Annal. Fuld.

[Col. 0195C] 878 Ludovicus rex Germaniae cum fratre Carolo regnum Lotharii divisit. Lantpertus et Adalpertus comites Romam cum manu valida petentes, Joanne papa sub custodia retento, principes Romanorum fidem Carlomanno sacramento firmare coegerunt: unde idem papa commotus ecclesiam sancti Petri, omnibus thesauris Lateranis translatis, clausit divinaque inibi officia celebrare prohibuit, ipseque per mare Tyrrhenum Gallias adiens, totum pene inibi moratus est annum. Deinde assumpto secum Bosone quodam, qui propria uxore veneno necata, [Col. 0196A] filiam Ludovici Italiae imperatoris vi rapuerat, quemque Carolus Provinciae praefecerat, Romam rediit ipsique regnum Italiae subjicere et Carlomanno auferre studuit. Eclipsis solis VII Kal. Novemb. post nonam horam facta, magnaque hominum et boum pestilentia. Annal. Fuld.

879 Carlomannus rex Bajoariae paralysi dissolutus usum loquendi amisit: ad quem Ludovicus frater visendum veniens, regnum Bajoariae disposuit. Annal. Fuld. — 161 Ludovicus Ballius filius Caroli rex Galliarum III Idus April. Compendii obiit ibique sepelitur; Carolo filio posthumo relicto duobusque aliis non legitima conjuge natis, Ludovico scilicet et Carlomanno in regnum illi succedentibus. Annal. Bert. —Quo mortuo Ludovicus rex Germaniae statim [Col. 0196B] contiguam sibi Galliam Belgicam petit, indeque rursum in Bajoariam a quibusdam vocatus, quae videbantur, disposuit, fratremque Carlomannum aegrotum, scripto ei res suas, quia lingua non potuit, commendantem invisit, eique ministraturos principes nonnullos deputavit. Itemque missis copiis Hugonem Lotharii regis ex Waldrada filium, in Gallia Belgica tyrannidem exercentem, cum suis compressit. Boso Burgundia invasa tyrannidem exercet. An. Fuld. Met.

880 Hiems prolixa et nimis frigida facta. Ludovicus rex Germaniae in Gallias veniens et filios Ludovici Balbi ad se venientes suscipiens, pacem cum eis fecit totumque Lotharii regnum sibi subjicit. [Col. 0196C] Ipse inito cum Nortmannis qui in Scilta fluvio residebant, praelio plus quam quinque millia ex eis occidit ibique Hugo ex concubina filius ejus cecidit. Item Nortmanni inita cum Saxonibus pugna victores, duos episcopos , XII comites, XVIII regios milites cum secuta magna multitudine peremerunt et captivos multos duxerant. Sorabi, Dalmatae, (Dalemincii) et Boemani Sclavi collecto exercitu Thuringiam juxta fluvium Salam populati, a Popone marchione circumventi, omnes perempti sunt.—Carlomannus rex Bajoariae fortis, prudens et pius, XI Kal. [Col. 0197A] April. 162 apud villam Otingam obiit et sepelitur. Ludovicus rex Germaniae frater ejus, missis item contra Hugonem in Gallias copiis, cruentam adeptus est victoriam. Ejus item auxilio freti filii Ludovici Balbi, Bosonem tyrannum ultra Rhodanum persecuti, in Viennam compellunt et Madasconam urbem captam subjiciunt.

Nortmanni Gallias itemque Fresiam igne, praeda caedeque vastantes, tandem Noviomagum muniunt et in palatio regis hiemare disponunt: contra quos Ludovicus moto exercitu, impediente hieme, parum proficere potuit. Magna sterilitas frugum Germaniam afflixit. An. Fuld., Reg. a. seq.

881 Hiems item saeva et prolixa magnaque fames facta. Ludovicus rex Germaniae Hugonem ad deditionem [Col. 0197B] venientem benigne suscepit, rursumque rebellantem persecutus in Burgundiam pepulit. Ludovicus rex Galliae cum Nortmannis pugnans novem millia equitum victor prostravit; illi vero collectis rursum copiis regnum Ludovici regis Germaniae petunt; Cameracum, Trajectum, Hispanicum [ leg. Hasbanicum] pagum, Ripuariam totam, Prumiam, Stabulaum, Mamuldarium [ leg. Malmundarium], Indam et alia perplura loca vastant; Aquisgrani in capella regis equos suos stabulant; Coloniam Agrippinam et Bunnam una cum ecclesiis incendunt; contra quos Ludovicus rex cum morbo detentus [Col. 0198A] venire non posset, exercitum misit. Terraemotus interim magnus III Kal. Jan. Moguntiaci factus. Eodem anno Carolus rex frater Ludovici Italiam petens Romamque veniens, una cum regina Richgarda imperiali unctione a Joanne papa coronantur . Annal. Fuld., an. praec.

163 882 Cometa ultra modum comas spargens XV Kal. Febr. visa. Ludovicus rex Germaniae, crescente morbo, XIII Kal. Febr. defunctus, et Lauresham, juxta patrem aequivocum sepultus est. Quo audito exercitus contra Nortmannos missus, infecto negotio, rediit. Nortmanui vero, nullo resistente, residua circumcirca vastantes, Walach Metensem episcopum incaute occurrentem occidunt; et inter alia Treverensem quoque urbem, fugatis et [Col. 0198B] occisis civibus, Nonis Aprilis incendunt, vastataque et incensa regione in munitionem suam, quae Ascaloha dicitur, juxta Mosam fluvium redierunt. Annal. Fuld. —Carolus imperator de Italia reversus, habito Wormatiae conventu regnoque fratris accepto, magno collecto exercitu Nortmannos cum regibus suis per XII dies obsedit: cumque magno aestu et fetore praeter mutua tela utrinque vexarentur, et immensa tempestate horridaque grandine XII Kal. Augusti exorta perturbarentur, visa expugnandi difficultate, petentibus hostibus pacemque deinceps regno ejus sacramento pollicentibus, [Col. 0199A] datis obsidibus, cum rege eorum Sigefrido mutuum colloquium 164 habuit, eumque Christianitatem professum de baptismo suscepit, datisque mutuo muneribus et firmata amicitia digressi sunt. Orto inter Saxones et Thuringios bello, Saxones superiores exstitere. Pestilentia magna in Bajoaria facta. Annal. Fuld., Bert., Met., Reg.

883 Carolus imperator, celebrato in Alamannia Natale Domini, ad sancti Galli quoque coenobium venit ibique petente Hardmoto abbate jam sene Bernhardum pro eo abbatem constituit, qui eidem loco VII annis praefuit: ipseque Ratisbonae Pascha egit. Ratpert. —Romae Joannes papa, dato sibi a [Col. 0199B] quodam propinquo suo veneno, cum adhuc victurus putaretur, malleo percussus in cerebro exspiravit; percussorque ejus, concurrente turba, eadem hora a nullo laesus cecidit mortuus; et Martinus archidiaconus papa CX, factus, praefuit anno I, mensibus VI. Imperator Carolus iterum in Italia obviam papae pergit et Widonem ducem reum majestatis accusatum fugientem persequi jussit. Pestilentia exercitum vexavit. Item Saxones cum Thuringiis et Popone pugnantes vincunt. Nortmanni item Prumiam petentes a Heinrico marchione Poponis fratre ad internecionem caesi sunt.—Ludovicus rex Galliae, postquam regnum fortiter rexit et defendit, defunctus et Parisius sepultus est sexto regni anno . Zuentibald dux Marahensium Pannonias, [Col. 0199C] quibus Arnolfus dux filius Carlomanni regis praefuit, crudeliter vastat. Annal. Fuld.

884 Bajoarii in Italiam contra Widonem missi. Item Zuentibald Pannonias immanissime vastans, quosdam ex Bajoariis juxta Rabam [ al., Raabam] flumen incaute congressos vicit, occisisque aliis, nonnullos comprehendit.— 165 Carlomannus rex Galliae, filius Ludovici Balbi, cum multam pecuniam Nortmannis pro pace dedisset, in venatu ab apro percussus interiit anno regni VII, et regnum Galliae ad Carolum imperatorem rediit. Chron. Normann. [Col. 0200A] Regino. —Carolus imperator in citeriore Pannonia conventum habens Zuentibaldum ducem Marahensium per manus se dominio ejus tradentem, pacemque et servitium promittentem suscepit. Itemque Brazlavonem ducem, qui inter Dravum et Savum fluvios Pannoniae praefuit, nihilominus se tradentem accepit. Ipse per Carentanum in Italiam veniens, Natalem Domini Papiae celebravit. Annal. Fuld.

885 Imperator Carolus, habito in Italia conventu, Widonem ducem Spoletanum, se excusantem seque subdentem suscepit: inde Gallias adiens susceptisque primoribus, regnum illud, ut videbatur, disponens, ad condictum cum papa placitum Wormatiam venit. Sed papa, arrepto ad eum veniendi itinere, obiit ; Romaeque pro eo Adrianus III papa CXI, [Col. 0200B] sedit anno I, mensibus IV. Suppl. Lambec. —Gotafridus rex Nortmannorum, perfidiae contra regnum Francorum insimulatus, ab ipsis accusatoribus dolo peremptus est. Hugo quoque nothus Lotharii regis, cum incaute contra imperatorem agitaret, oculorum luce privatus est, Reg. —Pax inter Arnolfum Carentani et Pannoniae ducem et Zuentibaldum Marahensem ducem confirmatur. Annal. Fuld.

886 Imperator, celebrato Ratisbonae Natale Domini, Italiam a papa invitatus adiit, et Liutwardum Versellensem episcopum pro quibusdam quaerendis Romam misit. Tumultus Papiae inter cives regiosque milites gravi utrorumque damno movetur.—Imperator habito post Pascha Papiae conventu, per Burgundiam Gallias contra Nortmannos petiit. Ubi [Col. 0200C] cum male contra eos pugnatum esset, et Heinricus marchio Neustriae occubuisset, rebus minus prospere gestis, discessit. 166 Peringarius [ al., Berengarius] dux Forojuliensis, cum Luitwardo episcopo dissentiens, Vercellensem urbem exspoliat. Insolita inundatio autumni tempore facta, exundantibus aquis, plurimas villas evertit et multis in montibus vias diruit, multaque mortalibus damna intulit. Romae quintus Stephanus papa CXII post Adrianum ordinatus, sedit annis VI. Annal. Fuld.

[Col. 0201A] 887 Imperator Carolus in Alsatia gravi infirmitate detentus jacuit et parum convalescens incisionem capitis pertulit , habitoque in Alamannia conventu in villa Weibilinga , Peringarium ducem ad deditionem venientem et Liutwardo episcopo satisfacientem suscepit. Mortuo Bosone, filius ejus ex filia Ludovici Italiae imperatoris puer Ludovicus ad Carolum imperatorem veniens, benigne ab eo susceptus et in filium adoptatus est. An. Fuld. — 167 Richgarda [ al., Richarda] imperatrix adulterii cum Liutwardo Vercellensi episcopo, qui apud eam et imperatorem familiariter in palatio vigebat, ab imperatore et aliis incusata, divino judicio ab omnium se virorum commistione integram et eatenus virginem comprobavit, quamvis jam XII annis [Col. 0201B] in conjugio imperatoris apparuerit: moxque ab eo separata in Andelahense coenobium virginum a se constructum secessit, ibique sedula in divino servitio virgo regina permansit. Annal. Met. Reg. —Dein Carolus imperator graviter infirmatus, mente etiam, ut videbatur, minus valuit, omnesque regni principes averso jam ab eo animo, cum apud Franconofurt conventum habuisset, unanimiter eum deseruere, et Arnolfum fratris ejus Carlomanni [Col. 0202A] filium non ex legitima conjuge, sed tamen nobili natum, Carentani scilicet ducem, super se regem constituere. Carolus vero cum se cunctis omnino ministris, etiam et servis suis deseri, et a solo Liutperto Mogontiense archiepiscopo adhuc vidisset sustentari, supplex jam Arnolfo munera misit, et pauca ab eo in Alamannia usque ad obitum suum praedia postulans impetravit. Annal. Fuld. Met. Regino.

888 Carolus imperio jam privatus, Deo devote serviens in villa Alamanniae Nidinga infirmatus, et, ut quidam perhibent, a suis strangulatus. Idus Januarii vita mortali decessit, et quibusdam videntibus, coelo aperto et lumine super eum apparente, Augiam delatus juxta altare S. Mariae [Col. 0202B] sepultus est. Annal. Fuld. —Arnolfo rege Natalem Domini Paschaque Ratisbonae morante, multis regulis emergentibus, Perengarius filius Eberhardi in Italia regem se fecit; Ruodolfus filius Conradi in Burgundia; Ludovicus filius Bosonis, et Wido filius Lantperti, in Gallia Belgica et Provincia; Odo filius Ruodperti (Rotberti) in Gallia usque ad Ligerim, et in Aquitania ultraque in Gallia 168 Ramnolfus regium nomen nihil [ forte nihilominus] [Col. 0203A] invasere: e quibus Odo Arnolfum regem Franciam petentem humiliter adiens et benigne susceptus, permisso ejus invasum retinuit regnum. Itidem Rodolfus Ratisbonam ad eum veniens favore ejus pervasam impetravit Burgundiam . Nihilominus cum Italiam vellet rex Arnolfus petere, obviam venienti Peringario, qui paulo ante cum Widone pugna conflixerat tyranno, paucis exceptis, totam concessit Italiam. In (ea) expeditione ingens equorum pestilentia facta. Annal Fuld. Regin. —Augiae Ruodhoho abbati Hatto succedens praefuit annis XXV, qui cellam et basilicam sancti Georgii in insula construxit.

889 Liutpertus venerabilis omnique laude dignus Mogontiae sedis archiepiscopus hac vita decessit; [Col. 0203B] cui Sunderold successit. Calamitosus iste annus morbis ac pestilentia, aquarum inundationibus, insolitis tempestatibus, turbinibus et grandinibus multis, fame, peste et quaquaversum bellis socialibus comprovincialium fuit. In Thuringia torrentis modo nimbus defluens, tres in momento villas absumpsit, et CCC homines cum pecoribus multis exstinxit. Annal. Fuld. —Arnolfus rex Zuentibaldo et Ratoldo filiis suis ex concubina natis subjectionem a Francis promitti vix effecit, si ei legitimus non nasceretur filius. Magna contra Abodritos expeditio ab eo, sed parvo effectu, mota est. Annal. Fuld. Met.

890 Arnolfus rex, habito in Pannonia de diversis colloquio, a Zuentibaldo duce Marahensi ex verbis [Col. 0203C] apostolici obnixe rogatur, ut Romam veniens Italiamque sub ditione sui retinens, a tantis eam eruat tyrannis. 169 Quod ille, aliis praepeditus, ad praesens facere distulit. Iterum conventu apud Forcheim acto, Ludovici imperatoris Italiae filiam, Bosonis viduam, ad se cum muneribus venientem benigne suscepit. Inde Constantiam, Augiamque, orandi gratia, adiit indeque Ratisbonam rediit. Annal. Fuld. —Apud sanctum Gallum post Bernhardum Salomon abbas praefuit annis XXX. Salomon secundus Constantiae venerabilis episcopus obiit: pro quo tertius Salomon de coenobio sancti Galli abbas episcopus promotus, praefuit annos XXX. Hepid. Annal. Met. al. a. seq.

[Col. 0203D] 891 Embricho Ratisbonensis episcopus vita et aetate verendus obiit, ipsaque urbs, exceptis divinitus sancti Emmerammi sanctique Cassiani ecclesiis, IV idus Augusti incendio tota conflagrat. Nortmanni [Col. 0204A] item Franciam Rheno contiguam vastant, contra quos exercitu misso, praelioque incaute conserto, Sunderolt Mogontiensis archiepiscopus cum aliis multis peremptus occubuit, caeterique fugerunt ( Regino ): pro quo Hatto Augiensis abbas, vir ingeniosus, archiepiscopus promovetur. Annal. Fuld. —Arnolfus vero rex Nortmannos victoria elatos, et regnum Lotharii vastantes, cum exercitu insequens, juxta fluvium Dila , palustribus locis munitos, manumque pugna conserere trepidantes, offendit. Qui milites adhortatus, equis propter loci difficultatem dimissis, pedes eos aggreditur; clamor attollitur, res deinde gladiis cominus geritur, unoque tantum milite ex nostris perempto, duo Nortmannorum reges, Sigifridus et Godafridus, totusque [Col. 0204B] eorum exercitus multis millibus numerosus, ferro trucidatus, et in flumine fugam impediente demersus, ad internecionem deletur. Et rex eadem die, litaniis celebratis, et Deo laudibus redditis, multisque hostium spoliis direptis, in Alamanniam venit, et Natalem Domini Ulmae celebravit. Annal. Fuld. Met.

892 Apud Gallias Carolus adolescens Ludovici Balbi posthumus filius, a quibusdam primatibus rex effectus, multa deinceps Odoni mala fecit, 170 et ab eo vicissim sustinuit. Flodoard. an. seq. —Arnolfus rex Pannonias adiens, cum Zuen ibaldum ducem Marahensem iterum sibi rebellantem cognovisset, colloquio cum Brazlavone duce Pannoniae ulterioris habito, trifariam cum tribus exercitibus, Ungariis [Col. 0204C] etiam auxiliatoribus, nuper illas in partes de Aquilone adventantibus, per continuum mensem Marahensem devastat regionem: ipse etiam eodem tempore priscam cum Vulgaris renovat amicitiam. Popo ducatu Thuringiae privatus est. Annal. Fuld. —Romae post Stephanum Formosus, prius Portuensis episcopus, papa CXIII, sedit annis IV, mensibus VII .

893 Engilscalcus marchio Pannoniae judicio Noricorum excaecatus, et patruelis ejus Wilihelmus decollatus est. Arnolfus rex Marahensem iterum vastat regionem. Ipsi regi ex Vota regina Ludovicus filius nascitur, et a Hattone archiepiscopo Mogontiense, et Adalberone Augustense episcopo [Col. 0204D] nobili, baptizatur, et sacro chrismate ungitur.—Formosus papa, missis epistolis et legatis, Arnolfum regem ad suscipiendam, et eruendam a tyrannis, maximeque a Widone, Italiam, magnopere invitat. [Col. 0205A] Quod ille annuens legatos muneribus donatos remittit. Hiems saeva, et diutina hoc anno facta. Annal. Fuld.

894 Tonitruum magnum V Kal. Febr. factum. Annal. Fuld. —Widone Italiae tyranno mortuo, Angildruda [ al., Agiltruda] vidua ejus cum filio Lantperto tyrannidem invasit. Regino. Luitprand. .

895 Arnolfus rex Hildigardam Ludovici regis patrui sui filiam, cujus maxime molimine, dejecto Carolo, rex factus-fuerat, exsilio damnat. Annal. Met. an. praec. Synodus magna apud Triburiam collecta. Conc. Germ., tom. II, p. 388. Arnolfus rex cum Odone, tunc Galliarum rege, ad se veniente pacem firmat, Caroloque filio regis Ludovici Balbi non 171 multo post advenienti et munera offerenti, [Col. 0205B] auxilium denegat. Ipse etiam Zuentibaldum, ex concubina filium suum, regem super Lotharii regnum ungi fecit: itemque per epistolas a Formoso papa rogatus Italiam autumno petit, Peringariumque perterritum ad deditionem venientem regnumque pervasum Italiae reddentem suscepit, et Waltfredo Meginfredoque comitibus Italiam cis Padum distribuit, et omnia vastando, divisisque ad superum inferumque mare copiis transiens, ipse Natalem Domini lunae [ forte, Lucae] celebravit. Annal. Met. Fuld.

896 Magna pluviarum inundatione exercitu fatigato, et plurimis equis inde amissis, Perengario etiam a fidelitate ejus deficiente, et ad Lantpertum se conferente, Arnolfus rex tandem Romam venit, [Col. 0205C] eamque, Angildruda Widonis vidua cum filio Lantperto machinante, obseratam inveniens, mandato Formosi papae intus inclusi, celebratis apud sanctum Pancratium litaniis, eam oppugnat, expugnataque citius urbe, ingressus, a domno papa honorifice susceptus, imperatorque coronatus est , et dispositis ibi rebus, primoribusque sacramento subactis, Angildrudam persequi statuens, infirmari coepit; metuensque morbum graviorem, de Italia statim redire acceleravit. Quo reverso, Perengarius ac Lantpertus, diviso inter se regno Italiae, tyrannidem exercuere, Lantpertusque Megenfredum comitem [Col. 0206A] decollare jussit. Annal. Fuld. —Formosus papa die Paschae obiit, pro quo sextus Bonifacius papa CXIV ordinatus decima quinta die podagra defunctus est: cui sextus Stephanus, Campaniae prius episcopus, papa CXV, substitutus sedit annum I. Qui tyrannis favens, et Arnolfum odiens, Formosum papam octavo post obitum mense effossum, et in sella positum, loquente pro eo diacono, criminatum 172 et quasi convictum degradavit, et per crura protractum, in Tiberim projici praecepit. Sed divinis per merita ejus miraculis territi cives Romani, non multo post Stephanum digne cruciatum ejecerunt, Formosumque in sepulcrum suum reposuerunt. Annal. Fuld. Luitpr. —Eodem anno Graecis cum vagantibus hostibus Hungariis pacem facientibus, [Col. 0206B] Vulgari irati Graeciam invasam Constantinopolim usque devastant. Interim Graeca astutia Hungarii inducti, terram Vulgarorum ferro, praeda igneque pessumdant. Vulgari reversi, bis ab eis pugna victi et caesi, terga vertunt. Tertio demum divinam enixius gratiam precati, XX millibus suorum amissis, cruentam, vix profligatis hostibus, meruere victoriam. Tanta etiam fames hoc anno facta, ut innumeri inedia perirent, hominesque Christiani nonnulli se invicem comederent. Arnolfus imperator, quodam aedificio cadente, cum multis aliis graviter conterens corpus, cecidit. Annal. Fuld.

897 Magna fames in Bajoaria multos consumpsit. Boemani contra Marahenses ab Arnolfo imperatore auxilium petunt.—Romae post Stephani interitum [Col. 0206C] Romanus papa CXVI sedit mensibus paulo plus IV. et post hunc Theodorus secundus papa CXVII sedit dies XX. Post quem nonus Joannes papa CXVIII ordinatus sedit annos II . Arnolfus imperator, habito conventu, nulli fidens, sacramentum fidelitatis denuo sibi et filio parvulo Ludovico a cunctis exigit. Annal. Fuld.

898 Discordia capitalis inter fratres Zuentibaldum et Moymarum [ al., Moymirus] Marahenses duces facta. Luitpaldus marchio cum aliis Marahenses imperatori rebelles vastat. Annal. Fuld.

[Col. 0207A] 899 Item Bajoarii fines Marahensium hieme vastant. Vota regina, adulterii crimine cum quibusdam viris infamata, LXXII principum juramento Ratisbonae in conventu absoluta est. Arnolfus imperator paralysi 173 dissolutus est, et nonnulli inde veneficii, vel maleficii criminati, et puniti sunt. Item Bajoarii Marahensium terram vastant. Isanricus imperatori rebellans, obsessusque et ad deditionem vi coactus, ad Marahenses item confugit. Romae Benedictus quartus, papa CXIX, sedit annis III, mensibus V . Annal. Fuld.

900 Arnolfus imperator Ratisbonae, ubi frequentius manebat, aegrotans, obiit et in basilica S. Emmerammi sepultus est, anno regni XII. Pro quo filius ejus Ludovicus puer in regnum constitutus [Col. 0207B] est; cujus frater ex concubina, Zuentibaldus Galliae Belgicae rex, cum crudeliter et temere ageret, res Ecclesiarum affectaret, Ratpotonemque etiam Treverensem archiepiscopum baculo in caput percuteret, a suis spretus ac desertus, cum incaute viribus impar pugna eis congredi vellet, peremptus est. Regin. chr. Annal. Fuld. —Bajoarii per Boemanos transeuntes, ipsis secum assumptis, Marahensem item devastant regionem. Hungarii, hostes novi, Italiam magna ex parte vastaverunt et, conserto praelio, victores viginti millia ex Italis una die peremerunt. Itidem exploratam Bajoariam invadentes, circa Anesum [ al., Anasum, Ens] flumen plurimas praedas abducunt. Item Pannonias depopulatas occupant.—Luitpardus marchio, quibusdam [Col. 0207C] copiis Hungariorum cum paucis Noricorum [Col. 0208A] congressus, uno tantum ex suis amisso, MCC peremit . Ann. Ful.

901 Hungarii, Carentanum petentes, commissa pugna, victi caesique fugerunt. Eodem anno Moymarius dux Marahensis et Isanricus Noricus comes, 174 qui ad ipsum transfugerat, cum Ludovico rege pacificati sunt. Suppl. Annal. Fuld.

902 Hungarii Marahenses petunt, pugnaque victi terga verterunt. Ann. Saxo. —Ipso anno, Beringer, Reginolf et Gerhard nobiles Germani fratres, filii Atonis comitis et Adellindae, non longe a Buochaugiensi coenobio virginum in pago Alamanniae Erichgewe , a matre per ipsum tempus studiose in honorem sancti Cornelii et sancti Cypriani martyrum constructo, cum sororem virginem nuptum [Col. 0208B] tradere molientes clam inde abducerent, ab inimicis circumventi, et occisi sunt et a matre sua apud ipsum coenobium sepulti; ubi etiam ipsa, postquam Hierosolymam aliaque sancta loca causa orationis adiit et rediit, divinis intenta servitiis et animarum inhians lucris, feliciter hanc vitam finiens condita est, ipsa filia virgine aequivoca sua abbatissa inibi constituta.

904 Romae post Benedictum Leo quintus , prius presbyter forensis, papa CXX, sedit mensibus ferme II. Post quem, ut in quibusdam inveni, Christophorus, prius cardinalis, papa CXXI, sedit mensibus IV, qui dejectus est et monachus factus .

905 Romae Sergius III, papa CXXII, sedit annis VII, mensibus IV, al., a. pr.

[Col. 0208C] 906 Adalbertus nobilis et bellicosus de Babenberg [Col. 0209A] Francus , commissa 175 cum aemulo suo Conrado pugna, vicit eumque cum multis aliis peremit . Regin. an. pr.

907 Adalbertus, cum praedia ejus, utpote rebellantis, a Ludovico rege vastarentur et castrum oppugnaretur, perfidia, ut fama est , Hattonis archiepiscopi et cujusdam Luitpaldi, de quibus plurimum confidebat, ad Ludovicum regem spe pactionis adductus decollari jussus est. Reg. a. 905, al. an. 996.—Bajoarii cum Hungariis commissa pugna victi sunt. Annal. Met.

908 Hungarii Saxoniam et Thuringiam late vastant. An. Saxo. a. 996. Luitpaldus occisus est .

909 Hungarii Alamanniam invadentes vastant. Regin. contin. Hepid.

[Col. 0209B] 910 Hungarii Franciam petentes, commissa pugna, superiores fuerunt. Hepid. Reg. cont. —Adalbero venerabilis, et famosus Augustae Vindelicae episcopus, obiit; post quem Hiltine annis XIII praefuit. Hepid.

911 Ludovicus rex adolescens moritur et Ratisbonae sepelitur. Hepid. Post quem, deficiente nostris in partibus regio stemmate, Conradus filius Conradi rex electus, et unctus regnavit annis VII. [Col. 0210A] Regin. cont. — 176 Burchardus dux Alamanniae, in conventu suo orto tumultu, occisus est; pro quo Erchanger ducatum invasit .

912 Hungarii item Bajoariam petentes, congregatis Bajoariorum et Alamannorum copiis, juxta fluvium Ine congressi magna strage profligantur. Chron. Aug. a. 913. Hepid. —Cometae hoc anno visae. Ruodolfus rex Burgundiae obiit, et Ruodolfus filius ejus regni illius jura disposuit annis XXV. Al. a. 911.—Romae Anastasius secundus, papa CXXIII, sedit annis II, mensibus II. Apud sanctum Gallum Notkerus magister doctus obiit . Otpertus episcopus occiditur. Einhard excaecatur. Cont. Reg. Annal. Saxo.

913 Item Hungarii egressi Alamanniam vastant. [Col. 0210B] Mongontiae Hattone archiepiscopo Augiensique abbate mortuo, Heriger in episcopatu succedens annis XIV, in abbatia vero Hug abbas XVIII annum I praefuit. Chron. Aug.

914 Salomon Constantiae episcopus et abbas coenobii sancti Galli a quodam protervo captus et in custodiam missus est . Augiae post Hugonem Thientigus abbas XIX praefuit annis III.

177 915 Romae Lando, papa CXXIV, sedit mensibus V, post quem Leo VI, papa CXXV, mensibus [Col. 0211A] ferme II, et post hunc Joannes X, papa CXXVI, annis XIV, mensibus II .

916 Hungarii item egressi inter alia mala totam pene Alamanniam igne et gladio miserabiliter vastant. Annal. Saxo. an. 915.—Ipso anno apud Altheim coram misso apostolico synodus habita.—Augiae Thietingo abbate defuncto, Heribraht abbas XX, praefuit annis X. Apud sanctum Gallum beata virgo Wiborada arctius inclusa est. Hepid.

917 Hungarii pervasa, ut coeperant, Alamannia, Basileam urbem destruunt; indeque Alsatia vastata, Lotharii regnum, multa mala facientes, invadunt. Reg. Cont. —Erchanger, qui ducatum Alamanniae invaserat, cum fratre Bertholdo regi Conrado rebellantes, eique tandem ad deditionem spe pactionis [Col. 0211B] venientes, ipso jubente apud villam Adingam decollantur XII Kal. Febr. Chron. Aug. Ekkeh. jun.

918 Burchardus , dux Alamanniae factus, tyrannidem invasit. Conradus rex obiit Reg. cont.

178 919 Heinricus comes natione Saxo in regnum electus, sine regali unctione regnavit annis XVIII. Witichind. —Pugna apud Winterturum inter Ruodolfum regem Burgundiae et Burchardum ducem Alamanniae commissa, rex a duce victus fugatur. Hepid. —Salomone episcopo Constantiense abbateque [Col. 0212A] coenobii sancti Galli defuncto, Notingus in episcopatu annis XV, Hartmannus in abbatia quatuor ferme annis successerunt. Al. a. 920.

920 Carolus rex Galliarum in Franciam venit. Apud sanctum Gallum Rachildis virgo inclusa est. Hepid.

922 Liuthardus a Burchardo duce, oppresso Heriberto , Augiae praepositus, et fratres in exsilium missi sunt.

923 Sanguis Domini in Augiam insulam a quadam matrona defertur, sicuti litteris inibi historica relatione continetur. Apud sanctum Gallum Engelbertus abbas constitutus annis IX praefuit .

924 Sanctus Voldaricus Augustae Vindelicae episcopus ordinatus , mira pietate et religione praefuit [Col. 0212B] annis L.

925 Hungariis item Alamanniam vastando pervagantibus, et ad coenobium quoque sancti Galli pervenientibus, Wiborada virgo inclusa, fracta cella, a quodam ex eis perempta et martyrio coronata, Rachildisque contectalis ejus illaesa divinitus conservata est .

179 926 Hungarii, vastata Alamannia, totam Franciam, Alsatiam atque Galliam igne et gladio saevientes percurrunt. Reg. cont. —Burchardus dux occiditur . Luitpr.; Hartman. —Henricus rex [Col. 0213A] magnum conventum Wormatiae habuit. Herimannus Alamanniae dux promovetur. Reg. cont. —Augiae Liuthardus abbas XXI effectus praefuit annis VIII.

927 Heriger Moguntiensis archiepiscopus obiit, et pro eo Hildipertus archipraesulatum accepit .

929 Romae Stephanus VII, papa CXXVII, sedit annis II, mense I. Frodoard.

930 Henricus rex Boemiam petit. Annal. Saxo a. 928.

931 Romae Joannes XI, papa CXXVIII, sedit annis IV. Luitpr. —Henricus rex reges Abodritarum et Nordmannorum Christianos fieri effecit ipseque Gallias petiit. Chron. Aug.; Reg. cont.

932 Hungarii Soraborum provinciam petentes, [Col. 0213B] ab exercitu regis Henrici caede profligati, fugati multique ex eis capti sunt. Frod. a. seq.; Reg. cont. an. 934.

933 Apud sanctum Gallum Thieto abbas praefuit annis ferme X.

934 Constantiae Notingo episcopo defuncto, Conradus genere et 180 vita praenobilis praesul ordinatus, XLI per annos illam nobiliter rexit Ecclesiam . Augiae quoque post Liuthardum Alawicus venerabilis abbas XXII praefuit annis XXV. Eberhardus Argentinensis praepositus primus incola cellae Meginradi venit .

935 Romae Leo VII, papa CXXIX, sedit annis III, mensibus VI. Frod.

[Col. 0213C] 936 Henricus rex obiit, et in Saxonia apud Chutilineburg coenobium virginum sepultus est; pro quo Otto filius ejus, regni gubernacula accipiens, [Col. 0214A] XXXVIII ferme annis strenue rexit. Chron. Aug.; Luitpr.

937 Hungarii per Bajoariam, Alamanniamque et orientalem Franciam praedis, gladio igneque furendo vagantes, transito Wormatiae Rheno, Alsatiam, regnum Lotharii et adjacentes usque ad Oceanum Gallias vastantes, per Burgundiam Italiamque tandem in Pannoniam redierunt. Witich. Frod. —Monasteria sancti Bonifacii sanctique Galli incendio conflagrant. Reg. cont.; Ekkeh. Jun. —Ipso anno Rodolfus Burgundiae rex defunctus, Agauni apud S. Mauricium sepultus est, filiusque ejus Conradus regnum pro eo suscepit. Arnolfo etiam Bajoariae duce mortuo, ducatum ejus Bertolfus accepit. Necrol. Fuld.; Reg. cont. —Bajoarii cum [Col. 0214B] multis aliis Ottoni regi rebellant.

181 938 Otto rex contra Bajoarios procinctum movit. Interim frater ejus Henricus ab Eberhardo comprehensus est; quo liberato, Eberhardoque in exsilium relegato, denuo Noricos cum exercitu invasit omnesque praeter Arnolfi ducis filium Arnolfum subjugavit. Interim Hungarii, Saxoniam invadentes, a Saxonibus pugna victi caesique fugantur. Witich. —Romae Stephanus VIII, papa CXXX, sedit annis III, mensibus IV .

939 Otto rex, Lotharingos rebellantes petens, usque ad Caprimontem cum exercitu venit. Reg. cont. —Interim Ludovicus rex Galliarum Caroli filius Alsatiam invasit; sed mox Ottone, hoc comperto, redeunte, perterritus regnum suum repetiit: cumque [Col. 0214C] castrum Brisacha ab Ottone rege obsessum oppugnaretur, capita rebellionis Eberhardus dux occisus et Gisalbertus dux in Rheno submersus interierunt, [Col. 0215A] episcopique et alii qui cum eis contra regem venerant, fugati et dispersi sunt. Otto vero rex, dedito castro, in regnum Lotharii reversus cunctos sibi rebelles praeter Metensem episcopum subjugavit. Witich.; Reg. cont. —Henricus quoque frater ejus, projectis armis, ipsi se subdidit. Frodoard.; Reg. cont.

940 Otto rex, Gallias contra Ludovicum regem petens, magnam Provinciae partem usque ad Sequanam amnem vastavit, et Hugonem Heribertumque, principes ad se venientes, suscepit. Frodoard. —Hiems saeva hoc anno facta et pestis animalium subsecuta. Hugo filius Richardi moritur .

942 Otto rex cum Ludovico rege Galliarum pacificatur. Frod. —Cometa per noctes XIV visa, et [Col. 0215B] immensa animalium pestilentia facta. Reg. cont. —Romae Marinus secundus, papa CXXXI, sedit annos III, menses VI.

182 943 Hungarii, item Bajoarios invadentes, pugna cum eis commissa victi terga verterunt. Apud sanctum Gallum Gralo [ al., Cralo] abbas praefuit annis XVII. Hepid.; Chron. Salzburg.

944. Terraemotus factus est XVI Kal. Maii. Hepid.

945 Romae Agapitus secundus, papa CXXXII, sedit annis ferme X. Al. anno seq. —Otto rex Galliam inferiorem petit. Frod. a. seq.

946 Apud sanctum Gallum Rachildis virgo inclusa migravit ad Dominum. Hepid.

947 Bertholfo duce Bajoariae defuncto, Henricus frater Ottonis regis ducatum illum accepit. Reg. cont. [Col. 0215C] a. 945.—Luitolfus filius regis Itam laudabilem feminam duxit uxorem. Mirmidona igne consumitur. Annal. Sax. a. seq.

948 Herimannus dux Alemanniae, qui provinciae sibi creditae cultum, habitum, mores et instituta [Col. 0216A] multum, ut fertur, honestaverat, defunctus, Augiaeque in capella sancti Chiliani sepultus est; et Luitolfus filius regis Ottonis, vir omnium sui temporis universo populo acceptissimus, dux pro eo a patre suo constitutus est. Witich.; Hepid. —Synodus magna XXX episcoporum coram Ottone et Ludovico regibus apud Ingelenheim habita est . Ipso anno Lindaugia incendio conflagrat. Hepid. —Capella in coenobio sancti Meginradi coelitus consecrata est XVIII Kal. Octobr. .

183 949 Lothario rege Italiae mortuo , Beringarius regnum invasit, viduamque ejus Adalheidem Rodolfi II regis Burgundiae filiam multis injuriis afflixit et coarctavit; quae vix fuga elapsa Ottonis regis adventum in multis angustiis praestolatur. [Col. 0216B] Leo Ost. Sigon. a. 951.

950 Otto rex Italiam petiit, eamque subjiciens sibi Beringarium regem resistere non valentem pepulit domnamque Adalheidem suam futuram conjugem liberavit. Reg. cont. an. seq.

951 Synodus XXV episcoporum magnusque totius regni principum conventus apud Augustam Vindelicam coadunatur, ibique Beringarius Ottoni regi ad deditionem venit et subjectionem promittit. Witich. —Inter alia prodigia ignitus lapis, quasi massa candentis ferri, ab occidente per aera venit et draco visus est ambulans.

952 Otto rex Boemiam, et filius ejus Luitolfus dux Italiam petunt . Otto rex una cum filio suo Luitolfo Italiam item ingreditur, et nuptiae regales [Col. 0216C] Papiae celebrantur. Discordia inter Luitolfum ducem et patruum ejus Henricum ducem agitata. Witichind. —Fridericus Moguntiae archiepiscopus et Hardpertus Curiae episcopus Romam a rege missi sunt.

[Col. 0217A] 953 Otto rex fratri Henrico favens filium contra se incitavit Luitolfum, magnaque totius regni turbatio diversarum studiis partium facta est. Reg. cont.; Witichind. — 184 Arnolfus filius Arnolfi, quondam ducis Noricorum, partibus se Luitolfi contra regem jungens, Augustensem urbem episcopatumque depraedatur, et beatum Vodalricum episcopum, regi fidum, in castello Mandichinga obsessum capere vel occidere nititur; sed, superveniente cum copiis militum Adalperto de Marhtale comite , et Theodpaldo episcopi fratre item comite pugna victus et turpiter repulsus est divinaque ultione cum cunctis fautoribus non multo post digne punitus. In ea congressione Adalpertus comes parum vulneratus moritur et a sancto episcopo Augustae [Col. 0217B] honorifice sepelitur. Vita S. Udalrici. —Secuto tempore, cum invalescente discordia Otto rex et filius ejus Luitolfus dux, collectis contra se invicem exercitibus, juxta fluvium Hilaram , et villam vocabulo Tussam, jam jamque pugna conflicturi consedissent, intercurrentibus sanctis episcopis Vodalrico Augustensi et Hardperto Curiensi, Deo donante, pacificati et confoederati sunt. Frod. an. 954.

954 Hungarii item egressi Franciam, Bajoariam Italiamque devastant. Reg. cont.; Frod.

955 Hungarii cum tantis ut nunquam antea copiis percursa Bajoaria Licum flumen transeunt, basilicam sanctae Afrae Augustae incendunt, sanctum episcopum Vodalricum, multa instantia divinum [Col. 0217C] implorantem auxilium, Augustae cum suis obsessum [Col. 0218A] armis circumstrepunt; sed, superveniente cum exercitu Ottone rege IV Idus Augusti pugna valida nimis committitur, multum humani sanguinis funditur, caedes Hungariorum immensa sequitur, 185 alveus fluminis fugientium et morientium cadaveribus oppletur, et paucissimis fuga elapsis, innumerabilis eorum exercitus ad internecionem deletur; ipsique, qui tunc effugere poterant, per totam postea passim Bajoariam capti trucidatique sunt: inter quos reges eorum comprehensi, Ratisbonae in patibulis suspensi sunt. In ipsa pugna ex nostra parte inter alios multos Conradus dux bellicosus, et pius gener regius , et sancti frater episcopi, comes Theodpaldus , sororisque ejus filius Reginbaldus comes, aviae meae [Col. 0218B] Berthae patruus, occubuere. Reg. cont. Hepid. Frod. Witich. —Romae Joannes XII, qui et Octavianus, papa CXXX, sedit annis VIII, mensibus IV: qui tanti ordinis, heu proh dolor! oblitus, vanitati et spurcitiae vitam suam deditus duxit. Al. an. seq. —Mogontiae Fridericus archiepiscopus decessit eique Hatto successit. Henricus quoque frater regis Bajoariae dux moriens filium aequivocum successorem reliquit. Reg. cont.

956 Luitolfus dux Italiam hostiliter invasit, fugatoque Beringario et filio ejus, Papia urbe provinciaque potitus est. Reg. cont.

957 Luitolfus dux commissa pugna Adalpertum vicit, cunctisque sibi 186 una eum regno Italiae subjugatis, ipse eodem anno apud Plumbiam [Col. 0218C] immaturo obitu vita decessit et magno multorum [Col. 0219A] tuctu Moguntiae sepultus est, Ottone filio adhuc parvulo superstite relicto. Et Burchardus Alamanniae ducatum accipit . Reg. cont. Witich.

958 Alawico Augiae abbate defuncto, Eggehardus abbas XXIII praefuit annis XV, qui ecclesiam sancti Joannis Baptistae formoso inibi artificio construxit. Hepid. a. 959.—Nonnullis hominibus signa crucis in vestibus apparent. Eberhardus Argentinensis praepositus cum magno apparatu in cellam sancti Meginradi veniens ibique regularem vitam instituens, post ejus introitum XXV anno ad Dominum migravit .

959 Apud sanctum Gallum Anno abbas praefuit anno paulo plus uno.

960 Apud sanctum Gallum Burchardus abbas [Col. 0219B] praefuit annis XIII .

961 Otto rex filium suum aequivocum ex Adalheide regina regem eligi fecit, et ipse Italiam cum exercitu petiit. Signum in sole apparuit.

962 Otto rex Romam veniens a Joanne seu Octaviano papa imperiali unctione coronatur, ipseque papam pro sceleribus, quae fama de illo vulgabat, arguens, ejus corrigere turpitudinem non valebat.

187 963 Otto imperator Natalem Domini Papiae moratus ipso anno, cum propter alia, tum maxime propter papae Joannis scelera, quae magis magisque infamari audiebat, dijudicanda Romam venit. Quo [Col. 0220A] comperto idem papa fugiens Campaniam petiit, ibique in silvis et montibus latitavit: in cujus locum a Romanis et imperatore electus vir venerabilis Leo VIII, papaque CXXXIV, ordinatus est .

964 Imperator Otto Natalem Domini Romae egit, eoque alias inde Italiae partes lustrante, Romani, non multo post contra Leonem papam insurgentes, eum neci dare et Joannem reducere moliuntur. Papa vero fugiens ex urbe in partes Spoleti ad imperatorem venit, suas illi conquestus injurias; cumque iratus imperator Romam infesto exercitu repeteret, mors illi Joannis scelerati nuntiatur et Benedictus diaconus a Romanis papa postulatur. Abnuente vero imperatore, idem Benedictus ejus nominis V, papa CXXXV, nolente imperatore ordinatus sedit mensibus [Col. 0220B] II, et civitas ab imperatore obsessa est tantaque fame oppressa ut modius furfuris XXX veniret denariis; nec multo post, afflictis subactisque Romanis, imperator dedita urbe traditoque Benedicto, Leonem papam restituit eique subjectionem 188 et fidelitatem a Romanis sacramento promitti fecit. Qui tamen papa multis postea ab ipsis affectus est injuriis. Regin. cont. Luitpr. hist. l. VI, c. II.—Eodem anno, rege Romae morante cum caeteris principibus, idem papa consecrationem capellae, coelitus factam in coenobio sancti Meginradi, coram principibus scriptis confirmavit .

[Col. 0221A] 965 Otto imperator, Natalem Domini item Papiae manens, indeque per montem Cenerum de Italia rediens octavam Epiphaniae Curiae egit. Burchardus vero dux Suevorum, Italiam hostiliter invadens, Adalpertum pugna victum fugavit, fratremque ejus Widonem occidit et ad imperatorem victor rediit.—Ipso anno Brun Coloniae Agrippinae venerabilis archiepiscopus, frater Ottonis imperatoris, obiit; cujus Vita litteris edita a quibusdam habetur .

966 Romae defuncto Leone, Joannes XIII, prius Narniensis episcopus, papa CXXXVI, in ordine sedit annis plus minus VII .

968 Eclipsis solis XI Kal. Decemb. facta .

969 Hoc tempore, Rodfredus comes et Petrus praefectus cum aliis quibusdam Romanis Joannem [Col. 0221B] papam comprehensum, et in castellum sancti Angeli retrusum, et in exsilium demum in Campaniam missum per X vel 189 amplius menses affligunt, donec, Rodfredo occiso a Joanne quodam Crescentii filio, ad suam sedem vix tandem relaxatus rediret . Regin. cont. a. 965.

970 Otto imperator Italicas iterum invasit provincias, Romamque veniens injurias domni papae graviter in auctoribus sceleris, partim exsiliis, partim patibulis, variisque poenis et abominationibus vindicavit. Al. 967.

971 Otto imperator, cum in Italia moraretur, beatus Vodalricus Augustensis episcopus, jam grandaevus et infirmus, cum Romam causa orationis [Col. 0221C] petisset, eum adiit et episcopatum suum Adalberoni [Col. 0222A] clerico, sororis suae Luitgardae et Peiere comitis filio, ab eo impetravit . Signum quoddam ignei coloris in coelo apparuit.

972 Augiae Eggehardo abbate ob res ecclesiae in paupertatem redactas incusato et ab imperatore Ottone privato, Ruodmannus praepositus, abbas XXIV, promotus praefuit annis XXIV nimisque abbatiam ditavit.—Synodus apud Ingelenheim ab episcopis collecta est, ibique beatus episcopus Vodalricus et Adalbero sororis ejus filius trangressionis canonum accusati, causa sua dicta et excusata, absoluti revertuntur .—Romae Benedictus VI, papa CXXXVII, praefuit anno I, mensibus X. Apud sanctum Gallum Notkerus abbas IV annos praefuit.

973 Cum beatus episcopus Vodalricus apud Dilingam [Col. 0222B] castrum cum Richwino comite, fratris sui Theobaldi filio, Pascha ageret, Adalbero clericus futurus post eum, ut sperabatur, episcopus, ibidem phlebotomatus subita morte periit Augustaeque in basilica sanctae Afrae ab avunculo suo 190 episcopo sancto sepultus est. Ipse beatus episcopus inter alia bona abbatiam Uttenburam , sibi subditam, libertatis privilegio ab imperatore Ottone absolvi impetravit.—Otto imperator, per ipsum tempus Non. Maii subito mortuus, apud Parthenopolim, quae Magedeburg dicitur, ubi archiepiscopatum summo studio fecerat, sepultus est, et filius ejus Otto secundus regni pro eo jura suscepit. Sanctus quoque Vodalricus Augustensis episcopus, longa infirmitate decoctus, anno aetatis LXXXIII, episcopatus [Col. 0222C] vero L, feria sexta IV Non. Julii felici obitu [Col. 0223A] migravit ad Dominum, et in basilica sanctae Afrae martyris a venerabili Wolfgango Ratisbonensi episcopo tumulatus innumeris usque hodie claret miraculis; post quem Henricus Augustae episcopus factus praefuit annis IX. Burchardus etiam dux Alemanniae defunctus Augiaeque in capella sancti Erasmi conditus est, et Otto filius Luitolfi paternum pro eo ducatum recepit.

974 Romae Benedictus papa, criminatus a Romanis et a Crescentio Theodorae filio in castello sancti Angeli custodiae mancipatus ibique strangulatus est, et eo vivente Bonifacius Ferrucii filius, papa ordinatus et post unum mensem expulsus, Constantinopolim postea petiit, et Benedictus VII, Sutriae prius episcopus, papa CXXXVIII ordinatus, sedit annis [Col. 0223B] IX . Constantiae, sanctae memoriae Conradus, episcopus VI Kal. Decembr. hac vita 191 decessit, et pro eo Gamenolfus annis plus minus IV praefuit .

976 Dissensio inter regem Ottonem et patruelem ejus Henricum ducem Bajoariae commota est .

977 Apud sanctum Gallum Immo abbas praefuit annis VIII, qui templum patroni sui pro viribus adornare studuit juxta distychon illud in arcu ecclesiae scriptum . Discordia inter Ottonem ducem Sueviae , et Henricum Bajoariae ducem agitata.

978 Otto imperator contra Lotharium regem in Gallias duxit exercitum. Henricus dux Bajoariae, et alius Henricus dux . Augustensis quoque episcopus [Col. 0223C] Henricus rebellantes imperatori capti et exsilio mancipati sunt, ducatumque Bajoariae Otto dux Suevorum accepit.

[Col. 0224A] 979 Constantiae Gamenolfus episcopus obiit, eique Gebehardus nobilis et venerabilis praesul succedens XVI annis Ecclesiam rexit; qui basilicam sancti Gregorii in ripa Rheni abbatiamque suis ex praediis construxit .

981 Otto imperator, peragrata Italia, Campaniam Calabrosque fines cum exercitu ingreditur.

982 Graeci cum magnis copiis, conductis etiam pretio Sarracenis, Calabriam contra Ottonem imperatorem defendere aggressi, magnis utrinque 192 viribus conserta , primo victi, et deinde nova manu succurrentibus Agarenis, exercitum nostrum perimunt, vel capiunt. Ipseque imperator in mari natando fugiens, ab hostibus captus, cum non agnosceretur, ab eis ad quoddam castrum maritimum [Col. 0224B] pro pretio, ut rogabat, adductus, a suis redemptus est. In eo conflictu nostris infaustissimo inter alios innumeros Henricus etiam Augustensis interceptus disparuit , eique Etich in episcopatu successit.—Ipso anno Otto dux Suevorum et Noricorum obiit, et post eum Conradus dux Alemanniae factus est, Henricusque ducatum Bajoariae recepit. Annal. Saxo.

983 Otto imperator Romae infirmatus VI Idus Decemb. moritur; ibique honorifice in porticu sancti Petri tumulatur. Annal. Saxo.

984 Otto tertius, secundi Ottonis ex Graeca conjuge filius, adhuc infantilibus annis rex pro patre, quibusdam primoribus invitis, constitutus est, et magna cura educatus summa indole crevit.—Romae [Col. 0224C] Joannes XIV, qui et Petrus, Papiae prius episcopus, papa CXXXIX, sedit mensibus VIII; eumque Bonifacius Ferrucii filius, prius relegato Benedicto, male [Col. 0225A] ordinatus, Constantinopoli, quo fugerat, reversus comprehendit, et in castellum sancti Angeli relegatum, fame, et, ut perhibent, veneno enecuit ejusque sedem CXL papa invasit.

985 Romae Bonifacius VII, postquam XI mensibus male invasam sedem occupaverat, subita morte periit; et mortuus, a suis caesus, confossus et triviatim pedibus tractus, vix tandem clericis miserantibus humatus est.—Augiae Ruodmanno abbate defuncto, Witegowo, XXV abbas, praefuit annis XII. Apud sanctum Gallum post Immonem Vodalricus abbas praefuit annis V.

193 986 Romae Joannes XV , papa CXLI, sedit annis X, mensibus VII; qui clericos suos parvi pendens odio ab ipsis habitus est.

[Col. 0225B] 987 Fames magna hoc anno facta.

990 Apud sanctum Gallum Vodalricus abbas et Eggehardus magister doctus obierunt, et Gerhardus abbas factus praefuit annis XI.

991 Theophania Graeca imperatrix, mater Ottonis regis, nono viduitatis anno obiit. Apud sanctum Gallum Foillanus Scottus eruditus hac vita decessit.

994 Conrado rege Burgundiae mortuo , et apud sanctum Mauricium sepulto, Rodolfus filius, licet ignavus, regium ibi nomen per annos circiter XXXVIII occupavit; sub quo, cessante jure, violentia et rapinae in illo regno, ut non facile propelli possint, [Col. 0226A] adolevere, ibique, ut hodie apparet, cum suis complicibus regnum obtinuere.

995 Henricus dux Bajoariae obiit, et filius ejus ex Gisela Conradi regis Burgundiae filia, itidem Henricus, imperator postea futurus, ducatum interim obtinuit. Hujus soror Gisela Stephano regi Hungariorum, cum se ad fidem Christi converteret, quasi vere, juxta nomen suum, fidei obses , in conjugium 194 data, eleemosynis caeterisque bonis operibus inibi intenta consenuit. Constantiae Gebehardus episcopus venerabilis obiit, et in basilica sancti Gregorii papae a se constructa sepultus quiescit, eique Lantpertus habitu et professione monachus, in episcopatu succedens, praefuit annis XXIII; qui templum sanctae Mariae ex parte diruens ampliavit.

[Col. 0226B] 996 Otto rex Italiam cum exercitu petiit sibique rebelles coarctavit.

997 Otto rex, subactis rebellibus, Italia Romaque potitus est.—Et Gregorius V, qui et Bruno, filius Ottonis ducis , papa CXLII ordinatus, et Otto ab eo imperator coronatus est. Qui venerabilis papa, canonicam ibi disciplinam reparare satagens, sedit annis III, mensibus IX. Augiae Witegowone abbate privato, Alawicus, abbas XXVI promotus, Romae ab ipso papa consecratus et privilegio donatus est.—Conradus Alamannorum dux obiit, et pro eo Herimannus ducatum 195 accepit, qui et ipse [Col. 0227A] filiam Conradi regis Burgundiae Gerbirgam in matrimonio habuit; ex qua filium aequivocum tresque filias reliquit.

999 Otto imperator iterum Italiam cum exercitu invisit.

1000 Mortuo in Italia Wideroldo Argentinae Ecclesiae episcopo, Alawicus Augiensis abbas episcopus pro eo ab imperatore, et Werinharius Augiae abbas XXVII statutus praefuit annis VI.—Romae quoque defuncto Gregorio papa, Silvester secundus, qui et Gerbertus, primo Remorum, post Ravennatium archiepiscopus, saeculari litteraturae nimium deditus et ob hoc curioso imperatori admodum amatus, papa in ordine CXLIII ordinatus sedit annis V. Annal. Saxo an. praec.

[Col. 0227B] 1001 Otto imperator Italiam sibi quaquaversum subditam lustrat. Apud sanctum Gallum Burchardus abbas praefuit annis XXIII.

1002 Otto imperator in Italia in castro Paterna anno regni XIX, X Kal. Febr. immaturo obitu decessit, et inde asportatus, intestinis Augustae conditis, Aquisgrani sepelitur. Et Henricus Bajoariae dux, assumptis insignibus regni, rex pro eo regnavit annis XXIII. Ditm.

1003 Henricus rex, Henricum marchionem sibi rebellantem petens, plurima ejus diruit castella. [Col. 0228A] Ernust comprehenditur, Brunone regis fratre et Henrico vix fuga dilapsis. Argentina a Herimanno duce Alamanniae 196 regi rebellante spoliata, et divinitus in auctores sceleris graviter vindicatum est et ab ipso duce sacro loco satisfactum. Ditm.

1004 Henricus rex, per Veronam Italiam cis Padum petens, omnes sibi partium illarum civitates subjecit. Papiam ipsa qua coronatus est die irrumpens gladio et igne perdomuit. Inde, acceptis obsidibus, in Saxoniam reversus post paucos dies in Sclavos arma convertit, Boemanisque ad pristinam servitutem tributumque redactis, Bolizlaum etiam ducem Sclavorum Bolanorum cum tota gente sua subjugavit, et in Saxoniam victor rediit. Ditm. —Herimannus [Col. 0228B] dux Alemanniae obiit, eique filius ejus Herimannus, puer omni populo acceptabilis, in ducatu successit. Al. an. 1003.

1005 Fames magna facta est. Romae post Gerbertum Joannes XVI, papa CXLIV, sedit anno I .

1006 Augiae Werinhario abbate defuncto, fratres Henricum monachum elegerunt. Sed rex Henricus ejus insolentiam, quamvis ab eo pecunias accepisset, detestatus, fratribusque apud se accusatis infensus, Immonem quemdam Gorziensem abbatem, qui et Prumiam ipso tempore tenebat, virum austerum , [Col. 0229A] ipsis invitis praeposuit. Unde nonnullis ex ipsis sponte locum illum relinquentibus, quibusdam etiam ab eo jejuniis, 197 verberibus exsilioque graviter afflictis, nobile monasterium in magnis viris, libris et ecclesiae thesauris grave, peccatis exigentibus, pertulit detrimentum, sicuti Ruodpertus monachus nobilis et docte facetus, matris meae patruus prosa, rhythmo, metroque flebiliter deplangit . Romae Joannes XVII, qui et Fasanus, papa CXLV ordinatur .

1007 Henricus rex summo studio apud castrum suum Babenberg nobilem et divitem episcopatum construxit, primusque ibi hoc anno episcopus promotus est Eberhardus.

1008 Luitolfo viro docto Trevirensi archiepiscopo [Col. 0229B] defuncto, Megingaudus pro eo archiepiscopus a rege promovetur; sed Adalbero clericus, reginae Cunegundis germanus, quibusdam faventibus, ad archipraesulatum quasi ex regio promisso sibi debitum adnisus, Trevirense palatium praesidiis occupat, et cum fratribus suis Theoderico Metensi episcopo et Henrico Bajoariae duce, Fridericoque comite , adnitente etiam cum aliis multis Gerhardo item comite , contra regem rebellavit; qui tamen omnes a rege post aliquod temporis spatium subacti sunt, et Henricus ipse Bajoariae ducatu privatur. Ditm. —Ipso anno Henricus rex, cognita tandem post duos annos Immonis crudelitate, remoto eo, Bernardum virum doctum et pium, Prumiensem monachum, Augiae constituit abbatem; qui gratanter [Col. 0230A] susceptus fratres dispersos 198 recolligit, et a Lantperto Constantiensi episcopo abbas ejus loci XXIX consecratus, magna insignis scientia et pietate praefuit annis XL.

1009 Wolferadus comes Hiltrudem Piligrini, et Berhtradae filiam uxorem duxit, ex qua postea, me Herimanno annumerato, XV liberos procreavit.

1010 Senior Wolferadus comes, paternus avus meus, clemens et justitiae tenax, inter suosque praeclarus, IV Non. Martii jam senex moritur .

1011 Willigisus Moguntiensis archiepiscopus obiit, eique Erchenbaldus successit.—Theodoricus dux partis Lotharingorum sub ipsa pene praesentia regis a Henrico Bajoariae dudum duce, et quibusdam [Col. 0230B] Lotharingis captus et abductus est; quo tamen postea relaxato, Henricus ipse gratiam regis ducatumque suum recepit. Ditmar.

1012 Conradus dux Carentani, filius Ottonis ducis fraterque Brunonis dudum papae, obiit, et privato filio ejus puero Conrado, Adalbero ducatum accepit. Al. an. pr. —Herimannus quoque Junior dux 199 Alemanniae defunctus Ernustum sororis suae Giselae maritum successorem accepit. Ditmar.

1013 Romae defuncto Sergio papa, Benedictus VIII, papa CXLVII, sedit annis ferme XII. Al an. praec. Herimannus ego XV Kal. Aug. natus sum. Henricus rex Italiam cum exercitu petit.

[Col. 0231A] 1014 Henricus rex Romae imperiali a Benedicto papa coronatur benedictione. Ditmar.

1015 Ernust dux Alemanniae in venatu ab Adalberone comite feram appetente sagitta vulneratus interiit, et ducatum ejus filius aequivocus, viduam vero Giselam Conradus filius Henrici filii Ottonis ducis, futurus postea imperator, accepit. Ditmarus. Megingaudus Trevirorum archiepiscopus obiit eique Poppo, vir venerabilis, frater ipsius ducis Ernusti , successit.

1017 Godefridus dux partis Lotharingorum Gerhardum comitem , Conradi, postea imperatoris, avuncunlum commisso praelio vicit. Ditm.

1018 Constantiae Lantperto episcopo defuncto, Ruodhardus praesulatum accepit, annisque ferme V [Col. 0231B] praefuit. Ditmarus.

1019 Conradus adolescens, filius Conradi quondam ducis Carentani, auxiliante patruele suo Conrado, postea imperatore, Adalberonem tunc 200 ducem Carentani, apud Ulmam pugna victum fugavit. Vid. supra a. 1012.

1020 Benedictus papa ab imperatore invitatus Babenberg venit ibique ecclesiam sancti Stephani dedicavit . Werinharius Argentinae episcopus; auxiliantibus quibusdam Suevis, Burgundiones invasit et conserto praelio vicit. Annal. Saxo a. 1019. Ego Herimannus litteris traditus sum XVII Kal. Octobr.

1021 Terrae motus magnus IV Idus Maii, feria VI, factus. Heribertus Coloniae Aggripinae archiepiscopus, [Col. 0232A] vir magnae sanctitatis, hac vita decedens multis miraculis claruit, eique Piligrinus successit. Erchenbaldo defuncto Aribo archipraesul efficitur. Necrol. Fuld. —Post Wolfpotonem [Wolbodonem] quoque Leodicensem Durandus antistes promovetur. Irmendrudis etiam Buochaugiensis abbatissa venerabilis X Kal. Martii obiit, eique Abarhild abbatissa successit. Ex quo tempore, locus ille magis magisque in deterius defluere coepit. Henricus imperator in Italiam expeditionem movit. Werinharius frater meus Kalend. Novem. nascitur.

1022 Henricus imperator, Campaniam petens, Beneventum intravit, Trojam oppugnavit et cepit, Neapolim, Capuam, Salernum aliasque eo locorum civitates in deditionem omnes accepit, et Nordmannis [Col. 0232B] quibusdam, qui tempore ejus illo confluxerant, quoddam, ut fertur, illis in partibus territorium concessit; sicque per urbem transiens Romanam victor rediit in Germaniam. Hepid.; Leo Ost. l. II. Pestilentia in exercitu orta multos exstinxit; inter quos Ruodhardus Constantiae episcopus et Burchardus abbas de coenobio sancti Galli obierunt. Necrol. Fuld.; Hepid.; Burchard. de Casibus. Et pro his Heimo episcopus 201 annis ferme IV, Theodebaldusque abbas XI annis praefuerunt. Notkerus quoque magister, et alii praestantes fratres, apud sanctum Gallum decesserunt.

1023 Ratisbonae post Gebehardum episcopum castum virum, et singularibus quibusdam moribus et munditiarum ornatusque insueto quodam amore [Col. 0233A] famosum, et in divinis officiis nimis studiosum ab hac luce subtractum, alter item Gebehardus Augustensis canonicus successit .

1024 Romae defuncto Benedicto, frater ejus Joannes XVIII ex laico papa CXLVIII ordinatus sedit annis ferme IX.—Henricus quoque imperator, III Idus Julii absque filiis diem obiens, apud episcopatum Babenbergensem, a se constructum, quem omnium praediorum et thesaurorum suorum reliquerat haeredem, in basilica Sancti Petri sepelitur. Vita. —Deinde cum Conradus Senior , filius Henrici et Adelheidae, et patruelis ejus Conradus filius Conradi ducis ex Mathilde ad regnum 202 praecipue adniterentur, habito apud villam Kambam principum conventu. Senior Conradus [Col. 0233B] rex promotus, et ab Aribone archiepiscopo Moguntiaci unctus est VI Idus Septembr. Nec multo post uxor ejus Gisela a Piligrino archiepiscopo Coloniae regina nihilominus benedicta XI Kal. Octob. Wippo.

1025 Rebellio et discordia multa contra Conradum regem a patruele ejus Conrado et Ernusto duce Alamanniae, privigno ejus; Welph quoque Suevigena comite, et aliis pluribus facta. Hepid.

1026 Rex Conradus, sedatis ex parte rebellibus, circa tempus Quadragesimae cum exercitu Italiam adiit et, Pascha Vercellis acto, totam, praeter Lucam urbem Tusciae, Italiam in cis Romanis partibus sibi subjugavit. Ernust dux Alemanniae, cum eo ipso anno, interpellante matre, pacificatus, Campidonensem [Col. 0233C] loco beneficii abbatiam accepit suisque militibus distribuit, nec multo post, pravo aversus consilio, iterum rebellavit. Wippo. —Ipso anno Constantiae Heimo episcopus subita morte pleuresi tactus decessit, eique Warmannus successit, annis ferme VIII. Burchardus quoque Campidonensis et Rhenaugiensis [Col. 0234A] abbas obiit, eique Rhenaugiae Pirhtilo abbas substituitur. Brun Augustensis episcopus et Welph comes praedis et incendiis inter se mutuo debacchantur. Wippo.

1027 Conradus rex, acto Yporegiae Natali Domini, in ulteriora 203 progressus, Luccam cum Reginhero Marchione in deditionem accepit, Romamque perveniens a Joanne papa in die sancto Paschae imperator coronatus est, subactaque Italia tota reversus, in Alemannia apud Ulmam placitum habuit ibique ad deditionem Ernustum ducem privignum suum et Welph comitem cum aliis accipiens per aliquod tempus exsilio deputavit. Wippo; Hepid. Kyburg castrum Werenharii comitis adhuc renitentis aliaque nonnulla rebellium castra capta sunt. Conradus [Col. 0234B] etiam patruelis ejus sese imperatori tradens in exsilium nihilominus mittitur. Hepid. an. 1033.— Werinharius Argentinae praesul Constantinopolim ab imperatore legatus dirigitur, ibique insequenti anno defunctus Wilihelmum successorem accepit. Hiltegart Buochaugiae abbatissa efficitur.

1028 Henricus filius imperatoris Aquisgrani in die sancto Paschae rex a principibus cunctis adhuc puer electus, a Piligrino Coloniense archiepiscopo unctus est . Wippo.

1029 Imperatore Ratisbonae paschale festum agente, Brun Augustensis episcopus, summus symmista ejus vita inibi decessit, Augustaeque in incoepta sancti Mauricii sepultus basilica Eberhardum accepit succesorem. Wippo.

[Col. 0234C] 1030 Ernust dux, cum exsilio relaxatus ducatum suum recepisset, pravorum consilio usus, et denuo imperatori refragatus ducatu privatur, et frater ejus Junior Herimannus, dux Suevorum efficitur. Hepid. —Conradus imperator, jam dudum inimicitiis cum Stephano Ungariorum rege conflatis, Pannoniam [Col. 0235A] petiit, et, quantum fluminibus et paludibus non obstantibus poterat, Rabam usque devastavit. Wippo. —Interim in Alemannia cum Ernust dudum dux, ejusque complices parvis viribus contra imperatorem agitantes, praedis circa silvam Martianam populares 204 infestarent, a Manegoldo comite ex Augiensi militia observati, et XVI Kal. Septemb. conserto praelio victi sunt. Ipsoque Manegoldo ibidem perempto, Ernust pridem dux, et Werinhere comes caput rebellionis, Adalbertus quoque et Werin nobiles milites cum aliis ceciderunt; et Ernust Constantiae, Manegoldus vero Augiae sepulti sunt. Wip. —Burchardus Augiensis monachus Ratisbonae apud sanctum Emmerammum abbas promovetur.

1031 Pax cum Stephano rege Hungarorum redintegratur [Col. 0235B] . Aribo Moguntinae sedis archiepiscopus, Romam orandi gratia petens, hac vita decessit; eique in archipraesulatu Bardo vita et habitu monachi venerandus successit. Wippo.

1032 Rodolfus ignavus Burgundiae regulus obiit, et diadema ejus regnique insignia Conrado imperatori per Seligerum allata sunt. Imperatoreque ipsis diebus contra Misiconem Sclavorum, qui Boloni vocantur, regem exercitum ductante, Odo, sororis ejusdem Rodolphi filius, princeps Gallicae Campaniae, regnum Burgundiae invasit, captisque Nuenburg et Murtena castris, sua in eis praesidia imposuit. Hepid. Wip. —Bern. Augiae abbas, missis Romam coenobii sui privilegiis, a papa Joanne item privilegium , cum sandaliis ut episcopalibus indumentis missas [Col. 0235C] 205 ageret, accepit. Unde permoto Warmanno Constantiensi episcopo apud imperatorem, quasi sui pervasor officii et honoris, accusatus, eo usque ab utrisque [Col. 0236A] coarctatur, donec idem [ Bern. supplet: cum sandaliis privilegium ipsi episcopo traderet, publice in synodo sua, id est] in Coena Domini sequentis anni incendendum. Ipso anno Buochaugiense coenobium III Idus Januarii incendio flagrat. Bertha avia mea femina satis religiosa XXIII viduitatis anno, XI Kal. Jan. decessit.

1033 Imperator post Natalem Domini Burgundiam petiit, Murtenam obsedit; sed, impediente hiemis algore, nihil inibi se dignum potuit efficere. Unde rursum aestate ipsam Odonis provinciam, Gallicam invadens Campaniam, praedis et incendiis devastavit, donec ipse Odo supplex ad eum veniret et clementer susceptus satisfactionem, licet ficte, promitteret. Hepid.; Wip. —Romae, defuncto Joanne, Benedictus [Col. 0236B] IX, qui et Theophylactus, papa CXLIX ordinatus, licet indignis tanto ordini moribus et factis, sedet annis plus XII. Eclipsis solis III Kal. Julii circa VII diei horam facta .

1034 Imperator, iterum Burgundiam cum magnis petens copiis, omnia cis Rodanum castella subjecit; Murtenam diruit, Genuensem [Genevensem] urbem intravit, Lugdunensem archiepiscopum Burchardum , hominem genere nobilem et strenuum, sed per omnia scelestum et sacrilegum cum multis aliis principibus in deditionem accepit, subjugatoque Burgundiae regno rediit. Wippo. —Ipso anno Warmanno Constantiensi episcopo mortuo frater ejus Eberhardus 206 succedens plus XII praefuit annis. Megenbardo quoque praesule Wirzeburgense [Col. 0236C] defuncto, Brun, patruelis imperatoris, filius scilicet ex Mathilde Conradi ducis, episcopatum die Paschae accepit.—Apud sanctum Gallum etiam Theopaldo [Col. 0237A] abbate decedente, Nordpertus successit. Pagani Sclavi, Leutizi dicti, Saxoniae terminos infestant. Annal. Hildesh.

1035 In Italia minores milites, contra dominos suos insurgentes et suis legibus vivere eosque opprimere volentes, validam conjurationem fecere. Ad quos coercendos cum primores adunati pugnam inirent, multi utrinque ceciderunt: inter quos etiam Astensis episcopus vulneratus interiit. Hepid. —Adelberto dux Carentani et Histriae, amissa imperatoris gratia, ducatu quoque privatus est . Leutizi Wirbinam castellum clam proditum capiunt multosque nostrorum occidunt, vel captivos abducunt. Imperator, vi transito Albia flumine, provinciam eorum ingrediens late vastat. Annal. Hildesh. [Col. 0237B] Wip. —Synodus magna apud Triburiam ab imperatore collecta est .

1036 Piligrinus Coloniensis archiepiscopus decessit eique Herimannus Ottonis secundi imperatoris ex filia nepos successit. Wipo. —Gebehardus secundus Ratisbonensis episcopus XVI Kal. Martii obiit; pro quo tertius Gebehardus, Conradi imperatoris ex matre Adelheide frater, episcopus ordinatur. Chron. August.; alii an. pr. —Henricus rex, filius imperatoris, Chunihildem Chutonis, Danorum et Anglorum regis filiam, regalibus sibi apud Noviomagum nuptiis copulavit uxorem. Annal. Hildesh. —Conradus patruelis imperatoris patris sui ducatum in Carentano et in Histria, quem Adelbero habuerat, ab imperatore recepit. Iidem. —Heremannus quoque dux Alemanniae [Col. 0237C] marcham soceri sui Meginfridi in Italia ab imperatore accepit. Leutizi Sclavi imperatori vectigales facti. 207 Burchardus, Lugdunensis archiepiscopus, imo tyrannus, et sacrilegus ecclesiarum depraedator, adulter, incestuosus, cum Vodalrici [Col. 0238A] Selegeri filium bello peteret, ab ipso victus et captus, imperatorique adductus, ferro compeditus et custodiae mancipatus multis annis detinetur in vinculis. Glaber. —Imperator hieme Italiam petit. Sanctimoniales a domna Irmingarda, Welf comitis vidua apud Altorf pro clericis collectae sunt .

1037 Imperator, celebrato Veronae Natale Domini, per Brixiam et Cremonam Mediolanum pervenit; inde Papiam adiens, Herebertum Mediolanensem archiepiscopum, infidelitatis accusatum apprehendi jussit, eumque Popponi patriarchae Aquileiensi custodiendum commendavit; qui fuga elapsus cunctis viribus eidem imperatori rebellare contendit. Wip.; Otto Fris. —Imperator, paschali festo Ravennae acto, territorium Mediolanense repetiit, urbem obsedit, [Col. 0238B] castella, villas omniaque circum ad rebelles pertinentia vastavit. Conjuratorum vero manum facile compescuit, eisque legem, quam et prioribus habuerant temporibus, scripto roboravit. Hepid. —Papa Benedictus Cremonam ad imperatorem venit. Episcopi Placentinus, Cremonensis et Vercellensis incusati ab imperatore, captique et in exsilium missi sunt. Annal. Hildes.; Wip. —Ipso anno pugna inter Odonem Gallicae Campaniae principem, et Gozzilonem Lotharingorum ducem commissa, Odo victus et cum suis fugatus in ipsa fuga peremptus interiit. Rod. Glaber. hist. l. III, c. 9.

208 1038 Cum imperator Natalem Domini Parmae ageret, orto inter Parmenses cives et exercitum tumultu, multi ceciderunt, et pluribus civium trucidatis, [Col. 0238C] ipsa civitas incendio consumpta est. Wippo; Otto Fris. —Papa archiepiscopum Mediolanensem imperatori adhuc rebellantem excommunicat. Wippo. —Imperator cum ultra Romanas partes peragrasset, indeque per Adriatici maris oras remearet, mense Julio [Col. 0239A] ingens exercitum pestilentia invasit, et plurimos passim exstinxit; inter quos Chunihildis regina, Henrici regis uxor XVII Kal. Aug. defuncta, et ad castrum Lindburg translata ibique sepulta est. Wip. —Herimannus quoque dux Alemanniae suis admodum flebili morte X Kal. Aug. occumbens , Tridenti tumulatus est. Otto Fris.; Wip. —Imperator, de Italia reversus, Solodori colloquio habito, plurimos Burgundionum primores tam sibi quam filio suo subjectionem sacramento firmare coegit.—Ipso anno, Stephanus Hungarorum rex, cum ante plurimos annos se cum tota gente sua ad Christi fidem convertisset, ecclesiasque multas et episcopatus contraxisset [ leg. construxisset], et [in] regnum suum probis ( sic ) mitissimus operam impendisset, Petrum, [Col. 0239B] sororis suae filium, de Venetia, natum pro se regem constituens, obiit. Wippo; Annal. Saxo.

209 1039 Conradus imperator, apud Trajectum Fresiae urbem Pentecosten agens, III Nonas Junii inopinata morte subito decessit, et Nemetum allatus ibique sepultus est; et filius ejus rex Henricus gubernacula regni suscepit.—Reginbaldus quoque Nemetensis episcopus, vir vita et habitu monachico verendus, III Idus Octob. decessit, eique Sibicho fama longe dissimilis successit. Conradus etiam dux Carentani, et Adelbero aemulus ejus, qui ante cum ducatum tenuerat, ipso anno obierunt. Annal. Hildes. —Henricus rex, mota in Boemiam expeditione, cum dux gentis Brezizlaus filium suum ei obsidem misisset, seque ipsum venturum [Col. 0239C] et imperata facturum, licet ficte, promisisset, statim rediit. Petrus rex Hungarorum hieme terminos [Col. 0240A] regni sui invadens, praedis, incendiis et captivitate depopulatur. Al. an. seq.

1040 Henricus rex, Boemiensem ducem iterum rebellantem petens, ad praestructionem seu munitionem silvae citra et ultra expugnandam, partem expeditam exercitus per devia saltus in provinciam misit; sed cum XI Kal. Sept. istac, crastina vero die illac milites, silvosa difficilia et obstructa loca ingressi, casso labore jam fatigabundi, firmissimam quamdam machinam oppugnatum aggredi frustra tentarent, irruentibus undique Boemanis caesi, capti fugatique sunt; et qui in provincia adhuc ex nostris remanserant, interveniente Gunthario Eremita incolumes educti redierunt. Rex vero 210, plurimis militum et procerum amissis, infecto interim negotio [Col. 0240B] discessit. Annal. Saxo; Hepid. —Eberhardus Babenbergensis Ecclesiae primus episcopus anno promotionis XXXIII decessit, cui Suidegerus, natione Saxo, vir laudabilis successit. Necrol. Fuld.

1041 Henricus rex, reddito Boemano duci obside filio suo, captivos in silva captos redemit, secutaque aestate collecto grandi exercitu provinciam ipsam per devia ingressus praedis et incendiis cuncta devastat, donec dux malis subactus pacem postularet, sui deditionem et cum tota gente subjectionem, Ratisbonamque se ad regem venturum, et imperata facturum, fidelibus regis ad se vocatis, promitteret, quod etiam rege discedente mox factis implevit. Hepid. —Ipso anno Hungari perfidi, Ovonem quemdam regem sibi constituentes, Petrum regem suum occidere [Col. 0240C] moliuntur. Qui, vix fuga lapsus, primo ad marchionem nostrum Adelbertum sororis suae maritum [Col. 0241A] profugus venit, indeque ad regem Henricum veniens, pedibusque ejus provolutus veniam et gratiam imploravit et impetravit. Hepid.; Annal. Hildes.

1042 Henricus rex hieme Burgundiam invasit multosque principum se illi subjicientes suscepit, nonnullaque legitime dijudicavit.—Ovo Hungarorum tyrannus ob susceptum a rege nostro Petrum divisit bifariam exercitum suum; fines Bajoariae ex utraque Danubii parte depraedans et incendens populatur; sed una pars exercitus ejus a septentrionali parte Danubii 211 ab Adelberto marchione, et filio ejus Luitpoldo ad internecionem caesa est. Chron. August. —Henricus quoque, autumno Pannonias petens, Heimenburg et Brezesburg evertit, septentrionalem [Col. 0241B] Danubii partem, quia flumina australem et paludes munierant, usque ad Grana flumen vastavit, seu in deditionem accepit; et pars exercitus, bis numero Hungariam incursantibus congrediens, strages magnas effecit, et subactis partium illarum Hungaris, cum Petrum recipere nollent, quemdam alium ex illis, apud Boemanos item exsulantem, ducem eis constituit; quem tamen Ovo statim post discessum regis resistere non valentem in Boemiam repulit. Annal. Hildes. —Poppo patriarcha Aquileiensis obiit, eique Eberhardus Augustensis canonicus a rege promotus successit.

1043 Gisela imperatrix apud Goslare, quamvis, a sortilegis nonnunquam vera sibi praedicentibus decepta, filio regi se supervicturam crederet, dysenteriae morbo XVI Kal. Martii decessit, et Nemetim [Col. 0242A] juxta maritum imperatorem sepulta est. Aestas pluviosa frugum et vindemiarum penuriam effecit. Henricus rex, iterum Pannonias petens, ab Ovone vix impetrante pactum, satisfactionem, obsides, munera regnique usque ad Litha flumen partem accipiens discessit. Inde in Alemanniam veniens, in synodo Constantiensi, cunctis qui contra se deliquerant primum ipse debitum omne dimisit; deinde precibus et adhortationibus omnes praesentes Suevigenas, 212 postea, in aliis regni sui provinciis idem actum iri satagens, dimissis debitis et inimicitiis sibi invicem reconciliavit, pacemque multis saeculis inauditam efficiens per edictum confirmavit. Exin Willehelmi Pictaviensis filiam sponsam suam accipiens, et Moguntiaci reginam ungi faciens, regales [Col. 0242B] apud Ingelenheim nuptias celebravit, et, in vano histrionum favore nihili pendendo, utile cunctis exemplum, vacuos eos et moerentes dimittendo, proposuit. Chron. August. —Ubi etiam Luitpaldus Adelberti marchionis filius, magnae virtutis et pietatis adolescens, ab ipso rege marchio promotus et post paucos dies defunctus Treviri a patruo suo Poppone archiepiscopo sepultus est. Hepid.

1044 M. G. Maxima pestis pecudum: et hiems satis dura et nivosa magnam vinearum partem frigore perdidit, et frugum sterilitas famem non modicam effecit.—Gozzilo dux Lotharingorum moriens Gozziloni filio, quamvis ignavo, ducatum suum a rege Henrico promissum relinquere disposuit. Sed alter filius ejus Godefridus jam dudum dux , cum ducatum fratri debitum contra fas [Col. 0243A] a rege sibi obtinere nequivisset, jusjurandum fidemque postponens, rebellare pio regi praesumit.— 213 Ovo rex cum jusjurandum pactumque infregisset, Henricus rex cum perparvis copiis Pannonias petiit; quem Ovo, qui maximum paraverat exercitum, in tantum despexit ut eum, quasi facile occidendum seu capiendum, provinciam ingredi sineret. Sed Henricus cum parte copiarum Rabam fluvium festine in divino confisus auxilio transvadavit, pugnam cunctis militibus passim festinantibus iniit, et in prima congressione innumerabilem Hungarorum exercitum fugavit et prostravit, et paucissimis suorum amissis ipsemet fortissime pugnans gloriosissimam victoriam adeptus est III Nonas Julii. Et, Ovone rege vix fuga elapso, omnes Hungari ad deditionem [Col. 0243B] Henrico regi catervatim concurrunt subjectionem servitiumque promittunt. Ipse vero, ut erat per omnia piissimus, Petrum jam dudum expulsum regno suo restituit, Hungaros petentes lege Bajoarica donavit ipseque cum triumpho in regnum suum rediit. Nec multo post idem Ovo, a Petro rege comprehensus, scelerum suorum poenas capite plexus persolvit .

Eodem anno Ludovicus comes Reginboldum principem, reginae Agnetis avunculum, sed Henrico regi inimicum, dum quoddam castellum ejus, quod mons Piligardae dicitur, magna cum manu expugnare pararet, cum parva militum suorum copia pugnam iniens vicit, multisque caesis reliquos fugavit.—Romani Benedictum papam multis criminatum [Col. 0243C] sede sua pellunt et Silvestrum quemdam in locum ejus statuunt; quem tamen postea Benedictus, quibusdam sibi faventibus, excommunicatum depulit, sedique suae redditus seipsum postea privavit et alium [Col. 0244A] pro se ob avaritiam contra canones ordinavit .—Heribertus Mediolani archiepiscopus obiit. Beggelinheim castellum Godefridi 214 a rege destruitur. Gebehardus Ravennas archiepiscopus obiit, et pro eo Wideger constituitur .

1045 M. G. Reginolt , et Gerolt Burgundiones regi apud Solodorum ad deditionem venerunt. Otto palatinus comes paschali hebdomada dux Alemanniae apud Goslare a rege constituitur. Petrus rex Henricum regem in festivitate Pentecostes ad se invitatum magno apparatu suscepit, et maximis muneribus donavit, eique regnum Pannoniarum, principibus Hungarorum fidelitatem illi et successoribus ejus juramento firmantibus, reddidit; quod tamen ab eo ipse, dum viveret, possidendum recepit. In [Col. 0244B] quo videlicet itinere rex quoddam vetus solarium ascendens cum multis aliis, aedificio cadente, corruit, ipsoque, Deo protegente, illaeso, Brun Wirzeburgensis episcopus lethaliter cum aliis collapsus, post unam hebdomadam ( Codd. ibidem) VII Kal. Junii obiit, et, ad sedem suam reportatus ibique sepultus, Adalberonem successorem suscepit. Avent. Brunner. Godefridus dux rebellioni suae desperans, regique ad deditionem veniens, in custodiam mittitur . Wido Mediolani archiepiscopus constituitur. Sclavi, qui Luitici dicuntur, Saxoniae terminos inquietantes regi, illo cum copiis militum venienti, se tradunt, et solitum censum promittunt.—Autumnali tempore Guticharius [ al., Guntharius] eremita ad Christum migravit, et in [Col. 0244C] Braga Boemiae urbe sepultus quiescit. Per idem tempus regale colloquium, apud Triburiam condictum, gravis regis infirmitas praepedit. Quo etiam tempore Agnes regina filiam regi peperit.

[Col. 0245A] 215 1046 M. G. Rex Natalem Domini in Saxonia apud Goslare celebravit. Magna mortalitas multos passim exstinxit. Eggehardus marchio ditissimus subito moriens praediorum suorum regem reliquit haeredem. An. Sax. —Rex paschale festum apud Trajectum Fresiae urbem egit, et subsecutis diebus, navali expeditione in Phladirtingam fretum trajiciens, pagum quemdam, quem Theodoricus marchio sibi usurpaverat, ab eo eripuit; unde idem postea rebellionis causam sumpsit. Sanctum autem Pentecosten Aquisgrani faciens Godefrido duci e custodia relaxato, sibique procedenti terra tenus prostrato ducatum suum misertus reddidit. Quibus etiam diebus Widgerum, qui Ravennae praesulatum jam biennio inepte et crudeliter, nondum [Col. 0245B] consecratus, tenebat, ad se vocatum episcopatu privavit . Sequenti tempore rex in Italiam expeditionem parat. Fridericus frater Henrici ducis Bajoariae, dux Lotharingorum , pro Godefridi fratre ignavo Gozzilone constituitur.—Subsecuto autumno Hungari, pristinae perfidiae suae memores, Andream quemdam regem sibi statuunt, Petrum regem, multis advenarum qui pro eo pugnaverant occisis, variis cum conjuge sua [ Gott., injuriis affectum postremo oculis [Col. 0246A] privant, et in quemdam locum cum eadem conjuge sua] alendum deputant; multis etiam per idem tempus peregrinis inibi exspoliatis, exsulatis atque necatis.—Quo comperto, rex Henricus, qui jam valido exercitu congregato in Italiam 216 iter coeperat, nimis indoluit; sed tamen expeditionem non deseruit. Itaque coadunato exercitu Papiae synodum celebravit. Inde Placentiam veniens, Gratianum, quem, expulsis prioribus, Romani papam statuerant , ad se venientem honorifice suscepit, sicque, cunctis prospere cedentibus, juxta Natalem Domini, non longe ab urbe Roma apud Sutriam synodo item acta, causaque erroneorum pontificum diligentius ventilata, Gratianum papam convictum pastorali baculo privavit . Dein, omnium, tam [Col. 0246B] Romanorum quam aliorum, assensu Suidgerum episcopum, qui post Eberhardum primum secundus Babenbergensem sexto jam anno regebat Ecclesiam, nimium reluctantem, summum Romanae Ecclesiae elegit pontificem; sicque circa vigilias Natalis Domini ipsam ingrediuntur urbem. Eadem nocte bonae memoriae Eberhardus Constantiensis Ecclesiae episcopus, inibi in porticu sancti Petri sepeliendus, obiit XIII episcopatus sui anno.

[Col. 0247A] 217 1047 M. G. In ipsa Natalis die Domini praefatus Suidgerus, natione Saxo, apostolicae sedi papa ex more consecratus et nomine auctus Clemens secundus vocatus est. Qui mox ipsa die Henricum regem et conjugem ejus Agnetem imperiali benedictione sublimavit; peractisque missarum solemniis, ipse domnus papa et imperator cum imperatrice ita, ut erat coronatus, ad Lateranense palatium cum ingenti gloria proficiscuntur, cunctis civibus Romanis mirantibus, honoremque singulis quibusque pro facultate obiter impendentibus, completisque Romae cum summa pace aliquot diebus, imperator magnam exercitus partem patriam redire permittens, ipse cum reliquo ad ulteriora contendit.— 218 Circa idem tempus imperator praesules nonnullos constituit, [Col. 0247B] inter quos Ravennati Ecclesiae Hunfridum cancellarium suum in Italia; Constantiensi Theodericum per alias provincias cancellarium suum et archicapellanum, et Aquisgranae praepositum; Argentinae Herandum Spirae praepositum pro Willehelmo autumnali tempore defuncto; Virudinensi Theodericum Basileae praepositum et capellanum suum, pontifices praefecit. Imperator vero Roma egressus nonulla castella sibi rebellantia cepit; provincias, prout videbatur, disposuit; duces Nortmannis, qui in illis partibus commorantur, et aliis eo locorum urbibus constituit. Sed socru imperatoris de monte Gargano Beneventum reversa, orto tumultu Beneventani cives quibusdam [Col. 0248A] eam injuriis afficiunt. Unde, severam ab imperatore vindictam metuentes, eique se subdere non praesumentes, rebellionem ineunt . Sed imperator, qui magna, ut dictum est, ex parte exercitum jam remiserat, et ad alia occupato animo jam patriam tendebat, tantam tunc temporis civitatem expugnatum aggredi distulit, interimque eo infecto negotio, sed alias universa Italia parente pacataque, redire disposuit. Interea imperatrix Agnes, quae Romae ab imperatore digressa fuerat, in Ravennati territorio filiam peperit.—Imperator vero coepto redeundi itinere, Mantuae paschale festum in gravissima decumbens aegritudine commoratur. Postea convalescens corpus beati Widonis Pomposiae monasterii abbatis in magna sanctitate ante non integrum annum defuncti, [Col. 0248B] plurimis glorificatum miraculis, de Parmensi, ubi sepultus fuit, civitate ad urbem Spiram transferendum, magno secum cum honore de Italia rediens devexit. In quo itinere Augustam Vindelicam in litaniis ante Ascensionem Domini veniens, Eberhardo urbis ejusdem 219 episcopo, in adventu ejus defuncto, Henricum capellanum suum successorem constituit; actoque inibi eodem festo, Pentecostes solemnia Spirae celebravit, ibique colloquium cum regni principibus habuit et corpus praefati abbatis in incoepta extra urbem basilica tumulari fecit.—Quo tempore Welf comitem Suevigenam , Welf dudum comitis filium, Carentani ducem promovit. Avunculum quoque ejus Adelberonem, [Col. 0249A] ducum videlicet Henrici et Friderici fratrem. Metensis Ecclesiae episcopum post Theodericum nuper defunctum constituit. Item, Poppone archiepiscopo ipsis diebus defuncto, Trevirensi urbi Eberhardum Wormatiae praepositum archipraesulem praefecit.—Per idem tempus, cum expeditionem in Pannonias ad Petrum ulciscendum disponeret, Godefridus dux cum Balduino de Flandris et aliis nonnullis rebellionem innovasse bellumque copiis collectis paravisse; Theodericus quoque de Phladirtinga marchio rebellavisse, et episcopatus sibi contiguos ad injuriam imperatoris populatus esse nuntiatur. Praeterea Andreas, qui regnum Petri obtinuit, jam crebro legatos supplices miserat, regnum se ab Hungaris coactum suscepisse confirmans, [Col. 0249B] de Petri sese injuriis excusans, quique adversus eum conjuraverant, partim a se trucidatos, partim imperatori tradendos denuntians, suamque imperatori subjectionem, annuum censum et devotam servitutem, si regnum se habere permitteret, mandans. Quibus ex causis dilata expeditione illa, cum Godefridus quoque dux rebellionem suam callidis legationibus dissimularet, autumnali tempore navali exercitu collecto contra Theodericum in Phladirtingam arma commovit.—Interea Otto Suevorum dux, qui provinciam sibi traditam pie ac strenue tertio jam anno regebat, immaturo obitu diem clausit extremum. Ipsis quoque diebus Heinricus Bajoariae dux defunctus Treveris sepelitur. Clemens etiam, qui et Suidegerus papa, in Romanis partibus nono mense [Col. 0249C] promotionis suae diem obiens, ad episcopatum suum Babenberg reportatus tumulatur.— 220 Imperator expeditione in Phladirtingam trajecta, aquosis impedientibus locis, parum proficere potuit, et revertens, adversariis marino cursu levibus scaphis latrocinantium more sequentibus, et extremos quosque incursando caedentibus, non modicam in exercitu cladem pertulit. Ipso quoque tempore Godefridus, [Col. 0250A] inter alia quae contra regem gessit, Viridunensem civitatem dolo captam incendit et evertit; cujus ducatum imperator Adelberto cuidam tradit. Gesta Virdun. epp. apud Calmet.

1048 M. G. Imperator Natales Domini in Saxonia moratus , confestim per Wirzeburg in Alemanniam venit, et Ulmae colloquium habens, Ottonem de Svinvurt marchionem Suevis ducem constituit: indeque Bajoariam veniens, quadragesimale et paschale tempus exegit. Eadem Quadragesima sanguis, ut creditur, Domini apud urbem Mantuam divina per quemdam caecum revelatione invenitur, et plurimis miraculis declaratur. Imperator Ratisbona, ubi Pascha cum Ottone et Brecizlao ducibus et multis aliis principibus egit, digressus, Alemanniam repetit, et [Col. 0250B] in Augiam nostram ingressus VIII Kal. Maii, novam sancti Marci evangelistae patroni nostri basilicam, a domino Bern abbate constructam, se praesente a Theoderico Constantiensi episcopo dedicari fecit, et ejusdem sancti festo in litania majore apud nos acto, Ascensionem Domini Turego, Pentecosten autem Solodoro celebravit, habitoque ibi cum Burgundionibus colloquio, per Franciam orientalem in Saxoniam remeavit.—Per idem tempus dominus Bern, abba Augiae, vir doctrina et moribus insignis, anno promotionis suo XI, in senectute bona morbo confectus, VII Idus Junii diem ultimum clausit, et in basilica sancti Marci sepultus quiescit. In cujus locum Vodelricus decanus a fratribus electus, abbas ab imperatore constituitur.— 221 [Col. 0250C] Defuncto quoque viro docto Wazone Leodii pontifice, Dietwinus successit. Sequente Julio Poppo Brixiensis episcopus, ab imperatore electus, Romam mittitur, et honorifice susceptus apostolicae sedi papa CLII ordinatur , mutato nomine, Damasus secundus vocatus. Sed paucis diebus exactis defunctus, et ad sanctum Laurentium extra urbem sepultus est. Autumnali tempore Henricus [Col. 0251A] imperator, et Henricus Galliarum rex, in Metensi territorio convenientes, pacem pactumque inter se juramento confirmant. Quibus diebus terraemotus magnus factus est nocte III Idus Octobris. Ipsis item diebus Agnes imperatrix filiam imperatori peperit.—Eodem etiam tempore Godefridus Adelbertum ducem se depraedantem persecutus, et dimissa multitudine cum paucis inventum, cum aliis qui repugnare tentabant, occidit. Post quem Gerhardus dux ab imperatore constituitur. Ipsis imperator diebus Argenturacum, et inde prope Natalem Domini Ulmam venit, sicque in Bajoariam proficiscitur.

1049 M. G. Imperator Natalem Domini Frisingae, et Purificationem sanctae Mariae Ratisbonae agens, [Col. 0251B] Bajoariae ducem Conradum constituit, et circa quadragesimale tempus inde in Saxoniam recessit. Godebaldus Nemetensis praepositus Aquileiae patriarcha post Eberhardum his diebus defunctum ab imperatore promovetur.— 222 Interea, glaciali hieme suppeditante, nonnulli de partibus maritimis milites et principes, cum Leodiensi episcopo, et Trajectensi, atque Metensi congregati, Theodorico in Phladirtingam insidias tendunt, commissaque pugna victum occidunt , et provinciam illam imperatori subjiciunt; quam tamen non multo post Godefridus occupans, ab eisdem pugna petitus et victus vix aufugit.—Per idem tempus Brun, id est, de Tullo Leucorum episcopus, ab imperatore electus Romamque missus summo honore suscipitur, et in [Col. 0252A] Quadragesima papa CLIII ordinatus Leonis nomen noni accipit. Qui in proximo Pascha Udalricum Augiensis coenobii provisorem, Romam venientem, abbatis benedictione consecravit, et monasterii ejusdem privilegia, antiquitus a sede apostolica tradita, sua auctoritate confirmavit et innovavit, indictione II, VII [ al., VIII] Kal. Aprilis. Idem papa in hebdomada post Albas synodum cum Italiae episcopis maxime contra Simoniacam haeresim Romae celebravit . Idem in hebdomada Pentecostes aliam synodum Papiae congregavit; indeque per montem Jovis cum pluribus Romanorum in Cisalpinas partes devenit. Exacto etiam tempore Odilo venerabilis Cluniacensis coenobii, et multorum pater monasteriorum, IV Nonas Januarii migravit ad [Col. 0252B] Dominum.— 223 Secuta aestate, cum imperator expeditionem contra Godefridum et Balduinum a domno papa excommunicatos pararet, Godefridus, tam vim imperatoris quam papae excommunicationem pertimescens, ad deditionem Aquisgrani venit, et opitulante papa gratiam imperatoris promeruit. Balduinus vero utrumque contemnens, vastata ab exercitu magna ex parte provincia sua, tandem obsides dedit, et pactum cum imperatore fecit.—Autumnali tempore domnus papa synodum magnam Remis cum Galliarum episcopis habuit; indeque Moguntiacum veniens aliam synodum XI episcoporum coram imperatore et regni nostri principibus celebravit et postea, Alemanniam adiens, Augiae festum sancti Clementis, et [Col. 0253A] Dominicam ante adventum VI Kal. Decemb. egit, ac per Augustam Bajoariamque transiens Natalem Domini Veronae coluit.

1050 Imperator vero idem festum in Saxonia mansit. Ipsa hieme cum episcopus Ratisbonae Gebehardus, qui Campidonensem abbatiam nuper beneficii loco ab imperatore acceperat, in Pannoniarum terminis moraretur, cedentibus Hungaris fines eorum ingrediens, praedas inde abduxit. Sed, ipso discedente, plurimus Hungarorum exercitus fines nostros invadens, plurimam partem captivavit, incendit atque vastavit.—Imperator paschale festum apud Trajectum moratur. Domnus papa post Pascha synodum item Romae collegit, et subsecuto tempore ultra Romam progrediens, nonnullos locorum principes [Col. 0253B] et civitates tam sibi quam imperatori jurejurando subjecit, Beneventanosque adhuc rebellantes excommunicavit . Nonnulli etiam exterarum principes gentium, missis 224 ad eum, utpote apostolicum virum, legatis, subjectionem ipsi promittunt. Imperator contra Gazmerum ducem Bolanorum, rebellionem molientem, expeditionem parat, gravique infirmitate detentus, pacem pactumque eum petentem suscipiens, discessit.—Gebehardus Ratisbonensis episcopus cum Conrado duce Bajoariae, et Adelberto marchione aliisque quibusdam episcopis et principibus Bajoariae Heimenburg reaedificant, et magnam Hungarorum copiam se invadentem prosternunt, et usque ad innumerabiles exercitus eorum praesentiam refugientem persequuntur, cunctisque [Col. 0253C] Hungarorum agminibus, divinitus immisso terrore, terga vertentibus, ad castra, Deo gratias reddentes, revertuntur .—Ipso autumno domnus papa [Col. 0254A] synodum Vercellis collegit, et Hunfridum archiepiscopum, pro quadam inter Ravennatem et Romanam Ecclesiam contentione, ab officio suspendit; indeque Gallias et episcopatum suum Leucorum civitatem revisit. Quo etiam tempore Agnes imperatrix tandem imperatori filium peperit.

1051 M. G. Imperator Natalem Domini in Saxonia apud Goslare egit, et multos ex principibus filio suo jurejurando fidem subjectionemque promittere fecit. Nec multo post ipse et domnus papa cum multis episcopis et principibus apud Augustam Vindelicam convenientes Purificationem Dei Genitricis celebraverunt, Ravennateque archiepiscopo apud papam 225 inibi reconciliato, charitative a se invicem discedentes, papa Romam revertitur, imperator Nemeti [Col. 0254B] partem Quadragesimae, paschale vero festum Coloniae demoratur, ibique filius ejus Henricus ab archiepiscopo Herimanno baptizatur.—Post Pascha item domnus Leo papa synodum Romae colligit, ubi inter alia Gregorium Vercellensem episcopum propter adulterium cum vidua quadam avunculi sui sponsa admissum, et perjuria perpetrata, absentem et nescientem excommunicavit. Quem tamen non multo post, Romam venientem et satisfactionem promittentem, officio priori restituit.—Per idem tempus imperator Lantpertum comitem rebehare molientem ad deditionem compulit. Eadem aestate Bardo venerabilis Mogontinae sedis ex monacho archiepiscopus, omni pietate et sanctitate mirabilis, III Idus Junii ab hac luce subtractus, multis [Col. 0254C] post obitum claret miraculis; pro quo imperator Luitpaldum Babinbergensem praepositum constituit. Item pro Theoderico Constantiensi episcopo [Col. 0255A] X Kal. Julii, quinto praesulatus sui anno post longam aegritudinem defuncto, Rumaldum promovit. Ravennas quoque archiepiscopus Hunfridus veneno, ut aiunt, subito periit.—Sequenti autumno magno cum exercitu imperator, pactum Andreae regis, ut per legatos offerebatur, accipere contemnens, Pannonias petiit, Gebehardoque Ratisbonense episcopo, et Welf Brezizlaoque ducibus ad septentrionalem Danubii partem depopulandam transmissis, ipse, devecto e navibus, quantum in equis poterat, sumptu, longo propter fluviorum illuvionem 226 circuitu per Carentani fines transiens, perjurumque regnum invadens, hac et illac Hungarico exercitu latrocinantium more fugitante, et nusquam aequo marte conferre manum audente, omnia circumquaque, [Col. 0256A] quoad sumptus militi suppetebant, vasta reddidit. Sed, cum laboranti jam penuria et fame exercitui Hungari jam reditum pararent intercludere, oppositisque per ripas fluminum praemunitas vadosasque padules copiis suis, omnes se vel ad deditionem cogere, vel inedia minitarentur exstinguere, milites interriti hostes, per fluvios obsistentes incunctanter transvadantes, fugant, quamdamque munitionem firmissimam, ad pontem Rabaniza fluminis structam, in qua maximam hostis fiduciam habebat, quidam ex Burgundionibus, Saxonibus et Bolanis milites, non sine sui periculo flumine transito, in brevi expugnatam capiunt, caesis palatisque Hungaris, reliquo exercitui. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

[Col. 0255] ( Hic rescissis ultimis foliis truncatus est Augiensis codex, perinde ac descripti ex eo Einsidlensis et Augustanus; pergunt vero Gottwicensis et Murensis. )

CODD. GOTTWICENSIS ET MURENSIS.

[Col. 0255B] viam pandunt, quae pertranseuntibus pene cunctis incensa, aliquot de postremis in magno periculo hostibus insequentibus [ suppl. aditum] interclusit; sicque redeunte imperatore illisque quos ultra Danubium transmiserat, rebus prospere gestis jam dudum reversis, Andreas a nostro marchione Adalberto pacem postulatum mittit, eamque vicissim tribuit. Ipsis diebus, defunctis uno tempore Lindaugiense et Buchaugiense abbatissis, Tuta nobilis, prudens et religiosa vidua utrique loco recuperando ab imperatore praeficitur.

1052 Imperator Natalem Domini Goslare egit, ibique quosdam haereticos, inter alia pravi erroris [Col. 0256B] dogmata Manichaea secta omnis esum animalis 227 exsecrantes, consensu cunctorum, ne haeretica scabies latius serpens plures inficeret, in patibulis suspendi jussit.—Eodem tempore V Idus Januarii mater mea Hiltrudis, Wolfradi comitis uxor , admodum pia, mitis, liberalis et religiosa femina, marito septemque liberis superstitibus, devoto et felici, uti hominibus apparere poterat, exitu diem ultimum clausit, anno aetatis circiter sexagesimo primo, conjunctionis vero cum marito quadragesimo quarto, et apud villam Alleshusan sub capella S. Udalrici a se constructa in sepulcro, quod ipsa sibi praeparaverat, condita est. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

[Col. 0255] ( Hic desinit parvus codex Gottwicensis, pergit adhuc Murensis. )

CODEX MURENSIS.

[Col. 0255]

[Col. 0255B] Cui ut pro epitaphio hos subscribere versus libuit:
[Col. 0256B] Mater egenorum, spes auxiliumque suorum,
[Col. 0257A] Hoc Hiltrud tumulo debita reddit humo.
Quae praepollentes generosa stirpe parentes
Nobilitans claris extulerat studiis,
Atque colens castam reverenter monogamiam
Vixit divinis prona ministeriis.
228 Inque bona Marthae satagens consistere parte,
Practica quod docuit vita sequi studuit.
Veste, cibo, lingua, pede, totis nisibus ipsa
Se miseris largam praebuit atque piam.
Religione pios prae cunctis fovit amicos,
Cunctis morigeram se dedit et placidam.
Atque manens mitis, patiens ac nescia litis,
Complacuit mundo; o! utinam Domino.
Carnem castigans, precibus loca sancta frequentans,
Quaerere coelestem sedula suevit opem.
[Col. 0257B] Crede, penegyricis non haec me fingere vanis,
Nec matrem verbis tollere falsidicis.
Consule rumorem quaquaversum popularem
Dictaque de veris paucula, certus eris.
Hanc quoque postremo mera cum confessio crebro
Purgasset Domino dedita corde pio,
Communita fide, spe tuta, vigens pietate
Felix hanc vitam deseruit miseram,
Cum mensis Janus quintas devolveret Idus;
Movit permultas morte sua lacrymas.
Pro qua, quaeso, precor, peto, postulo, flagito, lector,
Pulses supplicibus ut Dominum precibus,
Quatenus ipsius pietate sui miseratus
[Col. 0257C] Abluat a cunctis mitis eam maculis;
Inque beatorum felici sorte suorum
Largus ei stabilem contribuat requiem.

Sequenti tempore quadragesimali imperator Ravennatem archiepiscopum Henricum promovit, et Nitzo [ al., Nitherus] Frisingensis episcopus, prius ex superbissimae [Col. 0258A] vitae habitu ad humilitatis et religionis speciem conversus, ac denuo ad pristinae conversationis insolentiam reversus, cum eum jussu imperatoris Ravennam perduxisset, subita inibi morte periit .—Imperator paschale festum Nemeti egit, indeque, ut aiunt, locum illum, 229 patris matrisque suae sepultura praeditum, magis magisque parvipendens, subiratus episcopoque loci illius infensus discessit.—Iisdem diebus Bonifacius, ditissimus Italiae marchio , imo tyrannus, insidiis a duobus exceptus militibus sagittisque vulneratus, et mortuus Mantuae sepelitur.—Cum imperator circa litaniarum tempus Solodori colloquium haberet, quidam ex Burgundionibus offensi inde discedunt, sed non multo post aliqui ex illis ad [Col. 0258B] gratiam ejus redeunt. Inde ipse, cum Turegi Pentecosten peregisset, in Pannonicam itidem expeditionem proficiscitur .—Ubi, Andrea Hungarorum rege pacis pactum parvipendente, Brezzizburch castrum imperator obsessum multis machinis oppugnavit, sed nullo modo capere potuit. Interim domnus papa Leo ab Andrea accitus, cum pro pace componenda laborasset, imperatorem ab obsidione devocavit, utpote sibi per omnia consentaneum. Sed econtra Andream, consiliis suis et versutiis sese experiens deludentem , illum excommunicare minatus est: et sic cum imperatore inde discessit, et aliquantulum temporis cum eo mansit. Ipsis diebus imperatrix iterum filium, qui Conradus postea vocatus est, imperatori peperit.

[Col. 0258C] 230 Discordia inter Gebhardum Ratisbonensem praesulem et Conradum Bajoariae ducem mota et agitata est. Reliquiae S. Zenonis ad Ulmam a Verona translatae sunt, et plurimis, ut fama divulgavit, claruere miraculis. Constantiae basilica S. Mariae corruit.

[Col. 0257] ( Incipit hic alter codex Gottwicensis, cum Murensi per duos hosce annos conspirans, quamvis ipse haec Bertholdo ascribat, cui etiam tribuuntur apud Urstisium, qui ab hoc anno Bertholdi, seu potius Bernoldi continuationem inchoat. Vid. anno priore, p. 127. Ita autem Bernoldus ad hunc annum: Imperator cum domino papa . . . aliquandiu detinetur, ut Mur. Imperator Henricus habito . . . subjectionem promitti fecit, ut Mur. Hazilinus etiam Babenbergensis episcopus infamis moritur.)

[Col. 0259A] 1053 Imperator cum domno Papa Natalem Domini Wormatiae egit, ubi cum papa, sicut dudum incoeperat, Fuldensem abbatiam, aliaque nonnulla loca et coenobia, quae S. Petro antiquitus donata feruntur, [Col. 0260A] ab imperatore reposcens exegisset, demum imperator pleraque in Ultraromanis partibus ad suum jus pertinentia pro Cisalpinis quasi per concambium illi tradidit, eique contra Normannorum violentiam [Col. 0261A] propulsandam auxilia delegavit. Ea siquidem gens a temporibus prioris Henrici regis in partes Calabriae, Samniae Campaniaeque confluxit; et, quia indigenis contra 231 Graecorum et Sarracenorum incursiones audacter praeliando auxiliabatur, primo gratanter accipitur. Postea vero pluribus eorum ad uberem terram concurrentibus, viribus adaucti ipsos indigetes, et eorum res violenter possedere. Leo Ost. l. II, c. 84.—Unde domnus papa cum pluribus Theutonicorum Romam rediens, post Pascha contra Normannos exercitum movit. Sed, exercitu ejus partim fugato, partim occiso a Normannis, ipse papa in quodam castello ab eis obsessus, cum, expugnata jam jamque munitione, necessitate coactus communionem eis prius interdictam reddidisset, [Col. 0261B] acceptus ab eis, Beneventum tamen cum honore reducitur ibique ne rediret, aliquandiu detinetur. Otto Frising. —Ipsis diebus quidam lacus, quos Julius Caesar perpetuo, ut putabatur, quadro opere fertur obstruxisse, nimia aquarum inundatione effracti, Narniam flumen Tiberimque ultra modum exundare fecere, subitaque illuvione multa aedificia, ipse pons Narniensis dirutus, multique mortales 232 assumpti sunt. Imperator in Saxonia apud Meresipurch, commorante secum rege Danorum, Pascha egit, ipsisque diebus Conradum Bajoariae ducem, cui jam prius infensus erat, incusatum, quorumdam principum judicio ducatu privavit. Quo tempore et majores et minores regni imperatorem se ipso multum deteriorem fore causabantur. Et hoc et [Col. 0261C] superiori anno frugum penuria facta est non modica. 233 Werinharius Augiensis monachus admodum doctus et vere religioni deditus, studio vitae perfectioris flagrans, peregrinando in Jerusalem pro Christo peregre profectus est, et illic etiam in agro Acheldemach [Col. 0262A] [Haceldama] obiens feliciter sepelitur. Cujus exemplum plures tandem secuti—sunt. Imperator Henricus, habito apud Triburiam conventu, filium suum aequivocum regem a cunctis eligi, eique post obitum suum, si rector justus futurus esset, subjectionem promitti fecit. Illuc Conradus dudum Bajoariae dux dum non venisset, et Hungaris se adjungere tentasset, quibusdam 234 suis possessionibus ab imperatore privatus est. Ibi etiam legati Andreae regis Hungarorum, qui pro pace componenda advenerunt, [re] composita ab imperatore remissi sunt. Hacilinus Babinbergensis episcopus infamis moriens locum dedit .

1054 Imperator vero in Bajoariam veniens, ducatum ejus provinciae filio suo aequivoco tradidit. [Col. 0262B] Sicque, in eadem commorans provincia, Natalem Domini in villa Ottinga egit, ibique Babenbergensem episcopatum Adalberoni consobrino suo donavit, et sic, per Alemanniam transiens, Turegi Quadragesimam inchoavit. Moguntiae autem Pascha celebravit, ubi Theobaldus Odonis filius, ad eum de Galliis adveniens, miles ejus efficitur.—Dominus papa tandem instante paschali tempore Romam reversus aegrotans, 235 invalescente in dies languore, glorioso exitu, cunctis prius benedicens et admonitis valedicens, et S. Petro peccata sua confessus, et devotissime se illi commendans, XVI Kal. Maii obiit, et in basilica S. Petri juxta S. Gregorii sepulcrum sepultus miraculis claruisse memoratur.—Gotifridus dux iterum rebellare imperatori molitur, et, clam [Col. 0262C] Italiam ingrediens, ibique dominam Beatricem , viduam post mortem viri sui marchionis Bonifacii, sibi in conjugium copulavit. Balduinus imperatori rebellat.

[Col. 0261] HUCUSQUE CHRONICA HERMANNI. ABHINC BERCHTOLDUS .

COMPENDIUM EX CODICE BERNOLDI.

[Col. 0055]

[Col. 0055B] 15 Archelaus in Viennam Galliae urbem ab Augusto relegatur, et Judaea tetrarchis committitur, et Augustus moritur anno aetatis LXXVI. Tiberius secundus, [Col. 0056B] privignus Augusti, regnavit annis XXIII.

20 Addit: Germanicus Caesar moritur. Tac. a. 16.

[Col. 0057D] 29 Dominus Jesus Christus, etc., ut Aug. ann. seq.

34 Addit: Stephanus lapidatur. Paulus convertitur.

38 Addit: Gaius Caligula tertius, annos IV, menses VI, dies VIII. Vir scelestissimus.

45 Marcus, etc., hoc deest in B.

[Col. 0058D] 56 Addit: Nero V, annos XIII, menses VII, dies XXVIII. Iste flagitiosus in cunctis, primam in Christianos persecutionem exercuit.

57 Seditio in Caesarea, etc., ut Aug.

59 Hucusque liber Actus apostolorum continens annos a passione Domini XXVII.

[Col. 0059C] 67 Nero, etc., ut Aug. In margine primaeva manu haec notantur: Hieronymus in libro De viris illustribus (cap. 12) : « Lucius Annaeus Seneca Cordubensis Sotini stoici discipulus, patruus Lucani poetae, multas epistolas scripsit ad Paulum apostolum, et Paulus ad illum: qui se talem inter suos esse optavit, qualis Paulus haberetur inter Christianos. » Opp. t. IV, p. II, p. 106 nov. ed. Maur.

68 Vespasianus dux exercitus adversus, etc., ut Aug.

69 Petrus et Paulus . . . trucidantur III Kal. Jul. caetera ut Aug. Linus I. a B. Petro sedit annis XII, passus est VI Kal. Dec. Antiochiae, etc., ut Aug. Galba VI, menses VII. Otho, menses III. Vitellius, menses VIII. Nota marginalis Bernoldi: Haec chronica [Col. 0059D] in successione Romanorum pontificum sequitur Eusebium, non pontificalem librum, cui tamen magis in hac descriptione esset credendum, ut puta quem Damasus papa rogatu S. Hieronymi diligentissime descripsit .

[Col. 0060C] 70 Vespasianus . . . constituitur. Vespasianus VII, regnat annos IX, menses XI, dies XXII. Vir militari virtute praecipuus.

71 Titus Judaeos, etc., ut Aug.

72 Hierusalem . . . a passione Domini XLII, a prima, etc., ut Aug.

80 Vespasianus profluvio, etc., ut Aug.— Titus VIII, Vespasiani filius annos duos, menses duos, vir omnium genere virtutum mirabilis, ita ut deliciae et amor humani generis diceretur.

81 Titus amphitheatrum, etc., ut Aug

82 Anacletus papa II, sedit annis XII, passus VI Kal. Maii.—Titus in eadem villa, etc., ut Aug.— Domitianus IX, frater Titi, annis XV, mensibus V. Hic, omnibus infectus sceleribus, secundo persequitur [Col. 0060D] Christianos. —Nota marginalis Bernoldi: Post Linum papam quidam libri habent Cletum, et post Clementem Anacletum; sed historia Eusebii Cletum papam omnino praeterit .

83 Domitianus eunuchos fieri prohibuit.

[Col. 0061B] 92 Hoc tempore Romani mala plurima, etc., ut Aug.

94 Ut Aug. In margine nota Bernoldi: Repugnantia videntur, Clementem papam trigesimo secundo [Col. 0061C] anno post mortem Jacobi fratris Domini inthronizari apostolicae sedi, et ad eumdem aliqua decreta constituisse .

98 Addit: Nerva X, senex anno uno, mensibus IV, diebus VIII. Hic primo edicto suo omnes exsules revocavit.

99 Sanctus Joannes, etc., ut Aug. Nerva confectus morbo obiit.—Trajanus XI, genere Hispanus, annis XIX, mensibus VI, diebus XV. Vir reipublicae utilis, sed errore deceptus tertio persequitur Christianos .

100 Alexandriae tertius, etc., ut A.

101 Joannes apostolus apud, etc., ut. A. an. pr.

102 Liber S. Hieronymi de viris illustribus asserit Clementem papam hic obiisse VIII Kal. Dec. [Col. 0062B] et quartum a B. Petro fuisse. Eus. a. 100.

103 Evaristus papa IV, sedit annis VIII, passus VI, Kal. Nov. Trajanus, etc., ut Aug.

[Col. 0062C] 105 Hoc tempore Simeon Cleophae filius Hierosolymis episcopus crucifigitur, pro quo Justus ordinatur Eus. a. 107.— Ignatius Antiochiae episcopus clarus doctor habetur.

107 Terraemotus magnus. Adhuc floruit Polycarpus Smyrnae episcopus, apostolorum discipulus.

108 Hoc tempore Plinius secundus philosophus clarus pro Christianis Trajanum mitigat; al. a. 102 .

109 Terraemotus multas urbes subvertit, et aurea domus Neronis incendio perit, et Pantheum fulmine concrematum. Eus. a. 111.

111 Addit: Qui quinto Nonas Maii martyrio coronatus est.

112 Alexandriae Primus, quartus, episcopus sedit annis XII; al. a. 109.

[Col. 0063C] 116 Ignatius Antiochiae episcopus martyrizatur. Pag. h. a.

118 Addit: Aelius Adrianus XII, annis XXI. Hic per Quadratum, etc., ut A. an. seq.

121 Adrianus plurima tributa relaxat. Eus. a. 119.

[Col. 0063D] 132 Sixtus papa sub Adriano imperatore passus est VIII Idus Aprilis; al. a. 127.

133 Addit: juxta Eusebii historiam annis XI. Passus est VI Non. Januarii.

139 Addit. Antoninus XIII, cognomento Pius, [Col. 0064C] annis XXII, mensibus III. Iste per Apologeticum, etc., ut A. an. seq.

140 Hyginus papa VIII sedit annis IV. Hic discessit IV Idus Jan.

144 Addit: obiit IV Idus Julii.

[Col. 0064D] 149 Pius papa juxta baptisterium S. Praxedis consecravit titulum S. Hermae, de quo Apostolus ad Romanos: Salutate Phlegontam (et) Hermen, cujus creditur esse liber ille Pastoris, licet apocryphus, qui apud Graecos multum usitatur .

[Col. 0065C] 158 Anicetus papa decimus sedit annis XI, martyrio coronatus est XVI Kal. Maii, cujus temporibus memorat Hegesippus se Romam venisse, ibique ad Eleutherium papam permansisse. Eus. hist.

160 Hierosolymis, etc., ut Aug. a. pr.

161 Antoninus Pius, etc., ut A. an. praec.

162 Marcus Antoninus Verus cum fratre Lucio Aurelio Commodo annis XIX, mense uno.

163 Hi primum aequo jure administraverunt imperium.

164 Lucio Caesari, etc., ut Aug. a. 162.

165 Fronto orator, etc., ut A. an. 163.

166 Caesares, etc., ut Aug. an. 164.

167 Sub his principibus quarta persecutio, etc., ut A. an. 165.

[Col. 0065D] 169 Hoc tempore lues maxima, etc., ut A. an. 167.

70 Soter papa XI sedit annis VIII. Hic discessit XI Kal. Maii, a. 177.

171 Antiochiae Theophilus episcopus vir sapiens ordinatur.

172 Alexandriae Agrippinus episcopus nonus sedit annis X. Lucius Caesar, etc., ut. an. 170.

[Col. 0066C] 173 His temporibus Hegesippus, Dionysius Corinthi episcopus, Modestus, Melito, Pynetus Cretae episcopus, Theophilus Antiochiae episcopus, Apollinaris et alii plurimi doctores clari habentur.

176 Hoc tempore Tatianus Encratitarum haeresin condit. Antoninus imperator multa praelia per se et per duces suos contra Romanos inimicos exegit. Antiochiae VII episcopus Maximus constituitur. al. 186.

177 addit: Eleutherius papa XII sedit annis XIII.

178 Imperatores de hostibus triumphant, et debita plebi relaxant.

179 Lucius Britanniae rex ab Eleutherio papa, ut Christianus efficiatur, impetrat.

180 Antoninus in Pannonia moritur.

[Col. 0066D] 181 L. Antoninus Commodus XV, post mortem patris, annos XIII regnavit. Hic Germanos feliciter vicit. Caeterum obscenus et pravus fuit.

182 Alexandriae Julianus X episcopus sedit annis X.

183 Templum Serapis, etc., ut. A. an. 181.

[Col. 0067C] 184 Hoc tempore Panthenus, ut. A. an. 182.

186 Commodianae, etc., ut. A. an. 183.

187 Origenes, etc., ut. A. an. 185.

188 Hoc tempore Montanus, etc., ut. A. an. 186.

189 Irenaeus Lugdunensis episcopus et alii doctores claruerunt.

190 Capitolium, ut. A. an. 188.

191 Commodus Colossi, etc., ut A. a. 189.— Victor papa XIII sedit annis XI.— Alexandriae Demetrius [Col. 0067D] XI episcopus annis XLIII.

193 Magna quaestio de pascha, etc., ut Aug. a. 191.

194 Commodus cunctis, etc., ut in Aug. a. 192.— Aelius Pertinax XVI menses VI. Hunc Julianus jurisperitus occidens regnavit menses septem.—Severus XVII, genere Afer, annis XVII. Hic Julianum civili bello vicit, et se Pertinacem appellavit.

197 Hoc tempore Narcissus Hierosolymitanus, etc., ut Aug. a. pr.

[Col. 0068C] 199 Judaicum, etc., ut Aug. a. pr.

200 Severus Parthos, etc., ut Aug. a pr.

202 Thermae Severianae, etc., ut Aug. a. pr.— Victor papa martyrizatus est XII Kal. Maii.

203 Zephyrinus papa XIV, sedit annis XVIII; qui discessit VII Kal. Sept.

204 Severus quinta persecutione, etc., ut Aug. a. pr.

206 Perpetua, etc., ut Aug. a. pr.

[Col. 0068D] 207 Hoc tempore Symmachus, etc., ut Aug. a. pr.

208 Severus vallum, etc., ut Aug. a. pr.

210 Tertullianus, etc., ut Aug. a. 208.

211 Severus in Britannia moritur. Antoninus Caracalla XVIII, annis septem.

212 Antiochiae nonus episcopus Asclepiades ordinatur.

213 Hoc tempore Alexander episcopus Cappadociae a Narcisso Hierosolymitano episcopo constituitur. Vid. Aug. a. 212.

[Col. 0069C] 214 Antoninus Caracalla, etc., ut Aug. a. pr.

216 Antoninus Romae, etc., ut Aug. a. pr.

217 Antoninus impatientia, etc., ut Aug. a. pr.

218 Antoninus interficitur anno vitae XLIII.—Opilius Macrinus XIX, annum unum regnavit.

219 Macrinus cum filio Diadumeno occiditur.—M. Aurelius Antoninus XX, annis quatuor.

220 Callistus papa XV sedit annis V. Passus est [Col. 0069D] sub Alexandro imperatore, secundo Idus Octobris.

221 Hippolytus episcopus clarus habetur.

222 In Palaestina, etc., ut Aug. a. pr.

223 Aurelius tumultu militari Romae occiditur.—Aurelius Alexander XXI annis XIII. Hic in matrem suam unice pius fuit, et cunctis charus.

224 Alexander Xerxen regem Persarum vicit.

225 Urbanus papa XVI sedit annis VIII. Hic multos nobilium ad fidem Christi convertit; octavo Kal. [Col. 0070C] Julii obiit.

227 Neronianae thermae Alexandrinae vocantur.

232 Pontianus papa XVII sedit annis sex, passus est sub Maximino imperatore XII Kal. Dec.

233 Alexandriae Heraclas XII episcopus, vir sapiens, sedit XIII.

235 addit: Maximinus XXII, annis tribus. Hic Christianos, et maxime rectores Ecclesiae, sexto post [Col. 0070D] Neronem persequitur.

236 Alexander Hierosolymorum episcopus XXXV; al. a. 212.

237 Pontianus papa et successor ejus Anterus XVIII papa post primum mensem pontificatus martyrizantur, tertio Nonas Januarii. Eus. a. 239.

238 Fabianus papa XIX sedit annis XIV. Maximinus Aquileiae occiditur. Gordianus XXIII annis sex.

[Col. 0071B] 244 Gordianus cum victor, etc. ut Aug. a. pr.— Philippus XXIV cum filio Philippo annis septem. Hic primus omnium imperatorum Christianus fuit. Nota Bernoldi in margine superiore. De hoc Philippo legitur in eccles. Hist. quod in ipsa die Paschae cum communicare vellet, ab episcopo loci non permitteretur, [Col. 0071C] usque dum praemissa confessione peccatorum inter poenitentes satisfaceret .

245 Philippus Philippum filium suum consortem regni sui fecit.

247 Alexandriae XIII Dionysius episcopus clarus doctor sedit annis XIX, qui suo tempore Sabellianam haeresin apud Ptolemaidam asserit exortam. Eus. a. 249.

248 Millesimus annus ab urbe condita festive celebratur.

249 Origenes presbyter his temporibus tanta scripsit, ut Hieronymus quodam loco quinque millia librorum ejus se legisse dicat

251. Philippus Senior Veronae, Junior vero Romae occiditur. Decius XXV, anno uno, mensibus tribus. Iste septimus in Christianos persecutionem excitavit.

[Col. 0071D] 252 Fabianus XIII Kal. Feb. martyrizatur, pro [Col. 0072B] quo Cornelius papa XX sedit annis tribus. Decius cum filio suo in Thracia a Gothis occiditur Gallus XXVI cum Volusiano filio annis duobus, mensibus III. al. a. 251.

253. Origenes anno aetatis, etc., ut Aug. Novatus presbyter Romanae Ecclesiae haeresis Novatianorum [Col. 0072C] auctor: qui se Catharos dixerunt. In margine nota Bernoldi: Novatiani in crimine lapsis veniam denegant, et si digne poeniteant.

254 Gallus et Volusianus interfecti sunt Interamnae. Valerianus XXVII cum Gallieno annis XV. Iste octavus persecutionem in Christianos exercuit.

255 Cornelius papa martyr efficitur XVIII Kal. Oct. Lucius papa XXI sedit menses VIII, passus IV Non. Martii.

256 Stephanus papa XXII sedit annis duobus. Martyrio coronatus est IV Non. Augusti.

258 Sixtus papa XXIII sedit annis undecim, qui pro Christo decollatus est VIII Idus Aug.—Valerianus commota persecutione, a Sapore rege Persarum captus et oculis privatus, in servitute miserabili consenescit, [Col. 0072D] et Gallienus territus pacem Christianus reddidit.

[Col. 0073C] 265 Alexandriae Maximus XIV episcopus sedit annis XVIII, al. a. 264.

268 Dionysius papa XXIV sedit annis IX. Discessit VI Kal. Jan. Paulo Samosateno haeretico deposito, Domnus XVI Antiochiae episcopus ordinatur, al. a. 270, Eus. a. 267.

269 Addit: Claudius XXVIII, anno uno, mensibus IX. Iste Gothos, etc., ut A. an. seq.

270 Paulus de Samosata Antiochenus episcopus haereticus esse convincitur. Nota marginalis Bernoldi: Hic Antiochiae episcopus feminarum consortio delectabatur, quod et clericis suis concessit, ne sibi hoc crimen possent imputare, quippe astricti eodem crimine. Hic etiam Christum hominem communis naturae esse asseruit. Hic cum damnatus nollet ab ecclesia discedere, [Col. 0073D] ad cumulum sui dedecoris publica manu expellitur ab ecclesia, ut narrat ecclesiastica Historia .

271 Claudius Sirmio moritur, pro quo frater Quintillus regnavit dies XVII, et Aquileiae occiditur. Aurelianus XXIX annis quinque, mensibus sex. Hic reipublicae utilis, primo, etc., ut Aug.

273 Zenobia regina Orientis vincitur.

274 Aurelianum Romae, etc., ut Aug. a. pr.

275 Aurelianus templum soli aedificat, et nonam persecutionem in Christianos excitat.

[Col. 0074C] 276 Aurelianus divino fulmine territus, inter Byzantium et Heracleam a militibus occiditur. Tacitus XXX mensibus VI. Quo apud Pontum occiso, Florianus regnavit dies LXXXVIII, et apud Tharsum occiditur.

277 Felix papa XXV sedit annis quinque; martyrio coronatus est III Kal. Junii.—Probus XXXI annis sex, mensibus quatuor.

278 Galliae a barbaris vastatae a Probo Romano restituuntur imperio.

279 Anatolius, etc., ut A. a. pr.

280 Manes quidam. . . condidit, ut Aug. a. pr.

281 Antiochiae, ut. A. an. pr.

282 Eutychianus papa XXVI sedit mensibus X, passus pro Christo VIII Kal. Aug. Vid. not. an. [Col. 0074D] praec.

283 Gaius papa XXVII, sedit annis XV. Alexandriae Theonas episcopus XV, annis XVIII.— Probus apud Sirmium tumultu militum occiditur.—Carus XXXII cum filiis Carino et Numeriano annis duobus.

284 Carus victor, ut A. a. pr.

285 Numerianus occiditur. Carinus apud Margum a Diocletiano interficitur. Hucusque, etc., ut Aug. a. pr.— Diocletianus XXXIII annis viginti.

[Col. 0075C] 286 Ab hoc anno, ut A. a. pr.

287 Diocletianus Herculium Maximianum in consortium regni assumit, al. a. 285.

288 Maximianus, etc., ut a. pr.

289 Hoc tempore Carausius. . . vastaverunt, ut A. a. pr.

291 Diocletianus Constantium, etc., ut in Aug. a. pr.

292 Diocletianus, ut A. a. pr.

293 Hoc tempore Phierius, ut A. a. pr.

294 His temporibus, ut A. a. pr.

296 Diocletianus se, ut A. an. pr.

298 Gaio papae X Kal. Maii martyrizato Marcellinus XXVIII successit annis novem, qui item pro Christo passus est VI Kal. Maii. Nota marginalis Bernoldi: [Col. 0075D] Hucusque ecclesiastica Historia Eusebii successiones praesulum Romanorum, sive Alexandrinorum apte describit, sicut et hic descriptae habentur .

299 Diocletianus victo Achilleo, etc., ut A. an. 297.

300 Constantius sexaginta millia Alamannorum occidit.

[Col. 0076C] 301 Alexandriae XVI Petrus episcopus sedit annis XII. Eus. a. 303, al. a. 300.

302 Galerius Maximianus Narseum, etc., ut A. an. praec.

303 Diocletianus. . . triumphant, ut A. an. praec.

304 Diocletianus in Oriente, et Herculius Maximianus in Occidente ecclesias subvertunt, libros divinos incendunt, et Christianos decima persecutione post Neronem cruciaverunt.

305 Diocletianus Nicomediae et Maximianus Mediolani purpuras et regnum, ob senectutis defectum, sponte deponunt.—Galerius et Constantius Augusti.—Maximinus persecutor Christianorum et Severus Caesares eliguntur.

306 Constantius augustus vir mansuetus in Britannia [Col. 0076D] Eboraci obiit. Paul. Oros. h. a.— Constantinus Constantii XXXIV ex concubina Helena filius, annis triginta, mensibus decem. Hic primus imperator. . . coeperunt, ut A. an. praec.

307 Maxentius, Maximiani Herculii filius, Augustus appellatur.—Marcellus XXIX papa sedit annis quinque, passus est XVII Kal. Febr.

[Col. 0077C] 308 Maximianus Herculius, etc., ut A. an. praec.

309 Occiso Severo, etc., ut A. an. praec.

310 Galerius Maximianus Christianorum persecutor, divina ultione tactus, parcere Christianis jussit.

311 Maximinus Caesar persecutionem restaurat et ipse moritur.

312 Petrus Alexandriae episcopus martyrio coronatur, pro quo Achillas XVII sedit, al. a. 311. Magna fames et lues in persecutores facta est.

313 Persecutio, ut A. an. praec.

314 Constantinus Maxentium civili bello, Deo juvante, apud pontem Molvium vicit.

315 Maximinus Caesar cum magno cruciatu miserabiliter et digne moritur, al. a. 313.

316 Plurimi, etc., ut A. an. pr.

[Col. 0077D] 318 Licinius Caesar primo bonus Christianorum ultor, prava contra Constantinum machinans, et Christianos persequens, victus bello interiit . Melchiades papa XXXI sedit annis IV, obiit IV Idus Januarii .

320 Hoc tempore Alexandriae presbyter Arius nefandam haeresim Arianorum condit sub Alexandro episcopo qui Achillae successit.

[Col. 0078C] 321 Silvester papa XXXII sedit annos XXIII, menses X, qui discessit pridie Kal. Jan.

322 Concilium in Nicaea congregatur CCCXVIII episcoporum sub Silvestro papa, in quo Arius condemnatur, et septuaginta capitula constituuntur, sicut Athanasius dicit, qui eidem synodo interfuit. Nota marginalis Bernoldi: Sunt ex Nicaeo decies septena statuta, sicut Athanasius scribit simul et papa Marcus.

325 Vicennalia Constantini Romae acta.

327 Constantinus Sarmatas, Gothos et multas nationes Romano subdit imperio, al. a. 332.

328 Constantinus Byzantium urbem reparavit, et ex suo nomine Constantinopolim appellavit et sedem Romani regni eam esse voluit, al. an. 329.

329 Alexandriae Athanasius episcopus ordinatur, [Col. 0078D] al. a. 328.

330 Hoc tempore Indi et Iberi efficiuntur Christiani. Socr. a. 327

331 His temporibus Eusebius Caesariensis episcopus et Juvencus poeta et plurimi doctores claruerunt.

332 Antonius, ut A. an. seq.

333 Constantia, Constantini soror, uxor Licinii moritur.

[Col. 0079C] 334 Constantinus in Arianum dogma labitur .

335 Constantinus, dum bellum in Persas pararet, apud Nicomediam obiit, anno aetatis 66. Hier. a. 338.— Constantius filius Constantini cum Constantino et Constante fratribus annis XXIV, mensibus V, diebus XIII regnaverunt.

336 Constantius per Arianum presbyterum et Eusebium Nicomediensem fit Arianus et catholicos persequitur.

337 Jacobus Nisibinus virtutibus claruit. Hier. a. 339.— Dalmatius Caesar occiditur.

339 Terrae motus multas urbes diruit.

340 Franci, etc., ut Aug. a. seq.

341 Constantinopoli . . . substituitur, ut A. an. seq.

342 Hoc tempore Maximinus Trevirorum episcopus [Col. 0079D] clarus habetur, a quo Athanasius, Alexandriae episcopus, a Constantio profugus honorifice suscipitur.

[Col. 0080C] 343 Marcus papa XXXIII sedit annis duobus, discessit Nonis Octobris.

345 Addit: Julius XXXIV papa annis quindecim, al. a. 337.

346 Bellum, etc. ut A. an. seq.

347 Constans haud longe ab Hispania interficitur anno aetatis XXX, al. a. 350.

349 His temporibus ossa . . . illata sunt, ut Aug. a. seq.

351 Antonius monachus centesimo quinto suae aetatis anno in eremo moritur; quo tempore multi eremitae virtutibus claruerunt. Hier. a. 358.

352 Victorinus rhetor et Donatus grammaticus Romae insignes habentur. Hier. a. 355.

353 Julianus, etc., ut A. an. seq.

[Col. 0080D] 354 Magnae, etc., ut Aug. an. seq.

355 Julianus Rheno Germanos vicit.

[Col. 0081C] 356 Hoc tempore Hilarius Pictaviensis episcopus, et Athanasius Alexandrinus et omnes catholici episcopi multa ab Arianis mala perpessi sunt. Hier. a. seq.

357 Apud Ariminum synodus 400 episcoporum Arianorum contra fidem facta est, al. a. 359.

358 Julianus, bellorum successu elatus, Augusti nomen usurpat. Constantius in Parthos bellum parat. —Nota marginalis Bernoldi: Liberius papa XXXV sedit annos sex. Quo expulso locum ejus Felix papa XXXVI uno anno occupavit, et iterum Liberius suae sedi restituitur. Hier. a. pr.— Sanctus autem Felix Constantium imperatorem haereticum esse declarans, martyrizatus est IV Kal. Aug. .

359 Constantius. . . . . sumens moritur. Hier. a. [Col. 0081D] 362.— Julianus XXXVI apostata anno uno, menses octo. Hic ex Christiano lectore paganus factus persequitur Christianos.

360 Pagani. . . . . invadunt, ut Aug. an. seq.

361 Julianus ad bellum. . . . . anno aetatis XXXII, ut Aug. a. seq.— Jovianus XXXVII, menses VIII. Iste iterum cum omni exercitu ad Christianitatem rediit. Hier. a. 364.

[Col. 0082C] 362 Synodus haeretica Antiochiae facta est.—Jovianus. . . moritur, ut Aug. an. seq.— Valentinianus XXXVIII regnavit annis undecim. Hic, etc., ut A. an. seq.

363 Valentinianus Valenti, ut A. an. seq.

364 Valens ab Eudoxio Arianorum episcopo seductus et baptizatus, post mortem fratris orthodoxos persequitur.

365 Gratianus, Valentiniani filius, Ambianis imperator efficitur. Vera lana, etc., ut A. an. seq.

366 Athanaricus, rex Gothorum, Christianos in sua gente persequitur. Hier. a. 370. Damasus papa XXXVII sedit annis XVIII.

367 Hoc tempore Apollinaris Laodiceae episcopus plura scripsit, sed postea haeresin condidit.

[Col. 0082D] 368 Magna fames in Phrygia.

369 His diebus post Auxentii, etc., ut Aug. a. seq.

370 Valentinianus Saxones in regione Francorum caede perdomuit.

371 Burgundionum octoginta fere millia juxta Rhenum consederunt. Amm. a. 372; Hier. a. 374.

372 Post Auxentium Arianum Ambrosio ordinato Italia ad rectam fidem redit.

[Col. 0083C] 373 Valentinianus bellum in Sarmatas parans apoplexi moritur. Valens XXXIX post mortem fratris cum Gratiano et Valentiniano annis quatuor regnavit, al. a. 375.

374 Gratianus triginta millia Alamannorum delerit. Hier. a. 378.

375 Valens legem dedit, etc., ut Aug. a seq.— Gothi datis, etc., ut Aug. a. 377.

377 Valens a Gothis, occiso exercitu, fugiens, in domo quadam vivus crematur, al. a. seq.

378 Post mortem Valentis Ariani imperatoris Gratianus cum Valentiniano fratre suo annis sex regnavit. —Hucusque Chronica Eusebii Hieronymus perduxit. [Col. 0084C] Hinc autem usque ad annum millesimum quinquagesimum quartum ab incarnatione Domini dominus Heremannus sua Chronica perduxit .

379 Gratianus imp. Theodosium Orienti imperatorem praefixit. Priscillianus, etc., ut Aug.

380 Ab hoc tempore. . . paschales circulos inchoat.

381 Synodus secunda . . . Damaso papa: et post damnationem praedicti haeretici tres canones constituuntur.

384 Maximus sibi regnum usurpans Gratianum Lugduni occidit .

[Col. 0085C] 385 Hieronymus presbyter, jam in Bethlehem habitans, clarus habetur. Prosp. h. a.— Priscillianus haereticus in synodo Burdegalensi damnandus fugit, sed Treviris ab Evodio praefecto interficitur . Prosp. h. a.

386 Hoc tempore Siricius papa scripsit decretalia quindecim capitula Himerio Tarraconensi episcopo .

388 Theodosius Augustus Maximum tyrannum Aquileiae occidit.

389 Ut Aug.

390 Hoc tempore S. Martinus, Ambrosius episcopi, Hieronymus presbyter, Joannes Chrysostomus, Augustinus et Severus aliique quam plures doctores claruerunt.

[Col. 0086C] 392 Valentinianus dolo Arbogastis laqueo vitam finivit . Hieronymus, etc., ut Aug.

393 Ut Aug.

394 Joannes . . . Hieronymus descripsit, etc., ut Aug.

395 Theodosius imp. Eugenium tyrannum vicit, et ipse eodem anno Mediolani in pace quievit: pro que Arcadius et Honorius filii ejus annis XIII. Augustinus Hippone ordinatur episcopus. Joannes eremita migravit ad Dominum.

396 Gildo comes Africam sibi tyrannice usurpavit.

397 Sanctus Martinus Turonorum . . . Severus egregie composuit.

[Col. 0087C] 398 Sanctus Ambrosius Mediolanensis archiepiscopus, doctor egregius, migravit ad Dominum V Kal. Maii. .— Romae Anastasius, etc., ut Aug.— Gildo comes pugna victus interiit.

399 Templa idolorum destruuntur, et ludi gladiatorum tolluntur.

400. Gothi Italiam devastant. Hoc tempore Anastasius papa sua decreta constituit, et inventos in Urbe Manichaeos damnavit. Corpora prophetarum Habacuc et Michaeae a Domino revelantur .

401 Joannes . . . Theophilus clarissimi habentur, sed adeo discordes, ut, etc., ut Aug.

402 Gothi Stiliconem ducem cum Romano exercitu fugaverunt. Innocentius papa XLII sedit an. XIV , qui LVII capitula decretalia scripsit. Prosp. Marc.

[Col. 0088C] 403. Carthagini . . . habetur. Cod. eccl. Afr.

404 His temporibus Innocentius papa multa decreta fecit. Orosius presbyter clarus habetur. Prosp. a. 396.

405 Hoc tempore Radagaisus cum CC millibus Gothorum, Deo donante, est victus.

406 Wandali . . . ingressi sunt.

407 Innocentius papa Arcadium imperatorem excommunicat, qui consensit ut expelleretur Joannes Chrysostomus .

408 Arcadius . . . annis XV regnavit.—Stilico dux fortis ab Honorio Aug. occiditur.

409 Wandali, Alani, Suevi tertio die Octobris, etc., ut Aug.

[Col. 0089C] 410 Alaricus rex Gothorum Romam obsedit et irrupit, anno ab Urbe condita MCLXIV, et quia Christianus erat, locis sacratis et ad ea profugis tantum pepercit.

411 Pestilentia, fames et gladius barbaricus miserum [Col. 0089D] late devastant orbem.

412 Gothorum maxima pars Gallias ingressa.—Heros . . . ordinatur, ut Aug.

413 His temporibus Pelagius, etc., ut Aug.— Burgundiones . . . obtinuerunt, ut Aug.

414 Ut Aug.

415 Gothi . . . est captus, ut Aug.— Corpora SS . . . [Col. 0090C] Hierosolymis inventa sunt.

416 Romae Zosimus papa XLIII sedit annis tribus, qui etiam sua ad Ecclesiae statum decreta promulgavit Ysicio episcopo sub quatuor capitulis.

417 Honorius . . . et in exsilium postea misso.—Quaestio . . . [Col. 0090D] sub Zosimo papa, ut Aug.

418 Carthagini . . . damnantur, ut Aug.— Eclipsis solis XIV Kal. Augusti facta est

419 Honorius Aug. Constantium ducem consortem facit imperii. Romae Bonifacius papa XLIV sedit annis quatuor, qui etiam quatuor decreta fecit: cum quo ab aliis papa ordinatur Eulalius, qui tamen ab Augusto deponitur.

[Col. 0091D] 420 Bethlehem Hieronymus presbyter, egregius interpres, anno aetatis XCI obiit .

421 Constantius imp. Ravennae moritur.

423 Romae Coelestinus papa XLV sedit annis IX, qui XXII capitula decretalia episcopis Galliarum scripsit.—Placidia Augusta a fratre Honorio pulsa, ad Theodosium in Orientem proficiscitur. Honorius imperator Occidentis moritur, et Joannes tyrannus regnum ejus occupavit.

424 Theodosius . . . remittit, ut Aug.

425 Valentinianus cum matre Joannem tyrannum Ravennae oppressit.

[Col. 0092D] 426 Patroclus . . . trucidatur, ut Aug.

427 Bonifacius . . . pervium efficitur, ut Aug.; caetera desunt.

428 Nestorius . . . arguitur, ut Aug.

429 Agricola . . . inficit errore.

430 S. Augustinus Hipponensis episcopus, in civitate sua a barbaris obsessus, cum intra ipsas angustias obsidionis pro Ecclesia sollicitus, Juliani argutiis pro gratia Dei pugnans, etc., ut Aug

431 Tertia synodus . . . damnatur, et duodecim capita contra eamdent scribuntur.

[Col. 0093C] 432 Romae Xistus papa XLVI sedit annis VIII.

433 Valentinianus Aug. multa ecclesiis dona dedit.

434 Wandali jam novem annos Africam, etc., ut Aug.

435 Pax cum Wandalis facta.

436 Gothi Narbonam obsessam fame premunt.

437 Bellum a Romanis contra Gothos geritur.

438 His temporibus S. Prosper, Regiensis episcopus, contra librum Cassiani de Protectione Dei scripsit, [Col. 0094C] in quo eumdem liberum arbitrium nimis extulisse probavit . Marcell.

439 Julianus Arelatensis episcopus, Pelagianista jactantissimus, Ecclesiae communioni subrepere tentans, a Xisto papa denuo damnatur. Prosp.

440 Romae defuncto Xisto, Leo, vir doctrina et moribus insignis, papa LXVII sedit annis XXII, qui Eutychianam et Nestorianam haereses condemnavit et XLIX decreta conscripsit.

[Col. 0095C] 441 Theodosius imp. contra Wandalos per duces suos bellum movet.

443 Sanctus . . . successit. Leo papa multos in urbe Manichaeos publicavit, et libros eorum incendit. Idem constituit ut monacha velamen capitis ab episcopo benedictum nullatenus acciperet, nisi prius virginitas illius probata foret. Unde et Augustinus asserit, nec illam inter virgines consecrandam fore, si qua esset et [Col. 0095D] ante baptismum corrupta. Anast.

444 Attila rex Hunnorum Bledam fratrem suum regnique consortem interemit. De hujus anni Pascha, etc., ut Aug.

445 His temporibus Leo papa inter alia bona basilicas SS. Petri et Pauli renovavit.

[Col. 0096C] 446 Apud Ephesum Septem Dormientes, etc., ut Aug.

447 Eutyches . . . Theodosio Juniore Aug . . . legatos misit, ut Aug.

448 Theodosius imp . . . , pro se misit.

449 Iterum catholici ab imperatore Theodosio ad audientiam vocati.

450 Leo papa . . . curavit. Theodosius imperator moritur, [Col. 0096D] pro quo Martianus Orientis imperium adeptus et septem annis regnans, Eutychetem cum suis sequacibus damnat. Placidia Augusta obiit. Romani Aetio duce Gothis auxiliatoribus Attilam vicerunt regem Hunnorum.

[Col. 0097C] 451 Attila rex collectis viribus Aquileiam magna vi cepit; ad quem Valentinianus imperator, Leonem papam mittens, pacem cum eo fecit.

452 Attila rex Hunnorum in suis sedibus moritur. Hoc tempore quarta synodus . . . congregatur, ibique [Col. 0097D] damnatis haereticis XXVII canones statuerunt.

453 Valentinianus imp. Aetium patricium manu sua in palatio fraudulenter occidit.

454 Valentinianus imp. in campo Martio ab amicis Aetii interimitur; pro quo Maximus invadens imperium, infra duos menses a militibus occiditur. Post [Col. 0098C] quem Avitus sumpsit imperium.—Ipso anno Gensericus rex Wandalorum Romam cunctis opibus exspoliat.

455 Avitus imperium Placentiae deposuit, pro quo Majorianus regnavit annis quatuor.

[Col. 0098D] 456 Martianus imp. Orientis obiit, pro quo Leo imp. annis XVII regnat. Ab hoc anno Victorius paschales cyclos, sed errore plenos, inchoat, jubente papa Hilario.

457 Majorianus imp. Occidentis in Africam contra Wandalos movit procinctum.

[Col. 0099C] 460 Majorianus imperator a Richimere patricio fraudulenter perimitur.

461 Severus Ravennae . . . regnavit.—Turonis B. Perpetuus episcopus factus corpus S. Martini transtulit.

462 Romae Hilarius papa XLVIII sedit annis VI, mensibus III; qui haereses Eutychianam et Nestorianam damnavit, et inter alia bona etiam duas bibliothecas [Col. 0099D] in Urbe condidit et sex synodica capitula constituit.

463 Rex Alanorum Italiam petens apud Pergamum a Richimere patricio pugna interiit.

464 Severus imp. fraude, ut aiunt, Richimeris veneno periit.

[Col. 0100C] 466 Leo imp. Anthemium . . . misit, qui regnavit annis auinaue.

467 Tolosae . . . tota die profluxit.

468 Arabundus . . . deportatur. Romae Simplicius . . . mensibus tribus, qui duo decreta promulgavit.

469 Romanus patricius imperium affectans decollatur.

470 In Gallia S. Remigius . . . archiepiscopus fit.

[Col. 0100D] 471 Richimer Anthemium imperatorem cum magna clade urbis Romae occidit, et Olybrium imperatorem constituit ipseque periit. Jorn.

472 Ravennae Glycerius sumpsit imperium. Constantinopoli Leo Leonem consortem regni fecit, quippe nepotem suum.

[Col. 0101C] 473 Leo senior imperator obiit, post quem Leo [Col. 0101D] junior paucis mensibus regnans et ipse moritur. Post hunc Zeno imp. regnavit annis XVII. Romae Glycerio successit Nepos in imperio.

474 Orestes patricius Nepotem imperatorem fugavit filioque suo Augustulo imperium dedit.

475 Odoacer rex Torcilingorum et Rugorum pervasa Italia . . . et Paulum patricios occidit, Augustulum imp. exsilio damnavit.

476 Odoacer Romae invito Zenone regnat.

477 Tempore Zenonis . . . ipso revelante reperta sunt, ut Aug. an. seq.

[Col. 0102D] 478 Simplicius papa Petrum . . . damnat, ut Aug. a. seq.

480 Hilderico rege Francorum mortuo . . . regnavit XXX annis.

482 Theodoricus . . . familiaris efficitur, et cum suis ei Gothis militavit. Zeno Augustus Theodoricum . . . . . fecit, ut Aug. a. seq.

483 Romae Felix tertius, papa L, sedit annis fere novem et canonum XXVII capitula constituit.

485 Hoc tempore . . . revocat, quem quondam accusabat; quo audito, etc., ut Aug.

[Col. 0103C] 488 Theodoricus rex . . . petiit: cui Odoacer occurrens bello conflixit, sed victus aufugit.

489 Theodoricus Odoacrum jam tertio devicit eumque fugatum Ravennae obsedit.

490 Odoacer quarto confligens cum Theodorico victus et captus est. Constantinopoli Zenon imp. moritur, post quem Anastasius imperium Orientis XXVIII annis rexit.

491 Romae defuncto . . . et diaconis agitur.

[Col. 0103D] 492 Theodoricus Ravennae Odoacrum sibi insidiantem peremit . . . obtinuit. Romae Gelasius papa LI sedit annos IV, menses VII, vir doctus et pius, qui omnes haereticos damnavit clerum Romanum auxit, [Col. 0104C] multa decreta fecit.

493 Hoc tempore in Africa beatus Fulgentius episcopus claruit doctrina et moratis actibus.

494 Ludovicus rex Francorum Alamannos bello vicit, Deo juvante, cui, cum in eodem bello perclitaretur, se crediturum promisit.

495 Ludovicus . . . conjuge sua Christiana . . . baptizatur.

496 Trasamundus rex Wandalorum in Africa, catholicis [Col. 0104D] infestus, ecclesias clausit et CCXL episcopos in Sardinia exsilio afflixit.

497 Boetius patricius . . . edidit. Romae Anastasius . . . annis fere duobus, et capita decretalia octo fecit.

[Col. 0105C] 498 Isauri, occiso Lilingo duce suo, ab Anastasio imperatore trucidantur.

499 Theodoricus rex . . . aedificia. Romae Symmachus . . . donec judicio Theodorici regis Symmachus in sede confirmatur.

[Col. 0105D] 500 Symmachus papa, synodo Romae acta, Laurentium aemulum suum Nuceriae ordinavit episcopum.

501 Theodericus rex . . . fecit. His temporibus . . . promeruit, ut Aug.

503 Quidam ex Romanis, etc., ut Aug.

[Col. 0106C] 504 Synodo CXV episcoporum, etc. ut Aug.

505 Ludovicus rex, etc., ut Aug.

506 Theodericus rex . . . exercitum movit.

507 Dissensio iterum inter Symmachum papam et Ecclesiam oritur.

[Col. 0106D] 508 Hoc anno Romae, etc., ut Aug.— Hoc quoque tempore Avitus abbas Aurelianensis virtutibus et prophetiae spiritu clarus effulsit. Greg. Tur. de glor. conf. c. 99.

[Col. 0107D] 509 Ludovicus, qui et Clodoveus, Francorum rex Parisiis obiit, ubi sedem regni instituit.

510 His temporibus Symmachus papa inter alia bona Manichaeos in urbe inventos damnavit; basilicam S. Petri et porticum marmore stravit et alia hujusmodi.

513 Cassiodorus hujus . . . chronica fecit, et tripartitam historiam ordinavit. Romae tandem dissensione cessante, Symmachus papa obiit in pace.

[Col. 0108D] 514 Romae Hormisda . . . adornavit, et quatuor decreta fecit.

515 Vitalianus quidam servus cum Scythis Anastasio imperatori rebellat.

516 Hormisda papa Anastasio imperatori pro fide catholica Constantinopolim legatos misit, cui imperator inter alia rescripsit ita: Nos jubere volumus, non nobis juberi.

[Col. 0109C] 518 Anastasius imp., haeresi favens Eutychetis et catholicos persequens, ictus fulmine interiit, major octogenario; pro quo Justinus imperator catholicus Constantinopoli regnavit annis octo, et cum Vitaliano tyranno pacem fecit, quem postea tamen peremit.

519 Justinus Augustus legatos Hormisdae papae pro fide missos honorifice suscepit, eisque in damnationem haereseos consentiens, multa per eos donaria Romam misit.

[Col. 0109D] 521 Justinus Augustus . . . exitium catholicis in Italia minitatur.

522 In Africa mortuo Trasamundo rege Wandalorum Ariano, Hildericus pro eo regnavit annis octo; qui statim ecclesias diu clausas aperuit, et omnes catholicos de exsilio revocavit.

523 Romae Joannes papa LV sedit annos duos, menses novem, qui a Theodorico Constantinopolim [Col. 0110C] missus, et a Justino Aug. et cunctis civibus honorifice susceptus, ad portam quae dicitur Aurea caecum illuminat et, coronato a se Justino Augusto, cum multis muneribus rediit.

524 Theodoricus rex Gothorum et tyrannus Romanorum Boetium . . . itidem interemit. Joannem quoque papam beatum carceris afflictione necavit XV Kal. Junii.

525 Theodoricus . . . ab obitu Joannis papae subito [Col. 0110D] Ravennae obiit, et sicut . . . dejectus est. Post quem nepos ejus, Athalaricus, puer cum matre regnavit annis octo.—Romae Felix . . . mensibus II.

526 Constantinopoli Justinus imp. obiit; pro quo Justinianus nepos ejus imperavit annis XXXVIII.

527 Justinianus Aug . . . militiae fecit. Gens Winilorum . . . invasit, et ibi habitavit.

[Col. 0111D] 528 His temporibus, etc., ut Aug.

530 In Africa occiso Hilderico . . . invadens, in catholicos et in omnes debacchatur. Romae Bonifacius II, papa LVII, sedit annis II, mense ferme uno.

531 Bonifacius papa Vigilium . . . combussit.

532 Ab hoc anno . . . Romanus abbas cyclum . . . in se annos continet. Romae Joannes . . . sedit annos duos, menses quatuor, cui Justinianus Aug. de fide sua litteras transmisit.

533 Romae mortuo Athalarico rege Gothorum Amalsuinda mater ejus Theodatum in consortium regni sumit: qui tamen eam postea occidi jussit, et ipse solus regnavit.

534 Belisarius patricius a Justiniano imp. missus, [Col. 0112D] gentem Wandalorum in Africa bello victam delevit, captoque rege eorum Gevamero (Gelimer) Carthaginem Romano populo restituit.

535 Romae Agapitus papa LIX sedit anno fere uno. Hic a Theodato tyranno pro gratia Justiniani Aug. missus Constantinopolim, Anthemium ejusdem urbis episcopum haereticum damnavit, ordinatoque alio episcopo, id est, Menete catholico, ipse ibidem obiit, in ecclesiasticis regulis apprime eruditus.

536 Romae Silverius, Hormisdae dudum papae filius, contra voluntatem cleri, a Theodato tyranno, pecunia corrupto, LX papa violenter promotus, sedit annum unum, menses quinque.

[Col. 0113D] 537 Silverius papa . . . falso criminatus, a Vigilio diacono afflictus exsilio, obiit XII Kal. Julii, et postea miraculis claruit. Ipseque Vigilius papa LXI ordinatus sedit annos XVII, menses VII.

538 Belisarius patricius et Vigilius papa Vitigisum regem Gothorum pugna victum, Constantinopolim perducunt ad Justinianum Augustum.

539 Belisarius patricius Parthos Antiochiam et Syriam vastantes redire coegit.

541 Totila rex Gothorum Romam Campaniamque [Col. 0114D] devastat.

542 Hujus Justiniani tempore corpus S. Antonii monachi divinitus revelatum Alexandriam transfertur.

Hoc tempore quinta synodus . . . collecta XIV capitula constituit.

543 Hoc tempore Benedictus abbas, cum . . . migravit ad Dominum. S. Remigius . . . migravit ad Dominum, ut Aug. an. seq.

544 Arator subdiaconus . . . oblatum publice recitavit.

545 Totila rex iterum Romam invasit.

[Col. 0115C] 546 Hoc tempore fuit S. Liberatus Carthaginensis archidiaconus, qui de auctoritate Chalcedonensis concilii multa utilia conscripsit, et Vigilium papam aliquando haereticis favisse monstravit.

547 Vigilius papa cum ad consensum haereseos et restitutionem Anthemii episcopi nullatenus adduci posset, Constantinopolim vi perductus, exsilio graviter est afflictus.

[Col. 0115D] 548 Justinianus Aug. basilicam Salvatoris, quae Sanctae Sophiae dicitur, incomparabili opere Constantinopoli construxit. Ipse leges, quae Justinianae dicuntur, composuit.

550 Victor . . . cyclos arguit.

551 Hucusque Jornandes episcopus . . . perduxit.

[Col. 0116C] 552 Hoc tempore Justinianus Augustus Narsetem eunuchum principem militiae faciens in Italiam misit.

554 Vigilius . . . . in Sicilia morbo calculi decessit. Pro quo Pelagius . . . . contra Vigilium culpatus, ascenso apud S. Petrum ambone et Evangelio super caput ejus posito, juramento se a crimine illato purgavit . Hic ordinatus est a Perusino et Ferentino episcopis, et Andrea Ostiensi archipresbytero. Nam [Col. 0116D] hoc est privilegium Ostiensis Ecclesiae ut episcopus ejus et archipresbyter (si episcopus ejus non adfuerit) Romani pontificis ordinationi perpetuo interesse debeant. Et episcopus, si adfuerit, deinceps privilegium pallii portandi habebit, quod nulli alii cardinali episcopo licebit. Anast.

[Col. 0117B] 557 Hildebertus rex Francorum moritur et Parisiis in basilica S. Vincentii sepelitur . . . . obtinuit.

558 Hoc tempore Turonis basilica S. Martini, rebellibus ad eam fugientibus, igne crematur; al., a. 560.

559 Lotharius rex, de malis suis poenitentiam agens, basilicam S. Martini reparans, stanno texit. S. Medardus . . . . cum magna gloria sepelitur. Fortunat. [Col. 0118B] in Vita.

560 Clotharius rex, filius Clodovei Magni, Compendii moritur anno regni LI.

563 Charibertus rex, libidini deditus, a S Germano Parisiorum episcopo excommunicatus obiit. Greg. Tur. a. 557.

564 Constantinopoli . . . Justinianus minor LI, homo iniquus et avarus, annis undecim regnavit.

[Col. 0119C] 565 His temporibus, immensa pestilentia et mortalitas totam Italiam, maxime Liguriam, devastavit. Narses patricius divitiis auctus, et ob id a Romanis invidiam passus et apud Augustum criminatus, Roma in Campaniam discessit eique successor Longinus in [Col. 0119D] Italiam mittitur. S. Columba . . . . praedicat.

566 Romae Joannes, etc., ut Aug.

567 Narses patricius, qui multum pro republica laboraverat, a Justino Aug. injuriis lacessitus, Longobardos in Pannoniis habitantes ad vastandam et possidendam Italiam invitavit.

Multa prodigia, et praecipue igneae acies in coelo visae sunt.

[Col. 0120C] 568 Longobardi, rege Alboino, mense Aprili Venetiam ingressi, eam, paucis civitatibus exceptis, sibi subjiciunt.

569 Alboinus rex cum Longobardis Liguriam incasit, Mediolanum et alias plerasque urbes cepit, Papiam [Col. 0120D] plus triennio obsedit.

570 Alboinus plerasque in Tuscia urbes cepit. S. Vedastus episcopus obiit.

571 Papienses regi Alboino ad deditionem veniunt.

572 Narses patricius obiit.

574 Alboinus rex Longobardorum per insidias conjugis suae ab armigero suo occiditur.

[Col. 0121D] 575 Constantinopoli Justinus imperator post multa mala sua in amentiam versus obiit. Pro quo Tiberius Constantinus, qui et ipso mente capto palatium rexerat, regnavit annis septem, vir Deo devotus.

576 S. Germanus Parisiorum episcopus migravit ad Dominum.

578 Romae Benedictus papa LXIV sedet annos IV, [Col. 0122D] menses duos . . . praesente convicit: ubi etiam ab episcopis Moralia in Job, venientibus . . . compulsus est.

579 Magna aquaram inundatio et illuvies, fulmina, terraemotus homines terruere. Mar. Greg. Tur. a. seq.

580 Cometa die Paschae visus. Suessionis coelum ardere visum est. Pestilentia ingens fit.

[Col. 0123C] 581 Hoc tempore exercitus Tiberii imperatoris Persas potenter superavit.

582 Constantinopoli Tiberius omni laude dignissimus obiit, pro quo Mauricius regnavit annis XXI. Romae Pelagius secundus papa LXV sedit annis X, [Col. 0123D] mensibus II. Hic templum S. Petri tabulis argenteis deauratis texit, aliaque multa bona fecit.

583 Childebertus rex Francorum, acceptis L millibus solidorum auri a Mauricio imp. ut Longobardos de Italia pelleret, cum eisdem pactum firmavit, et imperatori pecuniam requirenti nec responsum dedit.

584 Guntrammus rex in suburbano Cabillonensi monasterium S. Marcelli construxit.

[Col. 0124C] 585 Chilpericus rex Francorum, per insidias interemptus, Parisius sepelitur.

586 Longobardi Autharium regem sibi constituunt.

587 Globus igneus . . . cecidit. In Hispania Richaredus, Levigildi regis Gothorum Ariani filius, post [Col. 0124D] mortem patris effectus rex, a Leandro Hispalitano episcopo cum tota gente Gothorum ad catholicam fidem convertitur.

588 In Hispania haeresis Ariana . . . regis. Caesara regina, uxor Aunulfi regis Persarum, occulte baptizata, postmodum etiam maritum suum cum tota gente apud Antiochiam baptizari persuasit.

[Col. 0125C] 589 Childebertus rex sororem suam, Authario regi Longobardorum promissam, regi Gothorum, qui nuper catholicus factus est, in matrimonium tradidit.

590 Tunica . . . et aliis pluribus episcopis . . . allata est.

591 Rex Longobardorum Theodelindam, regis Bajoariorum [Col. 0126C] filiam, pulchram et piam duxit uxorem.

592 Ingens mortalitas facta est, in qua primo . . . diebus X, qui statim inter alia multa librum . . . itemque S. Pauli, et sex capitula synodica scripsit.

593 Siccitas magna, etc., ut Aug.

594 Item locustarum, etc., ut Aug.

[Col. 0127C] 595 Gregorius synodum XXIV episcoporum ad S. Petrum collegit indictione XIV.

[Col. 0127D] 596 S. Columbanus presbyter et abbas, post multa mirabilia. . . aetatis LXXII. Hoc tempore B. Gregorius papa, missis. . . Joanne et aliis, Anglorum gentem in Britannia ad fidem Christi convertit.

597 Childebertus rex Francorum obiit.

598 His temporibus, cum Romanus. . . captas per deditionem recepisset, et ob id Agilolfus rex Italiae et [Col. 0128C] ipsi Romae. . . pax utrinque facta est.

599 His temporibus monasterium, etc., ut Aug.

[Col. 0128D] 600 Gregorius papa Lundoniae. . . indictione IV. Clades glandularia multas civitates afflixit.

602 Mauricius imp. Phocam, reipublicae utilem, principem militiae fecit. Globi ignei in coelo visi.

603 Constantinopoli Phocas Mauricium imp. turpiter interfecit, et ipse pro eo annis VIII regnavit. Corpus S. Victoris. . . et miraculis declaratur.

[Col. 0129C] 604 Etherius Lugdunensis archiepiscopus obiit, eique Secundinus successit.

605 Beatus papa. . . mensibus. Sabinianus papa LXVII sedit anno. . . exspectabatur. Hoc anno synodus nefaria Cabillonis congregata, et B. Desiderius [Col. 0129D] Viennensis archiepiscopus injuste deponitur, et exsilio damnatur.

606 Fames Romae facta, et induciae cum Longobardis ad annum unum; mense Aprili et Maio cometa videtur.

607 Romae Bonifacius tertius papa LXVIII sedit [Col. 0130C] menses ferme novem. Post quem item cessavit episcopatus mensibus decem. Al. a. 606.

608 Bonifacius papa, quia Constantinopolitana . . . . Romae collegit.

609 Romae Bonifacius . . . post hunc cessavit episcopatus [Col. 0130D] mensibus ferme septem. Hic apud . . . et in honore S. Mariae . . . constituit.—B. Desiderius Viennensis archiepiscopus, de exsilio revocatus, factione Brunihildis et Theodorici lapidatus, post obitum miraculis claruit.

[Col. 0131C] 610 His temporibus Persae, multas provincias Romanis auferentes, Hierusalem cruce Domini spoliaverunt.

611 Heraclianus Phocam Aug. regno privavit, filioque suo Heraclio illud concessit, qui regnavit annis XXVI.— B. abbas Columbanus, S. Galli magister, a [Col. 0131D] Luxoviensi coenobio a se constructo, molimine Brunihildis pulsus, sanctum ibi Eustasium pro se reliquit abbatem.

[Col. 0132C] 612 B. Augustinus Anglorum archiepiscopus migravit ad Dominum. S. Columbanus, a Luxovio pulsus, concessu Theodeberti regis Brigantium venit, ibique triennio mansit.

613 In Hispania, mortuo Betterico, Sisebodus rex efficitur Gothorum.

[Col. 0132D] 614 Heraclius . . . . consortem fecit. B. Columbanus de Brigantio . . . rege susceptus, coenobium . . . incolere coepit.

[Col. 0133D] 616 Isidorus hoc tempore Hispalensis episcopus clarus habetur. Brunihildis iniquissima, equis indomitis alligata, jussu Sigeberti regis Francorum digna morte periit. Praedictus Isidorus hucusque abbreviationem temporum perduxit.

617 Romae Deusdedit papa LXX sedit annis tribus, mense fere uno.

618 His temporibus Hierosolyma . . . abducta.

[Col. 0134D] 620 Romae Bonifacius, etc., ut Aug.— In Britannia, etc., ut Aug.— Magundat magus . . . monachus efficitur.

622 Gertrudis regina, uxor Lotharii piissima, bonae memoriae, obiit.

623 His temporibus . . . abbates, et S. Gallus claruerunt.

[Col. 0135D] 624 In Britannia defuncto Mellito archiepiscopo successit Justus, etc., ut Aug.

625 Romae Honorius papa LXXII sedit annis XIII, qui multis bonis operibus abundavit.

627 In Britannia . . . in Britanniam pene centesimo octogesimo.

628 B. Anastasius multa . . . martyr efficitur. Ipso anno Heraclius . . . victo et occiso Chosdroe, Dominicam crucem Hierosolymam revexit.

[Col. 0136D] 630 Lotharius rex Francorum fortis, pius et religiosus obiit an. regni XLV.

631 Dagobertus rex Francorum S. Arnolfo Metense episcopo, et Pippino majore domus utens consiliariis, nimio amore justitiae flagravit.

632 Pax perpetua inter Heraclium imperatorem et Dagobertum, legatis mediantibus, pacta est.

633 In Britannia Eduinus, rex Anglorum pacificus et pius, a paganis regibus interimitur.

[Col. 0137C] 634 Oswaldus filius Edilfridi Christianissimus, paucis collectis, et adorata cruce quam erexerat, interfectores Eduini regis superavit ipseque octo annos [Col. 0137D] regnavit.

635 His temporibus cum Sergius. . . damnatus est.

637 Constantinopoli Heraclius. . . episcopo in haeresin Acephalorum inductus obiit, pro quo Heraclonas [Col. 0138C] cum matre Martina annis regnavit duobus.

638 Romae defuncto Honorio. . . nutabat. Quo tempore Lateranensis thesaurus distractus est.

[Col. 0138D] 639 Constantinopoli. . . menses sex.

640 Constantinopoli . . . annis XXVIII. Romae Severinus papa. . . diebus quatuor, post quem cessavit episcopatus mensibus quinque.

[Col. 0139C] 641 Romae Joannes quartus papa, LXXIV, sedit annum unum, menses fere decem, qui missa pecunia multos captivos in Histria et Dalmatia a barbaris redemit.

[Col. 0139D] 642 Romae Theodorus papa LXXV sedit annos sex, menses fere sex. Hic corpora SS. Primi et Feliciani levavit, et haereticos damnavit. In Britannia, Oswaldus rex Anglorum piissimus, contra Pendanum regem paganum, etc., ut Aug.

[Col. 0140C] 644. S. Paulinus. . . VI Idus Octobris.

645 Hoc tempore Pyrrhus. . . depositus et anathematizatus est.

[Col. 0140D] 646 His temporibus. . . et ipsa religiosa Angiso. . . peperit.

647 His temporibus cum Paulus . . . damnatus est.

648 Tempore Constantis imp. gens Sarracenorum crudelissima multas provincias vastavit.

[Col. 0141C] 649 Romae Martinus papa . . . pro haeresi eum arguentes carceribus et exsiliis afflixit, et catholicis, ubicunque potuit, persecutionem excitavit.

650 Martinus . . . collegit, in qua . . . damnavit.

651 Beatus Aidanus . . . decessit.

[Col. 0141D] 652 Hoc tempore Olympius . . . nocere non posset, tandem cum papa pacificatur.

653 In Britannia . . . decem annos praefuit.

654 Beatus papa Martinus jussu Constantis haeretici imperatoris in basilica . . . perductus cum flecti . . . in Cersona damnatus est.

655 Martinus papa . . . sepultus miraculis claruit . . . sedit annos duos, menses ferme decem, vir benignus [Col. 0142C] et pius. In Britannia . . . fratre victus interiit . . . . accepit.

656 Petrus, etc., ut Aug.

657 Romae . . . mensibus sex, perperam ex Anastasio.

[Col. 0142D] 658 Romae, etc., ut Aug.

659 Constantinus, etc., ut Aug.

660 In Italia defuncto rege Longobardorum Hariberto duo filii ejus Godabertus et Pertarich regnum inter se dividebant, quorum uno occiso, id est, Godaberto, alteroque fugato ad Hunnos, Grimoaldus dux Beneventanus regnum eorumdem obtinuit.

[Col. 0143D] 661 Hoc tempore Pertarich de exsilio reversus, iterum in exsilium ire compulsus est.

662 Constantinus, qui et Constans, Italiam contra Longobardos venit, sed nihil profecit.

663 Constantinus imperator Romam venit, et, a Vitaliano papa honorifice susceptus, S. Petro pallium auro textile obtulit; sed cuncta pene ornamenta Urbis abstulit

664 Eclipsis solis quinto Nonas Maii facta. In Britannia a Scotis et Anglis quaestio de Pascha ventilatur, [Col. 0144D] et Scoti a Wilfrido presbytero rationabiliter victi sunt; qui postea episcopus ordinatur.

665 Angli ad Vitalianum papam pro episcopo et doctore postulatum Romam miserunt.

668 In Sicilia Constantinus imperator, qui et Constans, post multas depraedationes per provincias factas, tandem a suis in balneo peremptus est. Pro quo Constantinus ejus filius regnavit annis XVII, imperator sane catholicus et pius. Hoc anno Theodorus. . . et exemplo.

[Col. 0145C] 669 Sarraceni Siciliam vastant.

670 In Italia, mortuo Grimoaldo Longobardorum rege, Pertarich regnum paternum XVII annis obtinuit.

672 Romae Vitaliano . . . mitis et pius, qui multa aedificia Romae construxit.

673 Hoc anno Theodorus . . . collegit.

674 Dagobertus rex Francorum, praecipuus Ecclesiarum Dei venerator, obiit. Regnavit annos XLIV. [Col. 0145D] Parisiis sepelitur .

676 Romae, defuncto Adeodato papa post menses quatuor, Donus papa LXXX sedit annum unum, menses quinque; qui porticum S. Petri marmore stravit. [Col. 0146C] Cometa per tres menses visa.

677 Ecclesia Ravennas . . . se iterum subjecit.

678 Romae . . . LXXXI sedit annis II, mensibus VI. Hic papa apud imperatorem effecit ut quantitas relevaretur, quae pro ordinatione pontificis solita erat dari, ita tamen ut decretum generale de electione prius ad imperatorem mitteretur, quam ille consecraretur . Anast.— Wilfridus Anglorum episcopus, [Col. 0146D] a Guiberto [al., Ecberto] rege sede sua pulsus, multos in exsilio ad Dominum convertit.

679 Constantinus, etc., ut Aug.

[Col. 0147C] 680 Eclipsis lunae, et magna mortalitas Romae facta. Agatho papa . . . suscepti sextae . . . praefuerunt, et cunctos haereticos . . . damnaverunt, et novem capitula conscripserunt. Theodorus, etc., ut Aug.

681 Constantinopoli sexta synodus . . . . portendentes. Agatho papa decessit. an. seq.

682 Romae defuncto Agathone, etc., ut Aug.

[Col. 0147D] 683 Romae Leo secundus, papa LXXXII, sedit ferme mensibus XI, vir per omnia eruditissimus et piissimus, qui sua decreta fecit, plurima egregie scripsit, docuit et constituit. S. Gudbertus, Lindiufarnensis Ecclesiae episcopus, Britanniam multis virtutibus decoravit.

[Col. 0148C] 684 Romae defuncto . . . . annum fere unum . . . mensibus decem, vir satis laudabilis. Cometae apparent.

685 Romae post Pascha . . . sedit annum unum, qui prius archidiaconus, legatus in sexta synodo sedis apostolicae fuerat. Constantinopoli, Constantino imp. defuncto, filius ejus Justinianus regnavit annis X, qui haeresi pollutus, orthodoxis est infestus.

[Col. 0148D] 686 Romae defuncto . . . menses XI, vir item laudabilis. In Britannia S. Joannes Hagustaldensis episcopus clarus habetur.

687 Romae defuncto . . . fere IX, qui in fide catholica fortis persecutionem ab Aug. Justiniano passus est, vir quippe sanctus et omnibus bonis intentus.

[Col. 0149D] 688 Ceadwald . . . . decoratus est.

689 In Italia Alachis dux tyrannidem invasit, et maxime clericos insequitur.

690 Theodorus . . . decessit, qui librum poenitentialem satis utilem conscripsit.

694 His diebus duo Angli presbyteri, dum Saxonibus praedicarent, martyrio coronati et miraculis declarati, a Pippino Coloniae sunt tumulati. Bolland. 3 Oct.

695 Constantinopoli Justinianus imp. haereticus, a [Col. 0150D] Leone et Tiberio abscissis naribus, regno expulsus est, et ipse Leo regnum tres annos obtinuit. Vir S. Willibrordus . . . Fresonum praedicans, virtutibus claruit. Vita apud Mabill. saec. III Bened. p. I, p. 601.

696 Sergius papa . . . invenit.

697 In Britannia . . . ad Dominum post multas virtutes, cujus vitam Beda presbyter descripsit.

698 Constantinopoli, etc., ut Aug.

699 Hoc tempore synodus Aquileiensis, etc., ut Aug.

[Col. 0151C] 701 Romae defuncto, etc., ut Aug.

703 Beda . . . perduxit. Hoc tempore . . . captivos abduceret, a Joanne papa pacem postulante dona accipiens captivos reddidit.

[Col. 0151D] 704 In Britannia Edilred rex Merciorum, relicto regno monachum se fecit.

705 Constantinopoli . . . regis Bulgarorum . . . pervasores occidit. Gallicinum patriarcham . . . quoties a detruncatis naribus profluvium terserit, toties aliquem . . . jusserit. Romae Joannes . . . . et eruditus. S. Heddi episcopus migravit ad Dominum. Vita apud Mabill. saec. III Bened., p. I, et Bolland. 7 Jul.

706 S. Joannes papa . . . construxit et multas ecclesias ornavit.

707 Hoc tempore Haribertus, etc., ut Aug.

[Col. 0152C] 708 Romae Sisinnius . . . diebus XV.

709 Coenredus rex . . . non multo post obierunt. Wilfridus Anglorum episcopus obiit, cui Acca successit.

[Col. 0152D] 710 Adrianus abbas . . . obiit. In Vita S. Theodori, saec. II, Bened.— Hildebertus rex Francorum obiit, pro quo Dagobertus annis quinque.

711 Constantinopoli . . . favens; unde et a Constantino papa anathematizatur; quapropter, regni principibus eum pro excommunicato devitantibus, regium diadema deponere compellitur.

712 Haribertus, etc., ut. Aug.

714 Anastasius . . . se catholicum declaravit. Pippinus . . . Carolus regnavit annis XXVII.

[Col. 0153C] 715 Romae, defuncto Constantino papa, Gregorius secundus, papa XCI, sedit annos XV, menses IX, qui XVII capitula conscripsit. Dagobertus, qui et Daniel.

716 Egbertus vir sanctus, natione Anglus, Scotos legitime Pascha celebrare docuit. Constantinopoli . . . ordinari fecit.

717 Romae . . . aedificia subvertit. Hoc tempore Winfridus, qui et Bonifacius . . . Gregorii papae.

718 Constantinopoli Leo imp. annis IX regnavit; cujus temporibus Sarraceni Constantinopolim obsidentes triennio, tandem divino auxilio fame, peste, ferro repelluntur.

719 S. Bonifacius . . . Moguntiaci . . . multis gentibus [Col. 0154C] profuit verbis et exemplis.

720 Mortuo Chilperico . . . constituitur. S. Othmarus, cellae S. Galli primus abbas constitutus, XL annos rexit.

721 Carolus . . . vi cepit. S. Joannes, etc., ut Aug.

722 Carolus Alemanniam et Bajoariam subegit.

723 Hoc tempore corpus S. Augustini de Sardinia Ticinum a Luitprando translatum est. Bed. chr.

724 Carolus transito Ligeri Aquitaniam vastat. S. Pirminius et chorepiscopus, a Carolo Augiae insulae praefectus, serpentes inde fugavit, et coenobialem vitam ibi instituit anno tertio.

[Col. 0155B] 725 Sarraceni Gallias vastant praeda et incendio Hepid.

726 Carolus Sarracenos una cum rege eorum prostravit .

Carolus Pippini filius, cum jam principatum majoris [Col. 0155C] domus XII annis tenuisset, posthac eumdem principatum XV annis obtinuit, regibus tamen in Francia, sed parva dignitate regnantibus.

727 Carolus, Burgundiam petens, eam sibi subegit. S. Pirminius ex Augia pulsus, Etonem . . . petiit. In Vita saec. III Bened. p. II.

[Col. 0156B] 728 Carolus Aquitaniam sine bello recipit.

729 S. Egbertus . . . VIII Kal. Maii.

730 Sarraceni Avinionem urbem capiunt, et circumquaque regiones devastant.

731 Carolus Avenionem, caesis Sarracenis, vi expugnatam [Col. 0156C] recipit. Beda presbyter et monachus, natione Anglus, doctor eximius, obiit VII Kal. Junii . Romae Gregorius III papa sedit annis X, mens. IX. Tria coenobia, id est, Altaha, Murbach, Favarias ex Augiensibus fratribus instructa sunt.

732 Carolus Gothiam invadit.

[Col. 0157C] 733 Carolus exercitum Sarracenorum de Hispaniis venientem delevit. Roderic. hist. Arab. a. 732.

734 Augiae Eto abbas Kebam successorem relinquens, ipse Argentorati episcopus promotus, non longe post sui nominis Etinheim coenobium construxit.

735 Carolus item deletis Saracenis victor rediit.

736 Carolus Gothos petiit, et inde victor rediit. Audoinus episcopus obiit. Augiae defuncto post duos annos Keba, Ernfridus Augiae abbas et Constantiae episcopus effectus, decem annis praefuit.

[Col. 0158C] 737 Carolus Saxones victos fecit tributarios.

739 Carolus, etc., ut Aug.

740 Victis . . . facta est per Carolum.

741 Romae Zacharias . . . menses IV, Carolus Carisiaci moritur . . . annis X.

742 Carlomannus et Pippinus duces Aquitaniae et Sueviae rebellantes cito comprimunt.

744 Fuldense coenobium . . . fundatum est.

745 Carlomannus . . . vastavit.

746 Sanctus Bonifacius annuente . . . episcopos ordinavit. Sidonius Augiae, etc., ut Aug.

[Col. 0159C] 747 Carolus pro Dei amore mundo abrenuntians, in castro Cassino monachum se fecit.

750 Pippinus Griphoni . . . Neustriae dedit.

751 Pippinus, missis . . . ignavis ejus regibus, consuluit. Idem Pippinus, rex effectus, XVII annis regnavit.

[Col. 0159D] 752 Auctoritate . . . Childerico Pippinus . . . unctus, regnavit annis XVII. Audogarius . . . incolere coepit

753 Pippinus rex Saxoniam . . . occisus est. Stephanus papa . . . reges unxit.

754 S. Bonifacius Moguntinensis . . . Fresonibus praedicaret, marturizatus est ab eis . . . annis XXXII. Carlomanus . . . [Col. 0160C] Lugduni obiit. Pippinus Italiam cum exercitu petens Haistulfum regem Papiae obsessum obsides dare, et res S. Petri sub sacramento reddere coegit. Stephanus . . rediit.

755 Haistulphus . . . vastans; pro qua re papa legatos per mare ad Pippinum pro auxilio misit.

[Col. 0160D] 756 Pippinus . . . Papiae obsidet, et Ravennam aliasque urbes pervasas eum S. Petro et domino papae per legatum reddere compulit.

757 Constantinus imp . . . misit.

758 Romae . . . annis decem.

[Col. 0161C] 759 Waifarius tyrannidem in Aquitania exercuit. S. Othmarus . . . temerarie invasisset . . . ventris obiit, etc., ut Aug.

760 Pippinus . . . invadit, et Waifarium injuste usurpata sub sacramento reddere coegit.

761 Waifarius iterum tyrannidem exercuit.

762 Pippinus . . . petens multas urbes ibi cepit.

764 Pippinus . . . habuit.

765 Rudgangus Metensis episcopus, etc., ut Aug.

766 Corpus S. Gorgonii in Gorzia, etc., ut Aug.

767 Romae Paulus . . . annis IV .

[Col. 0162C] 768 Pippinus, subacta Aquitania, VII Kal. Oct. obiit, anno aetatis LIII . . . ; IV annis regnavit.

769 Corpus S. Othmari . . inventum . . . translatum est.

770 Carolus . . . Longobardorum, uxorem duxit, sed postea repudiavit.

771 Carlomanus obiit . . . collegit.

772 Carolus Saxones petiit, unde acceptis obsidibus rediit. Romae post Stephanum Adrianus primus papa sedit annis XXIV.

[Col. 0163C] 773 Carolus ab . . . petiit, et, Desiderio rege obsesso Papiae, ipse Romam . . . ibi celebravit.

774 Longobardi cum Desiderio rege eorum Carolo se tradunt, anno CCV ex quo Italiam cum rege Alboino [Col. 0163D] intraverant. Corpora SS . . . translata sunt.

775 Carolus Saxoniam iterum rebellantem vastat.

776 Carolus Rudgaudum regnum Italiae affectantem occidit.

777 Saxones tandem multa . . . efficiuntur.

778 Carolus Hispanias petiit, quibus subactis redit. Saxones iterum rebellant.

779 Carolus iterum Saxones superavit.

[Col. 0164C] 780 Carolus dispositis rebus Saxonum et Sclavorum, ipse . . . adiit.

781 Pippinus filius Caroli Romae ab Adriano papa baptizatur, et ab eodem a baptismo suscipitur, et cum [Col. 0164D] fratre Ludovico rex ungitur. Constantiae . . . praefuerunt. Hoc tempore cruces apparuerunt multis in vestibus. Sanguis . . . dicitur.

782 Carolus Saxonum 4500 decollare jussit. Apud S. Gallum Waldo abbas praefuit anno uno.

783 Hildigart . . . Julii obiit.

784 Junior Carolus . . . Westphalos bello domuit.

785 Widikind . . . baptizatus est.

[Col. 0165C] 786 Carolus iterum Romam ivit orandi gratia. Augiae . . . annis viginti.

787 Rudtrud filia Caroli . . . desponsatur.

789 Hoc anno Carolus LXXXIII pene canonum capitula totius regni sui episcopis transmisit, ut ejus auxilio corrigenda corrigere possent .

790 Hunc annum Carolus Wormatiae quietus transegit

791 Carolus terram Hunnorum aevastat.

792 Synodo . . . damnata est.

[Col. 0166C] 793 Saxones . . . rebellant.

794 Synodo . . . Feliciana damnata est. Pseudosynodus . . . damnata est. His temporibus Alcwinus . . . habetur.

795 Hunni missis legatis se cum terra sua Carolo tradunt, et Christianitatem promittunt .

796 Romae, defuncto . . . annis XX.

797 Constantinopoli . . . excaecatur.

798 Helena mater . . . pace misit.

[Col. 0167B] 799 Leo papa . . . excaecatur, et per quosdam liberatus in Saxoniam ad Carolum est perductus. Geroldus praefectus . . . sepultus est.—Patriarcha . . . Domini mittit Carolo regi.

800 Carolus Hierosolymam insignia dona transmisit, et Romam petens, Leonem papam se de ei illatis . . . [Col. 0168B] restituit.

801 Carolus . . . eos relegavit. Terrae motus factus est secundo Kal. Maii.

802 Aaron rex Persarum inter alia munera elephantem Carolo imperatori misit.

[Col. 0169C] 803 Sanguis Domini . . . celebravit.

804 Dominus papa magnis muneribus ab imperatore donatus Romam rediit.

805 Carolus junior a patre missus Boemiam subjugavit.

806 Carolus imperator regnum inter tres filios divisit.

807 Aaron rex Persarum cum aliis muneribus artificiosum [Col. 0170C] Carolo misit horologium.

808 Eardolf rex Nordanumbrorum regno pulsus ad Carolum imperatorem questum venit.

809 Quaestio de . . . ventilatur.

810 Hispani et Graeci per legatos cum illo pacem firmant. Pippinum filium suum, regem Italiae, mortuum esse didicit.

[Col. 0171C] 811 Hetto abbas Augiae et episcopus Basileae, missus Constantinopolim, Hodoeporicum suum scripsit.

812 Michael imp. legatis Caroli remissis, suos etiam pacem confirmatum misit. Beneventani 25000 solidorum auri tributum Carolo persolvunt.

813 Carolus imperator . . . misit, quorum liber itineratus, Hodoeporicum item scriptum habetur. Ipse [Col. 0171D] Ludovicum filium regni consortem fecit. Mortuo Pippino filio ejus rege Italiae, filium ipsius Bernhardum, nepotem suum regem fecit Italiae. Permagna concilia Moguntiaci, Rhemis, Turonis Cavillonis, [Col. 0172C] Arelati pro statu Ecclesiarum fieri jussit

814 Carolus imperator . . . qui statim generale colloquium Aquisgrani habuit, et multa perperam gesta per regnum correxit.

815 Quidam ex Romanis primoribus . . . puniuntur.

816 Leone papa defuncto VIII Kal. Jun. . . coronavit, deinde Romam rediit. Imperator synodo . . . bene [Col. 0172D] disposuit.

817 Stephano papa . . . annis VII. Legati Leonis . . . veniunt imperatorem.

[Col. 0173C] 818 Ludovicus imperator Cismarinos Britannos domuit.

819 Synodo Aquisgrani habita, multa de statu Ecclesiarum disposita sunt.

[Col. 0173D] 820 Ex inundatione pluviarum pestilentia magna facta est.

821 Ludovicus imp. regnum inter filios divisit, exsilia relaxavit, debita cunctis dimisit.

822 Ludovicus . . . egregius successit. Augiae Hettone [Col. 0174C] abbate et episcopo quietam vitam adoptante, Erlebaldus abbas decimus successit.

823 Lotharius rex. . . Romae coronatur. Agri multi praeter solitum grandine sunt vastati, magnis lapidibus [Col. 0174D] alicubi decidentibus.

824 Romae Eugenius papa post Paschalem sedit annis tribus. Augiae Wettinus monachus e corpore ductus post triduum. . . Hetto . . . scripsit.

[Col. 0175C] 826 Herioldus. . . baptizatus est. Hildovinus abbas de S. Dionysio. . . Medardi collocavit.

827 Corpora. . . translata sunt. Hoc in anno Ansegisus abbas in quatuor libellos collegit tam saeculares quam ecclesiasticas leges, quas Carolus M. et Ludovicus atque Lotharius imperatores promulgaverunt .

828 Romae post Eugenium Valentinus papa sedit [Col. 0176C] dies XL, et post hunc Gregorius papa sedit annis XVI Reliquiae. . . miraculis.

829 Aquisgrani terraemotus Sabbato sancto Paschae factus.

830 Corpus S. Marci. . . insulam attulit.

831 Imperator omnes sibi contrarios honore privando animos tam filiorum quam caeterorum contra se irritavit.

[Col. 0177C] 832 Imperator contra filios suos exercitum movit: uxorem timore filiorum abdicavit.

833 Imperator item contra filios in Alsatiam venit: ibi veniente Gregorio papa cum filiis imperator, a suis relictus, in filiorum potestatem devenit

834 Imperator judicio. . . includitur.

835 Imperator. . . magnum conventum habuit.

[Col. 0178C] 837 Ticinum tertio Kal. Januarii octies noctu tremuisse dicitur.

838 Imperator habito conventu Noviomagi Ludovico filio regnum Francorum interdixit. Puoto [al., Bodo] diaconus palatii in Judaismum lapsus. Annal. Bertin. ad an. 839.

839 Imperator filio suo Lothario repacificatur. Ebbo Remorum archiepiscopus degradatur .

[Col. 0179D] 840 Imperator, filio suo Lothario ad imperium designato, XII Kal. Julii obiit et Metis sepelitur.

841 Ludovicus Junior, adunatis cum fratre suo Carolo copiis, cum Lothario monarchiam appetente, de partitione regni concordare non possent, juxta Fontinacam villam VII Kal. Julii acie confligunt; Ludovicus et Carolus castris potiti sunt, fugato Lothario.

842 Tandem cunctis pacem optantibus regnum in [Col. 0180D] tria partiri constituunt. Augiae Walachfridus. . . . . praefuit, qui metro et prosa conscripsit multa.

843 Lotharius cum imperatoris nomine Italiam accepit et Belgicam Galliam, quae nunc usque ab eo regnum Lotharii dicitur; Ludovicus Germaniam, Carolus Gallias obtinuit.

844 Defuncto Gregorio papa Sergius secundus sedit annis tribus .

[Col. 0181C] 845 Rhabanus Fuldensis abbas librum, quem de S. cruce. . . transmisit, ut Aug. a. pr.

846 Lotharius imp. Burgundiones rebellare molientes ad deditionem coegit. Aug. a. pr.

847 Romae Leo quartus papa CV sedit annis IX, mensibus III, qui Romae munitionem, quam Leoninam dicunt, fecit, eamque apostolica benedictione dedicavit et sub anathemate in perpetuum confirmavit. Moguntiaci Rhabanus, Fuldensis abbas doctissimus, ordinatur archipraesul, qui mox, Ludovico jubente, synodum [Col. 0181D] magnam Moguntiaci collegit. Tempore Leonis [Col. 0182C] papae et Rhabani Moguntiacensis archiepiscopi in conventu episcoporum Moguntiaci, confutata est haeresis Praedestinatianorum, quorum capita B. Augustinus confregit atque contrivit in libro De correptione et gratia et praedestinatione sanctorum.

848 Goteschalcus quidam. . . convictus regno expellitur.

849 Augiae Walachfridus abbas Strabo obiit, pro quo Folckwinus abbas XIII praefuit annis IX.

850 Magna fames circa Rhenum, in qua Rhabanus [Col. 0182D] archiepiscopus multos pauperes aluit

[Col. 0183C] 852 Magna synodus. . . habitus.

853 Nortmanni basilicam sancti Martini Turonis incendunt.

[Col. 0183D] 855 Lotharius imperator. . . partes regni tenuerunt.

856 Moguntiaci Rhabano archiepiscopo defuncto [Col. 0184C] successit Carolus filius Pippini regis Aquitaniae. Romae Leone papa defuncto Benedictus papa tertius sedit annis II, mensibus VI.

[Col. 0184D] 857 Synodus a Carolo archiepiscopo Moguntiaci colligitur

[Col. 0185C] 858 Villam quamdam juxta Moguntiacum et Rhenum, Camunti vocatam, nequam spiritus, homines multipliciter infestando, devastavit. Romae post Benedictum . . . sedit annis novem.

859 Crebri terraemotus Moguntiacum . . . obiit

860 Hiems maxima etiam Ionium mare usque in Venetiam per glaciem equis meabile fecit.

861 Meginradus . . . claruit, Augiae sepultus: a quo [Col. 0185D] usque hodie eremus ipsa a sanctis et religiosis viris [Col. 0186C] culta in nobile excrevit coenobium.

862 Lotharius rex . . . Trevirensi repudiavit Tithpirgam uxorem legitimam, synodo ad hoc machinandum collecta.

863 Synodo Romae collecta, Guntharius et Theotgaudus archiepiscopi illuc transmissi, a Nicolao papa depositi sunt, et cum synodo sua anathematizati, Lothariusque rex nisi resipisceret, excommunicatus [Col. 0186D] est.

[Col. 0187C] 864 Guntharius Coloniensis episcopale officium post interdictum usurpans, sed postea ductus poenitentia, Romam venit, sed minime reconciliari meruit.

865 Arsenius episcopus, Nicolai papae legatus, ipsi Lothario fidem connubii per sacramenta duodecim principum suorum pollicenti Tithpirgam conjugem reconciliatam reddidit. Annal. Fuld.

866 Wulgari missis . . . Christi suscipiunt.

867 Lotharius rex posthabitis principum sacramentis Tithpirgam repudiavit, iterum se priori concubinae commiscens: unde eum papa Nicolaus cum suis complicibus excommunicavit, litteris ad diversos missis.

[Col. 0188C] 868 Synodus magna coram Ludovico rege colligitur Wormatiae. Romae defuncto papa Nicolao Adrianus II sedit annis V. Ad quem . . . pro Waldradae concubinae suae matrimonio satis egisset, nihil profuit. Ea quidem conditio ei dabatur, ut si innocens esset, fiducialiter corpus Domini perciperet; sin vero, illud nullatenus accipere praesumeret. Sed ipse temerarius accessit, et cum suis complicibus inevitabile judicium sibi suoque regno, heu nimium demens! percepit. Nam tanta clades hanc praesumptionem divinitus subsecuta est, ut in ejusdem Lotharii regno tota virtus ac nobibilitas non peste, sed quasi hostili gladio deleta esse videretur. Annal. Bert., Met., anno seq.

[Col. 0189C] 869 Lotharius rex . . . temerarie ab eo accipiens, cum rediret domum Placentiae periit, fautoresque sceleris omnes pene obitu periere, regnumque ejus Carolus patruus ejus invasit.

870 Synodus magna Coloniae collecta, et multa pro [Col. 0189D] statu Ecclesiae decreta.

871 Ludovicus imp. Adalgiso tyranno per sacramentum [Col. 0190C] pacificatur: quo tamen sacramento eum post Joannes papa absolvit, et eum contra eumdem tyrannum incitavit ad bellandum. Annal. Fuld. a. seq.

872 Basilius imp. Graecorum portionem Dominicae [Col. 0190D] crucis Ludovico regi transmisit.

[Col. 0191B] 873 Romae defuncto Adriano Joannes papa sedit annis X, cujus praecepto Joannes diaconus Romanae Ecclesiae Vitam S. Gregorii authentice describit.

[Col. 0192B] 874 Ratolfus Veronensis episcopus obiit, qui sui nominis cellam construxit juxta Augiam.

[Col. 0193B] 875 Ludovicus imperator Italiae defunctus Mediolani sepelitur anno regni vicesimo. Cujus regnum patruus ejus Carolus rex Galliarum invadens, a Joanne papa se imperatorem coronari fecit.

876 Ludovicus rex religiosus apud Franconofurt V [Col. 0194B] Kal. Sept. obiit, anno regni XXXVI, regnumque ejus tres filii Carlomannus Bajoariam, Ludovicus Germaniam, Carolus Alemanniam, singuli cum adjacentibus provinciis, accepere.

[Col. 0195C] 877 Carolus rex Galliarum obiit anno regni XXXVII post quem filius ejus Ludovicus Balbus regnum Galliarum accepit.

878 Ludovicus rex Germaniae cum fratre Carolo egnum Lotharii divisit.

[Col. 0196C] 879 Ludovicus Balbus, filius Caroli, rex Galliarum, III Id. April. Compendii obiit.

880 Carolomannus rex Bajoariae apud villam Ottingam obiit XI Kal. April.

[Col. 0197B] 881 Nortmanni multas provincias in Gallia vastant. Carolus rex, frater Ludovici, Romam veniens una cum regina Richarda imperiali unctione a Joanne papa coronatur, et omnes Italorum episcopi, praeter papam, imperatori jurejurando subjiciuntur; an. praec.

[Col. 0198B] 882 Ludovicus rex Germaniae XIII Kal. Febr. obiit. Carolus imperator Nortmannos, circumquaque vastantes, pacem regno ejusdem deinceps sacramento firmare compulit, et regem eorum Christianitatem professum, de baptismo suscepit, sicque firmata amicitia digressi sunt

[Col. 0199D] 883 Romae Joannes papa a quodam toxicatus, etiam a quodam alio percussus malleo obiit, statimque percussor ejus a nemine laesus moritur: et Marinus archidiaconus papa CX profuit anno uno, mensibus sex. Ludovicus rex Galliae obiit.

884 Carolomannus filius Ludovici Balbi, rex Galliae, obiit et regnum Galliae Carolus imperator obtinuit.

[Col. 0200D] 885 Marinus papa obiit, pro quo Adrianus III, papa CXI, sedit anno uno, mensibus quatuor.

886 Imperator a papa invitatus Italiam venit. Romae quintus Stephanus post Adrianum sedit annis sex.

[Col. 0201B] 887 Richarda imperatrix adulterii cum Luitwardo Vercellensi episcopo incusata, aquino judicio se ab omni virorum commistione integram et virginem. . . regina permansit. Imperator autem ab omnibus deseritur, [Col. 0201C] et Arnulfus fratris sui Carlomanni filius rex [Col. 0202B] eligitur.

888 Carolus imperator jam privatus, Deo devote serviens, ut quidam dicunt, a suis strangulatus, obiit Idus Januarii, et Augiae sepelitur.

[Col. 0203D] 890 Arnolfus rex ex parte apostolici rogatur ut, Romam veniens, Italiam sibi de tyrannis defendat.

891 Arnolfus rex Nortmannos ad internecionem delevit.

[Col. 0204D] 892 Romae post Stephanum . . . mensibus septem.

893 Formosus papa Arnolfum regem ad suscipiendam et a tyrannis eruendam Italiam invitat.

[Col. 0205D] 896 Arnolfus rex tandem Romam venit, et a Formoso papa imperator coronatus est. Formosus papa die Paschae obiit: pro quo sextus Bonifacius papa CXIV ordinatus, decima quinta die podagra defunctus est. Cui sextus Stephanus papa CXV substitutus sedit annum unum, qui tyrannis favit.

[Col. 0206D] 898 Romae post Stephani interitum Romanus papa CXVI sedit mensibus paulo plus IV, et post hunc secundus Theodorus papa CXVII sedit dies XX. Post quem nonus Joannes papa CXVIII ordinatus sedit annos duos.

[Col. 0207C] 899 Uta regina, adulterii incusata, LXXXII principum juramento absoluta est. Romae Benedictus . . . mensibus quinque.

900 Arnolfus imperator Ratisbonae, ubi frequentius manebat, obiit VI Id. Decembr. . Anno regni XII, pro quo filius ejus Ludovicus puer regnavit.

902 Beringer, Reginolfus et Gerhardus, nobiles [Col. 0208C] Germani, filii Atonis comitis et Adellindae occisi, apud Buchaugiense coenobium virginum, a praedicta Adellinda constructum, sepeliuntur, ubi et ipsa mater postea est sepulta.

904 Romae, etc., ut Aug.

905 Ut Aug.

906 Adalbertus nobilis et bellicosus de Babenberg [Col. 0209C] Conradus aemulum suum, victum pugna, cum aliis multis peremit.

907 Adalbertus, perfidia Hattonis archiepiscopi et Luitpoldi ad Ludovicum regem spe pactionis adductus, decollari est jussus.

908 Hungarii Saxoniam et Thuringiam vastant. Luidpaldus occisus est. Regin. a. 907.

909 Hungarii Alamanniam vastant.

910 Hungarii Francos devincunt.

911 Ludovicus . . . annis septem. Burchardus dux [Col. 0210C] Alemanniae in conventu suo occiditur.

912 Hungarii a Bajoariis et Alemannis juxta flumen Ine occiduntur. Ruodolfus rex Burgundiae obiit, pro quo Ruodolfus filius regnavit annis XXV. Romae Anastasius secundus, papa CXXIII, sedit annis II, mensibus II. Apud S. Gallum Notkerus, magister doctus, obiit.

913 Hungarii Alemanniam vastant.

914 Salomon Constantiensis episcopus est captus.

915 Romae, etc., ut Aug.

[Col. 0211B] 916 Hungarii totam Alemanniam igne et gladio vastant. Synodus coram misso apostolici Petro Ostiensi episcopo apud Atheim est habita, in qua synodo generali decreto sancitum, ut quicunque [Col. 0211C] deinceps bannum ab episcopo impositum corrupisset, per jejunium XL dierum in pane tantum et aqua et sale commissum lueret. Apud S. Gallum . . . est inclusa.

917 Ab Hungariis Basilea destruitur. Erchanger dux et frater ejus decollantur.

918 Burchardus dux Alemanniae constitutus, etc., ut Aug.

919 Henricus comes . . . regnavit annis XVIII. Burchardus dux Alemanniae Rudolphum regem Burgundiae [Col. 0212B] vicit.

920 Carolus rex . . . inclusa est.

923 Sanguis Domini . . . sicuti litteris inibi manifestatur.

[Col. 0212C] 924 S. Udalricus Augustae Vindelicae episcopus praefuit annos L.

925 Hungariis item Alemanniam vastantibus . . . virgo inclusa, a quodam eorum perempta, martyrio coronatur . . . conservata est.

926 Hungarii, vastata Alemannia, per totam Franciam, Alsatiam atque Galliam igne et gladio desaeviunt. Burchardus dux occiditur, pro quo Herimannus Alemanniae dux efficitur.

[Col. 0213C] 927 Heriger Moguntiensis archiepiscopus obiit, pro quo Hildebertus.

929 Romae Stephanus . . . annos duos, mensem unum.

930 Ut Aug.

931 Ut Aug.

932 Henricus Hungarios in Suirbia interfecit.

934 Constantiae Conradus, genere et vita clarus, praesul ordinatus praefuit annos XLI.

935 Romae . . . mensibus II.

[Col. 0213D] 936 Henricus . . . apud Chutilineburg sepelitur; pro quo Otto filius ejus regnavit ferme annos XXXVIII.

937 Hungarii Franciam, Alemaniam, et Burgundiam [Col. 0214C] vastantes, tandem per Italiam redierunt in Pannoniam. Monasteria S. Galli et S. Bonifacii concremantur. Rudolfus rex Burgundiae obiit, pro quo filius ejus Conradus regnum suscepit. Arnolfus dux Bajoariae obiit, ducatumque ejus accepit Bertolfus. Bajoarii cum multis aliis regi Ottoni rebellant.

938 Otto rex contra Bajoarios procinctum movit, peneque omnes sibi subjugavit. Romae Stephanus . . . mensibus IV.

[Col. 0214D] 939 Otto rex omnes sibi rebelles, praeter Metensem episcopum, subjugavit.

[Col. 0215C] 940 Otto rex Gallias contra Ludovicum regem petit. Hiems saeva et mortalitas animalium.

942 Otto et Ludovicus reges pacificantur. Romae Marinus . . . mensibus sex.

943 Hungarii Bajoarios invadentes vincuntur.

944 Terraemotus, etc., ut Aug.

945 Romae . . . ferme X. Otto rex Galliam ingreditur.

946 Apud, etc., ut Aug.

947 Bertolfus dux Bajoariae obiit, cui Henricus frater Ottonis regis in ducatu successit.

[Col. 0216C] 948 Hermannus dux Alemanniae obiit, cujus ducatum Lutolfus Ottonis regis filius accepit. Synodus magna . . . facta.

949 Lothario rege . . . injuriis afflixit.

950 Otto rex Italiam petit sibique eam subjecit, et pulso Beringario dominam Adelheidem liberavit.

951 Synodus . . . ad deditionem venit. Inter alia . . . quasi candentis ferri . . . ambulans.

952 Otto rex cum filio suo Luitolfo Italiam intrat, et nuptiae regales Papia celebrantur.

[Col. 0217C] 953 Luitolfus dux Ottoni patri suo rebellat, sed a. sanctis episcopis reconciliati sunt.

954 Hungarii, etc., ut Aug.

955 Hungarii, totam Bajoariam depopulantes, juxta Augustam Alemanniae urbem, Deo juvante, ab Ottone rege pugna victi immensa caede necantur IV Idus Augusti. Ex nostris etiam Conradus dux cum aliis multis occubuit. Hungarii etiam, qui tunc effugere [Col. 0218C] poterant, per totam Bajoariam trucidati sunt. Reges eorum Ratisbonae in patibulis suspensi sunt. Romae Joannes . . . vanitati et spurcitiei fuit deditus.

956 Luitolfus dux Italiam hostiliter invadit, et Beringarium cum filio ejus fugavit.

957 Luitolfus dux Adalbertum bello vicit, et ipse eodem anno obiit, et Burchardus ducatum ejus accepit.

[Col. 0219C] 958 Cruces in vestibus quibusdam apparuerunt.

961 Otto rex Ottonem filium suum ex . . . apparuit.

962 Otto rex Romam veniens a Joanne seu Octaviano papa imperator coronatur, ipseque papam pro sceleribus suis arguens, minime eum potuit corrigere.

963 Otto imperator, Natalem Domini Papiae moratus, iterum Romam venit pro sceleribus Joannis papae dijudicandis. Sed eodem Joanne imperatorem in Campaniam fugiente, in ejus locum a Romanis et imperatore vir. . . ordinatus est .

[Col. 0220C] 964 Romani Leonem papam expellunt, mortuoque Joanne papa priore, Benedictus diaconus a Romanis, nolente imperatore, ordinatur sui nominis quintus, papa CXXXV, et sedit menses duos. Et civitas ab imperatore obsessa est et tanta fame oppressa ut modius furfuris veniret XXX denariis. Nec multo post, dedita urbe traditoque Benedicto, imperator papam Leonem restituit et Romanos ei fidem per sacramentum promittere coegit.

[Col. 0221C] 965 Imperator de Italia redit, et Burchardus dux Suevorum in Italia rebelles imperatori vicit.

966 Romae defuncto Leone, Joannes tredecimus, prius Narniensis episcopus, ordinatus est.

968 Ut Aug.

969 Hoc tempore Joannes papa, a quibusdam multum afflictus exsilio, vix tandem a quodam Joanne suae sedi restituitur.

970 Otto imp. Romam veniens injurias domni papae in auctoribus scelerum graviter vindicavit.

971 S. Udalricus episcopus infirmus Adalberoni [Col. 0221D] sororis suae filio episcopatum suum ab imperatore [Col. 0222C] impetravit.

972 Synodus, etc., ut Aug. Romae Benedictus. . . mensibus decem.

973 Adalbero clericus, futurus, ut sperabatur, episcopus, obiit. Otto imp. Nonis Maii subito mortuus, apud Parthenopolim, id est Megedeburc, ubi ipse archiepiscopium fecerat, sepultus est, et filius ejus Otto regnavit pro eo. S. Uldaricus Augustensis episcopus migravit ad Dominum anno aetatis LXXXIII, episcopatus L, quarto Nonas Julias. Burchardus dux Alemanniae obiit, et Otto filius Luitolfi paternum pro [Col. 0222D] eo ducatum accepit.

[Col. 0223C] 974 Romae Benedictus papa criminatus a Romanis strangulatus est, et eo vivente Bonifacius papa . . . sedit annis novem. Constantiae, etc., ut Aug.

976 Dissensio inter regem Ottonem, et Henricum, etc.

977 Discordia . . . agitata, ut in Aug.

978 Otto imperator . . . duxit exercitum.

979 Constantiae, etc. ut in Aug.

981 Otto imperator, peragrata Italia, Calabriam [Col. 0224C] cum exercitu ingreditur.

982 Otto rex apud Calabriam, occiso a Graecis et Sarracenis exercitu, de navi exsiliens, in qua captus erat, aufugit. Otto dux Suevorum obiit, et Conradus sibi successit.

983 Otto imperator, etc. ut in Aug.

984 Romae Joannes . . . papa invasit. Otto III, secundi Ottonis ex Graeca conjuge filius, adhuc puer rex pro patre regnat.

[Col. 0225C] 985 Romae Bonifacius . . . humatus est.

986 Ut Aug.

987 Ut Aug.

991 Theophania Graeca imperatrix, mater Ottonis regis, obiit.

992 Aquisgrani in generali synodo coram legatis Joannis papae sancitum est ut, quatuor hebdomadis ante Natalem Domini, et a Septuagesima ante Pascha, et XIV diebus ante festum S. Joannis Baptistae, [Col. 0226C] nullus saecularia placita agere, aut conjugium contrahere praesumat.

994 Conrado Burgundiae rege defuncto successit Rodolfus filius ejus in regnum .

995 Constantiae Gebehardus . . . praefuit anno XXIII. Henricus dux Bajoariae obiit, cujus ducatum filius ejus, ejusdem nominis, obtinuit.

996 Ut Aug. .

997 Otto rex . . . mensibus IX. Augiae Alawicus [Col. 0227C] abbas . . . donatus est. Conradus . . . ducatum accepit.

999 Otto imp . . . . invasit.

1000 Romae defuncto Gregorio . . . . sedit annis quinque.

1001 Otto imp . . . lustrat.

1002 Otto imp. in Italia X Kal. Febr. obiit, et intestina ejus Augustae, reliquum vero corpus Aquisgrani sepelitur; pro quo Henricus dux Bajoariae rex effectus regnavit annis XXIII.

1003 Argentina a Herimanno . . . satisfactum. Henricus [Col. 0228C] rex Henricum marchionem, et alios sibi resistentes, cum exercitu petit.

1004 Henricus rex Italiam petens sibi eam subjecit. Papiam ipsa die qua coronatus est irrumpens gladio et igne perdomuit. Inde in Saxoniam rediens, Boemiam et Bolizlaum ducem Sclavorum cum tota gente subjugavit.

1005 Ut Aug.

1006 Romae Joannes XVII, qui et Fasanus, papa CXLV ordinatur, et sedit annis sex.

[Col. 0229C] 1007 Henricus . . . episcopatum in honore S. Georgii martyris construxit . . . Eberhardus.

1008 Augiae remoto Immone abbate crudeli, Bernardus vir doctus et pius, Prumiensis monachus, Augiae abbas constituitur; qui, gratanter susceptus, a Constantiensi episcopo Lamberto abbas ejus loci XXIX consecratus, pietate et scientia clarus praefuit annis XL.

1009 His temporibus Ebbo comes de Nellemburg [Col. 0230C] consobrinam Henrici regis, Hedewigam nomine, de curia regis duxit uxorem .

1010 Romae Sergius IV, papa CXLVI, ordinatus. Al. an. praec.

1011 Willigisus . . . successit.

1012 Conradus dux Carentani moriens Adalberoni ducatum reliquit. Heremannus dux Alemanniae obiit, cujus ducatum Ernist accepit.

1013 Romae defuncto. . . ferme XII.

[Col. 0231C] 1014 Henricus, etc., ut Aug.

1015 Ernust dux. . . accepit. Megingaudus. . . pro quo Poppo.

1017 Godefridus dux partis Lotharingorum Gerhardum comitem bello vicit.

1018 Constantiae, etc., ut Aug.

1019 Conradus . . . ducis Carentani Adalberonem . . . victum fugavit.

1020 Benedictus papa . . . dedicavit.

1021 Heribertus . . . archipraesul efficitur. Henricus imp. in Italiam expeditionem movit.

1022 Henricus imp. Campaniam petens Trojam, Neapolim, Capuam civitates . . . in Germaniam. Ruothardus Constantiensis episcopus obiit, pro quo [Col. 0232C] Heimo ferme annis IV praefuit. Notgerus quoque magister de S. Gallo obiit

1023 Ratisbonae post Gebehardum, virum laude dignissimum, alter Gebehardus inthronizatur. Hoc anno convenit synodus Moguntiae , in qua constitutum est ut plebs Christiana quatuordecim dies ante festum S. Joannis Baptistae a carne et sanguine abstineat, nisi infirmitate cogente, aut festivitate, quae in illo episcopio celebris habetur; similiter quatuordecim dies ante Natale Domini. Item ibi constitutum est ut vigilia Epiphaniae, vigilia omnium Sanctorum, vigilia Assumptionis S. Mariae, vigilia S. Laurentii jejunetur, ita ut una refectionis hora admittatur.

[Col. 0233C] 1024 Romae defuncto . . . ferme novem. Henricus quoque . . . S. Petri sepelitur, habitoque conventu apud villam Kambam Conradus Senior, filius Henrici, rex promotus ab Aribone . . . benedicta XI Kal. Octob.

1025 Rebellio contra Conradum regem a patruele ejus Conrado et Ernisto duce Alemanniae et aliis pluribus facta est.

1026 Rex Conradus Italiam petens, totam sibi pene subjugavit ex hac parte Romae. Constantiae post Heimonem episcopum Warmannus praefuit annis ferme octo .

[Col. 0234C] 1027 Conradus rex, Romam perveniens, a Joanne papa in die sancto Paschae imperator coronatur. Inde in Alemanniam reversus, apud Ulmam Ernistum ducem et Conradum se illi dedentes exsilio deputavit.

1028 Henricus filius . . . rex electus, a Piligrino . . . unctus est.

1029 Bruno Augustensis episcopus obiit, et Eberhardum accepit successorem.

1030 Ernist dux exsilio relaxatus iterumque imperatori rebellans, cum multis aliis occiditur XVI Kal. Sept.

[Col. 0235C] 1031 Aribo Moguntiensis archiepiscopus obiit, cui Bardo monachus vita et habitu venerandus successit.

1032 Bern. Augiae . . . incendendum. Ipso anno Buchaugiense coenobium II Idus Julias incendio flagrat. Rodolphus rex Burgundiae ignavus obiit, et Conrado imp. diadema suum transmisit; cujus regnum Odo sororis suae filius princeps Gallicae Campaniae invasit.

1033 Imperator Odonis provinciam, Gallicam invadens [Col. 0236C] Campaniam, tandiu vastavit donec ipse Odo supplex adveniens satisfactionem, licet ficte, promitteret. Romae . . . licet tanto ordine indignus, sedit annos plus XII.

1034 Imperator Burgundiam petens sibi eam subjecit. Constantiae Warmanno episcopo defuncto successit Eberhardus. Meginhardo Wirzburgensi episcopo Brun, filius Machtildis, successit.

[Col. 0237C] 1035 Synodus magna apud Triburiam ab imperatore collecta est. Al. an. seq.

1036 Piligrino Coloniensi archiepiscopo Herimannus, Gebhardo secundo Ratisbonensi episcopo defuncto tertius Gebehardus successit. Henricus rex . . . copulavit uxorem. Leutizi . . . vectigales facti, ut Aug. Imperator hieme Italiam petit.

1037 Imperator, Papiam adiens, Heribertum Mediolanensem archiepiscopum infidelitatis accusatum in [Col. 0237D] custodiam misit, qui, fuga elapsus, cunctis viribus imperatori rebellare contendit, Imperator Mediolanum obsedit, et circumquaque quaelibet ad rebelles pertinentia devastavit. Odo princeps, Gallicae Campaniae a [Col. 0238C] Gozzilone Lotharingorum duce pugna victus fugiensque, a quodam milite occiditur.

1038 Imperator, cum Natalem Domini Parmae ageret, orto tumultu inter Parmenses et exercitum, utrinque multi, sed ex Parmensibus plures, ceciderunt, et ipsa civitas incendio consumpta est. Papa archiepiscopum Mediolanensem imperatori rebellem excommunicavit. Chunihildis regina, uxor Henrici regis, XVII Kal. Aug., et Hermannus dux Alemanniae V Kal. Aug. [Col. 0238D] cum multis aliis in Italia obiere. Stephanus rex Hungarorum bonae memoriae obiit, qui seipsum cum tota gente ab fidem Christi convertit; pro quo Petrus regnavit.

[Col. 0239C] 1039 Conradus imperator III Nonas Junii obiit, pro quo Henricus rex filius ejus regnavit.

1040 Henricus rex ducem Boemiae bello petit, sed, multis proceribus et militibus in praestructione silvae citra et ultra occisis vel captis, nil dignum efficere potuit . Eberhardo primo Babenbergensi episcopo defuncto Suidgerus successit.

1041 Hungari, quemdam Ovonem sibi regem constituentes, [Col. 0240C] Petrum regem suum expellunt. Qui profugus et exsul Henrici regis gratiam, cui priori anno rebellaverat, quaerit et invenit. Henricus rex, Boemiam cum exercitu ingressus, igne praedaque cuncta devastat, et rebellem ducem obsides dare, et ipsum post se Ratisbonam ad deditionem humiliter venire, sibique jurejurando fidelitatem servitiumque confirmare coarctat. Ita et Mur. ac Gottw.

[Col. 0241C] 1042 Ovo, Hungarorum tyrannus, cum Bajoariae fines devastaret, maxima pars exercitus ejus ab Adalberto marchione bello devicta periit.—Henricus rex Pannonias petens, urbes munitas delevit, et plures deditione subjecit, et, dum Petrum regem suum recipere nollent, ducem eis quemdam praefecit, quem statim post ejus discessum Ovo in Boemiam repulit .

1043 Henricus rex, iterum Pannonias petens, ab Ovone vix impetrante pactum suscepta satisfactione et muneribus discessit. Inde in Alemanniam veniens, in synodo Constantiensi cunctis qui contra se deliquerant ipse debitum omne dimisit. Hocque et alios suis debitoribus facere adhortans, inauditam multis saeculis pacem effecit. Post, Agnetem Wilhelmi Pictaviensis filiam accipiens, et Moguntiae reginam ungi faciens, [Col. 0241D] regales apud Ingelnheim nuptias celebravit. Ibi Luitpaldus Adalberti marchionis filius obiit.

1044 Gozzilo dux Lotharingorum moriens Gozzeloni [Col. 0242C] filio suo, quamvis ignavo, ducatum suum a rege Henrico promissum reliquit. Sed alter filius ejus Godefridus, jam dudum dux, cum ducatum fratri debitum a rege obtinere nequisset, pio regi rebellare praesumit.—Henricus rex parvo exercitu contra gravissimam Hungarorum gentem fortiter pugnavit et vicit, Ovonem tyrannum fugavit, et Petrum expulsum pristinae dignitati restituit. Postea vero Petrus in regno confortatus eumdem Ovonem cum uxore et filiis comprehensum decollavit.—Magna vis famis homines immunda animalia comedere coegit.—Romani Benedictum papam pro sceleribus suis expellunt, et quemdam Silvestrum papam CL temere constituunt; quem tamen Benedictus papa quorumdam auxilio expellit, ipseque, suae sedi redditus, sponte a papatu discessit [Col. 0242D] et Gratianum, nomine Gregorium, papam CLI, pro se ordinari permisit, anno Domini 1046.

[Col. 0243C] 1045 Otto, palatinus comes, dux Alemanniae constituitur. Petrus rex Hungarorum Henrico regi ad se invitato regnum Pannoniarum tradidit, quod tamen ab eo ipse, dum viveret, possidendum recepit. Brun, Wirziburgensis episcopus, obiit VII Kal. Junii. Godefridus [Col. 0244C] dux, ad deditionem regi veniens, in custodiam mittitur. Leutici se regi dedunt, et solitum censum promittunt. Guntharius eremita ad Christum migravit, et in Praga Boemiae sepultus quiescit.

[Col. 0245C] 1046 Rex Aquisgrani in Pentecoste Godefrido duci custodia relaxato ducatum reddidit, et Widgero Ravennae praesuli nimium crudeli, nondum consecrato, episcopatum abstulit. Hungari regem suum Petrum oculis privant, et pro eo quemdam Andream regem statuunt. Henrico regi, cum expeditione in Italiam venienti, Gratianus papa, quem Romani expulsis prioribus statuerunt, Placentiae obvians honorifice suscipitur; qui tamen postmodum apud Sutriam in synodo non invitus pastorale officium deposuit. Pro quo Suidgerus [Col. 0246C] Babenbergensis episcopus, nimium reluctans, omnium consensu eligitur. In tempore hujus apostolici innumerabiles terraemotus et maximi in Italia sunt facti; et hoc fortassis ideo, quia idem apostolicus non canonice subrogatus est antecessori suo, non canonice deposito: videlicet quem nulla culpa deposuit, sed simplex humilitas ab officio cessare persuasit . Eberhardus Constantiensis episcopus Romae obiit, pro quo Theodericus.

[Col. 0247C] 1047 In ipso Natali Domini die Suidgerus papa CLII ex more consecratus, Clemens secundus est vocatus; sedit mensibus novem. Qui mox ipsa die Henricum regem cum conjuge sua Agnete imperiali benedictione sublimavit. Hunfridus Ravennae efficitur archiepiscopus. Beneventani cives, socrum imperatoris de monte Gargano reversam male tractantes, rebellant. Imperator corpus B. Widonis, Pomposiae abbatis, de Parmensi civitate Spiram secum transtulit. Poppo Treverorum [Col. 0248C] archiepiscopus obiit, pro quo Eberhardus. Godefridus dux et Balduinus de Flandris imperatori rebellant. Item Theodericus de Phladirtingen marchio rebellat imperatori, contra quem imperator exercitum movens parum profecit. Clemens, qui et Suidgerus, papa VII Id. Oct. obiit. Godefridus dux, inter alia quae contra regem fecit, Viridunensem civitatem combussit, cujus ducatum imperator Adalberto cuidam tradidit.

[Col. 0249C] 1048 Imperator Ottonem de Suinvurt Suevis ducem constituit. Sanguis Domini apud urbem Mantuanam divina per quemdam caecum revelatione invenitur. Bernhardus abbas Augiensis, vir doctrina et moribus insignis, obiit: cui Udalricus successit.—Poppo [Col. 0249D] Brixiensis episcopus, ab imperatore electus, Romam [Col. 0250C] mittitur, et, honorifice susceptus, papa CLIII ordinatur, nomine Damasus, et sedit XXX [al., XXII] diebus. Henricus imperator, et Henricus rex Galliarum convenientes in Metensi territorio, pacem inter se juramento confirmarunt. Godefridus Adalbertum ducem [Col. 0250D] occidit; cujus ducatum Gerhardo imperator dedit.

[Col. 0251C] 1049 Imperator Conradum ducem Bavariae constituit, et Godebaldum Aquileiae patriarcham post Eberhardum nuper defunctum promovit.—Nonnulli principes et episcopi Phladirtingam intrantes Theodoricum pugna victum occidunt, et provinciam illam imperatori subjiciunt.—Brun Leucorum episcopus, ab imperatore electus, Romam mittitur et papa CLIV nonus Leo vocatur, et sedit annis V, qui in proximo Pascha Udalricum Romae Augiensem consecravit abbatem, et monasterii ejusdem privilegia, a sede apostolica [Col. 0252C] tradita, confirmavit et innovavit. Idem papa Romae synodum maxime contra Simoniacam haeresin celebravit. Hic in plenaria synodo constituit ut Romanorum presbyterorum concubinae ex tunc et deinceps Lateranensi palatio adjudicarentur ancillae; emptiones et venditiones altarium sub anathemate prohibuit. Imma obiit anno Dominicae incarnationis 1049, II Nonas Aprilis. Odilo Cluniacensis abbas venerabilis migravit ad Dominum IV Non Jan. Godefridus et Balduinus reconciliantur imperatori.

[Col. 0253C] 1050 Dominus papa synodum Romae post Pascha collegit, in qua haeresim Beringerianam, nuper ad apostolicam sedem delatam, damnavit . Item in autumno synodum Vercellis collegit, in qua eamdem haeresim anathematizavit . Quo tempore Agnes imperatrix filium imperatori peperit.

1051 Imperator Nativitatem Domini apud Goslare egit, et multos ex principibus filio suo jurejurando fidem promittere fecit. Hunfridus Ravennas archiepiscopus domino papae apud Augustam se reconciliavit.—Post Pascha synodum Romae collegit Leo papa, [Col. 0254C] ubi Gregorium Vercellensem episcopum, propter quoddam adulterium et perjuria perpetrata, excommunicavit: quem tamen postea, Romam venientem et satisfactionem promittentem, priori officio restituit.—Eadem aestate Bardo venerabilis Moguntiae archiepiscopus, III Idus Junias defunctus multis claret miraculis, pro quo Luitpaldus Constantiae, Theoderico episcopo defuncto successit Rumaldus.—In autumno imperator regnum Hungariae devastavit.—Hoc tempore Tuta, nobilis et religiosa vidua, Buochaugiensi et Lindaugiensi coenobiis abbatissa ab imperatore praeficitur.

[Col. 0255B] 1052 Imperator Goslare Nativitatem Domini agens, quosdam ibi haereticos Manichaeos, omnis esum animalis exsecrantes, consensu omnium, ne haeretica [Col. 0255C] scabies serperet in plures, in patibulo suspendi fecit.—His diebus Bonifacius, Italiae marchio ditissimus, Beatricis nobilissimae comitissae maritus, a duobus militibus sagittis toxicatis vulneratus moritur, et Mantuae honorifice sepelitur.—Reliquiae S. Zenonis confessoris, [Col. 0256B] a Waltario Veronensi episcopo in Alemanniam ad villam Ulmam allatae, plurimis miraculis claruere .— Hoc anno B. Eberhardus [Col. 0256C] comes de Nellinburc Scafhusensem locum construere coepit, in quo S. papa Leo nonus X Kal. Dec. altare in honore Dominicae resurrectionis consecravit, et locum suis sanctis benedictionibus initiavit et confirmavit.—Andreaque, rege Hungarorum, minus minusque pro [Col. 0257C] pacto pacis postulando allegante et promittente, Brezisburg castrum obsedit, et variis belli machinis diu oppugnatum, Deo obsessis se anxie invocantibus opitulante, frustratis semper nisibus, nullo modo capere potuit. Interim Dominus Leo papa ab Andrea [Col. 0257D] accitus, cum pro pace componenda intervenisset, imperatorem ab obsidione avocavit, eumque sibi per omnia consentaneum inveniens, sed econtra Andream consiliis minus parentem experiens, offensus, eique [Col. 0258C] excommunicationem, utpote delusa sede apostolica, minitans, cum imperatore discessit, et aliquantum cum eo temporis mansit.—Ipsis diebus imperatrix filium, quem Conradum postea vocaverunt, imperatori peperit. Discordia inter Gebehardum Ratisbonensem [Col. 0258D] praesulem et Conradum Bajoariae ducem mota et agitata. Reliquiae beati Zenonis confessoris, a Walthario Veronensi episcopo in Alemanniam ad villam Ulmam allatae, plurimis per haec tempora claruerunt [Col. 0259A] miraculis. Constantiae basilica S. Mariae corruit.

1053 Imperator cum domino papa multisque episcopis et principibus Natalem Domini Wormatiae egit, ubi cum papa . . . illi per concambium tradidit. Cumque idem papa de Normannorum violentiis et injuriis, qui res S. Petri se invito vi tenebant, multa conquestus esset, ad hos etiam inde propulsandos imperator ei auxilia delegavit. Ea siquidem gens a temporibus [Col. 0259B] prioris Henrici imperatoris in Calabriae, Samniae Campaniaeque partes paulatim ex Gallici oris Oceani adventitia confluebat; et, quia bellicosior Italicis gentibus videbatur, primo gratanter accepta, crebro indigenis contra Graecorum et Sarracenorum incursiones audacter praeliando auxiliabatur. Postea vero, pluribus eorum ad uberem terram accurentibus, viribus adaucti, indigetes bello premere, injustum dominatum invadere, haeredibus legitimis castella, praedia, villas, domos, uxores etiam quibus libuit vi auferre, res ecclesiarum diripere, postremo divina et humana omnia, prout viribus plus poterant, jura confundere, nec jam apostolico pontifici, nec ipsi imperatori, nisi tantum verbo tenus cedere.—Ad horum igitur nefaria et inextricabilia scelera illis e [Col. 0259C] partibus eliminanda, indigenasque ab eis liberandos, dominus papa animum intendens, summa cum charitate ab imperatore Romam reversurus digreditur. Secuti sunt autem eum plurimi Theutonicorum, partim jussu dominorum, partim spe quaestus adducti; multi etiam scelerati et protervi, diversasque ob noxas patria pulsi.—Quos ille omnes, tum consuetae misericordiae nimia compassione, tum etiam quia opera eorum ad imminens videbatur bellum indigere, clementer et gratanter suscipiebat . Transiens ergo per Alemanniam, Purificationem S. Mariae Augustae egit, Mantuaeque Quinquagesima acta, et nonnullis suorum orto inibi tumultu occisis, intra dies Quadragesimae Romam pervenit. Wibert.— Ipsis diebus in Italia quidam lacus, quos Julius quondam . . . mortales [Col. 0259D] absumpti sunt. Imperatore in Saxonia apud Merseburg commanente, cum rege Danorum Pascha egit . . . ducatu privavit. Quo tempore regni tam primores quam inferiores, contra imperatorem magis magisque mussitantes, jam dudum eum ab inchoatae justitiae, [Col. 0260A] pacis, pietatis, divini timoris, multimodaeque virtutis tenore, in quo de die in diem debuerat proficere, paulatim ad quaestum et incuriam quamdam deficere, multumque se ipso deteriorem fore causabantur. Altdorfense coenobium igne consumitur . Dominus papa, habita post Pascha synodo , contra Normannos, ut proposuerat, exercitum movit; cumque illi pacem petentes subjectionem servitiumque promitterent, et quae prius injuste sibi usurpantes invaserant, [Col. 0260B] ejus beneficio gratiaque retinere se velle dicerent, idque papa abnegans vi et injuria raptas res S. Petri reposceret, eosque perperam pervaso cedere loco juberet, illi, quia numero longe praestabant, quasi rem impossibilem sibi propositam refutantes, se potius bello obviam ituros, armisque acquisitam patriam defensuros, vel morte occubituros denuntiant. Sicque XIV Kalend. Julii valida pugna confligentes prima acie a Theutonicis pene victi sunt; sed succenturiatis copiis ex insidiis nostros circumvenientes, Italis citius terga vertentibus, Theutonicis maxima ex parte, sed non invite, occumbentibus, occulto Dei judicio, sive quia tantum sacerdotem spiritualis potius quam pro caducis rebus carnalis pugna decebat; sive quod nefarios homines tam multos ad se, ob impunitatem [Col. 0260C] scelerum vel quaestum avarum, confluentes contra itidem scelestos expugnandos secum ducebat; sive divina justitia alias, quas ipsa novit, ob causas nostros plectente, quamvis nimis cruentam, hostes adepti sunt victoriam. Ipseque dominus papa in quodam ab eis castello obsessus, cum, expugnata jam jamque munitione, necessitate coactus, communionem eis prius interdictam reddidisset, acceptus ab eis Beneventum cum honore reductus est, ibique tempore aliquanto detentus, nec redire permissus. Et hoc et superiori anno frugum penuria facta est non modica. Werinharius frater meus , Augiensis monachus, admodum doctus et religioni verae deditus juvenis, cum alio monacho Luithario, studio vitae perfectioris flagrans, peregrinationem clam pro Christo aggreditur, [Col. 0260D] litteris remissis licentiam abbatis postulans et impetrans. Et sequenti tempore, Richardus Renaugiensis abbas, et Henricus item Augiensis monachus, hoc exemplum secuti, relictis omnibus, idem propositum aggrediuntur. Imperator Henricus magno apud Triburiam [Col. 0261C] conventu habito, filium aequivocum a cunctis eligi eique post obitum suum, si rector justus futurus esset, subjectionem promitti fecit. Ad quem conventum cum Conradus dudum Bajoariae dux venire nolens, cum expeditis militibus regi rebellare moliens, Hungaris se jungere tentasset, quibusdam inibi, quae prius habuerat, possessionibus suis ab imperatore [Col. 0261D] privatus est, eas quasi legaliter acquirente. Ibi etiam legati Andreae regis Hungarorum pro pace pactoque, cum, suffragante Ratisbonense episcopo immensam pecuniam, suaeque provinciae partem, et ad expeditiones omnes, praeter Italicam, suos ituros promitterent, [Col. 0262C] imperator ea se accepturum fide data spondens eos remisit. Hadamuta de Nuinburgo abbatissa venerabilis, quae locum suum prius pene dilapsum, intra et extra laudabiliter recuperatum in optimum deduxerat statum, aliam pro se designans, et sororibus pie admonitis ultimum valedicens, IV Kal. Nov. feliciter, o utinam! decessit. Hazelinus etiam, Babinbergensis [Col. 0262D] episcopus infamis, moriens locum dedit.

1054 Per idem tempus Conradus dudum dux, ab Andrea rege Hungarorum gratanter susceptus, ei, ne allegatum cum imperatore foedus perficeret dissuasit, et auxilio ejus quamdam Carentani partem, quorumdam [Col. 0263A] etiam primatum, qui eam possidebant, machinatione, aliis expulsis primoribus, invasam cepit. Imperator vero in Bajoariam veniens, ducatum ejusdem provinciae filio suo aequivoco tradidit. Sicque in eadem commorans provincia Natalem Domini in villa Ottinga egit, ibique Babinbergensis Ecclesiae praesulatum consobrino suo Adalberoni donavit.—Deinde, habito Ratisbonae colloquio, per Alemanniam transiens, et furibus infestus, nonnulla eorum conventicula exuri jubens, Turegi Quadragesimam inchoavit, et, per ripales Rheni urbes paulatim descendens, Moguntiae paschale festum celebravit, ubi Theodbaldus filius Ottonis, ad eum de Galliis veniens, et miles ejus effectus, [Col. 0264A] auxilium suum illi pollicitus est.—Dominus papa, cum apud Beneventum, divino intentus servitio diu demoratus, tandem instante paschali tempore Romam aegrotans reversus esset, invalescente in dies languore, glorioso exitu, cunctis prius benedicens et admonitis valedicens, sanctoque Petro peccata sua confessus, et devote se illi commendans, XVI Kalend. Maias obiit, et in basilica S. Petri juxta sepulcrum S. Papae Gregorii sepultus, miraculis claruisse memoratur.—Gotefridus iterum contra imperatorem tyrannidem invasit, Italiamque latenter adiens, Beatricem Bonifacii quondam marchionis viduam uxorem accepit.

[Col. 0263] FINIT HERMANNUS URSTISII.

Continuatio Chronici

Bertholdus Augiae Divitis

[Col. 0263]

CHRONICI HERMANNI CONTINUATIO AB ANNO MLIV USQUE MLXVI Una cum ejus Vita scripta a Bertholdo ejus discipulo . (Ex mss. codicibus Murensi, Engelbergensi et Gottwicensi collatis cum Urstisio.)

Monitum

Ussermannus, Emilianus

236-251 MONITUM.

Unde hanc continuationem hauserit, haud equidem indicat Urstisius, haud dubium tamen quin ex prioribus editionibus. Certe non habetur in autographo Bernoldi codice, quocum hucusque San-Georgianus ex asse conspiraverat. Nostri vero codices eamdem separatim non exhibent, sed cum altera dicti Bernoldi ita commistam, ut tamen quae primi, quae secundi continuatoris sint, ex ipsa narrationis serie liqueat. Praemittimus igitur textum Urstisii, codicibus more hucusque solito subnotatis. Caeterum de Bertholdo ejus auctore diximus in dissertatione ad Hermannum.

EDITIO URSTISII.

[Col. 0263B] 1054 Herimannus , Wolferadi comitis filius, ab infantia omnibus membris contractus, sed omnes tunc temporis viros sapientia et virtutibus praecellens, in Aleshusan praedio suo defunctus ac sepultus est.—Werinherus et Liutherus in Hierosolymitano itinere defuncti sunt.—Conventus [Col. 0264B] ab imperatore Moguntiae factus, in quo Gebehardus, Eistetensium 252 episcopus ab episcopis electus, Romamque missus, ibique honorifice susceptus, in sequenti Quadragesima in Coena Domini CLIV papa ordinatus, Victoris secundi nomen accepit.

[Col. 0265A] 1055 Imperator Natalem Domini Goslare celebravit, ac deinde expeditionem in Italiam paravit, et diem sanctum Paschae Mantuae egit, diem autem Pentecostes Florentiae, ibique coram eo, a domino papa generali synodo habita, multa correcta sunt .—Imperator Adalbertum capitali sententiae adjudicatum per interventum episcoporum dimisit .—Eodem tempore quinquaginta aut eo amplius armati milites a Nortmannia latenter per mare transeuntes. Nortmannis contra imperatorem auxilium praebere cupientes, a Picentibus civibus capti atque ad imperatorem delati.—Imperator Othonem Novariensem episcopum Constantinopolim misit, ubi pro Michaele nuper defuncto quamdam feminam totius regni monarchiam tenentem invenit, [Col. 0265B] quae illum sequenti anno, suis etiam legatis adjunctis, amicitiam pactumque confirmandum imperatori remisit.—Beatrix imperatori ad deditionem veniens causa mariti sui, quanquam data fide, tenetur, filiusque ejus puer Bonifacius hac causa venire veretur. Sed non multis interpositis diebus, cum imperator ibidem moraretur, idem puer moritur.— 253 Gebehardus Ratisbonensis episcopus, et Welfus dux, licentiam repatriandi ab Italia impetraverant, militesque eorum illis, ut aiunt, ignorantibus contra imperatorem conjuraverunt. Quo tempore Welfus dux, suis et omni populo admodum flebili morte praeventus, apud Altorfense coenobium sepultus est .—Arnoltus episcopus Nemetensis moritur.

[Col. 0266A] 1056 Imperator de Italia per Bajoariam rediens. Natalem Domini apud castrum Turegum celebravit, ibique Ottonis marchionis filiam aequivoco suo filio desponsavit.—Gebehardus Ratisbonensis episcopus, ab imperatore de conjuratione contra se facta victus, primum in castro Ulfilingino dein in Stofola per aliquod tempus sub custodia tenetur.—Conradus ab imperatore Nemeti pro Arnolto episcopo substituitur.—Herimannus Agrippinae urbis archiepiscopus obiit, pro quo Hanno Goslare prius praepositus in archipraesulatum successit.—Imperator diem sanctum Paschae celebravit.— 254 Eodem anno Sclavi, qui et Liutici dicuntur, terminos Saxonum insectantes, quamplurimos eorum principes cum Wilhelmo marchione [Col. 0266B] peremerunt. Henricus imperator domino Apostolico ad se tempore autumnali invitato, cum in Saxonia in Bothfeldino commoraretur, morbo ingravescente infirmatus obiit anno aetatis suae XXXIX, regni vero XVIII, imperii XV , indictione decima. Qui inde asportatus. Nemetumque translatus, in ecclesia sanctae Mariae, quam ipse construxerat, adhuc imperfecta, juxta patrem matremque sepultus est; et filius ejus Henricus quartus, septimum aetatis annum habens, pro eo regni jura suscipiens, a primoribus matri imperatrici educandus est commendatus.

1057 Henricus rex Natalem Domini Ratisbonae celebravit.—VII Kal. Maias immensitas nivis et pruinae magnam partem vinearum perdidit.—Romae [Col. 0267A] Victor II decessit; in cujus locum Fridericus, frater Godefridi ducis, dudum beati Leonis papae archidiaconus , tunc autem temporis monasterii S. Benedicti abbas, CLV papa ordinatus, Stephanus nonus est nominatus.—Otto dux Alemannorum obiit, cujus ducatum Rudolfus accepit.—Hoc anno lapides mirae magnitudinis, misti grandine, de coelo ceciderunt, et nonnulli hominum fulmine perierunt.

1058 Romae Stephanus papa obiit. Romani autem, accepta pecunia, quemdam Joannem contra canones elegerunt, qui sine consecratione 255 per aliquot dies sedens, a Godefrido duce expellitur, atque Florentinae civitatis episcopus, CLVI papa constitutus, Nicolaus secundus est vocatus . Eodem tempore [Col. 0267B] Henricus Augustanus episcopus apud imperatricem summum consilii locum habuit; quod nonnullis regni principibus, ejus insolentiam non ferentibus, multum displicuit.

1059 Hoc anno, magna mortalitas hominum et pestis pecorum facta est. Orto inter Mediolanenses et Ticinenses bello, multi ex utraque parte ceciderunt. Rodolfus Alemannorum dux Mathildam, Henrici regis sororem, duxit uxorem.—Fuldis Eberhardus abbas decessit, cui Sigefridus successit .—Andreas Pannoniae rex, cum prius pacem pactumque per legatos cum Henrico rege confirmasset, etiam sororem ejus minorem filio suo adhuc puero sponsam obtinuit.

1060 Henricus Galliarum rex obiit, et filius ejus [Col. 0267C] adhuc puer regnum cum matre gubernandum suscepit.—Lupaldus Moguntiensis archiepiscopus decessit ; cui Sigefridus Fuldis abbas successit.—Conradus [Col. 0268A] Nemetensis episcopus moritur, in cujus locum Einhardus promovetur. Mathilda soror regis obiit .—Henricus palatinus comes in amentiam versus, cum sub specie religionis quasi saeculum derelinquens in monasterium Ephtirnacha se contulisset, inde abstractus conjugem suam occidit.

256 Et hoc anno, sicut in priori, mortalitas multos exstinxit. Hiems satis dura et nivosa et plus solito prolixa, frumenti vinique maximum attulit damnum. Andreas rex Pannoniarum, cum a fratre suo regnum sibi circumquaque vastante multas injurias perpessus, fuisset, tandem febre pulsatus omnes thesauros suos in castrum Medilhecka , nec non et filium suum Henrico regi [Col. 0268B] per Tiedbaldum comitem transmisit .

1061 Magna fames multos consumpsit.—Gebehardus Ratisbonensis episcopus obiit, cui Otto successit.—Conradus , qui Carentanis solo nomine ducis praefuit, moriens locum dedit; cujus ducatum Bertholdus Suevigena accepit.—Romae Nicolao papa defuncto, Romani coronam et alia munera Henrico regi transmiserunt eumque pro eligendo summo pontifice interpellaverunt. Qui, ad se convocatis omnibus Italiae episcopis generalique conventu Basileae habito, eadem imposita corona patricius Romanorum appellatus est. Deinde cum communi consilio omnium Parmensem episcopum summum Romanae Ecclesiae elegit pontificem . Interim dum haec aguntur, Anshelmus [Col. 0268C] episcopus de Luca, quibusdam Romanis faventibus, apostolicam sedem sibi usurpavit.—Burkardus et Wezil de Zolorin occiduntur. Ecclesia Nemetensis [Col. 0269A] dedicatur, et Agnes imperatrix, depositis regalibus vestimentis, sacro velamine circumdata .

257 1062 Sexto Idus Februarii terraemotus, fulgura et tonitrua facta sunt; pestilentia et mortalitas subsecuta multos exstinxit. Henricus rex apud Trajectum Frisiae urbem diem Paschae cum matre imperatrice egit.—His diebus Hanno Agrippinae Coloniae archiepiscopus, adnitentibus quibusdam regni principibus, Henricum regem cum lancea et aliis imperii insignibus a matre imperatrice vi abripuit, secumque Coloniam adduxit .—Parmensis episcopus, dudum electus, Romam consecrandus adiit; cui cum Romani armati occurrerent ingressumque prohiberent, multitudo illorum a militibus ejus occiduntur et in Tiberi submerguntur, [Col. 0269B] caeteri fugantur .

1063 Tempore veris, medio mense Aprili, per quatuor dies hiems saeva, ventosa et nivosa, aves et pecora frigore exstinxit, arborum et vinearum maximam quoque partem perdidit.—Engilhardus episcopus de Magdiburg obiit, cui frater Coloniensis archiepiscopi successit.—Henricus Augustensis episcopus obiit , cui Imbricus successit.—Eodem anno quaedam mulier juxta Constantiam infantem, duo capita, nec non et caetera membra ad usque clunes duplicia habentem, peperit.

1064 Henricus rex Natalem Domini Coloniae celebravit, diem Paschae autem Leodii Synodus Mantuae .

1065 Henricus rex Natalem Domini Goslare, diem [Col. 0269C] autem Paschae Wormatiae celebravit.— 258 Domus regalis Goslari concremata est : quod et factum est VI Kal. Aprilis, indictione tertia, et ibidem accinctus est Henricus gladio, anno regni sui nono, aetatis autem suae decimo quarto, et dux Godefridus [Col. 0270A] scutarius ejus eligebatur.—Pataviensis episcopus obiit, cui Altmannus imperatricis capellanus successit. Hoc tempore Sigifridus Moguntiacensis archiepiscopus , Wilhelmus Trajectensis episcopus, et Guntharius Babinbergensis episcopus, Otto Ratisbonensis episcopus, cum magno apparatu et comitatu Hierusalem proficiscentes, in eo itinere a paganis multa sunt perpessi; nam et bellum cum eis inire sunt coacti. In eadem via Guntharius obiit, cui Ricimannus Simoniace successit. Multi nobiles civili bello perierunt.

1066 Henricus rex Natalem Domini Goslare, Pascha autem apud Trajectum egit.—Eberhardus Trevirensis archiepiscopus, XVII Kal. Maii Sabbato sancto Paschae, completis a se ipsius diei officiis, [Col. 0270B] ipsis sacerdotalibus vestimentis indutus, requievit in pace. Cui Conradus Coloniensis praepositus, electus a rege, succedere debuit; sed a clero et civibus Trevirensibus refutatus est. Unde quidam comes de militia Trevirensi, nomine Theodoricus, cumdem Conradum Trevirim tendentem comprehendit, et diu sub custodia maceratum quatuor militibus enecandum commisit. Qui dum eum ter per quoddam praecipitium dejecissent, et nihil sibi nisi brachium collidere possent, unus ex illis poenitentia ductus, ab eo veniam impetravit. Alius autem volens eum decollare, maxillam ejus tantum abscidit. Et sic ipse Deo dignus martyr ad Dominum migravit Kalendis Junii, sepultus ad abbatiam quamdam Doleiam. Tres autem milites mortis illius auctores [Col. 0270C] digna ultio postmodum subsecuta est; nam unus eorum acceptum cibum deglutire non valens, alii duo manus suas lacerantes ad claustra inferni descenderunt.

CODICES.

[Col. 0263]

1054 Conventus ab . . . Gebehartus Aureatensis episcopus . . . nomen accepit.

[Col. 0265C] 1055 Imperator Natalem . . . correcta sunt.—Imperator Adalbertum . . . dimisit.—Imperator Ottonem remisit.—Beatrix . . . puer moritur.—Gebehardus. . . morte praeventus, et voto sanctae monachicae vitae Deo revera se initiando dedicatus, apud Altorfense coenobium sepultus est.—Arnold episcopus Nemetensis moritur, et Conradus ei successit.

[Col. 0266C] 1056 Imperator de Italia rediens Natalem Domini Turegi celebravit . . . desponsavit.—Gebehardus . . . victus per aliquod tempus in custodia tenebatur.—Imperator diem . . . celebravit.

1057 Henricus rex . . . celebravit.—Otto dux . . . accepit.—Hoc anno lapides . . . de coelo ceciderunt.

[Col. 0267C] 1060 Henricus rex Galliarum obiit, et filius ejus Philippus . . . suscepit. Lupaldus Moguntinus . . . successit. Et hoc anno . . . multos exstinxit. Henricus palatinus . . . occidit.

[Col. 0268C] 1061 Magna fames multos occidit. Gebehardus . . . successit. Conradus . . . moritur . . . comes Suevigena suscepit.

[Col. 0269C] 1062 VI Idus Februarii . . . exstinxit, et fames magna facta est. Henricus rex . . . egit. His diebus Hanno . . . Coloniam adduxit.

1063 Eodem anno quaedam mulier . . . peperit.

1064 Ut Urstisius.

[Col. 0270C] 1065 Henricus rex . . . Wormatiae egit. Domus . . . concremata est. Pataviensis . . . successit. Hoc tempore Sigifridus . . . Simoniace successit. Multi . . . perierunt.

1066 Henricus rex . . . egit.

CHRONICON SEU ANNALES MONASTERII PETERSHUSANI EX MS. COD. SAEC. XII EJUSDEM IMPERIALIS COENOBII NUNC PRIMO EDITUM. (Ussermann, Germaniae sacrae Prodromus, tom. I, part. II.)

Praefatio

Ussermannus, Emilianus

[Col. 0271]

PRAEFATIO.

[Col. 0271A] Hermanni ex Augiensi codice desumpto Chronico aliud hic subjicimus eidem vicini monasterii, Petershausen vulgo dicti, extra muros Constantienses ad Rhenum. Particulare id equidem est, locique illius originem ac priora fata potissimum sistit, ut tamen plura etiam contineat, unde patria medii aevi historia quantum ad nobiles Bodamici tractus familias, geographiam et Alemanniae pagorum notitiam illustrari plurimum valeat. In quo etiam argumento versatur Codex Diplomaticus Alemanniae et Burgundiae Trans-Juranae intra fines dioecesis Constantiensis, quem ceu prodromum historiae ejusdem episcopatus prelo jamjam subjecit sodalis noster P. Trudpertus Neugart.

Dignum adeo censemus hoc Chronicon quod in [Col. 0271B] publicam lucem protrahatur, cujus hactenus nonnisi excerpta quaedam S. Gebehardum fundatorem concernentia in Manlii Chronico episcopatus Constantiensis apud Pistorium (Scrip. Rer. Germ. t. III, p. 685) prostant. Habetur in ms. codice membranaceo in fol., pluribus vero lituris hinc inde respersum, quod collectioni nostrae inserendum gratiose nobiscum communicavit dignissimus istius coenobii abbas Josephus, cui proin grates hic publico nomine rependimus. Occurrunt quidem in eo levioris subin momenti narrationes, quae saeculi quo scriptum est et scriptoris genium produnt, quarumve notitia haud interest publico. Quin vero illa omitti queant nil sane impedit, cum id unice agatur ut ne quid lateat quod patriae historiae quoquo modo inservire [Col. 0271C] possit. Nobis certe, qui ab aliquot jam annis in adornanda Germania sacra communem conferimus operam, huncque in finem delitescentia hactenus monumenta undique conquirimus, visum satis haud est si illa duntaxat in sacros usus nostros convertamus, nisi eadem aliis quoque sisteremus unde etiam profanae historiae lux quaedam affundi queat.

262 Porro Chronici istius scriptor nomen suum nullibi, se tamen coenobii illius monachum circa [Col. 0272A] medium saec. XII prodit. Sic l. IV, c. 12, circa an. 1126 aliquandiu in cella Wagenhausen demoratus est. Ibidem n. 3 Petershusii praesens erat, dum an. 1134 corpus S. Gebehardi levatum erat, cui etiam sanitatem suam in acceptis retulit. Demum n. 16 expeditionem Conradi regis in Saracenos an. 1147 motam describens, eos adhuc minime rediisse testatur, qui ex suo loco illuc profecti sunt. Ex variis tamen circumstantiis suo loco notandis videbimus Chronicon hoc non ab uno tantum, sed a pluribus scriptoribus fuisse compilatum, uti jam alias de hujusmodi chronicis observavimus.

Primus vero horum annalium scriptor eos non ex aliorum duntaxat relatione, unde plures plerumque fabulae emergere solent, sed ex authenticis ut plurimum [Col. 0272B] tabulis, chartis aliisque coaevis monasterii illius documentis conscripsit, uti ex aliorum scriptorum collatione liquet, qui inde et am haud modicam quandoque lucem accipiunt. Ut autem, quod res est, dicamus, fidem Chronici nostri haud parum suspectam reddunt quae initio ejus habentur de Brigantinorum comitum origine, nullo antiquorum scriptorum testimonio fulta, ac insuper in nonnullis historicae illorum temporum rationi contraria. Quae ipsa etiam causa est quod Wilh. Ern. Tenzelius in Vindiciis historicis pro Conringii censura in diploma coenobii Lindaviensis, p. 270, postquam ex Manlio ea retulisset quae infra in Chronico l. I, n. 2, 3 et 4, de hac genealogia leguntur, haec demum subjunxerit: «Totum locum recitare operae pretium fuit, ut lector [Col. 0272C] facilius de fabulosa comitum Brigantinorum origine ibi descripta judicare queat.» Cujus quidem rigidae censurae rationes sequentes allegat. 1, «Quis ferat fabulantem, Galliae Togatae Francorum imperatorum tempore peculiarem regem fuisse?» Atqui si de vera Gallia Togata seu Italia sermo sit, certe ex Hermanni testimonio ad an. 888 multi ibidem reguli Carolo Crasso mortuo emerserunt; si vero Galliae Togutae nomine 263 scriptori nostro Gallia Belgica [Col. 0273A] vel Celtica veniat, uti postea dicemus, Carolus Calvus ibi sub imperatoribus Francis Lothario I et Ludovico II regnum obtinebat. 2. Quaerit «Quomodo ex aliis genuinis scriptoribus probari potest quemquam Francorum imperatorum filiam suam in matrimonium dedisse nobili cuidam ex Gallia Togata?» Pauca legerit Tenzelius; id enim quod ignoravit, non ex genuinis modo scriptoribus, sed et authenticis quoque instrumentis infra probabimus. 3. objicit: «Nonne ex tot chartis scriptoribusque constat Potamum tam praecedentium imperatorum Francorum quam Caroli Crassi tempore palatium regium fuisse? Quomodo igitur ab aliquo Francorum imperatorum donari potuit comiti Brigantino?» Hic ipse sibi respondeat Tenzelius (l. c., p. 271) [Col. 0273B] ita scribens: «Neque enim illis temporibus novum insolensque duxerunt imperatores, curtes quoque regales . . . comitibus bene meritis elargiri.» Si id igitur Caroli Crassi temporibus nec novum nec insolens erat, ergo jam antea factum fuerit necesse est, ut curtis regalis, qualis erat Potamum, non dico comiti bene merenti, sed proprio suo nepoti Udalrico in proprium concederet Ludovicus Germanicus, Caroli Crassi pater. Qua tamen donatione non obstante, Potamum eo modo curtis regia permanere potuit, ubi regio nomine jus diceretur, quo Lustenowa seu Lustinava pariter curtis regalis, de qua ita scribit Tenzelius (l. c., p. 272) : «Ut Arnolfus imperator curtem Lustenowa Udalrico comiti de Linzegewe (juxta chartam an. 891 apud Herrgott) [Col. 0273C] in jus proprietatis dedit, ita non intercedo quominus comiti Brigantino curtem Lintowa vel Arnolfus vel alius donasse dicatur. Imo non repugnaverim si quis hunc Udalricum comitem velit esse eumdem quem chronicon Petershusianum Brigantio aliisque locis remuneratum sistit (l. I, n. 3) , modo ea demantur quae et fabulis propiora sunt, et notorie, ut Potamum, ad imperii fiscum diutius pertinuere, vel aliis comitibus, ut Buchorn, inservierunt.» Demum ita concludit: «Saltem Chronicon istud Petershusanum recentioris commatis esse vel illud prodit, quod ruinas habitationis antiquae 264 memorat, quam incoluerit Uzo pater Gebhardi fundatoris Petershusani (l. I, n. 5) .» Scripsit sane, ut vidimus, Chronici auctor duobus fere post Uzonem [Col. 0273D] saeculis, ubi jam in rudera consederat vetus arx Brigantina, anno 948 ab Hermanno duce capta et destructa. Verum ex iisdem fontibus haurire potuit Gebhardi progeniem, unde et ejusdem gesta tam fideliter descripsit. Neque enim sincero alias scriptori omnis ideo fides deneganda est in illis quae de temporibus a se remotioribus narrat, maxime si et [Col. 0274A] aliorum testimonia ei suffragentur, etsi in nonnullis factorum circumstantiis aberret. Aequiorem tamen se postea (p. 275) horum annalium judicem praebet Tenzelius, «quos licet, scribens, antea comitum (Brigantinorum) originem fabulis coinquinasse ostenderimus (asseruit, non probavit,) non improbamus tamen, quae habent de parente Gebhardi fundatoris (Uzone seu Udalrico,) quippe ut coenobii Petershusani initiis propiora, ita procul dubio studiosius sinceriusque adservata. Novimusque ex ipsis Brigantinorum assertis . . . eos a Gebehardi II Constantiensium episcopi genitore, ex praeclarissimo Alemannorum genere procreato, tanquam radice totam comitum suorum progeniem derivare.» Quod si largiente Tenzelio ea in his annalibus sinceriora [Col. 0274B] sunt quae propius tempora S. Gebhardi respiciunt, ergo pariter genuina censeri debent quae ibidem de episcopi illius cognatione cum Hedwige ducissa, Burchardi II Alemanniae ducis conjuge, habentur. Haec vero nec ipse Tenzelius explicare poterit, nisi illud horumce annalium systema genealogicum infra § 14 a nobis propositum admiserit; quod igitur haud adeo fabulosum est, ut huic scriptori videtur.

Mitius nonnihil de Chronico nostro sentiunt Bollandiani agiographi, qui, in commentario praevio ad Vitam S. Gebhardi (t. VI Augusti, p. 106) , ita pronuntiant: «Chronicon Constantiense (Manlii scilicet, qui, ut supra diximus, nobilissimam hanc progeniem ex his Petri-Domus annalibus decerpsit) [Col. 0274C] egregie meruit de praeclarissimo viri stemmate, modo tam vera sint quam splendida quae refert. Sed 265 aetas istius auctoris tam recens in comparatione tam antiqui stemmatis quod refert, parum habet auctoritatis.» Sed advertere debuissent eruditi socii non Manlii esse hanc genealogiam, qui saeculo XVI Chronicon scripsit, sed Annalium Petershusianorum saec. XII. Quod dein addunt: «Nec imperatoris, nec sororis ejus, nec regis interempti nomen exprimit,» recte monent, cum et nos ea ibidem desideremus, quae vero inferius investigabimus, unde patebit illos recte subjunxisse: «Si tamen ad tempus attendas, videtur respicere ad familiam Caroli Magni, vel aliorum qui e natione Francorum [Col. 0274D] saeculo nono imperium Occidentis tenuerunt.»

Haec de nostro Chronico praenotasse sufficiat; plura in sequentibus hinc inde recurrent, subjecta praeprimis disquisitione qua vexatam S. Gebhardi genealogiam non quidem defendere, examinare tamen tentavimus, relicta aliis, quam nobis sumpsimus, quae voluerint sentiendi libertate.

De prosapia Brigantinorum comitum

Ussermannus, Emilianus

[Col. 0275]

DE BRIGANTINORUM COMITUM PROSAPIA DISQUISITIO Ex systemate Chronici Petershusani.

[Col. 0275A] § I. 266 Praepotentis olim hujus familiae, unde aliae complures prodierunt, originem ab antiquis Raetiae Curiensis comitibus repetunt Lazius, Crusius, Stumpfius aliique. Hanc vero ceu primi, ut videtur, stemmatis hic haud examinamus, Chronici nostri scriptorem de posteriore duntaxat prosapia tractantem illustraturi, qui comites illos ex Gallia Togata in has terras adducit. At mox in limine aberrat, dum in Galliarum divisione contra aliorum scriptorum fidem Galliam Comatam in Cisalpina seu Italia collocat, quae tamen caeteris Togata est; unde per se fluit ex mente auctoris nostri Galliam Togatam illam esse quam alii Comatam seu Celticam aut Belgicam nominant. Quod cum haud attenderent qui de hoc Chronico tractarunt, in alios errores [Col. 0275B] prolapsi sunt, ut mox antea de Tenzelio notavimus.

§ II. Idem contigit Jo. Conr. Fuesslino, qui etsi (Staats-und Erdbeschreibung der Schweitz t. IV, p. 173) scriptoris nostri errorem agnoverit, ipse tamen etiam originem hanc in Italia ceu veri nominis Gallia Togata inquirit. Memoratum enim a chronographo l. I, II. 2, regicidium post Caroli Crassi imp. obitum reponendum existimat, quando novi ubique reguli emerserunt, quos inter ad an. 895 praecipuos recenset Berengarium Everardi filium Forojuliensem, et Widonem Spoleti duces cum hujus filio Lamberto, qui de Italiae regno inter se contendebant. Ex his Lambertus an. 898 occisus est ab Hugone filio Meginfredi, quem Arnulphus imperator [Col. 0275C] ad tuenda sua in Italiam jura ducem Mediolanensem constituerat, Lambertus vero capite plecti jusserat, ut scribit Luitprandus Hist. l. I, c. 12 267 (MURAT. Script. Ital. t. II) . Opinionem suam hausit Fuesslinus ex Herm. Conringii censura diplom. Lindav. p. 270, ubi ita refert: «Conrado I regnante, Hugo Mediolanensis secundum Baronium occiso Lamberto Italiae rege, ad Conradum illum regem avunculum suum confugiens, Brigantino comitatu primus omnium creditur donatus.» Quae quidem sententia proxime cum narratione Annalium nostrorum conveniret, si, quod optat Tenzelius p. 282, asserti sui auctores rationesque allegasset. At praeter ea quae hic idem auctor Conringio l. c. opponit, alia adhuc sunt quae huic conjecturae obstare [Col. 0275D] videntur. Baronius equidem caedem Lamberti ad an. 910 retulit, male tamen, cum certum sit illam jam an. 898 fuisse perpetratam, quo adhuc Arnulphus [Col. 0276A] imperator Germaniae et Alemanniae dominabatur: ad quem adeo, non ad Conradum, post tredecim annos electum, confugere debuisset hic regicida, isque non Udalricus sed Hugo appellatus, et unicus insuper Meginfredi ducis Mediolanensis filius (LUITPRAND. l. c., c. 12) , ubi etiam nihil de ejus fuga. Qua vero ratione probabitur Meginfredo huic nuptam fuisse imperatoris cujusdam aut regis Francorum filiam, primi istius Brigantini comitis matrem, cujus respectu avunculus illius dici posset Arnulphus, qui nequidem sorores habuit? Melius id Conrado I regi convenire posset, nisi Hugonis nomen obstaret; facile enim soror aliqua Conradi regis Meginfredi istius conjux esse potuit, unde et ab Arnulpho imperatore Mediolano praefectus esse videtur, cum Conradi [Col. 0276B] avia fuerit filia Giselae, quae soror erat Ludovici Germanici, patris Arnulfi, uti mox postea videbimus. Constaret hinc ratio cur Meginfredi filius occiderit Lambertum, ut pote in regno Italiae aemulum Berengarii, qui Giselae istius filius erat, adeoque ipsi cognatus. Conrado vero avunculo ad regnum elevato melioris fortunae spe potius, quam ob patratum regicidium, ad eum in Alemanniam concesserit, Brigantino comitatu ab eo donatus. Quamvis autem hic regicidium haberemus, multa tamen adhuc obstant, cum Chronici nostri narratione vix ac ne vix quidem concilianda; quae enim in hoc systemate fuisset soror regis Francorum et imperatoris Romanorum, uxor patris Udalrici Brigantini, nisi Conradi regis Germanorum seu Francorum [Col. 0276C] Orientalium, unde natus erat, quamvis imperator nunquam fuerit? Dein regicidarum unus hic dicitur Vodalricus, apud Conringium Hugo; forte tamen Luitprandus in Italia scribens nomen unius fratris, qui in Alemannia remanserat, ignoravit, et Conringius pro Uzone seu Huzone, uti etiam dictus est Udalricus, reposuit Hugo. Cum ergo haec sub Conrado adeoque post an. 911 268 contigissent, Udalricus levi negotio in Alemannia progenuit Uzonem seu Udalricum alterum Patrem S. Gebhardi et Udalrici III, qui an. 935 pugnae Augustanae interesse potuit.

§ III. Tentavimus hucusque primum Annales nostros explicandi modum, licet necdum satis expeditum, retenta regicidii historia, quae nisi dicto modo [Col. 0276D] et tempore admitti nequit sub Carolingis regibus aut imperatoribus. Tentabimus jam et alterum, si regicidium excipias, Chronici nostri narrationi magis [Col. 0277A] accommodum. Praecipuum hujus tractationis fundamentum praebet diploma Ludovici Germanici datum an. 867 (HERGOTT, n. 117) , quo idem rex Udalricum comitem in Argengewe dilectum nepotem suum appellat, cujus progenies, si explorata foret, plana fortassis esset comitum Brigantinorum prosapia, uti mox dicemus . Haud enim dubitamus hunc ipsum illum esse Udalricum in Chronico nostro memoratum, cujus filius Uzo apud Brigantium habitare coeperit, interim rursus post ruinam, cujus Walafridus meminit, instauratum; unde et pater ejus in vicino pago Argengewe seu Linzgowe habitarit.

Cognationis hujus stipitem, ut interim a Chronico nostro abstrahamus, quod hac in re minime defendendum [Col. 0277B] suscipimus, e duplici fonte nobis deprehendisse videmur. Unum Theganus Trevirensis chorepiscopus coaevus De gestis Ludovici Pii imp. (BOUQUET, t. VI, p. 73) indicat, ubi cap. 2 haec leguntur: «Carolus (postea Magnus) cum in juventute erat, sibi junxit nobilissimi generis Suevorum puellam nomine Hiltegardam, quae erat de cognatione Gothefridi ducis Alamannorum. Gothefridus dux genuit Houchingum; Houchingus genuit Nebi (vide supra in notis ad Herman. a. 724); Nebi autem genuit Immam; Imma vero peperit Hiltegardam beatissimam reginam.» Plura de hac prosapia disquirunt Cointius et Bollandiani in Vita B. Hiltegardis t. III April., p. 790 seq., quae vero ad propositum nostrum haud pertinent.

[Col. 0277C] Propius huc spectant quae habet Wetinus Augiensis monachus in visionibus suis de Geroldo comite, Hildegardis reginae, Caroli Magni conjugis, fratre, in Hunnico bello occiso ad an. 799, de quo ad eumdem annum Hermannus: quemque ibidem Pussinium quoque cognominatum fuisse notavimus 269 ob praedia sua quae in Suevia et vicinia montis [Col. 0278A] Bussen in hodierno districtu capituli Sulgaviensis habebat. Alteram nobis viam pandit anonymus San-Gallensis monachus De gestis Caroli M. (Bouquet, t. V, p. 111) dum alium adhuc ejusdem Hildegardis reginae fratrem producit Udalricum, cui Carolus Magnus plurima contulerit in oriente et occidente, Sueviae scilicet seu Alemanniae, quibus cum post obitum ipsius Hildegardae (a. 783) pro quodam commisso a Carolo spoliaretur honoribus, admonitus rex pristinos honores statim illi fecit restitui. Hildegardis porro praedia potissimum in Algovia fuisse sita vel solum fundatum ab eo Campidonense monasterium declarat; unde et fratrum ejus possessiones omnino illo Alemanniae tractu quaerendae sunt, quod de Geroldo jam vidimus. Udalricum vero illum Turgoviae [Col. 0278B] comitem censemus, quem P. Herrgott ab anno 787 usque 800 in chartis suis notat, qui simul comes quoque in Argengewe fuisse videtur ex P. Neugart Cod. dipl. Alem. vet., n. 144; in cujus comitatu situm erat castrum Breganzia: imo Linzgoviae etiam comes, qui (l. c., n. 150) cum duobus filiis Odalrico et Rodperto notatur in charta an. 805, et in alia an. 804 insuper in Brisgovia. Atque hinc optime verba citati anonymi explicantur de oriente et occidente Alemannici ducatus, ubi possessiones suas habuerit Udalricus, frater Hildegardis reginae. Cum autem haec per filium Ludovicum Pium avia fuerit Ludovici Germanici, uti illius frater Udalricus pariter avus cognominis an. 867 in Argengewe comitis, postremus hic Udalricus et Ludovicus Germanicus [Col. 0278C] consobrini potius, quam veri nominis nepotes dici debent; quod vero non obstat quominus comes iste improprie saltem nepos seu consanguineus Ludovici nominari potuerit, qui, uti et avus ejus, castrum Brigantium obtinuit, ubi etiam ejus filius sive nepos, pater S. Gebhardi, habitavit. Nescio porro an non in dicti anonymi verbis lateat fundamentum totius narrationis nostri Chronici, ejusmodi tamen [Col. 0279A] circumstantiis vestitae quae huic systemati haud conveniunt. Udalricum aliquid deliquisse, unde a Carolo Magno, sororis suae marito, bonis suis spoliatus ac postmodum restitutus sit, ex anonymo constat. Deme regicidium, Galliam et fugam, ac pro avunculo substitue sororium, habebis idipsum fere quod in Annalibus l. I, n. 3, narratur, ipsa etiam enumerata praedia in pagis Argengewe, Linzgewe et alibi. Habes hinc etiam cur plures praecipue Udalrici in his partibus dicantur de Caroli Magni prosapia orti, ex carnis nimirum propinquitate cum Hildegarde ejus conjuge ac Ludovici Pii matre, quod dein nomen ab ejus fratre Udalrico haustum aliis 270 quoque familiis per novas contractas affinitates adhaesit; cujus quidem rei non in Udalricis modo, sed et Hartmannis, [Col. 0279B] Manegoldis, Burchardis caeterisque exempla passim prostant in genealogiis, quorum nomina ex nuptiis in alias etiam familias sunt implantata.

271 § IV. Ultima haec de S. Gebhardi prosapia desumpta sunt ex Chronico Petershusano, cujus systema jam cum omnibus suis adjunctis examinabimus; quod etsi difficultatibus suis haud careat, multa tamen ad illustrandam historiam in eo contentam faciunt. Haud sane diffitemur nonnulla hic occurrere quae non dico fabulas, tales tamen traditiones seu fontes sapiunt, qui etsi semper genuini haud sint, multa tamen vera etsi falsis quandoque permixta pro saeculi genio referant. Norunt eruditi frequenter id evenire, ut in remotioribus his factis [Col. 0279C] enarrandis ejusmodi subin circumstantiae admisceantur, quae, etsi de fide suspectae aut omnino falsae sint, ipsam tamen historicae narrationis substantiam nequaquam evertunt; secus enim actum foret de plurimis Francorum annalibus, qui tamen tanto studio etiam ab eruditissimis viris hactenus conquisiti atque illustrati sunt. Saepe namque in sublestis quoque his monumentis reperitur quod alibi frustra quaeres, historiae tamen multum proficua. Nec nostrum adeo hac in re conatum improbatum iri confidimus; eadem siquidem libertate opiniones nostras proponimus, qua voluptate aliorum in similibus sensa aut conjecturas pervolvimus. Hanc namque damus veniam, petimusque vicissim.

[Col. 0279D] § V. Ut propius igitur tertiam conciliationis rationem aggrediamur, ex Annalium nostrorum narratione vir ille in Gallia Togata, aut potius juxta systema scriptoris (§ 1) Belgica sive Celtica nobilissimus, Udalrici Brigantini pater, regis Francorum, qui et imperator Romanorum, sororem in matrimonio habuit. Vel hoc solum denotat saeculum IX, non vero X, quo jam deficientibus Carolingicis rex erat Conradus (§ 2) . Verum quis iste imperator? Certe nec Caroli Magni nec Ludovici Pii sorores maritatas legimus, si una Bertha S. Angilberti uxor excipiatur. Itaque Ludovici Pii filiae, sorores Lotarii I et Caroli Calvi imperatorum, ac Ludovici I Germanici intelligendae veniunt, quarum quatuor reperiuntur diversis viris elocatae; Adelheidis nimirum Conrado [Col. 0280A] comiti Antissiodorensi, Alpais Begoni Parisiensi, Hildegardis cuidam Theodorico comiti, et Gisela Eberhardo comiti Cisoniensi in Flandria ac postea duci Forojuliensi, quae dicti Caroli Calvi ex Juditha soror erat uterina. Ex his una mater in hoc systemate esse debuit 272 dicti Udalrici comitis, et ex sorore nepotis Ludovici Germanici, qui propterea illius avunculus dicitur in chronico nostro; ut ut enim iste avunculus Imperator Augustus vocetur, id tamen de alio quam Ludovico Germanico intelligi nequit, ambo enim ejus fratres imperatores nil juris in Alemannia habebant, ut nepoti suo praedia donare potuerint.

Quaenam autem illarum Udalricum progenuerit, conjecturis potius quam certis argumentis eruendum, [Col. 0280B] cum pauca earum facta litteris sint consignata, et aliunde feminarum in chartis hujus temporis rarissima habeatur mentio. Inter Adelheidis tres ex Conrado filios nullus Udalricus reperitur, sed duo abbates erant; tertius patri aequivoco successit. Quae adeo hic intelligi nequit, uti nec Alpais, cujus duos filios Letardum et Ebrardum nominat Flodoardus in Historia Remensi l. IV, c. 46. Restant igitur Hildegardis et Gisela. Prioris maritus Theodoricus ex nomine tantum indicatur a Cointio (Annal. t. VIII, p. 605) et in l'Art de vérifier les dates (t. I, p. 555) , nec, ubi locorum comes fuerit, produnt veteres Franciae scriptores. Id unum ex Nithardi Historia l. III, n. 4 (BOUQUET, t. VII, p. 25) colligi videtur, [Col. 0280C] Hildegardem Caroli Calvi sororem, quae Theodorico nupserat, in civitate Laudunensi, adeoque in Gallia Belgica sedem habuisse, atque ab eodem Carolo an. 842 veniam impetrasse, quod contra ipsum faverit Lothario imperatori, alteri fratri suo. Nulla porro ibidem mariti fit mentio, sive demum mortuus jam fuerit, sive a Carolo eamdem ob causam pulsus cum filiis, si quos habuit. Quod si plura de eo haberent antiqua monumenta, constaret fortassis hunc ipsum Udalrici nostri ex Hildegarde patrem exstitisse, haud contradicente nostro Chronico, si modo regicidii loco mota contra regem rebellio substituatur. Quae hic obstare ulterius possent, infra § 12 discutiemus.

[Col. 0280D] § VI. Pervenimus jam ad ultimam Ludovici Pii filiam Giselam, Caroli Calvi sororem uterinam, quam conjugem duxerat Eberhardus seu Evrardus, tum Cisoniensis in Flandria comes, postea dux Forojuliensis, quamve hic pluribus illustrandam duximus, si non pro statuendo hoc stemmate, certe pro illustranda Germaniae nostrae sacrae historia. Hermannus Contractus ad an. 799 Ehericum, quem alii Heinricum dicunt, ducem Forojuliensem a Carolo 273 Magno constitutum, a Liburnis autem occisum memorat. Hujus filium Eccardus (Franc. Or. t. I, p. 796) statuit Hunrocum seu Hunrogum comitem, qui inter testes subscribitur in testamento Caroli Magni an. 811 apud Eginhardum in ejus Vita, nec non inter Francorum legatos ad pacem [Col. 0281A] cum Danis componendam ( Annal. Bertin. an. 811). Antea vero jam ceu missus Caroli Magni permutationem quamdam fecerat cum Bernwelpho Wirceburgensis episcopo ad an. 800 defuncto, ut liquet ex diplomate Ludovici Pii an. 837 (ECCART, Franc. Or. t. II, p. 303 et 884) . Idem Unrochus seu missus Caroli Magni notatur in Capitulari incerti anni apud Martenium (Collect. ampliss. t. VII, p. 12) ; unde genere Francum et Carolo imperatori percharum exstitisse extra dubium est.

Unrocus hic ex fide Eccardi (l. c., p. 196) pater fuit Eberhardi comitis Cisonii postea ducis Forojuliensis, ac Berengarii comitis in Germania inferiore, deinde Tolosani ac Septimaniae ducis. Certe in Capitulari Ludovici Pii an. 825 Berengarius comes recensetur [Col. 0281B] inter missos dominicos in Belgica super quatuor dioeceses, Noviomacensem, Ambianensem, Tarvanensem et Cameracensem; itemque an. 834 inter legatos Ludovici Pii ad filium Lotharium rebellem, apud Theganum cap. 54, ubi vocatur Berengarius sapiens propinquus Ludovici: de quo idem c. 58: «Eodem anno (836) in ipso itinere obiit Berengarius, dux fidelis et sapiens, quem imperator cum filiis suis luxit multo tempore» (BOUQUET, t. II, p. 84 seq.) . Denique Astronomus, in Vita Ludovici Pii an. 819, Berengarium Tolosanum comitem appellat cap. 57 immatura morte praereptum, et Huronici [Hunroci] quondam comitis filium [DU CHESNE, t. II, p. 315] pro quo Bouquet (l. c. p. 120) legit II. [Hugonis] Turonici quondam comitis; at perperam, nam [Col. 0281C] etiam in gestis ejusdem imperatoris Gallice scriptis (l. c. p. 164) Berengarius dicitur le fil le conte Huroine. Patet hinc ratio cur propinquus Ludovici nominetur Berengarius, quia frater ejus Eberhardus ejusdem Ludovici filiam habebat uxorem, qui etiam duobus filiis suis Unrocho et Berengario patris sui et fratris nomina imposuit. Caeterum Eberhardo huic et Berengario alios adhuc ex Hunroco fratres attribuit Eccardus (Vet. monum. quatern. p. 40) , Henricum vel Hunricum, Adalardum S. Bertini abbatem, et Albigarium comitem, de quibus vero hic sermo haud est.

274 § VII. Balderico duce Forojuliensi per Ludovicum Pium a. 828 exauctorato, ejus marca inter quatuor comites divisa est (EGINHARD. De gestis Lud. [Col. 0281D] h. a.), quorum unus fuisse videtur Ebirhardus fidelis an. 836 inter legatos Lotharii imp. ad Ludovicum patrem a partibus Italiae directus, ut notatur in appendice Thegani (BOUQUET, l. c., p. 85) . Ad eumdem Heberhardum comitem in Italia incerto anno scripta est epistola Rabani contra Gotescalcum, qui in itinere Romano ad illum divertens errores suos ibidem spargere moliebatur. Vid. Ughell. Ital. sac. t. III, p. 608. Sirmond Opp. t. II, p. 1291, et Natalis Alexander Hist. eccl. saec. IX, dissert. V, p. 264. Quo autem anno ducatum Forojuliensem et marchiam Tarvisinam obtinuerit, exploratum haud est. Andreas enim presbyter in Chronico (MURAT. antiq. Ital. t. I, p. 47) de Ludovico II imp. scribens, [Col. 0282A] «multam, inquit, fatigationem Longobardi et oppressionem a Sclavorum gente sustinuerunt, usque dum imperator Forojulianorum Eberhardum principem constituit, quo defuncto Unroch filius ejus principatum suscepit;» dum alii econtra id ad an. 846 et Lotharium imp. referunt. Ipse Eberhardus seu Everadus se non nisi comitem nominat in suo testamento dato an. 867, de quo infra. Revera enim Cisoniensis in Flandria comes erat, amplissimis in Belgio tam haereditariis quam dotis nomine a genero suo et socero acceptis possessionibus ditatus, praeter illas quas in Italia habebat, uti ex ejus testamento liquet. Notatur etiam Eberhardus comes cum Notingo Veronensi episcopo missus Ludovici II imp. ad Ludovicum Germanicum in Annalibus Fuld. ad an. [Col. 0282B] 858, nec non Evrardus comes inter testes qui an. 860 confoederationi trium regum apud Confluentias interfuerunt (ECCARD. Franc. Or. t. II, p. 474 seq.) , ubi etiam venia data est illis qui e regno Caroli Calvi ad Ludovicum Germanicum transfugerant; quod pro paulo post dicendis notari meretur.

§ VIII. De Eberhardi istius matrimonio haec refert Agnellus, hujus temporis scriptor, De pontificibus Ravennat. (MURATOR. Script. Ital. t. II, p. 185) : «Antequam moreretur Augustus (Ludovicus Pius an. 840) divisit imperium suum inter reges filios suos . . . Carolo plus fertilem et opimam largitus est partem, et Giselam filiam suam tradidit marito Curado [ corrig. Evrado] nomine. 275 Hunc (Carolum) et hanc (Giselam) Judith Augusta parturit.» Quo ipso evanescunt [Col. 0282C] quae contra Giselam Ludovici Pii filiam movet Hadrianus Valesius praefatione in Panegyricum de laudibus Berengarii ejusdem filii ac postmodum Italiae imperatoris (MURATOR. l. c., p. 374 seq.) . Quid? quod ipse Carolus Calvus Gislam charissimam sororem appellat in charta pro Dononiensi ad Scaldim monasterio an. 877, cui inter alios subscripsit Rodulphus ejus nepos, Giselae nempe filius et abbas Cisoniensis (MIRAEI, Opp. diplom. t. I, p. 249) . Utrumque vero confirmat ipsius Giselae charta a. 870 (DACHERII Spicileg. t. II, p. 879) , in qua praecelsae indolis Evardum seniorem, seu maritum, Carolum autem suum olim germanum vocat, itemque in altera an. 868 ac tertia an. 874.

§ IX. Porro in memoratis mox chartis eadem [Col. 0282D] Gisela quatuor tantum filiorum suorum, forte plurium mater, meminit, Unrochi nimirum coadjutoris sui in Italicis partibus, qui Eberhardo patri mortuo in Forojuliensi ducatu successit; Adalardi et Rudolfi, quibus an. 874 quaedam ex bonis suis in Gallia seu Belgio donavit, uti jam an. 868 fecerat, ubi alius adhuc notatur ejus filius Berengarius. Anno autem 870 cum filio Rudolfo quaedam confert Cisoniensi a se fundato monasterio, pro sua et filiae suae Ingeltrudis ibidem sepultura, de qua filia infra nonnulla dicemus. Hanc donationis chartam in fisco Cisonio datam signavit Adelardus, filius, ut videtur, Giselae, qui in alia a Walgario sacerdote jussu domini Everardi pariter in Cisonio data (l. c., p. 880) signatur [Col. 0283A] Adelardus ejusdem loci senior, cui pater curtem suam in Cisonio cum aliis bonis testamento legaverat, quo dictis quatuor filiis distribuit bona sua, «quae tam in Francia, quam in Langobardia vel Alemannia, sive in proprio sive in beneficio habuit,» ut tamen nulla bona in Alemannia speciatim notarit. Testamentum illud Everardi datum est in comitatu Tarvisiano, anno regni Ludovici Augusti vicesimo quarto; quod Miraeus (l. c., t. I, p. 19) aliique de Ludovico Pio seu anno 837 accipiunt. Cum vero Ludovicus hic primum an. 819 Judith alteram conjugem duxerit, matrem Giselae, haec jam anno 837 vix desponsata, nedum mater tot liberorum esse potuit, quot in citato testamento occurrunt. Spectat id igitur ad annum vicesimum quartum Ludovici II imp., [Col. 0283B] seu an. 867. Qua quidem ratione testamenti hujus fidem contra Valesium 276 caeterosque vindicant Sammarthani (Gall. Christ. t. III, p. 285) , quibus addendus Muratorius (Script. Ital. t. II, p. 378) . Eodem autem an. 867, die 16 Dec., quo Cisonii ceu sanctus festivo ritu colitur, in Italia obiisse videtur Eberhardus iste comes seu dux, cujus corpus ab Unrocho filio ac successore ad Cisoniense monasterium a se et uxore Gisela fundatum fuit translatum, ut eadem Gisela testatur in charta apud Miraeum (t. III, p. 389) an. 874. Unde forte Mauriani sodales (Hist. litter. Franc. t. V, p. 446) et Mabillon (Annal. I XXXVII, n. 71) inducti obitum Eberhardi ad an. 874 consignarunt, haud sane attendentes ad aliam ejusdem Giselae chartam datam XVII Kal. Maii, indictione [Col. 0283C] I, anno XXIX regnante Carolo rege, sive an. 868, in qua se jam viduam esse testatur. De ipsius Giselae obitu nil certi habetur, nisi quod ex supra citato fratris ejus Caroli diplomate adhuc an. 877 in vivis fuisse constet.

§ X. Ex filiis Eberhardi et Giselae senior Unrochus, mortuo patri, in Forojuliensi ducatu successit; juxta alios jam an. 872 sine masculo haerede defunctus, qui vero ex superius citata Giselae charta adhuc an. 874 vixisse evincitur. Hujus filiam sanctimonialem, imperatori propinquam, a Luitwardo Vercellensi episcopo et Caroli Crassi cancellario e monasterio fuisse raptam, suoque nepoti copulatam conqueruntur Annales Fuldenses ad an. 887. Berengarius, filiorum alter, paternum ducatum post fata Unrochi fratris [Col. 0283D] sui in Italia obtinuit: cujus etiam rex ob matrem suam ac denique imperator effectus est. Is in diplomate pro monasterio Farfensi an. 920 (DU CHESNE, t. III, p. 670) Carolum Magnum proavum, et Ludovicum II imp., qui ex Lothario imp. Giselae matris suae fratre natus erat. consobrinum, vocat in alio pro monasterio Casauriensi an. 917 (MURAT. Script. Ital. t. II, p. 413) . Rudolphus, filiorum junior, ut videtur, abbas Cisoniensis in Flandria monasterii a parentibus fundati effectus: «post obitum patris res ipsas vitae suae diebus tenuit, et de saeculo migraturus easdem res cum monasterio Remensi ecclesiae delegavit, eamdemque rerum suarum haeredem instituit. Tunc vero Hucboldus (is adhucdum ignotus) quidam, [Col. 0284A] sororis hujus Rodulphi maritus, munus ejusdem abbatis calumniabatur, et ab ecclesiae Remensis jure conabatur auferre,» ut scribit Folco Remensis archiepiscopus ad Formosum Papam, referente Flodoardo Hist. Rem. l. IV, c. 1 (Biblioth. PP. Lugdun. 277 t. XVII, p. 595) . Formosus sedit ab an. 891 usque 896, qui Fulconi responsum dedit indictione X, Lamberto jam imperatore (FLOD. l. c., cap. 2) , quod annum 892 indicat. Rodulphus igitur abbas eodem anno jam obierit. Dubium vero movet quod idem Flodoardus l. c. praedium, in quo Evrardus marchio monasterium construxit, post ejus obitum ad filium ipsius Rodulphum abbatem haereditario jure devenisse scribat, cum tamen in ipsis Evardi testamenti tabulis an. 867 exaratis curtis in Cisonio cum rebus ejusdem ecclesiae seu monasterii non Rodulpho, [Col. 0284B] sed fratri ejus Adalardo transcribatur. Si ergo Rodulphus eas jure haereditario accepit, Adalardus aut interea obiisse, aut haereditarias suas in Belgio possessiones eidem fratri suo ultro permisisse dicendus est. Adalardum Cisonii seniorem seu dominum appellari in Walgarii charta donationis circa an. 868 mox supra vidimus; occurrit quoque adhuc an. 874 in charta Giselae matris; postea vero altum de eo silentium, nec de ulterioribus ejus fatis quidquam constat. Certe in Belgio haud amplius morabatur, quo tempore frater ejus Rodulphus abbas obiit, cum alioquin sororis ejus maritus nullum jus in Cisonium praetendere potuisset. Unde si necdum obierat, alibi terrarum interim sedem fixisse debuit, ubi collatas sibi ab aliis possessiones, non haereditate [Col. 0284C] acquisitas, habebat.

§ XI. Ex his autem, simul et aliqua saltem affinitate nominis Adalard cum Adalrich seu Udalrich, suspicio haud levis oritur Udalricum hunc, Brigantinorum comitum satorem, ipsum forte esse Adalardum. Eberhardi Forojuliensis ducis et Cisoniensis in Flandria comitis filium, Ludovici Germanici verum hac ratione ex sorore nepotem. Nec etiam implicaret, si quintum adhuc filium Udalricum tribueremus Eberhardo, quamvis ejus in citatis hucusque chartis nulla reperiatur mentio. Quae etiam necessaria haud erat, cum jam an. 867 antequam illae conscriberentur, proprio comitatu Argengewe aliisque praediis in Alemannia ab avunculo donatus fuisset, nec adeo opus habebat ut de paternis seu maternis in Belgio [Col. 0284D] bonis participaret, unde et ejus ceu dudum jam absentis nomen dictis tabulis frustra fuisset insertum. Quae quidem ultima conjectura verosimilior videri posset. Utut vero sit, Chronici nostri narrationem singillatim jam examinabimus. «In Gallia quam Togatam diximus cognominari, erat quidam vir nobilissimo 278 genere decoratus.» Jam ostendimus, Galliam Togatam a scriptore cum Comata confundi; unde hic, Togatae nomine, Comata, seu Belgica intelligenda venit, in qua Cisonii comes erat Eberhardus, cujus nobilissimum genus hactenus produximus. «Huic rex Francorum et, postea scilicet, imperator Romanorum sororem suam dederat in matrimonium.» Aperte haec Carolum Calvum denotant, post [Col. 0285A] quem nullus simul Francorum regnum et imperium Romanum tenuit, cujus soror fuerit in matrimonium data. Caroli enim Crassi ambae sorores abbatissae Turicenses erant. Perinde autem est, sive Ludovicus Pius filiam, sive Carolus Calvus sororem nuptui elocasse dicatur: «ex qua duos genuit filios,» quot nempe in Alemanniam venerant, reliqui enim ceu longius dissiti in his partibus scriptori haud innotuerunt.

Quae vero deinceps de regis Francorum caede a duobus his fratribus patrata narrantur, totius hujus saeculi historiae repugnant, ac, si veri speciem habere debeant, nonnisi de mota quadam rebellione seu defectione a suo rege Carolo Calvo accipi debent, qualem altera quoque ejusdem soror Hildegardis [Col. 0285B] comiti Theodorico nupta jam an. 842 contra ipsum molita est, uti superius diximus. Quid igitur mirum, si et socer illius ac nepotes tale quid ausi fuerint? Nec vero solis conjecturis hic utimur; ipsa namque Gisela Eberhardi uxor rem in duabus citatis enartis de an. 868 et 870 satis aperte prodit, dum res a seniore suo seu marito Evrardo perditas et in regis dominium redactas sibi denuo a Carolo Calvo, Germano suo, restitutas profitetur; quod profecto aliquod mariti sui aut filiorum suorum saltem crimen seu feloniam indicare videtur. Fortassis hi ipsi duo fratres inter illos quoque Caroli proceres numerabantur, qui diu jam illum pertaesi an. 858 solemni legatione Ludovici Germaniae regis auxilium contra. Caroli regis sui tyrannidem postularunt, [Col. 0285C] illoque cum exercitu in Gallias adveniente, deserto Carolo, ad ipsum transierunt, uti ad eumdem annum referunt Annales Fuldenses. Conveniunt haec iis, quae habet Chronicon, (l. I, n. 3,) venisse cum illis viros nobilissimos, quibus ipsi praedia ab avunculo suo in Alemannia sibi donata fuerint elargiti. Avunculum hunc alium haud fuisse quam Ludovicum Germanicum, cui Alemannia parebat, jam in superioribus probavimus.

Quae vero hucusque diximus, confirmari ex eo quoque videntur, quod juxta eosdem Annales Fuldenses an. 858, Eberhardus comes, haud dubie 279 Forojuliensis, germanorum horum exsulum pater, missus Ludovici II imp. ex Italia ad Ludovicum Germanicum Ulmam ad colloquium venerit. Unde [Col. 0285D] alia nobis conjectura nascitur, Eberhardum hunc perinde ac conjugis suae sororem Hildegardem prius a partibus Lotharii imp. stetisse, ac propterea a Carolo Calvo ditionibus in regno ejus sitis exutum in Italiam ad Lotharium concessisse, a quo, sive ejus filio Ludovico II imp., Forojuliensis dux fuerit constitutus; quam patris sui spoliationem dum inique ferrent duo ejus filii, cum aliis proceribus adversus Carolum rebellantes Ludovico Germanico avunculo se tradiderint. Quae postea sequuntur in Chronico de furore Gallorum sedato istisque fratribus in patriam revocatis, ad annum 860 referenda censemus, quo apud Confluentes pace inter Carolum et praedictum Ludovicum firmata Carolus Calvus ita [Col. 0286A] edixit: «illis hominibus, qui contra me fecerunt, sicut scitis, et ad meum fratrem venerunt . . . totum perdono; quod contra me misfecerunt, et illorum allodes [allodia, seu praedia] de haereditate, et de conquisitu, et quae de donatione nostri Senioris scilicet patris, seu Ludovici Pii, habuerunt, excepto illo, quod de mea donatione venit, illis concedo, si mihi firmitatem fecerint, quod in regno meo pacifici sint,» uti legitur apud Baluzium (Capit. reg. Franc. t. II, p. 144) , ac cum illis apprime congruunt, quae Gisela ejus soror in supra citatis chartis de ablatis rursumque sibi restitutis a Carolo fratre rebus commemorat.

Cuncta haec, uti nobis saltem videtur, sufficere possunt ad vindicandam scriptoris nostri fidem, [Col. 0286B] si unum modo regicidium dematur, ac commota contra regem rebellio substituatur. Facile quippe in vera discessus illorum fratrum causa assignanda decipi potuit scriptor, quin tamen fictitius sit ipsorum in Alemanniam adventus, huicque superstructa genealogia, ut quidem vult Tenzelius. Adducta saltem hucusque argumenta utrumque si non extra dubium ponunt, fabulas tamen non sapiunt, causamque simul declarant cur ambo fratres in Alemanniam devenerint, ac tempus quo in patriam uterque sit revocatus, impetrata nempe a Carolo Calvo rege admissae rebellionis venia, conciliante potissimum eorum patre Eberhardo, qui inter ejusdem pacis testes notatur apud Eccardum (Franc. Or. t. II, p. 476 seq.) .

[Col. 0286C] § XII. Altero igitur fratrum, quisquis ille fuerit, facta pace in patriam reverso, solus in Alemannia Udalricus remansit, omnium jam utrique germanorum 280 antea ab avunculo donatorum in Alemannia praediorum possessor. Saltem jam an. 867, ceu tempore narrationi huic congruo, Udalricus Ludovici Germanici nepos et comes in Argengewe occurrit, ac forte etiam in Linzgove (HERGOTT, t. II, p. 48) anno 879, 881 et 902. Ac, ut supra in praefatione ex Tenzelio observavimus, idem facile, cui Arnulphus imp. curtem Lustenowa in proprietatem dedit, ut constat ex charta an. 891 (HERGOTT, l. c., p. 57,) quae integra etiam legitur in Schardii scriptoribus (t. l, p. 534) . Nil tamen certi hic statuere licet, cum tot Udalrici, in diversis vicinis [Col. 0286D] Alemanniae pagis, maxime in Argengovia, Linzgovia, Turgovia ac dein Brigantii quoque occurrentes, dubium semper faciant num iidem fuerint, an vero diversi, eodem nomine, ut fieri solebat, in alias quoque familias per matrimonia propagato.

§ XIII. His interim eruditorum examini subjectis, illa modo expendere juvat quae, de hac Brigantinorum comitum genealogia, porro in Chronico nostro habentur prioribus apprime consentanea. Ita autem l. I, n. 36 habet: «Erat quidam comes, nomine Adilhardus . . . beati viri Gebehardi juxta carnis consanguinitatem propinquus, nequaquam tamen Suevigena, sed habitans in terra longinqua, cui jure in haereditatem cesserant magna et multa praedia in Ilrigove,» [Col. 0287A] seu potius Ilargove, ex quibus Brigantinis cognatis suis praedium in Steinbach, Gebhardo autem episcopo nepoti suo alia plura tradiderit. Quis vero hic Adilhardus, seu Adalardus, Brigantinorum comitum nepos, seu consanguineus? Neque enim de superiore Adalardo Eberhardi filio sermo hic esse potest, utpote integro saeculo anteriore. Hunc deprehendisse nobis videmur in Ekkehardo Juniore De Casibus S. Galli, cap. 10 (GOLDAST. Script. t. I, p. 42) ita scribente: «Vodalricus quidam comes de Caroli prosapia Wendilgardam Henrici regis de filia neptim uxorem accipiens, Adalhartum, qui Gallo Altstetten post tradidit, de ea et filiam procreavit. Hic nuntio Buochorn, ubi habitavit, accepto, Hungros Noricum, ubi praedia ei erant, irruere, hostes cum caeteris [Col. 0287B] aggressus, victus capitur, et in Hungariam captivus asportatur.» Refert dein Udalricum, post quatuor annos e captivitate reducem, alterum adhuc filium procreasse Burchardum, cognomento Ingenitum, quem Otto I imp., ceu nepotem suum circa an. 959 abbatiae S. Galli adhuc juvenem praefecerit. Ex Hepidanni Annalibus 281 ad an. 913, et excerptis Annalium Francorum (supra pag. 109) Udalricus comes illo anno cum Erchangero et Bertholdo, qui Alemanniae ducatum invaserant, Hungaros ad Oenum fluvium profligavit, post aliquod tempus tamen circa an. 915 in altera expeditione in captivitatem ab illis abstractus. Vid. Calles Annal. Eccles. Germ. t. IV ad annum 917 et 920, et Crusius Annal. p. II, l. III, c. 8. Inde vero post quatuor annos liberatus domum [Col. 0287C] rediit, vivente adhuc Salomone III episcopo ad initium anni 920 defuncto; qui ei Wendelgartam conjugem, interea velatam, reddidit in Constantiensi synodo (Concil Germ. t. II, p. 591) circa an. 919. Hic porro Udalricus a cognomine Brigantino comite plane diversus est, uti et temporum ratio et diversi utriusque filii demonstrant. Filius autem fuisse videtur unius ex illis viris nobilissimis, qui teste chronico nostro cum Brigantino in Alemanniam profugi venerunt, quibus ipse dona largitus est, ac etiam per conjugia affinitate conjunctus, quorum uni Buochorn [Col. 0288A] dedit, forte et filiam, matrem postea hujus Udalrici, a qua et nomen et prosapiam Caroli Magni hauserit. Lazius De migrat. gent. p. 559 illum cum fratre Adelberto conditorem castri Buochorn dicit tempore Caroli Magni, sub quo acceptis agris in Norico ab Hunnis captus sit; et tamen Wendelgardem ejus conjugem post integrum saeculum an. 916 reclusam apud S. Gallum fuisse scribit. Ubi vero notandum est Caroli Magni nomen Carolo Crasso quoque subinde a scriptoribus esse tributum, eo quod uti prior totam monarchiam Francicam una cum imperio solus tenuerit; quod probat Mabillon De re diplom. l. V, p. 408. Quo sensu et Lazius l. c. intelligi debet, quamvis vel sic error subsit; Udalrici captivitas enim non sub Carolo Crasso, sed sub Conrado [Col. 0288B] I contigit. In eo etiam fallitur quod Henrici Aucupis filiam Wendelgardae matrem Hedwigem Burchardi Alemanniae ducis conjugem dicat, quae tamen improlis decessit, nec Henrici Aucupis filia, sed ejus ex filio Henrico Bavariae duce neptis fuit, cujus pariter nepos dicitur S. Gebhardus infra l. I, n. 39. Wendelgardae matrem haud nominat Ekkehardus, sed filiam tantum dicit Henrici regis, scilicet Aucupis, illam tamen Hedwigem seu Hatwigem vocat Crusius (Annal. p. II, l. III, c. 8, 12, et l. IV, c. 3, 9) aliique, quamvis aliunde certum sit eam Hugonis magni Franciae ducis uxorem, Hugonis autem Capeti regis matrem exstitisse.

282 § XIV. Quocunque vero nomine venerit, filia certe fuit Henrici Aucupis, cujus mater erat Hedwigis [Col. 0288C] seu Hatwigis nupta Ottoni illustri Saxoniae duci. Haec autem filia erat supra memorati Eberhardi Forojuliensis ducis ex Gisela Ludovici pii filia; unde et filio ejus Henrico, Carolingorum stemmate in Germania exstincto, jus quoddam in hoc regnum annatum est. In testamento patris sui Eberhardi Heilwick vocatur, soror Adalardi, seu Udalrici, Brigantinorum parentis; nec non Judithae aviae Conradi I regis, uti probat Eccard (Franc. Or. II, p. 821; Vet. monum. quatern., p. 40) ; unde sequens prodit.

[Col. 0287] SYSTEMA GENEALOGICUM S. GEBHARDI Ex chronico Petershusano et Eccardo.

[Col. 0289A] Quantum ad Hedwigem Ottonis Saxoniae conjugem in diversa abeunt scriptores! Hubnerus in Geneal. eam non Giselae sororis, sed ipsius Ludovici Germanici filiam statuit, quam vero antiqui ignorant. In l'Art de vérifier les dates Hedwig filia Arnulphi imp. dicitur, a Tenzelio Luitgarda nominata. Verum Eccard (Franc. Or. t. II, p. 609) multis probat Ottonis conjugem filiam fuisse Giselae et Everardi, maxime ex Vita Hathumodae 283 abbatissae sororis ejusdem Ottonis ducis, qui ibidem regum neptem in matrimonio habuisse legitur; ergo non filiam. In Necrologio Fuldensi an. 903 obiisse notatur Hadawiga comitissa, quam eamdem fuisse arbitramur. Ejus altera soror natu major in patris testamento notatur Juditha Conradi I regis avia, ut vult Eccardus [Col. 0289B] (l. c., p. 824) , unde hic etiam ceu proximus Carolingicae familiae agnatus Germaniae regnum obtinuit. Tertiam illius sororem Ingiltrudem, in eodem testamento memoratam, ex matris Giselae charta, an. 870, monialem fuisse in eodem Cisoniensi monasterio existimat Eccardus (l. c., p. 610) ; quod vero admitti nequit, cum supra § 10 ex Flodoardo appareat Hucboldus nescio quis sororis Rodulphi abbatis Cisoniensis maritus. Cum igitur praedictae duae ejusdem sorores, seu Giselae filiae alios habuerint maritos, alterutrum consequitur, vel Ingeltrudem tertiam istarum sororem monialem haud fuisse, aut quartam in testamento omissam adhuc esse admittendam, uti supra (§ 11) de quinto adhuc fratre Udalrico conjectati sumus.

[Col. 0289C] Ex praemisso autem stemmate patet qua ratione S. Gebhardus in Chronico nostro nepos dicatur tam Hedwigis ducissae, quam Adalardi Buochornensis comitis, consanguinitate tantum, non etiam gradibus computatis. Quamvis enim in chartis et maxime diplomatibus illa graduum distinctio plerumque saltem fuerit observata, alia tamen chronicorum medio aevo ratio fuit, quorum scriptores more etiamnum usitato omnes illos nepotes appellare consueverunt, qui quovis modo consanguinei aut affines etiam erant ex eadem stirpe descendentes. Utrum vero inter Udalricum I Brigantinum et Uzonem S. Gebhardi patrem alia adhuc generatio sit inserenda, mox, § 16, discutiemus.

Sed aliud adhuc dubium ex Chronico nostro superest, [Col. 0289D] quod Udalricus comes in Buochorn, ubi sedem suam etiam habuit, non Suevigena fuisse, sed in terra longinqua habitasse dicatur; quomodo enim non Suevigena fuerit, qui in Buochorn habitationem habuit? Quod quidem aliter solvi haud potest quam si dicamus hunc Suevum origine haud fuisse, sed cum Brigantino in has terras advenisse ex terra longinqua, ubi prius habitaverat, illumque haud semper in Buochorn, ubi sedem habebat, sed et in Norico resedisse, ibi etiam ditatus praediis, quae contra Hungaros iterato defensurus captus est: forte nato ibidem etiam filio Adalardo, qui postea Brigantinis cognatis suis bona sua in Hargove concessit, Gebehardo fortassis 284 necdum episcopo; quod [Col. 0290A] saltem per aetatem minime implicat, etsi jam circa an. 913 natus fuerit. Alium autem investiganti lubens acquiesco.

§ XV. Diutius hactenus in illustrando Chronico nostro de prima Brigantinorum comitum origine laboravimus, quin tamen illorum quae protulimus vades nos praestemus. Rem adducta argumenta decidant, quae novis fors producendis documentis aut refellere, aut majorem in lucem deducere eruditis eodem modo liberum esto, quo sensa nostra et opiniones sine cujusdam praejudicio unius investigandae historiae studio illis proponimus, quin scriptoris nostri narrationem ubique et praecipue mox in exordio vindicemus. Id saltem nobis persuadere haud possumus, illum aut ex ignorantia, aut ut [Col. 0290B] familiae aetate sua adhuc florenti adularetur, talia absque fundamento et ex cerebro confingere sive voluisse sive potuisse, quin falsitatis admissae piaculo se exponeret eo tempore quo eadem familia in plures ramos divisa adhucdum vigebat, adeoque melius quam nunc de vera ejus origine constare debuit. Brigantinorum saltem comitum cum Carolingicis regibus sanguinis propinquitatem extra dubium ponit saepe citatum Ludovici Germanici diploma anni 867, quo Udalricum illarum partium comitem nepotem suum compellat, cujus quidem rationem investigare hucusque duplici via tentavimus. Neque vero stemma istud olim tam celebre aliaeque inde descendentes discuti satis poterunt, maxime ob tot cognomines Udalricos, quod nomen ex una in aliam [Col. 0290C] familiam ob contractas affinitates fluxisse videtur, donec genuina interim producenda documenta rem in apricum deducant; quod autem optare quam sperare facilius est, cum veteris Alemanniae scrinia hinc inde nimium adhuc sint obserrata, partim funestis bellorum et motuum intestinoruin casibus expilata, disjecta et distracta.

§ XVI. «Ex hujus» itaque Udalrici «semine,» ut pergit Chronicon, «natus est Uzzo pius et venerabilis comes, qui habitabat apud Brigantium, loco qui adhuc ruinas antiquae habitationis habet.» Abhinc etiam intrat secundum genealogiae hujus systema supra, § 3, propositum, ex quo tamen Udalricus hic an. 867 ex filio nepos tantum fuisset Udalrici I Argengoviae an. 802 comitis 285 et fratris Hildegardis [Col. 0290D] reginae, juxta stemma ibidem exhibitum. Ex Chronici porro nostri narratione ambiguum fit, fueritne Udalricus iste proximus pater Uzonis, an ex filio avus tantum; utroque enim modo intelligi possunt Annales nostri. Nil vero obstare videtur quin Uzo filius fuerit ipsius Udalrici comitis in Argengewe an. 867 in Ludovici Germanici diplomate notati: maxime si idem fuerit cum Udalrico comite in Linzgewe, qui usque ad an. 902 occurrit in chartis apud P. Herrgott. Posterius hoc suadere possent bona infra l. I enumerata, quae Gebhardus ex parentum successione habuit pleraque in pago Linzgowe sita; cujus adeo comites fuisse videntur ejus progenitores, simul et adjacentis Argengewe, in quo [Col. 0291A] idem Uzo S. Gebhardi pater l. I, n. 6. Lindaugiense monasterium suis ex praediis nobiliter ditasse dicitur, ibidem etiam tumulatus, quod nullibi alias me legisse memini. Illa autem dicti coenobii dotatio consignanda videtur post an. 948, quo juxta Hermannum Lindaugia incendio consumpta est ab Hermanno Alemanniae duce; cui restituendae praedia sua impenderit Uzo, sepulturam suam ibi nactus post mortem, quam haud multo post obiisse debuit, cum ejus filii l. c. n. 7 defunctis jam parentibus haereditatem inter se diviserint, ac saltem jam anno 958 Gebhardus bonorum suorum dominium propriumque advocatum habuerit. Illo certe anno aut sequente mortuus est Alawicus Augiensis abbas, quocum ex n. 11 concambium iniit Gebhardus. Hujus frater senior Udalricus [Col. 0291B] an. 953 praelio apud Augustam contra Hungaros gesto interfuit, unde de aetate patris ejus Uzonis judicare licet. Hunc Lazius Ethonem, Crusius vero Uthonem nominat, ex perperam scilicet lecto aut intellecto Uzonis nomine; ut recte Tenzelius judicat, ex cujus etiam mente Uzo, Uozo et Huzo cum nomine Udalrico synonyma sunt. Uxor hujus Uzonis seu mater S. Gebhardi Dietburga nobilissima quidem in Chronico dicitur, quin ullibi ejus genus exprimatur, quod forte ob cognominem S. Udalrici Augustani episcopi matrem in Suevia et Dilingensi familia, aut etiam in Alemannia seu Turgovia quaerendum est. Quid si Adelberti senioris Turgoviae comitis filia fuisset?

§ XVII. Quatuor fuisse Uzonis filios solus iterum [Col. 0291C] noster annalista prodit, dum econtrario Lazius caeterique nonnisi unicum Gebhardum Ethoni seu Uzoni filium tribuunt, Udalrico autem primogenito penitus omisso Lantfridum 286 ex Hugone Uzonis seu Ethonis fratre procreatum statuunt, patrem Marquardi: quae omnia etiam Tenzelius (p. 276) ceu fictitia rejicit, nostroque scriptori standum existimat. Omnino enim Gebhardo fratres assignat ipsa ejus donationis charta l. I, n. 9, qua juris sui proprietatem, quam parentum successione in pago Linzgove et alibi habuit, cum consensu fratrum suorum ad Ecclesiam Constantiensem tradidit. De primo genito Uzonis filio Udalrico praeter pugnam Augustanam, cui an. 855 interfuit, nil aliud memorat scriptor: patri tamen in comitatu successisse videtur, [Col. 0291D] cum, uti videbimus, alter seu Marquardus in pago Goldinishundere, Luitfridus vero in Winterthur comites fuerint. Ac forte is ipse est Vodalricus comes, quem anno 978 obiisse, scribit Hepidannus in suis Annalibus.

§ XVIII. Marquardus itaque alter Uzonis filius in amicitia Ottonis imperatoris plurimum potuit. Ottonem hic tertium nominis istius intelligo, Brigantinorum ex supra exhibito systemate cognatum, qui Marquardi comitis interventu S. Gebhardo an. 993 quaedam praedia donavit in pago Goldinneshundere, qui in diplomate l. I, n. 26 comitatus Marquardi dicitur. Besselius in Chronico Gottwicensi hunc pagum partem pagi Hegoviae vocat, in ducatu Alemanniae [Col. 0292A] ac districtu Mosskirch. Notatur pagellus Goldineshuntare in comitatu Udalrici comitis in diplomate Ludovici Germanici an. 854 apud P. Herrgott n. 56, unde pagum hunc ex paterna Uzonis et avi Udalrici haereditate obtinuisse videtur Marquardus: de quo plura reperire haud licuit, cujus tempus seu annus 993 optime convenit cum illo S. Gebhardi fratris sui an. 996 defuncti. Ex ipso autem hoc comitatu suo, simul et tempore diversus esse evincitur hic Marquardus a cognomine, qui ceu comes Rhaetiae Curiensis notatur in diplomate Conradi II imp. pro monasterio Fabariensi an. 1032 apud eumdem P. Herrgott n. 171. Ultimum hunc Luitfridi fratris S. Gebhardi filium statuit Lazius, et forte haud adeo perperam: quamvis enim scriptor noster unicum [Col. 0292B] istius Luitfridi filium Adelbertum commemoret, nil tamen obstat quominus alios adhuc habere potuerit. Quin ex Lazio Adelbertus iste seu Albertus, qui in Apulia occubuit, non Luitfridi filius, sed ex filio Marquardo nepos fuisset. Et vero spectata temporum ratione difficile admodum est Adelbertum istum filium dicere Luitfridi, cujus frater Udalricus jam an. 955 militiam sequebatur. 287 Quo igitur modo Adelbertus ejus ex fratre nepos adhuc expeditionem tam remotam suscipere potuit post integrum fere saeculum, scilicet an. 1053, quo infaustum illud Leonis IX bellum contra Nortmannos teste Hermanno susceptum est, in quo optimi ex Suevis et Noricis XIV Kal. Julii occubuere? Caeterum de hoc argumento videatur quoque saepe citatus Tenzelius, [Col. 0292C] p. 284, ubi fidem rursus habet nostris Annalibus, dum stabilitam ibidem Luitfridi genealogiam adoptat. Utrique demum huic Marquardo tertius ex Brigantinis accensendus videtur, de quo Burckardus, de cas. S. Galli, c. 7, in Udalrico III S. Galli abbate ita scribit (GOLDAST, t. l, p. 72) : «Commotus abbas . . . quoddam satis munitum castellum nomine Marchtorf cum comite Ottone . . . expugnavit et succendit: Brigantium oppidum, Marquardo nobilissimo Suevorum capto, combussit;» quod ad an. 1079 vel sequentem pertinet. Iste autem Marquardus Brigantinus comes ad Udalrici fratris S. Gebhardi posteros vel nepotes pertinere potest. Ex hoc Burchardi testimonio Otto comes Brigantinus eruitur, in schismate pontificis partibus addictus; secus enim hanc [Col. 0292D] eladem haud tulisset ab Udalrico abbate Caesaris fautore. Ex Bernoldo tamen auctiore (infra, t. II, ad an. 1077) ominari licet Ottonem hunc dicto anno adhuc Heinrico regi adhaesisse, cum Ottoni episcopo Constantiensi schismatico Constantia profugo perfagium in castro suo dederit: quanquam brevi postea ob metum Rudolphi anticaesaris aliam mentem induerit. Cujus dein vestigia quoque pressit Udalricus ejus filius, ut infra, § 23 et 24, videbimus.

§ XIX. Porro egregie de historia meruit scriptor noster, dum Vitodurensium comitum in Winterthur originem pandit, hactenus satis obscuram, propterea a Fuesslino, t. IV, p. 186 seq., debita laude mactatus. Inde enim discimus celebre olim hoc [Col. 0293A] Turgoviae castrum cum suis appendiciis in jus Brigantinorum comitum concessisse, atque in bonorum divisione Luitfrido S. Gebhardi fratri obtigisse: qui primus adeo comes de Winterthur saec. X exstitit, unde dein Kiburgenses quoque prodierunt. Testem etiam hujus rei habemus Hartmannum, in Annalibus Eremi, qui de Hermanno, ab an. 1053 usque 1065 abbate Einsidlensi, ex monumentis domesticis haec refert: «Erat ex comitibus Vitoduranis, qui Kiburgum etiam condidere, et Kiburgenses ab eo denominati sunt. Habuit fratres Luitfridum, qui ipsum 288 morte praecesserat, et Adelbertum tum comitatum administrantem.» Qui ex Vitoduranis primus fuerit castri Kiburgensis conditor, equidem non constat; forte tamen haud multum aberrarit, [Col. 0293B] qui id cuidam filiorum Luitfridi primi Vitodurani comitis ascripserit, aut ipsi etiam Luitfrido, «qui plura peculia congregavit.» Displicet hoc Stumpfio in Chronico (l. V, c. 30) aliisque, qui originem castri et comitum de Kiburg jam ad saeculum nonum referunt. Quae vero nullius momenti esse sustinet P. Hergott (Geneal. Habsb., t. I, l. I, c. 9,) eum nomen Kiburgum vix ac ne vix quidem ante initium XII saeculi in antiquioribus monumentis occurrat. Hoc tamen de chartis duntaxat dictum puto; jam enim ad an. 1027 Hermannus Contractus Cuynburg castrum Werenharii comitis a Conrado II imp. captum scribit, quem Werinharium ad an. 1030 caput rebellionis contra Caesarem appellat, quo etiam anno in praelio circa silvam nostram Martianam [Col. 0293C] cum Ernesto Alemanniae duce occubuit. De eo Hepidannus, facta pro more sexennio praevertens, ad an. 1033 haec habet: «Castrum, quod Chiburch dicitur, tribus mensibus obsessum, Werinhero comite frustra diu repugnante, tandem ab ipso rege capitur;» itemque ad annum 1036 Werinherum comitem militem Ernesti ducis cum ipso in praelio cecidisse scribit. Wernherum istum Kiburgi comitem, ac forte etiam conditorem, inter Luitfridi filios referendum censemus, ac fratrem Marquardi (§ praec.) qui eidem in comitatu successerit. Hunc Adelberti in Apulia caesi patrem dicit Lazius, et fors Luitfridi quoque junioris, atque Hermanni abbatis Eremitani, uti mox ex Hartmanno notavimus. Suadere id videtur adjecta ibi mentio Adalberti tunc comitatum [Col. 0293D] administrantis, nempe a. 1053, quo abbas factus Hermannus XV Kal. Mart. Adalbertus autem brevi postea XIV Kal. Jul. in Apulia occubuit. Vix enim de alio Adalberto Vitodurano seu Kiburgensi comite haec accipi possunt; nam qui ab annalista nostro memoratur Adalbertus, prioris ex filia Adelheide nepos, et totius patrimonii haeres, anno 1065 quo obiit Hermannus abbas, vixdum natus esse potuit, utpote adhuc circa an. 1139, quo scripsit auctor, superstes. Qua quidem ratione tolleretur difficultas § praec. mota, si prior Adalbertus Luitfridi filius dicatur, uti habet noster chronographus, qui tamen unam generationem Luitfridi senioris praeteriisse videtur, omissis illius filiis, nepotem Adalbertum [Col. 0294A] indicasse contentus, qui suo tempore comita um administrabat: cujus etiam reliquos fratres tacuit, cum isti ad genealogiam haud pertinuerint, quam deinceps prosequitur.

289 § XX. Adalbertus igitur, seu Albertus, Luitfridi primi Vitodurani comitis sive filius, sive verosimilius nepos, ultimus simul fuit comitum in Winterthur et Kiburg ex Brigantinorum stirpe, nonnisi filia Adelheide relicta. Hanc Adalberti amitam facit Lazius, sororem scilicet Marquardi patris illius, adeoque dicti Luitfridi filiam, qualis tamen temporum spectata ratione fuisse nequit. Nescio sane an non hic nostro scriptore aliqua subsit personarum confusio, ut ex duobus Marquardis, uno nempe fratre, altero filio Luitfridi, quod jam supra [Col. 0294B] suspicati sumus, unicum tantum fecerit, uti et unum duntaxat Luitfridum ex duobus, patre nempe ceu seniore, et filio seu Luitfrido juniore, Adalberti et Hermanni abbatis fratre, quos supra produximus, Utcunque vero sit, recte omnino addit Lazius: «Adelheidem nuptam fuisse Hartmanno comiti Dilingensi, cui pro dote Winterthur et Kiburgensem comitatum attulit; nam antea Brigantinorum comitum is fuerit.» Jgitur primum per hoc matrimonium saec. XI comites Dilingenses simul etiam Kiburgenses effecti sunt, secus ac passim in genealogico comitum istorum stemmate asseritur: in quo insuper tot Hartmannorum mentio eamdem confusionem invexit qualem in Brigantino ex tot Udalricis supra conquesti sumus.

[Col. 0294C] § XXI. Adelheidem itaque Vitodurani seu Kiburgensis comitatus haeredem «comes Hartmannus senior de Dilingensi in matrimonium accepit, quae ei peperit Hartmannum juniorem et Adilbertum, qui adhuc superest, et totius patrimonii et matrimonii,» seu Dilingani et Kiburgensis comitatus, «haeres effectus est; et Udalricum, qui apud Constantiam episcopus factus est, ut habet Chronicon, l, I, n. 8. Si edita hactenus Kiburgensium seu Dilingesium comitum stemmata attendamus, varios Hartmannos senioris vel junioris nomine adnotatos reperimus: quod quidem unice scriptoribus tribuendum existimamus, qui nulla habita ad praecedentes ejusdem nominis seniorem illum dixere, qui suo, quo scripserunt, tempore, prior floruit, cognominem autem [Col. 0294D] filium aut successorem juniorem compellarunt, antiquo scilicet more pro temporum et personarum respectu, uti jam de Pippino 290 Heristallo observavimus, qui modo senior, modo junior dictus est. Sic et hic Crusius (Annal., p. II, l. III, c. 11) Hartmannum seniorem nominat filium Richwini, cujus pater erat Theobaldus S. Udalrici Augustani praesulis frater jam an. 955 in praelio Augustano occisus: quis vero Hartmannum illum istios Adelheidis ultra dimidium saeculum posterioris maritum dicat? Longius adhuc aberrat Pistorius (Script., t. III, p. 740) , qui Hartmannum seniorem omnino S. Udalrici fratrem dicit, cui nupta sit Adelheida filia Adalberti, neptis Luitfridi; qui alius profecto [Col. 0295A] haud fuisset quam comes noster Vitoduranus. At manifesto rursus errore; quis namque credat Hartmanno fratri S. Udalrici an 973 defuncti uxorem fuisse filiam Adelberti Vitodurani, qui primum an. 1053 obiit? Nec vero semel errasse contentus, insuper Hugbaldum Dilingensem comitem an. 1170 defunctum patrem statuit Udalrici I Constantiensis episcopi, qui jam an 1127 adeoque 43 anno ante praetensum patrem fato cessit.

Quem porro Hartmannum hic intelligat, ipse scriptor l. II, n. 36, prodit, ubi Hartmannum seniorem comitem de Dilingem illum vocat, qui coenolium Neresheim an. 1095 condidit. Is autem teste Bruschio in historia illius monasterii, et Stengelio in Monasteriologia (Vid. Franc. Petri Suevia Eccles., p. 634) , Hugbaldi quarti comitis Dilingensis filius erat, maritus Adelheidae comitissae de Kiburg, pater Udalrici episcopi Constantiensis, et Hartmanni junioris: quae omnia cum nostro Annalista concordant. Sed et Velserus in Vita S. Udalrici (Opp. p. 589) Hartmannum Adelheidis maritum ad annum 1073 notat, patrem Hartmanni et Udalrici Constantiensis episcopi, avum vero Alberti, quod pariter cum Chronico nostro facit. Utrumque hunc Hartmannum nobis sistit Burckardus, de Cas. S. Galli, c. 7, de Udalrico III abbate haec perscribens: «Chyburg cujusdam ditissimi comitis Hartmanni, regis Heinrici infestissimi hostis, cum multis spoliis suoque filio capto, castellum satis munitum in flammas destruxit;» quod anno 1079 sub Henrico IV [Col. 0295C] imp. contigit. Unde colligimus, Hartmannum jam tum fuisse Kiburgi comitem ob Adelheidem conjugem, Adelberti patris sine mascula prole an. 1053 defuncti haeredem, matrem Hartmanni junioris et Adelberti, qui fratri ante obitum monacho facto et an. 1134 mortuo successit in utroque comitatu, totius scilicet patrimonii et matrimonii haeres effectus. Hunc Lazius, p. 535 et 559, male confundit cum altero Adelberto de Achalm, quem auctor noster ex una filiarum dicti Hartmanni genitum scribit, uti mox videbimus.

291 § XXII. Praeter memoratos tres Hartmanni Senioris filios totidem adhuc ejusdem ex Adelheida Vitodurana, seu Kiburgensi filias assignat Annalista, «quae modo, inquit, in sanctimoniali habitu commorantur, [Col. 0295D] quarum una genuit Vodalricum comitem de Gamirtingen et Adilbertum de Achalmin, qui ambo adhuc vita potiuntur.» Horum matrem, cujus nomen silet noster, Crusius (Annal. p. II, l. IV, c. 20) Adelheidem vocat, filiam Hartmanni de Dilingen, sororem Udalrici Constantiensis episcopi, uxcrem vero Udalrici comitis de Gamertingen, ex quo alterum Udalricum progenuit, et anno 1101, consentiente aut mortuo jam marito, monialis in Zwifalten facta post trigenta annos, a. 1131, decessit, ut refert P. Arsenius Sulger in Annalibus Zwifalt. t. I, p. 57 et 77. Huic alteram pariter ibidem monialem adjungit Hedwigem seu Hadewigem, tandemque ex Sulgero l. c. abbatissam in Edelstetten, [Col. 0296A] an. 1131, 13 Nov. defunctam. De iisdem sororibus etiam agit Ortliebus De fundat. monast. Zwifalt., c. 19 apud P. Hess (Monum. Guelph. p. 192) . Ubi locorum monialem induerit tertia soror, haud constat, de ea saltem silet Sulgerus, ubi l. c. p. 79, agit de comitibus in Gamertingen, qui simul Achalmiae comitatum tenuerint, nulla tamen facta mentione Adelberti hujus de Achalm. Illum Lazius pro more Albertum nominat, perperam vero, ut jam monuimus, Hartmanni IV Dilingensis filium, et quidem sub Ottone II imp. ac S. Wolfgangi fratrem aut fratruelem facit; erat enim Hartmanni istius non filius, sed ex filia nepos, nec S. Wolfgangi Ratisbenensis jam an. 994 defuncti tempore, sed saec. XII primum floruit adhuc circa a. 1131, quo [Col. 0296B] auctor scripsit, superstes, uti et frater ejus Uldaricus de Gamertingen. Hunc illum esse arbitror, de quo ita Burckardus de Cas. S. Galli c. 9 «mortuus est quidam advocatus hujus Ecclesiae, Vodalricus nomine, de Gamertingen, ac filius ejus adhuc puer eodem jure mortis rapitur, et ab abbate Wernhero qui circa an. 1166 obiit comes Ruodolfus de Pfulmendorf illi substituitur.» De Rudolfo Pfulendorfensi comite infra § 24 redibit sermo. Udalricus iste in Necrologio Zwifalt. (P. HESS, Monum. Guelf. p. 251) legitur V Non. Octob., uti et XIV Kal. Octob. pater ejus. «Ulricus comes de Gamirtingen; hic cum patre Arnoldo comite in nostro capitulo est tumulatus.»

292 § XXIII. Jam ad comites Brigantii revertamur, [Col. 0296C] ubi Uzo seu Udalricus S. Gebhardi pater primus sedem fixit, ibique ejus posteritas adhuc auctoris tempore saec. XII floruit. De Seniore ejus cognomine filio et in comitatu successore, nonnulla diximus supra § 17, illum an. 978 obiisse suspicati. In charta Eberhardi episcopi Constantiensis an. 1043 (infra, l. II, § 10) inter testes primo loco occurrit Udalricus Brigantinus, qui ejusdem filius fuisse videtur, et forte is ipse, qui infra l. II, § 20, memoratur «Udalricus Senior comes Brigantinus» Petershusii in claustro sepultus: Senior autem dictus respectu alterius, forte ejus filii, aut nepotis potius ( vid. schema genealog.) qui an. 1097 obiit ex Bertholdo Constantiensi in Chronico, ubi hoc ei elogio parentat: «Udalricus comes praeclarissimus, in causa [Col. 0296D] S. Petri contra schismaticos propugnator ferventissimus, heu! satis immatura morte, sed cum bona confessione diem clausit extremum, et apud Brigantium, ubi ipse monasticam vitam instituit, honorifice sepelitur VI Kalend. Nov.» Notatur pridie hujus diei in citato Zwifaltensi Necrologio, Ulricus comes de Brigantia, in Petersbusano plane omissus. Mortis ejus genus describit Chronicon nostrum l. III, § 23, ubi filii quoque ipsius enumerantur Rodolfus et Udalricus, ex Bertha Rodolfi anticaesaris et comitis Rheinfeldens's filia, in utroque dicto Necrologio ad diem 20 Januarii adnotata, cujus etiam nuptiae referuntur l. III, § 21. De eodem Udalrico haec insuper scribit idem Bertholdus Constant. ad an. 1093. [Col. 0297A] «Dux Welfo et comes Udalricus de Brigantia, et alii quamplures omnimodis se invicem incendiis devastare aggressi sunt.» Causam dissidii non prodit, inde forte enati quod jam tum in partes Caesaris inclinaret Welfo, uti de eo refert Bertholdus an. 1095, a quibus abhorrebat Udalricus, pontifici addictus. Aliam affert P. Hess (Mon. Guelf. p. 159) , quod Otto ultimus comes in Buochorn haereditatem suam cesserit Welfoni, uti narrat anonymus Weingartensis c. 8, § 3 (Ibid., p. 18) , quam tamen sibi potius jure propinquitatis competere existimarit Udalricus Brigantinus. Utrum autem hic Udalrici senioris filius, aut magis ex Ottone filio nepos dicendus sit, uti in sequenti schemate genealogico merito suspicamur, aliis disquirendum relinquimus.

[Col. 0297B] 293 § XXIV. Udalricum in Augia Brigantina majore, seu Mererau, ubi sepultus est, vitam monasticam instituisse, cum Bertholdo pariter chronographus noster testatur, l. III, § 19 seq., nec non Bruschius aliique eum secuti, ut tamen haec de secunda fundatione, seu primae pridem jam factae restauratione rectius intelligant. Aberrant vero, dum id ad annum 1098 consignant, quo jam obierat Udalricus, quem Brigantiae simul et Rhaetorum comitem statuunt, quod ejus comitatus in Rhaetiam usque sese extenderit, ut patet ex diplomate Henrici IV pro monasterio Fabariensi an. 1095, apud P. Herrgott n. 191, in quo Curvalia in comitatu Odalrici comitis de Braganica sita dicitur. Isthaec restauratio [Col. 0297C] in Gallia Christ., t. V, p. 972, ad an. 1097 refertur, quod forte de ecclesia ex lapidibus aedificati ab Udalrico coepta (l. II, § 22) intelligendum, quam dein perfecit Rudolphus Udalrici et Berthae filius, an. 1125 ab Udalrico episcopo consanguineo suo consecratam; cum jam prius circa an. 1090 claustrum et oratorium ligneum ibidem fuerit exstructum (l. III, n. 20) . Porro distinguendi hic sunt duo Rudolfi comites ex Ottone de S. Blasio, qui cap. 21 ad an. 1167 ita scribit: «Rudolfus comes de Phullendorf sororius comitis Rudolfi de Bregantia omnia praedia sua haeredis loco imperatori [Friderico I] tradidit.» Quid vero per sororium intelligat, in mox praecedentibus declarat, dum eumdem imperatorem sororium Welfonis appellat, filium scilicet [Col. 0297D] sororis Welfonis Judithae, ac filiae Henrici Nigri Bavariae ducis. Igitur et hic Rudolfus Pfullendorfensis filius erat sororis Rudolfi Brigantini; unde et Bruschius in Augia Alba Brigantina Udalricum Brigantii comitem, qui anno 1097 obiit, recte avum dicit Rudolfi a Pfullendorf, patrem scilicet matris ejus, quam Elisabetham nominat, sororem Rudolfi Brigantini. Ex hoc ipso autem subsistere nequeunt quae idem Bruschius, l. c. sciscit., de illo Rudolfo Pfullendorfensi jam a. 1102 altero illius monasterii fundatore. Bertha siquidem, avia illius materna, tunc vix quadragenaria esse potuit, cum Rudolfus anticaesar pater ejus secundas nuptias cum matre ejus Adelheide demum anno 1061 inierit; nec adeo illo [Col. 0298A] tempore seu a. 1102 nepotem jam adolescentem habere potuit Bertha illius filia.

Quae igitur Bruschius l. c. scribit, nequaquam de Rudolfo sororio seu Pfullendorfensi, sed de ipso Rudolfo Brigantino intelligenda veniunt, Berthae filio (Infra l. III, § 23) : 294 qui, ut somniat Lazius p. 557, ducta ultimi comitis a Pfullendorf et Sigmaringen filia, locorum illorum comes sit effectus; qua enim ratione ultimi Pfullendorfensis filiam conjugem habere potuit Brigantinus, cujus soror Pfullendorfensi nupta alterum ejusdem familiae comitem progenuit? Nec uspiam Rudolfum hunc Brigantinum comitem quoque a Pfullendorf appellatum reperi, sed errore duntaxat recentiorum scriptorum uterque in unam personam coaluit. Factum id maxime [Col. 0298B] est postquam, mortuo Rudolfo Brigantino, quo anno incertum, bona ejus ad Rudolfum de Pfullendorf ceu sororis suae filium devoluta sunt, a quo tempore hic modo comes Brigantinus, modo de Pfullendorf nuncupatur, utpote utriusque comitatus haeres. Quae quidem omnia aperte confirmantur ex diplomate Friderici I imp. an. 1170 (apud P. Herrgott n. 240) , quo susceptam ab Eginone Curiensi episcopo Curiensem advocatiam Friderico filio suo Sueviae duci eo jure concessit, «quo eam comes Rodulfus de Bregenze, et postmodum comes Rudolfus de Phullendorf obtinuisse dignoscitur,» qui hic etiam subscribitur uti et in altero anni 1152 (l. c., n. 233) , Rodulfus autem Curiensis seu Brigantinus adhuc an. 1127 notatur (Ib., n. 208) . Hoc postea mortuo, [Col. 0298C] et mascula stirpe Brigantinorum exstincta, ad Pfullendorfenses per ultimi Brigantini filiam, et pariter per norum postremi Rudolfi filiam Itam Alberto comiti nuptam, omnes illorum possessiones ad Habsburgenses eo modo devenerunt, quo prius jam Dilingani per Adelheidam ultimam haeredem in altera stirpe comitum in Winterthur et Kiburg successerunt, quae tandem et ipsa Habsburgensibus obvenerunt. Caeterum Rudolius iste de Brigantia Udalrici filius is ipse est, quem inter et Udalricum II, episcopum e D. Blasii monacho a. 1127 electum, discordia suborta est, praetextu quorumdam bonorum quae S. Gebhardus quondam ex sua haereditate Brigantina monasterio Petershausen donavit, ut scribit Manlius in Chronico, ac meminit etiam noster l. IV, [Col. 0298D] § 20. Quid porro actum sit de Udalrico Rudolfi fratre, nos latet; sed eum mature mortuum fuisse suspicamur: secus enim ad aliam familiam non pervenisset iste comitatus, si supervixisset, aut masculum saltem haeredem reliquisset.

Atque haec jam ultima in Chronico nostro est Brigantinorum comitum, unde ortus fuit S. Gebhardus, mentio; quorum seriem in Rudolfo, ut videtur, exstinctam nec nos ulterius prosequimur, quam nonnisi ad illustrandum Chronici Petershusani scriptorem hucusque perduximus, saepius quidem per conjecturas tantum, suis tamen rationibus fultas, firmioribus 295 producendis ultro subscripturi. Ut autem tota hujus systematis ratio pateat, sequens [Col. 0299] proponimus stemma genealogicum istorum comitum inde a patre S. Gebhardi, omissis, quae superius § 14 jam notata sunt.

[Col. 0299] STEMMA COMITUM BRIGANTINORUM A PATRE S. GEBHARDI Saec. X usque ad finem hujus stirpis ex Chronico Petershusano.

[Col. 0299A] 296 § XXV. Priusquam disquisitioni huic finem imponamus, restat ut Fuesslini assertum discutiamus de Cuonone comite, qui in Chronico nostro (l. III, n. 3) ex concubina pater fuisse dicitur Theodorici an. 1086 Petershusani abbatis, Luitoldi et Marquardi, quos duos ultimos post obitum patris in jus Hartmanni comitis de Dilingen cessisse ait scriptor, eo quod ex ancilla nati essent. Haec ita accipienda arbitror, ut filii illi, ceu illegitimi et insuper ex ancilla (Hartmanni utique subdita) nati, jus paternae haereditatis amiserint ad Dilingensem comitem devolutum, cujus forte miles seu vasallus erat pater eorum Cuono. Constat id, ex illis quae postea habentur, Luitoldum filiorum alterum a rege Henrico IV privilegium libertatis pro se ac suis posteris [Col. 0299B] promeruisse; igitur prius illam amisit, cum in jus Hartmanni concessit. Quae dum perspicua sint, nescio sane qua ratione Fuesslinus t. IV, p. 191, citata Chronici verba in eum sensum interpretari potuerit, quasi ambo isti filii Dilingano comiti in comitatu successerint, atque exinde Cuononem hunc eorum patrem comitibus de Winterthur, seu Kiburg adnumeret. Aut num ideo Hartmanno successerint, quod ex ancilla nati sunt, unde propriam potius amiserunt, [Col. 0300A] quam aliam haereditatem acquisierunt? Verum aliunde etiam assertum hoc sustineri nequit; hac enim ratione Cuno iste patrem habere debuisset Luitfridum, primum ex ipso Fuesslino Vitoduranum comitem, cum filius ejus Theodericus jam an. 1086 abbas exstiterit; nec adeo Dilingenses Kiburgensem, sed hi potius Dilingensem comitatum haereditate obtinuissent. Aut quomodo fratres isti successores dici possunt Hartmanni de Dilingen? qui tamen ipse Adelheidem ultimi Vitodurani comitis Adelberti filiam conjugem habuit, unde Hartmannum juniorem et Adelbertum proximos suos successores progenuit, quorum ultimus saltem adhuc an. 1131 superstes fuit, totius patrimonii et matrimonii haeres. Nullus itaque nec inter Vitoduranos [Col. 0300B] seu Kiburgenses, nec inter Dilinganos comites relinquitur locus Cunoni ejusque filiis, alibi forte in Suevia inquirendis; quorum vero familiam inquirere nostrum haud interest. Qui porro in Chronico, quod jam damus, hinc inde occurrunt comites aliive nobiles, suis locis in subjunctis notis, quoad eorum notitia haberi poterit, breviter illustrabimus, uti et nomina locorum, saepius tamen hariolando extundenda potius quam certo determinanda.

Auctor incertus

Ussermannus, Emilianus

[Col. 0301]

INCIPIUNT CASUS PETRISHUSENSIS MONASTERII SEU CHRONICON PETERSHUSANUM.

LIBER PRIMUS.

297 § 1. De distinctionibus Galliarum.

[Col. 0301A]

Tres distinctiones Galliarum esse memorantur . Una siquidem Gallia Comata, quae et Italia, quam Longobardi atque Romani incolunt, vocatur, eo quod Italici antiquitus comas prae aliis nationibus diligentius nutriebant: sive ideo Comata dicitur, hoc est, ornata, quod Romana urbe, quae fastigium imperii totius orbis retinebat, decoratur. Alia vero Braccata Gallia, quam Theotonici inhabitant, ideo nominatur, quoniam Theotonici braccis sive femoralibus plus aliis gentibus utuntur. Tertia autem Togata Gallia pro eo nomen accepit, quod hujus provinciae incolae togis, id est, vestibus diversi coloris, et usque ad calcaneum pertingentibus, coutuntur, adeo ut hac tabe etiam alias circumpositas infecerint nationes. [Col. 0301B] Et haec quidem, ut diximus, antiquitus singularum provinciarum erant propria, nunc autem singularum sunt communia.

§ II. Origo comitum Brigantinorum.

In hac igitur Gallia quam Togatam diximus cognominari, erat quidam vir nobilissimo genere decoratus, cui rex Francorum, qui et imperator Romanorum, sororem suam dederat in matrimonium, ex qua duos 298 genuit filios, qui ambo sunt sicut clarissimi genere, ita et animi virtute. Itaque cum adolevissent, et rebus opulenti, viribusque atque armis essent acerrimi, contigit ut inimicitiae venenum inter ipsos et regem ipsius provinciae irreperet, [Col. 0301C] eorumque praecordia in tantum inficeret, ut nullatenus [Col. 0302A] antea cohiberi potuissent, quam regem manus gladii vita privaret.

§ III.

Rege igitur interempto, timentes hi duo conspirationem comprovincialium suorum, ad avunculum suum imperatorem augustum se contulerunt, et, ab eo gratanter suscepti, in Alemannia loca habitationis acceperunt quamplurima, et sicut multa, ita et optima. Dedit quippe eis Potamum et Brigantium , Ueberlingin et Buochorn , Ahihusin et Turingin atque Heistirgou , Winhiture quoque cum omnibus appendiciis eorum, et in Rhaetia Curiensi Mesouch et alia multa, quae vetustate temporum memoria deleta sunt. Talibus igitur ab imperatore [Col. 0302B] dotati donis, cum ea adissent, et suo juri mancipassent, viris suis nobilissimis, qui secum venerant, ex eis dona largiti sunt, et uni quidem dederunt Turingin, alteri Ueberlingin, alii vero Buochorn, qui etiam postea cum eis connubia miscuerunt, eisque affinitate conjuncti sunt.

§ IV.

Igitur postquam Gallorum furor, quo contra hos duos germanos exarserant, sopitus est, propinqui et amici eorum mittentes, ut in patriam suam redirent, rogaverunt. Quorum unus magnis precibus devictus in patriam 299 rediit, alter vero nomine Vodalricus in Alamannorum provincia remansit, et omnia quae ab imperatore data erant obtinuit, et [Col. 0302C] posteri ejus usque in praesentem diem.

V. Uzzo S. Gebehardi pater.

[Col. 0303A]

Ex hujus itaque semine natus est Uozzo, pius et venerabilis comes, qui habitabat apud Brigantium, loco qui adhuc ruinas ostendit antiquae habitationis . Hic accepit uxorem, nomine Dietpurgam, secundum Deum valde religiosam, secundum saeculum vero nobilissimam. Hic Uozzo tantae fuit pietatis et meriti, ut etiam aves ejus sanctitatem sentirent, et ad ejus mensam intrepide advolarent, et de ejus manu cibum caperent, et cum aliae satiatae abirent, aliae denuo saturandae venirent. Item una die diluculo ad ostium ejus cubilis cerva e silva adveniens pede pulsavit, cumque ostiarius aperiret, et videret, ac renuntiaret bestiam astare, ostiumque pulsasse, ille pietate docente praenoscens aliquam [Col. 0303B] necessitatis causam bestiam illuc adduxisse: «Eia! inquit ad servum, sequere eam, et vide si quid forte velit.» Ille nihil moratus secutus est praecedentem, quae duxit eum in silvam, et ostendit ei partum suum in compede haerentem pede, et stans demisso capite, motu aurium quasi rogare coepit. Ille confestim dum pedem hinnulo de compede exsolvit, cerva cum catulo laeta in silvam abiit, et servus ad dominum suum rediit, eique quae gesta sunt nuntiavit. Talibus et his similibus saepius cum hoc venerabili viro Deus quasi joculabatur, quia jocundus homo, qui miseretur in Domino, non commovebitur in aeternum.

Alio quoque tempore, cum idem venerabilis Huotzo comes in aula imperatoris demoraretur, contigit [Col. 0303C] uno die ut leo de cavea evaderet, et more suo quaecunque invadere poterat discerperet; cumque ei nullus appropinquare auderet, sed omnes ante eum fugerent, suggestum est imperatori a quibusdam quatenus jam dicto viro Dei Huotzoni comiti diceret, ut leonem in virtute Dei aliquantulum mitigaret, dicentes se experimento 300 didicisse ipsum in Domino tantae virtutis fuisse, ut, si voluisset, facile leonis ferocitatem mitigaret. Imperator autem haec audiens nil moratus Huotzonem advocavit, eique humiliter pro instanti causa supplicavit. At ille primo humilitatis gratia se tanta tentare posse excusavit, ad extremum vero, cunctis qui aderant, simul cum imperatore postulantibus acquievit, seque leoni saevienti obviam dedit. Statim ergo ut eum leo vidit, cum [Col. 0303D] omni ferocitate, quasi totum continuo eum discerpturus, accurrit; sed illo expansis manibus eum excipiente, repente suam ferocitatem leo oblitus totum se ante pedes viri Dei prostravit, eosque lambere coepit; quem ille manu demulcens magistris ejus imperavit ut eum absque pavore tenerent atque recluderent. Hoc viso imperator obstupuit, eique venerabiliter obtulit dicens, «Quoniam vos [Col. 0304A] cum Deo agere video, ab omni vos deinceps regali servitio libens absolvo.»

§ VI. De progenie Utzonis.

Hic ergo quatuor genuit filios, unum nomine Udalricum, alterum Marquardum, tertium Luitfridum, quartum vero totius decus generis Gebehardum. Ipsum Uodalricum ob lepo em vocaverunt Uozzonem, cujus filius Uodalricus fuit in bello quod Otto imperator cum Hungaris pugnavit juxta Vindelicam Augustam; pater vero Lindaugense monasterium suis ex praediis nobiliter ditavit, ubi et venerabiliter tumulatus quiescit, cujus posteritas adhuc apud Brigantium floret. Marquardus autem filius ejus comes effectus in amicitia Ottonis imperatoris plurimum potuit.

§ VII. De Luitfrido Gebhardi fratre.

[Col. 0304B]

Igitur cum hi quatuor fratres defunctis jam parentibus haereditatem inter se dividere vellent, unus eorum Luitfridus superius nominatus, cum esset deses et imbellis, caeterisque despicabilior, verens ne forte propter ignaviam suam a fratribus in divisione contemneretur, secum tractare coepit 301 qua arte eos circumveniret, ut sibi partem haereditatis non negarent. Multa igitur secum volvens, et ad ultimum utile sibi suisque posteris consilium reperiens, sic unum ex fratribus suis, aliis ignorantibus, affatus est: «Scis, inquiens, frater, scis quod ego, vobis fratribus meis impar, nequaquam negotiis saeculi idoneus appareo; sed si meis consiliis assensum praebueris, non modicum commodum tibi tuisque [Col. 0304C] posteris praestabis. Te enim prae caeteris fratribus meis diligo, tecumque habitare desidero, et ideo, cum ventum fuerit ad divisionem haereditatis nostrae, omni nisu satage ut in meam partem cedat Wintirtura cum suis appendiciis, sciasque procul dubio quoniam, si haec in meam devenerint proprietatem, quod tibi ea sum traditurus, et ipse tecum deinceps, quemadmodum jusseris, ero permansurus; in hoc ergo tuae consule utilitati, et meae obtemperare stude voluntati.» Sic fratri secundo, sic clam locutus est et tertio, singulis credentibus quod haec sui amore loqueretur, omnesque hac spe promptos ad effectum suae voluntatis reddidit. Itaque cum ventum esset ad divisionem, et unicuique sua sors caderet, singuli festinabant Liutfridi petitionem adimplere [Col. 0304D] propter ejus, quam jam diximus, promissionem, ignorantes singuli, quod unicuique eorum aequalia promisisset. Et quoniam omnium par erat voluntas, facile ad effectum est perductum quod omnes unanimiter voluerunt, et Luitfrido Wintirtura cum omnibus appendiciis suis confirmaverunt.

At ille, merito laetabundus, sibi tradita adiens egregia praedia, suo juri mancipavit universa, atque [Col. 0305A] tali fratres fefellit astutia, atque agriculturae operam dedit et multa peculia congregavit; acceptaque uxore filium ex ea genuit nomine Adilbertum, qui cum B. Leone papa in Apuliam transiit, ibique pro causa S. Petri contra Nortmannos, qui Apuliam invaserant, pugnans occubuit. Hujus filia erat Adilheidis, quam comes Hartmannus senior de Dilinga in matrimonium accepit, quae ei peperit Hartmannum juniorem, et Adilbertum, qui adhuc superest, et totius patrimonii et matrimonii haeres effectus est; et Uodalricum, qui apud Constantiam episcopus factus est, de quo postea forsitan aliqua dicturi sumus; filias quoque tres, quae modo in sanctimoniali habitu commorantur, quarum una genuit Uodalricum comitem de Gamirtingen, et Adilbertum [Col. 0305B] de Achalmin, qui ambo adhuc vita potiuntur.

302 § VIII. Quomodo Gebehardus haereditatem adeptus est.

Junior igitur supra memoratorum fratrum, sed ornamentum eorum, Gebehardus, ex defunctae matris Dietpurgae utero excisus, et quibusdam fomentis obvolutus est usque ad tempus nativitatis, Deo ejus vitam ad multorum salutem reservante. De talibus tamen excisis litterae testantur quod, si vita comes fuerit, felices in mundo habeantur. Itaque enutritus et litteris traditus, apud Constantiam eruditus, ibique canonicus factus est, cujus Vitam quoniam alio opere , ut potuimus, exsecuti sumus, nunc paucis attingemus. Denique cum fratres ejus, sicut superius retulimus, sortes haereditatis inter se distribuerent, [Col. 0305C] dixerunt hunc esse clericum, nec eorum haereditatis indigum, ex facultatibus Ecclesiae satis opulentum. Ille haec audiens cum gravi indignatione portionem suam exquirebat; et, quoniam eloquentissimus erat et efficax, comminabatur eis ad ultimum quia, si sponte sibi jus haereditatis suae nollent dare, se arma sumpturum, seque gladio defensurum. Itaque, hoc auditu percipientes, inviti fecerunt quod sponte noluerunt, cique partem suam ex integro tradiderunt.

§ IX. De his quae ad Constantiam tradidit.

At ille, quoniam lex Dei erat in corde ipsius, terrenis divitiis non supplantati sunt gressus ejus, sed ad ecclesiam S. Mariae Constantiae partem [Col. 0305D] praediorum suorum temporibus beatae memoriae Kuonradi praesulis tradidit, super quae tale privilegium fecit:

[Col. 0306A] Privilegium de Obirndorf.

«Noverint omnes tam praesentes quam futuri quod ego KEBEHART, sanctae Constantiensis Ecclesiae frater indignus, cogitans pro remedio animae meae, nec non evangelica et apostolica secutus exempla, cum consensu 303 fratrum meorum , et manu advocati mei Uodalrici, juris mei proprietatem, quam parentum successione in locis Hoberndorf , Hakelinbach , Pilolfhinga , Luitefestorof cum omnibus appendiciis ad eadem loca pertinentibus, aedificiis, mancipiis, pascuis, silvis, aquis, aquarumque decursibus, mobilibus et immobilibus, et cunctis ad eadem loca pertinentibus, [quae] dignoscor habere, trado ad sanctum praedictae Constant. ecclesiae coenobium, fratribus Deo ibidem [Col. 0306B] assidue famulantibus, cui vir summae religionis ac doctrinae Chuonradus episcopus regimine spiritali praefectus esse videtur : ea tamen conditione ut ego, eamdem ad me recipiens proprietatem, vel alius ejusdem fraternitatis, quemcunque voluero, censum inde persolvat, id est singulis quibusque abhinc in posterum annis, festivitate S. patris nostri ac venerabilis papae Gregorii praedictis fratribus, sicut canonica monstrabit regula, serviatur . Actum Constantiae quarta Id. Martii, praesente et confavente praedicto advocato meo Uodalrico, nec non et aliis testibus, quorum subscripta sunt nomina: Eberhard. Liutfred. Hildibold. Chuzzo. Cozpret. Adilpret. Mereboto. Liutpret. Sigibert. Hadepert. Dietger. Wern. Adilgoz.»

§ X. Quomodo quaesivit ubinam monasterium construeret.

[Col. 0306C]

Cum autem placuit ei qui eum mirabili ordine de utero matris suae segregavit, et vocavit per gratiam suam ut esset in domo Domini lucerna ardens et lucens, continuo non acquievit carni et sanguini ut indulgeret otio vel voluptati, sed mente pertractans quomodo ad hoc vocatus erat ut in vinea Domini laboraret, eamque excoleret et melioraret, coepit investigare per consilium Spiritus santi quo ingenio se, veluti damula, excuteret de hujus mundi decipula, ut, veluti Hebraeus servus, septimo anno, hoc est, post transactos labores hujus mundi liber Sabbata agere posset in 304 saecula. Denique omni intentione exquirebat quonam modo Christo [Col. 0306D] acceptissime, quaecunque hahebat vel acquirere poterat, offerre quivisset: et tale demum reperit consilium, nihil suae saluti melius profuturum quam [Col. 0307A] construere monasterium, coepitque locum quaerere huic aptum consilio, in quo satisfacere posset suo desiderio. Cumque in quodam loco hac ex causa pernoctaret, eumque tota nocte ranunculi clamoribus ex palude inquietarent, et cum die facta locum lustraret, ut si ad ejus votum utilis esset perspiceret, interrogasse fertur quo vocabulo censeri deberet, si cella ibi constructa fuisset? Unus continuo ex obsequio ipsius respondit, ranunculorum Cellam eam debere nuncupari, quorum strepitu eos nocte contigerat molestari. At ille: «Nequaquam, inquiens, hoc in loco construetur, si tali foedo nomine improbari deberet.»

§ XI. Quomodo locum ipsum acquisivit.

Sed quia de Deo scribitur: Voluntatem timentium [Col. 0307B] se faciet, et deprecationem eorum exaudiet (Psal. CXLIV) , citius famulo suo, ut credimus, locum ostendit, in quo ejus desiderium perfici placuit. Nam ripa Rheni opposita Constantiae civitati ejus voluntati complacuit, eamque ad construendam cellam, etsi minus utilem, tamen speciosam judicavit. Porro isdem locus ad Augense monasterium pertinebat, sic et adhuc supra et infra, et tunc inhabitabilis, quia humidus in modum paludis. Vir autem Dei suum proprium, quod habuit apud Zurziacum pro commutatione ejusdem locelli dedit; nec totum, quod modo Augense monasterium in Zurziaco possidet, a viro Dei accepit, sed partem, quae sui juris erat, et ad commutationem illius loci valebat. Confirmato igitur legaliter hoc concambio vir Dei idem [Col. 0307C] praediolum in tres portiunculas divisit, et sibi quidem, suisque successoribus, Constantiensibus pontificibus unam, canonicis autem ejusdem ecclesiae alteram, tertiam vero ad construendam cellam deputavit.

305 § XII. De jure habitatorum ipsius loci.

Et quoniam homines quos ibi manere constituit , nihil, praeter habitacula domorum in quibus commanebant, habebant, et neque agros, neque [Col. 0308A] ligna, neque pascua habere poterant, tale jus illis omnibus eorumque posteris in subsidium attribuit, ut a mortuis exuviae non tollantur, sed posteri ex integro quaeque relicta possiderent, et tantum navigarent ad communem dominorum suorum necessitatem, eisque, quibus hoc ingenii esset, piscarentur. Hoc idem jus etiam monasterii famulis constituit, excepto eo quod hi, quoniam aliquantulum in agris et pratis habent, quotidie dominis suis debent servire et ab eis annonam accipere.

§ XIII. De capella S. Michaelis. Pezilinus abbas.

Primo igitur capellam parvulam ibi construxit, quam in honorem S. Michaelis IV Kal. Augusti dedicavit, in qua etiam mortuum orando suscitavit. In hoc initio Pezilinum quemdam habuit abbatem, [Col. 0308B] sub quo praedium apud Togingin, et aliquantulum apud Epfindorf a Constantiensi ecclesia commutavit, super qua commutatione tale privilegium conscribi fecit:

§ XIV. Privilegium super Togingin

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Notum sit omnibus, praesentibus scilicet et futuris, qualiter ego GEBEHARDUS Constant. Ecclesiae praesul 306 indignus cum manu advocati mei Chuzonis , cum Pezilino abbate, S. Gregorii monasterii communi utilitati prospiciens, concambium feci tale: videlicet praedium quale Ecclesia, cui praeesse videor, habere dicitur in villa Toginga in pago Hegou, et in villa Epfindorf in pago Para, ei suisque monachis potestative possidendum contradens, ea [Col. 0308C] quippe ratione ut, eadem cum manu advocati sui Eberhardi tradentes, mihi meisque successoribus firmiter habendum succederet, quidquid monasterium quod ipse regebat, in Lutwanga in pago Albegou, et in Rapirgahusa in pago Erregou legitimae proprietatis haberet. Hujus autem concambii commutatio in nostri praesentia, ambobus advocatis, mei videlicet et abbatis, ad hoc strenue confaventibus, [Col. 0309A] est Constantiae facta atque roborata, praesentibus his quorum nomina sunt sequenti subscriptione notata: Meginzo archypresbyter, Sigiboto decanus, Irinc archidiaconus, Gerhart archidiaconus, Albrich, Gunderic, et aliis quampluribus ( sic ). Actum publice in sancta synodo Constantiensis ecclesiae, anno Dominicae Incarnationis nongentesimo nonagesimo quinto, feria IV, indict. VII .»

§ XV.

Ad idem monasterium primus Ruodpertus monachus ad conversionem venit. De cella quoque S. Meginradi , quae dicitur ad Solitarios, suos monachos Gebehardus normam vivendi et regimen habere decrevit; quoniam monachi illius coenobii tunc temporis fuerunt religiosissimi.

307 § XVI. Quo tempore fundavit ecclesiam.

[Col. 0309B]

Anno igitur Dominicae Incarnat. nongentesimo octogesimo tertio jecit fundamenta basilicae; fecit autem vallos ubique per locum ad exsiccandum humorem, et obtulit quatuor aureos quos posuit sub singulos ecclesiae angulos. Fecit cryptam ab occidentali parte, in qua aquae puteum fodit, et altare in honorem S. Martini in ea collocavit, quod postea Gebehardus III propter humorem destruxit. Super cryptam sanctuarium fecit, ubi principale altare in honorem S. Gregorii papae constituit, super quod ciborium nimis speciosum fabricavit.

§ XVII.

Cum igitur columnas quatuor de ligno ilicis fecisset, et figuras vitis in eis formari fecisset, urbanos [Col. 0309C] Constantienses in unum congregavit, eosque sic affatus ait: «Habeo quatuor filias, quas me oportet nuptui tradere, sed non possum eas sine adjutorio vestro ornare; ea de causa vos modo convenio, et ut mihi aliquod solatium pro acquirendis ornamentis pro posse et velle vestro adhibeatis peto.» Cumque omnes respondissent se libentissime facturos quaecunque ille praecepisset, jussit columnas proferri, et dixit se has columnas argento velle vestiri, et ut sibi ad hoc auxilium ferrent coepit precari: quod omnes animo promptissimo fecerunt. Nam eorum solatio columnas argento optimo vestivit easque super bases lapideas decentissime sculptas constituit, super columnas arcus quatuor posuit, quos ex una parte ex aurato argento, ex altera vero [Col. 0309D] de aurato cupro vestivit. Super arcus quoque et super columnas posuit tabulam tantae magnitudinis ut totum operiret ciborium, habens in medio fenestram rotundam et ipsam in circuitu intrinsecus aurato cupro opertam, inferius autem habebat marginem prominentem, quem argento vestivit, quod etiam quidam abbas abstulit et ipse plumbum affixit. Ipsa autem tabula erat per totum ex inferiori parte [Col. 0310A] aurato cupro decenter operta, habens imagines quatuor evangelistarum elato opere aliasque perplures species. In transversu quoque ejus per quatuor partes erant laminae affixae argenteae, 308 et in unoquoque latere conscriptus unus erat versus aureis litteris descriptus de subscriptis:

Hoc opus exiguum diversis artibus auctum
Fert tibi, Gregori, supplex devotio servi,
Praesulis indigni, quem tu cum plebe fideli
Conjungas turmis precibus, Pater, alme supernis.

§ XVIII.

Super tabulae fenestram erat cassis ligneis columnis tornatis superpositus angulosus et deauratus, et super hunc imago agni candidi ad populum prospicientis. Ipsum etiam altare erat cavum, habens ab Oriente tabulam auro optimo et lapidibus pretiosis [Col. 0310B] decoratam; ab Occidente vero alia erat tabula argento cooperta, habens in medio imaginem S. Mariae elato opere de auro optimo, appendens auri talentum, quam Bertholdus abbas tempore famis deposuit et comminuit, ac pro frumento distraxit. Super altare dependent diversa sanctorum receptacula reliquiarum. Ad ipsum altare per gradus plures ascendebatur de choro, quos abbas Theodericus abstulit, quando chorum ampliavit. In supremo eorumdem graduum in medietate erat spatium submissum, quantum altare fuerat latum, quadris lapidibus circumpositum, pertingens usque ad altare, ubi orantes genua flecterent: et juxta altare tabula marmorea viridi coloris pavimento imposita, in qua genua flectentes deoscularentur. Chorus vero [Col. 0310C] erat valde parvus, quoniam ascensu graduum erat diminutus. Muri quoque basilicae erant ex omni parte pulcherrime depicti, ex sinistra parte habentes materiam de Veteri, a dextro autem de Novo Testamento, et ubicunque imago Domini fuerat, aureum circa caput circulum habebat. Venetiorum namque episcopus modium plenum sibi de Graico colore, qui vocatur Lazur, gratis pro charitate dederat, qui etiam optimus color abundantissime, sicut ipsi vidimus, muris undique illitus erat: quam picturam Kuonradus abbas ex toto deleverat, quoniam antiquitas ei jam decorem abstulerat. Fecit valvas incomparabilis decoris, et ante ecclesiam porticum admodum parvulum, quem Theodericus abbas ampliavit et melioravit.

309 § XIX. De fonte.

[Col. 0310D]

Cum igitur ecclesia summo studio variis coloribus depingeretur, accidit ut quodam die loco eodem secederet et aliquandiu redire moras faceret. Interim ergo perfidi pictores optimos quosque colores fraudulenter auferentes in vicinum nemus abierunt, ibique terram clanculo fodientes absconderunt. Cum vero sanctus praesul reversus esset, coeperunt pictores [Col. 0311A] importunis vocibus colores urgere, dicentes opus prae penuria colorum negligenter tardare. Quod vir beatus audiens parumper siluit, et post haec ait: «Et si nobis modo deest, ut acquiratur necesse est. Ergo venite, sequimini me, forsitan nobis Dominus sua benignitate dabit quod quaeritis, ut opus maturare valeatis.» Et duxit eos sine indice ad locum ubi ipsi colores absconderant, ibique bacutum suum in terram defixit dicens: «Hic in Dei nomine fodite, et si aliquid inveniatis, videte.» At illi, mala conscientia perterriti, fodientes terram aperuerunt, et colores quos absconderant, quanquam inviti, tamen protulerunt. Quibus vir Dei laeto vultu dixit: «Jam nunc pergite, dilecti filii, et de hoc ipso quod Dominus ostendit enixius operamini.» [Col. 0311B] Illi autem perterriti abierunt, secum mirantes quod factum fuerat. Ex ipso autem loco fons statim limpidissimae aquae erupit, qui usque in praesens fluere non desinit. Crastina vero die, cum vir Dei ad mensam sederet, et pictores jam dicti confusi operi instarent, subito conciderunt et quasi exanimes jacuerunt. Quod cum B. Gebhardo adhuc prandio assidenti cum magno strepitu nuntiatum fuisset, tranquillo animo dixit: «Sinite, aliquantulum luere debuerunt quod in sanctorum rebus deliquerunt.» Haec dicens absque perturbatione mansit, donec e mensa cum alacritate discessit. Deinde ascendit super instrumentum, ubi illi jacebant velut mortui, et baculo, quem manu tenebat, tangens eos ait: «Non, inquam, vobis pro hoc mercedem daturus [Col. 0311C] sum, ut somno torpentes hic decubatis; surgite ergo, et operemini.» At illi confestim levantes capita surrexerunt sani, et quasi nihil passi coeperunt operari.

310 § XX. Quo tempore ecclesiam dedicavit.

Anno Incarnationis Domini nongentesimo nonagesimo secundo, indict. V, decimo anno postquam coepit aedificare, ipse B. Gebehardus episcopus dedicavit ecclesiam quam aedificavit, die V Kal. Nov. in honore B. Gregorii papae in magna gloria.

§ XXI. Quomodo privilegium acquisivit.

Denique Romam veniens in tantum a papa Joanne pro sui veneratione honoratus est, adeo ut non tantum ei privilegium, prout ipse petebat, concederet, [Col. 0312A] verum etiam hoc ei concessum est ut manum mitteret ad corpus B. Gregorii papae, et hac conditione hoc ei permissum est, ut quidquid uno tactu de sanis ossibus manu levaret, hoc procul dubio secum deferret. Unde, Dei gratia, caput ejus cum aliis magnificis de ejus corpore reliquiis sustulit, omnibusque ad libitum suum quaecunque volebat impetratis, laetus repedavit.

§ XXII.

311 Hoc siquidem dilectum caput invenimus in capsa, olim quidem firmiter valde solidata, sed nunc jam prae antiquitate et incautela penitus resoluta, quae priscis temporibus, sicut audivimus, in altario S. Petri in meridiana plaga erat recondita, in qua parte etiam Romae ejus sepulcrum esse cognoscitur. [Col. 0312B] Sed nunc erat ibi sublata, et super altare S. Mariae collocata, et ideo jam dictum altare S. Petri remanserat vacuum et violatum, ac propterea postea renovatum, et a Kuonrado Curiensis Ecclesiae episcopo est dedicatum. Denique aperientes ipsam capsam invenimus in ipsa capsam rubricatam, sanctorum cineribus plenam; inter quas dilectissimum thesaurum reperimus, capitis scilicet sanctissimi papae Gregorii, sed comminutum per particulas; doluimus quod unde acciderit nunc usque scire non potuimus. Alias sane perplures reliquias in eadem capsa reperimus, quas ejusdem S. Patris Gregorii esse speramus, quoniam et nonnisi unum brevem cum eis invenimus, et candorem ejus caeterorum ossium ostentabant. Et integra quidem ossa collegimus, [Col. 0312C] et alias transposuimus, cineres vero reposuimus ubi et primitus invenimus. Quae capsa ad Mimminhusin est data, quando inibi aedificabatur capella.

§ XXIII.

Hoc est privilegium quod B. Gebehardus a Rom. PP. Joanne super locum ipsum percepit. Privilegium monasterii in biblis primitus scriptum, quod et hactenus est in monasterio conservatum.

«JOANNES episcopus, servus servorum Dei. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris videlicet, Filii, et Spiritus sancti.

«Notum esse volumus omnibus Christi fidelibus [Col. 0313A] qualiter Gebehardus secundus amabilis episcopus sanctae Ecclesiae Constantiensis, dilectissimus confrater noster, orationis causa Romam veniens ad limina apostolorum principum Petri ac Pauli, et ante nostram praesentiam, retulitque nobis quatenus ipse, Dei nutu compulsus, ecclesiam coenobitarum construxisset super ripam fluminis quod dicitur Rhenus, ad honorem B. Gregorii confessoris Christi, in quo loco regulam S. Benedicti 312 abbatis et monachorum fratrum luculentissime ordinaret, ubi devotissime de suis propriis praediis, quae a suis parentibus illi evenerunt, et partem de rebus sanctae suae Ecclesiae devotissime obtulit, ad sustentationem et stipendium illorum videlicet monachorum, qui in ipso sancto monasterio sedulo Christi laudes persolvere [Col. 0313B] diu noctuque non cessant. Pro quibus nostrae humilitatis supplicavit clementiam, ut praedictus locus ipse sub tuitione et defensione S. Petri, et nostra nostrorumque successorum pontificum in perpetuum maneat, ita tamen ut nullus rex, aut dux, neque marchio, nec etiam episcopus, qui per tempora in ipso episcopio fuerit, aut ulla persona audeant de omnibus quae ibidem ab ipso jam dicto Gebehardo concessa sunt alienare, aut quoquomodo de ipso sancto monasterio extrahere. Constituta, et stabilita atque firma usque in futura tempora concedimus permanenda.

«Sed et hoc apostolica praeceptione, rogante supradicto confratre nostro, interdicimus in nomine Domini nostri Jesu Christi, ne aliquis eidem monasterio [Col. 0313C] praeficiatur, nisi quem communi consensu fratres ibidem Christo sedulo servientes elegerint, electumque episcopus benedictionis titulo confirmare procuret; et hoc ipsum de advocati electione decerni placuit. Si vero, quod absit! aliquando contigerit ut episcopus ejusdem sanctae Ecclesiae haereticus vel schismaticus existat, fratres supradicti monasterii ex auctoritate sedis apostolicae habeant potestatem ecclesiasticos ordines requirendi ubicunque catholicum noverunt esse episcopum, nec ille iniquus de hoc aliquam eis injuriam inferre praesumat. Nam si aliquis homo, cujuscunque sit ordinis vel potestatis, quod non credimus, [hoc privilegium] in aliquo disrumpere tentaverit [et] ea quae ab ipso jam dicto confratre nostro in praedicto monasterio concessa [Col. 0313D] sunt, a jure et ditione ipsius monasterio auferre voluerit, nisi resipiscat, excommunicatus a corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi consistat, et anathematizatus a SS. Patribus omnibus, et a nobis; nec in exitu vitae communicet, sed etiam mortuo nomen ejus inter missarum solemnia nullo modo [Col. 0314A] recitetur. Qui vero pio intuitu custos et procurator hujus nostri praecepti exstiterit, benedictionis gratiam vitamque aeternam ab ipso Domino Deo et Salvatore nostro Jesu Christo consequi mereatur in saecula saeculorum. Amen. Scriptum per manus Joannis notarii, et regionarii et scriniarii sacri Lateranensis palatii in mense Aprilis, et indictione secunda. Data VII Kal. Maias per manus Gregorii episcopi sanctae 313 Portuensis Ecclesiae, et bibliothecarii S. sedis apostolicae, anno pontificatus domini nostri Joannis sanctissimi papae quarto .

§ XXIV. Quomodo ad sepulcrum S. Uodalrici oravit.

Rediens itaque B. pontifex Gebehardus a liminibus apostolorum percepto privilegio ac sanctorum [Col. 0314B] reliquiis, ut supra digestum est, cum Alpes transisset, et in Alemanniam pervenisset, devenit Augustam Vindelicam, et ad sepulcrum beatissimi Uodalrici ejusdem civitatis episcopi, qui jam ferme ante quindecim annos e mundo ad Dominum transierat, oraturus accessit; cumque illic attentius oraret, audivit vocem quasi de tumulo son ntem, sibique dicentem: «Quid quaeris, vel quid postulas, Gebeharde?» At ille, quasi consuetam vocem audiret, intrepide respondit: «Quoniam, inquit, nuper locum Domino dedicandum construxi, peto ut isdem locus tuo patrocinio illustretur, et de sacratissimo corpore tuo aliquae reliquiae illuc deferendae pro tua pietate concedantur.» Cui iterum quasi de tumba responsum est: «Non, inquiens, [Col. 0314C] hoc ullo modo fieri potest, quoniam integrum corpusculum meum hoc in loco diem supremum exspectare volo; et quia me tuis precibus pulsare et inquietare praesumpsisti, continuo, cum terram monasterii tui attigeris, ultionem proinde experieris.» Tali oraculo percepto recessit, et ad propria remeavit. Igitur cum ad extremam partem agri, qui ad monasterium pertinebat, pervenisset, ecce vepris spinosa super viam dependens caligam transeuntis episcopi apprehendit, eique tibiam vulneravit; qui cum dolorem ex plaga sensisset, voce clara dixit: «Ecce quod S. Uodalricus verbo praedixit, opere complevit.» Haec plaga postea de die in diem in pejus accrevit, et usque ad finem vitae ejus nullo unquam deinceps medicamine curari [Col. 0314D] potuit.

§ XXV. De brachio S. Philippi apostoli.

Otto quoque imperator capsam ei dedit argento vestitam, in qua brachium S. Philippi apostoli cum aliis magnificis et multiplicibus sanctorum 314 reliquiis habebatur; quod quidem brachium [Col. 0315A] temporibus Theodorici abbatis inventum est, sed in frusta comminutum, postea vero temporibus Bertholdi abbatis a Kuonrado ejus tunc capellano, sed postea abbate, et a caeteris fratribus auro, argento, et gemmis decoratum est, in cujus basi unus articulus digitorum S. Gregorii papae cum aliis multis reliquiis reconditus est. Mater quippe jam dicti principis Ottonis de Graecia adducta fuerat, unde etiam dictum brachium secum veniens apportaverat

§ XXVI. Privilegium super Worndorf.

Isdem imperator rogatu Marquardi comitis, fratris scilicet B. Gebehardi , praediolum quoddam eidem monasterio concessit, super quod tale privilegium conscribi fecit:

[Col. 0315B] «In nomine sanctae et individuae Trinitatis. OTTO divina favente clementia rex.

«Omnium fidelium nostrorum praesentium et futurorum piae devotioni pateat quemadmodum nos, ob petitionem et interventum Marquardi comitis, et pro amore fidelis nostri Constantiensis Ecclesiae venerabilis episcopi Gebehardi, qui nobis devotum servitium saepius exhibuit, ad ecclesiam S. Gregorii in loco Petreshusa vocato honorabiliter constructam, cui modo Bericherus reverendus et primus abbas praesidet, de nostra proprietate dedimus quidquid habuimus in villis Worndorf, et Crumacha dictis, in pago Goldinneshundere vocato, ac comitatu ipsius jam dicti 315 Marquardi comitis sitis, atque eamdem proprietatem [Col. 0315C] cum omnibus utensilibus ad eam rite pertinentibus, in areis, aedificiis, terris cultis et incultis, agris, pratis, campis, pascuis, silvis, venationibus, aquis aquarumque decursibus, piscationibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, cunctisque aliis appendiciis quae adhuc dici possunt, ad praefatam ecclesiam tradimus; ea videlicet ratione ut eadem proprietas dehinc sub ipsius ecclesiae jure absque omnium hominum contradictione perpetualiter consistat. Et ut haec nostrae celsitudinis donatio per futura temporum curricula inviolabilis perseveret, hoc praeceptum inde conscriptum sigilli nostri impressione signare jussimus, manuque propria, ut infra videtur, corroboravimus. Hiltiboldus episcopus et cancellarius [Col. 0316A] vice Willigisi archiepiscopi recognovi. Data IV Non. Junii anno Dominicae Incarnationis DCCCCXCIII, indictione VI, anno autem tertii Ottonis regnantis decimo. Actum Birgila.»

§ XXVII. Quomodo B. Gebehardus milites suos ecclesiis donavit

Omnia quaecunque habuit vel acquirere potuit Gebehardus, ad suum monasterium fideliter Deo obtulit, nisi quosdam de ministerialibus suis, qui ditiores et potentiores erant; noluit illuc tradere, reputans prudenter ne forte tenui loco detrimento potius essent quam supplemento.

§ XXVIII. De Nuiheim.

Possessionem satis honorificam apud Nuiheim commutavit beatus vir a Marchdorfensibus.

§ XXIX. De Tegirwilare et Gottliubon.

[Col. 0316B]

Quaedam etiam matrona nobilis dedit ei suum praedium apud Tegirwilare et Gottiliubon, quod exinde per diversa tempora augmentatum est; nam 316 duae inibi vineae commutatae sunt duobus mansis, quas dominus Adilgoz de Marstettin dederat monasterio in loco qui dicitur Ottinberch. Ibi acquisitus est temporibus Uodalrici episcopi II pro quo alius optimus mansus datus est apud Stalringen . Item alius mansus, quorum possessionem mancipia constituit, ut quotidie in ipsa cella fratribus, ubicunque necesse esset, servirent, sicuti et hi qui in ipso loco habitarent, et ut de Nuiheim arefacta ligna adveherent, et semper ad omne ministerium parati essent.

§ XXX. De Ministerialibus.

[Col. 0316C]

Et ut de vasallis, hoc est ministerialibus, plenius dicam: quemdam Makkonem parentem Ruodolphi Arbonensis ejusque stirpis, et parentes Hachonis et ejus cognationis de Bollingin cum omnibus quae possidebant, ecclesiae Constantiensi tradidit. Jam dictus tamen Makko postea, pergens Hierosolymam, quibusdam donariis monasterio datis se redemit, dicens ne forte alicujus servitii illuc obnoxius esset, eo quod beati viri proprius famulus fuisset. Quemdam vero nomine Turlandum ejusdem familiae et nobilitatis atque divitiarum monasterio tradidit, cujus posteritas usque in praesens apud Owingen viget. Pauperiores quoque plures monasterio contulit, quibus omnibus hoc jus constituit, [Col. 0317A] ut cum abbate equitarent, eique domi forisque ministrarent, equos suos tam abbati quam fratribus suis, quocunque necesse essent, praestarent, monasterium pro posse suo defensarent, nullius servitio prorsus subjacerent, excepto solius abbatis ejusque monachorum.

§ XXXI. De dote monasterii.

Haec sunt, quae B. Gebehardus episcopus monasterio suo de haereditate parentum suorum tradidit vel aliunde acquisivit: Uowingen, Suldorf , Anslechiswilare , Rinisgemunde, et apud Hogste et Brugg, Rode , 317 Stettin , Mülheim, Wanhartiswilare , Slate, , Rinhard , partem quartam possessionis apud Epfindorf, et Togingen de Constantiensi ecclesia [Col. 0317B] acquisivit, datis illuc vicissim de suis praediis, hoc est, Luitwanga et Ratpirgahusin, Eichstetten , Epfindorf, Nuiheim, Tegerwilare, Gottiliubon, Tuscinanc , et Oberwangin, quorum unum de episcopii, aliud de monasterii rebus comparavit, Obirndorf de episcopio concessit.

§ XXXII. De libertate monasterii.

Nullum sane servitium, neque tributum, neque vectigal, neque legationem, neque alicujus omnino ministerii functionem tam Romano pontifici quam imperatori, sed neque episcopo Constantiensi, nec alicui personae, cujuscunque potestatis sit aut dignitatis, de hoc monasterio B. Gebehardus impendere constituit, nisi soli Deo. Propterea et ipse locus usque in praesens inviolabilis perseverat, ita ut nullus eum [Col. 0317C] temerare praesumat.

§ XXXIII.

Alia nempe monasteria, quae libera vocantur, annuatim Romae aureum nummum quinque solidorum pretium habentem persolvere debent; Petrishusensis autem locus neque Romae, neque Constantiae, neque Moguntiae, neque regi, neque duci, sed nec ulli aliquid debet, nisi tantum regulari vacare religioni.

§ XXXIV. De ministerio in festivitate S. Gregorii.

Sane quod nobis quidam solent imputare, quod in festivitate S. Gregorii papae Constantiensibus fratribus debemus praebendam dare, noverint hoc ante constitutum quam hoc monasterium esset in incoeptum. Siquidem, sicut superius retulimus , B. Gebehardus, [Col. 0317D] antequam fieret episcopus, Constantiensi ecclesiae suum proprium dedit, quod apud Obirudorf, Pilolfingin, Hagilimbach et Luitheresdorf habuit, et ipse haec in beneficium recepit, ea 318 conditione ut tam ipse quam quicunque hoc post se beneficium haberet, jam dictae ecclesiae fratribus in festivitate [Col. 0318A] S. Gregorii pleniter ministraret. Postea vero quam episcopus factus est, monasterium fundavit, et jam dicta praedia ea ipsa qua diximus conditione illuc concessit, et versa vice eisdem fratribus constituit, ut ter in anno solemni processione communiter idipsum monasterium adeant, et singulis vicibus pro ejus anima missam cantent, et super haec in festivitate S. Gregorii publicam missam de eo festive cum fratribus decantent, et monachi chorum regant, et ad altare ministrent, et clericis ea die, sicut diximus, de supradictis praediis duo talenta et quatuor solidi ad servitium dentur.

§ XXXV.

Modus autem ministerii ejusdem iste est: primo tres modii frumenti ad panes faciendos; deinde de [Col. 0318B] occidentali mensa in refectorio de piscibus, et dimidius modius milii pilo tunsi, et tres urnae de vino et quinque solidi nummorum. Hoc est ministerium quod debebatur singulis annis de supradictis. Sed Conradus abbas redegit istud ad hoc, ut darentur eis duo talenta et quinque solidi.

§ XXXVI. De Eichstettin.

Erat quidam comes, nomine Adilhardus , vir pius et religiosus ac timens Deum, beati viri Gebehardi juxta carnis consanguinitatem propinquus, nequaquam tamen Suevigena, sed habitans in terra longinqua, cui jure in haereditatem cesserant magna et multa praedia in pago Ilrigove , hoc est, apud Eichstatt et Breitinbach, Riedin et Husin atque Steinbach. Is ergo quandocunque, de terra sua adveniens, [Col. 0318C] jam dicta sua praedia adiisset, quod tamen rarissime faciebat, festinabant omnes habitatores ut eum cum munusculis suis visitarent, sicut omnes servi dominis suis facere solent. At ille, cum esset benignus et misericors, interrogabat quid sibi vellent ista facientes? Cumque responderent hos esse suos homines, et cum debita benedictione advenisse ut eum visitarent, ille subjunxit: «Facite, inquit, 319 unumquemque eorum sua munuscula interim apud se conservare, usque dum post prandium ipse haec per memet valeam conspicere.» Deinde, omnibus plene et abundantissime satiatis, addebat illis munuscula de suis, nihil accipiens ab ipsis, et dimisit eos abire, ita ut gauderent se illuc pervenisse. Hic ergo dedit Brigantinis cognatis suis praedium apud [Col. 0318D] Steinbach, quod postea per sponsalia devenit in potestatem Chilichbergensium.

§ XXXVII. Adilhardus dono dedit Gebehardo Eistetin, Breitinbach, Riedin.

Ipse Adilhardus pius comes dedit nepoti suo B. Gebehardo episcopo quidquid habuit proprium [Col. 0319A] apud Eichstetin et Breitinbach et Riedin et Husin ad quadraginta mansus et eo amplius, in agris cultis et pratis, exceptis duntaxat silvis valde spatiosis cum populari ecclesia, et decimis multis, et pascuis, et piscationibus, et molendinis, et multos tributarios cum universis utensilibus quae haberi vel dici possunt, jam dictus comes Adilhardus Gebehardo venerabili episcopo nepoti suo in proprietatem legitime contradidit, et ipse beatus vir monasterio suo, quod in honore S. Gregorii papae construxerat, promptissima devotione absque ulla contradictione ad utilitatem fratrum ibi Deo servientium deinceps permanendum coram idoneis testibus perdonavit.

§ XXXVIII. De Burchardo duce.

Per idem tempus Burchardus religiosus dux [Col. 0319B] et Hadiwich ejus conjux, cum non haberent carnalem, Christum sibi elegerunt haeredem, ac proinde in castello suo, quod est in monte Duello , monasterium constituerunt, 320 ubi ad sustentationem monachorum praedia et alia utensilia sufficientissime tradiderunt, reliqua vero per alia monasteria diviserunt. Huic monasterio primus praefuit abbas sanctus et venerabilis vir, nomine Walfridus. Idem monasterium postea ab Henrico imperatore a monte Duello translatum, et in ripa Rheni, loco Steine dicto, constitutum est. Et quoniam idem rex omnia quae fuerunt Burchardi ducis, sibi in haereditatem vindicaverat, multa de eodem monasterio subtraxit, et tantum, quae paucis fratribus sufficerent, reliquit ; ac demum tam ipsam abbatiam quam omnia [Col. 0319C] quae ad eam pertinebant, et quae ipse subtraxerat, Babimbergensi episcopio, quod ipse jam tunc primitus construxerat, subjecit.

§ XXXIX. Quomodo Epfindorf acquisivit.

Igitur supradicta Hadewic, relicta Burchardi ducis, post obitum ipsius dedit B. viro Gebehardo episcopo nepoti suo praedium Epfindorf dictum, ad stipendium fratrum in monasterio ipsius, quod dicitur Peterishusa, Deo servientium; quod ipsum [Col. 0320A] per auctoritatem et privilegium Ottonis imperatoris usque in praesens obtinuit, quartam tamen partem ejusdem villae Steinense monasterium obtinet.

§ XL.

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis , OTTO divina favente clementia rex.

«Si piis petitionibus sacerdotum, quas pro Ecclesiis sibi commissis auribus nostris infuderint, benignum praebuerimus auditum, hoc procul dubio ad praesentis regni nostri statum, et ad aeternae beatitudinis 321 praemium nobis profuturum fore credimus. Quapropter omnium fidelium nostrorum, tam praesentium quam et futurorum, noverit solers industria quomodo dominus Gebehardus, sanctae Constantiensis Ecclesiae venerabilis episcopus, nostram regiam adiens [Col. 0320B] celsitudinem, obnixe rogabat quo praedium quoddam Epfindorf vocitatum, cum suis appendiciis, in locis et in villis Bosinga , Mesinga , Ancencimbra , Harthusa , Ursilinga , sitis in pago Para, et in comitatu Hiltibaldi comitis situm, ad monasterium S. Gregorii, quod jam dictus, Deo et hominibus dilectus, Gebehardus episcopus a fundamento in usum monachorum inibi Deo sub regula S. Benedicti servientium, ob remedium animae suae parentumque suorum, devota mente construxit, nostro regio vellemus tradere et confirmare praecepto. Nam, ut relatu nostrorum didicimus fidelium, per traditionem bonae memoriae dominae Hadewigae ducis supranominatum praedium Epfindorf cum omnibus ad se respicientibus [Col. 0320C] legitime ad jam dictum Gregorii pertinet monasterium. Unde nos, vota et petitiones tam boni et nobis dilecti viri sequentes, donamus atque largimur saepe jam dictum praedium Epfindorf cunctaque sua pertinentia, scilicet cum areis, aedificiis, mancipiis utriusque sexus, terris cultis et incultis, agris, pratis, campis, pascuis, vineis, vinetis, silvis, aquis aquarumve decursibus, piscationibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, cunctisque [Col. 0321A] aliis utensilibus quae adhuc dici aut nominari possunt, eidem jam dicto monasterio in honore S. Gregorii constructo, nec non et monachis sub norma S. Benedicti Deo ibi militantibus, atque ex integro de nostro jure in eorum transfundimus jus. Insuper etiam omnia nostra regia auctoritate confirmamus, quae jam a nostro dilecto episcopo Gebehardo, vel ab alia qualibet persona, magna sive parva, ad idipsum monasterium tradita sunt vel tradenda erunt, ita ut firma et inconvulsa ac perpetualiter ab omni infestatione incorrupta permaneant, nec importunitate malignantium sacro loco aliqua inferatur molestia. Et, ut haec nostrae 322 regiae donationis traditio ab hac hora ut antea firma consistat, hoc nostrae donationis praeceptum [Col. 0321B] inde conscriptum sigilli nostri impressione signare jussimus, manuque propria, ut infra videtur, corroboravimus.

Signum domini Ottonis gloriosissimi regis. Hiltiboldus episcopus et cancellarius vice Willigisi archiepiscopi recognovi.

Data II Non. Novemb., anno Dominicae Incarnationis DCCCCXCIV , indictione VII, anno autem tertii Ottonis regnantis XI. Actum Ingilnheim feliciter.»

§ XLI. De ornamentis ecclesiae.

Multa sane B. Gebehardus satis praeclara et honorifica mobilia ornamenta dilecto sibi loco acquisivit, quae magna ex parte quorumdam hominum nequitia dissipavit . . .

§ XLII.

[Col. 0321C]

Verum antistes Gebehardus duas coronas argenteas fecerat, quarum unam in choro, alteram suspendi fecerat ante crucem in vestibulo . . .

§ XLIII.

Laquearia siquidem basilicae undique per intervalla bullis deauratis ornavit, super chorum vero in tabula singulari imaginem S. Dei genitricis Mariae auro et optimis coloribus depingi fecit, et per circuitum ejus imagines XII apostolorum in modum crucis; quae omnia istis jam temporibus antiquitas coegit desistere esse quod fuerant . . .

§ XLIV.

[Col. 0322A]

Anno Dominicae Incarnationis DCCCCXCIII, post consecrationem monasterii anno II, Periggerus primus abbas constitutus est.

§ XLV. Quo tempore B. Gebehardus vitam finivit.

Dehinc anno quarto, hoc est, Dominicae Incarnationis DCCCCXCVI , ordinationis ipsius XVI, beatus et venerabiliis episcopus Gebehardus temporalem 323 vitam finivit, et ad aeternam transivit, anno XII imperii Ottonis tertii, indict. IX, sepultusque est in ecclesia quam ipse construxerat, in meridiana absida, feliciter atque gloriose. Denique sepulcrum ejus venustissime decoratum praeclaris ornamentis conspeximus. Nam a capite habuit altare in honore S. Benedicti dedicatum, ubi quotidie prior missa [Col. 0322B] canebatur. Eidem altario apposita erat tabula in inferiori parte habens imaginem Domini, ad cujus dextram imago S. Gregorii, in sinistra vero S. Gebehardi, in superiori autem parte ejusdem tabulae erant laminae de cupro factae affixae, in quibus hoc epitaphium aureis litteris est conscriptum:

Debita pars terrae, fallentia tempora sperne,
Et memorare tuae, quam testatur cinis iste.
Gentis honor nostrae jacet hic, gentis dolor, atque
Praefuit hic urbi, cuncto sed profuit orbi,
Hancque Deo sedem templi fundavit et aedem.
Parti terrenae Deus ignoscens miserere,
Redde vicem justae, quia te dilexerat iste .

§ XLVI. De ornatu sepulcri.

In circuitu sepulcri in muro quinque columnae erant de gypso factae, quarum capitella et arcus eleganti sculptura ornati, sed et desuper erant vites et [Col. 0322C] volatilia et quadrupedia decenter formata; ad caput autem ejus imago Crucifixi, et a dextro latere jacentis imago ipsius in medio tanquam ad officium altaris parati pontificalibus indumentis, cui assistebant a dextra laevaque ministrorum ejus figurae, una habens librum, altera vero linteum, et hoc totum optime de gypso formatum. Ipsum autem sepulcrum erat juxta cryptae intreitum ex tabulis quadrinis a terra sublevatum, atque tapeti jugiter coopertum, ubi, ad demonstrandam meritorum ejus magnitudinem, miserator et misericors Dominus plerumque diversis aegrimoniis pro sua pietate medetur usque in praesentem diem .

INCIPIT LIBER SECUNDUS.

[Col. 0321]

324 § I. Quomodo Tuscinanc acquisitum.

[Col. 0321D]

Postquam B. pontifex Gebehardus ex hoc mundo [Col. 0322D] ad coelestia transivit, ei Lampertus monachus in episcopatu successit, et Periggerus abbas in monasterio [Col. 0323A] S. Gregorii, quod Petrishusa dicitur, in regimine .

§ II.

Per idem tempus Siggerus quidam nobilis et dives sua propria praedia apud Tuscinanc et Oberwangin cum suis appendiciis, ecclesiis scilicet et decimis, et aliis omnibus ad haec loca pertinentibus jam dicto monasterio vendidit; et cum ipse Siggerus quae convenerant recepisset, et jam dictam traditionem secundum jura Alemannorum confirmasset, Lampertus episcopus cum adjutorio Ottonis tertii imperatoris a Gregorio V hujus nominis, qui et Bruno dicebatur, tam super ipsum monasterium quam super omnia, quae illuc tradita fuerunt, vel sunt, vel adhuc erunt, hoc privilegium [Col. 0323B] acquisivit.

§ III.

«In nomine sanctae et dividuae Trinitatis, GREGORIUS, qui et BRUNO, sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, Dei gratia, episcopus, et servus servorum Dei.

«Desiderium, quod ad religiosum propositum et sanctorum 325 locorum stabilitatem pertinere monstratur, sine aliqua est Deo auctore dilatione perficiendum; et quoties in quibusdam sanctae Ecclesiae utilitatibus vel commodis noster assensus, et solitum apostolicae auctoritatis exposcitur praesidium, ultro benignitatis intuitu nos convenit subvenire, et ratum propositum pro integra securitate ex ratione solidare, ut ex hoc sanctorum veneratio locorum, [Col. 0323C] salus et indemnitas profligatur , et nobis quoque lucri potissimum praemium a Conditore omnium proscribatur.

«Volente ergo atque rogante tertio Ottone imperatore Augusto, et Lamperto sanctae Constantiensis Ecclesiae episcopo, quoddam monasterium in ripa Rheni juxta Constantiam, in villa quae vocatur Petrishusa, de Gebehardo beatae memoriae episcopo in honore S. Gregorii constructum, apostolica defensione munimus, et praeceptis Romanae Ecclesiae eo tenore decoramus quatenus idipsum monasterium, cui nunc abbas Pericherus praeest, cum omnibus ad se pertinentibus diversis praediis, cultis et incultis, colonis et familiis, vel quaecunque idem Gebehardus episcopus haereditario jure vel aliqua acquisitione [Col. 0323D] ad idem monasterium contradidit, aut quaecunque de episcopio commutavit, aut sine commutatione permisit, nec non quidquid praefatus Lampertus episcopus ad idem monasterium in quocunque negotio concessit, cum Siggeri praediis Tuzzinananc et Wengin vocatis, in pago Turgewe in comitatu Bertholdi [Col. 0324A] comitis sitis, quorum [unum] de rebus episcopii per episcopum Gebehardum, aliud de ejusdem monasterii rebus per abbatem Pericherum acquisitum est, vel quodcunque per aliquem Deum timentium ad eumdem pium locum concedendum est aut concessum jam venit, apostolica B. Petri defensione et tuitione stabilitum et inconvulsum sub Christi testimonio permaneat et persistat.

«Hoc etiam apostolica jussionocum consensu tertii Ottonis imperatoris Augusti et Lamperti supradicti episcopi, qui hoc fieri rogaverunt, omnino interdicimus, ne forte aliquis eidem monasterio praefigatur, nisi quem communis fratrum ibidem Deo servientium concordia eligat; ad episcopum vero eum qui ita electus est stabilire tantum pertineat. Idipsum [Col. 0324B] etiam de advocati electione decernimus. Electo autem abbati vel monasterii 326 advocato curae sit res monasterii procurare, easque dissipantibus resistere. Si quis interea, quod non credimus, temerario ausu contra ea, quae ab hac nostra auctoritate pie et firmiter per hoc nostrum privilegium disposita sunt, contraire, vel haec, quae a nobis ad laudem Dei pro stabilitate jam dicti monasterii statuta sunt, refragari aut in quoquam transgredi tentaverit, sciat se auctoritate B. Petri principis apostolorum, cujus vel immeriti vicem gerimus, anathematis vinculo innodatum, et cum diabolo atque Juda traditore Christi aeternis incendiis concremandum. At vero qui pio intuitu observator nostrae salutiferae praeceptionis exstiterit, benedictionis gratiam a justo retributore [Col. 0324C] Domino multipliciter consequatur, et vitae aeternae particeps effici mereatur in saecula saeculorum. Amen.»

§ IV. De Heinrico rege et Lamperto episcopo.

Post haec mortuo Ottone imperatore cum Heinricus imperium suscepisset, et Babimbergensem episcopatum construxisset, omnia quae fuerant Burchardi quondam ducis de monte Duello et ejus uxoris Hadiwigae, in potestatem suam quasi haereditario jure redegit , hacque de causa Steinense monasterium in potestatem ipsius ecclesiae devenit. Sed nostrum monasterium, hoc est Petrishusin, tunc per privilegium Ottonis imperatoris Epfindorf retinuit, quod jam dicta Hadewic B. viro Gebehardo episcopo jam pridem in proprietatem tradiderat. Sed cum jam [Col. 0324D] dictus rex Heinricus undecunque ex aliis ecclesiis quaecunque necessaria erant ad ditandum et ornandum locum quem construxerat, studiosissime congregaret, multa loca rogando spoliavit, quousque locum suum ultra modum ditavit. Qua de re factum est ut etiam Lampertum Constantiensis Ecclesiae praesulem [Col. 0325A] rogaret ut et ipse, sicuti caeteri episcopi, de sua Ecclesia sibi aliquod subsidium subrogare deberet. Unde factum est ut idem Lampertus, ex monasterio quod B. Gebehardus construxerat, multa de thesauro quem ipse jam dictus Gebehardus Deo et B. Gregorio donaverat, per vim subtraheret ut imperatoris voluntati satisfaceret.

§ V.

Iste est thesaurus Gebehardi Constantiensis divae memoriae episcopi, quem ille dedit ad locum quem construxerat in honorem B. Gregorii papae, 327 quem abstulit Lampertus episcopus successor ejus. Nappus unus cum auro paratus. Pechina duo argentea. Nappi etiam argentei duo. Scutella una argentea, [Col. 0325B] cochlearia duo argentea, candelabra duo argentea: numerus argenti, XXVIII librae ad pondus. Dorsalia duo. Pechina duo. Pecten unum elephantinum, auro paratum. Mensalia septem, mantile unum, tapetiolum unum. Scyphus unus argenteus. Stola una aurea, et mappula ejusdem operis, cujus praependiculum quidam de monachis subripuit et abscondit, quod et adhuc ibi habetur, valde pretiosi operis.

§ VI.

Ellimboldus abbas, qui Periggero successit, de se nobis monimentum reliquit. ( Hic in codice est lacuna. )

§ VII.

[Col. 0325C] Waltharius abbas secundo anno imperii Heinrici regis acquisivit monasterio praedium apud Campis et Essanc, et Quarabilis per concambium a quodam Burchardo, cui datum est in mutua vicissitudine a monasterio, quod habuit proprium apud Burron, et apud Berge, et apud aliud Berge, et ecclesiam apud Lindinis, quod quidem praedium quidam presbyter nomine Diethere per partes acquisivit temporibus Ottonis imperatoris. Super quod plura quidem privilegia habentur, sed ita non sunt dictitata, ut ea hic inserere velimus

§ VIII.

[Col. 0326A]

Sigifridus, primum Constantiensis canonicus, deinde monachus apud cellam S. Meginradi, et ad extremum abbas constitutus est apud S. Gregorium.

§ IX.

Erchinboldus abbas nihil memorandum reliquit.

328 § X. Privilegium super praedium Rietilinis.

Folmarus abbas acquisivit monasterio Rietilinis et Wegefaza, sicut subsequens privilegium testatur .

«In nomine sanctae et individuae Trinitatis. Notum sit omnibus Christi fidelibus, praesentibus scilicet et [Col. 0326B] futuris, quod ego Erimbreth, rogatu Eberhardi Constantiensis Ecclesiae episcopi, tale praedium quale visus sum habere in pago Nibelgewe , in locis Ritilines et Wegesaza, curtilibus, agris, pratis, pascuis, aquis aquarumque decursibus, cultis et incultis, itibus et reditibus, et in silva Arinane ex parte mei praedii, quantum his areis in praedictis locis sufficiat ad aedificandum et ligna incidendum, cum pascuis, itibus et exitibus, cum manu uxoris meae Irmingardae, sine omni contradictione, Deo et S. Gregorio in loco qui dicitur Petershusa, et monachis Deo illic servientibus potestativa manu tradidi. Praeterea notum esse desidero, quod Eberhardus episcopus cum manu Folmari ejusdem loci abbatis, et Heremanni advocati, idipsum praedium in praefatis [Col. 0326C] locis Rietelines et Wegesaza susceperunt , et quatuordecim mansus in loco Eichstat mihi et uxori meae usque ad obitum vitae nostrae in beneficio tradidit.

«Acta sunt autem haec anno Dominicae Incarnationis MXLIII, indictione XI, epactis septem, concurrentibus quinque, XVI Kal. Julii, luna V 329, praesentibus his testibus: Udalricus Brigantinus , Switker, Wezel, Swigger, Ernest, Gerolt, Ruger, Landolt, Otgoz, Lutpreht, Sigipreth, Hartnit, Engilscalch, Enceli, Simpreht, Hunolt, Eppo, Ello, Alberich. [Col. 0327A] Episcopus Eberhardus jussit hanc chartam fieri.»

§ XI.

Praeterea fertur quod aurum, quod in ostiolis fuerat illius tabulae, quae principali altari erat apposita, tunc etiam sit ablatum, et pro jam dicto praedio datum, atque deauratum argentum tabulae est affixum.

§ XII. Privilegium super Ouwiltingin.

Adelberti abbatis temporibus, dedit Swiggerus praedium apud Ouwiltingin, de quo tale privilegium habetur:

«Noscant omnes praesentes atque futuri qualiter ego Swiggerus trado, cum manu uxoris meae Adelheidae et filii mei Godeshalchi, ad monasterium [Col. 0327B] S. Gregorii in ripa Rheni situm in manum abbatis Adelberti, ejusque advocati comitis Eberhardi medietatem talis praedii quale ego potestative visus sum habere in villa quae vocatur Oweltinga , in pago Linzgowe, in comitatu Ottonis comitis; ea videlicet ratione et pacto ut, quandiu ego et praedicta uxor mea vivamus, quandocunque nobis adesse placeat, in aedificiis et in omni fratrum utilitate fraternam communionem habeamus. Post mortem vero nostram, semper nostri memoria sicut unius fratrum celebretur, et, si fieri possit, in utriusque si non in illius cujus anima prius e corpore recedat, anniversario die fratribus juxta constitutionem praedicti dignitatis reverendae abbatis administretur. Actum est hoc in eadem [Col. 0327C] S. Gregorii ecclesia anno ab Incarnatione Domini MLVIII 330, his praesentibus, quorum nomina subscripsimus: Ruodolf comes , Eberhart, Uodalrich, Adelbret, Hezo, Hezil, Adelolt, Gerolt, Hereman, Alwich, Adelbero, Ratolt, Hezel, Ruodolf, Marcwart. Ego Bernhardus diaconus scripsi et subscripsi, regnante parvulo quarto Heinrico rege, secundo post obitum patris sui anno, ordinationis autem beatae memoriae Rumoaldi praesulis septimo, indictione XII .»

§ XIII.

Erat autem item Adilbertus, nobilis genere et formosus [Col. 0328A] corpore. Obiit anno Incarnationis Domini MLX .

§ XIV.

Siggo successit Adelberto . Quo defuncto Arnoldus successit; Arnoldus deponitur et Meginradus substituitur.

§ XV.

Meginradus abbas tempore aliquanto cum episcopus Constantiensis ad regale servitium deberet properare, coepit a jam dicto abbate commeatum importune quaerere, dicens sibi ex jure deberi ex eo monasterio spado cum limbone . Cumque Meginradus abbas vehementer reluctaret, dicens nihil ei omnino exinde ex jure deberi, et episcopus pertinaciter insisteret ut daretur, ille abjecit virgam [Col. 0328B] regiminis a se, dicens nunquam se prorsus velle consentire ut sacer locus libertatem suam per violentiam cogatur amittere; et, quoniam jam, inquit, non valeo obsistere, melius est mihi abbatiam dimittere. Sic ille abbatiam dimisit, et episcopus nihil ibi acquisivit. At tamen, postea sedi suae restitutus, cum iterum quadam die episcopus sine ipsius rogatu missam in eodem monasterio vellet cantare, baculum pastoralem super altare projecit, et recessit.

331 § XVI. De capella S. Joannis Baptistae.

Circa haec tempora Wolueradus vir nobilis de Wilare, et ejus uxor Gotistric nomine, Rumaldo praesidente Constantiensi Ecclesiae, construxerunt [Col. 0328C] capellam in coemeterio monasterii in honorem S. Joannis Baptistae et S. Nicolai et aliorum sanctorum; illucque Uodilshusin et Lucintunberch in dotem contradidit, ipsamque capellam proprium habere sacerdotem instituit. Ubi etiam ipse et uxor ejus ante sanctuarium in singulis sepulcris jacent tumulati, unum ( sic ) in dextro, alterum in sinistro pariete. Sed et Sigifridus, filius jam dicti Wolveradi, temporibus Ottonis episcopi , oratorium S. Jacobi apostoli addidit eidem capellae, et illuc in dotem dedit Bozze, Gisilmarisruti, Swabirichishusin, sepulcrum sibi in ipso oratorio constituit; sed, Romam iens, in redeundo apud Clavine [Col. 0329A] morte praeventus est , ibique sepultus. Iste quoque nimis locum nostrum dilexit, saepe illuc visitavit ibique manebat. Unde factum est ut, dum quadam nocte peractis vigiliis matutinis ab ecclesia vellet egredi, per caecitatem noctis cecidit per gradus, quibus tum ab ipso ostio ecclesiae in claustrum descendebatur, sed nunc aliquantulum longius ab ostio transpositi sunt ab avunculo meo Gebinone. Statim itaque post illius casum Sigifridus dedit praedium apud Maginbuoch , ea conditione ut omni nocte infra vigilias matutinas ante ipsum ostium lumen jugiter arderet.

§ XVII. Brachium Thebaeorum martyrum.

Et ut ad superiora parumper tempora redeamus, Herimannus senior de Hirzisegga temporibus [Col. 0329B] Conradi II imperatoris apud Agaunum acquisivit 332 unum brachium unius de commilitonibus S. Mauricii, quod cum debita veneratione Patrum apportavit, et sarcophago exiguo, sed argento decorato, inclusit ac monasterio donavit. Ipse Herimannus et frater ejus dederunt duo praedia apud Alminishus et Winiden . . .

§ XVIII. De Gebinone et ejus praedio.

Et erat vir quidam nobilis Gebino de Pfruwangin qui habere coeperat familiaritatem ad locum sanctum, et dedit illuc de praediis suis apud Ringginwilare , et Firmanniswilare atque Tanchiratiswilare , ipseque sibi habitaculum apud monasterium fecerat, ibique jugiter propter divinum servitium commanebat . . . Iste dedit casulam optimam [Col. 0329C] crocei coloris. Sepultus est in porticu ante basilicam .

§ XIX.

Igitur postquam se Meginradus abbas, sicut supra diximus, potestate abdicavit, Luitoldus substitutus est .

§ XX. De nobilibus in eodem monasterio sepultis.

[Col. 0330A]

Per haec tempora multi procerum familiaritatem ad idem monasterium habebant, locumque sepulcri inibi se habere gaudebant. Inter quos Eberhardus comes de Potamo , qui Huedewanc praedium illuc dedit, in basilica ante Dominicam crucem quiescit. Et Udalricus senior comes Brigantinus , qui Briginhusin dedit, in claustro pausat. Gero quoque comes de Pfullindorf , qui praediolum apud Adelberinwilare dedit, ante ostium ecclesiae jacet . . .

§ XXI.

333 Eppo quoque de Sanctomonte, ejusque conjux Tuotta ad S. Petrum tumulati jacent in eadem ecclesia, quorum imagines super altare in [Col. 0330B] muro depictae sunt, et virili imagini ascripti sunt hi versus:

Hic jacet Eppo bonus de Sancto Monte patronus,
Maii quindenis est mortuus ipse Kalendis.
Super muliebrem autem imaginem descripti sunt hi versus:
Isthic Tuta malis jacet ejus collateralis;
Illa Kalendis senis est tumulata Decembris.
Ex latere autem ejusdem parietis habetur tale epitaphium super Herimannum de Hirzisegga et ejus conjugem Pertheradam:
Perhterat aetherii Herimanque perennia regni
Petri, suscipite precibus bona Gregoriique,
Vos et vestra decens post debita Sabbato proles
Isthinc octavam speratis adire beatam.
In altera parte ecclesiae, ad S. Stephanum, jacent [Col. 0330C] quatuor nobiles viri, qui simul occisi sunt, hoc est, Wernherus, Burchardus, Herimannus, Wolfarnus .

§ XXII.

Per haec itidem tempora Geroldus, et ejus frater Herimannus dederunt apud Miminhusin, Ruti, Estrichiswilare et Niwiron , et ipse Geroldus [Col. 0331A] 334 temporibus Theodorici abbatis venerabiliter valde in eodem monasterio conversatus est usque ad obitum suum, prius in barbatorum habitu, deinde in monachorum.

§ XXIII. De Heinrico rege quarto.

Anno ab incarnatione Domini MLVII [MLVI] Heinricus tertius imperator obiit, et filius ejus Heinricus quartus successit adhuc puer, annorum scilicet novem , qui per quadraginta et octo annos quasi titio fumigans oculos fidelium terebravit. Etenim felicissimum Romanum imperium cum accepisset serenissimum, per omnia reddidit turpissimum et turbulentum . . . In tantam autem vesaniam prorupit ut . . . omnia ecclesiastica officia simoniace venderet, et quoscunque religiosos episcopos sua scelera [Col. 0331B] exsecrantes resciret, eos propriis sedibus privavit, et ipse alios suis flagitiis faventes ecclesiis praetulit, et omnia tam ecclesiastica quam saecularia jura confudit. Pervenit enim tunc super Romanum imperium illa maledictio, quae a Salomone praescripta legitur: Vae terrae, cujus rex puer est (Eccle. X) ; et in Job: Qui regnare facit hominem hypocritam propter peccata populi (Job XXXIV) .

§ XXIV.

Anno MLXIX Rumaldus Constantiensis episcopus obiit, et Carolus quidam per Simoniam a Heinrico rege eidem Ecclesiae in episcopum transmissus; sed in jam dicta haeresi deprehensus, a clero Constantiensi refutatus in praesentia regis, ipso quamvis nimium furente, reprobatus est. Tunc rex iracundia [Col. 0331C] permotus ait: Quoniam idoneum spreverunt, accipiant ignavum; et tunc Ottonem quemdam Saxonem genere dedit eis episcopum.

§ XXV.

Anno MLXXV cum rex Heinricus per omnia tyrannice viveret, et nec Deum nec homines vereretur, et investituras episcoporum et abbatum pro velle suo distribueret, et cum pro hoc saepe a legatis Gregorii papae admonitus esset, nec emendare vellet, jam dictus papa Gregorius, qui et Hiltibrandus, congregata synodo excommunicavit eum, et omnes 335 sequaces ejus, et juratos illi atque foederatos absolvit, et abalienavit eos ab illo, et interdixit ne aliquis ab eo ecclesiasticum officium vel investituram susciperet; insuper clericis conjugia [Col. 0331D] sub anathematis vinculo interdixit. Hac de causa tanta procella Ecclesiam impulit, quae innumeros subvertit, et hactenus usque in praesens, sed nec [Col. 0332A] usque in finem, ut credimus, navim Dei inundare et pulsare non desinit . . .

§ XXVI.

Anno MLXXVII Ruodolfus dux Suevorum jussu Gregorii papae, et consilio Bertholdi ducis, et Welfonis Baioariorum ducis, aliorumque quamplurimorum catholicorum in villa Foricheim rex constituitur, qui tribus et dimidio anno regnum contra Heinricum tenuit. Initium, imo incrementum dolorum haec; nam inde exorta sunt praelia et seditiones et multae sanguinis effusiones, et quod est deterius, multarum animarum perditiones.

§ XXVII.

Anno MLXXX Heinricus rex anathematizatus Romam cum magno sibi favente exercitu tendit, eamque [Col. 0332B] sibi non immerito repugnantem obsedit, armisque cepit , Gregorium papam sede apostolica pulsum in exsilium satis impie trusit, et Wipertum Ravennatem archiepiscopum, ob scelera sua jam septennio excommunicatum , apostolicae sedi imposuit, et ab eo coronam imperii sibi imponi fecit. Hic nefandissimus haeresiarcha sanctam matrem Ecclesiam infestavit plusquam decem et novem annis. Erat tamen litteris apprime eruditus, et lingua facundissimus, et si justus, huic officio satis esset idoneus.

§ XXVIII.

Cum igitur Heinricus rex ecclesiastica officia, ut diximus, perverse tractaret, et jam divino judicio contritio et infelicitas viis ejus propinquaret, coepit [Col. 0332C] viam pacis perturbare, et nec Dei timorem prae oculis habere, nec hominibus, quae justa erant, exhibere. Et ut pauca de multis dicam, Ottoni duci Baioariorum ducatum abstulit, et Welfoni de Ravinisburch 336 tradidit. Bertolfum quoque de Zaringin ducatu Carinthiorum privavit, et Luitoldo Genuensi dedit. Ad haec cum in Saxonia saepe moraretur, eo quod ipsa provincia imperatoris coquina esse perhibetur, coepit tam conjuges quam filias principum constuprare et in hujusmodi facinoribus modum non habere. Has ignominias Saxones non ferentes ad rebellandum sunt incitati et exinde gravia praelia et seditiones sunt experti.

§ XXIX.

Et, ut ad superiora tempora parumper redeamus, [Col. 0332D] anno incarnationis Dominicae MLXXIV , Heinricus rex congregato exercitu Saxoniam sibi rebellantem hostiliter intravit, et apud aquas Unstruot cum [Col. 0333A] eis pugnavit, eosque devicit multisque occisis et plurimis fugatis, quibusdam etiam sine conditione sibi traditis, victoriam adeptus est non suo merito, sed, ut credimus, Deo felicem Romanam rempublicam honorante. In hoc bello cum rege fuerunt duces Suevorum, Ruodolfus postea rex, et Welf atque Bertholdus, quamvis ei suspecti essent. Ibi occisus est ex parte regis Ernist marchio Orientis, et duo filii Eberhardi comitis de Nellinburch, qui Shafhusense monasterium fundavit.

§ XXX.

Igitur jam dicti duces Alemannorum statim post hanc pugnam regi rebellare coeperunt, ac diu inter se tractato consilio ad ultimum cum voluntate Gregorii papae, qui et Hiltibrandus, convenerunt in [Col. 0333B] villa, quae Forcheim dicitur, cum Saxonibus et Ruodolfum ducem Suevorum constituerunt regem, vivente adhuc Heinrico, sed excommunicato. Actum anno Dominicae incarnationis MLXXVII, mense Martio. Qui Ruodolfus proximum Pascha egit apud Augustam Vindelicam; sed Imbrico ejusdem urbis episcopus noluit cum nec videre, nec salutare, sed quae necessaria erant jussit abundanter ministrare. Inde digrediens Ruodolfus rex obsedit castellum quod dicitur Sigimaringin ; sed comperto adventu Heinrici regis, 337 qui per juga Alpium cum exercitu veniebat ad liberandam munitionem aufugit, et in Saxoniam perrexit. At rex Heinricus dedit Friderico de Stouphin ducatum Suevorum, et filiam suam junxit ei in matrimonium, quae genuit ei Fridericum [Col. 0333C] et Cuonradum postea regem.

§ XXXI.

Item Heinricus congregato exercitu contra Saxoniam perrexit, ad expugnandum Ruodolfum. Sed illi e contra congregati occurrerunt ei in provincia Baioariae, loco fluminis quod dicitur Strowe , dicentes nolle se regem longius fatigare. Ibi facta pugna vehementissima rex Heinricus cum suis terga vertit, et ibi Diepoldum marchionem de Giengin cum aliis multis perdidit. Saxones igitur adepta victoria suos saucios et occisos levantes conciti abierunt. Rex autem Heinricus ipsa die, superveniente duce Boemiorum cum valida manu post fugam ad locum pugnae rediit, Saxones quaesivit, iterumque cum eis confligere voluit. At cum eos minime reperisset, [Col. 0333D] suos quique tam occisos quam vulneratos levaverunt, et abierunt, ac circumquaque omnia praeda, ferro et igni devastarunt .

§ XXXII.

[Col. 0334A]

Post haec Heinricus rex Italiam perrexit , Romam cum exercitu venit eamque sibi rebellantem armis cepit, Gregorium papam ejecit post multas injurias, quas ei fautores ejus prius irrogaverant. Nam cum quodam tempore in sancta nocte Nativitatis Domini in Romana urbe primo galli cantu missam, ut moris est, celebraret, a quodam Crescentio cive Romano, regis fautore, gladio est appetitus, et forti ictu in capite percussus 338 ad terram concidit. Deinde ad sui vesaniam cumulandam in captivitatem eum redegit, et in turrim suam trusit. Sed eodem die a fidelibus ipsa turri destructa papa ante vesperam altario, unde impie abstractus fuerat, pie restitutus est, et missam, quam in galli [Col. 0334B] cantu coeperat, adhuc jejunus et ab aliis sustentatus vespere complevit, nam eam prius ad communionem peregerat.

§ XXXIII.

Gregorio papa catholico expulso et in exsilium satis impie detruso, Heinricus rex quemdam schismaticum nomine Wipertum, prius Ravennatem archiepiscopum, sed jam septennio ob scelera sua a papa excommunicatum, sedi apostolicae indigne praefecit, et ipse ab eo consecrationem imperialem suis nequitiis satis condigne percepit; hoc enim non consecratio, sed magis exsecratio nominandum est De hoc etiam superius retulimus.

§ XXXIV.

Interim rex Ruodolfus congregato exercitu Boemiam [Col. 0334C] voluit intrare eamque devastare , sed dux Boemiorum cum Sclavis, adjunctis sibi etiam aliis complicibus regis Heinrici, occurrit ei in flumine quod vocatur Elstere, ibique facta pugna valida multi ex utraque parte ceciderunt. Ipse autem Ruodolfus rex in ipso flumine lancea graviter vulneratus, de equo in aquam cecidit; sed a suis sublevatus et in campum delatus, supervenientibus episcopis poenitentiam et viaticum accepit. Cum autem jam esset in morte, caput, sicut fertur, elevavit et ait: «Quis, inquiens, habet victoriam?» At cum circumstantes dicerent: «Vos, domine!» caput re clinavit et ait: «Jam, inquit, non curo de mea morte, si eam excipio cum triumphi honore.» Ita rex Ruodolfus eadem die vitam finivit apud Elstere [Col. 0334D] atque a suis Mersiburch delatus, ibique honorifice sepultus est in ipso choro basilicae, et imago ipsius ex aere fusa atque deaurata super tumulum ejus [Col. 0335A] transposita est. In hoc bello victoria dubia fuit, quoniam ex utraque parte fugerunt: attamen Sclavi regionem suam ab invasione Saxonum defensarunt. Actum anno Dominicae incarnationis MLXXX, Idus Octobris.

§ XXXV.

339 Dehinc sequenti anno proceres Saxonum et Suevorum convenerant (in loco) qui vocatur Ohsonefurt, et Herimannum constituerunt regem, genere Francum de Glichberg virum nobilem, decorum, strenuum et idoneum, anno Incarnat. Dom. MLXXXI regnavitque annis septem.

§ XXXVI.

Post haec dux Suevorum Fridericus, et Cuono Palatinus de Fohiburch cum caeteris Heinrici [Col. 0335B] regis satellitibus congregati quasdam munitiones in Baioaria ceperunt, et usque ad munitionem, quae vocatur Werde, accesserunt, 340 eamque ceperunt. Inde cum abirent, ecce Herimannus rex cum exercitu Suevorum supervenit, eosque in loco, qui vocatur Hoste comprehendit. Inito autem bello acriter ex utraque parte pugnaverunt, cumque animose pugnarent, et neutra pars cedere vellet, unus ex parte Alamannorum clamasse fertur magna vociferatione: Eia, inquiens, Suevi, fortiter pugnate; ecce fugientes Bajoarios videte, nullum ex eis abire dimittite. Quam vocem audientes Baioarii, et putantes ita esse, sicut ille malignus dixerat, omnes pariter terga verterunt et unus alium fuga praevenire cupierunt; plures autem ibi ceciderunt. Ibi cecidit [Col. 0335C] Cuono Palatinus de Fohiburch cum multis aliis.

§ XXXVII.

Iterum rex Heinricus papam Gregorium multis blanditiis delinivit ut se reconciliaret; sed ille [Col. 0336A] tenax justitiae nullo modo deflecti potuit, nisi ille ab impietate sua resipisceret. Ac propterea pulsus patria Salernum petiit, ibique synodum congregavit ac iterum contra Wipertum et Heinricum gladium excommunicationis exacuit, et contra omnes fautores eorum et erroribus eorum consentientes; excepit autem rusticos et pueros ac mulieres qui nec armis nec consiliis eos juvarent.

In eadem civitate fine vitae praeventus hoc memoriale ante obitum suum dixisse narratur: Quoniam justitias dilexi, et facientes praevaricationes odivi, ideo morior in exsilio. Obiit autem anno Incarnat. Dom. MLXXXI .

Rex autem Heinricus de Italia in Theutonicas partes rediens Welfonem ducem Vindelicam Augustam [Col. 0336B] odio Sigifridi episcopi obsidentem reperit, eumque inde exterruit .

§ XXXVIII.

Anno incarnat. Dom. MLXXXVI fideles S. Petri generale colloquium post festivitatem apostolorum prope Wirziburch con lixerunt. Quod rex Heinricus perturbare volens cum exercitu supervenit, sed multitudine 341 Suevorum cum principibus suis superveniente ad tempus locum dedit. Ipsis autem Herbipolim adjunctis Saxonibus circumdantibus, Heinricus rex exercitu viginti millium congregato, ad liberandam urbem aciem direxit. Illi autem, erecta cruce obviam ei duobus milliariis non tam armis quam misericordia Dei freti, processerunt. Interfectis autem ex parte regis valde multis, Suevi [Col. 0336C] et Saxones victores exstiterunt, et ex sua acie non nisi tres tantummodo perdiderunt. Tulerunt autem non tantum scrinia cum regalibus vestimentis, sed et episcoporum infulas qui cum eo erant in bello [Col. 0337A] abstulerunt, et illa nocte in eodem campo inter cadavera occisorum castra metati sunt, deinde ad obsidionem revertentes, civitatem sine sanguine ceperunt.

§ XXXIX.

Igitur Herimannus rex cum in Alemannia commoraretur, et regios sumptus non haberet, ut secundum regiam dignitatem conversari potuisset, eo quod nullus episcoporum ei subjici vellet, devenit Constantiam civitatem et aliquot diebus ibi mansit; inde Rhenum transivit, et in monasterio Petrishusensi fere septimanam transegit. Postea Saxoniam perrexit, et, cum quodam tempore juxta castellum quoddam transiret, unus ab arce fortuito casu saxum jecit, regemque inopinato ictu in capite percussit, [Col. 0337B] ex quo non post multum vitam finivit.

§ XL.

Deinde post sex ferme annos Cuonradus filius Heinrici regis patris, ut ipse fatebatur, scelera fugiens ad Italiam transivit, ibique pauco tempore regnavit, et veneno vitam finivit atque apud Florentiam civitatem sepultus quiescit.

§ XLI.

Post has varias luctas, et multas calamitates, et immensas sanguinis effusiones et plurimas animarum perditiones, Heinricus demum solus obtinuit monarchiam, omnes pene principes ei reconciliantur, legitimum imperatorem fatentur. Habebat autem [Col. 0337C] semper omnes civitates Rheno flumini adjacentes aliasque potentes et metropolitanas civitates foederatas; sed 342 et plerique episcoporum ei ita erant connexi ut nulla ratione ab eo potuissent divelli. In quibus Otto Constantiensis episcopus cum juramenta, quae ei juraverat, nullatenus ex jussione et auctoritate apostolica infringere vellet, a religiosis catholicis repudiatus est.

§ XLII.

Anno ab incarnat. MLXXXV Gregorius papa, qui et Hiltibrandus, cum esset Salerni exsul, collecta synodo iterum sententiam anathematis in Wipertum schismaticum, et Heinricum regem dictum et in eorum fautores promulgavit. Hanc sententiam legati [Col. 0337D] sedis apostolicae, videlicet Petrus Albanensis episcopus in Francia, Otto Ostiensis episcopus, postea vero papa, in terra Theutonicorum usquequaque divulgaverunt.

§ XLIII. De Hirsaugia, et Gebehardo III Constantiensi episcopo.

[Col. 0338A]

Ea tempestate spiritalis disciplinae ardor quam maxime fervebat apud monasterium quod dicitur Hirsaugia, et multi tam nobilium quam ignobilium clericorum et laicorum, sed et monachorum de aliis locis illuc confluebant, et de procella anathematis, quae tunc navim Ecclesiae vehementer impingebat, quasi de maximo naufragio emergentes illic quasi ad portum confugiebant, et quietem optatae salutis se invenisse gaudebant. Inter quos Gebehardus vir nobilissimus, frater Bertholdi II ducis de Zaringin, qui praepositus erat apud Xantum, mundana relinquens ad jam dictum se contulit monasterium , et [Col. 0338B] sicut habitum mutaverat ad religiosum propositum, ita arripuit et dignitatem morum.

§ XLIV.

Igitur cum ex legatione apostolica Otto Ostiensis episcopus Constantiae advenisset, et ipsam Ecclesiam pastore viduatam propter damnationem Ottonis, qui ibi episcopus fuerat, invenisset, habuit consilium venerabilium Patrum et religiosorum catholicorum, qualiter ejusdem Ecclesiae gubernationi 343 provideret. Aderat tunc forte Willihelmus abbas Hirsaugiensis, vir, inquam, Deo et hominibus acceptus, quia erat litteris apprime eruditus et in regulari disciplina studiosissimus, humilis, mansuetus, mundi contemptor, monachorum et totius sanctimoniae amator diligentissimus.

§ XLV.

[Col. 0338C]

Hic cum conventui interesset et supradictum Gebehardum secum haberet, tractare coeperunt de eligendo episcopo catholico, quoniam spes non erat de Ottone damnato. Inter hujusmodi colloquia Gebehardus monachus retro altare B. Mariae secesserat, ibique orationibus secretius vacabat. Quid multa? Eumdem Gebehardum episcopum Constantiensi Ecclesiae eligunt, et post omnium unanimitatem, ipso rem prorsus ignorante, accedunt ad eum et dicunt quia Dei gratia, haec Ecclesia te sibi episcopum elegit hodie. Quo audito spiritus ejus elapsus est, ita ut in terram corruens, quasi mortuus jaceret. Resumpto tamen spiritu invitum eum fecit ipsa die, hoc est in festivitate S. Thomae, presbyterum et crastina die [Col. 0338D] ordinavit episcopum . Otto vero depulsus possessionem ejusdem Ecclesiae, quae dicitur Colmbra , adiit, ubique uno pene anno commoratus vitam finivit.

INCIPIT LIBER TERTIUS.

[Col. 0339]

§ I. Quomodo Hirsaugienses ad Domum Petri venerunt.

[Col. 0339A]

Cum apud monasterium S. Gregorii papae, quod dicitur Domus Petri, vigor regularis vitae jam jamque deficeret, et nec proficue esset, nec deesset, et Gebehardus III pontificalem sedem ex apostolica auctoritate apud 344 Constantiensem Ecclesiam obtineret, dolens in monasterio ecclesiae suae contiguo defectum divini ministerii excrevisse, interpellavit venerabilem Willihelmum Hirsaugiensem abbatem, ut de suo monasterio regulares viros ad Petrishusam dirigeret, per quos monasticus ordo inibi revivisceret. At ille, sicuti erat promptus ad omne bonum patrandum, misit egregios viros et valde religiosos, et cum eis Ottonem quemdam, qui eorum abbas esse deberet, si ejus vita et mores post probationem eisdem complacerent. [Col. 0339B] Sed cum post modicum isdem Otto fratribus suis displiceret ejusque magisterio nequaquam subjici vellent ad monasterium suum redire jussus est.

§ II.

Luitoldus quoque abbas ejusdem monasterii, et Ruopertus scholasticus et alii quidam de prioribus fratribus, Hirsaugiensibus adventantibus locum dederunt et ad Augense monasterium se contulerunt; quidam etiam se ad clericalem habitum transtulerunt. Jam dictus autem Ruopertus egregius erat magister in omnibus liberalibus disciplinis, sed et Bernhardus itidem ejusdem monasterii monachus summae sapientiae et doctrinae vir, qui tunc temporis ambo simul multitudinem magnam discipulorum in [Col. 0339C] eodem loco nutrierant, quoniam scholis praeerant et plerosque ad optimam eruditionem provexerant. Hic tamen, Bernhardus , sed et Wernharius pari pene pollens eruditione, anathema fugientes, Hirsaugiensi se monasterio jam pridem sociaverant.

§ III. Quomodo Theodoricus advenit, et de genere ejus et conversatione.

Igitur transmissi a Willihelmo abbate Hirsaugienses monachi, viri valde religiosi, monasterium Domus Petri subintrantes, et spiritalem militiam, prout destinati fuerant, fortiter exercentes, cum Ottonem sibi designatum 345 magistrum in brevi reprehensibilem [Col. 0340A] in quibusdam deprehendissent, protinus eum ad suos remiserunt, et alium, qui eis praeesse dignus esset, favente Gebehardo episcopo destinari petierunt. Quapropter Willihelmus abbas optimo consilio usus, misit venerabilem valde virum Theodoricum , omni saeculari et monastica eruditione apprime imbutum, et huic regimini satis idoneum.

§ IV.

Hujus pater Cuono comes concubinam habebat, nomine Bertham, sibi valde dilectam, nec aliam uxorem duxerat praeter eam, quae ei tres peperit filios, corpore valde formosos, animo vero non minus acutissimos, Luitoldum scilicet, Marquardum et Theodoricum. Sed Luitoldus et Marquardus, cum post obitum patris in jus Hartmanni comitis de Dilingin [Col. 0340B] cessissent, eo quod ex ancilla nati essent, facti sunt tamen in omni re militari acerrimi et nimis animosi, adeo ut rex Heinricus Luitoldum inter duodecim quos scelerum suorum semper secum conscios et fautores habuerat, assumpserit, quoniam erat fortis viribus et celer valde, et omni militari strenuitate conspicuus. Unde et ab eodem rege privilegium libertatis promeruit tam sibi quam suis posteris omnibus.

§ V.

Theodoricus vero in primaevo juventutis flore illecebris carnis, prout animus suggessit, indulsit; sed maturius animum ab hac intentione coercuit, litteris quippe ad unguem erat instructus. Habitudinis optimae, facundus lingua, forma satis veneranda, monasterium [Col. 0340C] S. Uodalrici apud Augustam Vindelicam petiit ibique se primitus monachum fecit. Sed quoniam virus anathematis tunc temporis non solum clericos et laicos, sed etiam monasteriales quamplures infecit, venerabilis Theodoricus huic se periculo subtrahens Hirsaugiam petiit, ac, se eidem monasterio socians, magisterio Deo digni abbatis Willihelmi se subjecit et sub hoc in omni regularis vitae disciplina in tantum intra breve spatium excrevit ut non tantum subesse quantum eum praeesse deceret. Tum primum cuidam Cellae, quae 346 appellatur Augia Leporis , praelatus est, ac deinde [Col. 0341A] ad monasterium revocatus, ac prior totius congregationis appellatus strenue per aliquod tempus praefuit.

§ VI. Quomodo Theodoricus ordinatus est.

Anno ab incarnatione Domini MLXXXVI Gebehardus tertius ejusdem nominis Constantiensis reverendus episcopus, eximiis precibus impetravit a Willihelmo divae memoriae Hirsaugiensi abbate, ut venerabilem virum Theodoricum monasterio S. Gregorii, quod dicitur Domus Petri, dirigeret, quatenus eidem praeesset et regularem vitam inibi juxta normam sui monasterii institueret. Quod cum impetrasset et idem Theodoricus transmissus advenisset, ex concordi petitione omnium fratrum ordinavit eum jam dictus episcopus abbatem eidem monasterio in festivitate [Col. 0341B] S. Barnabae apostoli , eumque dilexit, fovit et, in quibuscunque potuit, ei semper solatio fuit.

§ VII.

Ordinatus autem omni religiositati operam dedit, et animas et corpora subditorum omni sollicitudine procuravit, summa disciplina eosdem educavit, numerum discipulorum multiplicavit ita ut in brevi plusquam quadraginta monachos et amplius quam quinquaginta barbatos fratres haberet, quibus omnem abundantiam victus et vestitus tribuit eorumque vitam in magna districtione coercuit.

§ VIII.

Et quia chorus erat brevis, quoniam gradus, per [Col. 0341C] quos in sanctuarium ascendebatur, locum occupabant, gradus diminuit lapidum, et numerum ampliavit canentium, et lapides abstulit atque homines pro eis in locum ipsorum constituit; chorum quippe sanctuario pene coaequavit, uno tantum gradu sanctuario supereminente, atque ita in choro stantibus locum dilatavit. . .

§ IX.

347 De ipsis autem gradibus quos de choro sustulerat, alia deinceps aedificia decoravit. Lavatorium quippe fecit, ubi partem eorumdem graduum posuit et capitulum et totum in circuitu renovavit claustrum. Ambitum quoque cellae muro circumdedit, sed et porticum super sepulturas antecessorum suorum abbatum fecit. Haec autem omnia et alia [Col. 0341D] dehinc narranda non ex redditibus, nec ex divitiis ejusdem loci, sed ex donationibus fidelium consummavit, quoniam propter novitatem mundae vitae, quae nuper in istam processerat per eum provinciam, omnes eum excolebant et amabant plures ei se suaque dedentes. Sed et episcopus Constantiensis Gebehardus quam maxime eum juvabat dando, et quoscunque sibi ob culpas suas obnoxios tam clericos quam laicos ei committendo et, quoniam idem Pater facundus erat lingua, aurem benignam ei in [Col. 0342A] omnibus accommodando. Ad hoc accedebat quod omnibus nimis erat largus et sibimet ipsi parcus; nam corpus suum jejuniis nimiis attenuabat, omnibus autem secum manentibus, sed et adventantibus, omnem abundantiam tribuebat. Unde etiam semper in maximo angore erat positus, quoniam maximis debitis jugiter erat astrictus; attamen, quoniam in Domino sperabat, ipse facili largitate cuncta reddebat.

§ X.

Anno ab incarnat. Dom. MXCII, venerabilis abbas Theodoricus capellam in meridiana plaga basilicae secus sanctuarium in edito construxit in honore S. Uodalrici episcopi, et S. Nicolai, et S. Afrae, atque SS. Joannis et Pauli, VI Kal. Julii dedicari [Col. 0342B] fecit. Collocavit autem ibi reliquias sanctorum. . .

§ XI.

Dein sequente anno, hoc est Dominicae incarnationis MXCIII, indict. I, fecit capellam ex aquilonari parte sacrarii, eamque V Idus Sept. dedicari fecit in honore S. Dei genitricis Mariae, et aliorum sanctorum, quorum reliquiae ibi habentur. . . Ad hanc capellam conventus omni die post vesperos et matutinos in honore S. Mariae solemniter procedit, ibique post canticum et antiphonam atque orationem ejus, vesperos sive matutinos de omnibus sanctis et pro defunctis canit.

§ XII.

348 Item anno Dom. incarnat. MXCIIII, indict. II, [Col. 0342C] Theodoricus abbas capellam S. Michaelis renovavit et auxit; erat enim parvissima ita ut vix duodecim homines capere potuisset. Est quippe juxta infirmariam, inter quam et jam dictam capellam erat aedicula, in qua etiam plerumque infirmi cubabant; quam praedictus abbas destruens capellae addidit, ac novum altare fabricavit, eamque a venerabili Gebehardo episcopo, tertio ejus nominis, sicut et superiores, dedicari fecit die Nonas Julii in honore Domini et S. crucis, specialiter vero in honore S. Mariae matris Domini, et S. Michaelis archangeli et omnium sanctorum.

§ XIII.

Sed et capellam S. Andreae augmentavit et eidem addita aedificia barbatis fratribus deputavit, quae [Col. 0342D] prius erant habitacula abbatum ejusdem loci. Ipsa autem capella erat valde parvula, etc. . .

§ XIV. Quales discipulos habuit.

Habebat autem idem ven. Pater tunc temporis egregios viros, valde religiosos, optimae formae et doctrinae sub cura sua, in quibus erant Meinradus pridem abbas, de quo superius retulimus , Bernhardus scholasticus, et Cuono, Wernharius de Alshusin caligans oculis, Gozhalmus et Eberhardus, atque Heinricus scriptor. Hi omnes ex antiquis [Col. 0343A] fratribus; sed et Sigiherus scolasticus, et Eppo, atque Gebehardus avus meus. . .

Bernhardus, quem etiam superius nominavimus, doctor erat eximius, monasticae quoque disciplinae custos enituit diligentissimus. Hic quadam nocte visionem vidit, quam ipse litteris comprehendit. . . .

§ XV.

Erat alius quidam presbyter, Cuono nomine, in ipso monasterio, quem etiam antea nominavimus, vir, inquam, formosus valde, ex prioribus monachis, qui etiam Rinaugiensis monasterii regimen promeruit, illuc 349 quippe in abbatem assumptus fuerat; sed quadam die contra servum ira commotus, eum cum pessulo incaute percussit, [Col. 0343B] ex quo ictu idem homo infirmari coepit et vitam finivit. Ea pro culpa non solum presbyterii honore, sed et regiminis est privatus dignitate. Ergo ipsum locum reliquit, et in provinciam, quae vocatur Riez, abiit atque in eisdem partibus pontificatus officium sibi fraudulenter usurpavit, ecclesias dedicavit, homines oleo confirmationis fallaciter perunxit et alia pontificalia officia peregit, et exinde non modicam sibi pecuniam aggregavit. Cumque in hoc voluntati suae plene satisfecisset, depositis vanitatis suae infulis ad monasterium suum pristinum, hoc est Domum Petri rediit, et se magisterio ven. Theodorici abbatis subdidit. Cumque altaris officio jure careret, et tamen vir valde idoneus esset, abbas [Col. 0343C] Theodoricus obnixis precibus apud Gebehardum episcopum impetravit quod ei tandem missas agere concessit. . .

§ XVI. De Udalrico Brigantiensi.

Circa haec tempora multi familiaritatis magnam gratiam habebant apud ven. Theodoricum, eo quod ipse esset vir religiosus et prudens, et utilis actu et consilio: et ideo nobiles et divites quique ad eum conveniebant undique et ejus exemplo atque consilio proficere cupiebant. Inter quos Udalricus Brigantinus comes vir nobilissimus et speciosus maximam habebat amicitiam cum eo et familiaritatem.

§ XVII.

[Col. 0343D] Et erat quidam solitarius, nomine Diedo, qui fecerat sibi oratorium et habitaculum in saltu qui [Col. 0344A] vocatur Andoltisbuoch , et fecerat novalia 350 circa se, et videbatur idem locus ad servitium Domini opportunus. Postquam vero jam dictus solitarius in Domino pausavit, Udalricus comes rogavit ven. Theodoricum ut ibidem cellam aedificaret, et regularem vitam inibi institueret: quod ille prorsus se facere abnegavit, nisi eumdem locum monasterio suo in proprietatem contraderet, ut si laboraret, aliquem inde etiam fructum perciperet. Inde diu habita deliberatione tandem comes consensit, et reliquias sanctorum, quae in loco solitudinis jam dictus servus Dei in oratorio suo habuerat, ad monasterium S. Gregorii transmisit, ac postea eumdem locum, qui vocatur Andoltisbuoch, et aliam possessionem, quae dicitur Hasuunouwa Petrishusensi [Col. 0344B] monasterio in perpetuam proprietatem et ministerium fratrum Deo et S. Gregorio per successiones temporum ibidem jugiter servientium coram idoneis testibus absque ulla contradictione contradidit ea conditione, ut ibidem cella aedificaretur, et monachorum habitatio pro facultate loci jugiter haberetur.

§ XVIII.

Hac donatione peracta coepit abbas Theodoricus eumdem locum incolere, et multo labore atque sumptu oratorium ibi et claustrum ex ligneis tabulatis construxit, quod in honorem S. Petri apostoli dedicari fecit, et, deputatis illuc idoneis fratribus, Meinradum , de quo etiam superius retulimus, [Col. 0344C] eis praefecit. Cumque aliquandiu illic demorarentur, et numerus fratrum augeri coepisset, et propter longitudinem et difficultatem itineris victualia et quaeque necessaria illic deferre minime potuissent, eo quod idem locus longe in saltu situs esset, inierunt consilium ut cellam ad Brigantium transponerent, ubi fratres facilius et opportunius necessaria habere potuissent.

§ XIX.

Igitur abbas Theodoricus venit ad locum qui dicitur Brigantium, et secum adduxit Gebehardum episcopum, et Meinradum, atque Uodalricum comitem cum aliis huic negotio necessariis, ut viderent ubinam cella aedificari debuisset, quoniam quidem [Col. 0344D] eam de saltu permutari placuisset. Diu ergo de his habita deliberatione placuit illis, ut, juxta ecclesiam [Col. 0345A] ejusdem 351 loci fieret, si Ludewicus comes suam partem ejusdem ecclesiae ad hoc permittere voluisset; est enim ibi ecclesia baptismalis, cujus medietas sicut et silvae et omnium reddituum earumdem partium pertinet ad Plulindorfenses proceres, sicuti et altera medietas ad Brigantienses. Itaque Ludewicus comes nequaquam acquievit ut partem suam traderet. Qua de re cassato priori consilio verterunt se alio. Et quoniam prior cella quamdam casellam juxta possederat, hanc adierunt et circumquaque inter fruteta locum opportunum quaesierunt, ac Domino praemonstrante invenerunt. Nam ven. Gebehardus dum orando circumiret, et loca circumspiceret et exploraret, uno in loco repente substitit et ibi cellam fieri judicavit.

§ XX.

[Col. 0345B]

Omnium ergo votis in idipsum concordantibus, coepit Theodoricus ibi cellam construere, et sumptu atque stipendio sui monasterii, cui idem locus, sicut et prior, in proprietatem traditus fuerat, primo quidem oratorium, deinde claustrum , omnia ex tabulatu ligneo aedificavit et in honore S. Petri dedicari fecit; Meinradum autem ibidem abbatem constituit, sicut et olim apud Domum Petri fuit. Ipse tamen frequenter eum locum visitabat et ejus utilitatibus prospiciebat. Nam fere per quinque annos, quidquid de Eichstettin ad Petrishus venire debuerat, ad aedificationem harum duarum cellarum expendebat. Ad haec sacras vestes et libros ac sanctorum reliquias, tam eas quae primitus directae [Col. 0345C] fuerant de Andoltisbuoch, quam alias multas et magnificas (contulit).

§ XXI.

Deinde cum idem locus proficere coepisset et ditescere, coeperunt tractare qua ratione idem locus libertate possit donari. De hoc igitur diu habito consilio invenerunt, nullatenus hoc melius posse fieri, nisi ut comes Udalricus Petrishusensi monasterio praedium, quod dicitur Biginhusin , quod pater suus olim donaverat, redderet, et ipse versa vice Brigantium a monasterio reciperet. Siquidem idem comes adhuc adolescens 352 filiam Wernheri comitis de Habichisburc sibi desponsaverat, et ei sponsalia juramento firmaverat; sed priusquam eam acciperet, devenit cum Welfone duce ad Chalaminzam [Col. 0345D] , et concubit latenter cum Bertha filia Ruodolfi regis, remque voluit latere; sed puella promulgavit, sicque factum est ut propinquorum [Col. 0346A] ejus potentia ipsam in matrimonium accipere cogeretur, et juramentum quod filiae Wernheri juraverat emendavit, et omnia quae illi spoponderat de suis propriis reddidit. Unde factum est, cum quorumdam suorum ministerialium redditus et beneficia illuc daret, et eos alias poneret, ut etiam quosdam ad Biginhusin transferret, quorum posteritas adhuc ibi viget. Ergo ex hac, ut opinor, occasione idem praedium monasterio subtractum fuerat.

§ XXII.

Igitur, ut superius dictum est, ut Brigantium reciperet Udalricus comes, monasterio quidem Petrishus Biginhusin restituit, et de Andoltisbuoc et Hasuunouwa nihil est gestum. Sed quod primitus [Col. 0346B] fuerat actum remansit intactum; ex negligentia autem nostrorum cessit in usum Brigantinorum, quamvis etiam concambium Brigantinum non fuerit legitimum; quoniam et Biginhusin prius monasterii fuerat, et hoc tunc jure etiam sine coemptione restitutum quod fuerat fraude ablatum. Pro ornamentis autem et utensilibus ecclesiae tam in sacris vestibus et metallis et libris quam in sanctorum reliquiis, quae a monasterio illuc fuerant directa, ut illic permanerent, data sunt XXX talenta. His ita gestis coeperunt ecclesiam ex lapidibus aedificare.

§ XXIII.

Per idem tempus Udalricus comes perrexit ad Bretingen, et ibi per aliquot dies morabatur cum [Col. 0346C] multitudine suorum; et quadam die juvenculi post prandium ascenderunt juxta in supercilium montis excelsi, et coeperunt saxa evolvere in vallem jocandi gratia. Et ecce unus nomine Opertus saxum evolvit, et ut se observarent, qui subtus in valle erant, proclamavit. Accidit autem ut comes Udalricus econtra deambularet, et 353 ictum lapidis declinare noluit, sed saltu transilire voluit, sed lapis eum in tibia percussit et confregit, et non multo post mala vesica accrevit, eumque in brevi exstinxit . Itaque Brigantium delatus, cum ecclesia necdum esset dedicata, insepultus servabatur, quousque episcopus ad dedicandum oratorium convocaretur. Abbas autem Theodoricus audiens eos [Col. 0346D] murmurare, quod Biginhusin in suum jus iterum vellent retrahere, nullatenus episcopum permisit ut ecclesiam dedicaret, antequam Bertha relicta Udalrici cum manu filiorum suorum Rudolphi et [Col. 0347A] Udalrici Birginhusin coram plurimis et libertis et servilibus S. Gregorio perpetuo in proprietatem confirmaret. Et sic Brigantium in libertate dimissum, ea tamen conditione, ut ibi habitantes semper respectum ad Domum Petri haberent, consilium et auxilium, regimen et abbatem inde haberent, et unum atque idem essent. Atque ita demum oratorium est dedicatum, et corpus Udalrici inibi sepultum.

§ XXIV. De Waginhusin.

Et erat vir nobilis, cui nomen Tuoto, qui praedium suum apud Waginhusin , et alia omnia quae habebat ac semetipsum ad Scafhusin obtulit, et aliquanto tempore ibi in sancto proposito deguit. Postea se et omnia, quae illuc tradiderat, subtrahens, [Col. 0347B] tantis eos molestiis afflixit ut ei tandem tria praedia traderent, et se abdicarent, scilicet Waginhusin, 354 ubi jam cellam fecerant, Capellam et Honstetin, ut saltem ipsi caetera quiete possiderent. Hoc patrato idem Tuoto jam dictam cellam Waginhusin cum omnibus appendiciis suis Constantiensi ecclesiae tradidit, astante Scafhusensi abbate Adilberto, et ejus advocato Adilberto comite de Morisberch et pluribus ex fratribus, nec contradicentibus; actum in publica synodo Constantiae coram plurimis idoneis testibus. Gebehardus autem episcopus traditum sibi locum Theodorico abbati commendavit, et ipse fratres idoneos illuc adduxit, per quos eumdem locum multis annis excoluit. Post haec Scafhusenses et haeredes Tuotonis coeperunt ipsum locum addicere [Col. 0347C] asserentes, eum ad se jure utrique pertinere, ac per hoc incremento ejus usque in praesens maximum impedimentum fuere.

§ XXV. De Heinrico rege.

Per idem tempus grande schisma erat in Ecclesia propter excommunicationem Heinrici regis, et ejus intrusi Wiperti, aliis his, et aliis Ecclesiae faventibus: ac per hoc aliqui episcoporum propriis pellebantur et peregre vagabantur. In quibus Diemo Juvavensis archiepiscopus multis diebus exsul, cum Gebehardo Constantiensi episcopo apud monasterium Domus Petri morabatur, ac postea Hierosolymam [Col. 0348A] profectus, in ipso itinere a paganis captus, et Corozaim civitatem perductus et custodiae mancipatus, ac postremo martyrio coronatus est.

§ XXVI.

Igitur rex Heinricus abbatem monasterii S. Galli patriarcham apud Aquilegiam constituit, et utramque potestatem habere permisit, pro eo quod semper erroribus ejus toto adnisu favebat, qui a Wiperto ordinatus contra catholicos tyrannidem exercebat. Ea de causa etiam regem instigavit ut venerabilem Gebehardum Constantiensem episcopum depelleret, et 355 alium pro eo constitueret, eo quod ipse nunquam ei vel alicui fautorum suorum ulla ratione communicare voluisset. Erat enim idem Gebehardus tunc temporis legatus et vicarius apostolicus in Theutonicis partibus. Jam dictus ergo [Col. 0348B] Udalricus diu cum rege conspiratione habita demum obtulit ei unum de monachis suis, nomine Arnoldum de Sanctomonte progenitum, promittens ut, si ei episcopatum daret, ipse eum absque ejus labore intruderet. Itaque cum rex votis ejus satisfecisset, ille domum regressus cum magna manu militari Arnoldum Constantiam adduxit; sed civibus, ad arma concurrentibus et forti pertinacia resistentibus, inacti recesserunt .

§ XXVII.

Item Heinricus fratres Arnoldi advocatus de Sanctomonte congregata multitudine suorum advenit, et in monasterio S. Gregorii tyrannidem exercuit. Nam victualia fratrum temeraria manu invaserunt, gladios suos in eorum animalibus probaverunt et [Col. 0348C] multa flagitiosa perpetrarunt. Inter has varias et multimodas conflictationes Gebehardus episcopus munitionem sibi construxit in capite Rheni fluminis, in ipsis fluentis, ut ipse inibi tutus manere potuisset. Ad ultimum tam frater ejus dux Bertoldus quam caeteri omnes pene corrupti sunt muneribus, et abominabiles facti sunt ei, et non erat qui ei faceret bonum, usque ad unum Theodoricum, quem in omnibus tribulationibus reperit fidum.

§ XXVIII.

Itaque eorum perfidiae locum dans recessit, et usquequaque per regnum vicem domni apostolici [Col. 0349A] magna cum gloria quamvis exsul exercuit. Deinde quasi effrenati cum magno strepitu Arnoldum adduxerunt, et cathedrae Constantiensis Ecclesiae in Purificatione S. Mariae imposuerunt, anno ab Incarnat. Dom. MCIII. Haec werra per duodecim fere annos protracta, nunc ad perfectum malum est perducta. Postquam autem Arnoldus episcopatum obtinuit, confestim misit, et congregationem Domus Petri obnixe postulavit ut quiete ac pacifice in monasterio suo residerent, et Domino 356 servirent, seque promisit nullam eis molestiam omnino illaturum. Ipse autem Romam perrexit, et a Wiperto consecrationem accepit.

§ XXIX.

At Theodoricus abbas nullam quietem post discessum [Col. 0349B] Gebehardi episcopi habere passus, quoniam eum ut animam suam dilexit, sed ipso anno, hoc est MCIII reliquit monasterium suum, et monachos suos atque barbatos fratres dispertivit et commendavit per monasteria, ipse vero assumpsit secum duodecim quos elegit, et eos secum in Bajoariam duxit, ad monasterium quod dicitur Wezzinisbrunnin , et ab Adilberone venerabili abbate ejusdem loci honorifice susceptus, et charitative cum suis omnibus per aliquot menses habitus est.

§ XXX.

Deinde quidam nobilissimus vir et religiosus, nomine Fridericus, tulit eos inde et commendavit eis cellam, quam ipse coeperat in loco suo proprio in excelso monte, qui vocatur Castellum , [Col. 0349C] omnique eos humanitate fovit et honoravit. Denique idem bonae memoriae heros, Fridericus nomine, habebat filium Ottonem nomine, summae nobilitatis et decoris virum, qui una cum patre et cum aliis proceribus ejusdem provinciae cognatis videlicet et propinquis atque amicis suis, venerabilem Theodoricum et fratres ejus summo honore excolebant, et locum magnis divitiis cumulabant in tantum, ut in brevi multos sibi fratres aggregaret, et monasticam vitam honestissime inibi ordinaret.

§ XXXI.

Recedente ergo Theodorico de Domo Petri, hi, qui tunc remanserant, constituerunt Wernherum quemdam, de Epfindorf natum, sibi in abbatem, [Col. 0349D] et obliti regularis disciplinae quam didicerant, remissius agere coeperunt. Arnoldus quoque intrusus episcopus beneficia inde suis, concedere coepit, 357 quod nulli unquam episcoporum facere licuit. Postquam [Col. 0350A] autem Wernherus cum suis fautoribus et Arnoldus cum suis res monasterii ad ultimam penuriam et inopiam perduxerunt, ipse relicto abbatis nomine ad Theodoricum se in Baioariam contulit, eique se subjecit, quique eum benigne suscepit, eique officium altaris invito episcopo Gebehardo restituit; sed non diu permansit cornu peccatoris .

§ XXXII. De Heinrico V rege.

Anno denique MCV Heinricus filius Heinrici regis tertii (IV) recessit a patre excommunicato, et consentientibus principibus regnum contra patrem arripuit. Inde maxima exorta est occasio rixarum; nam ipse pater Heinricus, cum non posset filium ad se revocare, congregato exercitu omnes fautores ejus rapinis et incendiis maximis lacessivit, nunquam [Col. 0350B] tamen pugnae facultatem praebuit.

§ XXXIII.

Heinricus ergo postquam regnum obtinuit, confestim expulso Arnoldo Gebehardum cum maximo honore in episcopatum suum restituit. Theodoricum abbatem confessorem sibi elegit, et monasterio suo restituit eique triginta marcas argenti transmisit, e quibus abbas res monasterii dissipatas opportune et utiliter reparavit.

§ XXXIV.

Deinde Heinricus senior, et Heinricus junior generale colloquium Mogontiae fecerunt, ubi pater filio sceptrum regni et coronam cum caeteris regalibus tradidit, ipseque se ante Gebehardum, utpote sedis apostolicae legatum, in terram prostravit et [Col. 0350C] multum flens absolvi se ab excommunicatione postulavit. Quod ille facere se propterea renuit, quoniam timebat ne si forte eum absolvisset, regnum ad eum iterum transiret, et fieret error posterior pejor priore . Attamen, cum non post multum Spirae obiisset, filio apud Pascalem papam impetrante, ecclesiasticam sepulturam 358 promeruit propter satisfactionem, quam prostratus publice coram clero et populo facere non erubuit .

§ XXXV.

Itaque venerabilis Theodoricus cum monasterium Castellense fundasset, basilicam aedificare (coepisset), fratrum congregationem collegisset, venerabilem virum Altmannum abbatem eis constituit, et ipse cum suis ad Domum Petri remeavit.

§ XXXVI.

[Col. 0350D]

Post haec Hartmannus comes senior de Dilingin rogavit eum ut in montem, qui vocatur Nernistheim [Col. 0351A] , ubi ipse regulares canonicos constituerat, ipse pater Theodoricus monachos adduceret, et monasticam ibi vitam institueret. Cujus petitioni assensum praebens adduxit idoneos viros, Bernoldum, quem priorem fecit, Gebinonem avunculum meum, Wernherum superpositum suum et alios eidem loco sufficientes. Et ut semel dicam de jam nominato Wernhero, cum in eodem loco operibus praeesset, et licenter ageret, quaecunque vellet, et a cunctis contra meritum suum honoraretur, cum jam esset senex, recessit, et habitum monachilem deposuit et saecularem assumpsit; et cum cuidam turrim aedificaret, morte praeventus periit.

§ XXXVII.

Anno MCX Heinricus V rex magnus maximo [Col. 0351B] cum exercitu Romam gloriosissime perrexit ut a papa imperator fieret; sed cum papa investituras quas reges usque tunc licenter pro velle suo tribuebant, ab eo reposceret ut electio libera fieret, ille iratus Paschalem papam in captivitatem redegit, cardinales injuriavit, infinitas rapinas et caedes Romanis intulit: Romani quippe bellum ei intulerunt, sed rex victor existens inenarrabiles caedes exercuit.

§ XXXVIII.

359 Interim ergo reverendae memoriae Gebehardus Constantiensis episcopus de hoc saeculo migravit , et dum rex apostolicum in custodia haberet , venit nuntius qui regi obitum Gebehardi episcopi nuntiavit, et ei virgam pastoralem et annulum [Col. 0351C] detulit. Quae ille continuo Udalrico filio Hartmanni comitis de Dilingin praebuit, et Constantiensibus episcopum designavit. Postea vero apostolicus et rex sibi invicem conciliati, et ipse ab eo imperator consecratus recessit. Et tamen Udalricus ipsum papam infestissimum habuit, eo quod interim, dum ipse captus tenebatur, a rege investitus erat, nec unquam, dum ipse vixit, consecrationem impetrare potuit, ac propterea octo annis, quibus Paschalis superfuit, episcopatum absque consecratione tenuit.

§ XXXIX.

Cum ergo Nernistheimensis cella ad hoc pervenisset, ut abbati idonea esset, Theodoricus abbas quemdam senem, Sigibotonem nomine, de [Col. 0351D] Hirsaugia adduxit, eumque abbatem constituit. Qui cum aliquanto tempore sine consecratione praeesset [Col. 0352A] et laborem sufferre non posset, reliquit ipsum locum et rediit ad monasterium suum. Quapropter Theodoricus iterum rogatus Wernharium de Alshusin oculis caligantem, suum veteranum monachum, abbatem constituit, qui etiam aliquandiu absque consecratione praefuit.

§ XL.

Factum est autem ut quodam tempore Udalricus Constantiensis electus gravi necessitate pro acquirenda pecunia constringeretur. Ecce autem Theodericus abbas per idem tempus quoddam praedium Totirnhusin dictum pro decem marcis vendiderat, eo quod illud redemi non poterat ab his, quibus illud Lambertus de Birhtilingin jam antea concesserat, qui 360 illud monasterio tradiderat. Ergo [Col. 0352B] hac opportunitate inventa abbas dedit Udalrico electo octo marcas pro quadam augia Rotse dicta, ubi olim quidam religiosus et Deo devotus monachus, nomine Ratperonius, basilicam magnam construxerat, cujus sepulcrum Deus crebris miraculorum signis clarificaverat; ipse quippe beatus Ratperonius eumdem locum a nobilitate, quae tunc apud Arnanch floruerat, pro devotione in proprietatem acceperat, et ipse eum Constantiensi Ecclesiae tradiderat ea spe ut inde sublimaretur, sed ea spes frustrata erat. Postquam autem eum ven. Theodericus emerat, privilegium tale conscriptum pro eo esse constat.

§ XLI.

Notum sit omnibus qualiter Lampertus de Birthilingin, [Col. 0352C] homo nobilis, duo praedia, quae sui juris erant, ex haereditate parentum suorum, unum apud Geilinouwa, aliud apud Totirnhus dedit ad monasterium S. Gregorii papae, quod dicitur Petrishusa, ad servitium fratrum, qui illic die ac nocte Deo deserviunt, absque ulla contradictione, in manum Heinrici advocati ejusdem monasterii, coram idoneis testibus. Sed cum idem Lampertus unum horum, hoc est Totirnhus, non posset redimere ab his, quibus illud in beneficium concesserat, consilio accepto abbas ejusdem monasterii Theodericus vendidit jam dictum praedium, quod dicitur Totirnhusa, pro decem marcis, et occasione inventa dedit ex hoc ipso pretio octo marcas pro quadam insula in pago Nibilgouwe, quae vocatur Rotse, quae ad Constantiensem [Col. 0352D] Ecclesiam pertinebat, et episcopus ejusdem Ecclesiae Udalricus, accepto jam dicto pretio, id est octo [Col. 0353A] marcis, tradidit eamdem insulam cum oratorio ejus, et omnibus ad ipsum pertinentibus, agris scilicet, pratis et aquis, nemoribus, quaesitis et acquirendis, adnitente et tradente atque accipiente advocato Heinrico de Sanctomonte, ad monasterium S. Gregorii papae, cui nomen Petrishusa, ad usum fratrum ejusdem monasterii. Et jam dictus episcopus eamdem insulam cum omnibus suis appendiciis de jure suae ecclesiae transfudit in jus monasterii legitima traditione, et eamdem traditionem confirmavit coram canonicis Constantiensis Ecclesiae, et aliis idoneis testibus.

§ XLII.

361 His temporibus rebellabat regi Moguntinensis electus Adilbertus, cujus consilio et [Col. 0353B] auxilio, ut tunc ferebatur, omnia illa mala egerat quae Romae perpetraverat; sed nunc eum regno privare conabatur, quasi pro vindicta apostolici, sed verius pro ambitione magis quam pro justitia. Quem imperator captum in carcerem posuit, et multis diebus acerrime afflixit. Ad ultimum ad petitionem Moguntinensium relaxatus, et imperatori reconciliatus, post breve iterum scintillam emisit, qua totum regnum inflammavit. Nam ipse et Fridericus Coloniensis archiepiscopus anathema super imperatorem infamarant, eo quod apostolicum in captivitatem redegerat, et intra breve tempus totum regnum ita ab eo averterunt ut in Theutonico non posset subsistere, sed Friderico duci Suevorum, filio sororis suae summam rerum commendavit et ipse in Italiam [Col. 0353C] secessit.

§ XLIII.

Eo tempore, quidam senex monachus, nomine Amilhardus, in coenobio Domus Petri cum de hoc saeculo migraret, sicut ipse abbas Theodericus palam in capitulo referebat, auditae sunt voces canentium angelorum et ejulantium daemoniorum.

§ XLIV.

Anno ab incarnat. Dom. MCXVI Udalricus Constantiensis electus, nimio taedio affectus pro diutina dilatione suae ordinationis, multis precibus exoratum Romam transmisit abbatem Theodericum, sperans quod ipse sibi licentiam consecrationis ab apostolico impetraret pro familiaritate quam dudum apud ipsum papam habebat, pro multis collatis beneficiis [Col. 0353D] ejusdem nuntiis. Profectus ergo Romam Paschalem papam pro Udalrico interpellavit, sed nihil profecit; hoc itinere fuit cum eo Gebino avunculus meus. Iterum secundo misit eum pro eadem causa; sed in priore profectione satis accurate et se et locum procuravit; in secunda vero vix fratres suos salutavit et multis debitis involutos reliquit. Itaque per totam illam aestatem per Italiam vagabatur, et aliquando quidem ad papam, aliquando vero ad imperatorem. Sed cum diutius ibi moras faceret, Udalricus secutus 362 est eum et apud imperatorem [Col. 0354A] mansit, quem tunc papa et caeteri utpote excommunicatum abominabantur.

§ XLV.

Igitur cum abbas Theodericus cum suis se in insolito calore aestatis Romae incautius observarent, circa Kalendas Augustas mori coeperunt. Videntes autem periculum sibi imminere, a Roma recesserunt qui adhuc superstites fuerunt et ad Sutriam se contulerunt. Ibi itaque omnes pariter infirmati migrabant, donec illum solum infirmum relinquerent. Quid, inquam, ille tunc angoris, quid moeroris, quam amaram mortem hauserit, viderit qui velit, cum nullum suorum remansisse conspiceret se solum peregre et rebus et sociis orbatum moriturum. Contubernia mulierum ab ipso initio conversionis [Col. 0354B] suae semper ut pestem devitabat. Nullus etiam viro rum corpus ejus nudum non dico contrectare, sed nec videre unquam potuit, quoniam verecundus et pudicissimus fuit. At tunc ad hanc miseriam venit ut muliercularum ministerio contentus fuerit, quae ei sternebant, ponebant, et sublevabant et balneabant, atque caetera ministeria, quae ei necessaria fuerant, peragebant.

§ XLVI.

Cum congrua ergo poenitentia transiit de convalle lacrymarum ad gaudia civium supernorum, translatus, ut credimus, ad aethera IV Non. Augusti. Sepultus est venerabiliter apud quoddam oratorium ejusdem civitatis, ac postea translatus in ipso sanctuario ejusdem oratorii in occidentali plaga contra altare [Col. 0354C] positus est in sarcophago lapideo. Reliquorum obitus diem ignoramus, qui cum eo peregrinati sunt, id est, Sigifridi presbyteri, Operti barbati et trium laicorum, Eberhardi, Reginboldi et Gozobaldi.

§ XLVII.

Placentinae autem civitatis episcopus hujuscemodi litteris ejus exitum intimavit:

«A. , Dei gratia Placentinae Ecclesiae episcopus, canonicis et omnibus sanctae Constantiensis Ecclesiae fidelibus fraternam in Christo dilectionem.

«Gratias agimus inspectori cordis et renum Domino, quia visceribus matris 363 Ecclesiae feliciter incorporati, nobiliter procreati, lacte ipsius gratanter incrassati, solido ejus pane confortati in virile robur excrevistis, et per hoc cum gaudentibus gaudere, [Col. 0354D] cum flentibus flere, in prosperis vel adversis medium decenter tenere plenarie didicistis. Igitur de obitu confratris nostri, scilicet abbatis de Petrishusen, hominis, inquam, Deo dilecti, non turbetur cor vestrum, sed potius gaudeatis, qui feliciter migravit, certa pro incertis, pro temporalibus aeterna commutavit, et quia credita sibi talenta multiplicavit, ut fidelis et prudens dispensator in gaudium Domini sui laetanter introivit. Vere credendus est regionem vivorum intrasse, quia scimus et testimonium perhibemus eum in confessione pura et poenitentia condigna [Col. 0355A] per nos exitum suum consummasse. Quapropter orationibus vestris et totius Ecclesiae eum diligenter commendamus. De caetero certos vos facimus, confratrem nostrum, electum autem vestrum, dominum Udalricum bene valere, nos quoque cum omnibus coepiscopis nostris causam ipsius et Ecclesiae suae peragendam unanimiter in Christo suscepisse. Orate pro nobis. Obitus supra memorati confratris nostri abbatis IV Non. Augusti.»

§ XLVIII.

Itaque cum hae litterae Constantiam perlatae fuissent, canonici unanimiter monasterium adierunt, easque omni congregationi perlegerunt. Ortus est luctus intolerabilis ab omnibus, et planxerunt cum valde, etiam hi qui parum boni ab eo consecuti fuerant. [Col. 0355B] Res quas reliquit, imperator Udalrico ex integro reddi jussit, quas ille expendit, nec fratribus aliquid dedit ac de caetero eidem monasterio semper ingratus exstitit

§ XLIX.

Ordinatus est venerabilis abbas Theodericus anno ab incarnat. Dom. MLXXXVI, centesimo vero tertio, ex quo fundatum est monasterium, triginta annis [Col. 0356A] praefuit, et sic in pace quievit in senectute bona anno ab incarnatione Domini MCXVI, ex quo fundatum est monasterium centesimo trigesimo tertio. Bibliothecam nobiliter augmentatam reliquit; nam libros quos acquisivit, ipse subnotari praecepit . . . . .

§ L.

364 Erat autem idem Pater procerus statura, optimae habitudinis, subductis superciliis, veneranda canitie, submissa voce prae abstinentia, orationibus et lacrymis intentus, bonis amabilis, vitiosis horribilis, dicens magistrum debere esse in capitulo ut leonem, in conventu ut patrem, ad mensam ut matrem. Ipse quoque erat monasticae disciplinae et consuetudinis diligentissimus custos, ad hoc etiam subjectos instigans, litteris optime eruditus. Corpus [Col. 0356B] suum crebris jejuniis macerabat, virgis etiam semetipsum saepius caedebat, maxime in secreto noctis silentio. Nullum divinum officium publice agebat, neque cantando, neque legendo, et quamvis ipse facere non posset, alios tamen studiosissime et honestissime agere, divinum opus facere, aequisono cantu delectabatur, adeo ut plerumque in lacrymas moveretur, gracilem vocem viros cantare omnino prohibebat.

INCIPIT LIBER QUARTUS.

[Col. 0355]

§ I. De electione Bertolfi abbatis.

[Col. 0355B]

Pervulgato obitu venerandi patris Theoderici, congregati sunt canonici Constantienses, et venerunt ad monasterium Domus Petri et intraverunt capitulum fratrum, atque perlectis litteris tam de [Col. 0355C] obitu abbatis quam etiam de exhortatione Udalrici electi episcopi, qua hortabatur fratres ad eligendum abbatem, existimabant canonici quod eorum arbitrio electio futura esset; quam et statim perfici hortabantur. Tunc seniores modeste et humiliter respondebant non posse hoc ita praepropere peragi negotium, sed moroso consilio per orationes ad Deum fratres inter se deliberare, et prudenter pertractari oportere quem ad hoc assumant, ut ei animam et corpus suum, resque monasterii atque ipsum locum committerent, nec aliquem huic dicebant electioni debere interesse, nisi qui etiam electo velit subesse. Aderat tunc forte Cuono ven. abbas in Altorf , qui familiaris 365 eidem monasterio semper existebat; cumque canonici contenderent [Col. 0355D] interesse electioni se debere, omnis simul congregatio coepit uno ore contradicere, et fecerunt eos abire. Deinde habito inter se consilio elegerunt Bertolfum ven senem, qui jam diu in eodem monasterio prioris fungebatur officio, nullusque omnino alienus huic interfuit electioni. Wernharius [Col. 0356B] quippe, qui ad Nernistheim abbas datus fuerat, tunc aderat, et principalem sedem occupaverat. Ordinatus est autem a Witone Curiensi episcopo anno MCXVI .

§ II.

[Col. 0356C] Deinde, sequenti anno, Paschalis papa obiit et Gelasius successit . Tunc ordinatus est Udalricus episcopus a Mediolanensi archiepiscopo, ac deinceps familiaris Romanorum fuit. Imperator autem comperto obitu Paschalis festinanter Romam advenit, sperans quod electio papae per manus ejus transitura foret. Sed Gelasius jam ordinatus, audito imperatoris inopinato adventu, per noctem aufugit, nec ullo modo eum videre vel exspectare voluit. Quem cum imperator ad se revocare non posset, constituit sibi alium, nomine Burdinum , et appellavit eum Gregorium, sed Gelasius utrumque excommunicavit. Burdinus imperatoris potentia Romam obtinuit, Gelasius autem universitatem Ecclesiae

§ III.

[Col. 0356D] Antehac, eodem tamen anno Dominicae incarnat. MCXVII, III Non. Januarii, circa tertiam noctis vigiliam, et iterum in ipsa die undecima fere hora, terraemotus ingens factus est longe lateque per orbem, ita ut ecclesiae multae et quaedam urbes ex immensa concussione subruerentur . . .

§ IV.

[Col. 0357A]

Per idem tempus matrona quaedam nobilis, nomine Azala, dedit praedium suum ad monasterium S. Gregorii papae, quod habuit ipsa apud villam, quae dicitur Pfruwanga , et ipsa in eodem coenobio usque ad 366 finem vitae suae in habitu spirituali permansit. Quod tamen praedium Bertolfus abbas a filiabus et sororibus ejus multa pecunia vix redemit.

§ V.

Erat quidam nobilis in pago Lintzgo, nomine Cuono; hujus erat villa, quae cognominatur Pfruwanga, a parentibus sibi jure haereditario ex integro relicta. Hic genuit duos filios, quorum unus Meguizo, alter vero Cuono dicebatur. Hi ergo patre [Col. 0357B] mortuo diviserunt inter se jam dictam villam Pfruwangam. Post haec unus eorum, qui dicebatur Meguizo, dedit suam partem ecclesiae Sanctae Constantiensi ea conditione, ut ipse, quandiu viveret, et postea haeredes ejus, tam investituram ecclesiae quam advocatiam sine ulla contradictione possiderent. Frater autem ejus Cuono duxit uxorem, et ex ea duos genuit filios, quorum uni nomen erat Wezil, alteri vero Gebino. Igitur Wezil patre defuncto addidit ecclesiae apud Pfruwanga de suo proprio capellam unam, eamque dedicari fecit in honore S. Nazarii mart. et de suis propriis servis dedit illuc in dotem unum, nomine Gisilmarum, dans eidem uxorem ingenuam, nomine Azalam, quorum posteri omnes, sicut hodie cernitur, ad eamdem pertinent [Col. 0357C] capellam. Frater quoque ejus Gebino praedium suum apud Ringginwilare dedit ad monasterium S. Gregorii papae, Petrishusin dictum, aliaque perplura bona illic tunc degentibus ministravit, et usque ad obitum suum illic permansit. Igitur Wezil, de quo superius diximus, frater Gebinonis, accepit uxorem, quae ei peperit filium, nomine Cuononem. Pontifex vero Ruomaldus praedium, quod supradictus Meguizo ad S. Constantiensem ecclesiam obtulerat, Heinrico advocato de Sanctomonte in beneficium concesserat, et ipse Bennoni de Speichin concessit. Iste scilicet Benno primitus litigare coepit cum Cunone pro advocatia apud Pfruwanga, quam omnes progenitores ipsius Cunonis absque ulla contradictione habuerant; et eousque inter eos certatum [Col. 0357D] est, donec temporibus Gebhardi III ejusdem nominis episcopi Constantiae, in synodum eadem causa ventilanda perlata est. Itaque cum querela pro eadem causa esset perlata, et episcopus a synodo sententiam [Col. 0358A] quaereret et diversi diversas sententias proferrent, ad 367 ultimum interrogabatur Luitoldus comes de Achalmin quid sibi pro hac causa videretur, eo quod ipse esset major natu, et recti verique tenax. At ille dixit sibi omnino justum videri ut, per quorum parentes Ecclesia idipsum praedium possidere videretur, ab eis privilegium advocatiae sive investiturae nulla ratione tolleretur: et in hac sententia ea die synodus quoque terminata est. Igitur ipse Cuno, de quo agimus, retenta advocatia et investitura accepit uxorem et genuit filium, nomine Conradum, et quinque filias, quarum uni nomine Azala, dedit quidquid ipse in Pfruwanga possidebat; cujus advocatus erat frater ejus Conradus, qui apud Frikkinga habitaverat.

§ VI.

[Col. 0358B]

Post haec Heinricus vir nobilissimus et prudens ad extrema vitae perveniens dedit monasterio dimidiam partem praedioli apud Elinchofin , alteram vero medietatem dedit uxor ejus Rihinza moriens, sub ea tamen conditione ut in anniversario die utriusque fratribus inde ministretur cum pane et vino et piscibus.

§ VII.

Audiens autem Adelbertus Moguntiensis archiepiscopus obitum Heinrici misit litteras, in quibus mandavit Udalrico episcopo ut projiceret corpus Heinrici de coemeterio, aut divinum opus in ipso monasterio cessaret, quousque ipse ibi jaceret. Cum enim Heinricus imperator in Italia esset, et Fridericus [Col. 0358C] dux Suevorum Moguntiensem Ecclesiam devastaret propter rebellionem qua Adelbertus ejusdem Ecclesiae archiepiscopus imperatori rebellabat, idem Heinricus de Hirzisegga duci adjutorio fuit, ac ob hanc causam archiepiscopus eum de coemeterio ejici voluit. Ipse autem Udalricus suis manibus eum sepelierat, et inter ipsas ejus exsequias ejus poenitentiae grande testimonium perhibuerat. Attamen in ipsa feria V 368 Coenae Domini opus Dei in ipsa ecclesia fieri prohibuit, et rogatus a fratribus flebiliter ut propter animam Theoderici abbatis, qui in ejus obsequio mortem subierat, saltem in ipsis paschalibus festis cantare permitteret, juravit per animam ipsius et per omnes animas quod non permitteret, et ita stricte obsignavit ut nec [Col. 0358D] privatas orationes quemquam in ecclesia, vel in capellis ipsi adhaerentibus, facere concederet. Sed vix concessit rogatus, ut apud S. Mariam juxta infirmariam officia divina celebrarent. Actum anno Dom. [Col. 0359A] incarnat. MCXXI. Perrexit autem ad archiepiscopum primo Waltherus, deinde Wisericus, monachi ejusdem loci, cum deprecatoriis litteris, et tandem miseratione permotus indulsit Deo servire et mortuum quiescere.

§ VIII.

Eo anno imperator venit Augiam, ibique festum S. Marci egit, indeque Constantiam venit ipse et regina regis Anglorum filia . Sed nullus clericorum fere ibi stetit, quoniam episcopus discessit, et aliis interdixit pro eo quia jam a Callisto papa damnatus fuit. Nec ipse imperator propter hoc ira movebatur, nec ad monasterium Domus Petri accessit; sed nec ipse, nec aliquis suorum molestiam intulit.

§ IX.

[Col. 0359B]

Tunc supradicta Azala bonae memoriae digna iterum coram primatibus praedium apud Pfruwanga monasterio confirmavit, sicut subscriptum privilegium ostendit:

«Notum sit omnibus Christi fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, quod quaedam religiosa femina, nomine Azala, tradidit quoddam praedium cum manu advocati sui Bertholdi ad monasterium S. Gregorii papae, ad ripam Rheni situm, cui tunc praeerat Bertholdus abbas, quod sine ulla contradictione visa est possidere in pago Linzgouwe, in comitatu Hartmanni comitis, hoc est, dimidiam partem villae quae dicitur Pfruwanga, 369 cum alio ad hoc pertinente praediolo, Taverna vocitato, [Col. 0359C] et aliis omnibus ad se pertinentibus, scilicet in areis, aedificiis, mancipiis utriusque sexus, terris cultis et incultis, agris, pratis, campis, pascuis, silvis, aquis, piscationibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et acquirendis, cunctisque aliis utensilibus, quae adhuc dici aut nominari possunt, eidem jam dicto monasterio in honore S. Gregorii constructo, nec non et monachis sub norma S. Benedicti Deo ibi militantibus, ex integro legitime de suo jure in eorum transfudit jus. Haec autem traditio facta est apud Constantiam, anno Dom. incarnat. MCXXI, indict. XIV, mense Aprili, die XXIX ejusdem mensis, hoc est III Kalend. Maii, feria VI, regnante Heinrico imperatore Juniore, filio Heinrici Senioris, qui et ipse eodem tempore una [Col. 0359D] cum regina Constantiae erat, in cujus etiam praesentia [Col. 0360A] haec sunt gesta coram multis testibus. Eo tempore Romanam Ecclesiam Callistus, qui et Guido, Constantiensem vero Udalricus tenebant.»

§ X.

Anno MCXXII Wito Curiensis episcopus obiit apud monasterium Domus Petri. Hic multam gratiam et familiaritatem semper habebat ad idem monasterium, et multa bona fratribus praestitabat. Qui cum ibidem defunctus esset, Bertholdus una cum fratribus suis de rebus monasterii induerunt eum, ut moris est, pontificalibus indumentis, et Tunna [ Ger. Tonne] incluserunt, et cum magno honore Curiam perduxerunt, cum magno tamen labore. Cujus successor Conradus dedit monasterio calicem argenteum, quem abbas deauravit, et cappam purpuream, [Col. 0360B] et tam abbatem quam fratres ejus, qui aderant, singulos munusculis honoravit; inter quos Cuonradum capellanum tunc, postea vero abbatem, specialiter muneravit, dans ei unum Zendath , ex quo ille cappam fecit, et argenti libram; ad quam ille et reliqui fratres aggregaverunt, et brachium S. Philippi apostoli auro et argento, lapidibus pretiosis ac margaritis venustissime ornaverunt . . .

§ XI.

Eo tempore, Wernherus Senior, qui ad Nernistheim datus fuerat abbas , promissionibus Udalrici episcopi illectus ipsum locum dimisit, et ad Domum 370 Petri rediit; cumque Bertholdus abbas alium pro illo dare nollet, episcopus Heinricum de Zwivildensi monasterio adduxit, eumque ibi [Col. 0360C] abbatem fecit, sicque cura ipsius loci de Domo Petri dilapsa est, quae multis annis exinde habebatur. Ipse autem Wernherus, cum episcopus sibi nihil de promissis praeberet, ad Erla monasterium secessit, ibique multis diebus permansit . . . Postea se apud quoddam oratorium, S. Petri nomine consecratum, inclusit, et usque ad finem sui in Dei servitio permansit. Qui defunctus in eodem loco est sepultus, atque sanitates ibidem dicuntur divinitus exhiberi; quae quoniam certa relatione non didicimus, de his plura dicere praetermittimus.

§ XII.

Per haec tempora Waginhusensis cella curam et regimen a nostro monasterio habuit, sed ex contentione Scafhusensium impedita usque in hodiernum [Col. 0360D] parum profecit; sed tunc Folchnandus quidam [Col. 0361A] senex presbyter illuc transmissus praefuit, sub quo et ego illic tunc eram, et habuimus foederatos tam Scafhusenses et Steinahenses, qui similiter suum esse ipsum locum certabant, et saepius ante vastaverant, et adhuc devastant. Sed, cum satis ordinate tunc temporis divina et humana ibi haberentur, Udalricus episcopus, credens se citius quiddam magni patraturum, dimisit nos, et Utonem quemdam abbatem ibi fecit, eumque in quibus potuit adjuvit. Sed ad breve tempus praefuit, sicut suo loco stylus noster forsitan ostendit.

§ XIII.

Anno ab Incarnat. Dom. MCXXVI facta est fames valida, ita ut multi penuria oppressi perirent. Et erat in basilica S. Gregorii tabula principali altario in [Col. 0361B] occidentali parte apposita, quae auro et argento venuste fuerat operta, quae nonnisi in maximis festivitatibus aperiebatur. Hanc Bertolfus abbas ingruente inopia confringi fecit, et auri quidem inventum est habere unum talentum, et quartam partem fertonis , argenti quinque, 371 et hoc totum tam aurum quam argentum erat purissimum et optimum. De auro quippe in medietate tabulae erat elata imago speciosa S. Dei Genitricis, et in ejus pectore species columbae; de argento vero in latitudine tabulae imagines apostolorum et aliorum sanctorum pulcherrime formatae.

§ XIV.

Ad haec praedium apud Bozze cuidam [Col. 0361C] Bernhardo pro duodecim libris argenti pro chirographo dimissum est, quod postea Conradus abbas Ruperto de Otoldiswanc tempore iterum famis vendidit, qui illud usque in praesens possidet.

§ XV.

Anno ab Incarnatione Dom. MCXXVII, cum jam Bertolfus abbas senio gravaretur, moribus quoque ita insolesceret, ut nec ipse faceret, nec aliis permitteret necessaria loci providere, et jam jamque omnia simul in defectione viderentur, quidam de senioribus coeperunt cum Udalrico episcopo clam agere, ut Bertolfo persuaderet quatenus abbatia se abdicaret, et alium pro se ordinari permitteret; ipse vero reliquum vitae suae tempus privatus requiesceret; erat enim crassus nimis. Et quoniam episcopus [Col. 0361D] eloquens erat et versutus, persuasit eum, quamvis diu reluctaret. Die ergo statuta advenit Udalricus episcopus, et Udalricus Zwivildensis abbas , et consilio diu habito venerunt ad capitulum, et nuntiaverunt multitudini; cumque ille libens consentiret ut privatus viveret, dixerunt quidam ut ibidem [Col. 0362A] rem conficeret; alii autem dicerent ad altare eum debere pergere et ibidem se abdicare, episcopus ait: «Non est, inquit, necesse; virgam mihi regiminis reddat.» Tunc omnes reclamaverunt, dicentes hoc nullatenus ad eum pertinere. Ergo accessit ad altare et virgam deposuit desuper, dicens: «Ecce, quod Dei et vestri gratia habui, depono, et omnes vos a mei obedientia absolvo.» Hoc dicto ad lectum rediit et Conradum capellanum primus elegit.

§ XVI.

372 Deinde iterum conventus ad capitulum rediit. Episcopus vero secessit, et libera electione omnis congregatio Conradum elegit. Conradus et ipse secesserat, quoniam pro hospite hactenus ibi habitabat. Electione autem peracta, requisitus et [Col. 0362B] inventus, clamans et multum reluctans violenter adductus, et tandem laboriose devictus sedi est impositus.

§ XVII.

Post menses quatuor Udalricus episcopus apud cellam S. Mariae in Brisgouwe , quorum etiam habitu enituerat, regio morbo depressus, et, violenter oculis de capite ejectis, laborioso fine defunctus est, vir officio pontificali valde idoneus, si animo non fuisset adeo acerrimus. Ipse apud S. Udalricum Constantiae canonicos instituit . Corpus ejus Constantiam delatum in choro basilicae S. Mariae est honorifice tumulatum.

§ XVIII.

Igitur Bertolfus abbas ven. cum primum se [Col. 0362C] potestate abdicasset, aliquanto tempore ei diligenti cura ministrabatur, deinde multa negligentia tractabatur. Ipse quoque post paucos annos pene amens effectus pueriliter versabatur . . . in extremis autem ejus vix tantum ei sensus concessum est ut viaticum quaereret et acciperet. Defunctus tamen, benevolentia fratrum sacerdotalibus, ut mos est abbatibus facere, indutus, et in capite sepulcrorum abbatum sepultus est cum honore, absente tamen abbate Conrado.

§ XIX.

Rem miram, quam dicturus sum, qui volet, perpendat. Per annos quippe fere septuaginta, a temporibus scilicet Adelberti abbatis usque ad Bertolfum, [Col. 0362D] nullus eorum qui in Domo Petri abbates fuerunt absque nota de hoc saeculo migrarunt; nam quilibet eorum aut peregre moritur, aut aliqua debilitate correptus periit. Adelbertus itaque apud Buochowa subita morte periit. Siggo confracto dorso altero anno ordinationis suae defecit. 373 Arnoldus, [Col. 0363A] Meginradus et Liutoldus depositi. Theodericus peregre obiit. Bertolfus depositus amens effectus defecit. Quis credat hoc absque districto divino actum esse judicio? . . .

§ XX.

Igitur Conradus abbas in ipso initio promotionis suae coepit sibi suisque successoribus construere nova habitacula, multisque temporibus operi insudans, tandem cum decore consummavit. Eo tempore Udalricus, secundus ejusdem nominis episcopus, munitionem suam, Castellum dictam, timore Rudolphi comitis de Brigantia destruxit, quam praedecessor ejus Udalricus multo labore et sumptu construxerat, et laquearia duarum capellarum Conrado abbati concessit, quorum unum [Col. 0363B] suae, alterum vero capellae S. Joannis Baptistae affigi fecit; fecerat enim duas capellas unam super alteram.

§ XXI.

Anno ab Incarnatione Domini MCXXIX, die IV Kal. Nov., dedicata est capella superior, quam aedificaverat Conradus abbas in honore S. Martini et S. Oswaldi M. et aliorum sanctorum, quorum reliquiae inibi continentur . . . Dedicavit autem eam Udalricus secundus episcopus.

§ XXII.

Anno ab Incarnat. Dom. MCXXXIV, indictione XII, X Kal. Dec., dedicata capella inferior a ven. Udalrico episcopo secundo in honore S. Fidis et S. Mariae Magdalenae, et aliorum sanctorum, quorum reliquiae [Col. 0363C] ibi continentur. . . .

§ XXIII.

Anno ab Incarnat. Dom. MCXXIX, indict. VII, renovata est capella S. Joannis Baptistae a Gebinone avunculo meo, addito ei oratorio S. Jacobi apostoli, qui prius proprium habuit altare, quod ille destruxit, et duo oratoria in unum utiliter redegit, et laquearia habentia materiam S. Joannis Baptistae depictam a Conrado abbate impetravit, et ibi suspendit. Dedicavit autem eam Udalricus episcopus secundus die IX Kal. Sept. in honore 374 S. Joannis Baptistae, et Joannis evangelistae, Jacobi fratris ejus, Philippi, Nicolai. Isti sunt ibi patroni. . . .

§ XXIV.

[Col. 0363D] Idem ipse Gebino claustrum jam dudum renovaverat, in duobus lateribus novas columnas cum suppositionibus earum de quadro lapide componendo. Ipse patravit calicem argenteum, eumque auro et gemmis venusto opere decoravit; sed aurifex cum patenam deberet facere, et multos lapides vellet imponere, castella et vermiculi nullatenus corpori patenae ex integro potuerunt congelari, et saepius incoeptum semper invenit defectum, sicque opus diu intermissum est. . . .

§ XXV.

[Col. 0364A]

Per haec tempora praedium apud Bozze venundatum est XVII marcis; item Eilingen datum est pro XL marcis.

§ XXVI.

Sed et presbyter quidam, Witigo nomine, ortus de Alospach , erat multo tempore capellanus Trevirensis archiepiscopi et Coloniensis. Hic fere XL marcas argenti probati transmisit ad Domum Petri pro agris comparandis, quos ille, dum viveret, haberet, et post suum obitum monasterio relinqueret. Sed argentum totum est expensum, et nihil ex eo emptum. Cum ergo ille veniret ut quid actum esset videret, nesciens abbas et fratres ejus quid agerent, ostenderunt ei possessionem monasterii [Col. 0364B] apud Frichingen, quae tamen nuper aliquantulum de pecunia, quae pro Eilingin sumpta fuerat, dilatata erat, et dederunt ei eam pro pecunia sua quae consumpta fuerat. Quam ille gratifice suscipiens, consentiente et jubente abbate tale desuper chirographum conscribi fecit.

§ XXVII.

Notum sit omnibus tam praesentibus quam futuris qualiter ego Witigo, Dei gratia presbyter, divina inspirante providentia comparavi allodium apud villam Frichingen, in pago Linzgove, in comitatu Heinrici comitis , datis pro eo XXII marcis; adhuc sano, ut credo, usus consilio, petii abbatem Cuonradum simulque fratres Petrishusensis coenobii, et concesserunt 375 mihi in justum beneficium [Col. 0364C] curtim, quam idem monasterium apud eam villam possidet, et ego illis versa vice alias XX marcas argenti pro eodem beneficio contuli, ea videlicet conditione ut ego, quandiu vixero, utramque partem jam dicti praedii, et emptam videlicet noviter, et ante habitam, sine ulla contradictione pro beneficio possideam, et fructus ejus in usus meos, ubicunque locorum sim, convertam, eamdemque curtim uni ex fratribus ejusdem coenobii, quemcunque elegerim, committam, qui mihi universa, quaecunque ibidem acquisierit, fideliter conservet. Cum vero ex hac vita decessero, volo ut monasterium idem allodium perpetualiter possideat, ea videlicet conditione ut in anniversario obitus mei omni deinceps anno fratres communiter inde pietantiam habeant, tres scilicet [Col. 0364D] maltros de speltaneo frumento ad similam faciendam, ex quibus unus modius specialiter fiat abbati, et tres urnas de vino, dimidiam abbati, duas vero et semim fratribus, et duodecim solidos pro piscibus comparandis. Duodecim quoque pauperes volo ut ea die reficiantur, et unicuique pauperi panis et cyathus vini et pulmentum detur. In anniversario quoque patris mei Operti, quod est IV Id. Martii. unum maltrum similae, et duae urnae vini, volo ut detur omni congregationi generaliter. Simili modo de eadem [Col. 0365A] possessione volo fieri in anniversario matris meae Pechildae, quod est XV Kal. Sept.

Ut autem haec omnia, sicut notata sunt, inviolata conserventur, adjuro omnes qui per successiones temporum in eodem monasterio futuri sunt, per omnium fidelium Remuneratorem, et per omnem virtutem, quae vel in coelo vel in terra Deo famulatur, ut nullus omnino vel abbas vel alius aliquis haec audeat violare, aut si, quod absit! fecerit, in consortio Judae proditoris in extremo justi judicii die condemnetur. Actum et confirmatum anno Incarnat. Dom. MCXXXV, in festivitate S. Gregorii papae, coram cunctis fratribus, ac testibus Heinrico, Hermanno, Eberhardo, Luitfrido, Arnoldo, Burchardo, Adelberto, aliisque multis.—Obitus ejusdem Witigonis Non. Oct.

§ XXVIII.

[Col. 0365B]

Sed et Gisilfridus de Turingin cum magna devotione advenit, et unicum filium, nomine Ruopertum, Deo et S. Gregorio coram omni congregatione 376 cum multis lacrymis obtulit, universaque praedia quae in terra Suevorum proprietatis jure possedit tam apud Turingin quam apud Jetinhusin ; omnia itaque monasterio ex integro contulit in ministerium fratrum Deo inibi famulantium perpetuo jure possidenda, excepta portione fratris sui Geraldi. Vineam quoque apud Alospach emit XXII marcis, et firmissimo pacto constituit, abbate praesente atque consentiente, et omni congregatione, ut omni hebdomada per aevum semel una die missa pro omnibus parentibus ejus defunctis cantaretur, et ipsa die [Col. 0365C] monachis generaliter de jam dicta vinea vinum propinaretur, et ipsa missa, quando cantaretur, noto signo tantum uno nuntiaretur. Et ut ipsa vinea absque damno monasterii excoli potuisset, cum quaedam matrona, nomine Truitlint, per idem tempus converti, et agrum suum apud Fischpach offerri voluisset, et hanc abbas suscipere renuisset, idem Gisilfridus dedit abbati decem talenta, ut mulierem cum agro susciperet, et eamdem possessionem [Col. 0366A] ad excolendam supradictam vineam servire permitteret. Acta sunt haec omnia inspicientibus idoneis testibus, Patre et Filio et Spiritu sancto, Philippo, Gregorio et Gebehardo.

§ XXIX.

Post haec obortis quibusdam jurgiis inter abbatem et eumdem Gisilfridum, abstulit filium suum de monasterio jam monachizatum, et abalienavit praedia quae dederat, id est Turingin et Jetinhusin; ipse tamen in habitu barbatorum plerumque in monasterio mansit, ac non multo post obiit , et apud monasterium sepultus est. Filius autem ejus post mortem patris, armis sumptis inique haereditate potitus est.

§ XXX.

[Col. 0366B] Per idem tempus, cum Utto abbas Waginhusensis in infamiam incidisset, depositus est, et Gebino ab Udalrico episcopo secundo a monasterio Domus Petri adductus, et eidem loco abbas ordinatus est. Quem cum per aliquot annos idonec rexisset, commissa est ei etiam nova cella, quae vocatur Wischina , quae per illum monasticae vitae initiata est.

377 § XXXI.

Quam cum post aliquanta tempora, laborem non sufferens, dimisisset, Conradus abbas rogatus iterum ab Udalrico episcopo constituit pro eo Waltrammum eidem loco abbatem, qui ibidem ecclesiam a fundamentis construere coepit, et multa ornamenta ecclesiae et utensilia acquisivit.

§ XXXII.

[Col. 0366C]

Post haec Conradus abbas conduxit monachum quemdam, nomine Aaron, presbyterum de Camberch, musicae artis peritissimum, qui fecit ei organa elegantissimae modulationis, et constituit ea ad meridianam plagam ejusdem basilicae. Ipse etiam jam antea ejusdem generis instrumentum Constantiensi Ecclesiae fecerat, patrante Herimanno vicedomno et custode tunc ecclesiae.

LIBER QUINTUS. INCIPIT DE TRANSLATIONE BEATI GEBEHARDI EPISCOPI.

[Col. 0365]

§ I.

[Col. 0365D]

. . . Cum jam per annos circiter centum quadraginta duos B. confessoris Christi Gebehardi quondam Constantiensis episcopi, fundatoris vero monasterii quod dicitur Domus Petri, corpus sub humo more mortuorum quiesceret, et tamen eumdem locum tumuli ejus frequenter fidelis Deus, qui non [Col. 0366D] obliviscitur, miraculis illustraret; cum jam ipsa basilica, tam ex antiquitate quam ex fundamenti fragilitate, undique per rimarum scissuras jam jamque casum minaretur, ven. abbas Conradus, adhortatione Hugonis Constant. Ecclesiae canonici, eam renovare aggressus est . . . . .

§ II.

[Col. 0367A]

Anno igitur a partu Virginis MCXXXIV a condito autem monasterio CLII, indict. XII, abbas Conradus convocavit Udalricum Constant. Ecclesiae 378 venerabilem episcopum, ejusdem nominis secundum, et aperuit tumulum B. Gebehardi episcopi, et invenit corporis ejus thesaurum pretiosum, omni margarita chariorem . . . . . adhuc sacris vestibus circum volatum; maxima quippe ex parte erant putrefactae, sed ossibus haerebant, quia eas manus non tetigerat. At cum manu tangi coepissent, illico defecerunt, excepta sola et superiore parte planetae, quae de croceo fuerat pallio. Ex his ergo aliqua pars remansit integra.

Anno a condito monasterio CLII advenit Udalricus [Col. 0367B] episcopus, et ex monasteriis Patres septem invitati a Conrado abbate jam saepe dicti monasterii. Sed et turba clericorum et monachorum, aliorumque fidelium adfuit non modica, et cum immani gaudio et exsultatione, cum hymnis et laudibus honorifice transtulerunt ossa ac cineres B. confessoris Christi atque pontificis Gebehardi de loco prioris sepulcri, et in sarcophago posita; ambitum monasterii lustraverunt, et postea cum magno honore in novo tumulo condiderunt.

In ipsa die, hoc est, VI Kal. Sept. qui est dies natalis ipsius, indict. XII, dedicatum est altare quod est supra ipsum tumulum . . . . . Sequenti die dedicaverunt ipsam basilicam . . . . .

Actum temporibus Innocentii papae II et Lotharii II [Col. 0367C] imperat. Augusti, anno imperii ejus X , indict. XII, die V Kal. Sept. feliciter cum gloria.

§ III.

His diebus grandis infirmitas in ipsa congregatione grassabatur, ex qua meipsum meritis B. Gebehardi mirabiliter fateor liberatum . . . . . Post haec Conradus abbas fecit campanum satis honorificum, et Heribertus custos ecclesiae secundum, ego quoque unum parvulum . . . . . Deinde fecit domum campanarum super ecclesiam, quia prius pendebant in quatuor columnis juxta ecclesiam.

§ IV.

Anno ab Incarnat. Dom. MCXXXVI, indict. XIV, die XVI Kal. Decemb., dedicatum est altare S. Petri apostoli secundo a Conrado Curiensi ven. episcopo [Col. 0367D] .

§ V.

379 Factum est autem ut Heinricus presbyter, qui oratorium S. Mariae apud Rotse procurabat, e mundo migraret, et confestim Conradus abbas misit illuc Adelbertum monachum, virum utique satis [Col. 0368A] idoneum, si forte fieri posset ut divinum servitium per eum in eodem loco aliquatenus succresceret. Qui cum post paucos annos obiisset, missus est illuc alius Adelbertus junior, eadem intentione qua et superior. Hunc ergo locum, sicut longe superius diximus , venerabilis Ratperonius primus incolere coepit, et basilicam construxit. De cujus actibus huic operi aliqua innectere dignum ducimus, ne virtutes tanti viri penitus oblivioni tradantur, quarum memoria apud homines jam in supremo vix permodica habetur.

Vita beati Ratperonii.

§ VI.

Vir Domini Ratperonius nobilibus et religiosis parentibus de Turinga, ut fertur, est ortus. [Col. 0368B] Quasi aurea fibula tota ejus generatio in eo creditur ornata et conclusa. Hic itaque relicta patria transiit in Alemanniam, seque sanctissimo praesuli Udalrico Augustensi conjunxit, et sub ejus regimine diu in regulari tramite vixit; quoniam idem pontifex tunc temporis Campidonense monasterium rexit . Igitur cum eidem sancto praesuli familiariter jungeretur, et ab eo in omne opus bonum informaretur, contigit ut quodam tempore simul pergerent, atque in loca Rubro stagno contigua devenirent. Cumque in quodam prato post refectionem corporis aliquandiu requiescerent, episcopus post quietem expergefactus praedixit per spiritum B. Ratperonio, quod ibi in vicinio quidam locus esset qui ejus labore excolendus foret, ubi etiam diem judicii praestolaturus esset. Vir autem [Col. 0368C] Domini Ratperonius, hoc oraculo percepto, huic statim animum constanter intendit negotio, et coepit sagaciter apud proceres earumdem 380 regionum agere quatenus sibi locum ad opus destinatum vellent concedere. Cumque ab eis fuisset contemptus, eisdem adversa est imprecatus, ac propter hoc actum creditur quod posteritas eorum deleta est, sicut scriptum est: Semen impiorum peribit.

§ VII.

Igitur ut Dominus omnipotens vaticinium quod per os famuli sui Udalrici servo suo Ratperonio praedicere dignatus est adimpleret, tandem cuidam nobili viro nomine Berngario inspiravit ut ejus negotio et desiderio annueret, et de suis praediis donavit ei [Col. 0368D] locum qui nunc dicitur Rubrum stagnum (Rotse), tunc quidem sterilem, nunc autem, quantum ad situm regionis, fertilem et amoenum. In hoc loco, ut fertur, pridem quidam latro crudelissimus habitabat, qui immanissima circumquaque latrocinia exercebat . . . Beatus autem Ratperonius, ipso sibi tradito [Col. 0369A] loco a supradicto Berngario de Arnanc , coepit ibi basilicam construere, cum infinito tamen labore, quoniam nihil prae manibus habens aggressus fuerat opus ingens. Attamen per Dei adjutorium . . . basilicam magnifico opere fundavit et ad perfectum usque perduxit.

§ VIII.

Multas ergo idem homo Dei persecutiones, multas calamitates a circa manentibus clericis perpessus est, in tantum ut etiam Warmannum Constantiensem tunc episcopum in eum incitarent, qui eum multis injuriis affectum demum etiam loco depulit . . . Contigit (autem) ut Warmannus episcopus post expulsionem hominis Dei pergeret Romam, et in ipso itinere cum omnibus se comitantibus finiret [Col. 0369B] vitam. Cui Eberhardus frater ipsius in episcopatu successit, qui beato viro Ratperonio clementissimus et misericors omni tempore fuit. Ipse enim vir Dei de Rotse pridem expulsus ad alium commigraverat locum, ibique sibi construxerat oratorium. Inde ergo ab episcopo ad priorem locum benigne revocatus, ibidem deinceps in Dei servitio est conversatus. Sed et idem episcopus basilicam, quam 381 homo Dei construxerat, in honore Dei Genitricis dedicavit, eumque in quibus potuit adjuvit. Homo autem Dei eumdem locum Constantiensi Ecclesiae tradidit, quia inde eum in Dei servitio melius promoveri speravit. Fuit autem nemus perparvum oratorio vicinum, de quo aliquantulum habere poterant necessaria lignorum. Cumque illud quidam maligni homines contra [Col. 0369C] ipsius voluntatem devastarent, et saepius ab eo rogati nequaquam desistere vellent, oravit Dominum ut aquas ibidem inundare faceret, ne homines tali rapina se amplius praegravarent. Itaque mirum in modum continuo coepit ibi aqua in altum excrescere, et ligna operire, et stagnum speciosum, ut hodie cernitur, efficere, atque ex eo idem locus Rotse vocitatus est . . . Igitur per multos agones et labores B. Ratperonius, Spiritu sancto plenus, migravit ad Dominum VII Kal. Aug., et corpus ejus, in basilica quam construxerat, honorifice tumulatum quiescit, ubi usque in hodiernum diem multis beneficia praestare non desinit . . .

§ IX.

Anno ab Incarnat. Dom. MCXXXIX, Innocentius [Col. 0369D] papa habuit Romae concilium inauditae magnitudinis. Huic concilio interfuerunt (sic dicebant) episcoporum octingenti, et abbatum mille cum clericis [Col. 0370A] et laicis innumeris, ubi inter multa utilia decreta statutum est ut incendia domorum non fierent, quod etiam per annos aliquot diligenter observatum est. Huic synodo intererat etiam Conradus abbas, indeque rediens attulit duo palliola, ex quibus duas cappas fecit.

§ X.

Anno ab Incarnat. Dom. MCXLII, Hugo praepositus Constantiensis dedit quinque talenta, et emit praediolum apud Altheim , quod quidem praediolum bonae memoriae Gisilla jam antea monasterio, dederat; et cum emisset illud jam dictus Huch Hugo ab abbate Conrado praesentibus fratribus et aliis multis, reddidit illud iterum et tradidit monasterio, sub ea conditione ut omni anno in diebus [Col. 0370B] obitus ipsius, qui est XV Kal. Maii, omni congregationi de eodem praedio, prout possibile sit ministretur.

§ XI.

382 Anno ab Incarnat. Dom. MCXLIII, Gerungus presbyter dedit monasterio, cum manu advocati sui Heinrici, in manum advocati nostri Conradi de Sanctomonte, duo praediola, unum apud Schuwindorf , alterum apud Wangin in pago Linzgow sub comitatu Heinrici de Sanctomonte , absque ulla contradictione, legitima traditione coram multis idoneis testibus. Ipse autem Gerungus ad monasterium veniens infirmatus est, et usque ad mortem benigne tractatus est. Eodem anno Gundelo de Constantia dedit praedium suum apud Gerboldiswilare [Col. 0370C] , et simul obtulit filiam suam.

§ XII.

Anno ab Incarnat. Dom. MCXLVI, fames magna populos longe lateque premebat, ac per hoc inopia cogente quaedam personae se de Triboltingin et Tegirnwilare ad monasterium contulerunt, se suasque possessiunculas illuc tradiderunt. Quam traditionem quidam eorum minime stabilire potuerunt, quoniam possessiones ad Augiam tributariae fuerant.

§ XIII.

Anno ab incarnat. Dom. MCXLVII, Conradus abbas renovavit partes ecclesiae, et capellam S. Udalrici renovavit, et auxit, et optimis picturis adornavit. Dedicavit autem eam Herimannus, Constant. Ecclesiae [Col. 0370D] episcopus XII Kal. Jan. . . .

§ XIV.

Factum est autem, temporibus Conradi regis, [Col. 0371A] ut Eugenius papa litteras mitteret Ludovico Francorum regi; sed et Bernhardus, abbas monasterii quod dicitur Claravallis, aliique transirent per Gallias, et praedicarent ut omnes tam majores quam minores, qui Dei voluntati parere vellent, armati pergerent ad debellandos paganos, et maxime contra sanguinarium quemdam tyrannum qui Edissam civitatem, quae olim Rages dicebatur, 383 invaserat, et Christianos omnes, quos ibi reperit, aut occidit aut in captivitatem redegit, et Dei sacra praedavit et polluit atque evertit. Hac igitur fama pervulgata, factus est motus magnus in terra, ita ut ipse Conradus Romanorum rex, et Ludovicus Francorum rex cum ducibus et comitibus aliisque proceribus multis, cum populorum infinita multitudine [Col. 0371B] ex diversis regionibus, sed et ex monasteriis quam plurimi se Domino offerrent, et mente devota atque promptissima se suaque ad hoc tunc studiosissime praepararent.

Perrexerunt igitur armati, exercitus infinitus nimis, per Pannoniam et Bulgariam silvam, et copiosa navium multitudine per Danubium, portantibus ( sic ) arma et quaelibet necessaria. Cumque venissent in Graeciam, honorifice suscepti sunt a rege Graecorum, et ipsius ducatu perducti sunt in eremum vastissimam, ut venirent, sicut putaverunt, ad terras gentium. Igitur cum quadam die castra ponerent in loco quodam ubi vallis erat inter eos, ibique fixis tentoriis fessi requiescerent, ecce subito intempesta nocte venit inundatio maxima, et, quaecunque in valle reperit, [Col. 0371C] idem torrens vehemens in mare transduxit. Hoc primum infortunium postea diversarum cladium portentum fuit. Nam cum primum in Dei timore humiliter et pacifice pergerent, cuncta eis prospera obvenerunt. At vero postea cum elati in superbiam rapinis inservire coepissent, diversis cladibus consumpti sunt. Nam cum per desertum pergerent, et escas non invenirent, multi fame perierunt, alii, inedia laborantes, a paganis aut perempti, aut in captivitatem redacti disperierunt, quidam quoque glorioso martyrio coronati sunt. Rex vero Conradus cum videret quod nil suae voluntati perficere potuisset, reversus est Constantinopolim ad regem Graecorum, et ab ipso directus est navigio per mare Hierosolymam. Frater autem regis Otto Frisingensis [Col. 0371D] episcopus jam pridem recesserat ab exercitu qui regem sequebatur, et volebat per regiam viam transire Hierosolymam, et cum illo de exercitu ad XXX millia armatorum. Et his ergo paganorum exercitus supervenit, eosque pene omnes interemit.

§ XV.

Rex quoque Francorum Ludovicus cum uxore et multa ambitione sequestrati cum suo exercitu perrexit, quousque Antiochiam civitatem pervenit. Ibi a principe civitatis honorifice est susceptus, et cum [Col. 0372A] ibi aliquantis diebus quiesceret, sicut fertur, stuprata ejus uxore a principe civitatis, 384 ipse rex cum paucis vix evasit, et ad Conradum regem, qui tunc apud Accaron morabatur, pervenit, a quo benigne receptus, ac postea uxori ad se revertenti reconciliatus est.

§ XVI.

Post haec Conradus rex cum multo exercitu Hierosolymam petiit, et a rege atque clero illius civitatis officiosissime susceptus est. Qui statim edixit expeditionem suam cum duobus regibus et eorum exercitibus contra Damascum, quam cum obsiderent, et jam expugnanda esset civitas, Dei milites, corrupti pecunia ab his qui intus erant, abduxerunt exercitum et abierunt inacti.

[Col. 0372B] In hac profectione quidam de loco nostro profecti adhuc minime redierunt. Multi autem Christianorum qui a paganis captivi abducti fuerant, ab Armenis ( sic ) pretio redempti sunt et in patriam redire permissi.

§ XVII.

Igitur Conradus dux de Zaringin designavit se cum aliis innumeris, quibus illud iter, de quo jam retulimus, laboriosum, visum est, ut et ipsi per Saxoniam pergerent contra illos paganos qui trans flumen Alba [Albis, Elb] dictum consistunt. Quo cum pervenissent, invenerunt terram inviam et valde aquosam, et paludibus plenam, habitatores vero illius terrae non simul commorantes, sed dispersos ita ut non facile inveniri possent. Exercitus [Col. 0372C] ergo Christianorum, ignorantia locorum extaediatus, sine aliquo rerum effectu reversus est.

§ XVIII.

Per idem tempus cum Waltrammus abbas apud Vishinum multa bona operatus esset, visum amisit, et ad monasterium nostrum reversus visum medicamento recepit, et in bona conversatione deinceps in congregatione permansit, ac demum beato fine quievit.

§ XIX.

Anno ab Incarnat. Dom. MCLVI, Gebino abbas apud Waginhusin diutina infirmitate detentus. . . cum jam obiturus esset, convocata familia indulgentiam eis optavit, et ut ipsi sibi similiter facerent, rogavit. . .

§ XX.

[Col. 0372D]

385 Anno MCLIX, Burchardus de Husin obiit, et praedium suum quod apud Birihttlingin habuit monasterio dereliquit.

§ XXI.

Anno MCLIX, venundatum est praedium quod monasterium habuerat in villa quae dicitur Heiggou, sexaginta talentis . . .

Eodem anno venale factum est praedium quod monasterium S. Georgii M., quod situm est in Nigra [Col. 0373A] Silva, habebat in villa Miminhusin dicta. Ergo quoniam nostrum monasterium in eadem villa praedium habebat, quod ei Geroldus bonae memoriae quondam dederat cum se ipso et aliis praediis suis, Ruti scilicet, et Efkirchiswilare atque Niwiron, idcirco toto nisu nitebatur ut et hoc acquireret. Ea de re factum est ut tabula, quae in principali altari S. Gregorii ex orientali latere contra chorum apposita erat, et erat auro et gemmis decentissime cooperta, auro nudaretur . . . Igitur hoc auro, quod de jam dicta tabula sumptum est, comparatum est praedium apud Miminhusin, quod habuerat illic monasterium S. Georgii. Insuper datum est pro eo praedium quod habuimus apud Asilheim , quod dederat quondam dux Bertolfus de Zaringin, frater Gebehardi episcopi III, [Col. 0373B] pro hospitio violenter apud nos sumpto.

§ XXII. De incendio monasterii.

Igitur cum jam inusitato modo ab omni debito, quamvis cum grandi damno, absoluti essent, et tam locus quam monasterium optime excultum esset, accidit sicut scriptum est: «Ante ruinam exaltabitur cor (Prov. XIV, 12) .» Erat quippe aedicula infirmariae adhaerens, in qua caminus, et juxta caminum ex utraque parte stramenta in quibus fratres recubabant . . . Ibi itaque pueri monasterii ignem incaute accendentes, ignis stramenta juxta posita invasit, et in momento totum pervasit monasterium, basilicam quoque S. Gregorii et omnia simul aedificia monasterii flamma consumpsit . . . Sacristia tamen 386 et librorum repositorium vix reservata sunt [Col. 0373C] cum his quae intus erant. Erat enim videre miseriam. Dormitoria tam monachorum quam exteriorum fratrum consumpta sunt, et multi miserabiliter denudati. Habitaculum namque sororum, quod flamma non tetigit, statim tamen prorsus dissipatum est, et ipsae usquequaque dispersae. Sed et monachorum quidam, quacunque poterant, in monasteriis transmissi sunt. Actum anno ab Incarnat. Dom. MCLIX a primitus condito ipso monasterio CLXXVII, indict. VII, die secunda mensis Junii, hoc est IV Non. Junii, feria tertia sacratissimae hebdomadae Pentecostes . . .

§ XXIII.

Consumptis igitur pene omnibus quae antiquitus [Col. 0374A] sive noviter fuerant fabricata vel congregata, abbas Conradus et Herimannus prior consurgentes accinxerunt se viriliter ad restaurationem praedictarum rerum. Et adjuverunt eos reliqui fratres, alii quidem onera portando cum exsultatione, alii vero regiones circumeundo cum sanctorum reliquiis, et petendo tam divites quam pauperiores subsidium ad instaurationem incendio consumpti monasterii. Ex tali ergo collatione coeperunt aedificare primitus quidem habitacula abbatis, duas capellas unam super alteram, superiorem quidem in honore S. Martini et S. Oswaldi; inferiorem vero in honore S. Mariae Magdalenae, et S. Fidis virg. et mart. Dedicatio S. Fidis perseveravit sicut prius erat X Kal. Dec., quoniam illud altare integrum repertum est, et ibi agebantur [Col. 0374B] divina officia.

§ XXIV.

Aedificabant quoque duo refectoria, unum super alterum, et coquinam, et cellarium, et torcular, calefactorium quoque et infirmariam, et capellam S. Mariae, capitulum quoque atque dormitorium. Ad hoc itaque combusserunt calcem magno sumpto juxta Tettingin in silva, et magnum liquamen magnarum trabium et aliorum lignorum conciderunt in silva juxta Brigantium, quod adduxerunt plusquam quinquaginta remiges per latum stagnum usque ad nos. Monasteria quoque alia miserunt cum bona voluntate sua dona, Hirsaugienses quidem pallium bonum et carrada vini, de cella S. Petri [Col. 0374C] unum calicem, Zwivaldenses unam casulam et albam atque stolam, alii vero alia munuscula, quae omnia Deo sint accepta.

387 Anno ab Incarnatione Domini MCLXI, indict. IX, die VI Idus Dec., dedicata est capella S. Mariae juxta infirmariam a venerabili Herimanno Constant. episcopo, patrante abbate Conrado . . .

Eadem die dedicavit idem episcopus Herimannus capellam S. Martini, et recondidit illic reliquias quae et antea ibi fuerant. Ab hoc die egerunt divina officia in supradicta capella S. Mariae. Ad haec aedificia expensum est omne aurum quod superfuerat emptioni praedii apud Miminhusin.

INCIPIT LIBER SEXTUS.

[Col. 0373]

§ I.

[Col. 0373D]

. . . Sed et ante, hoc est, anno Dom. Incarnat. MCLX Herimannus Constantiensis episcopus dedicavit capellam S. Joannis Baptistae in coemeterio, VII Kal. Jan. . .

§ II. Instauratio ecclesiae.

Anno ab Incarnat. Dom. MCLXII, indict. X, die XVII Kalend. Junii, regnante Friderico imperatore, praesidente Constantiensi Ecclesiae Herimanno episcopo, [Col. 0374D] sub abbate Conrado, in vigilia Ascensionis Domini, locatum est primum fundamentum novae structurae ecclesiae Gregorii papae in loco S. Gebehardi episcopi fundatoris primi ejusdem ecclesiae, et positum est limen ostii, quod vergit in claustrum, ex occidentali parte, tertio anno postquam incensum est idem monasterium.

Eo tempore Romana Ecclesia destituta erat certo rectore, quia duo eam sibi usurpabant, hoc est, [Col. 0375A] Alexander et Victor; imperator favebat Victori, Alexandro orientales ecclesiae .

§ III.

Per idem tempus Fridericus imperator Mediolanensem civitatem obsederat, jamque cives ejus magna vis famis ad deditionem coegerat. Itaque per 388 hujus civitatis excidium, quia inter omnes civitates Italiae potentissima erat, timore correptae, omnes civitates quae antea repugnaverant, infinitas pecunias imperatori pro gratia ejus deferebant. Ex his ergo et ex aliis quas antea et postea quacunque conditione acquisierat, deliberavit decimas dari monasteriis in eleemosynam tam per Italiam quam Theutonicam. Hac de causa etiam nobis tunc quinque marcas direxit. Dehinc paulatim de die in diem basilica S. Gregorii exstruendo reformatur, Wezilone [Col. 0375B] quodam de Constantia ex clerico opifice.

Per idem tempus resolutum est praediolum, apud Liutprehtisruti sex talentis, quod dederat Ruodigerus cum manu filii sui Egilwardi, et domini sui Conradi advocati de Sancto monte.

§ IV.

Eodem anno, hoc est MCLXII, imperator Fridericus rediens de subversione Mediolanensis civitatis, habuit colloquium apud civitatem quae vocatur Tula , item aliud Ulmae, tertium quoque Constantiae. Tuncque iterum nobis dedit quinque libras argenti. Alias quoque quinque dedit nobis Heinricus dux de Saxonia, qui et tunc se separavit ab uxore sua. Ipso anno dedit nobis Heinricus de Niwiron praediolum [Col. 0375C] quod habuit apud Mose . . . . .

§ V.

. . . Conradus abbas fratrem suum de Vrisberc subtraxerat, ubi primitus habitum commutaverat, et ob haec atque propter alias noxas ejectus est de prioratu, ac cum postea factus esset abbas apud Fischinum, post 389 modicum etiam inde [Col. 0376A] recessit, et multa monasteria in Bajoaria pervagatus est, ac postremo apud Brigantium abbas constitutus est . . .

§ VI.

Antequam factus esset Conradus abbas, manu sua scripsit Hexameron Ambrosii, atque auro et argento operuit brachium S. Philippi apostoli. Postquam autem factus est abbas, multa praeclara opera fecit, quae tamen ignis consumpsit. Postea tamen institit quantum potuit pro restaurandis aedificiis et aliis utensilibus. Aliqua quoque praediola apud Niuheim a libertis tributariis comparavit, ex quibus tam suum quam praedecessoris sui Theodorici abbatis, sui nepotis , anniversarium celebrari constituit: et in suo quidem anniversario, qui est . . . . , [Col. 0376B] decem solidos, in nepotis vero sui tres solidos expendi decrevit. Sub ejus tempore et auxilio renovatae sunt ecclesiae et dedicatae, et oratoria aedificata apud Eychstettin et apud Epfindorf, apud Obirwangin quoque et apud Miminhusin, sed et apud Neuheim et apud Rinhart. Duo quoque thuribula de aurichalco et aliquos codices, sed et aediculam in novissimis ad reponendos libros patravit.

§ VII.

Anno igitur ab Incarnat. Dom. MCLXIV, mense Junio, coepit abbas Conradus infirmari, et cum nec adhibita medicina, nec aliqua causa ei adhibita posset proficere, et jamjamque, quamvis invitus, coepisset desperare, dedit nobis unam stolam satis bonam, [Col. 0376C] et redemit unum gemmatum et deauratum calicem, quem olim vendiderat. Advocavit quoque episcopum, cui familiaris fuerat, et alios quosque optimos, et cum eis, ut credo, causam suam accurate locutus est; et migravit anno ordinationis tricesimo septimo, die IV Kal. Julii, et ipso die honorifice sepultus est juxta ostium basilicae in claustro . . . .

INCIPIT LIBER SEPTIMUS.

[Col. 0375]

§ I.

[Col. 0375C]

390 Anno ab Incarnatione Domini MCLXIV, die Dominico, id est 14 Kal. Junii , convenerunt [Col. 0376C] fratres communiter, et libera electione, nullo alieno interessente, elegerunt Gebehardum virum idoneum et irreprehensibilem, et constituerunt sibi abbatem [Col. 0377A] canonice et regulariter cum magna libertate. Episcopus quoque Heremannus ordinavit eum cum maximo honore in Translatione S. Benedicti, astantibus et faventibus cum omni alacritate omnibus canonicis Constant. ecclesiae cum multa plebe. Factum est ergo magnum gaudium, laus et tripudium in illa die de tali consensu fratrum, quia eo tempore in aliis monasteriis magna disceptatio inter plerosque versabatur; et ideo magnopere nobis congratulabantur, quod nullus omnino ex nobis nec major nec minor a caeteris discrepabat.

§ II.

Anno ab Incarnat. Dom. MCLXIII Rudolphus monachus noster presbyter ex collatione fidelium suo rogatu aliquantulum pecuniae ad opus monasterii [Col. 0377B] contulit, et etiam brachium unius militis ex legione Thebaeorum martyrum, sociorum S. Mauritii, auro et argento atque lapidibus decoravit. Hoc itaque brachium contulit monasterio nostro Heremannus senior de Hirzisegge , quod quidem ipse acquisierat a quodam praeposito noto sibi Agaunensis loci, quando ipse de Italia pergens eumdem locum pertransivit. Isdem Rudolphus tunc temporis redemit etiam calicem bonum, quem Conradus abbas jam dudum vendiderat.

Anno MCLXIV Conradus abbas melioravit rotam S. Gregorii, et Otto presbyter brachium S. Philippi apostoli, ubi confractum fuerat, instauravit.

§ III.

[Col. 0377C] Nec adhuc de memoria dilecti abbatis Conradi conticescam, sed quaedam de ejus industria memoriae tradam. Erat enim peritus metricae et 391 musicae artium, optimi ingenii, serena voce, affabilis colloquio, veneranda canitie, modestus moribus et verbis. Multa aedificaverat praeclara quae ignis consumpserat.

§ IV.

Eo tempore Rudolphus comes de Rammisberch emit a Conrado de Sancto monte castellum, quod vocatur Rinegge, quod ille habuerat in beneficium a Constantiensi Ecclesia. Cumque hoc idem castellum incoleret, ibique maneret, cognovit quod monasterium S. Gregorii, quod Petrishusin vocatur, [Col. 0377D] ibi in proximo possessionem haberet quae sibi valde opportuna esset; et coepit agere cum abbate Conrado, quatenus eadem possessio, quae vocatur Rinisgimunde, sibi pro pecunia concederetur usque ad finem vitae suae, ut ibi peculia enutriret et exinde pabula et pascua habere potuisset, postque mortem ipsius tam ipsam possessionem, quam omnia quae tunc inibi invenirentur, absque ulla contradictione [Col. 0378A] ex integro reciperet. Haec omnia tandiu importuna exactione et multimoda promissione exegit, quousque supradictum abbatem sibi et fratres consentire persuasit, et decem quidem talenta se daturum spopondit, eorumque aliquam partem dedit, aliquam vero adhuc retinuit, possessionem vero apud Rinisgimunde sibi contiguam in suam potestatem contraxit Super his omnibus ergo tale privilegium conscribi fecit, idque suo sigillo obfirmavit.

In nomine sanctae Trinitatis, Patris videlicet et Filii et Spiritus sancti.

Ego Rudolphus comes de Rammisberch notum facio omnibus scire volentibus, tam praesentibus quam et futuris, qualiter ego, divina favente providentia, coepi agere cum abbate Conrado et fratribus [Col. 0378B] ejusdem monasterii S. Gregorii papae, quod dicitur Petrishusin, ut mihi concederent tale praedium quale visum est idem monasterium habere in loco qui dicitur Rinisgimunde; quia eadem possessio mihi vicina est et opportuna ad alenda pecora, et homines mei non valebant devitare quin nocerent eis; et hoc mihi visum est melius, ut ego Rudolphus darem abbati Conrado 392 de Petrishusin et fratribus ejusdem monasterii decem talenta, et ipsi mihi concederent jam dictum praedium apud Rinisgimunde; ea conditione ut ipsi, ob memoriam et confirmationem hujus pacti, anniversarium matris meae Adelheide cum fratribus suis annotarent et celebrarent, et ego ipsa die de meo facerem propitare vinum fratribus singulis annis, quoad viverem, et [Col. 0378C] hoc pro tributo et memoria praesentis conditionis. Post obitum autem meum nullus omnino haeredum meorum qualemcunque potestatem habeat in eadem possessione, vel in omnibus quae tunc inventa fuerint in ea, tam in pecudibus quam in aliis suppellectilibus vel in qualicunque substantia; sed abbas qui tunc fuerit praesidens monasterio Petrishusensi, et fratres ejusdem loci, ex integro totum absque ulla contradictione possideant, pro remedio animae meae et matris meae et omnium parentum meorum. Et ego Rudolphus testamentum istud conscribi praecepi; ea scilicet ratione ut nullus ex haeredibus meis hoc factum meum infringere, vel praedictos fratres in praedio isto inquietare audeat post obitum meum. Actum anno Incarnat. Dom. MCLXIII, regnante Friderico [Col. 0378D] imperatore, Herimanno Constant. episcopo, sub abbate Conrado. Et ego Gebehardus presbyter scripsi hoc privilegium anno primo Gebehardi abbatis. Testes hujus actionis uxor mea Elisabeth et frater meus Arnoldus, Rudolphus de Gutingin , Adilbertus comes , Rupertus de Turingin, Adilbertus presbyter de Tale, Diemo de Brigantia, [Col. 0379A] Arnold de Criessa, Bertoldus de Lustinowa , et alii multi.

§ V.

Et erat apud Constantiam civitatem matrona quaedam, nomine Mathilda, habens apud nos filium, nomine Heinricum presbyterum bene litteratum, sed heu! diu nimis aegrotantem. Haec ergo pro amore ejusdem filii sui Heinrici diverso modo persolvit nobis quadraginta talenta sub tali conditione ut filius ejus Heinricus usum fructuarium acciperet de curti quae vocatur Ouwingin, quatenus inde haberet necessaria quae non posset habere de communi annona, et hoc ad subsidium, quae infirmitatis 393 absque diminutione indubitanter haberet, quandiu in hac vita maneret. Haec omnia firmissimo [Col. 0379B] pacto confirmata sunt in praesentia Gebehardi abbatis et fratrum ejusdem monasterii, sub tali conclusione et confirmatione ut, quando obirent, utrorumque anniversarius in suo tempore cum officio defunctorum memoriter celebraretur, et fratribus sive omni congregationi ea die de eodem praedio [Col. 0380A] charitative atque pleniter ministraretur. Ipsa tamen Mathilda post paucos dies eodem anno III Idus Aprilis de hac vita migravit, nobisque iterum quinque libras argenti donavit, seque apud nos sepeliri rogavit, quod et factum est cum magno honore. Acta sunt haec anno ab Incarnatione Domini MCLXIV, regnante Friderico imperatore, Herimanno episcopo praesidente Constant. Ecclesiae, sub abbate Gebehardo feliciter. Amen.

§ VI.

Anno MCLXX multae calamitates oppresserunt monasterium S. Gregorii, de quibus me taedet amplius aliquid ulterius dicere. Abbas quippe Gebehardus depositus est , et locus iste graviter oppressus est et spoliatus.

[Col. 0380B] Anno MCLXXIII locata sunt fundamenta ecclesiae S. Gregorii ab orientali parte. Anno MCCII episcopus Herbipolensis occiditur .

Anno MCCIII Philippus exercitum contra Landtgravium movit. Amen.

[Col. 0379] EXPLICIT CHRONICON PETERSHUSANUM.

De mensura astrolabii

Hermannus Contractus

[Col. 0379]

HERMANNI CONTRACTI MONACHI AUGIENSIS DE MENSURA ASTROLABII LIBER. (Apud R. P. Bernardum Pezium, Thesaurus Anecdotorum, tom. III, parte II, pag. 94, ex cod. ms. inclyti monasterii ad S. Petrum Salisburg. ord. S. Ben. eruto ab adm. R. et cl. D. P. Placido Bökn, ejusdem loci asceta.)

Monitum

Pezius, Bernardus

R. P. BERNARDI PEZZI MONITUM.

. . . Porro ad Hermanni praesentes De mensura et utilitate Astrolabii libros, quos ex bibliothecae Petrensis codice membraneo, a sexcentis annis exarato, nunc primum typis commendamus, quod attinet, ii ipsi sunt qui tantam ei existimationem pepererunt, ut a multis, inter quos, teste Possevino Apparat. sac. t. I, pag. 737, sunt Durandus De divinis officiis lib. IV, c. 22, et Antonius Demochares De sacrificio missae t. IV, c. 15, auctor ipsius Astrolabii fuisse sit existimatus. Caeterum distributio et partitio libellorum de Astrolabii ratione ab Hermanno conditorum non nihil in codice Petrensi perturbata est, vitio, ut existimamus, librarii, qui posteriores duos De utilitate Astrolabii libellos secundum et tertium universi et perpetui cujusdam operis librum esse arbitratus est, quod satis probat titulus libri primi, cum tamen unus unicus De mensura Astrolabii liber Hermanni sit. Neque enim Trithemio lib. De script. eccles., cap. 321, fides habenda est, ubi ait: Hermannum De compositione Astrolabii libros III scripsisse, ac iterum I De utilitate Astrolabii, ex quibus tres priores incipiant: In metienda igitur sub. Et posterior unicus: Quicunque astronomicae. Quae quam male inter se cohaereant vel inspecta nostra editione nemini non patebit. Ergo, ut omnis deinceps confusio quae in scriptis Hermanni de Astrolabio admissa est, evitetur, sic accipe. Primo edidit Hermannus librum unum De mensura Astrolabii, quem Trithemius De compositione Astrolabii inscripsit, [Col. 0381] quemque hic una cum praefatione a col. 381 usque ad 390 excusum habes. Nec hunc librum priorem esse aliquo altero ejusdem generis ac ordinis, manifestum est ex his verbis Hermanni, quibus eumdem concludit: Quas autem quantasve utilitates omnes praetaxatae habeant mensurationes, libellum Astrolapsus legenti, et ingenium in hujusmodi rerum usu exercitanti alias debet notificari.

Secundo scripsit Hermannus De utilitatibus Astrolabii libros II, quos Trithemius sub eadem inscriptione loco citato recenset, etsi non nisi unum esse dicat, quocirca viro docto litem non movebimus. Certe ex mox adductis ipsius Hermanni ex libro De mensura Astrolabii verbis vix aliud concludas. Non enim ad libellos, sed libellum Astrolapsus, id est De utilitatibus Astrolabii, lectorem suum remittit. Nec nos aliam partitionem instituissemus, nisi codex Petrensis eam nobis mentem injecisset. Cum enim ea quae caput 21 consequuntur, cum praecedentibus nulla ratione cohaererent; in codice tamen eadem omnia manu exarata et conjuncta essent, integrum nobis esse non putavimus ea sine titulo novi libri exhibere, sive ea etiam Hermanni sive cujuscunque alterius essent. Qua de re forte melius alii censebunt, in quorum manus plura Hermannianni operis manu exarata exempla incident. Nobis in re obscura et perplexa id sectandum videbatur quod planius et clarius esset. Nam verba Hermanni admodum obstant. Potuit enim sub finem libri De mensura Astrolabii propositum habere non nisi unum libellum Astrolapsus condendi, quem tamen postea increscente materia aut aliis ex causis altero adauxerit, quod frequenter auctoribus accidit. Forte libelli hujus secundi epilogus certiora nos docuisset, nisi a codice, nescimus, quo casu, avulsus fuisset.

HERMANNI PRAEFATIO IN LIBRUM DE MENSURA ASTROLABII.

[Col. 0381]

[Col. 0381A] HERIMANNUS Christi pauperum peripsima, et philosophiae tironum, asello, imo limace, tardior assecla, B. suo jugem in Domino salutem.

Cum a plurimis saepe amicis rogarer ut mensuram astrolabii, quae apud nostrates confusa et ideo obscura et passim mutilata invenitur, lucidius pleniusque scribere tentarem, idque hactenus tum propter inscientiam, tum etiam propter pedissequam heu! mihi familiarem desidiam subterfugerem, tandem a tui potissimum instantia perpulsus, prout inertia desidiaque permittente potui, diu seposito more mendacium fabrorum operi cunctabundam deses manum applicui, non lepori, non eleganti verborum [Col. 0382A] compositioni, sed intricatae rei studens explicationi. In qua re si quid indocta obsequentis peccavit temeritas, benigna jubentium amicorum indulgeat charitas, totumque suo potius delictum ascribat studio, quae imbecilli tam grave non pepercit onus imponere dorso.

Tu igitur, tu anime mi, utcunque alii ferant haec mea scripta legentes, gratanter, ut amicum decet, quomodocunque descriptam simplicem praefati instrumenti accipe mensuram; ut, si te postmodum de ejus ratione aliqua cognovero permovere, ea tecum alacris, suppetente alias otio, pro posse studeam vestigare.

INCIPIT LIBER PRIMUS.

[Col. 0381]

CAPUT PRIMUM. Quomodo circuli aequinoctialis, colurorum solstitiorumque in astrolabio inveniendi sint.

[Col. 0381B]

In metienda igitur subtilissimae inventionis Ptolomaei Walzachora, id est, plana sphaera, quam Astrolabium vocitamus, tres primum circulos invenire debemus, quorum medium qui aequinoctialis coelestis (protenditur enim per Libram et Arietem) vicem et nomen obtinet juxta quantitatem tabulae, ne maximum duntaxat praepediat, ad libitum moderari convenit: quem centro a diligenter circumscriptum in quatuor aequa partiaris punctis b c d e, et sit b orientale punctum a sinistris; c huic oppositum a dextris occidentale; d inferius septentrionale; e superius meridianum.

[Col. 0381C] Dehinc, apposita regula, per b a c puncta lineam rectam a fine ad finem tabulae perducito, id est, ab Oriente in Occidentem: itemque per d a e, id est, a Septentrione in Meridiem, alteram lineam. Quas videlicet lineas quadrifarie circulum dividentes Arabes Alcotan nominant; nos, Coluros.

His lineis itaque positis unumquemque circuli quadrantem in 90 aequas partes divide, et ex his 24 ex utroque latere c, versus d scilicet et e, debes accipere. Sed ut hoc facilius fiat, quadrantes singulos [Col. 0382B] in tria divide, ut scilicet unaquaeque tertia 30 partes capiat; et duas tertias c contiguas in 5 singulas partire, unamquamque quinarum partium 16 de 90 partibus subintelligens claudere.

Ex his quinque partibus, 4 utrinque circa c secerne, et punctis superius f, inferius g inscribe. Sicque inter c et f, itemque inter c et g, 24 partes de 90 inclusas noveris esse. Postea in puncta e et f, vel, si mavis, d et g, posita regula, vide in quo loco lineam, ab oriente in occidentem per b a c ductam, extra circulum tangat, ibique nota b impressa, circini pedes in a et h figito, et latiorem solstitii hiemalis circulum centro a, et intervallo h circumducito. Item in puncta e et g, sive d et f, regulam pones, et ubi lineam praedictam b a c tangit, [Col. 0382C] notam i infigens, nihilominus, fixo in a et i circino, minimum aestivi solstitii circulum centro a circinato.

CAPUT II. De almucantarath.

His circulis ita inventis, quodcunque clima constituere velis, ejus climatis altitudinis quot sint gradus vide, utpote primi climatis 15, secundi 23, tertii 30, quarti 36, quinti 41, sexti 45, septimi 48. Et tot partes de 90, a c versus e, secerne; itemque [Col. 0383A] ab opposito a b versus punctum d totidem; verbi gratia, si nostrum, id est septimum clima volueris metiri, sume a c versus e 48 partes de 90, superiores videlicet 24, per quas circulos inveneras, duplicatas, easque nota k finito. Item a b versus d, tantumdem, id est 48 partes nota l secernito, ut videlicet integra circuli medietas a k ad d l invematur. Postea hemicyclum a k per e et b ad d l usque ad l, in 6 partire, et unamquamque sextam in 6 itidem impressis punctis partire, et hoc facto habetis a k usque ad l intervalla 36, singula quinas partes de 360 totius circuli partibus complectentia.

Deinde regulam in c et k puncta ponens, vide in quo loco tangat lineam meridianam per d a e longe extra circulos in alia tabula, supra quam walzachora [Col. 0383B] metienda ponitur, prolongatam, ibique notam scribe m, sicque, non mota hinc, id est de c puncto regula, ad singula per ordinem, quo a k ad l feceras puncta, eamdem regulam ponito, et ad singulas positiones praefatam d a e lineam, ut a regula tangatur, notato, donec tricies et sexies ipsa linea notata in c et l puncta regulam ponas, et, ut saepe dictam regulam tangat, trigesimum sextum signum, id est n, facias. Quo facto spatium lineae, quod inter m et n continetur, accepto circino in duo divide, et in medietate centro fixo hemicyclum, quem Almucantarath Arabes vocant, inter tres circulos per b n c inflecte. Item spatium lineae, quod inter proximum signum ab m et proximum ab n complectitur, in duo divides, et, centrum in medio figens, [Col. 0383C] alterum itidem hemicyclum curvabis. Eodem modo spatii lineae inter tertium ab m, et tertium ab n signum inventa medietate, tertium hemicyclum debes incurvare; sicque ordinatim per singula ejusdem lineae signa interius utrinque progrediens, spatiumque quod inter ipsa continetur in duo dividens, nunc semiplenos, nunc integros circulos circinabis, donec, ad medium signorum perveniens, octodecim orbiculorum Almucantarath consummabis; sicque ab n, id est a primo almucantarath usque ad medii orbiculi centrum, 90 gradus computantur, per singula scilicet campilogrammorum intervalla quinis gradibus enumeratis.

Ab ipso vero n usque ad medium centrum a tot gradus in unoquoque climate reperis, quot gradus [Col. 0383D] habet altitudo ipsius climatis quod mensurabis, utpote in septimo, cujus nunc mensurae exemplar expressi, 48. In primo autem climate 15 sic invenies: divide quadrantem in tres partes et tertiam partem in duas. Tunc utraque pars continet in se 15 gradus. In secundo autem climate 24 ita reperies: divide quadrantes in tres partes, et postea tertiam partem ex almagrip in 5 divide, et continebit unaquaeque pars senarium. Postea quintam partem ex almagrip semocriorem, videlicet senarium auferes, et remanebunt 24. In tertio vero climate 30 ita reperies: Quadrantem scilicet 90 a c in tres divides, et erit unaquaeque pars 30. In quarto autem climate 36 taliter reperies: iterum quadrantem, id est 90, [Col. 0384A] in tres divides, et erit unaquaeque pars 30; postea duas partes, id est 60 in 5 divides, et erit unaquaeque pars 12; deinde duas partes, id est 24 auferes, et tunc 36 remanebunt.

In quinto autem 40 ita reperies: eumdem quadrantem in tres divides, et postea duas, id est 60 in sex, et erit unaquaeque denarius. Tunc duas auferes partes, id est 20, et remanebunt 40. In sexto denique 45 taliter invenies: eumdem quadrantem per medium divides, et unaquaeque pars erit 45, nam bis 45 90 faciunt. De septimo climate superius jam dictum est.

CAPUT III De lineis horarum inveniendis.

[Col. 0384B] Hoc modo perfectis almucantarath campilogrammis, spatium trium primitus dictorum circulorum, quod infra primum almucantarath ex parte scilicet d, id est septentrionali, remanet, 12 horarum locationi aequaliter distribui hoc modo debet. Initio ab ipso almucantarath a parte c sumpto, spatium cujusque trium circulorum usque ad lineam d a e, sex antemeridianis horis aequaliter dispertire. Similiter, ab ipsa d a e linea usque ad almucantarath ex parte b, sena in singulis circulis metiens intervalla, postmeridianis horis deputabis.

Postea accepti circini unum pedem tali in loco figere debes, ut alter tria puncta, primae horae limitem in singulis scilicet circulis signantia, possit attingere, et ita circinando finalem primae horae [Col. 0384C] lineam inter ipsos tres circulos curvabis, eodemque modo per singulas horas faciens nunc contrahendo, nunc dilatando, in diversisque locis circinum, prout punctorum positio poscit, figendo, singularum horarum finales lineas circinabis; sicque singulis horis nascentur intervalia ad interiorem quidem circulum contractiora, ad exteriorem vero latiora, quae videlicet ipsa septentrionalis d a e in medio limitat linea. Talibus ita mensuris et perigraphiis quaternas 7 scilicet climatum tabulas insignito.

CAPUT IV. Descriptio Alhancabuth.

Deinde volvellum, seu rete, quod Arabes Alhancabuth nominant, crebra percussione perforatum, hoc [Col. 0384D] modo erit metiendum. Descriptis primo in tabula ejus aliquantum spissiore, quam sint subpositae rotulae aliae, quae tres sunt numero, tribus circulis ejusdem quantitatis, cujus et supra aequinoctiali videlicet, hiemali atque aestivo solstitialibus, eodemque modo cum lineis rectis, quas Coluros dixi, in quatuor aequa, ut supra, divisis, Colurum unum versus meridiem a septentrione directum, a puncto ubi aestivum minimus in fine secat, usque ad punctum ubi ex opposito maximo jungitur hiemali circulo, in duo divide, et centro in medio fixo zodiacum circulum, in quo tota hujus artis consistit efficacitas, ita circumscribe ut minimum to um infra se continens circulum ex una ei conjungatur, ex opposita [Col. 0385A] per diametrum parte maximo adunetur, mediumque circulum altrinsecus simul et alium colurum ad singula puncta intersecet, atque per ipsius coluri lineam in bina hemisphaeria, sed non aequaliter dividatur; ipsi quoque congruam latitudinem, in qua nomina duodecim signorum, et quarumdam stellarum inscribi possint, ad libitum tribue. Spatia vero et loca ipsorum duodecim signorum hoc modo.

CAPUT V. De spatiis signorum inveniendis.

Maximum tertium circulorum in 12 partire, unumquemque scilicet quadrantem in tria. Dehinc regulam rectam ad singulas 12 partes, et ad trium circulorum centrum ponito, et Zodiacum, quem feceras circulum, ubi ad singulas positiones a regula [Col. 0385B] tangitur, lineis secato, et ita 12 in eo spatia, sed non aequalia efficiens in minoris hemisphaerii senis spatiis sena signa ab Ariete usque Libram contra mundum a dextera scilicet in sinistram ordinato. In majoris quoque totidem spatiis alia totidem a Libra usque ad Arietem signa. Sicque ab aequinoctiali circulo usque ad aestivum Aries, Taurus, Gemini protenduntur; indeque rursum ad aequinoctialem Cancer cum Leone et Virgine reclinantur. Porro inde ad hiemalem Libra, Scorpius Sagittariusque devergunt; et inde itidem ad aequinoctialem Capricornus cum Aquario et Piscibus resurgunt. In confinio quoque Sagittarii et Capricorni quidam prominet denticulus Almeri Arabice, id est, calculator vocitatus.

[Col. 0385C] Ad partes vero sive gradus ipsorum signorum in declivo ejusdem zodiaci latere discernendos praefatas 12 maximi circuli partes in 6, item singulas partes partire, et ad singulas partitio es ipsas, atque ad trium circulorum centrum regulam, ubi supra, ponens, et zodiacum circulum, ubi a regula tangitur, signans in singulis 12 signis sena, in toto vero zodiaco 72 efficies intervalla, singula quinos de 360 totius circuli gradibus complectentia.

CAPUT VI. De positione stellarum.

[Col. 0386A]

Hoc modo zodiaco perfecto acutos claviculos sparsim certis in locis in Alhancabuth fixos, quorum acumina clarissimarum quarumdam stellarum vicem tenent, hac ratione ponendos docent astronomici. Quamcunque ergo stellam in eo locare volueris, prius, in pagina subscripta, contra quem gradum cujuscunque 12 signorum eadem poni debeat, vide; et in eumdem gradum atque in trium coelorum centrum regulam ponens, mediam ejusdem denticuli seu stellae lineam dirige, postquam ab eo gradu quo maximus a regula circulus tangitur, tot gradus in eodem maximo circulo, qui in 360 divisus est, iterumque numera quot eidem stellae in eadem ascriptos videris [Col. 0386B] pagina, et ubi numerus ipse utrinque finitur, ibi altrinsecus regulam pone, atque ubi stellae linea a regula tangitur, ibi acumen porrectionis ejus abscidatur: V. G. Alramech in zona Bootis fixam posita in vicesimo quarto gradu Librae, et in centro trium circulorum regula lineabis, et ab eo gradu in maximo circulo 65 gradus utrinque numerans, ubi ipse numerus terminatur, apposita regula acumen Alramech juxta eam finem sortiatur.

Eodem modo, juxta numeros in ipsa pagina singulis stellis ascriptos, post Alramech in ipso zodiaco Elfeca album, Althahir, Delfin, Zalferaz locentur. In parvulo circulo circa centrum ad hoc juxta placitum circumducto Benenaz, Wega, Alrif, Algol, Albazoch, Egregez et Alrucuba ordinentur. In parte [Col. 0386C] vero aequinoctiali circuli a regione Tauri usque ad Virginem, ad hoc nihilominus relicta Aldebaram, Algenze, Algomeiza, Aldiraan et Calladarazeda statuantur.

In maximo autem hiemali circulo, qui ad hunc itidem usum ab Aquario usque ad Sagittarium in extremis volvelli terminis relinquitur, Denebalgedi, Benebcaitox, Patancaitox, Rigel, Alhabor, Alhurab, Alchimech et Calbalagrah, quamvis non adeo utiles, utpote in Austro juxta horizontem dimerse ponantur, ut praefata pagina subter ascripta docet.

24.65.Libra.Alramech.
16 vel 1571.Scorpius.Elfeca vel Mimir.
24.57.Sagittarius.Alhaum.
14.54.Scorpius.Altahir vel Abiatra.
25.59.Capricornus.Delphin.In cauda Capricorni.
20.65.Aquarius.Alferat.In Pegaso.
12 vel 18.21.Taurus.Alhadip.In Telo.
29.73.Capricornus.Alrif.In Cygno.
1.72.Capricornus.Wega.In Lyra,
18.74.Libra.Benenaz.In Temone.
25.14.Scorpius.Calbalagrat.In Scorpione
8.39.Libra.Alchimech.
18.61.Virgo.Algurali.
2.36.Cancer.Alhabor Mangamal.In Piscibus.
8 vel 13.39.Gemini.Rigel Alicime, cillancol.In Libra.
21 vel 20.6 vel 35.Aries.Pammcator.
20.36.Pisces.Denepcaitox.In Piscibus.
8.19 vel 35.Aquarius.Lididenopi vel Denebalgidi.In Capricorno.
27 vel 26.69 vel 61.Taurus.Anabagedi vel Aldebaran.
18.55.Gemini.Malenxe vel Algenxe.
17 vel 12.56.Cancer.Malerixe.
6.52.Leo.Algoze vel Algomeiza.
18.61.Leo,Aldiran.In Leone.
10.71.Taurus.Caldata. Zedapes.In Leone.
[Col. 0387] 3.74.Gemini.Algon.Pes dextri Sagittatoris.
19.66 vel 5.Leo.Halhazhoch.Sinister humerus Sagittatoris.
26.72.Cancer.Alrucuba. Egregez.

[Col. 0387A] Hoc modo Alhancabuth mensuratum totum, ubicunque vacat, diligenter facias perforari et perpoliri, relicto tamen zodiaco et partibus aliorum circulorum, quos dixi, cum stellis suis, et quadam regula per Pisces et Virginem secundum alium colurum ducta, quae ipsos videlicet cum medio centri circulo possit continere ad ejus relictis soliditatem, ut cum alicui superpositum climati per axem, quem Alchitob vocant, circumvolvitur apparentibus per apertum cunctis ejusdem climatis perigraphis, ortus, occasus exaltationesque signorum et stellarum, ratioque horarum liquido declaretur, sicut per ipsius ortus [ cod., ortis] experientiam et usum manifeste scire volentibus approbatur.

CAPUT VII. De partitione Umbonis.

[Col. 0387B]

Hoc ita perfecto Umbonem, qui ipsam matrem Walzacoram circumdare, et cunctas climatum tabulas, ipsumque superpositum Alhancabuth debet circumcludere, primo in quatuor aequa, ut videlicet praefatis conveniat coluris, divide. Dehinc unumquodque quartorum in tria, et horum unumquodque in sena partire, ut videlicet totus Umbonis circuitus lineis rectis distincta 72 paria contineat intervalla, et unumquodque horum intervallorum interius, ubi prominens in Halhancabuth Almeri attingit, in quinos adhuc gradus discerne, ut circuiens Almeri dierum et horarum longitudines possit computare.

CAPUT VIII. De partitione signorum, mensium et dierum.

[Col. 0387C] Restat postica walzacorae planities metienda omnibus zodiaci gradibus, signis, mensibus et diebus anni insignienda. Cujus extremos circulos, in 4 itidem aequa rectis lineis per centrum ductis divisos eadem qua et praedictum Umbonem mensura distinguas, ut videlicet unusquisque quadrans primum in tria, et illa in sena, id est 18 intervalla, totus vero circuito in 72 divisus sit, et unumquodque horum in quinos dividatur gradus, qui simul 360 complebunt. Sub his vero proximum circulorum intervallum tribus in unoquoque quadrante signis dispertiatur, et eorum vocabulis inscribatur, a linea videlicet occidentali, id est dextera, usque ad summam australem, cui suspendicularis incatenatur circulus contra mundum Aries, Taurus, Gemini. Abhinc usque ad [Col. 0387D] orientalem, id est sinistram, Cancer, Leo et Virgo. Inde usque ad imam septentrionalem Libra, Scorpius et Sagittarius. Et dehinc ad occidentalem Capricornus, Aquarius et Pisces revertantur; et unicuique signo sexies quini, id est, 30 de praedictis 160 totius circuli gradibus deputentur.

Sub hoc item aliud circulorum intervallum mensibus duodecim, a medio fere signorum ad se pertinentium inchoantibus, distribuatur, eorumque nominibus insigniatur. Et sub hoc item intervallum aliud [Col. 0388A] diebus anni 360 vel 5 potius adhuc additis dividatur: quod hoc modo facilius facies: Ab uno circuli quadrante decimam octavam partem seclude, et hac excepta reliquum totum circuitum in 12, et unamquamque duodecimam in senas divide partes, sicque annumerata, quam secluseras, quadrantis parte, decimam octavam in toto circulo 70 tria reperies intervalla, quibus singulis in 5 partitis habes circulum per 365 dies divisum.

Tunc autumnali aequinoctio, quod moderni primo gradu Arietis, id est, 15 Kal. Aprilis ascribendum credunt, incipiens 14 dies post aequinoctium, id est, post lineam occidentalem in qua Arietem inchoasti, Martio mensi tribue, deinde Aprili 30, Maio 31, Junio 30, Julio 31, Augusto 31, Septembri [Col. 0388B] 30, Octobri 31, Novembri 30, Decembri 31, Januario 31, Februario 28 et Martio usque ad praefatam aequinoctii vernalis lineam 17 deputans, integrum anni currentis circuitum complebis, duabus lineis circulos quadrifariam partientibus, scilicet quaternos anni articulos, bina siquidem aequinoctia et totidem solstitia intersecantibus.

Adhuc quod sub hoc remanet centro citimum circulorum intervallum, ita in unoquoque mense distingue, ut quinos dies, vel quod expeditius propter hebdomadas videtur, septenos potius connumeratos lineis distinguas, remanentibus si qui adhuc supersunt de mense diebus. His autem ita perfectis, totam mensuram instrumenti hujus ad astronomicam videlicet horologicamve disciplinam pertinentem completam [Col. 0388C] esse laetaberis. Sed adhuc de quadrantis mensuratione, qui intra circulum dierum inter occidentalem et septentrionalem lineam versus medium Aquarium locatus ad geometricas dimensiones utilissimus pertinet, paucula scribere non pigere debet.

CAPUT IX. De quadrato.

Quartam ergo praefati dierum circuli partem inter praedictas occidentalem et septentrionalem litteras in duo divide; et puncto in medio facto aliam quoque quartam inter occidentalem et australem, et item aliam inter septentrionalem et orientalem in duo itidem dispertiens medietates punctis b et c secernito. Tunc, apposita regula in puncta a et b, [Col. 0388D] lineam rectam ab occidentali linea in a dirige. Item in a et c regulam ponens, aliam lineam a septentrionali in a deducito, et habes quadratum orthogonum aequilaterum, cujus unus angulus in a, alter oppositus per diagonum in centro: reliqui duo in lineis occidentali et septentrionali limitantur.

Hujus duo latera angulum in a facientia, data eis ad libitum latitudine, in duodecim aequales partes divide, et interius duas ex his complectens in sena partire, quatenus super currente Alhidada, id est, [Col. 0389A] quadam regula cum duabus pinnis erectis ad rectam lineam perforatis, quota lateris quadrati pars designetur possit apparere. Quas autem quantasve utilitates [Col. 0390A] omnes praetaxatae habeant mensurationes, libellum Astrolapsus legenti, et ingenium in hujusmodi rerum usu exercitanti, alias debet notificari.

De utilitatibus astrolabii

Hermannus Contractus

[Col. 0389]

HERMANNI CONTRACTI MONACIII AUGIENSIS DE UTILITATIBUS ASTROLABII LIBRI DUO. Eruit ex ms. cod. celeberrimi monasterii S. Petri Salisburg. P. Bernardus Pezius. ( Thesaurus Anecdot. noviss. III, II, 107.)

LIBRI PRIMI CAPITULA.

  • I. De utilitatibus astrolabii.

  • II. Descriptio ejus perigraphiarum.

  • III. De colligendo signo et gradu solis.

  • IV. De inveniendo nadair solis.

  • V. De concipienda solis altitudine, et certis horis diei.

  • VI. De altitudine stellarum, et horis nocturnis.

  • VII. De distinctione horarum per quatuor plagas.

  • VIII. De horis aequinoctialibus, et inaequalibus.

  • IX. De partibus inaequalium horarum diei.

  • X. De partibus inaequalium horarum noctis.

  • XI. De indaganda quantitate orbis diei.

  • XII. De quantitate orbis nocturni.

  • XIII. Quot sint horae aequinoctialis diei et noctis.

  • XIV. De percipienda vicinitate aurorae.

  • XV. De percipiendo quolibet tempore cujusque signi ortum et occasum.

  • XVI. In quo signo sint stellae.

  • XVII. De vocabulis stellarum Arabicis et Latinis.

  • XVIII. De discretione climatum, et eorum invenienda latitudine.

  • XIX. De divisione orbis per septem climata, et initiis et terminis eorum.

  • XX. Ut scias si restat vel praeterit meridies.

  • XXI. De inveniendis in dorso astrolabii horis.

LIBER PRIMUS.

CAPUT PRIMUM. De utilitatibus astrolabii.

[Col. 0389B]

Quicunque astronomicae peritiam disciplinae et coelestium sphaerarum geometricaliumque mensurarum altiorem scientiam diligenti veritatis inquisitione altius rimari conatur, et certissimas horologiorum quorumlibet climatum rationes, et quaelibet ad haec pertinentia, industrius discriminare nititur, hanc walzacoram, id est, planam sphaeram Ptolomaei seu astrolapsum solerti indagatione perquirat et discat, et perquisitam tenaci memoriae firmiter commendet, ita ut, cum quaslibet perigraphias partitionesque anaglypharias in ea scriptas et insculptas cognoverit, singulas nominatim retineat. Nam si horum diligenti discussione summam amplectitur, [Col. 0389C] et celebri intentionis jugitate his studiosus utitur, maximam ex hoc colliget utilitatem, et in astronomicis et geometricis studiis subtilem profunditatem.

[Col. 0390B] Inveniet autem per eam, secundum sphaericae volubilitatis circuitum, certos ortus et occasus omnium siderum singulis quibusque horis, et quotus decanus, quotaque pars cujuslibet signi oriendo emergatur, aut occidendo demergatur, et per universas coeli regiones motus siderum, et situs signorum, et gradus solis, et altitudinem ejus diurnam seu menstruam, et quot terreni orbis stadia permeet, similiter et stellarum fixarum signa et altitudines: ad haec noctium et dierum horas certissimas, naturales sive artificiales, cum augmentis et detrimentis. Quarum cognitio quam necessaria sit in divinis ministeriis, quam ad exercitandum utilis, et ad evacuanda et irrita facienda falsidica quorumdam et pseudohorologia, prudens animus scire, imprudens [Col. 0390C] discere potest. Et initia mensium, mutationesque horologiorum et climatum, et ad sciendos canones Ptolomaei, alia etiam quamplurima, quae hic prooemiare superfluum est, cum in sequentibus [Col. 0391A] competentius patefiant. Unde non tantum laetabitur lector, quantum mirabitur. Sed omni nisu nomina subsequentia et alia subscripta inquirat, et inquisita in arcula cordis tenacius retineat tunc sine scrupulo aliquo plana erit via ad inveniendum praetaxata.

His ita praelibatis non pigritia exterritus, de ejus perigraphiis architectonica seu mechanica ratione comparatis, eorumque nominibus, ne multa scribendo offendam, compendiose dicam, et ut maturius promissa impleam.

CAPUT II. Descriptio perigraphiarum.

Est quidem walzachora tabula ad coeli rotunditatem conformata, cujus utraque superficies aequali [Col. 0391B] spatiorum interstitio quadrifidis ab ipso centro per diametrum fusis lineationibus partita est, id est coluris, qui tam ab orientali, quam a septentrionali vertice in diversa deducti quaternas in partes zodiacum dividunt, ita ut unus per Arietem et Libram, alter per Cancrum et Capricornum permeent. Ipsum autem centrum harum trajectum secatione linearum a littera designatur. Quarum linearum sinistram b adnotatam Almarech, id est, orientalem ab ortu siderum et diei, dexteram autem, ubi est c Almagrip, id est, occidentalem ab occasu siderum et diei appellant, et est illa quae ducitur de Oriente ad Occidentem, quam etiam solaris designat radius in primo ortu, aut umbra gnomonis Superiorem autem, cui d ascribitur, Walzazene, id est, lineam meridianam, [Col. 0391C] eo quod sol, ipsa ascendendo attacta, sex dimensis horis meridiem efficiat, et descendendo ad occasum vergere incipiat. Inferiorem autem, ubi est e, Cathezenuel, id est lineam aequalitatis vel mediatricem sphaerae, et est illa quae a Meridie ad Septentrionem protenditur, quam radius solis, vel umbra gnomonis solstitialis, in tropico aestivo designat, in cujus antica planitie trifidi zodiaci inscribuntur circuli, quorum unum aequinoctiali ratione medio collocatum cursus Arietis et Librae sine deviatione notat. Qui etiam aequinoctialis dicitur, eo quod ibi pari compensatione lucis noctisque spatia dimetiantur. Dicitur et eclipticus. Nam dum inibi sol lunaque pariter coeunt, quilibet eorum necesse est ut eclipsim patiatur.

[Col. 0391D] Ex duobus autem terminalibus unum cernis inferiorem circulum in confinio centri circumactum, qui, naturali observata ratione, quantum centro est vicinior, tantum circumactione contractior; qui circulus Canceri tropicus aestivus dicitur: in extremis tabulae horis dilatiore circulatione circulus Capricorni, id est, tropicus hiemalis inscribitur. Quorum inscriptiones, ad instar coelestis sphaerae collocatae, signiferi latitudinem circuli includunt, et solis caeterorumque planetarum cursibus limitem ponunt. Inter quos extremos orbes in plaga septentrionali artificiosa rationis positione hototaltasab, id est, breves horarum lineae aequa intervallorum partitione instruuntur, ita ut interiori angustia extracta decurrendo [Col. 0392A] per latitudinem exterius amplius pateant. Quarum media est linea diagonalis Meridiei, cujus ex utrisque partibus simul cum ipsa geminatis senis duodecim horarum meta constituitur, et impressis nominibus singulae denotantur, et haec nomina sunt illorum Arabica, quae subtus vides inscripta formulae. Quarum linea dextera antemetidianas, sinistra autem postmeridianas horas cauta discretione insignat, et diligenter inhaerentibus obtutibus adhibito horoscopo demonstrat.

  • XII Ethesiafer.

  • XI. Aldimata.

  • X. [Col. 0392B] Alhansira.

  • IX. Ethezea.

  • VIII. Ethemima.

  • VII. Escebea.

  • [Col. 0392A] I. hora. Elewiul.

  • II. Athenia.

  • III. [Col. 0392B] Atheziza.

  • IV. Arrabea.

  • V. Alcamiza.

  • VI. Escendelisza.

In superiori autem medietatis regione hemicyclos et integros etiam orbiculos artificiosa industria machinati sunt, quos dicunt Omucantarath, id est progressionarios solis, qui frequenti circuitione et crebra retorsione, alii extractiores, alii contractiores, certa et necessaria locatione coronantur, in quibus magna instrumenti hujus consistit efficacia. In quorum intervallis gradus ascensus et descensus solis [Col. 0392C] diurni et menstrui geminato in utrisque partibus 90 permetiuntur. Sunt ergo in hac walzacora quindecim orbiculi, quibus singulis sexquipertitis 90 completur numerus, id est quadrans totius circuli. Qui tamen orbiculi simul cum numero secundum horologiorum mutationes pro situ locorum et climatum aut majorantur aut minuuntur, quod alias lucidius clarebit. Cujus in extremis coronata labris gyratione prominens umbo tenaci soliditate affigitur, quem dicunt Alnogiza, qui in altum porrectus eminentes aliorum climatum tabulas in se suscipiendo concludit. Ad quas concipiendas frons ejus parvo terebratur foramine, cui acuta tabularum infiguntur capitula: Quod foramen meridianae respondet regulae. Cujus crassitudo non altius extollitur quam [Col. 0392D] tabularum capacitas.

Dehinc ejus exstanti laterali vertice perforato suspendiculares inferuntur circuli, vel magis incatenantur. Quibus cohaerentibus quandolibet, ad radium solis percipiendum sublevatur; cujus etiam epiphania summa diligenter polita dividitur per partes tetragonas partibus 360 aequatis per quinquepertita intervalla; quae, si subtili discernuntur partitione, ad multiplices pertinent utilitates, ex quarum impressa ratione, quod praecipuum est, certissime naturales noctium et dierum cognoscuntur horae cum augmentis et detrimentis, ut in sequentibus aptius admonebitur.

Eisdem etiam perigraphiis caeterae exarantur tabulae, [Col. 0393A] quorumlibet sint climatum, quamvis paulisper pro locorum et climatum mutatione ipsi almucantarath varientur. De qua varietate certa ratio dabitur in suo loco. Quibus tabulis supersidet Alhancabuth, id est versatile volvellum, quod manuali versatione ad demonstrandam coelestis sphaerae volubilitatem et ad demonstrationem horarum volvit. Nam ejus versationibus et gradibus solis, eisque respondentibus horoscopis per partes signiferi circuli certis locis designatis lucidissimae horarum proprietates patefiunt, et correptiones et crescentiae noctium et dierum probantur. Est enim illud excavata machinatione insculptum secundum interstitia praedictorum circulorum et positionem stellarum fixarum, per quas horae noctis dignoscuntur. Sunt certe in [Col. 0393B] ipso tres circuli, quorum interior in duos hemicyclos per diametrum partitus est, quibus lineali divisione sextatis senis signis duodecim signorum numerus redditur. Quo superposito impellente versatione videbis Arietem et Libram medium circulum, Cancrum et Capricornum terminales currendo denotare circulos. Est etiam ita naturaliter dispositum ut in septentrionali parte sublimetur, in meridiana autem ad confinia inferiorum demergatur. Nam arctius hemisphaerium ab Ariete initiatum, etsi minorum correptione spatiorum contractum est, de tamen dilatando per verna ascendit signa, et in summo Cancro posita solstitiali linea denotatur. Hinc eadem circuitione dies contrahendo per aestiva digrediens signa in aequinoctiali terminatur Libra. [Col. 0393C] A Libra majus hemispherium initiatum et dilatata circuitione depressum autumnales corripiendo dies ad Capricorni solstitium perveniet. Hinc brumali circuitione ad Arietis signum reducitur, in cujus circuli lateribus [ in marg., vel laterculis] diligenti partitione signorum partes distinguuntur. Nam unumquodque signum quinquepertitis discernitur intervallis, quibus quinis data sena tricenarium denominant; et sic per ordinem progredientia zodiaci adimplent numerum. In quo etiam acuti machinati sunt denticuli, qui certis in locis collocati stellas adnotant fixas, per quas noctis cognoscimus horas, quae propriis etiam nominibus Arabicis inscripti sunt. In cujus rotunditate vel rotunditatis fronte exstans est denticulus super Capricornum [Col. 0393D] positus, et ad ipsum umbonem porrectus, qui calculando summam numeri in epiphania umbonis positi naturales discriminat horas. Qui dicitur almeri, id est calculator, et illud halbancabuth desuper positum tabula involutionem contegit.

Jam vero antica descripta planitie ad posticam vertitur stylus, in qua signorum et mensium habentur notitiae. Nam in interioribus circulis cauta discretione, singulis mensibus, proprii subscripti sunt dies. Quibus mensibus signa singulis attinentia lineali divisione superposita sunt. In exterioribus labris tabulae partes zodiaci per quadras denotantur [Col. 0394A] plagas propriis distantiis, vel per quinquepertita intervalla per sena distributae signis, quae omnia visu potius quam dictu deprehendi possunt.

Habetur etiam ibi Alhidada, id est verticulum, quod nos radium dicere possumus, quod ad instar regulae extensum superponitur tabulae. Cujus in capitibus binae sunt erectae pinnae, quae ad accipiendum solis radium et stellarum fixarum; seu ad geometricalium scientiam mensurarum sibi respondentia bina habent foramina, quod tactu cum torquetur, itu et reditu altitudinem solis providis demonstrat obtutibus.

Est etiam Alchitob, id est vectis rotundus, qui ipsi Walzacorae in medio perforatae ad constringendum climatum tabulas infigitur. Cui in summo perforato [Col. 0394B] alter cuneus et parte Alhancabuth transverse inseritur, quem Alferaz, id est caballum, dicunt, eo quod instar caballi formatus sit. Etiam, ut lucidius quivi, ejus perigraphias compendiose explicui, excepto uno tetragono, de quo in loco suo uberius dicam. Sed haec res tectis innexionibus intricata est; nec omnibus ad intelligendum enodabilis, praeter eos qui usualem habent in his exercitationem. Si quis autem dicta aut dicenda parum ex scriptis intellexerit, ipsam rem probet, et procul dubio reperiet satis diligenter omnia dicta esse. His ita praetaxatis vota persolvendo, qualiter haec exercitemus, dicam, et in primis de artificialibus horis dici et noctis.

CAPUT III. De colligendo signo et gradu solis.

[Col. 0394C]

Si certissime horas naturales sive artificiales diei et noctis cupis scire, oportet in primis ut scias in quo signo sit sol et in quoto decano aut gradu ejusdem signi. Hoc quidem etsi multiplicibus calculationum rationibus scire queas, tamen absolutis ex hac figura maxima solertia acquisita cognosces quam hic subscribere non ineptum autumo, dum locus et ratio postulat, et ita in Arabico habeatur. Habet enim haec figura in latere uno nomina mensium praetitulata; altero vero latere dies mensium per numerum; media in superficie totius circuli zodiaci signa cum gradibus partium. Et dum vis per hanc scire signum et gradum solis in quolibet die, considera in utroque latere praesentem mensem, [Col. 0394D] et ejusdem mensis praesentem diem, et ita binis altrinsecus lineis ingredere usque ad proselidem angularem , et quotum inibi reperies numerum desuper in eadem linea considerato signo, ipse est gradus solis quem requiris.

Si vis aliter scire, transactis diebus, praesentis mensis quotlibet fuerint, adjicias 15 per quos simul collectos computare incipies a primo gradu signi pertinentis ad ipsum mensem per quinquepertita intervalla, et ubi defecerint, ipse est gradus solis, quem quaeris, verbi gratia: jam peractis 20 diebus Aprilis adjicias 15, et computando collecti erunt 35, [Col. 0395A] Et modo incipias per hunc numerum computare a primo gradu Arietis, qui constat Aprilis, et computando pervenies ad quintum Tauri gradum. Nam Arieti datis 30, remanent Tauro 5. Et dices: quia in vigesimo die Aprilis sol est in quinto gradu Tauri. Per astrolapsum autem taliter scies. In postica ejus planitie considera dies mensium et partitiones signorum, et Alhidada pone super diem praesentem in quo es, et quemcunque gradum exterius summitas [Col. 0396A] Alhidadae denotaverit, ipse est gradus solis quem quaeris; ut puta si posueris Alhidada super vigesimum diem Aprilis, ejus summitas quintum gradum Tauri insignat. Quem gradum ex alia parte in Alhancabuth in suo loco denota. Hoc in loco admonendum est ut progressio calculationis tuae in his secundum solis circuitionem contra mundum fiat, quasi a dextera ad sinistram. Nam Chaldaica astutia seu calculando seu scribendo ita progreditur.

[Col. 0395]

Dies.Jann.Febr.Mart.April.Maius.Junius.Juli.Aug.Sept.Octob.Nov.Dec.
Mensium.Capricornus.Aquarius.Pisces.Aries.Taurus.Gemini.Cancer.Leo.Virgo.Libra.Scorpius.Sagitt.
1161616161616161616161616
2171717171717171717171717
3181818181818181818181818
4191919191919191919191919
5202020202020202020202020
6212121212121212121212121
7222222222222222222222222
8232323232323232323232323
9242424242424242424242424
10252525252525252525252525
11262626262626262626262626
12272727272727272727272727
13282828282828282828282828
14292929292929292929292929
15303030303030303030303030
Aquarius.Pisces.Aries.Taurus.Gemini.Cancer.Leo.Virgo.Libra.Scorp.Sagitt.Capric.
16111111111111
17222222222222
18333333333333
19444444444444
20555555555555
21666666666666
22777777777777
23888888888888
24999999999999
25101010101010101010101010
26111111111111111111111111
27121212121212121212121212
28131313131313131313131313
29141414141414141414141414
30151515151515151515151515

CAPUT IV. Ad inveniendum nadair solis.

[Col. 0395B]

Gradu solis invento et in Alhancabuth adnotato, nadair Ascemath, id est oppositum solis, invenire debes, quod nos horoscopon dicere possumus, eo quod inspiciendo horas designat. Fit autem horoscopon per diametrum sphaerae in sexto quidem signo, a signo solis tota parte sexti signi, quota parte signi sui gradus sit solis, hoc est, a gradu solis ad centesimam octogesimam partem, quod est diametrum hemisphaerii, quod naturalis ratio necessaria parilitatis circuitione peragit. Invenies autem sic per Astrolapsum nadair.

[Col. 0396B] Gradum solis jam insignitum in Alhancabuth pone super primum Almucantarath aut super lineam orientalem, et considera quod signum et quis gradus ultimo Almucantarath vel lineae occidentali immineat. Ipsum enim nadair solis.

Poteris et per Alhidada utrumque, id est, gradum solis et oppositum ejus simul invenire, consideratis ex utrisque ejus partibus summitatibus, quod satis indaganti patet; quia, sicut cum gradu solis semper dies oritur, ita cum nadair solis nox. Insuper et ortus diei et noctis per diametrum hemisphaerii [zodiaci] fiunt. Nam de 180 partibus hemisphaerii 5 gradibus horae cuique attributis dies clauditur. [Col. 0397A] Est nempe eadem et par versatio orientium et occidentium per horizontem coelestis sphaerae, ut per astrolapsum probari potest. Quibus inventis, impressam notationem diei et noctis diligenter impone. Nam harum cauta administratione alia omnia facile patebunt.

CAPUT V. De concipienda solis altitudine et caeteris horis diei.

Dehinc si vis scire certas horas diei, debes invenire altitudinem solis, quam Arabice Erufamazeat appellant, qualibet hora volueris. Dicimus autem altitudinem solis cursum ejus, per quem ipse a primo suo ortu paulatim quasi per gradus impetu mundi contraeunte a terra recedens ad altiora ascendendo spatia coeli, vel descendendo ad inferiora [Col. 0397B] procedit. Nam adhuc dum summitas ejus vix ab horizonte procedit, si astrolapsum adhibueris, videbis insidiente Alhidada lineae orientali inevitabiliter radium solis ambo ejus foramina perlustrare, hinc ascendendo altiora visitare et usque ad meridianam pervenire lineam, descendendo in eadem ortus sui linea occumbere.

Quota autem sit solis altitudo qualibet hora, sic inquisitione procedente invenies. Accepto astrolapsu intentius temet oppone soli, ita ut sinister humerus soli sit objectus, ipseque astrolapsus de manu tua suspendatur dextera versa ad te ejus postica planitie, et ipsum Alhidada diligentius oculis solis oblatum crebra vertigine torqueas itus et reditus, quoadusque solis radius ambo normaliter perlustret [Col. 0397C] foramina. Quo viso diligenter mentis et corporis inhaerentibus obtutibus, fida adnotatione ab orientali linea per quinquepertita intervalla computando designes numerum, quem summitas Alhidadae in 10 denotat partibus. Quotuscunque vero est numerus, tota est altitudo solis.

Quo fideliter observato et memoriae commendato, verte anticam planitiem astrolapsus ad te, eumdemque numerum in altitudine solis deprehensum inter ipsos sesquipertitos adinveni sic. Da unicuique intervallo 6, a primo incipiens Almucantarath, quoadusque acceptum reperias numerum, si est ante meridiem, in orientali parte; si post meridiem, in occidentali parte. Quo invento gradu solis in Alhancabuth insignitum superpone altitudini solis, et inferiori [Col. 0397D] regione considerato nadair solis, cui supersidet horae, ipsa est praesens hora quam quaeris. Similiter singulis quibuslibet horis diei experire veritatem sive per aestivum sive per hibernum tempus nulla ancipiti ratione intervacillante. Hoc dignissimum ad diurnum horarum celebrandum officium, et pernimium ad scientiam videtur utile, quanto gratius et decentius cuncta tunc procedunt, dum cum summa reverentia debitis horis sub regula justi Judicis, qui in nullo vult falli vicissitudinis obumbraculo, Dominica ministeria convenienter peraguntur.

CAPUT VI. De altitudine stellarum et horis noctis.

His ita cura acquisitis et per certissimas horas [Col. 0398A] diurnis peractis officiis, confestim flagranti indagatione stellarum fixarum altitudines nocturnalium horarum indices providus horoscopus advisere debes. Nam sicut per solarem altitudinem diurnae inveniuntur horae, sic per stellarum fixarum nocturnae eliciuntur horae.

Hoc in loco admonet ratio aliquid dicere quae sint, ubi sint, quot sint, et de formatione seu vocabulis earumdem interserere. Sed, dum hic brevitati studetur, ne nimio hiatu abigatur intentio, in sequenti quanto competentius, tanto uberius hoc declarabitur [vide inf., cap. 17] . Altitudinem autem cujuslibet stellae taliter exquire: sublevato Astrolapsu tantum ipsum Alhidada coaptando torqueas, quoadusque quamlibet stellarum fixarum tunc apparentium [Col. 0398B] et in astrolapsu designatarum certa unius oculi inspectione per ambo contempleris foramina. Qua visa ejusque altitudine demonstrante Alhidada adnotata eamdem altitudinem inter Almucantarath coaequa, in ipsa parte in qua accepisti stellam. Cui altitudini in Almucantarath caput ejusdem stellae superpone, et considera quam horam gradus solis demonstret, quia ipsa est quam quaeris. Sed hoc observa, ut per nadair solis horas diei, per gradus solis horas noctis discas.

CAPUT VII. De distinctione horarum per quatuor plagas.

Quatuor sunt plagae mundi, quarum una scilicet septentrionis nunquam nostris in locis recipit in se [Col. 0398C] solem. Idcirco per alias tres, id est orientalem, meridianam, occidentalemque, quae admittunt solem, duodecim distribuuntur horae, unicuique quatuor. Nam ter quatuor duodecim reddunt. Datur orientali plagae 1 2 3 4; meridianae 5 6 7 8; occidentali 9 10 11 12. Ex quibus horis duae semper sunt sub uno numero vel mensura, exceptis sexta et duodecima. Nam sicut sexta propter summum solis ascensum, ita et duodecima propter infimum descensum nequeunt caeteris numero vel mensura coaequari. Nam sexta in summo ponitur; et quinta cum septima, quarta cum octava, tertia cum nona, secunda cum decima, prima cum undecima mensuratur; remanet duodecima in occasu posita.

[Col. 0398D]

CAPUT VIII. De horis aequinoctialibus et inaequalibus.

[Col. 0399A]

Hactenus artificialibus horis digestis de aequinoctialibus et inaequalibus deinceps dicam. Et in primis dicam quomodo dividuntur 360 partes per horas aequinoctiales et inaequales, quas Arabes Muzzewine, id est aequales dicunt, et Ezemenie, id est inaequales.

Si vis scire quot horae Muzzewine habeantur in toto circulo zodiaco, id est 360 partibus, divide medietatem ejusdem numeri, 180, per 12 horas aequinoctiales, sic ut unicuique horae 15 partes, id est, tria quinquepertita intervalla attribuas, et procul dubio reperies in ipso hemispherio 12 horas aequinoctiales. Similiter in altero si feceris, totidem [Col. 0399B] adnotabis. Nam 15 viginti quatuor 360 sunt. Unde semel revoluta tota sphaera in die et nocte viginti quatuor horae reperiuntur.

Si vis autem scire quot horae Ezemenie, id est inaequales, in eodem numero fiant, da unicuique undeviginti partes, et nimirum reperies in toto circulo 19 horas inaequales, et ideo hora aequinoctialis 15 partes habet, quia, multiplicatis 15 per 24, erunt 360. Nam totidem horae reperiuntur per 360 partes, quot horae sunt in die naturali. Dicuntur horae aequinoctiales, quae solummodo duobus diebus in anno coaequantur, illis scilicet quibus sol est in prima parte Arietis et Librae. Caetero autem tempore dicuntur inaequales, propter mutuam alternationem correptionis et depalationis: quae alterna mutuatio semper [Col. 0399C] infra unius signi partes, id est 30 variatur. Nam brevissima hora ezemenia non minus quam usque ad undecim partes decrescit: longissima autem non plus quam undeviginti partes excrescit. Unde 19 partes sibi attribuuntur, quae tamen aut crescendo aut decrescendo ad aequinoctialis horae partes, id est 15 recurrunt.

CAPUT IX. De partibus inaequalium horarum diei.

Si vis scire partes inaequalium horarum diei, pone nadair solis super primam lineam cujuslibet horae. Quo facto, considera diligenter, et assigna partem, quam denotaverit Almeri in 360 partibus. Post admove nadair ad postremam ejusdem horae lineam, et quotcunque partes infra suos limites computaverit [Col. 0399D] Almeri, tot sunt partes inaequalium horarum diei.

CAPUT X. De partibus inaequalium horarum diei.

Si vis scire partes horarum noctium, fac cum gradu solis sicut fecisti cum nadair; scilicet superposito gradu primae lineae cujuslibet horae, denota locum ab Almeri designatum. Hinc ad postremam revoluto, quot gradiendo solis gradus designat Almeri, tot sunt partes quas quaeris. Sed hoc praevide ut per nadair partes horarum diurnalium discas: per gradum autem solis nocturnalium. Et si quaeris scire, expertis diurnalium horarum partibus, quot nocti remanserint, minue easdem de 30, et quot remanserint, [Col. 0400A] tot sunt partes nocturnalium horarum; et econtra abstractis de 30 nocturnae horae partibus supersunt diurnae partes, quia harum alterna mutatio correptionis et depalationis, ut dictum est, infra 30 versatur.

CAPUT XI De indaganda quantitate orbis diei.

Cum autem quaeris scire quot horas aequinoctiales habent dies vel nox, vel quot plures nox aut dies aequinoctiales horas habeat, primitus indagandum est tibi quantus orbis diei ac noctis sit. Dico autem orbem diei, quantum sol a primo ortu usque ad occasum cum conversione sphaerae transiens in 360 partibus singulis diebus permetitur, et noctis dico orbem, qui remanet. Quem taliter reperies: superposito [Col. 0400B] gradu solis super primum Almucantarath in parte Almarech locum Almeri caute designa. Quo designato, transmitte gradum praedictum ad postremum Almucantarath in parte Almagrip, et denuo locum Almeri designa, et quantus est arcus a priori loco usque ad secundum locum Almeri, ipse est orbis, quem quaeris.

CAPUT XII. De quantitate orbis noctis.

Eadem ratio est inventionis de orbe noctis per nadair solis. Nam ut per gradum solis circulus dici, sic per nadair circulus noctis incunctanter, quando libet, acquiritur. Invento quippe orbe diei, quod remanet de 360 partibus, orbis noctis est.

CAPUT XIII. Quot sint horae aequinoctiales?

[Col. 0400C]

Cum quaeris scire quot aequinoctiales horae sint diei, orbem ejus divide a primo loco usque ad secundum per partes horarum aequinoctialium, id est per 15, quot sunt tria quinquepertita intervalla sic ut unicuique horae 15 partes attribuas, quoadusque poteris; et quot horas per partes sic calculando invenies, tot horae sunt aequinoctiales diei. Sic etiam considerabis detrimenta et augmenta dierum ac noctium.

Eadem quoque divisione noctis orbem considerabis et invenies horas noctis. Quod liquidius indaganti patet. Nam ablatis horis diei de 360 partibus, remanent horae nimirum noctis; quae horae, ut praedictum [Col. 0400D] est, semper inaequales sunt, nisi duobus diebus aequinoctialibus, tuncque ad aequalitatis parilitatem redeunt. De quarum alternatione mutuisque incrementis et detrimentis quamplurimi auctores satis liquido tractant. Quocirca his hic supersedetur. Si quis hoc perfectius rimari nititur, Canones Ptolomaei appetat, ubi horum omnium affluentiorem poterit potare fontem

CAPUT XIV. De percipienda vicinitate aurorae.

Si quaeris scire quam prope sit aurora, accipe cujuslibet altitudinem stellae in astrolapsu scriptae, et caput ejusdem stellae superpone acceptae altitudini in qualibet plaga, et considera ubi sit nadair solis. Si [Col. 0401A] est super decimum octavum Almucantarath ex parte Almagrip, ecce aurora.

CAPUT XV. De percipiendo quolibet tempore cujusque signi ortu et occasu.

Qualibet hora diei si volueris scire quod signum, vel quota pars, vel stella oriatur vel occidat, accipe altitudinem solis, super quam transmitte gradum solis, in qualibet plaga sit. Quo facto, considera quod signum ejusdemque signi quota pars vel stella primo Almucantarath supersideat, illud nimirum oritur; et quod ultimo Almucantarath, illud quippe occidit, quod est 7 ab Oriente. Et quod lineam meridianam designat, ipsum medium coelum super terram; et quod septentrionalem, medium coelum infra terram [Col. 0401B] occupat. Ita faciendo cognosces situs et motus siderum sine ambiguitate.

Sic quoque nocte colligas. Accipe altitudinem cujuslibet stellae in astrolapsu scriptae, cujus altitudini suppone caput ejusdem stellae, et considera lineas plagarum. Nam ipsae demonstrant quod quaeris.

CAPUT XVI. In quo signo sint stellae.

Cum vis scire in quo signo sit quaelibet horarum stella, cujus signum quaeris, ejus caput lineae meridianae superpones, et quod signum ipsi supersidet, in hoc consistit ipsa stella. Nam quod lineam designat, eamdem stellam occupat.

CAPUT XVII. De vocabulis stellarum Latinis et Arabicis.

[Col. 0401C]

Hic locus et ratio postulat promissa solvere, scilicet ut de stellis horarum dicam, quotae sint, ubi sint et de vocabulis et formationibus earumdem. In Temone majoris Plaustri, quod ita formatur est una horarum stella, quae Arabice dicitur Benenaz, scilicet prima in Temone, et est in astrolapsu. Post quam est Almarech, id est artophylax talis stella praelucida. Hanc sequitur corona ita formata cujus in medio est stella lucidior, quam dicunt Mirmur, vel Elfeca. Est et in Lira alia lucidior sic formata , quam dicunt Alwagakha. Post quam est Archeitus, vel Alrif , vel ita , et est [Col. 0401D] in Cygno. In Auriga duae sunt lucidiores, Menreb, Alroech, id est Humerus, et Rigel, id est pes , vel ita * est Pegasus, in quo habetur una talis , quam dicunt Alferaz. Telum est ita cujus in medio est una, quam dicunt Alhadib. In Cygno autem medio ima est, quam dicunt Alceir. In Tauro est una ita lucidior , quam dicunt Aldebaram. In Geminis habentur duae Alhaioch Algeuze, id est humerus et Rigel, id est pes. In Leone duae Aldiranai, id est frons . Illa scilicet est minor et inferior, et Calbalaceda, id est cor, superior et lucida. In Scorpione Calbalagraf id est cor Scorpionis. In Aquario habetur una, quam dicunt Benebalgedi. [Col. 0402A] In cauda Capricorni est Delphin, quae est in astrolapsu talis , est Denehcaitoz et Panta, id est cauda et venter cujusdam animalis, quae aut raro aut nunquam in nostris climatibus cernuntur, et sunt ita , est Vigel et Alhabor. Quid autem dicam de his, dum a nobis minime videntur? Est Algomeiza Aldirnam, de quibus varie autumant, ideo quasi dubium praetermitto.

Sunt praeter has duae Ganamalgurab, Albazal, vel Alhimech in Centauro, quibus Chaldaei satis ad discernendas horas utuntur, a nobis autem rarissime videntur, et dum videntur duabus aut tribus horis apparent. Aliae quamplurimae habentur ad discernendas horas, quas modo silebo, eo quod eis non indigemus, [Col. 0402B] si praetaxatas bene cognoscimus

CAPUT XVIII. De descriptione climatum, et eorum invenienda latitudine.

Hic danda est ratio et utilissima et valde necessaria, et si ejus expers fueris, minime ad horarum scientiam pervenies. Est quippe sciendum quomodo mutationes climatum, vel in quo tu sis. Nam sicut propter situm terrae non idem meridies fit ubique, ita eadem horologia esse nequeunt. Sunt enim secundum terrae positionem et discretiones climatum mutanda horologia, de quorum mutationibus Ptolomaeus et Eratosthenes satis lucide tractant. Marcianus quoque non solum de mutationibus climatum, sed etiam de singulorum meridie et altitudine seu [Col. 0402C] horis aequinoctialibus satis expedit. Cujus scientiam et Arabicam non est inutile scribere.

Discretiones climatum et mutationes horologiorum per istam sententiam taliter scire poteris. Dum quaeris in quo climate sis, vel quo horologio uti debeas singulis in locis in Martio mense, cum sol sit in primo gradu Arietis, vel in Septembri, cum sol sit in primo gradu Librae, quia tunc aequales sunt dies ipsorum mensium, considera ubilibet quota sit altitudo solis in meridie, et quantum minus sit a 90, et quotus numerus est, qui minus est a 90, tota est altitudo ipsius climatis in quo es. Et tunc considera in qua tabularum inscriptus sit idem numerus, qui deest a perfectione 90. Nam subtus Almucantarath scripti sunt meridies, secundum latitudinem [Col. 0402D] climatum, et quotum, vel in qua reperies, ipsum est clima in quo es, et meridies ejus ipsaque tabula, quae numerum continet, ad idem clima pertinet. Per 8 reperies altitudines climatum. Nam additis 8 ad 15, erunt 23; quae est altitudo secundi climatis. Hinc secundum numerum tabularum semper minuendo unitates octonarii, et quod ab octo remanet, addito latitudini, ordinatim reperies latitudines, ut inter secundum et tertium clima abstrahas unum ab 8 remanent 7, inter tertium et quartum unum, et sic deinceps.

Climatis primi latitudo 15 gradus et 20 minuta, et dies ejus longus 13 horarum aequinoctialium.

Climatis secundi latitudo 23 gradus et 15 minuta, [Col. 0403A] et dies longus 1 horarum 30 minutorum, quae sunt medietas horae.

Climatis tertii latitudo 30 gradus et 22 minuta, et dies ejus maximus 14 horarum.

Climatis quarti latitudo 36 gradus 9 minuta, et dies ejus longus 14 horarum et medietas horae, quae est 30 minuta.

Climatis quinti latitudo 41 gradus 66 minuta, et dies ejus longus 15 et medietas horae, quae est 30 minuta.

Climatis sexti latitudo 45 gradus 51 minuta, et dies ejus longus 15 horarum.

Climatis septimi latitudo 48 gradus et 32 minuta, et dies ejus longus 16 horarum.

CAPUT XIX. Quomodo orbis in septena partitus sit climata, et ubi initium et finis eorum.

[Col. 0403B]

Initium primi climatis est ex parte orientali ab Oceano, ubi sunt ostia Gangis fluvii, et ambulat per Indiam et Asiam, et universos terminos ejus ex parte Euri usque ad insulam Taprobanem, quae est in Oceano Indico, ad ejus insulae civitates decem caeterasque plurimas; et sic ab Oriente extenditur usque ad mare Rubrum contra meridiem, scilicet Antiochiam armatam, Piternnatam, [Pitinnatam vel Pitanen] vel Bitinniam et Persidam, et aliquas civitates Assyriae, Alexandriam Persidae, et mare Persicum et terram Arabicam et usque ad Aegyptum, et terram Aethiopiam fluviumque Nilum et Meropis [ vel Merois] insulam, de qua etiam unum clima Merois [Col. 0403C] appellatur. Deinde in Africae partibus a Meridie per Garamantes fluviumque Geon et montem Astrixi, et per deserta arenosa et caeteras partes et per Mauros Matibienses, et sic in Occidentem usque ad Oceanum ibique terminatur.

Initium secundi climatis est ab Oceano de parte Orientis ab insula Costra, et transit per Parthiam ejusque terminos et Persiae aliquas partes, contra septentrionem montem Sinai, et contra meridiem deserta magna Sodomae et Gomorrhae, Alexandriam Aegypti, gentes Libyae, partimque Aegyptum inferiorem, et sic extenditur per Tripolitanam usque ad Mauritaniam.

Initium tertii climatis est in oriente ab Oceano de monte Timavo, et ambulat per Antiochiam ejusque [Col. 0403D] cunctos terminos, transitque fluvium Physon, tenetque Aracusiam et Albaniam, partimque Mesopotamiam et Gatogoras: unde et ipsa nuncupatur Damascum, transitque mare Mortuum et partim Libyam Cyrenaicam, et sic per diversos partium terminos, quos longum est ediscere, usque ad Oceanum Occidentis protensum [ cod., protensa] finitur.

Initium vero quarti climatis est in Oriente, tenetque in capite partim simul cum quinto Scythiam et transit montem Caucasum et partitur, accipitque cum tertio partem Mesopotamiae et cum quinto Cappadociam, et transit fluvium Jordanis et Galilaeam, partim occupat Jerusalem cunctosque suos terminos, et sic ad Occidentem protensum partitur [Col. 0404A] Cyrenen cum tertio, tenensque Leptim magnam et partim Numidiam, Tingitaniam caeterosque terminos usque ad Oceanum, ibique terminatur.

Initium quinti ab Oriente mare Caspium et partim Scythiam tenet, partitur Armeniam cum sexto, transitque montes Ceraunios, pariter Galilaeam cum quarto, et tenet Samariam, montem Carmelum et venit usque ad mare Mediterraneum et insulam Sardiniam, Carthaginemque et partim Numidiam, et sic protenditur per Tingitaniam et per insulas maris Mediterranei usque ad Occidentis Oceanum, ibique terminatur.

Initium sexti ab Oriente a mari Caspio partitur Armeniam, tenet primam Macedoniam totam cum universis terminis suis et insulas Magni maris, transitque [Col. 0404B] Mediterraneum mare, et partitur Arcadiam cum septimo, et contra Meridiem occupat Salernam, Neapolim, et Romaniam et Romam alteram, et extenditur per Italiam et Germaniam, partitur cum septimo Franciam majorem, et sic ad Occidentis cunctas protensa regiones vindicat sibi totam Hispaniam, in ipso Oceani limbo terminatur.

Initium septimi ab Oceano orientali habens in primis contra Septentrionem Albanos, deinde Thraciam et Smyrnaeos campos, transitque mare Ponticum et Aegaeum. Ibi celsam habet Constantinopolim partesque Graeciae, et contra Meridiem partim Arcadiam, totam Thessaliam; contra Septentrionem Daciam et gentem barbaricam, partim Franciam majorem, Brittanniam, Scotiam, terram Anglicam, [Col. 0404C] Gallias. Sic ad Occidentem protensa usque ad basilicam S. Jacobi apostoli, ibique in Occidenti Oceano terminatur. De insulis, quas Cycladas appellant, dubium est cui deputentur climati, quas diligens inspector walzacorae, si in ipsis fuerint insulis, absterget, quod cuilibet probandum dimittitur. Hae distributiones climatum et latitudines secundum Arabicos fiunt auctores.

CAPUT XX. Ut scias si sit ante vel post meridiem.

Quando quaeris scire si est ante meridiem aut post, accipe altitudinem solis in dorso astrolabii, et vide si descendit sol in ipsis 90 ordinibus. Si ascendit, est ante meridiem; si descendit, post medium diem.

CAPUT XXI. De inveniendis in dorso Astrolabii horis.

[Col. 0404D]

Quando vis scire in dorso astrolapsus horas, in primis scias quantum sol debeat ascendere in ipsa die qua volueris horas probare, et ipsam ascensionem vel altitudinem solis a primo gradu ortus solis usque ad ultimum partire per 6 partes ipsasque partes per signa, et, dum sol pervenerit ad ipsa signa in Alhidada, scias sic horas certas usque ad 6; post 6, retorna descendendo usque ad occasum. Sed tu, lector, si diligenter animadvertere quaeris, tu ipse per praedictam walzacoram, id est planam sphaeram, diversa poteris fabricare horologia.

LIBER SECUNDUS .

[Col. 0405]

CAPUT PRIMUM. Demonstratio componendi cum convertibili sciothero horologici viatorum instrumenti.

[Col. 0405A]

Componitur quoddam simplex et parvulum viatoribus horologicum instrumentum, quod in modum teretis et aequalis grossitudinis pali seu cylindri formatum atque suspensum in summitate transversim orthogonaliter affixum, et circumvertibilem habet sciotherum. Quo per gyrum in latere lineatas per singula 12 signa vel menses umbra sua certas attingat et determinet horas. Cujus mensuram, prout astrolabii ratione potui invenire, sicut jussisti, charissime frater Werinheri, dilucide, ut possum, tentabo describere.

In primis itaque circuitum ejus in sena intervalla [Col. 0405B] ductis a summo deorsum lineis divido, et his senis signis, in quibus dies crescunt, id est Capricorno, Aquario, Piscibus, Ariete, Tauro et Geminis inscribo, et inde revertens reliqua decrescentium itidem dierum signa sibi in quantitate diebus comparibus compleo, Cancrum videlicet Geminis, Tauro Leonem, Virginem Arieti, Piscibus Libram, Aquario Scorpium, Sagittario Capricornum. Deinde, quia in medio singulorum singuli menses ordiuntur, praefata signorum sex intervalla in duo itidem ductis, [Col. 0406A] ut prius, lineis singula divido, et ita 12 in toto circuitu intervallis effectis primum horum, quod videlicet Sagittarii postrema et Capricorni principia continet, decimo mensi, in cujus medio solstitium hiemale contingit, deputo. Sequenti bina intervalla Januario ejusque compari Novembri tribuo. Quartum cum quinto Februario et Octobri; sextum et septimum Martio et Septembri; in quorum medietatibus bina aequinoctia veniunt Ariesque et Libra initium sumunt. Dehinc octavum cum nono Aprili et Augusto; cum decimo undecimum Maium teneant et Julium. Duodecimum, quod restat, quod videlicet et Geminorum extrema et Cancri prima gestat, Junium cum aestivo in medio sui Solstitio accipiat.

[Col. 0406B] His duodecim intervallis, hoc modo per signa et menses distributis, finales singularum diei horarum lineas, juxta ascensum vel descensum solis diurnum seu menstruum, debes invenire. Sed ut laborem tibi hic scrupulose quaeritanti adimam, quot gradus in fine cujuslibet horae in climate nostro sol in uniuscujusque signi vel mensis initio ascendat, breviter, sicut per astrolabii experientiam comprehendere potero, in formula subjecta describam.

[Col. 0405]

Horae. Diei.In initio. Capric.Januarius. DecAquarius. Sagitt.Febr. Nov.Piscium. Scorp.Mart. Octob.Aries. Libra.April. Sept.Taur. Virg.Maii. Aug.Gemini. Leo.Junius. Julius.In initio. Cancer
1 et 115 grad.566 S.7 S.89101010 S.10 S.10 S.11 S.
2 et 109910 S.1213161820 S.22 S.22 S.232324 S.
3 et 91313 S.1517202427 S.313335363738
4 et 81516182125303540444748 S.5050 S.
5 et 717182023283440465156596161
6181921243036424954606365 S.66

[Col. 0405C] His ita praestructis, in plana tabula quartam partem circuli diligenter fixo centro a integerrime describo, ejusque arcum, id est curvam lineam in tria partior, et unamquamque tertiam in sex, et harum unamquamque in 5 subdivido, ut videlicet sicut astrolabii quadra in 90 sit divisa. Quo facto, ab ipso centro a, ubi coraustus et cathetus, id est superjacens et deorsum pendens linea, convenientes angulum rectum efficiunt, tantum de ipso corausto nota impressa secerno quantam longitudinem sciothero, id est gnomoni, juxta quantitatem instrumenti tribuere volo, et ab ipsa nota deorsum perpendicularem lineam a catheto aeque distantem dirigo, scilicet tantae longitudinis, quantum postulat quantitas instrumenti pendentis.

[Col. 0405D] Dehinc regulam in praedictum centrum seu angulum a, et in primum gradum de 90, quos in arcu quadrae circuli feceram a parte corausti pone et, [Col. 0406C] quam nuper dixi, perpendicularem lineam, ubi regula tangitur nota impressa, designo, sicque deorsum descendens ad singulos per ordinem sequentes gradus, regulam a pristimo angulo a non motam pono, et ad singulas positiones ipsam lineam ordinatim, ubi regula eam tangit, signis impressis noto usque ad 66 gradum, in quo scilicet summus in climate nostro solis deprehenditur ascensus. Hanc ergo lineam perpendicularem hoc modo 66 gradibus insignitam pro ipsius instrumenti a sciothero deorsum longitudine accipiens, in singulorum signorum et mensium initiis, quot gradus sol in fine cujusque horae ascendat, in praescripta forma despicio, et quantum spatii numerus ipsorum graduum in hac linea a corausto deorsum complectitur, [Col. 0406D] tantumdem spatii in longitudine ipsius instrumenti a sciothero deorsum demetiens in linea, qua ipsius signi vel mensis initium constitueram, unicuique [Col. 0407A] horae terminum facio, verbi gratia: in Capricorni initio in fine sextae horae ascendit sol gradus 18; quantum ergo spatii in saepe dicta linea a corausto usque ad finem decimi octavi gradus continetur, tantumdem in linea qua Capricornus orditur, usque ad sextae horae terminum constituo et ita in singulorum initiis signorum et mensium uniuscujusque horae certum terminum inveniens punctis designo; sicque in cujusque horae fine a punctis ad puncta obliquas lineas, ut videlicet incrementa et detrimenta dierum postulant, decedendo totius horologii hujus mensuram consummabo. Quae ut manifestius appareant, ipsam circuli quadraturam in 90 praedicto modo divisam, et perpendicularem lineam vice horologii hujus pendentem, et 66 gradibus, ut dixi, [Col. 0407B] insignitam hic depingamus; ubi secundum ipsorum spatia et numerum graduum in superiori formula praescriptum horarum intervalla per singula signa et menses metiri valeamus.

( Ita figura exhibetur in cod. )

[Col. 0407C]

Hoc modo mensuratum horologii hujus instrumentum, verso ad instantis mensis et signi lineam sciothero, ad solis radium suspende, et quamcunque horam summitas gnomonicae tetigerit umbrae, ipsam non dubites adesse.

In hoc etiam horologio si duodecim praetaxatis signorum et mensium intervallis tertium decimum [Col. 0407D] velis adjicere, ipsumque mensura, qua dicam, distinguere, cujuslibet erecti corporis in plano stantis altitudinem per umbram ipsius facile poteris investigare. Cum enim cujusvis in planitie erecti corporis umbra triangulum orthogonium effingat, cumque nihilominus in hoc instrumento triangulam umbram sciotherus ad umbram a se factam habuerit, eamdem sine dubio inumbrata planities obtinebit ad corpus quodlibet quod umbram jacit. Ideo in tertio decimo, quod dixi, intervallo certas sciotheri partes, utpote 8 7 6 5 4 3, dimidiam bissem, ejus dodrantem, dextantemque totam ejus longitudinem, et quemvis super particularem ipsius duplum, quoque octuplum ipsius, [Col. 0408A] seu alias quaslibet habitudines mensura diligenti notisque discernito, ut verso ad ipsas dimensiones sciothero, umbramque lucente sole in ipsas emittente, quam proportionem ipse et umbra ejus invicem habeant statim possit apparere. Nam si ad sextam sciotheri partem umbra ipsius pervenerit, planities inumbrata ad altitudinem, quae umbram jacit, sexcupla erit. Si ad quartam, quadrupla; si ad tertiam, tripla; si ad dimidiam, dupla; si ad totam longitudinem sciotheri pertigerit, aequalis erit. Si ad duplam, dupla; si ad triplam subtripla, et ita in caeteris.

CAPUT II. De magnitudine ambitus universi orbis.

Quamvis Ambrosii Theodosii auctoritate universi [Col. 0408B] orbis ambitus notabilis habeatur, quia ab illo auctoritatis ratio quasi praetermissa est, volentibus scire proponatur. Quod enim a modernis impossibile judicatur, id a veteribus, sapientia duce, facillimum affirmatur, et quod corporis sensibus indagari non posse videtur, id rationis acumine luce clarius indagatum habetur.

Sumpto horoscopo sub stellatae noctis claritudine inspectoque polo cum utroque mediclinii foramine, notataque graduum, in qua stetit mediclinium, multitudine, profectus est cosmometra per rectam lineam contra Septentrionem a Meridie tam diu, donec in alterius noctis claritate viso, ubi prius, polo cum utroque mediclinii foramine stetit ipsum mediclinium altius unius gradus numerositate. Post [Col. 0408C] haec, ratione dictante, mensus est hujus itineris spatium, et notata hujus quantitate 700 stadia sive 87 milliaria affirmavit. Deinde datis unicuique 360 astrolapsus graduum, tot stadiis sive milliaribus inventus est ambitus terreni orbis. Nam, multiplicato per alios gradus unius spatio, quantum ex hac provenerit multiplicatione, tantum contineri probatur totius mundi circuitione.

CAPUT III Eratosthenis de eadem re sententia.

Eratosthenes philosophus geometraque sagacissimus totius orbis terrae circuitum per mutationem gnominis umbrarum in terra secundum partes zodiaci ingeniose deprehensum CCLII stadia, id est: XXXID milliaria continere diffinit, unicuique 356 [Col. 0408D] partim in zodiaco 700 stadia, id est 87 milliaria et semissem deputans. Ex his juxta regulam circuli et diametrici crassitudinem seu diametrum terrae sic comprehendere poteris (Vide cap. 93 Geometr. Gerberti) . Aufer vicesimam secundam de circuitu terrae, id est de CCLII stadiis tolle XXI CCCCLIV et semissem et XXIIam partem unius stadii, remanent CCXLDXLIV cum semisse, et XXI partibus unius stadii. Horum tertia pars, id est LXXXC LXXXI S. et sex vigesimae duae unius stadii terreni orbis diametrum seu spissitudinem juxta praedictam terrae circuitionem dubietate postposita continebit. Quod liquido satis caute supputanti patet, quamvis Macrobius super Somnium Scipionis idem diametrum [Col. 0409A] LXXX stadiorum tantum vel non multo plus dicat habere.

CAPUT IV. Idem aliis verbis.

Ambitus terreni orbis CCLII stadiorum sive XXXID milliar. esse Eratosthene philosopho probatur auctore. Cujus vicesimam quartam partem, id est X stadia sive mille CCC XII scilicet milliar. Sol una transcurrit hora, Horae autem parte decima quinta, hoc est unius ex 360 gradibus ascensu vel descensu solem 700 stadia sive 87, S. millia transcurrere praedicti terrae ambitus per 360 clarebit divisione. Diametrum autem terrae juxta circuli geometricalem regulam in LXXX C LXXXI. S. stadiis, seu IX XXII milliariis, CXI sextis decimis unius [Col. 0409B] milliarii colligi probatur, quamvis Macrobius idem diametrum LXXX stadiis, vel non multo plus esse fateatur.

CAPUT V. De distributione quadrantis ita ut certas diei horas possis invenire.

Circuli quadram in 90 per quinquepertita intervalla in summitate divide. Hinc cursorem, qui infra volvitur, sic metire. Verso ad te quartae centro in sinistra parte subtrahe 24 de ipsis 90, et per cursorem firmiter in sua concavitate manentem regula manente in centro posita et in gradu vicesimo quarto lineam trahe. In dextra vero parte de ipsis 90 19 subtrahe, et regula manente in centro et in decimo nono gradu, duc lineam per cursorem [Col. 0409C] et utrinque eam abscide, et haec est longitudo cursoris.

Deinde circulum infra circulum secundum placitum, inter quem duo alii ducantur, in quibus per 6 divisis duodecim horae notentur, et recte per disterminum horae 3 et 4, et 10, et 11, regula in centro manente, et qui in quadragesimo quinto gradu ducatur linea, quae dicitur aequinoctialis. Tunc in ipsa aequinoctiali linea cursor in 5 dividatur in parte sinistra; quarum 3 quae proximae sunt aequinoctiali lineae, in 4 dividatur unaquaeque, et in 9 duae reliquae. Similiter faciendum est in dextera parte, et notentur illa spatiola.

Mensium vero discretio sic fiat: in parte dextera duobus relictis spatiolis Januario 6, Februario 5, [Col. 0409D] Martio 6, Aprili 6, Maio 6 concedantur; Junio 4 ante solstitium, et hoc in superiori circulo. In inferiori vero circulo duae post solstitium particulae dentur Junio; Julio autem 6. Augusto 6, Septembri 6, Octobri 6, Novembri 6, Decembri 4 ante solstitium, et hoc est in inferiori circulo. Post solstitium autem in superiore mensium circulo duae particulae, quae restant, Decembri tribuantur. Dehinc autem, ut supra dixi, Januario sex. Tunc polo verso ad te, ab ipso polo usque ad ultimum circulum in sinistra parte ultimam lineam in 30 divide.

Dehinc circulum intimum de parte dextera a prima divide usque ad ultimum horae sextae per 30, et sic a puncto in punctum duc lineas, quae dicuntur [Col. 0410A] Almucantarath. Secundum hanc descriptionem quadra superius depingatur. ( Ita figuram codex exhibet. )

[Col. 0410B]

Inventurus horam cum quadra, quae est cum cursore, aequinoctialem lineam cursoris quae Martium Septembremque discriminat, duc super numerum, qui in gradibus in umbone notis altitudinem ejus climatis, in quo est, praesentant, utputa, si sis in nostro, id est in septimo climate, pone praedictam lineam super 48, ab imo sursus incipiens computare. Locato sic cursore duc perpendiculum super praesentem diem, in qua horam inquiris, et vide quam lineam ex Almucantarath a sinistro versum [Col. 0410C] cursorem inferius tangat. Qua notata, duc perpendiculum ad caput ejusdem lineae ex altera parte versus pinnulas, et ubi eam tangit perpendiculum, tu in cera perpendiculi fac punctum, vel perpendiculum, ut apud quosdam mos est, habeat cursorem parvulum. Hunc tu volve ad locum, ubi praedictam lineam tangat perpendiculum. Hac ratione invento puncto, et in cera per circulum perpendiculi notato, ubi altitudinem solis inventa poscit ratio. Quam inventurus levata quadra sinistrum soli humerum oppone, et tandiu eam huc illuc verte, donec sol utrumque pinnularum foramen penetret recto tenore. Gradus, quem tunc perpendiculum in umbone tetigerit, tibi, quantum sol jam ascendit, descendit, liquido demonstrabit. Super eumdem gradum perpendiculo [Col. 0410D] jacente vide quam lineam ex Almucantarath superius tangat regionem. Super hanc lineam tu punctum in cera super pendiculum factum vel circulum pendiculi, ubicunque eam tangere possit, ponens considera, qui horae perpendiculum superjaceat, et haec est, quam tuus labor [ cod., quantus labor] exquirat.

CAPUT VI. Ad mensurandam quamlibet in plano stantem altitudinem per suam ipsius umbram cum quadrato astrolabii.

(Ex Geometria Gerberti, cap. 21.) Si vis alicujus arboris vel columnae, vel turris, vel cujusdam talium in plano duntaxat loco stantis altitudinis per umbram ipsius invenire, suspenso astrolabio solisque [Col. 0411A] radio per utraque foramina Alhidadae directim immisso vide in qua parte lateris quadrantis, quod in 12 partes divisum est, directa ipsius Alhidadae stet linea, et quamcunque proportionem numerus partium super Alhidada apparentium ad 12, id est ad totum latus quadrati habuerit, eamdem procul dubio proportionem altitudo, quam invenire voluisti, ad umbram a se factam in planitie habebit; verbi gratia, si duae supra apparent partes, ad quas 12 sescuplam habent proportionem, sescupla quoque umbra erit ad altitudinem. Si tres apparent, quadrupla; si quatuor, tripla; si 5, duplex superbipartiens quantitas; si 6, dupla; si 7, super 5 partiens septimas; si 8, sesquialtera; si 9, sesquitertia; si 10, sesquiquinta; si 11, sesquiundecima; si omnes [Col. 0411B] 12, aequa erit altitudo et umbra et omnino cujuscunque proportionis triangulum Alhidada in quadrato ipso effecerit ejusdem proportionis triangulum, umbra cujuslibet erecti corporis in planitie statim formabit. In quo videlicet triangulo ipsa umbrata planities basis est; erecta altitudo cathetus, radius solis umbram tranversim limitans hypotenusae vicem dignoscitur habere.

CAPUT VII Alius modus altitudinem rerum metiendi.

(Est ex cap. 82 Geometriae Gerberti sumptum.) Est et alia ratio altitudinem videndi quae hujusmodi. Orthogonum, cujus cathetus 6 pedum sit, basis 8, hypotenusa 10, erigas ita ut terrae basis adjaceat, cathetus adversus rem illam, cujus altitudo perpendi [Col. 0411C] debet, erigatur. Hypotenusa vero a summo catheti in summum basis ducatur. Si directo illic visus, ubi basis hypotenusae jungitur, oculum appone ad terram prostratus. Deinde huc et illuc tam diu detrahe, oculo tamen semper opposito, donec summum catheti tibi illius rei, cujus altitudinem quaeris, summitati adaequari videatur. Quo facto ponas signum, ubi oculum tenebas, et ex eo signo metire spatium usque ad pedem rei illius et hoc spatio per 4 partito quartam unam subtrahas, caeteras tres pro altitudine illa, quam quaerebas, habeto. Haec altitudinem videndi ratio certissima est, si tamen area per quam cathetus detrahitur non montuosa neque vallosa sed plana fuerit.

CAPUT VIII. Quomodo circuli asmut depingendi sint.

[Col. 0411D]

Post Almucantarath, qui describantur, sequitur [Col. 0412A] Assumuth seu rectitudo, quia his scitur in cujus partis mundi directo sit aliqua regio, quae taliter fuerit. Invenies primitus centrum regionis, accipiens latitudinem regionis a puncto e versus b, et faciens notam, supra quam pones regulam et punctum c, et, ubi absciderit diametrum e a d, erit centrum regionis, quam notabis puncto o. Et postea accipies eamdem latitudinem a puncto c versus d supra quam pones regulam et punctum c, et facies notam in loco tactus regulae in diametro e a d super tabulam ligneam extenso, et scribes i e. Deinde facies circumferentiam per punctum o et p transeuntem ad centrum medium utrorumque, cujus pars a b in c per o manifesta, et alia a c in b per p occulta notabitur; quia illa quae est a b in c per o de Assumuth [Col. 0412B] erit lineis; alia vero post factas Assumuth delebitur.

Hoc facto divides eumdem circulum per duo media ducens diametrum in longitudinem per tabulam ligneam ex utraque parte ipsius circuli, in quo diametro invenies Assumuth centra. Divides enim partem circuli, quae est a b in o per 9, et aliam, quae est ab o in c, similiter per 9. Et sic facies de aliis inferioribus, licet superioribus sint majores; quae cum sint totius circuli g, singulae obtinebunt gradus decem. Quibus divisionibus signatis pones regulam super punctum o et secundam divisionem, id est supra primum gradum, et ubi absciderit diametrum, longe in tabula lignea facies primum centrum Assumuth. Per quod centrum facies circumferentiae [Col. 0412C] partem a circulo hemisphaerii transeuntem per punctum o usque ad circulum Capricorni, et facies postea aliud Assumuth. Ad quorum divisionem, id est ad decimum gradum, et invento centro facies transire aliud Assumuth per idem punctum o, et scias quia cum feceris Assumuth ad 10, exibunt ad 10; et cum ad 10, exibunt S. Cum autem perfeceris unam medietatem circuli, redibis ad aliam, et sic omnes consummabis Assumuth.

Post horarum leneas pone caput Cancri super Almucantarath i. g. in occidente, et signabis locum capitis Cancri in parte horarum; sicque facies cum capite Arietis et Capricorni, et signabis capita eorum oppositorum in praedictis horis. Per quae tria signa duces lineam crepusculi Orientalis. Similiter [Col. 0412D] facies in opposita parte ad occidentale crepusculum.

Caetera desunt.

Opuscula musica

Hermannus Contractus

[Col. 0413]

HERMANNI CONTRACTI AUGIENSIS MONACHI OPUSCULA MUSICA. (Apud D. Gerbert., Scriptores ecclesiastici de Musica, tom. II, pag. 124.)

Monitum

Gerbertus, Martinus

MONITUM.

Joannes Trithemius in Chronico Hirsaugiensi ad an. 1005 et De script. eccles. n. 321, in recensione Operum Hermanni primo statim loco ponit De musica librum unum; De monochordo librum unum, quos quidem Anonymus Mellicensis De scriptor. eccles. cap. 91 silentio praeterit, testatus tamen Hermannum in musica pene modernis omnibus subtiliorem exstitisse, et cantilenas plurimas de musica, cantusque de sanctis satis auctorabiles edidisse; unde palam fit eum perinde ac in metris concinnandis pro cantu sacro etiam in musica theoretica et practica excelluisse. De eo generatim Honorius Augustodunensis lib. IV De scriptor. eccles., c. 12, testatur eum quaedam scripsisse et dulcisonum cantum composuisse. Versus quosdam, quos ad finem adjicio, passim reperi in mss. sub ejus nomine; libros autem quos Trithemius recenset, frustra in bibliothecis Italiae, Galliae et Germaniae quaesivi, alterum tandem, cujus initium ponit Trithemius l. c. De script. eccles. delitescentem in bibliotheca civica Viennensi, dum ex ea in bibliothecam Caesaream transferuntur mss. a me, tunc Viennae agente, avide descriptum hic edo.

MUSICA CLARISSIMI VIRI HERIMANNI

[Col. 0413]

[Col. 0413A] In consideranda monochordi positione ea prima speculatio occurrit quod omnis ejus integritas quadruplo, id est bis diapason, comprehenditur; quorum utrumque sesquialteri ac sesquitertii, id est diapente et diatessaron collatione perficitur. Quare autem non ultra quadruplum extendatur, vel infra sesquitertium coarctetur, haec est ratio quod cum diapente et diatessaron unum diapason perficiant, diapason autem quinque tonis et duobus semitoniis, diapente vero tribus tonis et semitonio, diatessaron duobus tonis constet et semitonio diapason autem duplicetur, non erunt deinceps consonantiae, quae extensiores sint quadruplo, aut contractiores sesquitertio. Solus, qui has conjungat, tonus, sesquialteri videlicet ac sesquitertii differentia, restat. Ergo in [Col. 0413B] utraque diapason septem voces omnino inter se diversae; nam nulla earum cum alia perfecte concordat, nisi cum sua octava. Diapason superius, quia gravibus modulatur vocibus aperte, litteris insignitur majoribus, posterius vero causa acuminis, eisdem quidem litteris sed acutis notatur formulis. Ubi intuendum non alias atque alias denuo nasci, sed semel natas more septem septimanae dierum iterum repeti sive innovari. Quare autem non amplius quam septem diversae sint, non debet mirum videri; eousque enim in definiendis rebus diversitas, quousque diverse desinant videri requiritur. Ut enim ex multis pauca dicamus, sic grammatica ad octo, isagoge ad quinque, praedicamenta ad decem varietates rediguntur; itemque aliae in aliis; ita in monochordo elementario [Col. 0413C] quadruplici comprehensio rata proportionum dimensione septem diversarum vocum capax octavo [Col. 0414A] semper in loco eumdem tropum sicut eadem soni virtute, ita etiam eadem reddit charactere. Licet autem et in aliis locis tropi redeant, tamen ut voce, ita litterarum dissimiles sunt positione.

Inter haec etiam non otiosa erit speculatio quare musicae integritate quadrupla magis quam alia conveniat proportio. Ubi primo omnium diligentius intuenti occurrit quod ipsius quadrupli genitura statim inter primas omnium numerorum radices, id est primo et secundo mirabiliter emergit. Unum enim ad duo comparatum duplum atque ideo diapason reddit. Binarius enim per se multiplicatus generat quatuor, cui unum collatum restituit quadruplum, quod est bis diapason. His ergo terminis, id est I et IV naturaliter includuntur numeri II et III, qui superparticularibus [Col. 0414B] proportionibus diapente et diatessaron constituant. Duo enim ad tria diapente, tria ad quatuor diatessaron efficiunt. Unum quoque tribus comparatum diapason cum diapente compositum tripla proportione constituit. Cum ergo diapente ac diatessaron differentia sit tonus, ipseque, quamvis a consonantiis exclusus, consonantias tamen jungat, videamus an ipsius quoque proportio Pythagoricis malleis producta in his lateat seminibus.

Ubi primum nobis quaedam admiratio de toni qualitate occurrit. Ipse enim consonantiis non indiget; consonantiae vero ipso constitutae videantur spatiorum raritate quasi quadam vastitate sesquialterae. Quod quomodo sit, cum, post de inveniendis singulis vocibus docuerimus, apparebit. Nunc interim, ut [Col. 0414C] eum ad suum hiatum complendum valeant corrigere, omnes suas mensurabiles partes, ut eum efficiant, [Col. 0415A] praeparent comportare. Ergo diapason duas, diapente tres, diatessaron partes exhibet quatuor. Itaque II III IV in unum collectae IX atque ideo tonum sesquioctava proportione faciunt. Igitur breviter ac manifeste patet quod a principali unitatis id sibi merito musica dignitas vindicavit; quod primoralis numerorum natura excellentissimis proportionibus creavit. Id, inquam, illud est quod a principali unitatis incipiens positura, ne vacillare possit, in quaternarii finivit quadratura, qui primus omnium duabus nitens medietatibus elementorum foederat compugnantiam, temporumque contemperat diversitatem, qui etiam musicae necessarius est quam maxime, quatenus homini ex ea, sicut ex quatuor clementis existenti, in nullo contraria, vel inconsonans possit [Col. 0415B] haberi.

Potest etiam adhuc mirum videri quod sicut in quolibet semine totus simul futuri corporis effectus habet, ita, in eo quod praediximus, originali consonantiarum semine primum etiam illi qui in malleorum ponderibus reperti sunt numeri occultantur. Quos hoc modo quasi ex silice ignem excudemus si primo multiplicator, id est binarius quaternarium, ternarius vero seipsum multiplicet. Quo facto VI VIII IX XII inveniuntur. Qui videlicet numeri instar teneri germinis emergentes miro modo, suo quidem semine quantitate numerosiores, sed proportionibus sunt contractiores; in semine quippe, utpote in toto omnes simul musicae proportiones, id est dupla, tripla, quadrupla, sesquialtera, sesquitertia, sesquioctava [Col. 0415C] senario quoque numero admirabiles inveniuntur, quas isti non nisi binario multiplicati aequiparabunt. Quod qui facere noluerit, hos numeros VI VIII IX XII XVI XVIII XXIV, integram videlicet consonantiarum complexionem habebit.

His igitur in sterili consideratione tractatis, quid septenae voces variae ad se invicem copulatae efficiant videamus, prius id quod quemlibet simplicem movere poterit solventes, cur, cum bis septem quatuordecim reddant, quindecim potius voces habeantur. Hoc quidem numero tantum, non varietate fieri perspicuum est; nam sive susum sive jusum bis septem numeres, relinquitur quintadecima quae, quia ad mese octava est, aequalis ei et virtute est et charactere. Idipsum etiam in simplici diapason potest [Col. 0415D] praevideri. Septem enim disparibus enumeratis vocibus, relinquitur octava, quae aequalem primae sonum habet et characterem.

Haec hactenus quod coepimus exsequamur. Igitur quadruplo, id est bis diapason bis septenas salva ratione XV compiectente voces rursus eaedem ad similitudinem elementariae parentis, in quadrichordis resolvetur congeries; quae cum semel nata quatuor primarum chordarum positione invicem sibi eousque succedere non desinunt, quousque omnis tropus propriis omnium consonantiarum speciebus informari, ac in legalem tam arsis quam thesis terminum possit accipere. Haec autem ipsorum vocabula sunt quadrichordorum, grave, finale, superius, excellens, quae, [Col. 0416A] quia tam chordarum numero quam continua successione nec non etiam tropica institutione solum quaternatium repraesentant, propriam velut filii ad parentum vultus nati generositatem demonstrant. Intuendum tamen quid pro repetitione IV pro naturali vero ratione duo sunt, grave enim et superius, item et finale et excellens unius naturae sunt. Hoc autem quod aliis pro qualitate vocum grave, nos pro multimoda effectus ejus vi ac potentia primum vel principale nominamus: quia, quantum ad nomen primatus primum ad ipsum si dextrorsum mensuretur, primus etiam quadrupli passus concludit; quantum vero ad nomen quadrichordi, idem ipsum etiam, si sinistrorsum mensuretur, quod et magis valet solus quartus, primae partitionis passus complectitur. Primus enim [Col. 0416B] vacuus, secundus diapason, tertius diapente, quartus diatessaron, id est omnium quadrichordorum et troporum, sicut tertius omnium pentachordorum fontem mirabiliter elicit. Nam horum alter omnes diatessaron, alter omnes diapente species naturali genitura producit. Hinc etiam colligitur non esse naturaliter plures quam quatuor tropos, quos primum, ut dictum est, quadrupli quartus passus inclusit, quamvis unusquisque eorum majorum consilio in duos divisus sit, quatenus gravia gravibus, acuta convenire valeant acutis. Unde etiam factum est ut qui quatuor sunt in natura octo computentur ex numero. Est igitur talis ipsorum quadrichordorum positio, ut, quia tria quatuor inter voces sunt spatia, primum et tertium tono, medium occupetur semitonio; [Col. 0416C] sicque duo in extremitatibus toni quatuor, medium vero semitonium duorum sit distantia troporum.

Illud quoque sciendum quod, cum in uno diapason septem diversae sunt voces, nonnisi duo quadrichorda efficiant; septenarius vero unam, ut cunctis liquet, medietatem possideat, necesse est duo quadrichorda ipsa una medietate contineri, quod Graeci sunaphen ( συναφην ), nos conjunctionem possumus dicere, ut videlicet superioris sit quarta vel acutissima, posterioris vero prima vel gravissima; quam medietatis rationem pro litterarum positione solum D sorte ordinis exsequendam obtinuit. Quo loco quidam enchiriadis musicae auctor non mediocriter erravit, qui ipsa bina septenarium vocum quadrichorda [Col. 0416D] duabus contra naturam medietatibus separans, ipsius medietatis tropum, quod impossibile est, duplicavit; et ita pro duorum naturali positione tonorum continuum tritonum incurrit; sicque totius monochordi structuram regulari ejus ordine disturbato dextruxit, et tam eam quae est secundum antiquos atque modernos quam eam quae est secundum ipsius naturae auctoritatem harmoniae speculationem confudit. Sicut enim omnibus illud opusculum legentibus manifestum esse poterit, nulla, quam vel usus habet, vel naturae constantia exposcit, in ejus descriptione invenitur specierum constitutio, nulla troporum dispositio, nulla rata vel plenaria principalium chordarum operatio, nullus in agnitione modorum [Col. 0417A] consequens ordo. Quippe ubi nulla ejusdem dispositionis chorda in octava eadem esse reperitur, quod tamen quia oporteat, et unanimi omnium assertione et insuperabili naturae veritate comprobatur. Cum enim, propter significandam aequisonantiam, omne diapason a qua incipit in eadem littera terminari debeat, quale est in hac, de qua agitur, descriptione, quod cum A cecineris, in octavo loco secundum ipsum G id est tetrardus respondeat; cum B id est deuterum dixeris, in octavo A id est protus occurrat. Et, ut breviter perstringamus, quamcunque susum vel jusum chordam incoeperis, ejus similem non in octava, quod oportet, sed in nona potius regione invenias. Hoc itaque, quia locus obtulit, ideo redarguimus, ne quisquam simplex dum aliam ibi, aliam [Col. 0417B] in aliis institutionem intenderit, de omnibus incertus reddatur.

Adhuc et illud in quadrichordorum speculatione scire oportet, quod cum in multis communia, in hoc privata et propria possident officia, quod primum et quartum sibi in extremitatibus opposita, alterum necessario gravissimum melodiae descensum, alterum altissimum ascensum, duorum vero mediorum alterum cantilenae exitum, alterum, una excepta, omnium continet initia differentiarum. Ubi illud non praetereundum videtur quod quemadmodum discipulus non est super magistrum, ita nulla subjugalium differentia vel super magistrum vel cum ipso, sed semper inferius locum accipit. Omnis enim autenticus protus, deuterum quinto a finali loco, omnis autem subjugalis [Col. 0417C] subtus in secunda vel tertia corda differentiam collocat.

Quaeritur etiam quare, cum quatuor tantum sint quadrichorda, tam subjugalis quam autentici tria possideant. Quod facile considerata processionis eorum ratione solvitur. Nam cum omnis autenticus a propria finali incipiens propria diapason specie per superiores in suam transeat excellentem, omnis quoque subjugalis a sua gravi per finales in suos ascendat superiores, necesse est ut duo extrema semel, duo vero media, quia dupliciter sunt pervia, bis numerentur. Qua ex re quoque colligitur quod graves et superiores subjugales, finales vero et excellentes includunt autenticos, suntque subjugalium extremitates graves et superiores, finales mediae, autenticorum [Col. 0417D] vero extremitates finales et excellentes superiores mediae. Quae autem principalium, finalium, superiorum, excellentium sunt officia, jam diximus, et adhuc dicemus.

Interim quasi segnibus non est delassandum, sed quae in monochordo quadrichorda bifariam fiunt, quae eorum differentia sit, videndum. Ea quidem quae dextrorsum numerantur, et de quibus jam aliqua diximus, troporum constitutiva dici possunt, habentque, ut dictum est, tonum in extremitatibus, semitonium in medio, bis synaphen in d, bis diezeuxin inter G et a. Ea vero quae sinistrorsum computantur ad mensurae rationem pertinent, habentque post duos tonos semitonium, id est in ultimo [Col. 0418A] bis synaphen in E, bis diezeuxin inter a et b includunt; ista inter a et b excludunt, tonosque, quos illa inter g et a excludunt, ista inter g et a includunt. Illa per tonum, semitonium et tonum, ista per tonum, tonum et semitonium numerantur. Illa a gravibus in acutas; ista ab acutis transeunt in graves. Illae sive a gravi sive ab acuta voce incipiant, aequalem sibi positionem defendunt; ista vero ab acutis transeunt in graves. Illa sive a gravi sive ab acuta voce incipiant, aequalem sibi positionem defendunt; ista vero ab acutis tono, tono et semitonio, a gravibus vero conversim semitonio, tono et tono, diversam videlicet positionem sortiuntur. Quorum quadrichordorum ad mensuram videlicet pertinentium nomina quia a multis dicta sunt, supersedemus [Col. 0418B] dicere

Sufficiat igitur haec nos de uniformibus vel tropicis quadrichordis dixisse, quae fortasse diligentioribus ad majora investiganda viam fecerunt. Nunc qualiter ex eo quod principale diximus omnium quadrichordorum, id est diatessaron, specierum tam ordo quam proprietas oriatur, diligenter inquiramus. Quod ut apertius fiat, duorum quadrichordorum, id est quatuor troporum bis positorum, voces pro sorte ordinis propriis denotemus litteris, una in medio propter praedictam medietatis rationem bis numerata, non mensurata. Sunt igitur hae graves sive principales A, B, C, D; finales hae D, E, F, G. Est igitur necessario prima species diatessaron A, D constans tono, semitonio, tono, propriis [Col. 0418C] comprehensa litteris. Secunda B, E constans semitonio, tono, tono, propriis inde hinc conclusa litteris. Tertia C, F, constans tono, tono, semitonio, suis utrinque munita litteris. Quarta D, G in positione prima, in constitutione et potestate quarta, regulariter propriis litteris septena vocum discrimina determinat hoc modo. Prima diatessaron species constat ex prima gravi et ex prima finali A, D. Secunda ex secunda gravi et secunda finali B, E. Tertia ex tertia gravi, et tertia finali C, F. Quarta ex quarta gravi et quarta finali D, G.

Videsne, quaeso, ut principalis quadrichordi genitura omnes diatessaron species propriis comprehensas litteris procreet; nihilque desit, nihil exuberet? [Col. 0418D] In qua descriptione illud est notandum, quod principio et fine principalitas vel proprietas specierum continetur: nam interpositae voces ex charitate subserviunt. Quare autem in extremitatibus specierum duae diversae sunt litterae, non mirum videatur. Nam cum nulla praedictarum vocum cum alia concordet, quamvis quarto loco eadem positio et ideo idem tropus redeat, tamen quia non aequalem vocem, idcirco nec eamdem repraesentat litteram. Quae videlicet tam vocis, quam litterae aequalitas soli diapason, ut post liquebit, reservatur. Igitur secundum numerum septenarium vocum concordat prima vox cum quarta, secunda cum quinta, tertia cum sexta, quarta cum septima. At vero secundum [Col. 0419A] troporum in quarto vel quinto loco reditum concordat prima cum prima, secunda cum secunda, tertia cum tertia, quarta cum quarta: secundum positionem dico, non secundum vocem.

Sciendum quoque est quod quasi quaedam diatessaron species F, et invenitur, sed quia inter legales constitutiones locum non habet, repudiatur, ipsaeque inter se nec acuuntur, nec gravantur, unde etiam cujusdam intervallum ex eisdem statuentis error convincitur. Possumus quoque in harum constitutione specierum naturae virtutem potestatemque mirari. Nam si eas in sequens quadrichordum, quod tertius et ideo diapenticus quadrupli passus invenit, transponamus, erit prima D, G ratione perversa. Nam quamvis D propter communionem [Col. 0419B] possit esse prima, tamen G numero septima tropice quarta, nunquam potest esse prima. Secunda ab E quae est est deuteri incipiens, in a, quae est proti, desinit. Tertia ibi, si natura inspiciatur, nulla est. Quarta a G, quae est tetrardi inchoans, in c, quae est triti, terminatur. Sed cum haec confusio, si per ordinem numerentur, oriatur, quantum ille deliquit, qui solas formas non solum naturalium constitutionum intuens causas, D, G primam, E, a secundam, tertiam G, c nimis incaute definiunt, solam caeterum primam, id est a, d recte ponens, sed sibi ipsi contrarius, qui prius D, G primam posuit. Quod ideo tam isti quam omnibus musicis evenit, quia in positione primae nulla quartae consideratio est.

[Col. 0419C] His ita se habentibus, sciendum est quod si quis ea quae dicta sunt in secundo diapason facere tentaverit, non aliam genituram diatessaron nasci, sed eam quae jam dicta est repeti videbit, et quod in gravibus vel principalibus factum est, in superioribus, qui ejusdem naturae sunt, efficere valebit. Sicque colligitur quatuor esse primas A, D, a, d; quatuor secundas B, E, , e; quatuor tertias C, F, c, f; quatuor quartas D, G, d, g.

Cum igitur, sicut jam saepe dictum est, quartus quadrupli passus quatuor vocum capax, et quatuor troporum ordinem, quatuor quoque diatessaron species progeneret, videamus quoque de diapente speciebus, an et ipsae de suo, hoc est tertio quadrupli passu, naturaliter orientes et ordinabiliter praecedentes, [Col. 0419D] sicut diatessaron species in finalibus, ita ipsae disponi detrectent in gravibus. Ubi primo sciendum est quod, sicut diatessaron species per graves et finales, ita diapente species per finales conficiuntur et superiores. Est igitur prima D, a constans tono, semitonio, tono, tono et propriis ex utrinque clausa litteris. Secunda E, constans semitonio, tono, tono, tono et suis ex utraque parte nitens litteris. Tertia F, c constans tono, tono, tono, semitonio et propriis hinc inde munita litteris. Quarta G, d constans tono, tono, semitonio, tono, et propriis litteris tam se ipsam quam utrumque finiens quadrichordum. Quas ut manifestiores reddamus, aliis eas verbis replicemus. Prima D, a constat ex [Col. 0420A] prima finali et ex prima superiori. Secunda E, ex secunda finali, et ex secunda superiori. Tertia F, c ex tertia finali et ex tertia superiori. Quarta G, d ex quarta finali, et ex quarta superiori. Quae si vicissim ad graves transponantur, occurrit prima A, E naturali quidem positione tonorum dico et semitoniorum, sed non ex duabus primis duorum quadrichordorum constans vocibus, neque eodem tropo, quo incipitur, finitur; sed hinc prima gravium, inde secunda finalium, atque ideo hinc proprio tropo inde alieno, hoc est deutero, finitur. Secunda B, F, quae deinceps non esse diapente species demonstrabitur. Tertia C, G, si tertia dici potest, ubi prima deviat, secunda omnino non est; non tamen ipsa ex duabus tertiis duorum quadrichordorum [Col. 0420B] vocibus, sed hinc tertia gravium, inde quarta finalium atque ideo dissimilibus tropis, trito scilicet constans et tetrardo. Quarta jam sola perfecta occurrit, id est D, A excepto quod haec non quarto, sed primo ordini deputatur. Nonne ergo attendis quod vicissim et diatessaron in finalibus, et diapente species violenter requirantur in gravibus? Ergo quod constitutio repudiat, forma tantum, si Γ Graecum apponatur, synemmenon quoque fieri potest, ut sit quasi prima Γ, A, B, C, D; secunda A, B, C, D, E; tertia B, C, D, E, F; quarta C, D, E, F, G.

Nunc etiam de diapason speciebus videamus. Superius dictum est quod duo septena vocum discrimina quatuor reddunt quadrichorda, quae omnia secundum uniformem troporum successionem [Col. 0420C] sunt aequalia, secundum institutionem vero specierum diapente et diatessaron primum tertio, secundum aequale est quarto. Unde necesse est ut, cum superiores gravium, excellentes octavae sint finalium, quatuor diapason species incoeptae, a gravibus finiantur in superioribus, eaedemque repetitae a finalibus terminentur in excellentibus. Erit igitur prima A, a ex prima gravi et ex prima superiori. Secunda B, ex secunda gravi et ex secunda superiori; tertia C, c ex tertia gravi et ex tertia superiori. Quarta D, d ex quarta gravi et ex quarta superiori. Item prima propter praedictam communionis causam D, d ex prima finali et prima excellenti. Secunda E, e ex secunda finali et ex secunda excellenti. Tertia F, f ex tertia finali et ex tertia [Col. 0420D] excellenti. Quarta G, g ex quarta finali et ex quarta excellenti. Quid, quaeso, jucundius, quid certius erit, quam omnes praedictas species diapason, diapente, diatessaron a suo ordine non deviare; sed omnes primas in primis, litteris quadrichordorum, in secundis secundas, in tertiis tertias, in quartis quartas contineri?

Restat adhuc una vox, sed cur, postea patebit; nunc interim de tropis videamus. Tropus est inter unumquodque diapason multarum vocum ratis effecta intervallis apta in unum corpus modulatio. Tropi autem sunt quatuor in natura; sed, sicut praedictum est, propter specialitatem acuminis et gravitatis subdividuntur in quatuor. Sunt ergo simul [Col. 0421A] octo, quorum quatuor autentici, id est auctorales, quatuor plagae, id est laterales vel subjugales sunt. Vocantur ita secundum veteres: Dorius, Phrygius, Lidius, Mixolidius; subjugales vero ita: hypodorius, hypophrygius, hypolidius, hypomixolidius. Autentici, quia finalibus concluduntur et excellentibus, his pro litterarum positione vocantur nominibus D, E, F, G, d, e, f, g; subjugales vero, quia gravibus connectuntur et superioribus, et ipsi ista a litteris trahunt vocabula A, B, C, D, a, , c, d. Vocantur etiam autentici et ab ordine protus, deuterus, tritus, tetrardus. Sed hoc secundum monochordi positionem fit, non secundum dignitatem. Nam unusquisque eorum autenticus est, hoc est auctor sive magister. Protus tono a deutero, sed ipse semitonio [Col. 0421B] a trito, qui item tono distat a tetrardo.

Nunc quod hucusque longo tractum est sermone, hoc compendio terminemus; ut unumquemque tropum suis principalibus litteris, propriis etiam omnium consonantiarum speciebus informemus: quatenus proto omne primum, deutero omne secundum, trito omne tertium, tetrardo omne suscipiente quartum, nil otiosum, nil superfluum relinquatur. Protus cum suo subjugali, quia primi sunt, necessario omnia quae prima sunt requirunt; primas videlicet in omnibus quadrichordis litteras, quae sunt A, D, a, d; primas species diapason, quae sunt A, a, D, d; primam speciem diapente, quae est D, a; primam speciem diatessaron quae est A, D. Quae generalis institutio utrique nunc secundum suam proprietatem [Col. 0421C] specialiter subdividatur. Ex quatuor praedictis litteris autenticus tres sibi vindicat, id est D, a, d et est diapason D, d, in quarum una altissime, quantum ad legem, ascendit, in altera finit; in a media saeculorum. Amen canit. Habet diapente D, a, diatessaron a, d in superioribus. Quomodo hae constent species, superius petendum est. Subjugalis vero similiter tribus formatur litteris A, D, a, et est diapason A, a, id est acutissimum et gravissimum. D vero media finit eum cum magistro: cum quo etiam diapente communitur; diatessaron, id ipsum quod magister accipit in gravibus. Quomodo ergo protus cum suis tantummodo principalibus informatus est litteris, sic et caeteri omnes secundum [Col. 0421D] ordinem.

Deuterus cum suo subjugali, quia secundi sunt, necessario omnia quae secunda sunt exigunt: secundas videlicet in omnibus quadrichordis litteras quae sunt B, E, , e, secundas species diapason B, , E, e, secundam speciem diapente E, , secundam speciem diatessaron quae est B, E. Haec generalis institutio ita utrique specialiter subdividitur. Ex quatuor praedictis litteris tres sibi autenticus vindicat, id est E, , et est E, e diapason, id est ejus acutissimum et gravissimum, vero media saeculorum. Amen, propter imperfectionem semitonii transfert in c. Habet diapente E, , diatessaron e in superioribus. Subjugalis vero ejus similiter tribus formatur litteris, id est B, E, , et est diapason B, [Col. 0422A] , id est ejus acutissimum et gravissimum, E vero media finit eum cum magistro, cum quo etiam diapente communitur, diatessaron vero possidet in gravibus.

Tritus cum suo subjugali, quia tertii sunt, necessario omnia quae tertia sunt exposcunt: tertias videlicet in omnibus quadrichordis litteras, quae sunt C, F, c, f; tertias diapason species, quae sunt C, c, F, f; tertiam speciem diapente, quae est F, c; tertiam speciem diatessaron, quae est C, F. Haec generalis institutio ita utrique subdividitur. Ex quatuor praedictis litteris tribus autenticus dominatur, id est F, c, f, et est F, f diapason, id est ejus acutissimum et gravissimum; c, vero media per saeculorum. Amen est officiosa. Habet diapente F, c; [Col. 0422B] diatessaron c, f in superioribus. Subjugalis vero similiter tribus constituitur litteris, quae sunt C, F, c, et est C, c diapason, id est ejus acutissimum et gravissimum; F vero media finit eum cum magistro, cum quo etiam diapente communitur. diatessaron vero suscipit in gravibus.

Tetrardus cum suo subjugali, quia quarti sunt, necessario omnia quae quarta sunt requirit: quartas videlicet in omnibus quadrichordis litteras, quae sunt D, G, d, g; quartas diapason species, quae sunt D, et G, g; quartam diapente speciem, quae est G, d; quartam quoque diatessaron speciem, quae est D, G. Haec generalis institutio ita illis subdividitur. Ex quatuor praedictis litteris tres sibi sumit autenticus, id est G, d, g, et est G, g [Col. 0422C] diapason, id est, ejus acutissimum et gravissimum; D vero media saeculorum. Amen continet. Habet diapente G, d; diatessaron d, g in superioribus. Subjugalis ejus similiter tribus disponitur litteris, quae sunt D, G, d, et est D, d diapason, id est, ejus acutissimum et gravissimum. G vero media finit eum cum magistro: cum quo etiam diapente communitur, diatessaron vero collocat in gravibus. Ecce omnes ordinatim expensae cum tropis etiam litterae finitae sunt.

Restat, ut supradictum est, vox una, id est, a superacuta, cujus haec secundum mensuram est ratio, quod in ea primus quadrupli passus sicut in media a secundus finitur. Secundum distributionem [Col. 0422D] vero litterarum, cum omnis tropus supra diapason aliquam vocem licentia accipiat, etiam et ipsam, id est a tetrardus, qui ei proximus est, jure licentiae obtinebit. Quam rationem Ptolomaeus non intuens, nec praedictam D duplicitatem perspiciens, quod in medietatis loco et conjunctionem quadrichordorum posita tam subjugalem tetrardi, quam etiam protum informare debeat expensis quatuor autenticis et tribus subjugalibus, cum secundum eum tetrardo subjugalis deesset, et omnibus ad invicem comparatis ipsum a superesset, octavum tonum per a, quod est mese, et per praedictum a, id est nete hyperpoleon disposuit multipliciter delinquens; quia et dispositis rite tribus subjugalibus, quartum quarto loco subtraxit, et, eumdem post omnes finales ponens, discipulum [Col. 0423A] magistro superposuit, et ideo hypomixolydium vocavit cum reliqui recte a subjectione vocabula tenerent. Postremo quod est absurdissimum, cum ejus dispositio ab a in a consistat, non aliam quam hypodoricam positionem, de qua etiam praedictum est, incurrit. Nulla enim alia positio est a mese ad netehyperboleon, quam quae est a proslambanomenon ad mese, et ideo ipsa lege naturae utrinque hypodorica est. Est enim a diapason, id est acutissimum et gravissimum; media vero D, quae item non alius tropi finalis, quam proti suique subjugalis esse poterit. Item E, F, quae deuteri sunt et triti, non erunt mediae inter A et a; ideo nec finales. Quid ergo? Quia discipulus est tetrardi, fortasse finit magistri litteram, id est G, sortitur mediam, et ideo finalem, sed G non est media inter A et a; ergo [Col. 0423B] nec finalis. Amplius. Omnis subjugalis a sua gravi [Col. 0424A] propria diatessaron specie ad finalem suum, a finali vero eadem diapente specie qua et magister ascendit. Ergo si G inter A et a media vel finalis erit, oportet ut infra se diatessaron et supra diapente habeat. Sed G infra bis diatessaron, supra tonum habet, non est ergo subjugalis. Age ergo, sit autenticus quintus ab A in a; sed omnis autenticus habet aliquam mediam ex his litteris a, b, c, d, et inter A et a, media est D; sed haec ostensa est esse proti ejusque subjugalis. Non est igitur hic aliquis novus tropus, sed hypodorius repetitur. Dicatur ergo huic Ptolomaico tropo; quia super magistrum esse voluisti, tam tuum quam magistri jus perdidisti. Sit ergo pro te octavus tonus a D in d, mediante G. Placet igitur omnes tropicas repetere institutiones, et brevissima sententia facere manifestiores.

  • [Col. 0423] Hypodorius disponitur ab A in a, mediatur et finitur D.

  • Hypophrygius constituitur a B in , mediatur et finitur E.

  • Hypolidius construitur a c in c, mediatur et finitur F.

  • Hypomixolidius ordinatur a D in d, mediatur et finitur G.

[Col. 0423C] Hic notandum quod omnis subjugalis in quarto, omnis autem autenticus, ut post patebit, in quinto loco mediam sortitur, quod non est mirum. Nam quartus quadrupli passus, a quo subjugales oriuntur, quatuor; tertius autem, a quo autentici procedunt, quinque voces includit. Unde cum unaquaeque ex quatuor gravibus sua in quatuor finalibus pro media vel finali suam octavam in quatuor superioribus [Col. 0424C] acceperit, recte quatuor subjugales per graves finales superiores gravati, mediati, exaltati, dispositionem suam terminaverunt. Ubi hoc vigilanter intuendum est quod, si subjugalis quartus socios suos quarto loco non sequeretur, G quoque sola ex mediis medietate privaretur. Nunc his non inutiliter inspectis, de autenticis similia faciamus.

  • [Col. 0423] Dorius disponitur a D in d, mediatur et initiatur in a.

  • Phrygius construitur ab E in e, mediatur, sed non initiatur in .

  • Lidius ordinatur ab F in f, mediatur et initiatur in c.

  • Mixolidius modulatur a G in g, mediatur et initiatur in D.

[Col. 0423D] Sicut subjugales superius principio, medio, fine propriis et principalibus chordis, ideoque et litteris informati tria prima quadrichorda, id est grave, finale, superius occupaverunt, excellens vero reliquerunt; simili modo autentici propriis et principalibus chordis et litteris instituti tria sequentia, id est finale, superius, excellens possederunt, grave vero dimiserunt. Et notandum quod omnia extremitatem, [Col. 0424D] duo tantum quadrichorda obtinent medietatem, haec autem sunt finale et superius. Sciendum quoque est vigilantissime quod non secundum quorumdam opinionem ideo autentici vocantur, quod tria suprema occupantes quadrichorda per acumen se extollere poterunt, cum si in hac re ad vocem intendatur, etiam in gravibus idem ipsi haberi possint, sed ideo, quia in medietate, quae principalitatem [Col. 0425A] obtinent, primi primordialem troporum positionem cum ipsis primis litteris, in extremitatibus vero secundam troporum positionem sive repetitionem cum ipsis litteris secundis habent. Primae enim litterae sunt A, B, C, D, secundae vero d, e, f, g. Subjugales vero inde dicuntur, quod in medietatis suae principalitate secundas litteras, id est D, E, F, G, in extremitatibus primas sortiuntur, it est A, B, C, D.

Quod si aliquis argutius occurrens dicat, cum similis sit quadrichordorum vel troporum positio, non multum curandum quas litteras quodlibet accipiat quadrichordum, et nos idipsum fatemur, dummodo utrumque diapason similibus notetur litteris. [Col. 0426A] Nam cum duo septena vocum discrimina quatuor, ut dictum est, reddant quadrichorda, quaelibet vox in duabus prioribus suum diapason, quod est octava vel aequisonantia, in duabus sequentibus simili requirit licentia. Quapropter, sive praedictis, sive aliis duo diapason notentur litteris, nihil praefatae poterit obesse rationi, sed quaecunque primae proponentur, autenticis ad medietates, subjugalibus devenient ad extremitates; et quae secundae, subjugalibus ad medietates, autenticis provenient ad extremitates. Sit ergo propositum primas litteras H, I, K, L, secundas L, M, N, O, haberi, has ergo in quatuor disponamus quadrichordis.

[Col. 0425]

[Col. 0425B] Videsne, quaeso, quod litterarum mutatio nihil praedictam autenticorum et subjugalium rationem mutet; sed, quae pro primis habitae sunt, autenticorum, quae pro secundis subjugalium teneant medietatem? Ex his omnibus etiam errasse illos colligitur qui, nullam vocum vel quadrichordorum differentiam facientes, eadem fere ubique in quintis locis signa ponunt, cum indubitanter verum sit quod nullus sonus cum suo quinto perfecte concordat.

Non abs re est etiam illud considerare, cum quatuor tropica sint quadrichorda et post graves aliud altius ascendit, quare solum tertium superius vocetur, cum ei adhuc aliud, id est excellens superius sit. Sciendum est ergo hoc, cum secundum positionem, [Col. 0425C] tum etiam secundum dignitatem fieri, quod etiam comparativum nomen ostendit. Nam cum duo sint media, finale et superius, finali superius tam dignitate quam positione altius ascendit. De positione nihil attinet dicere; de dignitate, unde et maxime nomen accepit, illud dicendum est, quod ei soli ex mediis primordialis troporum positio cum ipsis primis litteris sorte cecidit. Unde et ex eo, sicut supra dictum est, autentici principalitatem, sicut et sequenti medio, cui secunda troporum positio cum secundis litteris contigit, suam subjugales accipiant dignitatem. Excellens non de majori dignitate, sed de acutissima vocis qualitate nomen accepit, quod etiam posivitum nomen ostendit. Cui cum finale tam positione quam litteris sit aequale, quaeri potest [Col. 0425D] quare illi potius quam isti fines cantionum deputati sint. Ad quod dicendum, quia prior est intensio quam remissio, et cujuslibet operis processus intensionem, finis vero quaerit remissionem. Unde et cantilenae post excellentium intensionem in inferioribus finem requirunt vel remissionem, ideoque et finales dicuntur.

In quo loco quaeri potest quare autentici per tria quadrichorda ascendentes, et per eadem descendentes requiescant; subjugales vero similiter quoque [Col. 0426B] per tria ascendentes non per tria descendant, sed in media via, id est in finalibus subsistant. Quod ita solvitur. Congruum est ut duo principalia officia, id est, saeculorum Amen, et fines in principalitate duarum medietatum teneantur; ut sicut semel in primaria medietate saeculorum Amen, ita in secundaria simul omnes fines suos possideant. Quia ergo nobis propositum est, quaecunque idonea suggerit speculatio, ad dilucidandas multiplices monochordi obscuritates in hoc opusculum quasi in unum fasciculum conferre, nolumus et illud esse occultum, quare tam hypomixolidius, quam Dorius inter D et d dispositionem accipiat. Potest enim mirum videri, quomodo in una eademque regione duo diversi efficiantur modi. Quod hac solvitur ratione. Cum quatuordecim [Col. 0426C] voces ex quatuor reddantur quadrichordis, necesse est eas, secundum paris numeri naturam, duas medietates, quae et praedictam diezeuxin faciunt, habere. Hae sunt autem G et A, quarum una subjugalium medietates vel fines terminat, altera autenticorum medietates inchoat. Unde necesse est ut ea, quae quarto loco subjugales secundum medietates terminat, tetrardi, ejusque subjugalis, qui quarti sunt, propria sint, id est G; illa vero quae autenticos secundum medietates inchoat, solius proti propria sint, id est A. Hae igitur duae medietates inter unum diapason duos diversos, de quibus agitur, modos hac ratione conficiunt. Protus, dispositus a D in d, mediam habet A, finalem D. Ergo per cola, et commata finemque has suas proprias [Col. 0426D] saepius frequentans litteras, proprias quoque diatessaron et diapente species, quae sunt A D, et D a, in cantando recognoscens hypomixolidio omnino dissimilis erit. Item propter saepe dictam septenarum vocum medietatem, quae sicut duo quadrichorda connectit, ita etiam duorum dispositionem troporum accipit, hypomixolidius quoque a D in d dispositus mediam habet G, ad quam et ipse per cola commata finem saepius intensus, sive remissus recurrens, proprias quoque diatessaron et diapente, quae [Col. 0427] sunt D G, et G d frequentans, proto omnino contrarius efficitur.

His cognitis, non est scitu ignobile etiam indifferentes [Col. 0428] troporum positiones cognoscere. In qua descriptione quod octo specialiter haec quatuor generaliter accipiunt hoc modo:

  • [Col. 0427] Protus disponitur ab A in D; mediatur in D et a.

  • Deuterus construitur a B in e; mediatur in E et .

  • Tritus ordinatur a C in f; mediatur in F et c.

  • Tetrardus modulatur a D, in g; mediatur in G et d.

Ut ergo omnia priora fiant manifestiora, omnium troporum singillatim dispositionem sternamus hoc modo:

[Col. 0427A] Nunc quod ad hunc locum dicendum distuli, magis apparet: quare videlicet mediae dicantur; ob hoc scilicet, quod unusquisque tropus proprio diapason conclusus, unam accipit mediam, quae in subjugalibus diatessaron a gravibus, diapente ab acutis, in autenticis vero diatessaron ab acutis, diapente accipiat a gravibus. Igitur quia septem diversae voces octo tropos omnino inter se diversos efficiunt, colligi potest quod septem, per se multiplicati, id est septies septem, quadraginta novem vocum discrimina positione diversa reddunt hoc modo:

A, B, C, D, E, F, G, a, B, C, D, E, F, G, a , C, D, E, F, G, a , c, D, E, F, G, , a, c, d, [Col. 0427B] E, F, G, a, , c, d, e, F, G, a, , b, c, d, e, f, G, a, , b, c, d, e, f, g.

[Col. 0427A] In praecedenti figura, diligentissime disposita, etiam minus intelligentibus patet quibus diapason, [Col. 0427B] diapente, diatessaron speciebus omnis tropus consistat; quod [Col. 0428A] autenticos finales et excellentes, subjugales vero graves includant et superiores; quod autenticos finales et superiores, subjugales vero graves, finales superiores deprimant, medient, exaltent; quod subjugales primum diatessaron, dein diapente; autentici vero primum diapente, postea vero habeant diatessaron; quod autenticis regulariter in graves, subjugalibus similiter non sit transitus in excellentes; quod autentici subjugalibus per diapente in finalibus, subjugales vero autenticis per diatessaron communicent in superioribus; quod diapente in gravibus, diatessaron vero in finalibus formis tantum non legitima institutione inveniatur, quod tres diversae species diatessaron, quatuor diapente, octo vero constituant diapason propter octo [Col. 0428B] troporum qualitates; Octava quippe specie inter unum idemque diapason, quo et protus disponitur, sed diversa medietate diversis quoque diapente et [Col. 0429A] diatessaron speciebus distincta, quod et superius plenius dictum est, quod D sola inter omnes chordas biformis sit; hoc est, quia quarta gravium et prima est finalium, et quia, secundum id quod quarta quartam diatessaron speciem in positione primae repraesentet, similiter acutum d quarta est superiorum et prima excellentium; secundum id quod prima primas iterum diatessaron et diapente species unam claudit, alteram inchoat; secundum id quod quarta iterum quartam diatessaron speciem repraesentat; secundum id quod prima protum quantum ad legem altissimo ascensu; secundum id quod quarta quartum etiam subjugalem cum proto, tetrardum vero quartum autenticum per saeculorum Amen incipit. Et ut manifestius dicamus, in nomine primae et [Col. 0429B] quartae primum autenticum et quartum subjugalium hinc per gravissimum deprimit descensum, proto adhuc specialiter in ea finem habente, inde eosdem per altissimum elevat ascensum, tetrardo adhuc in ea saeculorum Amen specialiter modulante. Haec ideo breviter sunt recapitulata, ut uno intuitu lectoris oculis ingesta, promptiori et tenaciori capiantur memoria.

Oportet autem nos scire, quod omnis musicae rationis ad hoc spectat intentio ut cantilenae rationabiliter componendae, regulariter judicandae, decenter modulandae scientia comparetur: quorum trium cui facultas affuerit, is demum musicus recte dicendus erit. Caeterum non parvi habendus est qui, nesciens componere, competenter novit judicare. [Col. 0429C] Porro tertio, hoc est, modulandi imo ululandi studio caecum cantorum vulgus occupatur, nullius rationi cedens, nullius sententiae acquiescens; illud etiam non quasi proverbium, sed quasi legibus indictum frequentans, verbum neuma quasi nemo, cum Graeco eloquio neuma quasi noeumane, id est flatus ascendens [Col. 0430A] dicatur. Flatus vero duas habet partes, id est arsin et thesin, hoc est elevationem et depositionem. Sed a meliori, id est elevatione, neuma dicitur, ut moneamus in cantilenae dulcedine, quia flatu ab inferioribus ad superiora sonum impellente conficitur ut cor de terrenis ad coelestia levemus. Alioquin in vanum cantat, cujus mens voci non concordat. Aut ergo isti errant, aut «divina sapientia, quae quia apud se sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi,» etiam hujus artis inspirata notitia sapienter sibi voluit cantari. Sed quomodo sapienter cantant, qui nihil de praedictis sciunt, qui tropum tropo permutantes confundunt, qui solam altisonantiam laudant? In hoc tamen justo judicio asino inferiores et imperitiores, qui et multo altius resonat, [Col. 0430B] et nunquam ruditum mugitu, vel alia qualibet voce mutabit. O insanam hominum miseriam! Nemo quippe in grammatica, quae ad placitum constat, vitium patitur; in musica vero, quae est omnino naturalis, omnes fere non solum vitia non corrigunt, sed etiam defendunt.

Hactenus his plus justo verbosius immoratus sum, dum me horum piget pudetque. Nunc te convenio, qui hoc delectaris studio, te hortor, tibi suadeo ut jam dicta et deinceps dicenda tam manus quam vocis comprehendas exercitio. Maxime tamen troporum tibi curae sit agnitio, propter quos fere omnis musicae laborat intentio. Ad quam rem multum proderit, si quis proprias cujusque diapente et diatessaron species tam monochordi quam vivae vocis usu [Col. 0430C] memoriae inculcaverit. Non enim quemvis audiens tropum, quis sit, indubitanter pronuntiare poterit, nisi jam dictis et deinceps dicendis diu multumque exercitatus fuerit. Sic ergo susum et jusum diatessaron species modulare:

[Col. 0429]

[Col. 0429D] Videsne, ut omnes regulari et inconfuso ordine a propriis gravibus vel principalibus inchoentur, in propriis finalibus eleventur, item ubi incoeperunt, deponantur. Inter quas quaedam biformitas potest notari, quia et altissima est primae et gravissima quartae. Prima quoque et quarta in positione, non in potestate similes, in hoc differunt quod prima prius intenditur, postea remittitur; quarta prius remittitur, postea intenditur. Has species facile etiam una voce cantabis, si eas per consuetam saeculorum Amen melodiam incoeperis, et prima definitione terminaveris. Quae quidem diffinitiones licet pleniter et perfecte in finalibus cantentur et superioribus, tamen ultimae neumae in unoquoque quadrichordo a suo non discordant tropo.

[Col. 0430D] Ut autem longe superius dictum est, quasi quaedam diatessaron species F, videtur, sed quare non sit, quia ibi non dictum, hic dicendum videtur. Ubi primum dicimus simpliciter, quod cum diversae diatessaron species per graves disponantur et finales, nulla harum tritoni dispositione consistit. Item, quia omnis diatessaron species duobus tonis constat et semitonio F, , quia econtra tritono continuo continetur diatessaron non reputatur. Item omnes diatessaron et diapente species duorum quadrichordorum collatione perficiuntur, diatessaron quidem ex gravibus et finalibus, diapente vero ex finalibus et superioribus. Ergo, si volo, D, G primam diatessaron speciem dicere, quia ex duobus non fit quadrichordis, mentior. Ergo erit necessario quarta, constans [Col. 0431A] ex quarta gravi, et quarta finali. Si dixero eam primam forma me non institutione dixisse, firmissime recole. Si E, a secundam definiam speciem, erro. Quamvis enim ex duobus fiat quadrichordis, tamen rectum non sequitur ordinem, nam E secunda finalium, a vero prima est superiorum, primaque cum secunda nec eadem positione, nec eodem tropo congruit. Restat ergo ut sit secunda species E, a formaliter. Similiter si F, quo de agitur, tertiam speciem dixero, reprehendor, quia, licet ex duobus fiat quadrichordis, tamen F tertia finalium cum secunda troporum nec positionis nec tropi natura congruit, et cum tritono, quo nulla alia species contineatur, nec constitutiva, nec formalis species habenda est. Restat igitur ut hoc in loco tertia [Col. 0431B] species formaliter per F et per b synemmenon, quamvis extraordinaria ratione, fiat. Eodem modo G quarta finalium cum c tertia superiorum, ut fiat quarta diatessaron species, non foederatur. Nam si regularis ejus positio inspiciatur, id est tono semitonio, erit potius tertia diatessaron species. Igitur et in hoc loco formaliter quarta species per G c, interjecto semitonio, synemmenon habetur. Manifestum est ergo quia institutive diatessaron species a finalibus recte removentur et superioribus, quia si ibi naturaliter essent, nulla utique species deesset. Si enim synemmenon, quod non est regulare, aufero, simul ibi tertiam speciem cum quarta tam naturalem quam formalem perconcino. Sed hoc, ut longe superius dictum est, non est mirum; nam tertius primae [Col. 0431C] mensurationis passus, quia quinque voces includit, potius in his locis pentachorda quam tetrachorda operatur.

[Col. 0432A] Est adhuc subtilior ratio quare F, , diatessaron non habeatur. Haec ita consideratur. Intendo D, G, diatessaron; et possum remittere diapente G e quia diatessaron et diapente tono differunt. Item intendo E, a, diatessaron; et possum remittere diapente a, D, quia differentia sesquialteri et sesquitertii congruit. Item, intendo E, , diapente; sed non possum remittere diatessaron , F, quia semitonium nunquam erit sesquialteri ac sesquitertii differentia.

Haec pulcherrima solutio dictorum solummodo privilegio sequestratur atque immerito aurea vocatur. Sciendum quoque est Boetium, antiquissimos secutum musicos, tres quidem diversas diatessaron species diffinire, quas tamen minime naturali ordine [Col. 0432B] disponit, quia eas a proprio fonte non educit; quod quivis diligens collatis nostris et ipsius verbis pervidere poterit. Qua de re vero in forma primae secundum illum nulla quidem mentio est. Unde etiam factum est ut ignorata hujus speciei proprietate tropus quoque hypomixolidius, cujus ipsa est species, incongrue fieret dispositione; quod quia in superioribus pleniter absolvimus, hic jam minime repetimus. Tu ergo, quousque es meus auditor, ut superius tibi dixi, causa agnitionis troporum species jam dictas tam chordae tractu, quam viva voce inculca memoriae, et lassitudinem, vel manus, vel vocis propositis in quaestione praedictis rationibus relevabis, sicque duplici jocunditate laetaberis, hoc est, et dulcedine modulationis et alternorum varietate [Col. 0432C] sermonum.

Perceptis autem perfecte diatessaron vocibus, sic susum et jusum diapente species cantabis.

[Col. 0431]

[Col. 0431C] Nonne consideras diligens dicta, ut etiam diapente species a propriis finalibus naturali ordine incipiantur, [Col. 0431D] in propriis superioribus exaltentur, inoffenso gradu ad exordium suum revertantur? Quas item, sicut superius dixi, si consuetis differentiis et diffinitionibus cantaveris, suaves tibi troporum agnitiones comparabis. Ut autem, sicut praedictum est, in diapente dispositionis jure duae voces inveniuntur, id est F, , quae, licet quatuor voces concludant, tamen a diatessaron speciebus excluduntur; ita etiam in locis diatessaron proprie subjectis, id est gravibus et finalibus, superioribus et excellentibus duae voces, id est B, F reperiuntur; quae etsi quinque voces includunt, ab omnibus tamen diapente speciebus secluduntur. Quod quare sit, ita considera. Omne regulare diapente tribus tonis semitonioque constituitur; ista vero anomala species duobus tonis [Col. 0432C] totidemque semitoniis completur. Quae duo semitonia juncta non faciunt integrum tonum, sicque ad [Col. 0432D] completionem diapente comma cum semitonio deerit. Ergo, quia tali imperfectione tenetur, inter diapente species censeri non meretur. Amplius: Inter quatuor diversas diapente species, quae naturaliter finalium et superiorum collatione construitur, nulla est, quae duobus tonis totidemque semitoniis invenitur; et ideo, quod in fonte non fuerit extra in hypocrisi repertum judicatur et reprobatur. Poterat etiam hinc subtilior haberi ratio, quae ita procedet. Possum intendere diapente A, E, et remittere diatessaron E, B, quia differentia congruit. Item possum intendere diatessaron B, E, non possum remittere diapente B, F, quia semitonio obsistente differentia deficit. Et possum remittere diatessaron F, C; sed non possum remittere diapente F, B, ob eamdem [Col. 0433A] causam. Similiter de F dicendum. Possum enim intendere diapente F, c, et remittere diatessaron c, G. Item possum intendere diapente F, c, sed non possum intendere diatessaron F, , quia semitonium pro differentia non erit. Item, possum intendere F, b, sed non possum remittere diapente b, E, quia differentia per semitonium non erit. Item, possum remittere diapente , E, sed non possum remittere diatessaron b, F, quia semitonium differentiam sesquialteri ac sesquitertii non facit. Differt autem F a B, quia F a se media et in acutum diapente, et in grave deorsum diatessaron potest remittere B; sola inter omnes voces a se ipsa media nec sursum diapente intendit, nec deorsum diatessaron remittit. Unde a quibusdam ignobilis vocatur, nec etiam in [Col. 0433B] ordine suo deuteri saeculorum Amen recipit.

Videtur autem Boetius quadam in definiendis diapente speciebus labi inconstantia. Nam quatuor earum varietates esse dicens, easdem a quadrata ad B gravem remittit: in quibus locis omnes naturales non inveniens F, B, ultimam ponit, quae probata est propter suae differentiae defectum in diapente speciebus [Col. 0434A] non reputari. Postea vero quasi sui oblitus, dum quae species in immobilibus vocibus contineantur loqueretur, illam anomalam F, B, quam prius ultimam posuit, reticens, quatuor demum naturales diapente species ab E, in e, intendens denotavit; non tamen quae species, cui tropo, vel quo ordine vel loco aptanda sit, demonstravit. Hoc autem, quia a nobis saepe in superioribus dictum jam notissimum est, non est amplius memorandum. Quapropter ulterius jam transeamus, et quae ad agnitiones troporum utilia sunt adhuc videamus.

Itaque species diapente et diatessaron singillatim, ut supra dictum est, tam voce quam chorda in usum versis, accedit adhuc major troporum agnitio, quae talis est ut junctis binis et binis speciebus, id est [Col. 0434B] prima cum prima, secunda cum secunda, tertia cum tertia, quarta cum quarta, in autenticis quidem diapente diatessaron, in subjugalibus vero diatessaron praeposito diapente integrum cujusque tropi ordinem proprietatemque susum et jusum recitare discas hoc modo:

[Col. 0433]

[Col. 0433C] Nonne perspicuum est praedictas diatessaron et diapente species, de purissimo fonte eductas, recto ordine esse dispositas? cum ipsae junctae, ut praecedens monstrat figura, omnia octochorda, hoc est, cujusque tropi diapason a propriis litteris inchoaverint, mediaverint, exaltaverint, finierint. Sicut enim duae minores symphoniae, quod suum est, duabus inaequalibus, sed tamen propriis litteris clauduntur, sic econtra maxima, id est diapason, quod suum est, duabus aequalibus propter aequisonantiae naturam utrinque concluditur; mediatur autem vel distinguitur una dissimili, sed tamen aeque propria. Quod, sicut longe ante dictum est, non mirum debet videri quare cum propriis litteris unumquodque diatessaron sibique conveniens diapente debeat in medio [Col. 0433D] copulari; tamen, cum nondum ibi sit aequisonantia ab his quae diapason claudunt, necessario erunt diversae. Unde longe a veritate discordant qui fere ubique in quintis locis eadem signa, quasi ibi perfecta concordia sit, ponunt. Quibus etiam hoc vitio contingit ut, contra communem omnem musicorum [Col. 0434C] consensum, imo contra ipsius jura naturae, eadem signa in nona potius quam octava regione veniant; sicque, quod nimis absurdum est, characteres tantum non voces aequalitatem habeant. Quocirca talis dispositionis studio immorantibus considerandum est quod, ubi dissipata principalium chordarum operatione, perturbata specierum constitutione, disjecto troporum ordine, nil fere veritatis, nil pene certitudinis constat, nihil se verum, nihil certum acturos sciant. Quod ut manifestius fiat, eamdem sub oculis dispositionem ponamus.

A, tonus. B, semiton. C, ton. D, ton. [Col. 0434D] A, tonus. B, semiton. C, ton. D, ton. A, tonus B, semiton C, ton D, ton. A, tonus. B, semiton. C, ton. D, ton. A, tonus. B, semiton. .

[Col. 0435A] Si quis igitur ita studiosus fuerit, ut omnia ab initio hujus opusculi dicta vel deinceps dicenda per hanc dispositionem exemplificare certaverit, quanto se errori ejusdem descriptionis involverit, procul dubio inveniet. Cujus rei facultatem facere volentibus relinquentes, nos, ut fastidium legentium et operis longitudinem temperemus, id omittimus. Ut vero coepimus, adhuc unam de agnitione troporum regulam a majoribus quidem ut rudem massam effossam, sed pleniter non a rubigine ecoctam videamus, eamque, ut diligentibus constare poterit, lucidam et puram reddamus. Quae videlicet agnitio licet contracta sit brevitate, tamen lata et celebris est nobilitate; quia quod valde pulchrum in ea notatur, inter proprias et legitimas troporum sedes construitur. [Col. 0435B] Est autem ejus talis ratio. Accipe tetrachordum, quodcunque volueris, verbi gratia gravium, addito utrinque tono, habes terminos modorum, qui fiant sedes troporum. Sunt autem quatuor tropi, et totidem vocum modi. Primus vocum modus est qui tono deponitur, et prima specie diapente intenditur. Hic habet agnitionem in hac antiphona: Prophetae praedicaverunt; et: In tuo adventu, et similibus, quae sex chordas non excedunt. Hic modus in principalibus proti chordis A, D, a, d, agnoscitur. Secundum modum ditono remissum, et secunda specie diatessaron intensum in principalibus chordis deuteri B, E, , e, existentem pandit haec antiphona: Gloria haec est, et similes seu autenticae, seu subjugales, quae sex chordas non excedunt. Tertius modus [Col. 0435C] tertia specie diatessaron remittitur, et ditono intenditur, sicut triti principales chordae C, F, c, f, declarant. Hujus indicium est in hac antiphona: Modicum et non vid., et similibus. Quartum modum vocum tono intensum, et quarta specie diapente remissum tetrardo aptamus, quia ipsius principales chordae D, G, d, g illum conficiunt, quod in his antiphonis: Si vere fratres et: Multi venient, et similibus potest dignosci. Quae ergo dicta sunt in sex vocibus constructa tam senarii numeri, quam maximi intervalli, quod tot vocibus constat, perfectionem demonstrant.

Et haec secundum nostram speculationem dicta sunt; caeterum majores in his effodiendis agiles, in expurgandis segnes, dum saepe dictam D biformitatem [Col. 0435D] non attendebant, in quarto loco quarti tropi agnitionem subtrahentes offendebant, non considerantes, tropos invicem converti: ut protus tono depositus prima specie diapente intendatur; tetrardus vero econtra quarto ei loco oppositus, tono intensus, quarta specie diapente remittatur; deuterus ditono remissus secunda specie diapente remittatur. Tertius vero econtra ditono intensus, tertia specie diatessaron remittatur. Ubi et hoc notandum, quod [Col. 0436A] extremi, id est, protus et tetrardus per tonum et proprias species diapente, medii vero, id est, deuterus et tritus per ditonum et proprias species diatessaron variantur.

Ergo uno vulnere in hac offensione sanato, alteram tribus aegram vulneribus requiramus et humiliter sanitati restituamus. Hi ergo, de quibus loquimur, ignorantes ea quae dicta sunt in sex vocibus perfectissime constare, dum extractis regulariter tribus tropis per A, B, C, quartus secundum eos defuisset, assumpserunt adhuc septem voces, et antedictorum troporum ordinem aequali regula per D, E, F repetentes, quartum demum tropum per solum G tono remissum, duobus tonis semitonioque intendebant, ita ut dictum est delinquentes, quod eumdem [Col. 0436B] tropum contra oppositum suum, id est protum, eo quo dictum est modo non converterunt; deinde quod eum supra modum intendentes, legitimam sex vocum metam excesserunt, quae a C incipiens in a porrigitur; postremo eamdem intensionem nulla propria specie confecerunt.

Ergo hanc agnitionem troporum in quolibet tetrachordo, adjecto utrinque tono, perfecte fieri manifestum est. Si quadrichordum gravium elegeris, erit tibi quartus, de quo agitur, tropus in D, quia communis est inter protum et tetrardum. Si finale sumpseris, erit tibi econtra protus in D, tetrardus in G, nusquam praedicta vacillante regula. Eadem in superioribus et excellentibus speculari licet. Manifestum est ergo in hac regula priores musicos non [Col. 0436C] agnitioni troporum intendisse, sed simpliciter per septem vocum discrimina septem quoque tropos dinumerasse. Unde quidam ignorata biformitate D octavum tropum omnino tacuerunt; quidam eum super magistrum; quidam cum ipso statuerunt: quae omnia aequaliter absurda esse nemo est qui nesciat. Si enim quartus autenticus subjugalem non habet, unde tres praecedentes habent? Si habet, sed injuriose suo superponitur capiti, ibi eum locum non habere tam subjectionis jure quam dispositionis ratione sufficienter in superioribus monstratum est. Si secundum quosdam ipsius magistri sibi semitam usurpabit, ridiculum erit, quia inter G et g una media, id est d existente, simplicibus quoque diatessaron et diapente speciebus sibi succedentibus illo [Col. 0436D] modo biformitas ibi non erit, quo inter D et d duabus mediis G et a, speciebus quoque diatessaron et diapente non simpliciter existentibus aptissima duobus tropis sinum biformitas aperit. Sed de his jam sufficienter dictum est.

Nonnihil quoque ad agnitionem proderit troporum, si quis simul omnium troporum diversitates dinumeratis hoc modo locis intuetur.

[Col. 0437]

[Col. 0437A] Si quis ita hebetis ingenii fuerit ut praecedentium lectione minus proficere possit, in praesentem figuram oculos infigat, digitum impingat et absque labore omni diversitatem et concordiam troporum, proprietates ordinemque omnium specierum denotet, et pro modulo suo sufficienter in hac arte scientiam acquiret. Multum quoque ad cognoscendam troporum qualitatem juvat, si consuetas diffinitiones, diffinitionumque versiculos multosque cujusque tropi et maxime prolixos cantus assidue ruminaveris, quoles sunt in hypodorio: Collegerunt pontifices; Cum fabricator. In hypophrygio, ant. Tota pulchra; Ostendit sanctus Gamm., et similes. In hypolidio, ant. Adorna thal.; Confitemini Domino; R\. Hodie nobis, et similes. In hypomixolidio, ant. Ante sex [Col. 0437B] dies; Cum rex gloriae; Christe, qui regnum, et similes. In Dorio, qui est primus autentus, ant. Ave, gratia plena; Hodie completi sunt; Nativitas tua; Homo quidam, Duo homines, et similes. In Phrygio, Gr. Juravit Dominus; Exaltabo te; Ant. Respice in me, et similes. In Lydio, offert. Sancticavit cum versibus suis, et plures similes. In mixolydio, ant. Cum audisset populus; Sedit angelus, et similes. Haec ideo dixi, quia, cum vox prolixo cantui diutius immoratur, cognitio tropicae qualitatis amplius in mente formatur.

Sciendum quoque est quod his et praedictis et adhuc dicendis multum quis assuefactus quemlibet tropum audiens cognoscere, melos quoque regulariter valebit efficere. Quo nomine vero cujusque tropi [Col. 0437C] habitum expresse nominet non poterit invenire, sicut [Col. 0438A] in habitu hominis licet dicere hunc alba, illum vero nigra indutum esse tunica; sicut in facticiis bovis, equi, lupi, canis, asini, ovis, corvi quoque vocem mugitum, hinnitum, ululatum, latratum, ruditum, balatum, crocitatum solemus proprie nominare; sicut etiam solis habitum verno tempore clarum, aestivo anhelo, autumnali subalbido, hiemali pallido discernimus radio. Si protum, deuterum, tritum, tetrardum dixero, ordines eorum, secundum monochordi positionem, non habitus eorum, secundum melodiae qualitatem, nomen protuli. Similiter si Dorium, Phrygium, Lydium, mixolydium vocavero, secundum quod quis ab illa vel illa gente magis amatus vel frequentatus est, non secundum melodialem habitum vocabula applicui. Eodem modo si generaliter [Col. 0438B] pro naturali ratione hypodorium suavem, hypophrygium modestum vel morosum, hypolydium lamentabilem, hypomixolydium jocundum vel exsultantem, Dorium gravem vel nobilem, Phrygium incitatum vel saltantem, Lydium voluptuosum, mixolydium garrulum nominavero, aliquid plus in his quam aliis vocabulis designavi; nondum tamen specialia, quae hujus suavitatis, modestiae, lamentationis, jocunditatis, caeterorum naturalium accidentium vim exprimant, nomina reperi. O miram in hac re musicae profunditatem, quae aliquatenus patens intellectu nonnisi quibusdam superficialibus poterit vocabulis demonstrari.

Verbosus fortasse fastidiosis videor, qui omnia sibi absque scientia scire videntur. Sed hi; quaeso, [Col. 0438C] attendant, non sibi haec vilia, utpote philosophis ingeri, [Col. 0439A] sed simplicibus, hoc est, mei similibus ad majora confortandis, quasi lactea alimenta praelibari. Qui si aliquando remoto supercilio ad haec legenda otio indulserint, videbunt me benevolentiae causa in monochordi dispositione laborasse, ut obscura in veterum dictis dilucidarem, omissa repeterem, reprehensibilia corrigerem. Sicut ergo quis habens aurum vel argentum, dummodo in arca sit, minime qua in parte jaceat, curat; ita et ego dummodo quidquid speculari potero in hoc reperiatur opusculo, non multum, ut quidam, de ordinis diligentia curo.

Quocirca jam quia diu de tropis locutus sum, adhuc, si qua mens suggesserit, adjiciantur. Omnis tropus, id est indivisus, constat ex omnibus, id est [Col. 0439B] ex quatuor principalibus proprietatis suae chordis et speciebus; utpote protus ex prima gravium, ex prima finalium, prima superiorum, prima excellentium: et ex prima specie diatessaron, quae ab A in D; et ex prima specie diapente, quae est a D in a; et ex prima specie diapson, quae est ab A in a; et ex prima illius consonantiae specie, quae est diapason cum diatessaron ab A gravi in d acutum. Similiter de caeteris troporum chordis et speciebus. Omnes autentici a finalibus incipientes, ad excellentes ascendunt, in superioribus distinguuntur; omnes vero subjugales, a gravibus inchoantes, in superioribus finiunt et in finalibus mediantur, ac per hoc finales et superiores utrisque sunt communes.

Quae sequuntur habentur in eodem codice Vindob.; [Col. 0439C] continenter post Hermannum. Haec tamen ex variis aliis codicibus Ottoburano praecipue et San-Blasiano, ac Lipsiensi suis notis instructa hic exhibemus, ut rerum periti practicam etiam musicae istius notitiam sibi valeant comparare.

I. Explicatio litterarum et signorum, quae in sequentibus occurrunt .

E (e) [e.] voces [e. t,] unisonas [e, e, t. t,] aequat [e, s.] S. [,] semitoni [S, s. ts, t, t,] distantiam [t, t, ts, s, t,] signat. [te, tt.] T toni [t, t.] differentiam [t, t, et, t. t,] tonat. [t, ts.] S [,] cum [ts. Ts,] T [,] semiditonum [e, ts. s, ts. t,] statuit. [ts, ts. ts, t.] [Col. 0439D] TT (tt) duplicata [tt. tt, t, ts.] ditonum [e, tt. tt,] titulat. [d, tt, s t.] D [,] (d) diatessaron [d, d dt d] symphoniam [dt. t. s. d,] denotat. [d. t, δ ] Δ ( δ )elta diapente [ δ, s, t δ. e.] consonantiam [ δ, e, t, s. t.] discriminat. [t. t, s. d,] Δ ( δ )elta [ds,] cum [s,] S [,] bina [ δ s. e.] cum [ δ s] tritono [d, t, t, d, t.] limmata [s. t. t.] docet. [t, ts.] Δ [ts] ( δ ) [ δ t.] elta cum [t te.] T. [Col. 0440A] quaternos [s, s, t, t,] cum [e,] limmate [t. t, s.] tonos [t, t.] maximum [ δ t, t, t.] videlicet [s, t. ts, s.] in [s,] cantilenis [ts, t. s, e] nostris [e g,] phthongorum [s, t, t,] intervallum [ δ t. t, d, t,] determinat. [s, t. t, e,] Sed [ δ, ] hae [s.] notae [t, δ. ] cum [d,] punctis [ts, t,] remissas, [t, s, t,] sine [t. t,] punctis [t, s,] intensas [t, t, ts,] vocum [e, δ t.] differentias [t, d, t, δ t, e.] discernunt [t, t t.] praetexatas. [s, t. ts, s.]

II. Versus Hermanni ad discernendum cantum.

Versus atque notas Herimannus protulit istas,
Pandat ut ad notum cuique exemplaria vocum.
[Col. 0440B] Ter [t] tria [t, t.] junctorum [t, ts. d,] sunt [d,] intervalla [ δ. d, e, t,] sonorum, [ts. d, e.]
Nam [e] nunc [d,] unisonas [t, e, e, e,] exaequat [t, e, e,] vocula [s, t, t.] phthongos: [d, e,]
Nunc [e] prope [s. s,] consimilem [t, t, s. t,] discernit [ts. e, t.] limma [t, s.] canorem: [t, t, e.]
Nunc [e,] tonus [t, t.] affini [t, t, t.] tribuit [s, t. ts,] discrimina [t, t, t, t.] voci: [t, e]
Nec [d,] non [ts.] assidue [ts, s, t, t.] conjuncti [e, ts, ts,] limma [d, ts.] tonusque: [t, ts. ts,]
Et [t,] duo [tt. tt,] saepe [t. t,] toni [tt. tt,] pariter [ts, s, t,] sibi [tt. t,] continuati: [t, tt. tt, t, e,]
Saepeque [d, d, ed,] dulcisonas [t, d. ts, e,] moderans [s, t, t.] diatessaron [e. d. d, e, d.] odas: [d, e]
[Col. 0440C] Et [e] crebro [ δδ. δ, ] grate [t, t.] mulcens [t, t,] aures [t, ts, t.] diapente: [e. δ, e. δ. ]
Interdumque [d. δ s. ts, t,] toni [s, e.] bino [t, t,] cum [t,] limmate [s. δ s, s,] terni: [t, t. e,]
Ac [t,] quandoque [ δ t, t, t,] tonis [s, t,] connexum [t, t, t,] limma [s, t,] quaternis. [t, δ t, t, e.]
Haec [e,] si [e, d,] voce [e, ts,] notisque [t. t, d.] simul [s, t,] discernere [t, tt, ts, t.] noris, [ δ, e,]
Quemvis [ δ e.] distinctum [ δ. tt, ts,] potes [ts. s,] his [t,] mox [ δ. ] pangere [d, δ s. ts,] cantum, [t, t, e,]
Discernendo [t, t, t, s,] thesin [t, t,] sine [d, t,] praecentore [t, ts, d, t,] vel [ts.] arsin. [ts, t, e,]

Quae sequuntur, in cod. San-Blas. saec. XII immediate praecedendibus sunt subnexa, alibi etiam a melecta.

Ter terni sunt modi, quibus omnis cantilena contexitur, [Col. 0440D] scilicet unisonus, semitonium, tonus, semiditonus, ditonus, diatessaron, diapente, semitonium cum diapente, tonus cum diapente, ad haec sonus, diapason. Si quem delectat, ejus hunc modum esse agnoscat. Cumque tam paucis clausulis tota harmonia formetur, utilissimum est eas alte memoriae commendare, nec prius ab hujusmodi studiis quiescere, donec vocum intervallis agnitis harmoniae totius facillime queat comprehendere notitiam.

[Col. 0441] Quo vero clariora haec fiant, praecedentes versus Hermanni cum notis, quas chorales vocant, ex codice impsiensi his subjicimus, quibus litteras et signa superius jam expressa denuo superius ponimus, ut totum veterum musicorum artificium ex mutua collatione ad oculum pateat.

[Col. 0441] Ter [t,] tri-a [t. t.] jun-cto-rum [t, ts. d,] sunt [t,] in-ter-val-la [ δ. d, e, t,] so-no-rum. [ts d, e.] Nam [e,] nunc [d,] u-ni-so-nas [t, e, e, c,] ex [t.] ae-quat [e, e,] vo-cu-la [s, t, t.] phthon-gos: [d, e.] Nunc [e,] pro-pe [s, s,] con-si-mi-tem [t, t, s. t,] di-scer-nit [ts. e, t.] lim [t,] ma [s.] ca-no-rem: [t, t, e.] Nunc [e,] to-nus [t, t.] af-fi-ni [t, t, t.] tri-bu-it [s. t. ts,] di-scri-mi-na [t, t, t. t] vo-ci: [t, e,] Nec-non [d, ts.] as-si-du-e [ts, s, t, t.] con-jun-cti [e, ts. ts,] im-ma [d, ts.] to-nus [t, ts.] que: [ts,] Et [t.] du-o [tt. tt,] sae-pe [t. t,] to-ni [tt. tt,] pa-ri-ter [ts, s, t,] si-bi [tt. t,] con-ti-no-a-ti: [t, tt. tt, t. e,] Sae-pe-que [d, d. ed,] dul-ci-so [t, d. ts,] nas [e,] mo-de-rans [s, t, t.] di-a-tes-sa-ron [e. d. d, e. d] o-das: [d, e,] [Col. 0442] Et [e.] cre-bro [ δδ. δ, ] gra-te [t. t.] mul-cens [t, t,] au-res [t, ts. t.] di-a-pente: [e. δ, e, δ ] In-ter-dum [d, δ. ts,] que to ni [t, t. e.] bi-no [t, t,] cum [t,] lum-mate [s. δ. s, s,] ter-ni: [t, t. e,] Ac quan do-que [t, δ. t, t,] to nis con-ne-xum [s, t, t, t, t,] lim nia qua-ter-nis. [s. t, t. δ t, t, e.] Haec si vo-ce [e, ed, e, ts,] no-tis-que si-mul di-scer-ne-re no-ris, [t. t, d. [s. t, t, tt, ts, t. δ, e,] Quem-vis [ δ, e,] di-stin-ctum po-tes his mox [ δ. tt, ts, ts. s, t, δ ] pan-ge-re can-tum, [d, δ s. ts, t, t, e,] Di-scer-nen-do [t, t, t, s,] the-sin si-ne prae-cen-to-re [t, t. d, t. t, ts, d, t,] vel ai-sin. [ts. ts, t, e,]

[Col. 0441] In eodem Lipsiensi cod. et in cod. San Petrino, ii dum notis, sine tamen litteris superpositis, sequuntur quae supra jam ex cod. San-Blas. dedimus.

[Col. 0441] Ter ter-ni sunt mo-di qui-bus om-nis can-ti-le-na con-te-xi tur, sci-li-cet u-ni-so-nus, se-mi-to-ni-um, to nus, se-mi-di-to-mus, di-to-nus, di-a-tes-sa-ron, di-a pen-te, se-mi to-ni um cum di-a-pen-te, to-nus cum di-a-pen-te, ad haec so-nus di-a-pa-son, si quem de-le-ctat, e-jus hunc mo-dum es-se a-gno scat. Cum-que tam pau-cis [Col. 0442] clau su lis o-ta har-mo nia for-me tur, u-ti-lis-si-mum est, e-as al-te me-mo-riae com men- da-re, nec pri-us ab hu-jus-mo-di stu-di-o qui-e-sce re, do nec vo-cum in-ter-val-lis a gni tis har-mo-ni-ae to-ti-us fa-cil-li-me que-at com-pre-hen de-re no-ti ti-am.

Sequentia de B. Maria Virgine

Hermannus Contractus

[Col. 0443]

HERMANNI CONTRACTI SEQUENTIA DE BEATA MARIA VIRGINE . (Apud Danielem, Thesaurus hymnologicus, tom. III, pag. 30.)

[Col. 0443A] 1. Ave, praeclara maris stella, in lucem gentium, Maria, divinitus orta.

2. Euge, Dei porta, quae non aperta, veritatis lumen, ipsum Solem justitiae, indutum carne, ducis in orbem.

3. Virgo decus mundi, Regina coeli, praeelecta ut sol, pulchra lunaris ut fulgor, agnosce omnes te diligentes.

4. Te plenam fide, virgam almae stirpis Jesse nascituram, priores desideraverant patres et prophetae.

5. Te lignum vitae, sancto rorante pneumate parituram divini floris amygdalum, signavit Gabriel.

6. Tu Agnum, regem terrae dominatorem, Moabtici de petra deserti ad montem filiae Sion traduxisti.

[Col. 0443B] 7. Tuque furentem Leviathan, serpentem tortuosumque et vectem collidens, damnoso crimine mundum exemisti.

8. Hinc gentium nos reliquiae, tuae sub cultu memoriae mirum in modum quem es enixa propitiationis Agnum, regnantem coelo aeternaliter, devocamus ad aram, mactandum mysterialiter.

[Col. 0444A] 9. Hinc manna verum Israelitis veris, veri Abrahae filiis admirantibus quondam Moysi quod typus figurabat: jam nunc abducto velo datur perspici. Ora, virgo, nos illo pane coeli dignos effici.

10. Fac fontem dulcem, quem in deserto petra praemonstravit, degustare cum sincera fide, renesque constringi lotos in mari, anguem aeneum in cruce speculari.

11. Fac igni sancto Patrisque Verbo quod, rubus ut flammam, tu portasti, virgo mater, facta pecuali pelle discinctos pede, mundos labiis cordeque propinquare.

12. Audi nos, nam te Filius nihil negans honorat.

13. Salva nos, Jesu, pro quibus Virgo Mater te orat.

[Col. 0444B] 14. Da fontem boni visere, da purae mentis oculos in te defigere.

15. Quo hausto, sapientiae saporem vitae valeat mens intelligere,

16. Christianismi fidem operibus redimire, beatoque fine ex hujus incolatu, saeculi auctor, ad te transire.

Carmen de conflictu ovis et lini

Hermannus Contractus

[Col. 0445]

HERMANNI CONTRACTI CARMEN DE CONFLICTU OVIS ET LINI. (Edélestand Du Méril, Poésies latines populaires, Paris, 1850, pag. 379)

[Col. 0445A] Tempore quo campi linum solet herba vocari,
Cum sibi jam telas spondet anus dubias,
Stans juxta posito linum mirabar in arvo;
Dum nodosa seges cor oculosque tenet,
Talibus haerentem rapuit sibi tis nova mentem,
Quam, quia digna stylo visa fuit, replico.
De grege (grex aderat) paulum submota subintrat
Calcatisque satis haec pede sternit ovis.
Jam satis attritis post cursus incubat herbis;
Herbida dat gratum terra refrigerium;
Sicque jacens sumptas revocans ut ruminet escas
Mittit ad os alia quod redit inde via.
Herba (quis hoc credat? sed mutis pene ministrat
Verba dolor magnus) non silet ulterius.
LINUM. De tot quas cernis,inquit, communibus herbis, Ut quid ad hos usus complacui potius, In quo congereres fetenti vellere sordes, Quam pede contereres, oreque pollueres? OVIS. Ast, ait, in reliquis cur parci debeat illis Causa, quod aut homini sunt cibus aut pecori? Sed te, cum nullum tellus producat ad usum, Si sapias, gaudes [ l. gaude] quod vel ad ista placas. LINUM. Te pecoris bruti partem satis esse probasti; Hoc tamen interea vellere me releva, Quo spolianda velis nolis post pauca jacebis Turpiter, ante tuae vincta pedes dominae. Interea totas percurrens forcipe lanas Nec caudae vellus foeda relinquet anus; Tunc erit in patulo scabies tua, corpore nudo; Ulterius noli multiplicare loqui. OVIS. Si recte saperes, consumi sponte rogares, Vel pede, vel potius subruta stercoribus; Vivis ut intereas et ne sis esse laboras; Tantum supplicio nasceris atque malo! Quis queat in quantas rapieris dicere poenas Foemineis manibus vulsa solo penitus? Prorsus ut intereas, undisque soluta putresca Nigros trunca prius perpetiere lacus; Post longum tempus ab aqua transibis ad aestus, Ut possis minui sicca labore levi. Ruricolas varios, fortes contusa lacertos Prorsus lassabis tritaque malleolis. Cum jam perdideris quod habebas ante vigoris, Ibis foemineo dedita ludibrio; In ligno tensum, quod talem servit in usum, De ligno factis te ferient gladiis. O! quoties structam jaculis ex mille coronam Transibis! quoties praetereundo gemes! Per tam terribiles rapiens tua viscera dentes; Te violenta manus mille trahet vicibus. Cum nil restabit in te quod prendere possit, Istud supplicium tunc patiere novum. Astringet solidas panno pix illita setas, Compositas aequis exterius stimulis. Haec scrutando tuas penitus penitusque medullas Consument totum si quid erit reliquum. Herba modo viridis frustra tumefacta superbis; Tunc tot trita modis, nil nisi floccus eris. Ventis ludibrium, leve pondus in aera raptum, Ulterius noli multiplicare loqui. LINUM. Parcius ipsa tamen nostrum profiteris honorem, Si bene discernis omnia quae loqueris. Nam labor humanus, sollers, ad lucra paratus, Pro quo sic sudat non nihil esse putat; Mille modis tritum transfertur in horrea granum, Cum per pressuras exuerit paleas. Non cellas subeunt, non reges antea pascunt Quam careant acinis libera vina suis. Tunsio crebra parat quod templa suus lapis ornat; Sic capiunt formas ligna dolata suas. Vis, pressura, cruces, tormenta, pericula, mortes Praemia promeritas purificant animas. Subsidium lini quaerit respublica mundi; Publica causa petit, publica cura colit. In commune rogant ac in commune laborant; Unusquisque suis me parat officiis. Unica res linum quam Conditor utile donum Rebus mundanis post elementa dedit! Sed quia me sub aquis solvi putredine dicis, In te verte tuos, ut taceas, oculos. A turpi turpis abstracta cadavere pellis In tectum trahitur sole cremata diu Et simul in cocto nigrescit tota veneno; Indurata subit balnea digna sibi. Balnea sic farris et aquae confectio putris; Vilior in vili vase putrescis ibi. Hic qui te mersit, quoties te fuste movebit, Nares distorquet et caput hinc removet. Tantus enim sese foetor protendit ubique Ut fugiant ipsi saepe domum domini! Caetera quo sileam, nam plurima caetera restant, Ulterius noli multiplicare loqui. OVIS. Quum te magnifices, quum de te grandia jactes, Si taceam, reputor forsitan inferior. Sufficiunt hominum vitae duo maxima rerum: Frigora vestis agens, esca famem removens; Humanis rebus non est spes altera prorsus: Hoc munus geminum tolle vel alter utrum. Utraque mittit ovis, propellens frigora lanis, Eliciens [ l. que] cibos ubere nectareos. Perfundit totas grata dulcedine venas Ille recens haustus, dum liquor est calidus; Cum friget, tritam si vis miscere polentam, Mirans jurabis nectar adesse Jovis. In solidum vertes hoc, si medicamine tanges, Estque per hoc ipsum dulce quod est acidum; Idque super lignum per densa coagula pressum, A forma teretem suscipit effigiem. Si tenerum comedas, non deerit plena voluptas; Si servare voles, tempora multa potes. Est ubi non modico datus indivisus oeno Solo jure suos coctus alit dominos. Est gens quae mixto facit hinc sibi fercula lardo; Vescitur et crudis crudior ipsa cibis. Mille meas vires perpendens Flandria sollers, Mille modis rerum lac facit ire meum; Haec et in oblongum formans lac pingue butyrum Non escam tantum, sed facit antidotum, Lactis et emerito replens sua dolia succo, Restans fiscellis jus adhibet pateris; Quas ovis et quales mundo ferat utilitates Plura nec enumerat Flandria si cupiat. LINUM Humanis rebus, neque enim tibi vera negamus, Maxima sunt vestis et cibus, ut loqueris; Sed sine te vestes, sine te lac mundus haberet Absque tuo removens frigus et esuriem. In te per stultam quod vis transferre rapinam, Omnibus a reliquis id removere cupis, Et dum te laudas, imo laudare laboras, Laus tua sit multis invidiosa nimis. Quis numerare queat ad victum quanta ministrat Omnia dans homini larga manus Domini? Quot sint ad vestes quae dant animalia pelles? Ingens aut nullus, ut reor, est numerus. Tu quoque testis eris, si tantum vera fateris, Nostrum subsidio dignius esse tuo. Multorum nunquam te contigit usus in escam; Lac quoque vel pressum vel fugiunt liquidum. Est tua cum pellis aut caetera lanea vestis, Spernitur aut vilis aut quia visa gravis. Sic ove saepe caret semperque carere valeret, Sed nunquam lino nudus habetur homo; Denique tam gratum, tam delectabile donum, Secum gestat homo tempore perpetuo. Gestat cum cura, cum sollicitudine summa, Astringit propius, applicat interius; Applicat interius, nudos astringit ad artus, Tanquam dicat, Amo quod mihi sic socio. Si nix aut imber, aut turbidus irruit aer, Cautus, ovem nostram tradit ad obsequium. Te tradit ventis obicitque furentibus auris; Te nix perfundit, te quoque grando quatit; Sic intempestus quoties occurrerit aestus Ipsa pati flammas cogeris aerias. Interea lenis pretiosaque linea vestis Intus tuta latet, frigore, sole caret. Tecta tegunt homines, ligni praecordia cortex; Tecta suis nucleis, et mihi servit ovis. Gloria magna tibi! laetare quod hoc meruisti, Ut natura meis te paret obsequiis. OVIS. Pro te verba facis et eget tua gloria verbis; Quod deest officio, corrigis eloquio. Sed frustra tenuas, imo tenuare laboras, Tam commune bonum quod refugit numerum. Si dant ad vestes animalia plurima pelles, Pauca ferunt vellus, nulla, reor, potius. Lana, patet cunctis quod conferat utilitatis; Pauca tamen referam, ne penitus sileam. Per se lana placet, per se nigrescit et albet, Per se multiplices sponte gerit species: Lana placet simplex: peregrinos adde colores; Fucos Assyrios exhibet et Tyrios, Nam [ l. non] tot habent species famosi vellere Seres Par quoque Corycio nostra figura croco. Quantum non sanguis, non sol, non flamma rubescit Tam rubeus rutilas veste, Britanne, mea. Dura quidem, tenuis sine flocco planaque vestis, Lenis in attactu nec minus in intuitu ( sic ). Gallia, quam quondam veteres dixere Comatam, Addit multiplicem velleribus speciem. Gens variae mentis variae vult tegmina vestis, Veste probans animi mobilitate geri. Mille gerit varias hic in uno tegmine virgas, Discolor ut virga, virga sit ut reliqua. Hic reliquum corpus albenti vellere tectus, Hac viret, ast alia rubbeus est manica. Hic sua per geminas dum findit pallia caudas, Rusticus est nisi sit discolor haec alii; Sed cum multiplicis gens haec tegumenta coloris Unusquisque suum comparet ad studium, Hanc tamen egregium facit haec provincia pannum Qui viret aut glaucus aut quasi caeruleus. Has vestes dominis gestandas, Flandria, mittis, Has flocco crispans, leniter has solidans. Tu fucare modis mea vellera, Theutone, nescis; Nec tamen ista manus est operosa minus. Docto versatas tenues in pollice lanas Transfers ad tenuis delicias operis. Tinges, Rhene, leves pulchra nigredine vestes, Virginibus mittis ordinibusque sacris. Suevia dat rufos non tincto vellere pannos; His regum pelles, his operit proceres. Est color e rufo, viridi confectus et albo, Quem flavum dicis si proprie loqueris; Hanc speciem pannis innatam sponte coloris, Hister, amanda paras regibus ad tunicas. Nobilis haec nulli vestis penetrabilis imbri, Nil habet hoc majus munere Theutonicus. Quod fulget variis distincta coloribus iris, Tot vestes pingis, o mea lana, modis. Has ovis et plura his affert utilitates, Quas homo mirari, sed numerare nequit. LINUM. Ut laudetur ovis, species numerare coloris, Quae poscat ratio non penitus video. Splendor enim coeli suus est, suus est viror agri; Quod nix albescit id decor ejus erit: Sic diversorum sua laus est forma colorum; Non sit ovis: nunquid non color ullus erit? Una quidem lini, sed quae non accidit illi Exterius, simplex, sponte placens species. Teste quidem mundo, species haec congrua lino, Et, qua terra patet, nostra figura placet. Candida, sollemnis pretiosaque linea vestis, Congrua laetitiae, nescia tristitiae; Nec mortale genus solummodo veste muamus beamus, Immo delicias conferimus varias. Floribus intextis, aliis subtilia signis, Tergendis manibus lintea porrigimus. Alba superpositis mundi mensalia donis Sunt epulis regum cultus et auxilium; Quo, si quis pannos casu substernat ovines. Escas offensi rejicient animi. Molliter insertis ornans subsellia plumis, Attus quos profert linea theca fovet. Sic super extentum candens dat lintea linum Molliter exstructis ambitiosa thoris. His superadde suis extra crispantia villis Ornamenta, nives assimilare potes. Ditia dependent quae stratum vela coronent: Huic vivas species dinumerare potes. Cui speciosa suis tentoria nixa columnis, Regum divitias, aequiparare queas? Nomen et effigies a papilione trahentes Quis reseret pannos, dona rotunda, meos? Bellica compositis requiescunt agmina castris; Liber et hinc illuc expatiatur equus, Linea gramineis extenta palatia campis Tu scis quam gratum dant procul intuitum. His tectos domibus non laedit turbo vel aestus; Praestat praesidium, dulce refrigerium. Publica commoditas, belli pacisque voluptas, Significant majus spirituale decus. In capitis cultum consumit foemina linum, Ut taceam membris quod facit in reliquis. Quid jactando refers fieri tua vellera vestes? Si jubeo, penitus non erit ulterius. Si viduae [ l. dividuae] partes panni, per frusta jacentes; Cum vestem faciunt, quomodo conveniunt? Transit acus pannum, modicum, mea munera, filum Secum transfixo trajiciens oculo; Hoc pacto vinctos unit mea gratia pannos Ut vestem faciant et speciem capiant. Te quotiens levis laedit scissura, recurris Suppliciter nostra rursus egens opera. Tunc submissa jaces, tunc sobria, tunc nihil audes Dilaniata jacens nostraque dona petens. Ornatus rerum, justissima gloria, linum; Quis numerare queat commoda quanta ferat? OVIS. Multa queunt dici strepitu majora minori; Magni, si posses, te, video, faceres. Non tibi communes soli, precor, assere laudes; Nos quoque, si sapias, participare sinas. Inter tot vestes, propior quia vestis adhaeres Hinc te magnificas, plusque valere putas; Sed nobis et in hoc contingit gloria major, Sanctorum nudis artubus haeret ovis. Qui mundum fugiunt, qui spe coelestia tangunt, Quos sociat summo libera mens Domino, Ad non fallaces quos jam conscripsit honores In proceres coeli dextra beata Dei. Talibus ergo viris est intima lanea vestis; Haec est quippe pio congrua proposito. Hic linum fugiunt, lanas ad corpora stringunt, Quod, sibi ni scirent utile, non facerent. Nostrae corruptas pellis foetoribus auras Dicebas laedi, si bene commemini; Ut taceam vestes, reliquas quoque commoditates Quas habet haec pellis usibus in variis; Deputet id pretio cujus sollertia digno, Quod petitur sacris apta ministeriis? Si non scribantur libris quae verba leguntur Ordo sacer sanctae deperit Ecclesiae. Invenient quali sunt omnes ordine jussi, Ad lavacrum nascens, ad tumulum moriens? Non jam praesul erit, non Romae papa sedebit; Solvetur synodus Ecclesiaeque gradus. Praeterea quidquid sollertia grata reliquit, Quod dedit Aegyptus, quod docet Assyrius; Omnes postremo res gestas a patre primo, Quod fuit ante chaos, seria sive jocos; Quod Phoebus musas, musae docuere poetas; Quae ratio stellas, quaeve polos moveat, Quae metuenda malis, quae sunt speranda beatis; Quid sit qui rebus praesidet ipse Deus; Omnia novit ovis, per oves haec praecipit orbis; Ipsa Dei Patris mystica novit ovis. Vilior in toto pars, viscera, corpore nostro Dulcem dant usum deliciis hominum. Quadam divina resonat dulcedine corda, Aptae vincta lyrae, psalterio, cytharae. Expellit curas sonus hic et mitigat iras, Anxia corda levat, taedia cuncta fugat. Vis inimica fugit, possessaque corda relinquit, Cum bene docta manus excitat hos sonitus. Orpheus, Amphion, cum musis Phoebus, Arion, Dum chordas feriunt, nomen ad astra ferunt. Neu sanctis operam putet hanc vilescere quisquam, Qui stravit Goliath ejus amator erat. Sex quater esse patres, cytharas phialasque tenentes, Ante Dei [ l. thronum] dicit pagina sacra thronum l. (Dei) Collige quid sit ovis cujus pars infima coelis Suscipitur, sanctas exhilarans animas. LINUM. Non opus est verbis; ovium balatibus ipsis Quale melos fiat nescio quem lateat. Cum pastae redeunt, tremulo stridore requirunt Quos lactent foetus; quam placet ille sonus! Quod parat interdum tergus sibi scriptor ovinum, Est equidem quaevis gloria, sed facilis; Justior haec vitulis, haec gloria justior haedis; Haedorum pellis aptior his studiis. Denique fac ovium nunquam genus esse creatum, Hos usus nunquid mundus habere nequit? Illud ludibrio dignum reor esse profecto Quod jactas: sanctis artubus haeret ovis. Est equidem verum, sed quid, precor, esse decorum Ipsa tibi reputas corpora si crucias? Ut carnem reprimant, carnem per dura fatigant: Inter dura satis esse meretur ovis. Quaeque molesta ferunt, quae sint magis aspera quaerunt; Ad victum cineres, ad requiem lapides; Nunquid ob hoc aliquis praeferri jure putabit Aut stratis lapides, aut cereri cineres? Ecclesiae tangis mysteria, terrea transis, Coelestes jactas cum patribus cytharas; In laudesque tuas veteres replicando figuras, Plectra manu fortis commemoras juvenis. Quanta ferant sacri lino praeconia libri Forsitan ignoras, aut, puto, dissimulas. In Moysis libris (Moysen recipit canon omnis), Imo legisti mystica multa geri; Multos ipse Deus linum sibi poscit in usus; Pauca tamen breviter commemorare placet. Quae domus insignis spatio meritove decoris, Incircumscriptum quae capit aula Deum? Et tamen ipse sibi dictans habitacula poni, Linum praecipue quaerit in hoc opere; Cortinas istum bis quinque requirit in usum; Ex his quippe domus foederis efficitur. Has Moysi mandat de bysso texere torta, Et genus est lini mollis et egregii. Ille Dei plenus venerando cum duce coetus Tale per hospitium promeruere Deum. Se bysso torta velatur foederis arca, Felix tam sacri cura ministerii! Ad rem divinam vadens antistes ad aram, Significativis fulget in exuviis. Prima quidem manicis includit brachia strictis Huic poderis nomen; tendit ad usque pedem. Est quoque talaris, sed dignior, altera vestis; Illustrat penitus hanc color aerius. Non habet haec manicas; dependent hujus ad oras Apte promixtis aurea mala polis. Floribus et variis Abaneth spectabile gemmis; Subligat has vestes balteus ille teres. Inde tegens humeros ad renes pervenit Ephoth Inscriptas gemmis fertque tribus geminis. Quam logion Graecus, essin quoque dicit Hebraeus, Quinta, minor spatio, dignior est merito. Bis sex distinctas formis et nomine gemmas Praefert haec vestis pectore pontificis Quattuor ordinibus; trinas ordo capit unus; Tot titulat patres, quot numerat lapides. Hinc caput exornat, sed non tamen omne, thiara; Ceu videas sphaerae dividuum mediae. Tegmina nec restant femorum quae turpia velant, Cum redit apta sacris hora ministeriis. Nam sacra proposito nil confert lamina nostro, Impendens fronti nomen habens Domini. At reliquas vestes, quas hic numeravimus, omnes De bysso fieri praecipit os Domini. Ne sit ovis penitus tamen expers muneris hujus, Hanc Moyses etiam quaerit ad hanc operam. Praeparat ex ovium rubricato vellere tectum; Id placet arcendis sordibus et pluviis; Id tanquam fictum ne sit mihi suspiciosum, Tu dic assidue quod legis in Moyse. OVIS. In libris Moysis revera plurima novi; Plus lino libris invigilavit ovis: Nam tu, vel nescis, vel si te scire fateris, Quae restant caeca supprimis invidia. Per Moysen plebi dans ritum sacrificandi, Quid velit in rebus eligit ipse Deus Munere purgandum mandans in lege reatum, Non linum penitus quaerit ad istud opus; Sollemni vero vel tempore quotidiano, Placari nostri per sacra vult generis: Si Dominum plebi vis, inquit, propitiari, Mactabis geminos de grege lanigeros. Unius ex illis mihi viscera lota cremabis, Exit ab hoc fumo suavis odor Domino; Alterius sacras fusus cruor eluit aras, Pontifices mundat pontificumque stolas. Praesulis haec eadem conspersio consecrat aurem; Ipsa pedem dextrum consecrat atque manum; Nos sacramus eam quae sacrat caetera dextram, Cuncta sacrat summi dextera pontificis. Cauda jubetur ovis fieri profectio sacris, Pars est Excelsi reticulum jecoris. Nobis assiduum purgat synagoga reatum, Se redimens agnis quotidie geminis. Quid sacra commemorem totum vulgata per orbem, Quae quot verba ferunt, tot sacramenta gerunt? Pressa domus Jacob graviter sub principe duro, Fessa malis, gemitum dirigit ad Dominum; Ille super regem sua signa manumque potentem Elevat, ut sancto laxet iter populo. Nescia molliri praestat mens dura tyranni Atque decem plagas promeruit validas. Toto non potuit Nilo sitis una levari, Quotquot enim fuerant flumina sanguis erant. Ad populi mensas, ad regis strata vel escas Intrat, ubique comes, rana, secunda lues. Inde culex moto surrexit in aera limo, Morsibus assiduis musca molesta nimis. Quarta replet pestis gravioribus omnia muscis; Infestum canibus id solet esse genus. Invidiosa prius armentis et grege tellus, Clade gravi totis surda remansit agris. Ulceribus subitis turgens Aegyptius omnis Istud idem passi quaerit opem medici; Septima, dura manus: rumbis et grandine mixtus, Interimens homines, turbo necat pecudes. Quae superant pastae segetes et ligna locustae, Grandine contusos depopulantur agros, In triduo penitus quos fert non aspicit artus Ad superos, stygias passus homo tenebras. Per sexus omnes hominum pecorumque priores Aegyptus plaga perdidit in decima. A solio regis ad eum qui clausus in umbris Lugebat vinctus, pervenit hic gladius. Ne tam communis involveret omnia pestis, Ipse Deus dictat plebs sua quid faciat. Pignus, Hebraee, tibi memorabile posteritati, Ne pereas, inquit, masculus agnus erit. Hoc mihi libatum reverenter et ignibus assum, Hoc celer in facto dente pedes avido. Nec discinctus eris mea cum sacramenta vorabis, Nec pede nudato, nec nisi cum baculo. Restet ab his sacris ne pars vel parva cavebis; Si tamen, hoc aliqua contigit, igne crema, Nec quasi communem, temere jactate cruorem; Constat in hoc penitus sanguine vestra salus. Hac sparsos sanie postes ac limen utrumque, Caetera quae feriet dextera praeteriet. Festa dies illum quoties redit annua festum, Huic referet populo foedere perpetuo. Si sacrata piae penetras mysteria causae, Non sine compuncto percipis haec animo. Exsilii finis, optatae causa quietis, Agnus promissae pignus erat patriae. Quod mare salvato populo, Pharaone necato, Obsequii geminum praestitit officium; Quodque die nubem meruit, quod noctibus ignem Et panem coeli colloquiumque Dei; Agnus causa fuit; de quo cum denique desit Auditor dignus, plura loqui fugimus. Quid sit ovis reputans et ovem reverenter honorans, Judice me, stultum corrige propositum. LINUM. In causa recipi pro judice non solet hostis, Nec lis ista tuo constat in arbitrio. Justa quidem veteri non deest reverentia legi, Nec pietas illis errat in eloquiis; Sed tamen umbra fuit; praeter moralia quidquid Lex jubet illa vetus esse scias aliud. Legales umbras contemnimus atque figuras, Ad lucem sanctae vertimur Ecclesiae. De nobis ejus communis judicet usus, Quem fidei celebres instituere duces. Quod linum sacras circumdat vestibus aras, Nec magnifacio, nec nihil esse puto. Denique purgati pars abjectissima lini, Ad loca sacra piis excubat officiis. Partitis vicibus, quod sol splendendo diebus, Id peragit linum noctibus officium. Iste manu factis splendor dans lumina templis; Tu nosti melius quid gerat interius. Cum sacra facturus sacra sumit tegmina praesul, Quis locus est lanis ejus in exuviis? Vestes praetereo quas nominat usus ab albo Et quae sacratos rite tegunt humeros; Ejus utraque manu sollemnis tempore cultus De lino factis albicat exuviis. Sacro fert etiam crispanti vertice mitram Ne lino vel in hac parte sui careat, De lino factam, mersus baptismate, mitram Pignus homo vitae suscipit in capite; Supplet baptismum praeceptaque munera linum, Introitumque sacram pandit in Ecclesiam. Omen erit felix, quoties in vestibus albis Somnia dilectas obtulerunt animas. Quid nisi moerores, curas, aliquosve labores, Quod mihi significet lanea vestis habet. Coelicolae terris parere leguntur in albis, Si quoties veniunt nuntia laeta ferunt. Desit in hoc etiam tua ne tibi gloria, quidam Angelus est nigris semper in exuviis. Plurima, continui revolutis mensibus anni, A Christo dictus, festa colit populus; Sed tunc praecipua fervet devotio cura Cum sit praecipuae mentio laetitiae; Tunc penitus, penitus aeterna lege cavetur, Ne temeret sacros vestis ovina choros. Tunc quoque, divino candente per omnia lino, Longius a sanctis pulsa recedit ovis. Tunc etiam, de quo tibi plaudis, laniger, ordo, Laniger ordo tuus cui placet hic habitus, Desuper induto solet hunc abscondere lino; Vestes infaustas dissimulando negat. Quilibet incautus sancti consortia coetus Si praesumit ovis horridus exuviis, Protinus hunc animo velut omine saucia moesto Concio sacra fugat a statione sua. Angelicas vestes festo candore nitentes Veste profanari non patiuntur ovis, Non jocus haec aliquis, non lex jubet ista forensis; Sed ritus sancta sanxit in Ecclesia Quae quidnam facto moneat vel clamet in isto, Hoc etiam medii mens capit ingenii. Ad bona nulla malis locus est, ad sancta profanis, Tristibus et laetis res simul esse nequit. Jam nisi pro venia noli mihi fundere verba. Ut supplex parci promereare tibi; Ne modo te vinci pudeat sub judice tali, Judicio sanctae vincimus Ecclesiae.— Hic ovis, opprobrio laedi testata, silendo Erubuit, tandem subdidit ista tamen. OVIS. Nec nos diffugimus hoc uti judice, cujus Est agnus sponsus et pater et dominus. Cum sacra facturus sacra sumit tegmina praesul, Dignior exstat ovis ejus in exuviis. Ecclesias sanctas quas matres nominat usus Vel vitae merito, vel fidei senio, Munere majoris illas extollit honoris Pallia Roma suum dans per apostolicum; Plenum sacratis patet hoc insigne decoris Atque super reliquas eminet exuvias; Simplex a dextra, duplex a parte sinistra, Pendens ex humeris, mystica dona gerit. Plurima, continui revolutis mensibus anni, A Christo dictus festa colit populus; Sed tunc praecipua fervet devotio cura Cum sit praecipuae mentio laetitiae. Sedulus officiis devotae gaudia mentis Tunc aperit proprium quisque per obsequium; Nil adeo sacri testatur gaudia festi Quam sacra festivis clara domus titulis; Tunc pretiosa suis surgunt, aulaea figuris Ac in se raptis ora tenent animis; Tunc operosa suis Hispana tapetia villis Hinc rubeas, virides inde ferunt species; Tunc statio sacri, tunc ipsa sedilia cleri Demulcent oculos munere tecta meo; Ex solo doctus nostri splendore paratus Percipiet celebrem quilibet esse diem. Ecclesiis septem totum vulganda per orbem Scribit dilectus mystica, Christe, tuus. Haec divina piis oracula plena figuris Qua debet cura suscipit Ecclesia; Sed nihil est quod sic pietas amplectitur illic Quam laudes agni quae celebrantur ibi. Quem vidi positum mysteria maxima librum Implebant intus, inquit, et exterius; Nemo tamen clausi signacula solvere libri Et quae verba ferat pandere dignus erat. Notitiae mundi mysteria tanta negari Cum flerem: Noli, vox ait una mihi; Munera quae meriti negat imperfectio carni Ille subire potest cui dolus omnis abest. Hinc velut occisi species apparuit agni Luminibus septem, cornibus et totidem; At pulcher numero, meritis pulcherrimus ordo Patrum viginti quattuor astat ei; Hunc quoque quae celebrant animalia quattuor astant Sedulitate pia, vir, leo, bos, aquila. Quaerenti librum coelo terraeque negatum Porrexit magni dextra sedentis ei. Affectu tacito, pia gaudia munere tanto Ille Dei populus non tenet ulterius. Corpora prosternunt; in laudes ora resolvunt; It sonus a cytharis ac odor a phialis. Est, aiunt, agnus hoc fungi munere dignus; Nos moriendo Dei reddidit agnus ei. O vere magnum tibi, trux leo, rapta per agnum Natio, lingua, tribus, nec sacer est populus. Vocibus et dignis istorum consonat omnis Illius excelsae curia militiae; Qui nulli numero coelestis subjacet ordo, Laudes mente pari concinit, Agne, tibi. Voces multiplicant quibus atria summa resultant Et labor hic felix taedia nulla capit. Gloria, majestas, honor et divina potestas Debentur meritis, Agne perempte, tuis. Agne, tibi tellus, tibi subdita servit abyssus; Tu regis, Agne, polos inferiusque chaos; Agne, tui juris haec sint et quidquid in illis; Talia gratuitae praemia mortis habe. Collige quid paucis ferat haec sententia verbis Et vel nunc, agno judice, cede polo. Si partem rerum numeras in caetera linum, Agno jure subest, qui facit omne quod est. Ambiguae vocis ne plus errore traharis, Hic agnus Deus est; hoc tenet alma fides. Si cupis ad veniam, tibi dux ero; tu modo linguam Magniloquam sano corrige consilio. Possunt cuncta tibi suffragia nostra mereri; Saepe Deum miseris conciliavit ovis.— Hic stupuit primum tenuitque silentia linum; Inde recollecto subdidit haec animo. LINUM. Certa fides nobis commendat dicta Johannis, Prae reliquis caro debita discipulo; Desipit ille tamen, neque tangit mente Johannem, Foetum si quis ovis credit inesse polis. Ridiculum vere si sancti verba prophetae Ingenio [ l. et] teneri corde capis pueri. Alitibus nunquid pecorique ferisque paravit Regna superna Deus perpetuumque decus? Inter viventes soli ratione vigentes, Has sedes adeunt, hanc requiem capiunt Ranas e coelo summisit visio Petro, Inter coelicolas has ideo reputas? Est aliquid porro cur se similaverit agno, Nec tamen ipse tunt vellera factus ovis. Significativam speciem vidisse prophetam Jus erat, id typicis convenit eloquiis. Si debetur ovi pro munere gloria tali, Et propter nomen vermis habebit idem; Tum quoque serpentis, tum nomine saepe leonis Significamus eum, sed tamen est neutrum. Sed pia divino non deest reverentia lino; Quam res vera facit, non vetus umbra parit, Hanc, nisi quod nostrum mysteria tanta relatum Transcendunt, breviter commemorare placet. Interea cordi tu suggere, Christe vel ori Illi qui sapiat, huic quoque quid referat. Vera Deo Patri Deus hostia; Filius illi Arbore restituit, arbore quod periit. Ante Creatorem gratum direxit odorem Fumus quem talis victima sponte dedit. Hostia Christus erat, Christus tamen ipse litabat; A Domino factum, corda stupent nominum. Hic semel oblatus solvit quoscunque reatus, Traxit homo proprio seu generis vitio. Hostem delusum, mors haec eludere nondum Desinit, ablatis quotidie spoliis. Illa facit virtus modo saepe resurgere rursus Mortibus absorptat innumeris animas. Haec quasi praeteritas, jam tersit gratia culpas In nondum natis Ecclesiae populis. Quos primus habuit, quos tandem mundus habebit Electos omnes liberat ista fides. Ille semel fusus redimendi sanguis ad usus Funditur in sancta saepius Ecclesia. Quod, duce perfidia, tunc natio fecit iniqua, Per pietatis opus transiit in melius. Dividit iste calix illius dona liquoris. Quo profusa fuit lancea quae pupugit. Qua pietate Deum celavit corpore totum, Hac tegit humanis haec sacra nunc oculis. Exhorreret homo carnes cum sanguine crudo Et consanguineos nollet inire cibos Crede tamen penitus, versis ab origine rebus, Esse creaturas haec elementa novas; Ni foret hoc aliud, nequaquam sumeret illud Vel malus ad poenam, vel bonus ad veniam. Non animas aleret, si panis corporis esset, Nec mala compuncto tergeret ex animo. Non vires homini ferret, non tolleret hosti, Non carnem mentis subderet imperiis. O quam sunt tuti, quam carnis lege soluti, Quam sibi dissimiles, his epulis homines! Ebria corda pio rapit ad coelestia voto, Si fuerit sumptus, ut decet, iste cibus. Quid miraris homo? Deus est in corpore vero; Unde prius redimit, inde modo reficit. His tamen in verbis ridet sapientia carnis Et divina suis subdere vult regulis ( sic ). Dicunt: Quae ratio, quis in his deprenditur ordo? Ore nolunt (volunt?) illi claudere jura Dei Et dum, quem nequeunt montem transcendere, tangunt:

[Col. 0458C] . . . . . . . ( Caetera desunt. )

ANNO DOMINI MLIV. SANCTUS LEO IX PONTIFEX ROMANUS.

PROLEGOMENA.

Vita S. Leonis

Wibertus

[Col. 0457]

SANCTI LEONIS VITA Auctore Wiberto aequali. (Apud Mabill., Acta SS. ord. S. Bened., Saec. VI, parte II, p. 49.)

Observationes praeviae

Mabillonius, Joannes

OBSERVATIONES PRAEVIAE.

[Col. 0457D] 1. Praeter auctores qui summorum pontificum gesta scripserunt, nonnulli beati Leonis IX Vitam seorsim edidere. Wibertus, ejus in episcopatu Tullensi archidiaconus, primo unum librum edidit de iis quae ille, [Col. 0458D] antequam ad sedem apostolicam proveheretur, gesserat, Romanis relinquens, ut ipsemet in prologo loquitur, ea posteris transmittere quae papa Romanus egisset. Verum postea mutata sententia, librum alterum [Col. 0459A] primo adjunxit, in quo ea quae beatus vir usque ad mortem peregit, fusius exponit. Auctor anonymus, et ipse quidem testis oculatus, historiam mortis ejusdem conscripsit, in qua accurate et particulatim narrat quo pacto beatus pontifex morti proximus sese toto triduo ad ipsam obeundam praeparaverit; tum subjungit aliquot miracula, quae statim post ejus obitum edita sunt. Hanc historiam ex vetustissimo codice Ecclesiae Beneventanae, litteris Langobardicis exarato, publici juris fecit Ferdinandus Ughellus in Italia sacra, tomo VIII, ubi de Beneventanis episcopis agit. Invenimus praeterea in ms. codice archimonasterii Remigiani apud Remos anonymi cujusdam collectionem miraculorum, Vitae beati pontificis a Wiberto scriptae subjunctam, in [Col. 0459B] qua miracula complura narrantur, quae ad ejus tumulum paulo post illius mortem patrata fuerant. Quorum quidem duorum anonymorum opuscula, cum aliis item miraculis ex variis codicibus descripta, in unum consarcinavit Godefridus Henschenius, eaque edidit die 19 Aprilis Bollandiani simul cum Vita a Wiberto descripta. Ad haec Bruno Signiensis episcopus Vitam beati Leonis conscripsit, quae inter alia ejusdem Brunonis Opera typis vulgata est. Praeterea, ut plurimos auctores omittam, qui de aliquot ejusdem sancti viri gestis data occasione scripserunt, Anselmus monachus sancti Remigii Remensis libellum edidit sub nomine Itinerarii papae Leonis IX, in quo refert ea quae beatus pontifex anno 1049 variis in Germaniae et Galliae locis patravit, potissimum [Col. 0459C] Remis, ubi archimonasterii sancti Remigii ecclesiam dedicavit, ac in ea concilium habuit generale. Denique Desiderius Casinensis abbas, qui postea sub Victoris III nomine summus pontifex fuit, libro III Dialogorum nonnulla ejusdem sancti viri gesta et miracula narravit. Verum ex iis omnibus auctoribus sufficere nobis visum est, binos Wiberti libros hic edere, cum anonymi opusculo, quod ex Ughelli Italia sacra modo laudavimus. Caetera qui cupit, adeat Bollandum ad diem 19 Aprilis. Si quae tamen in aliis auctoribus observatione digna occurrerint quae ad beati pontificis acta illustranda conferre valeant, ea pro opportunitate in notulis ad Vitae textum, aut in his observationibus praeviis referre non omittemus.

[Col. 0459D] 2. Quanta sollicitudine Ecclesiam sibi a Deo commissam beatus pontifex gubernaverit, probant praeter libellum quem ab eo contra Graecos editum laudat Wibertus, complures litterae quas ad varios orbis Christiani episcopos conscripsit. Ex iis quaedam habentur ad Africanos ad sublevandum istius tam celebris olim Ecclesiae statum, quae sub Barbarorum tyrannide gemebat; aliae ad Gallos, Germanos et Italos datae sunt ad disciplinam ecclesiasticam restituendam; nonnullae ad Antiochenum patriarcham, ut eum in apostolicae sedis obedientia confirmaret; aliae ad imperatorem Constantinum Monomachum, ejus animi in recta fide firmandi gratia: denique ut caeteras omittam, quas pro variis ingruentibus [Col. 0460A] negotiis data occasione edidit, ad Michaelem Caerularium Constantinopolitanum patriarcham non semel scripsit, ut eum ad pacem inter Graecos et Latinos conciliandam adhortaretur; cumque ille noluisset a calumniis quas in Romanam Ecclesiam evomebat abstinere, eum tandem per legatos suos, quos ea de causa Constantinopolim misit, e sede exturbavit; cujus sententiam exsecutioni mandari voluit imperator, qui eumdem Michaelem in exsilium deportari jussit. Non minus laboravit piissimus pontifex in simoniacis et uxoratis presbyteris exstirpandis. Istorum occasione decretum celebre edidit, quod a Petro Damiani laudatur in epistola ad Cunibertum episcopum Taurinensem, inserta opusculo 18 ejus Operum novae editionis; quo [Col. 0460B] scilicet cautum est ut quaecunque damnabiles feminae intra Romana moenia reperirentur presbyteris prostitutae, extunc et deinceps Lateranensi palatio adjudicarentur ancillae. Contra utrumque vitium multis in conciliis actum est, sub Leone ejusque successoribus, ut videre est in conciliorum collectionibus, ubi etiam epistolae beati pontificis, quas modo laudabamus, editae habentur.

3. Berengarium archidiaconum Andegavensem, qui contra realem praesentiam corporis Christi Domini in eucharistia insurgebat, beatus Leo ab ecclesiastica communione removit. Hae controversiae occasionem praebuerunt varias synodos congregandi ac edendi professionis fidei formulas, quibus fidei catholicae integritas sartatecta servaretur; sed de [Col. 0460C] his alias. Hic vero observasse sufficiat quanta fuerit pontificis nostri vigilantia in iis tum quae ad ecclesiasticam disciplinam stabiliendam, tum quae ad tuendam rectam fidem pertinebant. Unde mirum non est si Victor III in ejus laudem asseruerit ab eo omnia ecclesiastica renovata fuisse, novamque lucem, ex quo pontificatum assumpsit, visam esse mundo exoriri; sed illustrius est tanti pontificis testimonium, quam ut ipsum hic integrum non referamus. Haec itaque sunt ejus verba, quae quibusdam miraculis a beato Leone patratis praemittit in libro tertio Dialogorum: «Leo, de quo nobis est sermo prae manibus, vir per omnia apostolicus, regali genere ortus, sapientia praeditus, religione conspicuus, omnique ecclesiastica doctrina apprime [Col. 0460D] eruditus, ac qui, quemadmodum scriptum est, coepit invocare nomen Domini: quemque etiam vidi, ejusque familiaritatem habere merui; saepe etiam eo in ecclesia missas celebrante, cum illo ad divinum altare sacris indutus vestibus steti, eique Evangelium legi. A quo omnia ecclesiastica studia renovata ac restaurata, novaque lux mundo visa est exoriri. Hic saepe sacerdotale concilium advocans, sacerdotes, diaconos et reliquos clericos non regulariter ordinatos removit, et in eorum locis ad veri et summi Dei cultum, qui digne ministrare possent, constituit. Quotidie quoque per se suosque discipulos ubique missos populis viam Domini, litteris et verbis praedicans, ostendebat, qui per apostolicam vitam semper [Col. 0461A] gradiens, apostolicos etiam viros in miraculis est imitatus. De quo quidem plura audire me contigit,» etc. His paucis verbis Victor absolvit summam elogii beati Leonis, qui similiter totam Galliam illuminasse dicitur in testamento Odalrici praepositi Ecclesiae Remensis, ubi tanta cum eloquentiae vi contra pravos ecclesiasticorum mores in concilio Remensi disseruisse memoratur, ut multi ejus verbis perterriti beneficia, etiam quae legitime obtinuerant, dimittere cogitaverint. Ex his se fuisse fatetur Odalricus, qui eidem concilio intererat. Testis est Leo Marsicanus libro II Chronici Casinensis cap. 88, eumdem beatum pontificem, quandiu Romae moratus est, solitum fuisse tribus diebus per hebdomadam, e Lateranensi ecclesia usque ad sanctum [Col. 0461B] Petrum, privato habitu ac nudis pedibus, cum duobus aut tribus clericis, noctu, psallendo et orando, pergere. Historiam sanctimonialis cujusdam, beati Leonis amitae, quae signo crucis diabolum fugaverat, refert Petrus Damiani in opusculo 47, cap. 3 et 4, quam ex ore beati Leonis IX papae ab Adhelaide augusta auditam fuisse testatur. Sed de his satis.

4. Dubitant nonnulli an unquam beatus Leo professionem monasticam emiserit: certe hunc ordini nostro ascribunt praeter Benedictinos scriptores plerique etiam exteri; id ipsum diserte affirmat Trithemius in Chronico Hirsaugiensi ad annum 1048, ubi sic habet: «Bruno episcopus Tullensis . . . erat filius comitis de Elingem, et monachus ordinis nostri.» Bollandiani tamen, qui se optare aiunt in observatione [Col. 0461C] praevia ut tantus pontifex inter ordinis Benedictini alumnos recenseri possit, postea in notis ad caput 5 Vitae per Wibertum scriptae, dicunt videri sibi ex Wiberti verbis colligi facile posse Leonem Benedictinis nequaquam esse ascribendum, cum sic loquatur: «Porro sequentia lecturi desinent profecto mirari hunc potius per sanctum Benedictum quam per alium quemlibet sanctorum, sospitate restitutum, ubi volvente sermonis rota perpendere poterunt ex paucis quanto zelo pii amoris erga monachorum institutionem et correctionem flagraverit.» Verum haec verba beati viri monasticae professioni non adversantur, quae optime cum illo sancti pontificis in rem monasticam studio coaluerit. Certe nostrorum causae favent pleraque sancti pontificis [Col. 0461D] gesta. Etenim vix extra nostra monasteria in itineribus, quae sane ab eo frequenter facta fuerunt, hospitabatur; et cum in monasteriis versabatur, potissimum in praecipuis, capitulo intererat et refectorio cum caeteris monachis. Sic Remis peracta basilicae archimonasterii Remigiani dedicatione, ac soluto concilio, in capitulum venit atque a fratribus societatem petiit et accepit. In monte Casino cum dies esset Sabbati, mandato fratrum adfuit, pedesque duodecim monachis lavit, a quibus vicissim et ipse lotus est; postea in refectorium quoque ingressus communem cum aliis refectionem accepit, ut narrat Leo Chronici Casinensis libro II, cap. 85. Omitto ordinis nostri monachos, quos e monasteriis eductos in legationibus [Col. 0462A] aliisque majoris momenti negotiis gerendis adhibuit, vel quos ad episcopales sedes evexit; denique cum esset morti proximus, Richerium Casinensem abbatem accersivit, ut Romam redeundo eum haberet itineris socium. Sed quid ejus rei argumenta aliunde quaerimus, cum ipse beatus pontifex morti proximus se monachum fuisse disertis verbis dixerit? Cellam, inquit, quam monachus incolui, etc., apud anonymum in relatione ejus mortis, quam post ejus Vitam exhibebimus, num. 4. Hinc mirum non est si injurias monachis irrogatas sibi ipsi factas diceret, ut ipse ait in epistola ad Stephanum dominum Castelli-Novi, quam cum adhuc esset Tullensium episcopus scripsit. Habetur apud Perardum in collectione chartarum Burgundicarum; at in charta pro [Col. 0462B] cella Bertiniacae-curtis ibidem, sic loquitur: «Cum primum divina clementia me ad pontificatus honorem provexit, mox anhelare coepi ad restaurationem meae Ecclesiae, ac monastici ordinis religionem, aut ubi erat, augmentare, aut ubi perierat, pro posse meo recuperare.»

5. Jam vero si de beneficiis quibus monasteria nostra beatus pontifex cumulavit, loqui libeat, innumera propemodum fuerunt. Casinensi abbati sandaliorum, dalmaticae et chirothecarum usum permisit; monasterium Saxonanum intra Romanam urbem eisdem Casinensibus subjecit, eisque Terracinense monasterium confirmavit ac navem in Romano portu liberam concessit atque alia multa in eorum gratiam praestitit, quae apud Leonem Marsicanum [Col. 0462C] libro secundo referuntur. Sublacense monasterium, ab invasore fere destructum, in pristinum statum restituit. In Gallia Corbeiensis, Remigiani Remensis, Cluniacensis, sancti Arnulfi Metensis, Casae Dei aliorumque monasteriorum praerogativas confirmavit et eorum possessiones asseruit. Monasteria suae dioeceseos, advocato beato Wille mo abbate tunc celebri, ad regulae Benedictinae praxim accuratam revocavit. Nulla est ferme in orbe Christiano provincia in qua ecclesiam aliquam ordinis nostri non dedicaverit et privilegiis munierit. In Hirsaugiensi monasterio, quod ab annis quadraginta et octo destructum fuerat, sub anathematis judicio monachos restitui imperavit, ut fusius exponit Trithemius in ejusdem loci Chronico. De eadem re scripsit [Col. 0462D] chronographus Magdeburgensis, quem penes nos ms. habemus, ad annum 1048, ubi etiam, inter alia Leonis gesta, memorat elevationem e tumulo corporis sanctae Richardis imperatricis in coenobio virginum apud Andelaum in Alsatia, quod ipsa fundaverat. Idem pontifex Eduardum regem Anglorum a voto Romam petendi absolvit, modo pecunias, quas in itinere expendisset, conferret ad monasterium aliquod, vel de novo excitandum, vel restaurandum. Illius ea de re epistola exstat apud Spelmannum tomo I Conciliorum Angliae, et apud Labbeum tomo IX Conciliorum generalium.

6. Nihil vero mirum est si tanta fuerit beati pontificis in ordinem nostrum propensio, cum eam jure [Col. 0463A] quasi haereditario a parentibus suis acceperit. Ii enim non solum sua, sed et se ipsos sub habitu monastico serviendos Deo consecravere. Utrumque disertis verbis habet Wibertus, cap. 1, licet quibus id in locis factum fuerit non expresserit. At in Altorfiensi coenobio, quod a beati Leonis parentibus conditum fuisse idem auctor affirmat, visitur vetus oratorium beato Gregorio sacrum, in quo iidem parentes beati pontificis, loci scilicet fundatores, sepulti memorantur; in Necrologio autem quod ibidem vidimus haec habentur die 4 Septembris: «Ob. Heberhardus comes, qui requiescit in summo choro; item, domina Bertha comitissa ejus uxor; item, Hugo comes et monachus hujus loci, qui requiescit ante altare sancti Gregorii in capella; [Col. 0463B] item, Hugo comes frater praedicti Hugonis, qui requiescit in hoc monasterio. Hi fuerunt fundatores monasterii.» Habent ejusdem loci monachi bullam, cujus apographum vidimus, qua beatus pontifex omnia bona a suis parentibus eidem monasterio collata confirmat ea lege ut sub regula beati Benedicti perseveraret. De Helvide vero ejus matre scribit Joannes de Bayon in Historia Medianensis monasterii quod, cum bellum inter Henricum Caesarem et Theodoricum Metensem episcopum exarsisset, illa, firmatis castris quae ad eam pertinebant, secesserit in monasterium Medianense, ubi piis operibus vacans, corpora sanctorum Lazari regis et Azae ejus filiae, quae ante annos nonaginta et quinque in maceria basilicae sancti Petri ob Pannonicam [Col. 0463C] gentem Gallias pulsantem abscondita fuerant, detexit. Plura idem auctor habet de sancto Leone, quae suis locis pro opportunitate commemorabimus. Ejus vero scriptoris notitiam, reverendissimo Patri domno Hyacintho Alliot Medianensis monasterii abbati e congregatione sancti Vitoni debemus, qui non solum hujus auctoris Historiae exemplar ad nos transmisit, sicut et alia quaeque vetera instrumenta et scripta quae in Lotharingia et Alsatia et in vicinis Germaniae monasteriis comparare potuit, sed nec curis aut laboribus, sive etiam sumptibus parcit, ut actis sanctorum nostrorum illustrandis aut annalibus Benedictinis concinnandis suppetias ferat. Ex eo nonnulla quoque didicimus de monasteriis quae a beati Leonis parentibus constructa [Col. 0463D] a Wiberto dicuntur. Quatuor potissimum recensentur, Hissa, sancti Cyriaci, Lutra et Woffenheim. Quae etiam Richerius libro II Chronici Senoniensis, capite 14, commemorat his verbis: «Anno, inquit, 1002, nativitas beati Brunonis . . . . . cujus parentes Hessam monasterium sanctimonialium penes Sareborch aedificaverunt. Aliud quoque monasterium construxerunt, quod Aldorf dicitur, ordinis sancti Benedicti, quod in Alsatia situm est; tertium etiam, quod Lustrense dicitur; et quartum sanctimonialium in honore sanctae crucis; item, in Alsatia, quod Wofeinheim nuncupatur. Quae monasteria bonis propriis ita ditaverunt, ut ipsorum conventus largissime valeant sustentare. [Col. 0464A] Idem auctor, libro IV, cap. 21, omisso Lutrensi monasterio, tria alia a beati Leonis papae patre aedificata et dotata fuisse scribit. Et quidem Lutrense monasterium ante annos fere quadringentos a beato Deicolo constructum fuerat, saeculo septimo incunte. At beati pontificis parentes et ejus avi, ut loquitur Wibertus, ad ipsum restaurandum nonnihil conferre potuerunt, decimo saeculo labente, quo tempore, ut refert auctor Vitae ejusdem sancti Deicoli, Lutrense coenobium, quod devastatum fuerat, restauratum est ab Hugone comite, postea monacho, et ejus filiis. Ea de re Ottonis Magni praeceptum exstat in favorem Baldramni, qui ibidem abbas institutus fuit. Subsistit hodieque monasterium Lutrense, vulgo Lure dictum, in dioecesi Bisuntina, [Col. 0464B] quod unicum cum Murbacensi monasterio abbatem habet, ita tamen ut ille abbas in comitiis imperii inter principes duobus suffragiis gaudeat; sed pace inter imperium et Galliam anno 1697 sancita, ea omnia quae citra Rhenum sita sunt ad Francorum imperium pertinere debent, ac sic utrumque illud monasterium hodie sub Gallica ditione situm est. Hissa etiam nunc priscum nomen retinet, vulgo Hesse, una circiter leuca distans a Sarburgo ( Sarbourg ), Lotharingiae oppido ad radices Vosagi montis. Hic locus in prioratum, uti vocant, simplicem redactus abbatiae Altaesilvae ( Hauteseille ) ordinis Cisterciensis unitus est. Altorfense ( Altorf ) monasterium, quod Sancti Cyriaci appellat Wibertus, hodieque subsistit ordini Benedictino addictum, [Col. 0464C] haud procul a Molshemio Alsatiae urbe non ignobili situm. De eo Bucelinus in Germania sacra. Wosenheimense denique coenobium post varias fortunas in cellam redactum, ac pene omnino dirutum jacet. Ejus sola supersunt rudera, cujus ecclesiae aliorumque aedificiorum muri absque tectis etiam nunc visuntur haud procul ab Egarsemio oppido. A quo uno circiter milliario Wosenheimensis parthenon distabat, quatuor vero aut quinque a Columbaria ( Colmar ), supremi Alsatiae senatus sede. Caeterum illud est ipsum ancillarum Dei monasterium Sanctae Crucis, de cujus advocatia disceptabant Hugo et Gerardus, beati Leonis nepotes, tempore Gregorii VII, ut patet ex ejus epistola 14 libri II, ad Guarnerium Argentinensem et Burchardum Basileensem [Col. 0464D] episcopos, ubi idem pontifex testatur istud «monasterium Sanctae Crucis, in terra haereditatis suae a beatae memoriae Leone papa fundatum, ac propriis opibus ejus constructum, sanctae Romanae Ecclesiae, cui pie et sancte praesidebat, in proprium jus ab eo fuisse traditum.» Data est XIV Kal. Novembris, indictione XIII. Praeter haec Ludovicus beati pontificis avus, si Joanni de Bayon credimus, dicitur cellam aedificasse monachis Mauri monasterii ( Maurmunster ) in honorem sancti Quirini; haud procul a Dasburgo castro; quod quidem castrum praecipuam Hugonis beati Leonis patris sedem fuisse aiunt. Quin et alia cella eidem vicina habetur sub titulo sancti Leonis, cujus rudera supersunt in veteri [Col. 0465A] castro, quod sicut et comitatus ipse Dasburgensis in comitum Linangiorum Lutheranae sectae possessionem devenit. Qua vero ratione hic comitatus e beati Leonis familia transierit ad exteros, exponit Richerius in Chronico Senoniensi, libro IV, cap. 21. Castrum illud, quod validissimum erat, hodieque pristinum nomen retinet, Dasbourg, seu, ut vulgus loquitur, Dabo dictum, situm in rupe Vosagi montis versus Alsatiam, ad quam attinet, cum subjecto sibi oppidulo et vicino tractu, destructum fuit, jubente Francorum rege, anno 1678; sed jam ad beatum Leonem redeamus.

7. De Leonis extremo anno nulla videtur esse difficultas; eum quippe anno 1054 ad superos abiisse consentiunt omnes, praeter solum Wibertum, qui [Col. 0465B] annum sequentem assignavit. Id ex librariorum vitio in Wiberti textum irrepsisse censent Bollandiani; et quidem verisimile est hunc errorem provenisse occasione electionis Victoris II, ejus successoris, quae nonnisi anno fere integro post Leonis obitum facta fuit. Sic tamen habent non solum editi, sed et codices 2 mss. Bibliothecae Remigianae apud Remos, quos consuluimus; sed ut ut sit, unico Wiberti testimonio praeferendum censemus aliorum omnium scriptorum, etiam aequalium, consensum. Caeterum Leo statim post mortem coli coepit, non solum Romae ubi sacrum ejus corpus quotidianis miraculis coruscabat, verum etiam Beneventi, ubi aedificata fuit in ejus honorem ecclesia et festum ipsius celebratum. Idem de sua Signiensi ecclesia [Col. 0465C] testatur Bruno. Nomen ejus exhibent Kalendarium breviarii ms. Casinensis monasterii, quod sub Oderisio [Col. 0466A] abbate exaratum est, et primum ex Capuanis, quae a Michaele monacho in Sanctuario referuntur. Quod et in aliis passim occurrere non dubitamus, in quibus sicut et in Martyrologio Romano, die 19 Aprilis celebratur. Non enim Romae solum aut et in Italia festum ejus recolitur, sed et in aliis quoque regionibus memoria ejus celebris est; potissimum in Tullensi dioecesi, ubi sub ritu duplici celebratur, et apud nostros Remigianos semiduplici. Idem fit in dioecesi Basileensi, ex Joannis a Schonaw episcopi mandato. Nec dubium est quin idem praestetur in variis Galliae, Germaniae et Belgicae locis, quae, dum viveret, lustravit ac sua praesentia, et pontificali benedictione ac variis privilegiis consecravit ac communivit. Caeterum, si ob vitae sanctimoniam [Col. 0466B] coelitibus ascriptus est, ob doctrinam inter ecclesiasticos scriptores locum obtinuit. De ejus Operibus nihil notandum occurrit quam quod caeteri jam observarunt. Sigebertus, recensitis ejus Operibus, eum ob ea quae in sanctorum honorem composuit, Gregorio Magno comparat, cap. 149, De scriptoribus ecclesiasticis. Aubertus Miraeus vero in notis ad hunc Sigeberti locum, adjicit praeter epistolas ejus varias, quae in Conciliorum editionibus et Baronii Annalibus habentur, ejusdem sancti pontificis homilias et sermones Lovanii anno 1565 et Coloniae 1618, prodiisse, quod idem notavit cardinalis Bellarminus. Denique summam ejus in litteras propensionem probat, idque veluti mirabile proponit Wibertus libro II, cap. 14, quod nempe ultra quinquagenarius [Col. 0466C] tanto ferveret studio, ut divinarum lectionem Scripturarum Graeco addisceret eloquio.

PROLOGUS.

[Col. 0465]

[Col. 0465C] Viam universae carnis ingresso pontifice Herimanno , successit venerabilis Bruno, vir natalium praerogativa atque morum elegantia mirabiliter donatus a Domino. Qui licet jam quasi postremus appareat in pontificalis decessionis catalogo, primus tamen enituit ex summi pontificatus privilegio: et velut Lucifer coeli statione novissimus, sed soli propinquior exiit, dum post longam decessorum seriem, [Col. 0465D] suo sacerdotio Leucam urbem, imo totum Christianorum orbem illustravit, et verum Solem sibi vicinum, errorum fugando caliginem, vivacitate sui nitoris ostendit. Nec praejudicium incurrit ex posteritate qui ante saecula divinitus praefixo destinatus est tempore. Immutabilis enim divinitas, cui cuncta assistunt acta et agenda simul, sic disponit alternationes mutabilium, ut non sibi quidquam serum aut praeposterum sentiat in ordine rerum. Nempe, ut de reliquis interim taceatur, redemptio generi humano maxime necessaria, in fine saeculorum exhibita comprobatur; et qui plus omnibus laboravit Paulus, post apostolos omnes de coelo vocatur, unde etiam abortivum semet nuncupasse invenitur. Verum ne diutius hic haereatur, suscepto [Col. 0466C] negotio stylus reddatur, ut de tanto praesule non tam audita, quam visa ad aedificationem plurimorum transcribantur. Et quidem benignitas ipsius dignata meam parvitatem familiarius sibi jugiter assistere, non suo studio effecit, ut plura de eo imitanda valuissem per memet dignoscere, nonnulla quoque veracium et gravium relatione, de quibus quaedam vix summotenus perstringo, quaedam etiam [Col. 0466D] sciens praetereo, ne aut sim longus plus justo, seu adulatoris noter elogio; aut, quia adhuc superest, impugner illo Salomonis proverbio: Ne laudes hominem in vita sua (Eccli. XI, 30) . Et quoniam propositum habemus dona Dei laudare in eo quae sunt laudanda in pagano, non hominem laudamus, sed illum a quo et per quem omnis homo veniens in hunc mundum illuminatur, ut aut bona cogitet, dicat vel operetur. Nunquid vero tantum praesulem protestamur in hac misera vita, quae utique est tota tentatio, sine peccato aliquando vixisse aut vivere, quod nec unius diei infanti valet evenire? Sed quibus est studii divinas virtutes in aliquo homine impressas ad utilitatem aliorum praedicare, peccata hominis quae jam a Deo tecta sunt, nolint ad ejusdem [Col. 0467A] improperium retegere. Hinc est quod Israelitae jussu Dei aurum et argentum in vasa formatum, ab Aegypto asportaverunt, effigiatum autem in idola omnino reliquerunt. Unde ab ipsius exordio noster jam ordiatur sermo, in quo plurimum nobis successisse credemus, si ea tamum, quae in pontificatu Leucorum [Col. 0468A] laudabiliter gessit ex aliqua parte quovis stylo posteris transmiserimus. Sapientum autem et praecipue Romanorum erit, si quae ipse papa Romanus egit, catholicae Ecclesiae fideli pagina non ingrati transmiserint.

LIBER PRIMUS.

[Col. 0467]

[Col. 0467A] I. Brunonis parentes et genus. —Reverendus igitur Bruno utriusque parentis lineam adeo retinuit generosam, quatenus ab ipsis atavis, et supra, quicunque ad nostram potuerunt pervenire notitiam, aut regni seu imperii retentaverunt habenas, aut proximas regibus et imperatoribus gestaverunt infulas. Procreatus est autem in dulcis Elisatii finibus, patre Hugone, matre vero Heilewide, quorum [Col. 0467B] religiositas multorum ora consuevit ad laudem Dei aperire. Et pater ejus natione Teutonicus, imperatoris Conradi consobrinus , in patria lingua atque Latina disertissimus; mater quoque Latina, aeque utriusque linguae perita. Quorum patres et avi a prima indole, armis et animis supra modum acies fortiter compresserunt sibi resistentes, se suasque defensando partes, et circa senium abjecta omni superbia generis et luxu mundi, induerunt humilitatem et paupertatem Christi, patrimonia sua dando ecclesiis, coenobia construendo in suis et ex suis praediis; sicque tandem perfecte secuti Christum seipsos etiam abnegarunt, stultaque sapientia saeculi omnino posthabita, sapienti stultitiae Dei atque monastico habitui tota cordis contritione submiserunt [Col. 0467C] laudabilique per cuncta fine decesserunt. Etenim inter plurima, quae sparsim divinis distribuerunt templis, duo monasteria instituerunt ex suis praediis , scilicet Hissam in honore beati Martini pontificis, nec non alterum coenobium venerationi sancti Cyriaci martyris. Quin etiam Lutrense coenobium patrimo iis suis plurimum ampliaverunt. Quorum devotionem imitatus Hugo comes praecipuus et ejus devotissima conjux, parentes utique praefati domini Brunonis, coenobium remotae vitae aptissimum construxerunt Wofeinheim penes nobile castrum suum Eginiskeim dictum, ex praediorum suorum decimis, in quo ad praesens sanctimonialium congregatio consistit ad venerationem et gloriam almae et victoriosissimae crucis.

[Col. 0467D] II. Nascitur anno 1011.—Hi denique ambo tantam tamque honestam exhibebant cunctis conversationem, ut etiam ecclesiasticae personae et diversis gradibus functae, ab episcopis usque ad laicos, quiddam imitabile sibi in eis deprehenderent. Nam, ut modo de multiplici eorum erga Deum vigilantia taceamus, [Col. 0468A] utrum integre reddidissent rerum suarum docimationem, sub judicio aquae frigidae perscrutabantur. Per quos dum decrevisset omnipotens Deus Ecclesiae suae praesulem destinare, genitrici gravidae qualem quantamque prolem in utero gestaret, dignatus est praemonstrare. Nam quadam nocte vir in religioso habitu per visum eidem apparuit, et quia masculam sobolem magnamque ante Deum futuram [Col. 0468B] concepisset edocuit, atque Brunonem nominari jussit. Qui undecimo Kalendas Julii, anno videlicet ab humanato Dei Verbo millesimo secundo, indictione quinta decima, ubi in hanc lucem fusus est, mirabile dictu, totum ejus corpusculum invenitur charaxatum [ cod. 1 scalptum] quasi crucicularum stigmatibus. Cujus rei novitate mater permota, et ex prioris visionis pollicitatione certior effecta, praeter suam consuetudinem a nulla nisi a seipsa pertulit eum sustentari lactis alimonia. Quem congruo tempore ablactatum, Bertoldo sanctae Tullensis Ecclesiae antistiti tradidit jam quinquennem liberaliter educandum litterarumque studio imbuendum. Qui videlicet Bertoldus genuinae honestatis sectator mirabilis prae suis praedecessoribus, Leucam urbem [Col. 0468C] filiis nobilium nobilitavit, in diversis speciebus thesauros ejus et decus valde ampliavit, aedificiis quamplurimis decoravit, litteralis exercitii personis adimplevit, monasteriorum normam intus et exterius restauravit.

III. Ejus educatio. Adalberonis episcopi Metensis elogium. —Tam idoneus itaque vir infantulum praefatum gratanter susceptum, et litteris fecit erudiri, et omni honestate ingenuis pueris competenti. In quo cum quotidianis corporis incrementis accrescebat ingenua indoles mentis, quae eum prae caeteris consodalibus commendabat cunctis. Sicut enim doctissimus pater Hieronymus attestatur: «Mollis cera et ad formandum facilis quadam tractabilitate [Col. 0468D] naturali divinitus formabatur, etiamsi exterioris artificis cessaret manus.» Unde, coelesti praeeunte et subsequente gratia, cunctorum in se benevolentiam provocabat, quia nihil extollentiae in eo conspiciebant, ex regalis stemmatis atque divitiarum, formae quoque ac ingenii excellentia, quibus solent [Col. 0469A] carnales supra modum intumescere moxque detumescere. Erat quippe affabilis omnibus, etiam infimis, aspectu et affatu quoque hilaris, obedientissimus non tantum majoribus et coaequalibus, verum et suis minoribus. Ejus quidem collegae, quamvis eo majusculi exstiterunt, duo Adalberones contribules sui, ex quibus prior immaturo est hinc raptus exitu, ducis videlicet Theodorici filius , alter autem Hezilonis ducis germanus, ac Frederici eximii principis natus, sub scholarum magistro, magister nepotuli sui Brunonis constitutus, quia tunc pro tempore habebatur sciolus. Qui postea ad antistitium Mediomatricae urbis voto cleri et plebis, magis quam suo assumptus, vir huic nostro tempori refulsit apprime praedicandus. Nam a primaevo, soli Deo [Col. 0469B] placendi cupidus, supra aetatem suam et valetudinem, carnem suam cum vitiis crucifigere conatus est; adeo fervens igne divinitatis, ut ab ipsis Christiani tyrocinii rudimentis putaretur perfectissimus. Denique ut in praesentia de plurimo ejus coelibatu, de columbina innocentia, de serpentina prudentia, de discreta acrimonia, deque matura gravitate, in tenera indole taceatur, in tantum semet jejuniis et vigiliis affecit, ut illud beati Job etiam historialiter dici possit: Pelli meae consumptis carnibus adhaesit os meum (Job XIX, 20) .

IV. Simul cum eo Bruno studiis vacat. —Hinc ergo tali collegae indivisibiliter gemino connexus affectu, spectabilis puer Bruno insistebat litterarum gymnasio, deque liberalitate sua sibi congaudebant mutuo. [Col. 0469C] Quibus etsi adhaerebant nobilia examina puerorum, ipsi tamen duo omnibus suis consodalibus praeeminuerunt tam capacitate liberalium studiorum quam honestorum excellentia morum; nempe, ut primum competit rudibus, decurso artium trivio, non solum claruerunt prosa et metro, verum et forenses controversias acuto et vivaci oculo mentis deprehensas expediebant, seu removebant sedulo. Denique quadruvium naturali ingenio vestigantes degustarunt atque non minimum in ipso quoque valuerunt sicut sequentia ex parte indicabunt. Igitur, cum ibidem pariter educarentur praedicti pueri, domini Brunonis genitrix somnio hujusmodi edocetur de futura promotione filii sui. Nam videbat quasi seipsam a parte pontificalis camerae venerandam basilicam beatissimi [Col. 0469D] protomartyris Stephani ingredi, sanctaeque memoriae praesulem Gerardum, in vita et post mortem clarificatum miraculis, occurrere sibi, ac solventem a propria cervice orarium, quod vulgo stola dicitur, eidem reposuisse in manica. Quod utique, ceu conjici potest, illud portendebat quod filium ipsius non tam sedis suae quam boni studii successorem coelitus praestituebat. Nam cum quintus a domino Gerardo reverendus Bruno computetur, ab ipso tantum, et non ab aliquo sequacium ejus videtur praeelectus, quoniam, Deo annuente, eum [Col. 0470A] prae illis est imitatus. Sed, quia omnipotentis Dei pia dispensatio consuevit donis suis flagella et tentationes permiscere, quemadmodum novimus beato Job, atque apostolo Paulo, et pene cunctis electis contigisse, dicendum videtur qualiter in ipsius pubertatis ingressu fuerit periclitatus et, mox accedente coelesti medicina, salvatus.

V. A bufone sauciatur. Ex quo graviter laborans a S. Benedicto sanatur. —Cum jam solito liberiorem a scholari jugo adeptus fuisset cervicem, multoties parentum suorum invisebat mansionem, delectatus non tantum genuina affectione quantum religiosa eorum conversatione et liberrima domus suae in militibus et familia dispositione. Ergo quodam aestivo tempore, dum ex more cum eis apud nobile castrum, [Col. 0470B] Eginisheim nuncupatum, moraretur, superveniente cujusdam nocte Sabbati, in amoenissimo cubiculo soporatur. Cujus dextram faciem venenosa illa rana, quae bufo nuncupatur, sive rubeta, conscendit eique ex anterioribus pedibus unum in genis, alterum autem sub labio, et ex posterioribus priorem post aurem, alterum vero sub mento affigens, sugere ac stringere immaniter coepit. Quo dolore expergefactus, horribilis animalis deprehendit faciei suae incumbere perniciosum pondus. Tanto itaque tamque novo periculo attonitus, a strato se ocius corripuit et immodicum non perferens cruciatum, ictu palmae post aurem libratae virosum illum in eumdem stratum suum decussit, timens ne, si manu medium arreptum extrahere tentasset, acrius irreperet. Tunc nequam [Col. 0470C] ille, licet in suo super lectum casu elisum sonitum reddiderit, tamen capitalem pulvillum denuo conscendere, ipso perspiciente, non distulit; nam lunaribus radiis tunc illustrabatur omne penetral cubilis. Nec mora; famulorum turba repentino dilecti domini sui clamore accita accurrit, lucernam secum exhibuit, sed pestiferum illud animal sub illorum ingressu nusquam comparuit. Inquiritur passim diligentissima vestigatione vernaculorum, sed omni supellectili cubilis eversa ac perscrutata, minime fuit repertum. Sed sive illud verum aut fantasticum fuerit, plagas tamen veras et dolores veros reliquit.

Quibus etiam totum vultum, guttur ac pectus tumefactus usque ad desperationem aliquatenus recuperandae sospitatis est infirmatus. Uterque ejus parens [Col. 0470D] omnesque sui super hoc miserabiliter duobus mensibus plenis consternabantur, solum funus jam efferri suspicantes, lugubrem illam exsequiarum pompam continuis suspiriis et lacrymis praestolabantur. Verum benignus Jesus, desperatis rebus succurrere solitus, super plenaria ejus sospitate subito parentes ejus est consolatus et Ecclesiae suae per hunc relevandae secundum propositum suum recordatus. Nam cum jam duobus mensibus a lecto per se minime surgere potuisset, jamque, concrescente infirmitatis nimietate, sine loquela octo diebus permansisset, [Col. 0471A] tandem quadam die apertis oculis, supino, ut recubabat, vultu, vigilans conspexit quasi luminosam scalam ab ipso suo grabato per se ipsam erigi, et fenestra ad pedes ejus transita usque in coelum porrigi atque per eam quemdam nimiae claritatis reverendaeque canitiei senem descendentem in habitu monachali, cujus dextera gestabat crucem conspicuam in longo hastili. Qui ad aegrotum ut pervenit, sinistra manu scalam retinuit, dextra vero eamdem crucem primum ori ejus apposuit, deinde loca tumoris ex ipsa signavit et totius veneni incoctam putredinem post aurem extraxit; statimque via, qua venerat, reversus, dimisit infirmum habentem se melius. Nec mora; denique Adalberonem suum clericum, tunc tantummodo ejus assidentem lectulo allocutus, per [Col. 0471B] eum optato nuntio paternam domum cunctam repressit a diutinis clamoribus. Post aliquot autem dies, omni veneno pustulae illius rupta cute post aurem dextram ejecto, sospes et incolumis evasit sub maximo cunctorum miraculo atque gaudio. Qui, sicut nunc usque inter commonitoria colloquia tam evidentem Dei miserationem super se agnitam recitare suis familiarissimis est solitus, profitetur se in praefata exstasi beatissimum Patrem monachorum, Benedictum, illico luce clarius agnovisse ex qualitate vultus et habitus. Cujus corporis accidentalem dignoscentiam ita hactenus commemorat quasi prae oculis carnis adhuc habeat. Porro sequentia lecturi desinent profecto mirari hunc potius per sanctum Benedictum quam per alium quemlibet sanctorum restitutum [Col. 0471C] sospitati, ubi, volvente sermonis rota, perpendere poterunt ex paucis quanto zelo pii amoris erga monachorum institutionem et correctionem flagraverit.

VI. Hermanno episcopo Tullensi paret. Afflictis monachis Sancti Apri compatitur. Degit in aula imperatoris. Pauperem episcopatum pinguioribus praeferre statuit. —Hinc itaque decedente domino Bertoldo suo nutritore, succedenti Herimanno non recusavit aeque parere, quasi illud beati papae Gregorii dictum jugiter prae oculis mentis videretur habere: «Primus esse non audeat qui subesse non didicerit, ne obedientiam subjectis imperet quam praelatis non novit exhibere.» Compatiebatur equidem tunc temporis adversa passis, praesertim venerabilibus venerabilis [Col. 0471D] viri Apri coenobitis, in quos procacissimae adulatorum et invidorum linguae supra modum instigabant animum praefati antistitis. Nunc pro eis murum semet, quantum poterat, opponebat, nunc quod solum poterat, cum flentibus flebat. Ejus etiam adnitente auctoritate et industria, in statu, quem ab idoneis et prioribus praesulibus acceperat, integerrime permansit sub Herimanno institutio et praebenda canonica, intra beatissimi levitae et protomartyris Stephani claustra. Verum quoniam «omnia tempus habent,» secundum quod dispensat temporis Conditor, temporis expers, qui per quaedam aliena suos perducit ad sua, accidit ut eximius adolescens a parentibus et consanguineis assignaretur [Col. 0472A] glorioso imperatori Conrado contribuli suo, ejus educandus in aula atque excubaturus in basilica. Ubi nondum multis decursis diebus, omnium aulicorum benevolentiam perfecte est adeptus, utpote quem gratiosum exhibebat praeco ejus conversationis ac prudentiae, generis ac formae decus. Unde cum ab eis ibidem Brunones aeque vocarentur nonnulli, hic tantum Bonus Bruno meruit appellari. Quam praerogativam ita in dies augmentando sine sodalium invidia vindicabat sibimet ut et minoribus sese quadam rationabili condescensione aptaret majoribusque liberali dignitate per omnia congrueret. Praeterea unico et patrio affectu ab Augusto Augustaque adeo est dilectus, ut etiam in secretissimis eorum consiliis gratanter admitteretur, et sententia ipsius reverenter [Col. 0472B] dulciterque exspectaretur ac promulgata indubitanter susciperetur. Quem cum quotidie deliberarent incessanterque ambirent sublimare honore quam maximo, et, ut patenter dicam, donare pontificio temporalibus copiis supra modum locupletato, ipse, jam praemonitus domni Gregorii irreprehensibili et aureo stylo, coepit hoc suspectum habere omnino, ne sibi divinitus imputaretur, quasi munus ab obsequio, a quo nonnullos consociorum suorum, ob aliquantulae sublimationis spem, nulla corporis poterat revocare fatigatio, nulla rei familiaris annulatio. Unde, quia nec ab imperiali latere recedere sibi licebat, nec taliter obsequi libebat, in animo suo tantum Deo conscio et teste proponebat, ut si cum beneplacito ejus ad quantumlibet pauperrimae [Col. 0472C] Ecclesiae invitaretur regimen, alacrior ad id accederet quam si eum majestas regia ad supremae potestatis et locupletationis dignitatem aliquo carnali affectu impelleret. Quod quidem tanto admirabilius est habendum in levitate juvenili quanto rarius deprehenditur et in gravitate senili. Sed jam dicendum videtur qualiter iste humiliari pro Deo cupidus, paulatim ab ipso fuerit mirabiliter exaltatus, sicut in libro Regum per prophetam testatur: Glorificantem me glorificabo; qui autem contemnunt me, erunt ignobiles (I Reg. II, 30) .

VII. In Longobardiam milites ducit. —Anno igitur aetatis vigesimo tertio, cum jam alteram adolescentiae hebdomadam fuisset ingressus, et ab incarnato Dei Patris Verbo 1025, excurreret annus, [Col. 0472D] vice sui pontificis Herimanni in expeditione praefati Conradi imperatoris, Longobardiam et maxime super Mediolanum tunc rebellem praeclarus Bruno est profectus, levitico officio insignitus. Namque illo suo antistite annis morbisque praegravato, ipse auxiliares militum copias imperatori venientes a Tullo, ducendas et disponendas suscepit tam ejusdem episcopi quam Augusti placito, salvo tamen per omnia proprii gradus sacramento. In illius itaque saecularis militiae dispositione, sic repente sagax apparuit et providus quasi hujusmodi negotiis tantum fuisset hactenus exercitatus. Metabatur castra suis, disponebat stationes cum vigiliis, sumptus et stipendia opportunis administrabat in locis et horis, [Col. 0473A] sobria sufficientia apparatas dapes distribuebat suorum singulis; quos sic per assignata et congrua unicuique officia curabat ordinare ut tantum pro se quique tam nobiles quam privati debuissent solliciti esse. Cujus certe sollicitudo, et suis erat tuitio, et hostibus dejectio, et sibi ipsi digna laudatio. Unde factum est ut reddendo «quae sunt Caesaris Caesari, et Deo quae sunt Dei,» per Apostolum suum praecipientis quatenus «omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit, quoniam non est potestas nisi ab ipso;» per alienum quantocius ad suum pervenire promeruit. Et quia fideliter ac prudenter inservivit exterioribus, ad plenum remuneratus est interioribus, ut, super multa constitutus, et Conditori suo adhaereret celsius et proximo compateretur profundius.

[Col. 0473B] VIII. Fit episcopus Tullensis. —Denique instante anno ab humanitate Filii Dei 1026, Leucus praesul Herimannus abstractus est carnis ab hospitio, cum quadragesimali tempore moraretur Coloniae in quodam suo praedio. Extemplo clerus et populus provisore orbatus, concordi voto eademque sententia confoederatus, diu sibi desideratum et dilectum Brunonem consonis et continuatis expetit vocibus. Hinc totius recrastinationis impatiens, deprecatorios atque contestatorios super tam unanimi electione sua dirigit imperatori apices. Quorum, ut compendiose dicatur, causa ista fuit. Post praemissam debitae salutationis reverentiam, nimium compunctam suae calamitatis exponunt tragoediam, dicendo se [Col. 0473C] quaquaversum impeti atque inquietari pene quotidianis depraedationibus sive concertationibus, utpote in trium regnorum constitutos confiniis, in imperii sui videlicet finibus, in quibus tanto acrius ab hostibus laborarent quanto longius terrarum spatia ab ejus praesentia eos arcerent; praeterea civitatem suam a Francorum regibus jugiter reposci diversis et multis machinationibus, cui damno reipublicae ac suo vexationique suorum si dignaretur obviare, designaret eis pastorem nobilem ac sapientem quam maxime, cujus strenuitas et industria sibi infensam hostium rabiem valeret propulsare. Ad quem utique vestigandum non esset valde laboraturus, quando quidem cleri et plebis unanimitate delectus, penes ejus imperialem majestatem consanguineus Bruno [Col. 0473D] haberetur, Deo bonisque hominibus dilectus. Hunc sibi notissimum, utpote suum ipsorum alumnum, et inter ipsos atque ab ipsis liberalium litterarum scientia eruditum, sine querela conversatum, et per singulos gradus Ecclesiae regulariter ad leviticum ordinem provectum; hunc non modo cum suburbanis urbani, verum et omnes circum circa expeterent vicinae plebes et comprovinciales episcopi. Aut concederet ergo eis cum beneplacito Dei istum, aut nullum: quoniam in promptu haberent illud beati papae Coelestini decretum (Epist. II) : «Habeat unusquisque fructum suae militiae in Ecclesia, in qua suam per omnia officia transegit aetatem. In aliena stipendia minime obrepat, nec debitam alteri sibi [Col. 0474A] audeat vindicare mercedem. Sit facultas clericis renitendi si se viderint praegravari, et quod sibi ingeri ex transverso noverint, non timeant refutare; qui si non debitum praemium, saltem vel liberum de eo qui eos recturus est debent habere judicium.» Et illud domni Leonis praeclari doctoris: «Nullus invitis et non petentibus ordinetur, ne civitas episcopum non optatum aut contemnat, aut oderit; et fiat minus religiosa quam convenit cui non licuit habere quod voluit.» Contra tam evidentem et canonicam auctoritatem, si posset eis terrena potestas violentiam inferre, non tamen benevolentiam eorum ab isto suo electo valeret aliquando avertere. Tandem igitur unanimi et praecordiali prece ipsorum moveretur imperialis ejus serenitas, et magis in hac parte attenderetur [Col. 0474B] Ecclesiae Dei utilitas quam illa quae secundum saeculum pertractabat altius eum sublimare ejus consanguinitas. Interea et speciales litterae domino Brunoni sunt directae, quae totius cleri, abbatum et cunctarum congregationum, universique Leucae dioeceseos populi taliter nitebantur desiderium seu negotium perorare: quod viduati pastore ipsum sibi concorditer solum delegissent et ab imperatore exigerent, propter Omnipotentis timorem pariter et amorem, nullo pacto eos inde perturbaret; ac ne paupertatem illorum, cujus hactenus bene conscius erat, abhorreret. Contestabantur eum per illum, qui cum esset dives, pauper pro nobis factus est; nec quod tanti praeconii tantaeque nobilitatis personam sibi viles et abjecti praeoptarent, majoribusque [Col. 0474C] ac suis meritis congruis urbibus inviderent, ad injuriam sibi aliqua, quam adhuc in eo non deprehenderant, arrogantia reputaret, propter eum qui se pro nobis humiliavit usque ad mortem. Liceret eis laboris sui fructu perfrui, et versa vice a nutritio suo nutriri, quia secundum Apostolum, laborantem agricolam oportet primum de fructibus suis percipere (I Cor. IX, 10) . Consequens enim foret ut Ecclesia, quae talem educare meruisset, talem et sibi mereretur destituta pastorem, qui etiam pro modulo divinitus concesso mortalibus, illud speciale boni et summi pastoris dicere posset: Cognosco meas, et cognoscunt me meae (Joan. X, 14) . Non vero eos lateret quod terreni principis pietas ad majora eum merito consanguinitatis et complacitae illi conversationis [Col. 0474D] promotum ire deliberaret. Itaque si ipsos post se clamantes exaudiendos censeret, continuis precibus de reliquo coelestis imperatoris largitatem pulsarent, ut ei coelestem ac terrestrem honorem accumularet. Si autem contemnendos putaret, quia eminentioris dignitatis apici saeculariter inhiaret, divina aequitas contemptus illorum ultrix sic accederet, ut nec ad illum cui intendebat, nec ad quemlibet alium honorem aliquando ascenderet.

IX. Imperator electioni obsistit ob episcopatus paupertatem. Illius assensum Bruno obtinet. —Hujusmodi ergo syllabis a domno Notberto, tunc laudabilis vitae monacho, pridem autem sancti protomartyris Stephani canonico atque Liethardo adhuc quidem [Col. 0475A] canonico susceptis, qui prae sui comitibus itineris alacres et impigri exsecutores tantae talisque causae fuerant designati a clero et populis; plurimo varioque curarum aestu uterque afficiebatur, imperator scilicet ac dominus Bruno eidem charissimus. Et imperator quidem, quamvis gauderet dilectionem, quam erga ipsum venerabilem Brunonem meram et germanam debito affinitatis considerationeque strenuitatis ejus possidebat, multorum laudibus vel testimonio commendari et approbari, non mediocriter tamen contristabatur, quia illud suum desiderium, quo appetebat illius temporaliter sublimiorem dignitatem, sentiebat praepediri. Timebat ne Deum offenderet, si Ecclesiae ejus tam unanimi voto repugnaret; dolebat, si tantae personae pro meritis non [Col. 0475B] responderet. Quid hic multis haereo? in tanta mentis fluctuatione deprehensus, per legatos a latere suo directos, omnibus ingeniis inde jam saepedicti domini Brunonis intentionem revocare est conatus, modo conflictationes creberrimas atque depopulationes illius Ecclesiae commemorando, et paupertatem supra modum exaggerando; modo quod in extremis imperii sui finibus urbs illa posita, aut nunquam, aut rarissime aestimaretur digna imperatorum diversorio; modo quod eumdem nepotem suum sibi per omnia charissimum nequiret perferre aequo animo disgregari a se tanto terrarum spatio. Parceret igitur sibimetipsi, et tam suae utilitati consuleret atque quieti, quam medullitus eum amantis imperatoris voluntati et perturbationi: potius surda [Col. 0475C] aure illos praeteriret, qui suam ipsorum necessitatem seu consolationem, quam ejus salutem et honorem pluris penderent; maxime cui ipse condignam suo generi ac merito dignitatem instanter praevideret. Verum quia multa consilia in corde viri, voluntas autem Domini fiet (Prov. XIX, 21) , ut Salomon ait, longe aliter afficiebant subditum Deo animum reverendi Brunonis destinatae illi syllabae ab Ecclesiae populis: quorum unanimi et humili invitatione sentiebat se ad humilia invitari ab ipso magistro humilitatis, qui Rex hominum fieri refugit, et ultro ad crucem venit, nec immemor illius sui prioris propositi, quo malebat jugiter omni humilitate, vilitate et extremitate contentus Christo famulari, quam temporaliter cum aliqua corruptela integrae [Col. 0475D] conscientiae, id est quavis venalitate sublimari, quam trimodam compererat dictis beati Gregorii, scilicet a manu, ab obsequio, a favore. His utique tribus pedissequis ambitiosae venalitatis animadvertens ecclesiasticas dignitates nimis confundi ac subrui, nec facile aliquem ab aliqua istarum immunem reperiri, nihil sibi tutius fore credidit, quam populari electioni ad humilia se vel adversa attrahenti assentiri, et imperiali suggestioni ad magna vel prospera incitanti reluctari. Denique laudabile est quemquam pro Deo prospera declinare: sed multo laudabilius constat adversis se sponte offerre. Hinc est quod [Col. 0476A] Moyses ad principatum divinitus vocatus excusat, et se postposito alium postulat, dicendo: Obsecro, Domine, mitte quem missurus es (Exod. IV, 13) ; atque Isaias ad nuditatis ignominiam multiplicemque passionem, nec nominatim designatus, ultro se ingerit proclamando: Ecce ego, mitte me (Isa. VI, 8) . His ergo et aliis virtutum incitamentis succensus, et oleo divinae gratiae repletus, rectae intentionis flammam tanto spargebat alacrius, quanto flatibus carnalium affectionum impellebatur acrius. Fiebatque ut illa dissuasoria aura a Caesare veniens et ejus aula magis augmentaret et confoveret, quam consopiret aut exstingueret ignem divini sacrificii devotae mentis in ara. Itaque illam beati Petri sententiam qua dicit: Humiliamini sub potenti manu Dei, ut [Col. 0476B] vos exaltet in tempore visitationis (I Petr. V, 6) ; gratanter amplexus, disruptis cunctae dilationis nexibus, imperatori adhuc dissuadenti obtulit syllabas missas sibi a clero et plebibus, ingenua, tamen, ut ita dicam virgineo pudore ora suffusus Apicum autem tenore clarissimus princeps edoctus, ad lacrymas est permotus, et uberrimis fletibus attestantibus, extrinsecus palam fecit quanti eum haberet intrinsecus. Demum aliquanto interjecto silentio, linguam famine solvit in isto: «Meam sententiam super honore tuo, dulcissime mi nepos, jam diu deliberatam, superna video sententia impugnari, imo expugnari; cui cogor manus dando, sicut debeo suffragari, quoniam non sine pernicie nostrum amborum et multorum possum diutius refragari. Pietas [Col. 0476C] Omnipotentis jam nunc tibi in hoc adsit, quae quid ambobus nobis et omnibus expediat magis novit. Mihi ergo jam libet, quod evitare non licet. Tu tamen gratia Dei contentus, qua sola crederis ad illius Ecclesiae regimen praeelectus nullo venalitatis modo, nec ipsius conjugis meae, nec cujusvis mortalium tuae parti concilies affectus, ne hinc ex te per omnes tibi credendas oves serpat hujus simoniacae pestis naevus. Procul dubio enim qui coepit in te bonum opus, perficiet quantocius. In ipsius gratuita pietate tuum jacta cogitatum, et ipse te enutriet, secundum veridicum suae divinae sententiae promissum. De nostri autem consilii et juvaminis solatio, quantumlibet illud sit, ne fias ullo modo dubius; quia super omnes tui ordinis. de [Col. 0476D] tua re prosperanda semper ero sollicitus, quem nobis commendat et indefessus labor fidelis erga nos serviminis, et consanguineus invicem affectus avitae propinquitatis. Tantum satage Omnipotenti fideliter deservire, et bonorum morum indolem, quae in te a cunabulis est, studeas augmentare.» His aliisque verbis a regali dulcedine roboratus venerabilis Bruno, sponte laborioso se submisit oneri in solo fisus Domino, quippe qui noverat se non vocari ad prosperitatis gaudia, sed ad gravium laborum perpetienda pericula.

X. Ex Italia discedit. Longobardorum insidias evadit. —Adeptus [Col. 0477A] ergo donum pontificalis culminis, in non minimo reliquit contribules aulicae potestatis moerore, qui ejus semper innitebantur consiliis salutaribus, quorumque causas sedulo procurabat interventor strenuus. Et licet ei congratularentur de attributo honoris culmine, sibi tamen dolebant quod carerent ejus contubernalis familiaritatis et affaminis praedulci solamine. Accepto autem ab imperiali potestate digrediendi commeatu, deferuntur illi nova adversitatis nuntia in ipso itineris procinctu, scilicet nisi praecaveat se fore passurum insidias a Longobardis patriensibus, qui per id adhuc temporis contra Augustum superbis rebellabant cordibus. Nam illis forte diebus regius exercitus Orbam Mediolanensium oppidum oppugnabat, quia inibi infidi infidelitatis [Col. 0477B] apostatae imperatori subjectionem abnegantes latitabant. Commonetur ergo a familiaribus horum insidias, divertendo praecavere, astruentibus fore utilius aliam viam quamlibet longiusculam expetere quam incaute propter itineris compendium in manus eorum incidere. At ille expers timoris juxta illud Salomonicum: Justus quasi leo confidens, absque terrore erit (Prov. XXVIII, 1) , «scuto fidei praemunitus, lorica justitiae galeaque spei salutis adornatus,» taliter se a recto itinere dehortantibus infit: «Omnipotentis manibus cunctam nostrae salutis curam committamus, quia nemo valet illi nocere quem divina voluerit protectio defensare. Si autem me destinaverit igne tribulationis a peccatorum scoria expurgare, non abnuo voluntati pii Artificis me ad [Col. 0477C] informandum committere, quoniam nec debet «figmentum ei qui se finxit, quare me fecisti sic, reclamando dicere.» Via regia absque diverticulo gradiamur, et quidquid nobis supernus arbiter praeviderit, libenti animo patiamur. Tali itaque commonitorio suos sagaciter adhortatus, coeptum tendebat iter de coelesti auxilio jam securus. Sed qui erat vas humilitatis dicatum Deo, ne notaretur superbiae cauterio, si omnino refutaret familiarium uti consilio, partim voluntati eorum obsequitur, scilicet ut a grege comitantium cum paucis disparatus eos itinere praeiret diei unius. Interea in cunctis pene mansionum abditis Longobardorum occultantur insidiae, ubi spes erat eum causa corpus reficiendi debere pernoctare, mazimeque apud Iporcium civitatem [Col. 0477D] hujusmodi insidiarum parantur fraudulentiae. At ipse, ut dictum est, paucis, hoc est, non plus quam quinque comitantibus, poli axe solis calore jam fervente, per medium ejusdem civitatis ingressus, ita secure, Dei annuente gratia, omnem illius urbis popularem frequentiam pertransiit, ut nec in alloquendo [Col. 0478A] quidem ullus ei viam incommodaverit, neque sibi alium alloquendi necessitas ingruerit. Jam autem solis sphaera undas irradiante Oceani, urbem intrant ejus sequipedes comites post terga relicti, moxque ab omnibus insidiarum latebris accurritur, ac si diu quaesita canum praeda violenter rapiuntur, in cunctorum vultibus solus Bruno requiritur, sed quem Christus eruerat, inter omnes solus Bruno minime reperitur. Toto noctis spatio fit de eo quaestio abieritne an veniat, sed nulla veri ratio ejus factum publicat. Nascitur suspicio quod jam pridem pertransierit; ad quem insequendum celeres diriguntur veredarii. Sed dilectus praesul jam ad extremos Italiae fines pervenerat, locumque qui dicitur ad Cameram , subintraverat, ubi eum mirabili consilio [Col. 0478B] divina protectio liberat. Nam sui pauci comites, longinquo defatigati itinere, ibidem ad recreandum disposuerant residere. Sed ille praesagus mente, solus uno contentus portas pertransit Camerae, exspectaturus socios parva refocillandos requie. Cum vero ab eis esset ablegatus intra spatium duorum sagittae jactuum, subito praedicti insecutores anhelo cursu adveniunt, lassos ejus comites jam discumbentes reperiunt, raptos retrogrado itinere celeriter Iporeium perducunt, sperantes se diu quaesitam praedam reperisse, quos Deus jucundo miraculo quodammodo voluit deludere. Tali itaque consilio divina virtus malorum nequitiam propria spe defraudavit sibique fidelem ab ipsorum rabie liberavit, cui etiam mox cuncta sua de integro salva restituit, suppetiante [Col. 0478C] ejus cognata, nepte Rodulfi regis Jurensis, conjuge sui germani, nomine Gerardi strenuissimi atque elegantissimi militis.

XI. Tullum advenit. Monasteriis reformandis incumbit. —Auspicato ergo cursu coeptum iter exsequitur, a cunctis praetergrediendis urbibus per viam plausibiliter excipitur; a propriis civibus ejus desiderio inhianter attonitis favorabiliter praestolatur. Tandemque die Dominicae ascensionis, tertio decimo Kalendas Junii, omnium inexplebili gaudio susceptus, praesentibus cunctis Belgicae Galliae primoribus, electus ac laudatus, a suo consobrino domino Theodorico Mediomatricorum praesule est pontificaliter inthronizatus. Quique sciens se esse debere in domo Dei lucernam non sub celante [Col. 0478D] modio, sed super refulgens candelabrum collocandam, sollicita studuit vigilantia mox expromere divinae religionis ignem, quo semper incaluerat, ac sibi subditos ardenter in supernae virtutis zelo verbis et exemplis accendebat. Et sicuti fertur exemplo saeculari, quoque magis tegitur tectus magis aestuat [Col. 0479A] ignis, ita coepit in eo diu clausus coelestis amoris fervor inardere, sicut qui ab ipsius infantiae bona indole solitus erat Christi inspiratione fervescere. Suum itaque sagax studium super omnia convertit in propaganda religione monastica, quae praeter sancti confessoris Christi Apri coenobium in omni sua dioecesi, jam proh dolor! longo tempore refriguerat; Medianensis namque ac Sancti Mansueti monasterii praelatos, qui posthabito animarum sibi commissarum studio, in solo exteriorum dominatu se putabant constitutos, deposuit in ipso suae electionis exordio, atque domno venerabili Guidrico, tunc per id temporis praeposito praefati coenobii beati Apri, commendavit, cujus provisione et solerti instantia ordo monasticus, ut adhuc in propatulo est, in eisdem [Col. 0479B] locis ferventer recaluit.

XII. Ejus ordinatio dilata. Ordinatur. —Victoriosus vero rex Conradus, auditis fama vulgante ejus laudabilibus actis, in dies erga illum magis magisque ardebat affectibus pii amoris, praesagiens ipsum vas fidele ad reformandam sacrae religionis normam, et ad augmentandam jam defluentem Romanam rempublicam. Et quoniam causis instantibus usque in sequenti Pascha distulerat sibi a domno apostolico Romae dandam imperialem benedictionem; itidem etiam isti vinculis perfectae dilectionis astrictus differri jusserat ejus episcopalem ordinationem, ubi simul unaque in basilica sumerent utrique ab eodem coeii Clavigeri vicario praedestinati efficii consecrationem. At ipse praedestinatus Deo amabilis Bruno, [Col. 0479C] custos verae humilitatis et servantissimus praeceptorum Dominicae auctoritatis, cognito quia hic terrenus honor sibi ab Augusto collatus aliquos invido dente mordebat, quodque Trevirorum archipraesul prolatione sui cujusdam privilegii huic regiae voluntati obstare cupiebat, hic noster mox adiit regem obnixo precamine, ut a tali desisteret conamine, malens se honore hujus benedictionis carere quam in alicujus dissidio contradictionis contra quemquam remanere. Vix ergo et cum difficili labore domnum Augustum ab ea voluntate resipiscere cogens, ac ipsius dulci commeatu Belgicam Galliarum repetens, a domno archiepiscopo Trevirorum Poppone , pontificalem humiliter poposcit benedictionem, atque inter se statuerunt tempus hanc sanctam fieri ordinationem. Trevirim [Col. 0479D] ergo venitur, consuetus ordo consecrationis inquiritur: ubi durus quaestionis scrupulus omnem rem peragendam diutius intricat, ita ut omni imperfecto labore jam dictus dulcis Pater frustratus domum redeat. Nam a praelibato archipraesule quoddam privilegium promulgatur, in quo haec lex superflua atque [Col. 0480A] impossibilis a nemine servanda continebatur, scilicet ut quisque suorum suffraganeorum ab eo ordinandus prius sub divinae praesentiae testimonio spondere debeat, quatenus in cunctis rebus agendis eum sibi ad consilium adhibeat, sublatoque omni excepto, nihil extra suum praeceptum aut velle, aut. quasi quidam servus, agere praesumat. Memor itaque divinae Scripturae fidelis Bruno, quia displicet Deo infidelis et stulta promissio; omnimodis se abnegat hujus incongruae rationis fore sponsorem, ne per impossibilitatis effectum mendacii incurreret offensam. Diuturno autem spatio hujusmodi alternatim perstitit litigium, nostrumque saepedictum patrem re infecta contigit a Treviris habere regressum. Quo cognito divae memoriae Conradus augustus, ad suum [Col. 0480B] palatium Wormatiae utrosque convocavit concitus, ipsiusque innitente auctoritate, tandem vicit archiepiscopum justae rationis praemonstratio, atque cessit a superfluo, quod injuste exigebat, professionis voto; tantum requisivit ab eo sponderi quod in ecclesiasticis negotiis agendis ipsius uteretur auctoritate consilii. Hac ergo accepta sponsione, quinto Idus Septembris cum summa omnium gratulatione fit sancta ordinatio, atque demum utrique inviolabiliter perstitere in perfectae amicitiae soliditate. Hoc vero idcirco tam expresse perstrinximus ut cujusmodi fuerit humilitatis hic vir liquido panderemus et, ad evitandum mendacii naevum, prout homini sit possibile, quantum exstiterit cautus.

XIII. Monasteriis praeficit Guidricum abbatem. [Col. 0480C] Morum ejus comitas. Musicam callet. Ejus patientia. —Igitur ad sedem propriam repedans laeto cunctorum excipitur tripudio, moxque uti sua erga sanctum ac gloriosum Aprum major erat devotio, domnum religiosae vitae et conversationis virum jam dictum Guidricum, sub nomine abbatis eidem praefecit coenobio, voluntate et petitu domini Guillelmi ipsius loci tunc temporis venerabilis patris: cujus sancta fama cis mare per cunctos fines orbis exstitit memorabilis. Hujus praesulis solatio non minimum sudavit praelibatus pater Guidricus in ampliando sui coenobii decore; quod jam pene labens incoepit a fundamentis instruere, cui idem pontifex triginta librarum supplementum sua contulit largitate. Eumdem etiam delegit abbatem supra praenominatas [Col. 0480D] Medianensis Sanctique Mansueti abbatias, quibus ad augmentandum in eis sanctae religionis statum, nonnullas tribuit ecclesias. Quin et in Portus suavis coenobio a suo praedecessore. ex pontificalibus stipendiis inchoato, sed a se studioso labore aedificiis et sumptibus ad unguem adornato, [Col. 0481A] devotam sanctimonalium constituit congregationem atque nobilis generis vitaeque laudabilis quamdam, nomine Berrennam , ipsi coetui matrem ordinavit; cujus instanti sollicitudine divini fervor servitii ibidem florescendo crevit, et, divina opitulante gratia, in longas post generationes crescendo florebit. Inerat quoque ei mirabilis et honesta morum elegantia adeo ut cum splendido corporis decore, quem illi super cunctos illius temporis contulit Omnipotentis munificentia, quidquid agebat cunctorum animis complaceret, quidquid dicebat, omnium corda intimo amoris effectu delectaret. Cum serpentina astutia tantum pollebat in eo columbina simplicitas, ut ab hujus saeculi prudentibus omnium videretur superior in prudentia, et a divina sapientibus mire [Col. 0481B] coleretur pro purae mentis innocentia. Tanta largitatis abundabat charitate, ut pene cuncta distribuens indiscrete in aliorum opulentia, ipsum multoties contingeret indigere. Eleemosynarum virtuti ante omnia et super omnia insudabat, nec pro ullo saeculari impedimento quemquam diem omittebat quin omni mane ipse per se pauperum turbae deserviret, ac Dominico exemplo eorum vestigia abluendo victum sufficientem tribueret. Devotione contriti cordis et compunctione lacrymosorum gemituum inundabat mirabiliter adeo ut nihil sacrae orationis, nullum divini sacrificium officii superno vultui praesentaret quin continuo lacrymarum flumine faciem et pectus irrigaret. Tali se holocausto in conspectu divinae majestatis mactabat assidue, sciens certissime [Col. 0481C] «sacrificium gratum Deo spiritum contribulatum» fore. Sapientia divinarum humanarumque artium in eo refulgebat amplissima, maxime artis delectabilis musicae peritia, qua antiquis auctoribus non modo aequiparari poterat, imo in mellifica dulcedine nonnullos eorum praecellebat. Nam componens responsoria in veneratione gloriosi martyris Cyriaci , sanctique Hidulfi Trevirorum archiepiscopi, nec non beatae Odiliae virginis, atque venerandi Anglorum apostoli Gregorii doctoris, divini laudes servitii mirifico decore ampliavit. Humilitatis quoque ac patientiae donum ita in eo enituit ut, si forsan aliquem subjectorum pro suae culpae noxa increparet, utque fieri solet, ille impatientiae motus felle multa improperiorum convicia arguenti praesuli irrogaret; iste [Col. 0481D] pro verborum injuriis non verbera, sed lacrymas condolendo impenderet.

XIV. Invidos patitur. In morbum incidit. A sancto Blasio sanatur. —His ergo aliisque bonis actibus perspiciens eum cluere humani generis adversarius, [Col. 0482A] ejus piae religioni modis omnibus contraire nititur; et licet non possit eum usquequaque a recto deviare tramite, tamen per suos satagit satellites tentationum et adversitatum spiculis a sancto proposito deterrere. Nam quidam hujus primores patriae eum sapientiae luce fulgere cernentes et in disponendis regni consiliis apud imperialem majestatem super cunctos pollere invidentes, dum apud aulicos, quos omnes sibi nimio amore devinxerat, nequeunt ei moliri insidias, apud exteros contra eum tractant artificiosas calliditatum machinas. Itaque Odonem vicinae commarchiae Francorum comitem, in beatum praesulem concitant, eumque multiplici adversitatum molimine ab imperialis fidei stabilitate dejicere laborant. Videres fidem in uno Brunone contra multorum fraudes [Col. 0482B] viriliter decertantem, miranda patientia multorum spicula hostium aequanimiter perferentem, praecordiali compassione subditorum sibi dispendia dolentem, ipsis inimicis affectuosa charitate quam facillime indulgentem. Sed non est necesse quos bellorum motus, quas Ecclesiae sibi commissae devastationes, praedas, incendia pertulerit recensere, dum Omnipotentis gratia, de cunctis ejus aemulis in nequitia radicatis, citum dignata est finem imponere ac sibi fidelem famulum pia consolatione per visum voluit relevare. Siquidem dum adhuc adversitatum angoribus arctaretur, quadam nocte multiplicum sollicitudinum fessus laboribus, miseriam sibi subjecti populi revolvendo, lacrymabiliterque suis eam reputando criminibus, soporatur ac videt [Col. 0482C] in somnis quemdam angelici vultus praeferre sibi sphaeram supra solis splendorem fulgidam, quae videbatur in se totius mundi retinere machinam, in qua etiam specialiter ei ostendebantur duo praeclarae formae homines. Quorum dum nomina eorum discere cuperet, hujusmodi vox suas pervenit ad aures: Hos Mariam Magdalenam, Galienumque noveris esse episcopum, quorum consortio te frui in futuro laetaberis. Dumque eamdem sphaeram laetabundus accipiens manibus sibi in sinum vellet ponere, praesago futurorum est experrectus sopore. Nec mirum hunc beatae Mariae dici fore consortem, cum par erga Deum dilectionis affectus, et continuus lacrymarum velut fontanarum aquarum decursus, ejus meritorum illum reddiderit participem.

[Col. 0482D] Quamvis autem a nobis adhuc ignoretur, quis iste Galienus exstiterit, non est tamen dubium magni esse eum meriti, quem divina vox tantae laudis viro coaequaverit. Quam visionem subsecuta est efficax divinae gratiae consolatio, praefato Odone comite per [Col. 0483A] bellicosum nostrae patriae ducem Gozilonem turpiter morti tradito, ac pace per hunc beatum praesulem restituta, non solum Lotharingiae regno, verum etiam adjacentibus provinciis Christi annuente suffragio. Nam ejus intercurrente sapientia, legatione et consilio, est Romano adjunctum et corroboratum imperio regnum Austrasiae, quod dudum ab origine tenebat Rodulfus rex Jurensis Burgundiae, et idem jam dictus pontifex est directus legatus pro pacis concordia inter suprafatum Conradum Romanorum principem ac Robertum Franciae regem. Quam legationem quam honeste compleverit, est testis Francia, quae adhuc quasi novum refert, quanta in eo resplenduerit sapientia, quae humilitas, quae denique in cunctis coeptis efficacia; quam decorus fuerit [Col. 0483B] habitu mentis et corporis, quam congruus in inferendis verbis legationis. Quem cuncti ut patrem nimio amore suscipiebant, quem omnes ut sanctum summa veneratione excolebant. Itaque tanta firmitate pacem et concordiam inter utraque regna stabilivit, ut quoad vixerunt praememorati principes, cum sibi succedentibus filiis utrisque Henricis , nullus quantumcunque fraudulenta arte discordiam inter duo regna serere valuerit. Sed invidus humani generis hostis perpendens se nequire ejus devotionem per suos satellites a recto tramite deviare; per se in illum divino permissu insurgens, nimio corporis aggravat tanguore continuatim annuali tempore. Aderat tota lugubris plebis multitudo, de ejus sospitate desperans; aderat etiam coetus medicorum [Col. 0483C] dolorem desperativis verbis augmentans; omnium rigabant ora lacrymae, ipsi quoque jam defecerat spes vitae. Tunc divino admonitus instinctu, jubet se nocturnali hora ante sancti Blasii altare ferri, confisus se ejus dignis meritis a praesenti angustia citissime liberari. Itaque ibidem raptus in exstasi, non dico per somnum, qui eum omnino aufugerat, videt quasi sanctum Blasium ab altari progressum sese invisentem atque modum languoris compatienter exquirentem, cunctisque suis languentibus praecordiis apertis, veluti ipse ea conspicaretur, misericordi manu abluentem ac medicamine refoventem, omnibusque suo loco restitutis, eo quo venerat redeuntem. De qua exstasi regressus, sospes de lecto surgens, circumstantes advocat, visionem laetus [Col. 0483D] pandit quam viderat ac, sicuti praelibatus martyr jusserat, responsorium: Quis Deus magnus sicut Deus noster (Psal. LXXVI, 14) , cum praesentibus in voce jubilationis concinit, et nocturnis impletis officiis, pedibus propriis alacer domum rediit.

XV. Brunonis matris pietas. Quae in morbum incidit. Petit ut sine ornatu sepeliatur. Obit. —Verum quoniam majora exarare stylus properat, videtur congruum, ut quiddam de ejus matre dignum memoratu brevi referat. Nam quanta illi fuerit devotionum [Col. 0484A] serenitas, quanta usque ad novissimum quadrantem eleemosynarum largitas, quam diutina in divinis orationibus, vigiliis jejuniisque instantia, quam longanimis in carnis maceratione poenitentia, non est facile promere verbis, cum ipse finis in quo omnis laus canitur secure manifeste prodiderit, Siquidem in tantam corpulentiam superflui abundantia humoris ejus corporis quantitas excreverat, ut vix rheda posset vehi quo opportunitas commonebat. Quae gravitas corporis, quoniam sibi videbatur intolerabilis, multoties Christi gratiam profusis exoravit lacrymis, ut sicut unius matris eam protulit alvus mundo, ita unius mulieris ulnis possit terreno mandari sepulcro. Cujus vocem exaudivit Oriens ex alto. Nam diutini maceratione languoris [Col. 0484B] ita ad ultimum fuit tenuata, ut pene cuncto humore carnis exsiccato, sola ossa, cute et nervis sese tenentibus, viderentur tantummodo cohaerentia. Itaque ad extremam vitae metam veniens, cunctis distributis quae ipsa per se, exceptis mariti redditibus, ex proprio sumptu in usus pauperum expendendo quotidie aggregaverat, sacra inunctione ac vivificae communionis participatione munita, diu exanimis et absque ullo vitali flatu jacuit, cuncta ejulante familia cum pauperum viduarum atque orphanorum catervis. Quae subito resumpto spiritu rediens, ac confusum deplorantium clamorem sedari praecipiens, omnes domo eliminari jubet, solamque Regelwidem [ Boll. al. Regilindam coenobii sanctae Crucis abbatissam cum proprio retinet marito. [Col. 0484C] Quibus cum fletu admirantibus, quid sibi vellet ait: «Non me lugeatis quasi morituram, quoniam nunc mihi adfuit piissima Dei genitrix Maria quae me dulcissima affabilitate consolans, promisit secum aeternaliter victuram et in sempiterna gloria feliciter conregnaturam. Unum ergo te, o amantissime conjux, suppliciter oro ne meae petitionis verba quae dictura sum molesto feras animo.» Cumque ille ignarus futurorum gratanter se impleturum sponderet, quaecunque illa ex prompta voluntate juberet, ait: «Peto ut sicut nuda egressa sum de utero matris meae, ita me nudam in tumulo suscipiat alvus terrae; et quidquid ornamenti ad consepeliendum mihi paraveras, in usus pauperum fideliter erogare studeas.» Cujus petitioni quanquam invitus jam [Col. 0484D] praefatus sponsus annuit, eamque cum summa alacritate mentis hominem exutam modo quo constituerat sepulturae tradidit. Haec autem ideo tam studiose retuli ut patescat praesentibus et futuris quantae fidei et devotionis haec mulier exstiterit, quamque fervens in eleemosynarum largitate fuerit. Sed congruum videtur hic anchoram nostri navigii figere, quatenus aliquantulum respirando, reparatis armamentis, coeptum valeamus aequor efficaciter transmeare.

LIBER SECUNDUS.

[Col. 0483]

[Col. 0483D] 1. Bruno quotannis Romam visitat. Itineris comites [Col. 0484D] a lue sanat. S. Petrum in somnio videt. Alia visio. —Suscepti [Col. 0485A] munus operis Christi suffragio annuente prosecuturi et qualiter ad apostolicam dignitatem pervenerit vir beatus quaeque ei ibidem contigerint, imo quae per eum ejusque temporibus Dominus efficere voluerit monstraturi, opportunum videtur praecedentes causas ad id pertinentes ostendere, et quomodo superna gratia ei ventura revelaverit notificare. Summa inerat ei devotio primum pastorem clavigerum coeli annuo revisere recursu, et pro ovibus a Deo sibi creditis ejus juvamen supplici exorare precatu. Itaque quodam tempore solitum aggressus iter, comitante coetu clericorum, nec non laicorum, quingentorum numerum superantium, qui pro ipsius meritorum dignitate, affabilitate, sanctitate, indivulsum ejus [Col. 0485B] sequebantur comitatum; cunctis subrepsit lues dira Italici corruptione aeris, ita ut nulli hac tabe infecto esset spes in crastinum differendae mortis. Vir autem Domini immodice moestus de afflictione sese comitantis turbae, festinum reperit remedium, divina gratia praecurrente. Nam sanctorum, quae secum vehebat, propria manu tinctis vino pignoribus, maximeque sancti Apri articulis, cui se commendabat devotius, quicunque hujusmodi poculum quantulumcunque libasset, mox convalescebat, quantuscunque languor invasisset, si tantum liquoris illius saporem gustare valuisset. Ipse etiam pene dictim toto itinere divini sacramenti victimam offerendo, et inter missarum solemnia populos astantes ad correctionem morum, poenitentiamque commonendo, [Col. 0485C] cunctos piis hortatibus ad superna capessenda animavit et ab imminentis mortis articulo sanctis precibus liberavit. Itaque toto noctis interstitio turba comitum et patriensium, quorum necessitas intererat, ad ejus hospitium cum luminaribus excubias celebrabant, ac mane per sanctorum merita, ejus annuente suffragio, integram sospitatem reportabant.

His ergo causis per cunctas Romaniae partes celerrime divulgatis, vir Domini summa veneratione excolitur, ejusque dilectio omnium cordibus funditus inculcatur. Hic autem suus erat mos assiduus ut nocturnae quieti membra traditurus, sanctorum pignoribus sese attentius commendaret, et a saecularibus absolutus curis in sancta contemplatione animum relaxaret atque in ipsa meditatione necessarium [Col. 0485D] corpori soporem susciperet. In hac ergo pia intentione quadam nocte soporatus, per visum ad principalem ecclesiam urbis Wangionum est adductus, ubi contemplabatur quasi consistentem infinitam multitudinem albatorum, quorum major pars videbatur esse sacerdotum, inter quos unum recognoscebat quondam sibi familiarem Bezelinum archidiaconum, qui ejus comes in Romano itinere exuerat hominem. Quem interrogans quae esset tanta multitudo, audivit hos omnes mundanam [Col. 0486A] finisse vitam in principis apostolorum servitio. De hoc intra se miranti, veluti coelorum claviger beatus Petrus superveniebat, et illam multitudinem sancta communione ejus manibus participaturam esse aiebat. Quam pontificaliter indutam [ ed., Quem . . . indictum] idem beatus Petrus, cum protomartyre Stephano, ad altare praedictae ecclesiae cum ineffabili cantus melodia deducebant, et sacris peractis officiis, omnes de ejus manibus vivificum munus percipiebant. Visum quoque ei fuerat quod post sacram communionem ipsi sanctus Petrus quinque calices aureos conferret , alteri autem se subsequenti tres, tertio vero unum calicem tribueret. Haec ergo suis familiaribus referens, quid portenderent secum mirabatur; sed quis [Col. 0486B] eorum fuerit exitus in sequentibus suo loco dicetur. Alio itidem tempore illi per somni quietem videbatur, quod quasi persona cujusdam deformis vetulae eum importune impeteret, et veluti familiari, sed tamen sincero colloquio sibi adjungi exposceret. Quae tam horrendi vultus, discissae vestis, hirsutis capillis atque turpiter erectis videbatur, ut vix quidquam humanae formae in ea recognosceret. Cujus deformitatis horrore nimium perculsus, eam plurimum volebat evitare, sed ipsa tanto magis illi nitebatur insistere. Qua importunitate victus vir Domini, ei signum crucis in faciem imprimebat; at illa ad terram veluti mortua proruens, in admirabilem pulchritudinem denuo resurgebat. Cujus visionis terrore experrectus, ad nocturnas surrexit vigilias, [Col. 0486C] denuoque in hujus rei admiratione sopori reddidit membra: cui videbatur in somnis adesse venerabilis abbas Odilo, quem quasi rogabat sibi portendere, quae esset hujus visionis significatio. Qui laetissimus ei tali respondit oraculo: Beatus es tu, et tu animam ejus de morte liberasti. Haec non esse ficta probat idonea virorum ac venerabilium testificatio, domni videlicet Walteri Leucorum claustri decani, nec non intimi consecretalis ejus Warneheri, qui asserunt se audisse talia cum lacrymis ab illo referri, et quid signarent quamplurimum admirari. Nec incredibile esse videtur, talia ei a summa divinitate praemonstrata fuisse, cum crebro nocturna in lecto suspiria, et frequentes pectoris tunsiones ac stratus saepe a veridicis cubiculariis repertus irrigatus [Col. 0486D] lacrymis, ostendunt illum divina visione fuisse dignum. Nulli autem dubium est quid significet praelibatae mulieris visio, quicunque legit pene simile somnium Magni Constantini pro restituenda urbe Byzantio . Nam certum est horribiliter extabuisse per diversas orbis partes ecclesiasticum decorem, imo Christianam religionem, et per cum, Christi adminiculante suffragio, ad pristinum reductam esse honorem.

II. In conventu Wormatiae papa eligitur. Sub [Col. 0487A] peregrini habitu Romam petit. Flavii exuberantiam comprimit. Romam advenit. Canonice in pontificem eligitur. —Interea apud Wangionum urbem ante praesentiam gloriosi Henrici secundi Romanorum Augusti fit pontificum reliquorumque procerum non modicus conventus. Inter quos hic Christo dignus praesul convocatur: quippe sine cujus consilio intra imperialem curiam nihil magni disponebatur. Et repente, illo nihil tale suspicante, ad onus apostolici honoris suscipiendum eligitur a cunctis. Quod onus humilitate commonente diutissime refugiens, dum magis ac magis cogitur, triduanum consulendi deposcit spatium, in quo jejuniis vacans et orationibus omnino sine cibo potuque permansit. Cumque denuo repurgaretur ad obedientiae completionem, [Col. 0487B] spontanee coram omnibus suam dixit confessionem, conatus quasi quadam suorum enormitate scelerum, communem permutare electionem. Quis autem queat ejus inundantiam fletuum referre, quos in publica confessione emisit, cum etiam omnium affectus in nimias lacrymas excitaverit? Unde unanimiter cunctorum ore haec pia vox resonabat: Nolit Deus ut filius tantarum lacrymarum pereat. Videns ergo nullo modo se posse effugere imperiale praeceptum et commune omnium desiderium, coactus suscepit injunctum officium, praesentibus legatis Romanorum, ea conditione, si audiret totius cleri ac Romani populi communem esse sine dubio consensum. Sicque ad propriam Leucorum scilicet sedem repedans, cum summa devotione ibidem Domini [Col. 0487C] celebravit Natalem cum coessentia quatuor pontificum, Hugonis scilicet de Cisa urbe Italorum, legati Romanorum et Everardi archiepiscopi Treverorum, Adalberonis quoque Metensis atque Theoderici [ ed., Theodori] Virdunensis praesulis. Inde humilitate magistra, contra omnium apostolicorum morem, sumpto peregrino habitu, Romanum arripuit iter, indefesse sacris orationibus ac divinae vacans contemplationi, non tam pro rerum commissarum sibi, quam pro cura animarum, nimiae intentus sollicitudini. In qua meditatione apud urbem Augustam suspensus, divinam promeruit consolationem, dum in revelatione audivit angelica voce resonare harmonicam modulationem dulcissime consonantem: Dicit Dominus, ego cogito cogitationes [Col. 0487D] pacis et non afflictionis; invocabitis me et ego exaudiam vos, et reducam captivitatem vestram de cunctis locis. Qua pia consolatione animatus, et de superno adjutorio certior jam factus, coeptum iter perficere aggreditur, utque tanti meriti personam decebat, eum infinita [Col. 0488A] multitudo undequaque supervenientium comitatur. Inter quos quaedam religiosae vitae ancilla Dei ei adhaeret, quae eum talibus ex praecepto divino admonet verbis: Mox ut prima vestigia intra valvas ecclesiae principis apostolorum posueris, ne sis immemor his divinis uti verbis: Pax huic domui (Matth. X, 12) , et omnibus habitantibus in ea. Quam Dominicam jussionem et humiliter suscepit, et devote adimplevit.

Venit ergo cum tanto comitatu super Teronem fluvium , qui ita crescendo proprium praetergressus erat alveum ut per septem dies totum ibi cogeret remorari populum. Vir autem Domini, de afflictione plebis diu secum exspectantis, moestus coeleste auxilium invocat ac benedictionem ecclesiae sancti Joannis in vicino constructae inchoat. Sed [Col. 0488B] antequam divinum esset peractum officium coeptae consecrationis, ita fluvius est mitigatus demissis undis, ut mox securum iter omni transgredienti praebuerit. Quod omnis praesens multitudo hujus beati viri meritis contigisse affirmavit. Omnipotentis igitur roboratus solamine, Romam appropiat, cui tota urbs cum hymnidico concentu obviam ire parat; sed ipse pedes longinquo itinere nudis plantis incedit, et magis ad mentis devotionem quam ad laudum delectationem animum inflectit. Quis autem ejus contriti cordis in devota oratione affectus, quis denique referre queat continuos lacrymarum velut rivorum decursus, cum nullius cogitatui sit penetrabile, nedum verbis effabile? Postquam ergo diutissime se taliter Christo mactavit in cordis altari, «hostiam [Col. 0488C] vivam, sanctam, Deo placentem,» etiam astanti clero et populo, divinam, qua plurimum affluebat, ingreditur proferre exhortationem. Imperialem de se electionem in tam laborioso officio brevi sermunculo promulgat, eorum voluntatem, qualiscunque erga se sit, pandere expostulat; dicit electionem cleri et populi canonicali auctoritate aliorum dispositionem praeire; affirmat se gratanti animo in patriam rediturum, nisi fiat electio ejus communi omnium laude; ostendit se coactum ad tam grande onus suscipiendum venisse. Cumque videret unanimem omnium acclamationem, ad correctionem vitae coeptam repetit exhortationem, supplex cunctorum expetit orationem atque absolutionem.

Itaque, divina favente gratia, cunctis applaudentibus, [Col. 0488D] consecratur ac Dominica quadragesimalis initii, pridie Idus Februarii, apostolicae cathedrae inthronizatur. Quantus vero fervor devotionis ad Omnipotentis servitium in eo excreverit, quanto solertiae vigore ad res ecclesiasticas disponendas enituerit, quis brevi explicare valeat, cum pene nec [Col. 0489A] totus mundus ad haec enarranda sufficiat? Non autem sub clavi silentii occulendum aestimo quantam indulgentiam ejus dignis precibus Hugoni ipsius germano divina contulerit miseratio. Nam jam dudum ante ejus ad apostolatum electionem exuerat hominem, atque hic beatus, causa praedictae ordinationis Romam tendens, Populeium advenerat; ubi ejusdem praenominatus frater cuidam boni testimonii clerico per visum apparuit, illiusque suffragium apud domnum apostolicum supplici oramine depoposcit. Siquidem videbatur memorato clerico praelibatus Hugo, in loco ineffabili amoenitate referto, cum multis collaetantibus in curuli sella residere, sed sine suppedaneo scabello pedes ad ima pendentes retinere. Quem cum praedictus requireret clericus super [Col. 0489B] qualitate sui status, respondebat bene sibi esse in omnibus, nisi quod ad infima laboriose penderet non firmis pedibus. Petebat quoque ut idem clericus fratrem suum hunc beatum ad apostolicam euntem consecrationem exoraret, quatenus in introitu valvarum ecclesiae Principis apostolorum sui meminisset, dicens quod ejus precibus divina pietas sibi indulgentiam concederet. Quam visionem praefatus clericus sancto pontifici retulit, ac eum ad Christi gratiam pro salute fratris exorandam animavit. Qui postmodum per visum eidem domno apostolico apparens, laetus innumeras reddidit gratias, quia ejus meritis superna clementia a cunctis eum laboribus absolverat.

III. Leonis nomen suscipit. Mire ditatur. Fama [Col. 0489C] ejus pervolat. —Igitur hic Deo devotissimus mores et vitam Magni Leonis imitatus, cujus et vocabulo fuerat insignitus, imo Leonem de tribu Juda pro posse secutus, omnibus exemplum bene vivendi fiebat; «lucerna ardens et lucens, non sub modio, sed super candelabrum» praeeminebat, utque verus sal terrae, condimentum supernae sapientiae cunctorum mentibus infundebat. Verum, licet omnium virtutum gemmis Christi decoraret diadema, haec tamen splendidius in eo relucebant: misericordia et patientia, celer erga deliquentes in danda indulgentia, mira compassione collacrymans propria confitentibus scelera, in eleemosynarum largitate etiam usque ad sui indigentiam indiscrete praerogans omnia. Sed quoniam cunctis divino instantibus servitio solet [Col. 0489D] stimulus supervenire adversitatis, divina scilicet probatio, quae ostendit cujus fervoris sit erga Deum cujuscunque mentis affectio; hic pater venerandus, dum in initio sui adventus Romae commoratur, aliquanto angustiae et moeroris dolore perstringitur. Nam ibidem adveniens, nihil pontificalium sumptuum invenerat; jam enim erant in domesticos usus absumpta, imo in eleemosynarum praerogationem cuncta quae secum attulerat distributa. Defecerant cunctorum [Col. 0490A] ejus comitum plenae delatae crumenae; non erat ulla spes opis, nisi proprias vestes ad minus pretium vendere, et quacunque secreta arte benignissimum patrem in patriam fugiendo reducere. Quorum renitendo consilio, vir beatus in divino confidere solatio sagaciter admonebat; sed tamen illorum afflictioni misericordi affectu ex intimis condolebat. Instante autem die quo cuncti comites ejus disposuerant clanculo recedere, ecce adsunt legati nobilium Beneventanae provinciae, deferentes xenia apostolicae congrua dignitati, ejus benedictionem atque solatium suppliciter deposcentes promereri. Quos Deo dignus praesul, ut suam decebat honorificentiam, suscepit, sacra benedictione roboravit, non tam laetus de oblatione munerum, quam Deo rependens [Col. 0490B] grates de devotione fidelium. Dehinc ad praesentes prae nimia anxietate pridem diffidentes conversus, continuo charitativa increpatione in eos invehitur, et de Dei misericordia nunquam amplius desperare nec diffidere cohortatur. Extunc beati viri fama divulgatur per populos et usque ad mundi fines, cunctasque gentes ejus pervagatur rumor; Christi ubique praedicatur gloria in suo admirabili famulo, nomen papae Leonis quocunque orbe terrarum reboat ore consono. Nec mirandum rationabilem creaturam in ejus resonare laudem, cum etiam irrationabilia animalia, mirum dictu! illius praedicando nomen humanam formarent vocem. Nam, sicut a veridicis fertur relatoribus, apud Beneventum gallus frequenti voce ejus nomen repetebat, et naturalem [Col. 0490C] emissurus vocem, cunctis mirantibus , papa Leo insonabat.

IV. Canis loquitur. Leo oblata sibi pauperibus dat. Concilia cogit. Coloniam venit.—Tum Remos, ubi ecclesiam S. Remigii consecrat. Concilium celebrat. —Dicitur etiam illis temporibus in finibus Apuliae canis exstitisse, qui latrando solitus erat humanis verbis Deus meus inclamare. Non autem est incredibile brutum animal in ea regione Dei misericordiam quocunque modo invocasse, dum certum est Christi religionem ibidem pene omnino deperisse, accolasque illius patriae alienae potestati subditos esse, ut ad invocationem superni auxilii saltem irrationabilis pecudis excitarentur voce. Fama igitur eximiae laudis ejus, usquequaque propalata, praeter [Col. 0490D] solitum multos animabat ad visenda summi apostolorum principis limina, qui omnes ejus recreabantur consolatione et roborabantur benedictione; si quibus autem obstabat impossibilitas ejus frui praesentia, cum fide propria ei dirigebant xenia, recepturi ab eo apostolicae benedictionis donaria. Illud etiam habebat consuetudinarium cum aliis bonis actibus quia, si quid apostolico more suis offerebatur pedibus, nihil patiebatur in suos suorumve [Col. 0491A] expendi usus, sed cuncta pauperum largiebatur necessitatibus. Inter multos ergo, qui ejus ambiebant praesentiam invisere, rex Danamarchiae transmisit illi avem psittacum in munere, in quo quaedam divina apparuit gratia, admirabili virtute. Quamvis enim quaedam aves humana formare verba discant magistra fame, haec tamen, ut fertur, nullo cogente, toto itinere dum ad domnum papam deferretur, Ad papam vado, recinebat; et mox, ut ei est praesentata, nemine docente, voce dulcisona, papa Leo inclamabat. Si quando etiam hic pastor venerandus, exteriorum dispositione lassatus, sese in secreto conclavi reciperet, aut forte nimiis sollicitudinibus afflictum ejus animum aliqua moestitudo arctaret, haec avis aegritudinis illius levamen frequenter [Col. 0491B] aderat, et concinne ac recise, papa Leo, resonans, robur mentis illi excitabat. Nec videatur cuiquam reprehensibile hunc justum in sui consolatione hujus avis usum modulatione, cum legamus beatum Augustinum pro exitu suae matris inconsolabiliter lamentantem, musicam melodiam ad levamen moeroris sibi adhibuisse, sanctumque Antonium rigori monastico aliquantulum oblectamenti certo tempore concessisse.

Quantam autem solertiam in catholica lege conservanda adhibuerit, in primo Romano concilio , quod multis episcopis considentibus habuit, demonstravit; ubi statuta quatuor synodorum principalium viva voce corroboravit, decretaque omnium antecessorum suorum pontificum tenenda confirmavit; [Col. 0491C] Simoniacam etiam haeresim damnavit, quae jam nonnullas mundi partes invaserat, et in eodem concilio quosdam deposuit episcopos, quos praedicta haeresis naevo suae nequitiae maculaverat. In quo concilio quid contigerit, non congruit reticere, ubi Christus auctoritatem ejus sua dignatus est gratia roborare. Nam episcopus de Sutrio reus ejusdem culpae accusatus, voluit injuste se excusare, falsis prolatis testibus; sed, peracturus jusjurandum, repente est divinitus perculsus, et, inter manus exportatus non longo post tempore humanis rebus est exemptus. Cunctis hoc audientibus nimius incutitur timor, ne quem in ejus praesentia ad falsum judicium humanus impelleret pudor. Decimas quoque a cunctis dandas Christianis, quarum nec [Col. 0491D] mentio erat apud Apuliam et per quosdam orbis fines, ecclesiis restituit; venditiones altarium sub anathemate prohibuit; sed constituit ut partes decimarum ad episcopum pertinentes, aut quisque praesul sibi teneret, aut cuicunque vellet tribueret; partem autem ad altare pertinentem proprio pastori [Col. 0492A] ecclesiae gratis concederet. Incestas consanguineorum nuptias, in multis orbis partibus indiscrete habitas, discidit, pluresque nobilium hoc turpi devinctos nexu separavit. Alia quoque perplura canonum capitula studuit renovare, quae, ne fastidium gignant, hic supersedimus recitare. His sanctis insudans studiis, antiquam repetit patriam, suscipiturque a totius gentis nobilissimo atque reverendissimo archiepiscopo Herimanno apud Coloniam. Cujus petitu concessit domnus papa hoc privilegium sedi Ecclesiae Coloniensis, ut ad altare sancti Petri, septem presbyteri cardinales quotidie divinum celebrarent officium in sandaliis. Dedit ei quoque officium cancellarii sanctae Romanae sedis, ejusque successoribus, tribuens illi ecclesiam [Col. 0492B] sancti Joannis ante portam Latinam.

Hinc invitatur ab Herimaro abbate venerandi coenobii Sancti Remigii, Remorum pontificis, ad consecrandam ecclesiam in ejus honore restructam; ubi non est dictu facile quanta multitudo a finibus terrae, Hispanorum, Britannorum, Francorum, Scotorum, Anglorum advenerit ejus invisere praesentiam. In qua praesentia adfuit etiam non modicus coetus pontificum, cum quibus advenit venerandus Chrysopolitanorum [ i., Bisuntinus] archipraesul Hugo, Deo et hominibus amabilis, prae cunctis jucundae eloquentiae et affabilitatis; cui in restituendis suae rebus ecclesiae nemo praedecessorum aut successorum est comparandus, in quo Christi tunc apparuit virtus admirabilis. Nam gloriosus [Col. 0492C] apostolicus, ibidem habito episcoporum concilio, quosdam Simoniaca infectos haeresi deposuit ab injuste suscepto officio. Inter quos Hugo Lingonensis episcopus, multis ac horribilibus infamatus accusationibus, est vocatus ad reddendam rationem. Quique praedictum archipraesulem Chrysopolitanorum, utpote eloquentissimum, sibi expetiit causidicum ac praelocutorem. Hic igitur coactus a domino apostolico, illius suscepit causam dicendam, sed repente obmutuit ante cunctorum praesentiam, ut profecto patesceret Deum noluisse falsis excusationibus verorum criminum tanti pontificis inquinari linguam. Lingonensis igitur Hugo, hoc miraculo exterritus, noctu, judicium concilii metuens, aufugit. In crastinum vero in synodo idem [Col. 0492D] episcopus requisitus, et non adesse repertus, lecta sententia, tertio vocatus est [ Rem. add., et excommunicatus]. Tunc Vesontionensis episcopus surrexit, et quomodo eumdem reum conatus defendere, obmutuerit, coram omnibus patefecit. Quod audiens domnus papa, hoc miraculum meritis beati Remigii [Col. 0493A] ascripsit, et cum omnibus qui aderant surgens, gratias Deo, inde domno sancto Remigio cum magno psallentio reddidit. Postmodum tamen praefatus episcopus Lingonensis, divino commonitus instinctu, ad domnum rediit papam, et cum ingentibus lacrymis publice crimina confessus, spontaneam suscepit poenitentiam, et Romam nudis vadens pedibus, ab eodem nostro pio pastore promeruit absolutionem. Et in redeundo, nimiis affectus jejuniis corporisque maceratione, in bona perseverantia vitam reliquit praesentem .

V. Concilium Maguntiae. Leo Augiae daemoniacum liberat. —Inde per urbem Mediomatricorum remeans, petitu venerabilis abbatis Guarini, consecravit ibidem sancti pontificis Arnulfi basilicam, [Col. 0493B] ibique, exoratus a domno Sigifrido Gorziensi abbate, composuit in veneratione gloriosi martyris Gorgonii nocturnalium responsoriorum dulcisonam melodiam. Hinc generale apud Maguntiam concilium habuit, in quo Spirensis praesul Sibicho , criminali reatu accusatus, voluit se expurgare terrifico sacramento Dominici corporis; sed, ut fertur, maxilla ejus mansit contorta paralysi, quandiu praesentis vitae spatium duxit. Quod ideo hic breviter volui adnotare, ut audientibus fiat notum quam horribile sit etiam secura conscientia hujusmodi judicium adire, sacra dicente Scriptura: Horrendum est incidere in manus Dei viventis (Hebr. X, 31) . Demum domnus papa apud Augiam in honore vivificae crucis ecclesiam dedicavit, ubi [Col. 0493C] divina pietas in proprio famulo suam gratiam mirifice ostendit. Nam inter sacra missarum solemnia ibidem adducitur catenis nexus daemoniacus, qui vix a multitudine poterat coarctari, alienaque violentia possessus, horrendos emittens stridores, clamores, atque fremitus, hymnidicam totius cleri harmoniam suis diris evincebat vocibus. Itaque Christi servus sacrum incoepturus canonem, non valens hujusmodi pati inquietudinem, utpote ad Deum totam directurus mentem, a longe signo crucis edito, manu indixit silentium; et citius dicto obmutuit daemonium, et homo, vinculis solutus, sospes cunctis admirantibus domum propriam repedavit.

VI. Romam reversus. Scyphum fractum restituit. [Col. 0493D] In Apuliam vadit. Clinicam sanat. Concilium Sipontinum. Romam revertitur. —Romam igitur rediens, [Col. 0494A] plebem de sua diutina absentia moestam laetificavit; ubi superna gratia ejus mirabile meritum omnibus publicavit. Siquidem praedictus Herimarus abbas coenobii sancti Remigii Remorum pontificis, ei quemdam scyphum pretiosi mazeris ob sui memoriam obtulerat, quem vir sanctus pro charitate dantis in proprios usus sibi servari constituerat. Sed quadam vice minister, ei potum daturus, in multas partes casu confractum repererat. Cujus particulas electus Domini quocunque erant sibi deferri praecepit, et nihil tale futurum suspicatus, cunctas suo loco quasi delectando reposuit, astantibusque laetabundus dixit: Potens est Omnipotentis majestas in pristinam integritatem has restituere fracturas. Quo dicto, protinus consolidatae sunt partes, ita ut [Col. 0494B] ad memoriam facti signum fracturae ad instar subtilissimi capilli circumquaque appareret; sed, quod magis mirum erat, nihil intra positi liquoris efflueret. Hujus rei adest testis congruus, venerandus Hugo jam dictus Chrysopoleos archiepiscopus, qui cum lacrymis se praesentem adfuisse testatur, et devoto furto se illud vas sancto viro abstulisse laetatur. Semper autem memor officii sibi a Deo commissi, ut «fidelis servus et prudens in tempore dispensans mensuram tritici,» iter sumpsit peragraturus fines Apuliae, ut Christianam repararet religionem, quae ibidem videbatur pene deperisse, maximeque inter accolas regionis et Normannos concordiam componere satagens, quos dudum adjutores contra exteras gentes susceperant principes [Col. 0494C] regni, sed tunc saevissimos tyrannos ac patriae vastatores non sponte sustinebant. In hoc ergo sancto opere sollicite intentus venit Beneventum, ubi aliquandiu commoratus, cuidam clinicae divina praeeunte gratia vitale praebuit auxilium. Nam per annos fere quindecim diutino confecta languore, de proprio grabato, nisi aliorum deportata manibus, nequibat exire; ita cuncta ejus membra paralysis erant dissoluta aegritudine. Cui per revelationem ostensum est ut de lympha qua beatus pastor sacras abluerat manus et post celebrationem missarum hauriret, et absque mora sospitatem reciperet. Qua impetrata atque cum fideli spe hausta, in crastinum sospes sacra missarum solemnia adiit, Deo sanctoque pontifici gratias redditura. Itaque [Col. 0494D] zelo sanctae religionis fervens praesul venerandus, apud Sipontum habito concilio, duos deposuit ab [Col. 0495A] officio archiepiscopatus, qui cum mercede sanctum assumpserant ministerium, vitio elationis unus ambiens praecellere alterum. Inde repetito gressu Romam rediit, ubi superna admonitus revelatione beatum Gerardum suae sedis, Leucorum videlicet, olim praesulem in numero sanctorum computandum statuit. Eodemque anno in patriam regressus, ipsius sanctos artus cum summa gloria transtulit. Quae omnia dilucide sunt exarata in ejusdem Vita et miraculis.

VII. Episcopus ipsi contradicens punitur. Item et Ravennensis. —Erat autem huic viro Dei non modica concertatio contra pervasores rerum sanctae Romanae sedis, maximeque contra Ravennatem episcopum, spiritu repletum contumaciae et rebellionis; [Col. 0495B] cui nonnulli favebant palatini, gloriae invidentes domni apostolici. Quorum caput in fomento discordiae erat Nizo episcopus Frisingiae, super quem divina virtus hujusmodi horrendam ultionem dignata est ostendere. Nam pro responsis imperialibus in Italiam directus, Ravennam devenit, et in favorem Ravennatis detrectatoria verba contra hunc beatum proferre coepit, inter quae, ducto sub gutture digito, ad haec blasphema prorupit: Hoc guttur gladio abscindatur, nisi eum deponi fecero ab honore apostolatus. Quo dicto, eodem memento ipsum intolerabilis dolor guttur invasit, et impoenitens die tertio vitam obiit. Archiepiscopus autem Ravennatium ob incorrigibilem praesumptionem est a sancto papa anathematizatus. Ideoque imperiali jussu [Col. 0495C] Ausburgiam vocatus, cum justitia redditis quae injuste pervaserat, absolutionem est petere coactus. Quia cum licet corde contumaci ante pedes sancti stratus jaceret, cunctusque coetus praesentium pontificum ei absolutionem peterent, ait vir beatus: «Secundum ejus devotionem tribuat illi omnipotens cunctorum scelerum absolutionem.» Ille vero surgens, cum subsannatorie subrideret adhuc superbia lumidus, venerandus pastor in lacrymas resolutus, inquit secreto circumstantibus: «Heu! mortuus est miser iste.» Nec mora; ille languore corripitur, et vix in patriam revectus, vita et honore, quo tumebat celeriter privatur.

VIII. Leo daemoniacam liberat. Udonem sibi Tulli substituit. Hungaros imperatori reconciliare tentat. [Col. 0495D] Futura mala praevidit.—Concilium Mantuae. Mortui loca sacra visitantes. —Magnificus autem pastor Romanam revisens sedem, dum paschalibus solemniis apud sanctum Laurentium esset celebraturus divini sacramenti oblationem, inter sacra missarum solemnia ei quamdam obtulerunt mulierem quae, plena daemonio, sanam amiserat mentem. Quam incessanter debacchantem cernens, fremitumque circumstantium ac eam vinctam trahi non ferens, [Col. 0496A] econtra vexillo cruxis edito, omnes a longe stare praecepit; sed illam mox immundus pervasor reliquit, et sana mente incolumis ad propria repedavit. Sollicitus autem de salute animarum primum sibi specialiter commissarum, Romae positus venerabilem primicerium Udonem elegit sibi successorem sanctae sedis Leucorum, atque ad eum sibi subrogandum imperiali majestati proprium direxit legatum. Si quidem, ob bonorum morum honestatem sanctaeque religionis fervorem et piae devotionis intentionisque devotionem, illum hoc officio dignum judicabat, et paterno eum amplectens affectu proprium filium vocitabat. Sperabat quoque ejus prudentia, qua in divinis humanisque affluenter pollet, perfici posse, si quid minus plene peregisset in suae [Col. 0496B] primitivae sedis augmentatione. Quod etiam nunc ex plurima parte fit, Christi annuente suffragio, et, ut vere credimus, in dies erga Dominum accrescet ejus sancta devotio. Sed nunc ejus laudibus supersedendum, quia omnis laus in fine securius cantabitur. Non modicus quoque ei inerat fervor in augenda republica. Idcirco Hungariae principes, a Romano nuper imperio dissidentes, multiplicibus legatis adierat, ne detrectarent solita subjectione imperatori prisca persolvere tributa, quod et consenserant, si praeteritorum commissorum eis concederetur indulgentia. Quapropter sancta commonente pietate coactus est tertio antiquam patriam repetere, et, pro reorum miseratione qui contra imperium moverant bellum, persuasoriis precibus imperiales [Col. 0496C] aures expetere. Sed quia factione quorumdam curialium qui felicibus sancti viri invidebant actibus, sunt Augusti aures obturatae precibus domni Apostolici, ideo Romana respublica subjectionem regni Hungariae perdidit, et adhuc dolet finitima patriae praedis et incendiis devastari. Dum autem pro regni pace sollicite laborans ibidem aliquandiu moraretur, divina praedestinatio ei in somnis revelare voluit quid sibi futurum portenderetur. Nam videbatur sibi quod, stans in edito, familiares suos ad se de periculo confugientes reciperet, eisque sub pluviali veste, quae cappa vocitatur, inclusis, sanguine eorum sibi vestes infici conspiceret. Qua visione certus redditus moestitudinem sibi suisque affuturam, et, sicut triticum in area Domini recondendum, [Col. 0496D] ad tentationem sese praeparat sustinendam. Itaque repedans in Italiam, concilium apud Mantuam habendum constituit. Quod factio quorumdam pontificum severitatem ejus justi judicii timentium perturbavit. Nam familiae eorum fautrices scelerum, subitum contra domni apostolici familiam moverunt tumultum, secure astantem ante basilicam in qua publicum habebatur concilium, ita ut vir sanctus cogeretur a medio consessu surgere, et ante portam [Col. 0497A] ad sedandum strepitum procedere. Cujus praesentiam non reveriti Deo odibiles, eo magis magisque in nequitia pertinaces, nitebantur ad eum exarmatos confugientes ante oculos ipsius confodere, et a valvis ecclesiae, ne ibi tutarentur, repellere, ita ut impetus sagittarum et saxorum circum ejusdem sancti aures et ora volitaret, atque quosdam ejus veste defendi cupientes vulneraret. Qui tumultus admodum difficulter sedatus, coeptum rigorem concilii imperfectum coegit relinqui. Sed in crastinum cuncti hujus seditionis incentores, severa examinatione damnandi, a piissimo patre sunt misericordi indulgentia absoluti, ne videretur causa ultionis asperitatem in eos exercere judicii. Videtur etiam indignum sub sera oblivionis obcludere quod, ejus [Col. 0497B] temporibus, ad divinam laudem apud Narniam gestum refertur memorabile. Cujus rei testes visorii, a minimo usque ad maximum, cuncti illius urbis dicuntur exstitisse. Nam biennio antequam ibidem hic venerandus papa Dominicum celebraret natalitium, contigit quodam die aestivo tempore infinitam multitudinem juxta eadem moenia habere transitum. Ejus terrore attonita universa plebs muros ascendit, quasi ob capiendae civitatis defensaculum. Quae multitudo infinitum terrae spatium, quantum humanus posset comprehendere visus, implebat, et prae celeri gradu orientem versus transcurrebat. Videbantur autem cuncti miro candore habitus, vultusque ac capitis canitie venerandi, pene consimilis formae qualitate decori. Quod mirandum omnes a [Col. 0497C] muris urbis aspectantes stupidos reddidit, et a primo mane usque ad horam nonam excurrere non destitit. Sole autem declinante, coepit illa admiranda multitudo paulatim rarescere. Unus quoque ex muro spectantium fidentior reliquis, ausus est extra procedere, et e vicino cum tremore astans spectabat, si quem eorum posset cognoscere. Tunc inter extremos videt quemdam sibi olim familiarem, ipsius urbis civem, boni testimonii et devotae mentis hominem, qui jam non diu praesentis vitae excurrerat finem. Quem cum divina adjuratione nomine tenus appellans ad se vocitavit, et quae esset illa tanta multitudo sibi manifestari depoposcit. Cui inquit: «Licet sis indignus divina mysteria cognoscere, tamen noveris nos peccatrices animas, adhuc immeritas [Col. 0497D] coelestis regni gaudia possidere, vice poenitentiae loca sancta continuatim circuire, et nunc de Sancti Martini Majori Monasterio venientes, ad beatae Dei genitricis Mariae coenobium in Farfa iter agere.» Quo dicto disparuit, ac nimio illum terrore confectum reliquit, quique integro anno languens recubuit in lecto, et haec eadem domno apostolico retulit ore proprio

[Col. 0498A] IX. Haeresis Fermentaceorum. Contra eam Leo scribit. Nicetas Pectoratus resipiscit. Michael episcopus C. P. excommunicatur. —Ea tempestate orta est haeresis Fermentaceorum, quae calumniatur sanctam Romanam sedem, imo omnem Latinam et Occidentalem Ecclesiam, de azymis vivificum Deo offerre sacrificium. Quam calumniam etiam scripto ediderunt episcopi, Michael Constantinopolitanus et Leo Acridanus, pervicaciter exhalantes pestiferas mephites contra sanctam et apostolicam fidem. Haec quidem calumnia Graeco sermone edita, et Joanni Tranensi episcopo, in suggillarionem omnium Latinorum directa, cum fuisset Trani exhibita fratri Humberto sanctae ecclesiae Silvae Candidae episcopo, in Latinum est translata ejus studio, atque [Col. 0498B] delata domno papae Leoni nono. Itaque gloriosus apostolicus libellum composuit luculentissimum adversus jam dictas praesumptiones et nimias vanitates eorum, conatus illos ad viam veritatis adducere; sed postmodum incorrectos ecclesiastico damnavit anathemate. Praedictus etiam frater Humbertus edidit contra eorum putida scripta responsionem instar dialogi, ab ipso Latine scriptam apocrisiariatus sui tempore Constantinopoli, et jussu imperatoris religiosi et orthodoxi Constantini Monomachi Graece editam, sub nominibus Constantinopolitani, et Romani, anno Domini millesimo quinquagesimo quarto. Domnus quoque Fredericus tunc cancellarius, post a Deo electus Romanae sedis apostolicus , invective respondit quibusdam objectionibus, [Col. 0498C] quas ediderat Niceta monachus Constantinopolitanus, qui et Pectoratus, contra Latinam Ecclesiam; quem libellum titulaverat: De Azymo, de Sabbato, et de nuptiis sacerdotum. Quae invectio de Latino translata, et publice coram praedicto imperatore est recitata, idemque Niceta coactus est damnare et comburere sua scripta, habita disputatione apud monasterium Studii in urbe Constantinopolitana. Siquidem gloriosus apostolicus direxorat Constantinopolim sanctae Romanae sedis apocrisiarios, praefatum scilicet Humbertum, et Petrum Amalfitanorum archiepiscopum, Fredericum quoque tunc diaconum et cancellarium. A quibus Niceta cupiens perfectam suarum propositionum solutionem, iterum sponte anathematizavit omnia dicta et facta [Col. 0498D] vel tentata adversus primam et apostolicam sedem; sicque ab eis in communionem receptus, effectus est eorum familiaris amicus. Michaele autem Constantinopolitano episcopo praesentiam illorum et colloquium devitante, atque in stultitia sua perseverante, praefati nuntii domni apostolici adierunt ecclesiam sanctae Sophiae, et super ejus obstinatione [Col. 0499A] conquesti, clero ex more ad missas praeparato, jam hora tertia die sabbati chartam excommunicationis super principale altare deposuerunt, sub oculis praesentis cleri et populi. Inde mox egressi, etiam pulverem pedum suorum excussere in testimonium illis, juxta dictum Evangelii (Luc. IX, 5) , proclamantes: Videat Deus et judicet (Exod. V, 21) . Hinc ordinatis ecclesiis Latinorum intra ipsam Constantinopolim, et anathematizatis cunctis qui deinceps communicarent ex manu Graeci Romanum sacrificium vituperantis, accepta orthodoxi imperatoris licentia, in osculo pacis cum donis imperialibus sancto Petro sibique collatis, alacres sunt reversi. Itaque imperator adversus Michaelem commotus, quod ad concilium in sui praesentia et nuntiorum [Col. 0499B] domni apostolici venire detrectaverit, imo seditionem vulgi contra eum incitaverit, amicos et affines ipsius honoribus privatos a palatio eliminavit, contraque ipsum usque in finem graves iras retinuit.

X. Expeditio in Nortmannos. Nortmannorum saevitia. —Interea piissimus pastor sollicitus pro ovibus sibi a Deo creditis, ac clementi condolens affectu inauditae afflictioni Apuleiae gentis, collecto aliquanto comitatu, rursum movit iter versus Beneventum, nisus omnimodis Normannorum saevissimum mitigare impetum. Non est nostrum lacrymosis expendere verbis quid sibi in hoc itinere contigerit, dum ipse brevi scripto imperatori Constantinopolitano cuncta intimaverit. Ait enim inter alia: «Illa sollicitudine, qua [Col. 0499C] omnibus Ecclesiis debeo invigilare, videns indisciplinatam et alienam gentem Normannorum crudeli et inaudita rabie et plusquam pagana impietate adversus Ecclesiam Dei insurgere, passim Christianos trucidare, et nonnullos novis horribilibusque tormentis usque ad defectionem animae affligere, nec infanti aut seni seu femineae fragilitati aliquo humanitatis respectu parcere, nec inter sanctum et profanum aliquam distantiam habere, sanctorum basilicas spoliare, incendere et ad solum usque diruere, saepissime perversitatem ejus redargui; commonui, obsecravi, praedicavi; opportune importuneque institi; terrorem divinae et humanae vindictae denuntiavi. Sed quia, sicut Sapiens ait: Nemo potest corrigere quem Deus despexerit (Eccles. VII, 14) ; et: «Stultus verbis non corrigitur (Prov. XVIII, 2) ,» [Col. 0499D] adeo obstinata et obdurata ejus malitia permansit, ut de die in diem adderet pejora pessimis. Unde non tantum exteriora bona pro liberatione ovium Christi cupiens impendere, sed superimpendi ipse peroptans, visum est mihi ad testimonium nequitiae ipsorum nihil sic expedire ad repressionem contumaciae quam humanam defensionem undecunque attrahendam fore, audiens ab Apostolo principes non sine causa gladium portare, sed ministros. Dei esse, vindices in ira omni operanti malum, et quia principes [Col. 0500A] non sunt timore boni operis sed mali (Rom. XIII, 3, 4) ; et reges atque principes missos a Deo ad vindictam malefactorum (I Petr. II, 14) . Suffultus ergo comitatu, qualem temporis brevitas et imminens necessitas permisit, gloriosi ducis et magistri Argyrii fidelissimi tui colloquium et consilium expetendum censui, non ut cujusque Normannorum, seu aliquorum hominum interitum optarem aut mortem tractarem, sed ut saltem humano terrore resipiscerent, qui divina judicia minime formidant. Interea nobis eorum pertinaciam salutari admonitione frangere tentantibus, et illis ex adverso omnem subjectionem ficte pollicentibus, repentino impetu comitatum nostrum aggrediuntur; sed et adhuc de victoria sua potius tristantur quam laetantur. Sicut [Col. 0500B] enim tua pietas scribere curavit ad nostram consolationem, pro ista sua praesumptione majorem in proximo exspectant sibi superventuram indignationem, post illam quam experti sunt suae catervae diminutionem. Nos quoque, divinum adjutorium affore et humanum non defore confidentes, ab hac nostra intentione liberandae Christianitatis non deficiemus, nec dabimus requiem temporibus nostris (Psal. CXXXI, 5) , nisi cum requie sanctae Ecclesiae periclitantis.» Et haec quidem domnus apostolicus.

XI. Per medios hostes papa transit illaesus. Occisorum funera curat. —Itaque pessima gens Normannorum, peracta caede familiae mitissimi papae, non sine magno detrimento suorum, aggreditur oppidum, Civitatulam cognominatum, ubi idem beatus, ignarus [Col. 0500C] eorum quae acta erant, tardantem suum exspectabat comitatum. Qui cum imminentes hostes cerneret et quid suis contigisset intelligeret, cum ea quae sibi remanserat clericorum frequentia coeptum iter versus Beneventum arripuit, et cunctis hostibus attonitis, quasi leo confidens, absque terrore per medium illorum transiit. Ergo tam admirandam perpendentes confidentiam, mutatis animis, in ejus sunt conversi obsequelam; cujus osculantes vestigia sibi immeritam deposcebant indulgentiam. Quibus vir sanctus, pauca locutus pro tempore, ipsis deservientibus studuit funera caesorum honorifice procurare, tumulans ea in vicina ecclesia ab antiquo diruta tempore. Et quoniam pro fide Christi afflictaeque gentis liberatione devotam mortem voluerunt [Col. 0500D] subire, multiplicibus revelationibus monstravit eos divina gratia in coelesti regno perenniter gaudere. Nam et ipsi diversis modis sese ostenderunt Christi fidelibus, dicentes se non esse lugendos exsequiis funebribus, imo in superna gloria sanctis conjunctos martyribus. Ab eisdem quoque illorum interfectoribus super ipsos restructa venusto opere basilica ac concione Deo servientium ibidem aggregata, omnipotentissima Dei virtus multa per eos exercet miraculorum insignia. Ferocissima vero gens Normannorum [Col. 0501A] his exterrita gestis, crudelitate deposita, populos, quibus cohabitabat, ex tunc ut compatriotas amicabilius tractavit, ac venerabili papae, quoad vixit, in omni subjectione fideliter deservivit.

XII. Ejus pia exercitia. Scripturam sacram Graece addiscit. —Eximius autem pastor Beneventum veniens, ipsis Normannis etiam injussis per totum iter obsequialiter illum comitantibus, non modico illic anni spatio est commoratus, semetipsum sanctis exercens virtutibus, patientia, vigiliis, jejuniis et orationibus. Siquidem omnem lecti mollitiem refugiebat, sed, sumpto ad carnem cilicio et tapeti terrae instrato recubans, capiti lapide apposito, nocturnis horis paululum somni insumebat, reliquumque noctis spatium cum integri decantatione Psalterii ac innumera [Col. 0501B] genuum inflexione excurrebat. Idem quoque Psalterium per singulos repetens dies cum oblatione divini sacrificii, cursum multiplicium orationum indefesse transigebat. Illud etiam erat in eo mirandum quod, ultra quinquagenarius, tanto fervebat studio ut divinarum lectionem Scripturarum Graeco addisceret eloquio. Et quoniam visceribus pietatis et misericordiae supra quam credi potest affluebat, innumera pauperum multitudo indefesse ad ejus largitatem accurrebat, quibus absque discretione necessaria ministrabat.

XIII. Leprosum in suo lecto collocat. Daemoniacam liberat. —His itaque piis insistens actibus, dum quodam sero cuncta ejus familia causa nocturni secessisset soporis, ipse praevio lumine cum puero deambulabat [Col. 0501C] per vacuum sui palatii spatium, viditque in angulo jacentem leprosum scissis panniculis ac ulceribus obsitum, lurida putredine tabidum, qui, nimia pressus aegritudine, nequibat gressum movere vixque poterat ex effeto corpore verba proferre. Cui venerandus pater genibus affixis diu est familiariter locutus, et propriis involutum vestibus suis intulit humeris ad lectum qui sibi pontificali more fuerat praeparatus; intrinsecusque januis obseratis ac ministro soporato, ipse solitae institit psalmodiae in vicino oratorio. Demum post diutinam horam assueto usu humi cubaturus rediit, leprosum quem exstructo locaverat toro minime reperit, excitatum puerum interrogat quorsum pauper abierit. Ille attonitus [Col. 0501D] cunctos circuit angulos domus, ostiorum sollicite tentat aditus, sed omnia inveniens obserata, cum summa admiratione regreditur. Hoc ergo facto stupidus domnus apostolicus dat fessa soporiferae quieti membra, et nescio quid divini in somnis cernens, mane puero cum terrifica admiratione imperat ne cui, quoad viveret, ullo modo panderet quod actum fuerat. Credo, illi in somnis Christus, ut beato Martino pontifici, ejus indutus vestibus apparuit, aut velut Martyrius monachus , leprosum de suis exsilientium ulnis coelum ascendere vidit, et causa humilitatis, ne sibi pro humana laude virus [Col. 0502A] subreperet superbiae, hoc voluit latere miraculum: tamen non absque re sub tanta comminatione jussit hujusmodi celari factum. Rursus quodam die ibidem solus cum solo clerico sanctae psalmodiae insistebat, cum ecce quidam rusticus secum insanam deducens filiam advenerat; quam multoties pessimo torqueri daemonio suspiriose clamabat, ejusque meritis liberari cum lacrymis deposcebat. Cujus precibus pius pater diutius nitens contradicere, jussit eum sanctorum suffragia, quorum innumerae ibi continentur reliquiae, supplici voto exorare. Sed rusticus in proposito obstinatus, imo in solidae fidei stabilitae firmatus, dicebat se exinde non recessurum donec ejus benedictione divinum promereretur auxilium. Itaque vir [Col. 0502B] sanctus, ipsius importunitate devictus, granum salis in proximo repertum benedixit ac in os puellae cum divini invocatione nominis projecit; moxque, daemone cum purulento expulso sanguine, laetus pater cum sospite filia domum repedavit. Possent autem de hoc sancto plurima admiranda referri, sed studioso est cedendum lectori, vel incredulo auditori, ideoque brevi ejus memorantes transitum, finem coepto imponamus operi.

XIV. Incidit in morbum Beneventi. Romam venit. Deducitur ad oratorium sancti Petri. Oleo sacro et Eucharistia munitur. Obit. Sepelitur. —Boni ergo certaminis cursu consummato, abundantiori supernae beatitudinis in dies aestuabat desiderio, et tanquam cum Paulo diceret: Mihi mundus crucifixus est, et [Col. 0502C] ego mundo (Gal. VI, 14) , sic funditus curis hujus vitae curabat abrenuntiare, ut in corpore adhuc positus videretur beatam angelicae conversationis puritatem exercere. Pro defunctorum quoque requie incorruptorum sacramentorum celebrationi solito frequentius invigilabat. Et quanquam hic labor ei fuisset praecipuus toto tempore sui incolatus, ferventiori tamen studio et copiosiore votorum numero insistebat tam glorioso operi circa diem sui obitus. Et quoniam divinitatis providentia, tum indulgendo, tum verberando operatur salutem sibi obsequentium, ad virtutis cumulum eum adeo flagellavit afflictione salutifera ut, perdito omnis cibi desiderio, irrepentis morbi dolor eum continuare cogeret quae [Col. 0502D] olim sponte exercebat jejunia, solius lymphae poculo marcido corpori praebente sustentacula. Interea evoluto anni orbe, instabat ejus ordinationis dies anniversarius, in quo solito devotius quotannis Christo piis insistebat precibus. Quamvis itaque languoris invalescens molestia fatigati divinis operibus corporis jam debilitaret praecordia, Spiritu sancto tamen roboratus, a quo totus ejus vitae dirigebatur cursus, cum apostolicae dignitatis honore eo die missarum celebrans solemnia, Beneventanos, cum quibus tunc morabatur, gratificae affabilitatis exhilaravit laetitia. Et hoc fuit ultimum [Col. 0503A] in divinis sacramentis obsequium, quasi vivificis valedicens mysteriis, quibus semper se praebuerat dignum. Certificatus autem de suae vocationis termino, Romam se ferri fecit lecticae vehiculo. In quo itinere sic eum conciliavit divinitas non solum suis, verum etiam his qui nuper fuerant inimici, ut copiosa manus Normannorum, quos supra retulimus diu cum hoc viro habuisse dissidium, totius animi sincerissima devotione se invicem praevenirent ad ejus obsequium. Et decebat utique fortissimum defensorem Christianae religionis ut, regis sui Christi aditurus palatia, deduceretur nobili triumpho victoriae, praeeunte scilicet hostium jam subjugatorum mansuefacta multitudine. Aliquantulum ergo commoratus in Lateranensi palatio, praestolabatur quid [Col. 0503B] de se statueret interni Judicis clementissima dispositio. Beatus autem Petrus, non immemor diutini sudoris quo sibi in regendo ovili Ecclesiae adfuerat cooperator hic vir memorabilis, eum sibi vicinius deliberavit conjungere, utpote participem futurum magnifici honoris et gloriae quam summi Pastoris praeeunte gratia Romanae impertivit Ecclesiae. Divina itaque revelatione est edoctus quod non alias eum remaneret carnis resolutio, nisi in locis beati Petri vicinis oratorio. Nec mora: gratulabundus super tali visione, seque intelligens vocari divini respectus miseratione, lectica denuo subvectus, oratorium beati Petri est ingressus. Ibi ex imo cordis fundo lacrymis permanantibus, ad Deum extendens puram mentem cum manibus, diutissime clementiam Domini [Col. 0503C] secretis invocavit precibus. Dein delatus in vicinam episcopii domum, visitatus est frequentia fidelium summae dilectionis gratia ad eum confluentium. Quorum pia consideratio perpendens non diutius cum retinendum carnis ergastulo decrevit ut, quoniam plures episcoporum, abbatum caeterorumque fidelium confluxerant turbae, eis praesentibus inungeretur sacri olei liquore. Super quo facto exhilaratus usquequaque munitusque Dominici corporis et sanguinis communione, Teutonica lingua, ut testati sunt qui adfuerunt, tali cum Deo locutus est oratione: «Miserator Domine, omnium Redemptor, unica salvatio, si judicas expedire oculis tuae majestatis ut adhuc communi utilitati populorum tuorum inserviam, merear, oro, celeri medicina tuae visitationis [Col. 0503D] instantis aegritudinis evadere molestiam; sin aliud aliquid deliberat tuae divinitatis providentia, deprecor, Domine, ut quantocius concedatur mihi exire hujus corporis habitaculo. Finitis precibus [Col. 0504A] astantes respiciens singulis pro sibi exhibito obsequio gratias retulit, fessaque membra ad requiem componens tolerabilius solito se dolorem sentire perhibuit. Credidit circumstantium fidelium multitudo mox eum depositurum carnis exuvias, suspiriosisque singultibus proficiscenti animae competentes solvebat exsequias. Quorum voces comprimens beatus vir: «Hoc, inquit, quod nunc agitur differte in horam tertiam diei crastinae, exspectantes quid de me placeat omnipotentiae Dei.» Vigilantiori igitur affectione, postero die, adfuit hora tertia copiosa fidelium frequentia, et circa horam nonam, resolutum carne spiritum coelosque petentem deducunt commendatione devotissima. Affluente autem totius Romanae plebis multitudine, cum summo honore [Col. 0504B] ejus celebratae sunt exsequiae, et, sicut ipse disposuerat, sepultus est juxta beati pontificis Gregorii altare ante fores ecclesiae. Et merito in decore sepulturae illi exstat conjunctus quem in divina religione ac sanctae Ecclesiae instauratione est fideliter imitatus. Cujus vitam et sanctitatem quidam brevi disticho sic est prosecutus:

Victrix Roma dolet nono viduata Leone,
Ex multis talem non [ al., vix] habitura Patrem.
Exemptus est autem hic vir magnificus ab hujus vitae laboribus, aetate quinquagenarius, anno Incarnationis Dominicae millesimo quinquagesimo quinto , Leucorum episcopatus vigesimo octavo, apostolatus autem sexto. Siquidem Romae sedit annis quinque, adjectis duobus mensibus et novem [Col. 0504C] diebus, impleta visione quam supra de revelatione calicum retulimus. Nam quinque calices, ei a beato Petro collati, signabant quinquennale ejus vitae spatium; reliqui tres, sui successoris Victoris triennium; sequens unus, beatae memoriae Frederici in apostolatu unius anni cursum. Sed quoniam adhuc restant plurima ad dicendum quae ad ejus tumbam fiunt divina pietate miracula, Romanis relinquimus exaranda, in quorum diatim ostenduntur praesentia. Nostrum est ejus merita devotis precibus exorare, ut viscera pietatis et misericordiae, quibus in praesenti abundabat vita, nunc in superna positus gloria nobis dignetur aperire; quatenus, ejus sancto suffragio scelerum nostrorum abruptis nexibus, supernae [Col. 0504D] mereamur esse participes gloriae, eo annuente qui in sanctis suis facit mirabilia, a quibus etiam sibi cantatur laus et gratiarum actio in saecula saeculorum. Amen.

De obitu Leonis IX

Auctor incertus

[Col. 0505]

DE OBITU S. LEONIS PAPAE IX. (Apud Mabill. Acta SS. Bened. Saec. VI, parte II, ex codice antiquissimo bibliothecae Beneventanae, litteris Langobardicis exarato.)

[Col. 0505A] I. Auctoris aetas. —Anno millesimo quinquagesimo quarto ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi, indictione VII secundum Arnicam, XIII Kal. Maias, depositione exsultemus beati patris nostri Leonis papae IX, regnante Henrico imperatore filio Conradi imperatoris Romae. Ad laudem et gloriam Domini nostri Salvatoris Jesu Christi et Leonis papae certamus hunc intimare laborem certaminis, quod oculis nostris vidimus, omnis presbyter et diaconus et cuncti catholici Romanae Ecclesiae. Saepe vidimus in ejus vita multas eleemosymas largientem hospitibus, pauperibus, civibus et peregrinis, ita ut thesauros Ecclesiae et cuncta quae habere poterat, plurimam partem viduis et orphanis et Deum timentibus erogaret. Propterea Romanorum perfidia contra eum murmur [Col. 0505B] et bella suscitabant. Verum ut inexpugnabilem murum suae Ecclesiae Dominus contra dementes haereticos erigeret, huic viro in litterarum studiis plerique catechizati fuerant. Iste almificus Leo humilibus suaviter blanditus est; iste superborum colla confringens; iste derogatoribus suae vitae necessarium victum subministrans, virginitatem praedicans, matrimonia casta defendens, ubicunque exemplis omnium studia erga se, etiam gentilium, convertit. Ex multis tamen pauca hujus sancti viri in medium proferamus, et praecipue ea quae imminente ejus morte acciderunt.

II. Leo aeger clerum adhortatur. Mortem sibi imminere praevidit. —Post multos igitur labores et aerumnas, post periculosa bella terroresque et insidias, [Col. 0505C] quae cum matris Ecclesiae persecutoribus pro ovibus sibi commissis gesserat, quinto sui pontificatus anno, gravi detentus infirmitate, convocatis ad se diversarum dioecesum episcopis diversisque ecclesiastici ordinis viris, ait ad eos: «Fratres coepiscopi, inquit, mei, et matris filii Ecclesiae ac corporis mei intima viscera, quibus Dominus Ecclesiam suam regendam tradidit et ligandi atque solvendi dedit potestatem, vobis Dominicus grex commissus est. Quam ob rem vos enixe deprecor quatenus, memores evangelici sermonis, qui ait: Vigilate, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit (Matth. XXV, 13) , scientes quod talentum suum multiplicatum fenerator ipse non dimittet: super gregem suum sagaciter vigiletis, ovesque vestras ab incursibus luporam [Col. 0505D] viriliter defendatis. Quam excusationem ergo, fratres charissimi, habere poterit, qui Dominicam ovem, quam ipse Dominus humeris suis dignatus est ponere, negligenter perdiderit? Vigilate itaque, precor, et cujus sitis dispensatores ostendite; me [Col. 0506A] quoque, quem Dominus indignum suae Ecclesiae beati Petri vicarium fecit, vestrae fraternitati commendo. Nam meae resolutionis prope est tempus. Dominus enim me de hac vita vocare dignatus est. Nocte siquidem praeterita coelestem patriam in visione vidi; cumque obstupescerem, ostensi sunt mihi inter caetera fratres illi qui in Apuliae finibus pro Christi Ecclesia occisi sunt inter martyres coronati; qui cum mihi una voce dicerent: «Veni, et mane nobiscum, per te enim hanc recepimus beatitudinem,» ex alia parte vox quaedam intonuit, dicens: «Nequaquam nunc, sed infra triduum huic sociaberis collegio: hic est locus tuus et sedes parata.» Dum haec et his similia prosequerentur cives superni, sancta visio recessit. Quamobrem triduo me, fratres, [Col. 0506B] precor, sustinete, et quod dico indubitanter ne me videbitis.» His dictis praecepit cunctis ut recederent suisque necessitatibus providerent, erat enim prope nox. Accepta itaque licentia, quidam abierunt; alii vero, quibus ferventior inerat amor, eadem nocte cum eo perseverantes permanserunt, qui postea caeteris referebant, dicentes illum per totam noctem solo tenus prostratum in oratione permansisse.

III. In ecclesiam defertur. Deum precatur. Humanam miseriam exponit. Se monachum fuisse declarat. —Mane autem facto, convenientibus cunctis, vir venerabilis sarcophagum, quod sibi praeparaverat, et se quoque in loco deferri in ecclesiam beati Petri praecepit. Quod videntes Romani, aestimantes illum [Col. 0506C] mortuum esse, Lateranense adeunt palatium, quatenus more solito omnem illius diriperent supellectilem; sed tanta fuerunt sancti merita ut nulli quidem intrandi permitteretur facultas. Interea venerabilis vir, cupiens jam dissolvi et esse cum Christo (Philip. I, 23) , cunctis qui aderant salutifera verba et omni dulcedine plena non cessabat proferre. De quibus disputare per singula, quia ad alia festinantes tendimus miracula enarranda, abstinemus. Cumque finem fecisset loquendi, intuens signum salutis, magis quam antea precibus effusis, omnibus qui aderant absolutione facta delicta dimisit, si tamen ejus praecepta quae prius dederat, observare curarent. His ita peractis, intuens in coelum iterum fudit orationem: «Domine, inquit, Jesu Christe, qui solus [Col. 0506D] es pastor bonus, et cui omnis creatura deservit, tu dixisti: Quaerite et invenietis, petite et accipietis (Matth. VII, 7) ; exaudi me propitius famulum tuum pro Ecclesia tua, cui indignum me vice apostoli tui Petri praeesse voluisti. Tibi, Domine, eam commendo, [Col. 0507A] illam defende inexpugnabili muro tuae protectionis, et ab ea repelle omne schisma omnemque haereticorum perfidiam, quatenus tibi vero Deo fideliter serviant. Custodi et protege eam ab omnibus inimicorum insidiis, ne dedigneris, pro qua sanguinem tuum pretiosissimum fudisti. Si quos etiam pro tua fide ligatos vel excommunicatos ab ea crudelius separavi, tu clementissime, precor, absolve.» Cumque complesset orationem, tantae suavitatis odor de beati Petri altari exire coepit ut cuncta superare videretur aromata. Transacto denique unius horae spatio, praecepit sibi panem et vinum afferri. Quibus oblatis, gratias agens benedixit; et comedens quantum tribus vicibus potuit ore suscipere, reliquum caeteris pro benedictione distribuit. Quo facto perrexit [Col. 0507B] ad tumbam quam in ecclesiam deferri praeceperat. Quam intuens lacrymabiliter: «Videte, inquit, fratres mei, quam vilis quamque fragilis et transitoria sit humana gloria. Videte, inquam, et unusquisque vestrum qui in fragilis mundi fulget honoribus me semper in exemplum et prae oculis habeat. Considerate omnes quam versatilis sit humanae sortis conditio. Ego qui ex nihilo propemodum ad humanae gloriae fastigium evectus [sum], ab hoc nunc iterum fere ad nihilum sum redigendus. Cellam quam monachus incolui in spatiosissima palatia jamdudum vidi conversam: modo ad hujus sarcophagi angustias iterum est remeandum. Respicite, inquam, quomodo post splendidas vestes aranearum telis sim cooperiendus, et jamjam in vermium escam [Col. 0507C] destinandus. Hodie vobiscum caro et sanguis sum, eras convertar in cinerem.» Deinde ad sepulcri lapidem conversus, flebili admodum voce haec verba protulit: «Benedictus sis inter lapides. Benedicat te, qui te ex nihilo fecit, et meae terrae ac corporis voluit esse custodem. Sis, precor, mihi fidissima petra, ut, quemadmodum supra apostolicum lapidem suam firmavit Christus Ecclesiam, sic mihi contingat usque ad diem judicii te meorum ossium fidum habere custodem, ut in die illa, cum districtus Judex venerit, meo ac tuo me reddas Creatori.» Haec illo dicente, omnis quae astabat multitudo conversa est in planctum. Quibus ille ait: «Sufficit, inquit, fratres mei, quod hucusque hodie mecum perseverastis. Ite jam unusquisque ad vestra, et cras mane ad me [Col. 0507D] venite, ut quid futurum sit videatis.» Dictum factumque est. Ipse vero nocte in oratione prostratus totam duxit insomnem.

IV. Invisitur a SS. Petro et Paulo. Obit. —Hora autem appropinquante matutinali, cadentibus de coelo jam stellis, ipsi qui aderant labore, ut in tali negotio, fatigati et vigiliis, somno irruente, parca dederunt membra quieti; quibus nec vere vigilantibus nec omnino dormientibus, apparuerunt duo viri in vestibus albis cum eo loquentes, et nescio quid scribentes. Cum autem illi qui aderant subtiliter perquirerent quinam essent illi qui in tali hora suo molesti essent domino, in ipsa ostensum est eis visione illos apostolos Petrum et Paulum fuisse. [Col. 0508A] Interea sol apparuit terris, et delectabilis visio recepta est in coelis. Mane igitur facto convenientibus cunctis, venerabilis vir, diem praestolans extremum, in ecclesiam beati Petri se iterum deferri praecepit. Quod cum factum esset, prostratus ante altare, diutius cum lacrymis secum oravit. Completa igitur oratione, suum rediens ad lectum, commonere populum, prout poterat, non desinebat; sed quia hora extrema jam appropinquabat, convocatis ad se episcopis, confessionem fecit, ac signum crucis sibi imponens coelestibus sacramentis se munivit. Quo facto, silentium petens, ut parum quid somni acciperet in lectum caput declinans, hora quasi dimidia quievit, atque in ipso pacis somno illa sanctissima anima carne soluta est. In cujus obsequio Beati [Col. 0508B] Petri cymbalum a semetipso nullo cogente sonare coepit.

V. Daemoniacam liberat. —Altera igitur post ejus obitum die, quaedam mulier daemonio plena, de longinquis partibus ad limina beati Petri et Pauli adducta est; cumque ad beati Leonis tumulum duceretur, inter caetera per os ejus daemon clamavit, dicens: «O Leo, o Leo, cur me de sede mea catenis igneis retrahis?» Unde unus de circumstantibus episcopis ait ad cum: «Adjuro te per verum aeternumque Deum ac judicem, ut dicas mihi si Leo, de quo dicis, cum sanctis veraciter sanctum possideat locum?» Cui daemon tanto contristatus sacramento, mentiri non audens, licet invitus respondit: «Vere, inquit, inter sanctos coronatus sanctum ac venerabilem [Col. 0508C] obtinet locum; per quem de hac quam novem annis et duobus mensibus possedi domo vobis videntibus sum ejiciendus.» Cumque hoc dixisset, una de circumstantibus mulier, audacior caeteris, ut mos est feminarum, dedita verbositati, in hujusmodi fere deridens prorupit verba: «Quacunque hora Leo ejecerit de corpore isto daemonia, ego regina ero; et insuper, eos quos ipse interficere fecit ad vitam revocabo.» Mira Dei virtus! vix haec locuta fuerat cum daemon, altera dimissa, eam crudeliter vexare coepit. Sicque factum est ut quae ad sancti corpus supplex venerat, recepta sanitate, sospes ad propria remearet; quae vero verba derisoria proferre est ausa, meritam incurreret poenam, et justo Dei judicio alterius jam liberatae inde asportaret mala. Ex [Col. 0508D] eo tempore Leonis nomen claruit, et ingens timor universos invasit. Sed quis beati Leonis cuncta valeat evolvere miracula? qui hoc perficere conabitur, prius eum tempus desinet quam materia. Hoc tamen unum, quod dicturus sum, de multis reticendum esse non arbitror.

VI. Item aliam. —His igitur peractis, populus perseverans jam assueta Leonis exspectabat miracula; et quod devota praestolabatur mente, perpetratum sine mora conspiciebat in opere. Nam eadem fere hora daemon per os mulieris de qua jam dictum est clamare coepit ac dicere: «Heu! heu! Leo, cur iterum de hac domo me ejicis? nonne te eam mihi donante possideo? cur tam cito mutaris? [Col. 0509A] Nimis turpe est, quam jam dudum dedisti, tam cito mutare sententiam.» Tunc unus de episcopis adjurans eum, ait: «Quomodo, scelerate, scis quod hodie sis ab hac muliere revocandus et ejiciendus?» Cui daemon respondit: «Qua hora, inquit, heri muti linguam resolvit, cum Marco , et Marciano Frequentinensis sedis episcopo Beneventum perrexit, atque eisdem comitantibus Apuliam petens, in loco quo pugnatum ab eo jam fuerat cum inimicis devenit; nunc autem huc properat quatenus me hinc ejiciat.» Tunc episcopus, nihil indiscussum relinquens, subjunxit: «Quonam igitur signo eorum poterit deprehendi adventus?» Cui daemon: «In ea quam ad altare pendere videtis lampade;» et his dictis conticuit. Transactis itaque duarum fere horarum [Col. 0509B] spatiis, odor mirus factus est per totam beati Petri ecclesiam, ac, videntibus cunctis, supramemorata lampas altius solito ex se ascendere coepit, et in ea tria luminaria apparuerunt ardere. Quo facto, daemon ejulans mulierem aliquantisper vexare coepit, et, ut praedixerat, adveniente Leone, suum in se retorquens furorem nusquam comparuit.

VII. Ecclesia in ejus honorem Beneventi. —Longe itaque divulgata fama miraculorum beatissimi Leonis, Beneventi coepta est aedificari ad ejus honorem ecclesia ut quem Beneventani cives vivum a Normannis carcere detentum aspexerant, jam mortuum et spatiis coelestibus perfruentem venerarentur. Interea accidit ut Nicolaus quidam de castello Molliniana, et Berardus de loco Carrara, quorum [Col. 0509C] alter perdito brachio dextro, retractis poplitibus et nervis, alter vero frigus et febrim usque ad dysenteriam passus; cum uterque se deferre fecissent ad praedictam ecclesiam quae construebatur Beneventi, illico omnium judicio desperatam recuperarunt sanitatem. [Col. 0510A] Rusticus quidam ex oppido Ordonum, cum annualiter votive festum beati Leonis excoleret, contigit ut prae nimia oppressione laborum quos in agro gerebat, die Dominico, quando festa annuntiantur populo, minime ecclesiam adierat. Erat autem dies festus sancti Leonis in quinta feria sequenti, quod praedicto rustico erat incognitum. Ille itaque valde mane surgens, sumpsit secum unum puerulum quem filium unicum habebat, et securem rostrumque fossorium mox ut applicuit suo agro, dimisit praedictum puerulum filium suum ad sarcinam; ille vero fodere anxie coepit; ex alia parte lupus ore aperto tulit filium ejus puerulum et fugam arripuit. Quod a longe cernens pater, currere post lupum coepit, haec clamitans: «O sancte Leo, patrone [Col. 0510B] mi, adjuva me nunc in praesenti et redde mihi unicum filium meum.» Quae vix locutus fuerat, cum ecce lupus dimisit puerum ita illaesum ut in vestimentis nec vestigium quidem appareret dentium lupi in ea parte qua eum lupus arripuerat. Reversus itaque rusticus ad oppidum, haec omnia narravit, sentiensque eam ipsam diem esse anniversariam in memoriam beati Leonis, novo se astrinxit voto ad eam quotannis solemniter custodiendam; sicque nedum Beneventi, sed per totam Apuliae oram, celeberrimum evasit Leonis nomen, Deo sic disponente ut his in eisdem locis in quibus, paucis ante annis profligato ejus et Ecclesia exercitu, ipse captivus detentus fuerat, postmodum, ingruente miraculorum ejus fama, iidem qui adversus eum steterant in [Col. 0510C] praelio, supplices et venerabundi ejus memoriam excolerent, et magis ac magis erga sanctam Ecclesiam fideles se praestarent ad laudem et gloriam omnipotentis Dei, cujus nomen per cuncta saecula sit benedictum. Amen.

Commentarius de Leone IX

Bollandiani

[Col. 0509]

DE SANCTO LEONE IX PONTIFICE ROMANO COMMENTARIUS. (Apud Bolland. Acta SS. Aprilis tom. II, die 19.)

§ I. Acta varia scripta, veneratio sacra: reliquiae.

[Col. 0509D]

1. Saeculum Christi undecimum illustravit doctrina et sanctitate Leo Papa nonus, ante Pontificatum Romanum Episcopus Tullensis sub Metropoli Trevirensi in Belgica prima, Bruno appellatus, ex nobilissima Dapsburgensi in Alsatia familia prognatus. Res ejus gestas libris duobus distinctas scripsit Wibertus, ejus apud Tullenses Archidiaconus, qui [Col. 0510D] in prologo praefatur «se de tanto Praesule non tam audita quam visa, ad aedificationem plurimorum transcribere; «utpote quem» benignitas ipsius dignata est familiarius sibi jugiter assistere.» Quae vult auctor intelligi de rebus ejus ante Pontificatum Romanum in juventute et Episcopatu Tullensi gestis, et libro priore indicatis; quas scripsit cum ipse in Pontificatu Romano adhuc viveret, volens tunc scribenda [Col. 0511A] Romanis relinquere quae dein Papa Romanus egit. Verum, mutato consilio, postmodum ea libro secundo proposuit. Vitam hanc ex Mss. primus edidit Jacobus Sirmondus typis Parisiensibus anno MDCXV. Nos eam pluribus locis auctam et emendatam damus ex duplici codice Ms., altero ex imperiali monasterio S. Maximini prope Treviros accepto, altero aliunde transmisso, et forsan ex bibliotheca monasterii S. Huberti in Ardenna, ubi scimus extare. Molanus in suis Notis ad Usuardi Martyrologium indicat, «in Gerardi-monte ad S. Adrianum esse Vitam ejus, per contemporaneum, duobus libris.»

2. Alius, et quidem oculatus testis, descripsit accurate quomodo S. Leo se ultimo triduo praeparavit ad felicem obitum: adjungitque illustria et plane [Col. 0511B] miranda miracula, quae intra se ab ejus transitu hebdomadas ultra septuaginta ad ejus sepulcrum Romae patrata sunt. Damus haec a nobis Florentiae anno MDCLXI descripta ex codice Illustrissimi Senatoris Caroli Strozzi, signato num. 690, fol. 201: et in titulo addebatur ea desumpta esse ex Collectione Officiorum Mss. At miracula plura erant in Ms. Hubertino, nobis olim a D. Romualdo Hancart dicti monasterii Priore transmissa, quae inde edimus, et sub finem ex praefato Ms. nonnulla supplemus. Ferdinandus Ughellus, tomo VIII Italiae sacrae, in Beneventanis Archiepiscopis, pag. 129, ex codice Beneventano, litteris Longobardicis exarato, dedit eadem de gestis triduo ante obitum, et nonnullis miraculis, sed contractiora, et hinc inde alia phrasi amplificata, [Col. 0511C] quae benevolus Lector poterit ibidem reperire. Ex dicto tamen tomo Ughelli damus quae ibidem continentur de ecclesia S. Leonis Beneventi post obitum ejus erecta, et nonnullis ibidem miraculis patratis: quorum plura subnectimus ex dicto codice Strozziano. Aliquod ex his extractum compendium describi curavimus Romae, a Petro Calo factum, quod omittimus.

3. Inter familiares et fidos amicos habuit «S. Leo Hildebrandum,» postea «Summum Pontificem et Gregorium VII» dictum, qui praefuit Ecclesiae ab anno MLXXIII usque ad ann. MLXXXV, quod obiit XXV Maii, ad dictum diem Martyrologio Romano inscriptus. Ab hoc sancto Pontifice accepit nonnulla, quae edidit lib. 3 Dialogorum Desiderius Abbas Casinensis, [Col. 0511D] postea Victor Papa III. Item S. Bruno Astensis, Episcopus Signiensis, Vitam aliquam conscripsit S. Leonis IX, inter reliqua opera ejus Venetiis anno MDCLI excusam: quam, ne moles excrescat, hic omittimus, cum pauca aliqua ex Actis excerpta, aut a S. Gregorio VII accepta indicentur, quorum in Notis mentionem facimus. «Anselmus monachus Remensis (uti indicat Sigebertus de Scriptoribus Ecclesiasticis, cap. 153) scripsit itinerarium noni Leonis Papae a Roma in Gallias, ad hoc maxime ut notificaret quanta auctoritate Remis vel in aliis urbibus Synodum celebrarit: quanta justitia et subtilitate examinaverit causas ecclesiasticas: qua discretione peccantes correxerit: quomodo ei virtus Dei cooperata sit.» [Col. 0512A] Sunt ea omnia in tomis Conciliorum edita sub titulo Concilii Remensis anno MXLIX habiti, ex quibus nonnulla inserimus, ceteris omissis, cum istic legi possint; non recensemus alia, et passim nota chronica, aut alios tractatus qui ejus meminerunt. Aliquorum suis locis mentionem facimus.

4. Sacra veneratio cum pio S. Leonis obitu coepit, ob multiplicia quae mox contigerunt miracula: inter quae recensetur lampas ad illius tumulum sexto post obitum die divino igne accensa, et sequenti mense cereus de tumba ejus acceptus bis ultro accensus. Et non solum Romae sed Beneventi mox in veneratione fuit, ubi coepta est ad ejus honorem extrui ecclesia, et annuum festum ejus publice promulgari et devote coli. Ejus festivitatem in Ecclesia [Col. 0512B] Signiensi celebratam fuisse testatur S. Bruno Episcopus Signiensis. Memoria inscripta etiam est antiquis Martyrologiis; ex quibus aliquod Usuardi, sed Remis auctum, unde Molanus suum edidit, in quo sub finem antiquo charactere ista addita sunt ad diem XIX Aprilis: «Eodem die apud Ecclesiam S. Petri Romae, depositio Domni Leonis Papae noni, qui Ecclesiam B. Remigii dedicavit.» Cujus elogii prior pars adscripta est Adonis Martyrologio Ms. Leodiensi coenobii S. Laurentii. In Ms. Bruxellensi S. Gudilae ista habentur: «Eodem die S. Leonis noni Papae et Confessoris; qui primum Episcopus Tullensis ab Imperatore Henrico ad Papatum promotus, ex hoc conscientiam habens resignavit: et denuo rite electus, post laudabilem vitam in ecclesia [Col. 0512C] S. Petri tumulatur, clarens miraculis.» Ejusdem memoria celebratur in Ms. Romano Ducis Altempsii, et Ms. Florario Sanctorum, item apud Bellinum Parisiis anno 1521 excusum, Maurolycum, Galesinium, Molanum, Saussajum, Canisium, et cum iis in hodierno Martyrologio Romano his verbis: «Romae S. Leonis Papae noni, virtutum et miraculorum laude insignis.» Eumdem refert in Natalibus Sanctorum Canonicorum Constantinus Ghinius: Benedictinis monachis annumerant Wion, Dorganius, Bucelinus, Menardus. Sed hic miratur lib. I Observationum «nullam mentionem fieri monachatus hujus S. Leonis in ejus Vita, «et excusat» potuisse hoc praetermitti, ut alia multa; quae ad hujus Pontificis vitam spectant, quae tamen in aliis historicis [Col. 0512D] reperire est: Sed non indicat quibus.» Arnoldus Wion allegat Trithemium in Chronico Hirsaugiae, et Fratrem Franciscum Yvanez monachum Benedictinum Hispanum in Epitome virorum illustrium Ordinis S. Benedicti. Verum horum auctoritas vacillat: quia Acta ante Episcopatum, accurate a Wiberto indicata, aliud suadent. Interim optamus illum Ordini Benedictino, ut saltem colant tanquam singularem benefactorem, uti merito eum colunt monachi Remenses S. Remigii et quidem officio duodecim Lectionum. Tullenses per totam dioecesim celebrant festum officio solemni sub ritu duplici: quorum Breviarium habemus anno MDXXXV excusum. Romani in Basilica Vaticana S. Petri etiam [Col. 0513A] officio duplici ejus festum hoc die peragunt, praescriptis in Missa Gloria et Credo, eo quod etiamnum possideant sacrum ejus corpus.

5. «Sepultus» olim fuit, «sicut ipse disposuerat, juxta beati Pontificis Gregorii altare ante fores ecclesiae,» uti in fine Vitae tradit Wibertus. At Romanus Canonicus ejusdem basilicae, qui saeculo praecedenti vixit, in descriptione Vaticanae basilicae ista asserit: «Leo Papa nonus requiescit infra ecclesiam B. Petri, in pilo marmoreo prope portam Ravennaticam: de quo sunt apud nos multa et magna miracula. Hic condidit privilegium Canonicorum B. Petri de confirmatione suarum Ecclesiarum.» Lucius Saccus in descriptione historica Suessae civitatis (quae inter Capuam et Cajetam in Campania est sita) [Col. 0513B] refert cap. 7 «Corpus S. Leonis Papae noni fuisse sub Paulo V anno MDCVIII repertum absque altero brachio, quod Suessae asservatur, et tunc fuisse in Congregatione Cardinalium ostensam epistolam, qua constabat per antiquam et indubitatam traditionem dictum brachium Sinuessae asservari.» Aliquas etiam hujus Leonis reliquias esse Bononiae in ecclesia S. Stephani, tradit Masinus in Bononia perlustrata. Corpora sacra quatuor Leonum Pontificum Romanorum fuisse ostensa Kalendis Augusti anno MDLXXX, et iterum XXV Maii anno MDCVIII dictum est XI Aprilis, ad Vitam S. Leonii Magni pag. 21.

§ II. Ratio temporis. Acta primo anno in Pontificatu Romano. Controversiae nonnullae decisae.

6. Natus est S. Leo XXI Junii anno MII; quinquennis [Col. 0513C] ut instrueretur traditus Bertholdo Episcopo Tullensi, ac dein hujus successori Herimanno. Inde translatus ad aulam Conradi imperatoris, et Diaconus factus, anno MXXV in Longobardiam militem Tullensem duxit. Anno sequente MXXVI absens in Episcopum Tullensem electus, ex Italia redux Tullum venit die ascensionis Christi, consecratus die IX Septembris. Et haec ex ipsis Actis certa sunt atque indubitata. Eo autem Tullensem Episcopatum sancte dirigente fuerunt Pontifices Romani, Joannes XIX, dein Benedictus IX: quo ex Sede Apostolica pulso, et schismate Silvestri III composito, factus est Papa Gregorius VI anno MXLIV. Verum his tribus depositis electus est Clemens II antea Episcopus Bambergensis anno MXLVI: quo anno sequente [Col. 0513D] MXLVII mortuo, iterum sedit Benedictus IX: contra quem electus est Damasus II ante Episcopus Brixinensis, consecratus anno MXLVIII, die XVII Julii: sed cum sedisset dies XXIII, extinctus est, ut creditur, veneno. Post hunc eodem adhuc anno designatus in Conventu Wormatiensi, hic noster Episcopus Tullensis, tunc Bruno dictus, qui cum Tulli Natalitia Christi celebrasset, XXVII Decembris iter aggressus est per Germaniam, quando Augustae Vindelicorum «audivit angelica voce resonare harmonicam modulationem.» Inde iter accelerans, ob inundationem aquarum fuit coactus per septem dies cum suo comitatu subsistere: et tamen hiemali illo tempore Romam appulit, forsan sub finem Januarii aut initium [Col. 0514A] Februarii anni MXLIX, si (ut dicitur ab Anselmo in Itinerario) «dignitatis Pontificiae infulis insignitus fuerit in Hypapante Domini,» sive festo Purificationis Deiparae, dein solenni ritu «inthronizatus XII Februarii Dominica prima Quadragesimae,» uti in ejus Actis tradit Wibertus.

7. Hic aliqua controversia oboritur cum Ottone Frisingensi et aliis eum secutis, quasi «S. Leo ad Sedem B. Petri destinatus, assumpta purpura Pontificali per Gadias iter egisset, et Cluniaci ab Hildebrando redargutus purpura deposita peregrini habitum assumpsisset, et ducens secum Hildebrandum, Romam venisset.» Fuit Otto Frisingensis integro saeculo junior, mortuus anno MCLVIII. Magis ergo credendum Wiberto testi oculato, qui asserit, «Tulli, [Col. 0514B] sumpto peregrino habitu, Romanum iter arripuisse, et apud urbem Augustam Angelica modulatione recreatum:» neque tempus fuit intermedium, quod itineri Cluniacensi attribueretur. S. Bruno Episcopus Signiensis Hildebrandum Wormatiae adfuisse scribit, in ipsa designatione S. Leonis ad Summum Pontificatum: «Illis diebus, inquit, erat ibi monachus quidam Romanus, Hildebrandus nomine, nobilis indolis adolescens, clari ingenii, sanctaeque religionis. Hunc igitur beatus Episcopus vocavit ad se, et rogavit eum ut simul Romam rediret . . . Et tunc Episcopus Romam veniens, praedictum monachum secum adduxit, multum in hoc ipso B. Petro serviens, quod illum hominem secum reducebat, cujus consilio et sapientia Romana Ecclesia aliquando [Col. 0514C] regenda et gubernanda erat. Hic est enim Gregorius Septimus Papa,» etc. Hujus Sancti Pontificis Vitam scripsit Paulus Bernriedensis auctor coaevus, in eaque tradit illum «aliquantum temporis moram fecisse in aula Henrici Imperatoris: addit deinde Leonem Papam nonum, hujus laudabilis viri prudentiam et sanctitatem ex corde veneratum, et amplexatum ejus per omnia consilia: et hanc eorum concordiam plurimum in agro Dominico spinis erutis fructificasse: interea illum, subdiaconum ab eodem Papa ordinatum, monasterio S. Pauli, miserabiliter desolato, praelatum fuisse.» Postmodum «spiritualis agricola, Sanctus videlicet Leo Papa, considerans et admirans multum fructum palmitis hujus, eo quod ipse maneret in Christo et [Col. 0514D] Christus in ipso, dilatavit in eo mansionem Christi, per impositionem Ordinis Levitici; et, ut fructum plus afferret Romanae Ecclesiae, Archidiaconum instituit.» Haec ibi. Ex quibus omnibus colligimus S. Leonem non fuisse in dicto itinero Cluniaci, neque inde, sed ex aula Imperatoris adduxisse Hildebrandum; neque hujus admonitione, deposita Cluniaci purpura, assumpsisse peregrini habitum, quem ab initio itineris acceperat. Fuit Hildebrandus primum tergiversatus invitanti, objiciens «quia non secundum Canonicam institutionem, sed per saecularem et regiam potestatem, Romanam Ecclesiam arriperet. Leo vero, ut erat natura simplex atque mitissimus, [Col. 0515A] patienter ei satisfecit reddita de omnibus, sicut ille voluerat, ratione.» Haec Bruno.

8. Altera controversia desumitur ex Chronico Casinensi Leonis Marsicani Episcopi Ostiensis, anno MCXV vita functi, qui scribit lib. 2, cap. 81 «S. Leonem Pontificem, eodem quo ordinatus est anno, orationis gratia montem Garganum petiisse.» Verum id contigisse anno sequenti infra patebit. Videtur auctor hic annos a Paschate incoepisse, et sic primum etiam annum S. Leonis inchoasse, et hoc posito, consequenter singula accurate suis annis attribuisse cum, infra ostendemus. Verum, ut Anselmus in ejus Itinerario docet, explevit «Romae Quadragesimalis temporis jejunia, succedentiaque Dominicae resurrectionis celebravit solemnia.» [Col. 0515B] Praeterea Hermannus Contractus, qui eodem anno quo S. Leo mortuus est, monachus Augiensis, scilicet MLIV, ista scribit: «In Quadragesima ordinatus, Leonis noni nomen accepit. Qui in proximo Pascha Udalricum, Augiensis coenobii Provisorem, Romam venientem, Abbatis benedictione consecravit; et ejusdem monasterii privilegia, antiquitus a Sede Apostolica tradita, sua auctoritate confirmavit et innovavit, Indictione II, VII Kalendas Aprilis,» id est pridie Dominicae Palmarum; ergo hanc Palmarum festivitatem non celebravit dicto anno in monte Casino, quod ex Leone Marsicano assumebatur: sed, ut infra dicetur, anno sequenti.

9. «Idem Papa,» inquit Hermannus Contractus, «in hebdomada post Albas,» id est post Dominicam in [Col. 0515C] Albis, «Synodum cum Episcopis Italiae Romae celebravit.» Scilicet, ut Wibertus infra explicat, adversus Simoniacos, et Episcopos tales deposuit; item decimarum usum praescripsit, et incestas nuptias discidit. Varia etiam de hac Synodo tradit B. Petrus Damianus in epistola ad Henricum Ravennatem Episcopum, quae apud Baronium et in tomis Conciliorum allegatur. Deinde, teste eodem Hermanno, «idem Papa in hebdomada Pentecostes aliam Synodum Papiae congregavit, indeque per montem Jovis cum pluribus Romanorum in Transalpinas partes devenit:» ac primo, ut scribit Anselmus in Itinerario, «adiit Imperatorem, in regione commorantem Saxonica:» qui ambo «Coloniam Agrippinam advenerunt in Apostolorum Petri et Pauli natalitio:» ibidemque S. Leo [Col. 0515D] Herimanno Archiepiscopo varia privilegia concessit; et Herimaro Abbati Remensi coenobii S. Remigii, istic obviam facto, addixit, «se in solennitate S. Michaelis Archangeli» Remos «venturum, et in ecclesia B. Mariae Missarum sacra celebraturum. Festum vero gloriosi Patris Remigii, pretiosi corporis ejus elevationi; et subsequentem diem basilicae consecrationi, ceteros deinde tres Synodi deputat celebrationi. Ceterum Papa Colonia digressus, Tullum in Exaltatione sanctae Crucis venit: inde circumjacentium regionum Episcopis et abbatibus litteris suae auctoritatis mandari praecepit ut in praefixa die sibi occurrerent, ad Synodum celebrandam in basilica praefati Francorum Apostoli . . .

[Col. 0516A] «10. Denique domnus Papa, a Leucorum urbe digressus, iter ad Remensem ducens urbem arripuit; in vigilia S. Michaelis ad Curmolensem villam venit: die vero sequenti ad Sanctum pervenit Remigium, Archiepiscopis tribus comitantibus, Trevirensi videlicet, Lugdunensi, Vesontionensi, aliisque viris honorabilibus: inter quos erat Joannes Episcopus Portuensis, et Petrus Ecclesiae Romanae Diaconus et ipsius Urbis Praefectus. In atrio Basilicae disponitur decentissima processio, Episcopis tribus, Silvanectensi videlicet, Andegavensi, Nivernensi, longe digestos ordines antecedentibus, textumque Evangelii cum aqua benedicta et aromatum odore ferentibus. Sic Papam advenientem suscipiunt cum digna modulatione: qui, expleta oratione, adstantes laetificavit [Col. 0516B] benedictione Apostolica, et exinde deducitur ad civitatis moenia. Ibi Remensis Clerus, cum Archiepiscopo suo aliisque Episcopis obviam procedens, usque ad ecclesiam S. Mariae comitatur. Ibi Sacerdotalibus redimitus insignibus processit ad Missarum celebranda solennia. Die subsequenti ad S. Remigium remeavit, imminentem tanti Patris solennitatem in crastino celebraturus. Quo die circa horam tertiam, redimitus infulis Sacerdotalibus, ad gloriosi Patris Remigii sepulcrum procedit cum thymiamateriis et crucibus, sociatis sibi Archiepiscopis quatuor, Remensi videlicet, Trevirensi, Lugdunensi, Vesontionensi cum quibusdam aliis, sed et ipsius loci Abbate, Domnoque Hugone venerabili Patre coenobii Cluniacensis, et illius Ordinis plurimis. Cum [Col. 0516C] quibus litania facta . . . feretrum Sancti a suo loco paululum removit: et, ubi competenter dispositum fuit, cum praefatis Archiepiscopis et Abbatibus, suppositis humeris illud devote lacrymans extulit . . . Collocato eo in ecclesia sanctae Dei Genitricis super sanctae Crucis altare, Archiepiscopus Vesontio ensis Missarum solennia de ipsius gloriosi Patris celebravit festivitate.

«11. Diei interea elapso curriculo, nox subsequitur: mane autem Domnus Papa convocatis Episcopis, intra dedicandi monasterii abdita, singulis singula ad consecrandum delegavit altaria et missarum solemnia idem Pontifex ex dedicationis celebravit festivitate. Lecto Evangelio, pulpitum conscendens exhortationis sermonem fecit ad circumstantem populum, [Col. 0516D] multa ex ipsius templi sanctificatione concionatus utilia: diem illam celebrem esse praecepit per Remensis Episcopii confinia . . . Constituit etiam ut ad altare, quod in honore Apostolorum Petri et Pauli et Clementis et Christophori Martyrum gloriosique Confessoris Remigii consecraverat, et non indiscrete a quibusque sicut hactenus sacrosancta mysteria agerentur: sed secundum morem Romanae ecclesiae septem tantummodo Sacerdotes digniores ad hoc officium deputarentur. Deinde explicitis divinis Officiis, Apostolica benedictione sanctificans populum dimisit. Die vero altera, quae est quinto Nonas Octobris, congregati sunt in memorata basilica Episcopi viginti, cum quinquaginta fere Abbatibus et aliis Ecclesiastici [Col. 0517A] ordinis quamplurimis . . . Quibus residentibus surrexit Petrus, sanctae Romanae Ecclesiae Diaconus, exponens de quibus in Synodo sermo esset habendus: de multis videlicet illicitis, id est, de Simoniaca haeresi; de ministeriis ecclesiasticis et altaribus quae a laicis tenebantur; de pravis consuetudinibus quae ab eis in atriis ecclesiarum accipiebantur; de incestis conjugiis, et eis qui legitimas relinquentes uxores adulterinis iterum nuptiis implicabantur; de monachis et Clericis a sancto proposito et habitu recedentibus: item de Clericis mundiali militiae studentibus; de rapinis pauperumque injustis captionibus; de Sodomitico vitio et quibusdam haeresibus quae in eisdem pullulaverant partibus.» Hactenus ex Itinerario ab Anselmo scripto seu Concilio [Col. 0517B] Remensi excerpta; reliqua ibidem legi possunt, et quae ad elevationem corporis S. Remigii et dedicationem Ecclesiae spectant, erunt ad Kalendas octobris elucidanda. De Simoniacis tunc depositis agit infra Wibertus.

12. Remis eum profectum Metas, consecrasse basilicam S. Arnulphi, et responsoria composuisse de S. Gorgonio Martyre, ac dein Moguntiae Concilium celebrasse tradit Wibertus in Actis. Adamus Bremensis l. 3 Historiae Ecclesiasticae cap. 31 appellat «Syodum generalem, habitam praesidente Domno Apostolico, et Imperatore Henrico, cum Episcopis Bardone Moguntinensi, Eberhardo Trevirensi, Hermanno Coloniensi, Adalberto Hamburgensi, Engelhardo Magdeburgensi caeterisque Provinciarum [Col. 0517C] Sacerdotibus. In eo Concilio quidam Spirensis Episcopus, nomine Sibico, cui crimen adulterii imponebatur, examinatione Sacrificii purgatus est. Praeterea multa ibi sancita sunt ad utilitatem Ecclesiae: prae quibus Simoniaca haeresis, et nefanda Sacerdotum conjugia holographa Synodi manu perpetuo damnata sunt.» Hermannus Contractus asserit «fuisse Synodum quadraginta Episcoporum.» Inde S. «Leonem adiisse Alamanniam, et Augiae festum S. Clementis et Dominicam ante Adventum VI Kalendas Decembris egisse.» Addit Wibertus ibidem «Ecclesiam in honore vivificae Crucis dedicasse, et inter Missarum solennia daemoniacum liberasse.» Inde, teste Hermanno, «per Augustam Bajoariamque transiens, natalem Domini Veronae coluit.»

§ III. Res gestae anno ML et MLI.

[Col. 0517D]

13. Anno Christi ML Romam regressus, scyphum fractum redintegrat; Apuliam petit, et Beneventi clinicam sanat; et in Concilio Sipontino prope montem Garganum duos Archiepiscopos deponit: quae in Actis exponit Wibertus. Huc supra diximus referenda, quae Leo Ostiensis lib. 2 Chronici Casinensis cap. 81 scribit, et sunt ista: «Sanctus Pontifex Leo, eodem quo ordinatus est anno, orationis gratia montem «Garganum in dioecesi Sipontina» petiit. Inde rediens, in ipsa festivitate Palmarum, ad hoc monasterium valde devotus accessit; et reverentissime susceptus a Fratribus, ipso die Missam solenniter celebravit: atque in refectorio cum Fratribus [Col. 0518A] comedens, post prandium in Capitulum venit: ubi maximas Fratribus pro tam honorifica susceptione sua gratias agens, ac pro viribus semper monasterium ipsum exaltaturum spondens, descendit. Postridie vero ecclesiam S. Mauritii apud insulam quae Limara dicitur, ab ipso Abbate constructam, et S. Salvatoris in territorio Atinensi solenniter dicans, Romam reversus est. Ad quem profectus Abbas, privilegium ab eo, juxta sucrum praedecessorum morem, honorabiliter sumpsit: in quo idem sanctus Pontifex sandaliorum usum et dalmaticae ac chirothecarum in praecipuis festivitatibus, tam illi quam omnibus in hoc coenobio regulariter promovendis, ob honorificentiam sancti hujus loci Apostolica Auctoritate concessit. Quo [Col. 0518B] etiam tempore idem Apostolicus monasterium sancta Jerusalem, quod Sessorianum appellatur, intra Romanam urbem situm, jam dicto Abbati cum suis omnibus juribus tradidit: et illi exinde privilegium faciens, solam sibi Abbatis consecrationem (quem tamen Casinensis abbas eligeret) reservavit.» Fuit hic Abbas Casinensis Richerius, natione Bavarus, quem tradunt ante apud Leodienses Abbatem, Conrado Imperatori carum, in hujus comitatu venisse Casinum, et, coram ipso electum in Abbatem an. MXXXVIII, obiisse an. MLV, III Idus decembris.

14. Romam ergo reversus «Domnus Papa Leo,» inquit Hermannus Contractus, «post Pascha Synodum item Romae collegit, ubi,» teste Wiberto, «Gerardum, suae Sedis, Leucorum videlicet» seu Tullensem, «olim [Col. 0518C] Praesulem, in numero Sanctorum compu andum statuit.» Secundo, ut B. Lanfrancus, qui dicto Concilio interfuit, scribit, in Commentario contra Berengarium de Corpore et Sanguine Domini cap. 5, cum «Leo Synodo praesideret, ac resideret secum non parva multitudo Episcoporum, Abbatum, diversique Ordinis a diversis regionibus religiosarum personarum . . . promulgata est in Berengarium damnationis sententia, privans eum communione sanctae Ecclesiae, quam privare sancta Dominici corporis communione satagebat.» Dein cum «B. Lanfrancus fidem suam exposuisset, omnibus placuit, nulli displicuit.» Tertio, uti observat «ex scripto Chronico Andreae Danduli» Baronius ad hunc annum n. 3, «Leo Papa decrevit Pallium Dominico Patriarchae Veneto (imo [Col. 0518D] Gradensi) eidemque privilegium concessit, ut Crucem ante se deferret, Patriarchalemque Sedem approbavit, et Episcopis Venetiae provinciae et Istriae scripsit, ut huic tanquam Primati suo obedirent, eumque revererentur.» Verum Ughellus tomo V Italiae sacrae haec omnia scribit peracta in Concilio Vercellensi, hoc adhuc anno habito, cui ait dictum Dominicum Patriarcham interfuisse.

15. In Ms. Strozziano supra indicato dicitur: «S. Leo Papa, pius ac mitis, causa orationis Venetias ad S. Marcum Apostolum et Evangelistam pervenisse,» Nam, teste Hermanno Contracto, post Concilium Romae habitum, «ultra Romam progrediens, nonnullos locorum Principes et civitates tam sibi [Col. 0519A] quam Imperatori jure jurando subjecit, Beneventanosque adhuc rebellantes excommunicavit . . . Ipso autem autumno Domnus Papa Synodum Vercellis collegit, et Hunfridum Archiepiscopum, pro quadam inter Ravennatem et Romanam Ecclesiam contentione, ab officio suspendit.» Ipse Leo, in epistola ad Principes Britanniae, id «Concilium Kalendis Septembris futurum» scribit; «et mense Septembri eodem praesidente Pontifice celebratam esse Vercellis Synodum» indicat, cui interfuit ante memoratus Lanfrancus; idemque confirmat Guitmundus, Archiepiscopus Aversanus l. I de Veritate Eucharistiae. «Mox, inquit, incipientibus, his» Berengario eique adhaerentibus, «audiri, Catholici viri graviter commoti atque intolerabiliter ferentes, praesidente per [Col. 0519B] semetipsum beatissimae memoriae Domino Papa Leone Vercellis Concilium ponunt. Ibi (verba sunt Lanfranci) in audientia omnium, qui de diversis hujus mundi partibus illuc convenerant, Joannis Scoti liber de Eucharistia lectus est ac damnatus: sententia Berengarii exposita ac damnata: fides sanctae Ecclesiae audita et concordi omnium sensu confirmata. Ab hac sententia nunquam discessit S. Leo in omnibus suis Conciliis, seu quibus ipse praesentiam suam exhibuit, seu quae per Legatos suos in diversis provinciis congregari instituit.»

16. His factis, inquit Hermannus Contractus, «Gallias et Episcopatum suum, Leucorum civitatem invisit:» et, quod indicat Wibertus, «Gerardi Episcopi Tullensis sanctos artus cum summa reverentia transtulit.» [Col. 0519C] Hujus sancti Episcopi Vitam illustrabimus ad diem XXIII Aprilis. Tunc secum S. Leo ex monasterio S. Mansueti apud Tullenses «duxit Humbertum, virum,» inquit Lanfrancus cap. 2, «religiosum, fide Christiana et sanctissimis operibus perseverantissime decoratum, scientia divinarum ac saecularium litterarum apprime eruditum, et ad praedicandum Siculis verbum Dei Archiepiscopum ordinavit, postea vero sancta Romana Ecclesia Praesulem sibi Cardinalem constituit.» Est in dioecesi Tullensi Romaricus mons in Vogeso, haud procul a Mosellae ripa, ubi S. Romaricus coenobium Sanctimonialium construxit sub regula S. Columbani: ibi inquit idem Lanfrancus epist. 13, «S. Leo, Romanae Sedis Summus Pontifex, Romaricensem se praesente ecclesiam dedicavit, [Col. 0519D] cunctaque quae ante Missam fieri ordo depoposcerat, sine casula consummavit.» Joannes Ruerus prima parte Antiquitatum Vogesensium lib. IV cap. 12 asserit, «Leonem Papam nonum, cum Tullensis Ecclesiae Primicerium creasset Odonem, cum omni honore, solennitate et reverentia Sanctorum Confessorum Catalogo adscripsisse Romaricum, Amatum, et Adelphum.» Erant olim sub Ludovico Pio corpora eorum elevata et translata ad altare, ac postea in loco a S. Romarico apparente indicato deposita: quae latius erunt discutienda ad dies eorum natales, quibus coluntur, S. Adelphus XI Septembris, S. Amatus XIII ejusdem mensis, et S. Romaricus VIII [Col. 0520A] Decembris. Eodem etiam tempore «S. Arnulphi ecclesiam Metis dedicavit,» uti habet Chronicon Senoniense lib. II capite 18.

17. Quoniam vero S. Leo permansit in transalpinis et Germanicis ditionibus usque ad mensem Februarium anni sequentis, videntur multa ex iis peracta, quae Joannes Trithemius in Chronico Hirsaugiensi ad hunc ann. ML attingit his verbis: «Iste sacratissimus Papa Leo nonus multa in Germania bona fecit, ecclesias et capellas et altaria in diversis locis absque numero propria in persona consecravit; et quod Pontificuli plures hodie facere erubescunt, ad quod tamen obligati sunt ratione officii, Summus Pontifex non obligatus facere non despexit.» Haec Trithemius, qui ad dictum annum ML late describit [Col. 0520B] accessum S. Leonis ad Adelbertum Comitem de Calune, monasterii Hirsaugiensis Advocatum quando corpus S. Aurelii Episcopi Armeni, quod Roma olim, cum monasterium extrueretur, eo delatum, et in persecutione Nordmannica sub terra fuerat absconditum, mandato dicti Papae quaesitum, et in camera subterranea inventum est. Praeterea quia Abbatia Hirsaugiensis ab anno MII vacarat, S. Leo mandavit Comiti restitui monachos, et omnia monasterio sublata reddi. Quae poterunt latius ad Vitam S. Aurelii discuti, seu XXV Maii quo die vita functus est, seu XXV Augusti quo corpus istic depositum olim fuerat, aut alio ejus cultui assignato: post quem S. Leo IX, ob tam illustria beneficia praestita, dicti monasterii alter Patronus colitur.

[Col. 0520C] 18. Habitus dein conventus aliquis est Augustae Vindelicorum, ad quem evocatus supra memoratus Hunfridus Archiepiscopus, praesentia Imperatoris et aliorum Pontificum, a Leone Papa qui eum ab officio suspenderat, absolutus est: quod factum fuisse quarto Nonas Februarii, ipso Purificationis festo indicat Hermannus Contractus: addens «caritative a se invicem discessisse, et Papam Romam reversum esse:» ubi inter sacra Missarum solennia die Paschatis daemoniacam liberavit. «Post Pascha Synodum Romae collegit: ubi inter alia Gregorium Episcopum Vercellensem, propter adulterium cum vidua quadam avunculi sui sponsa admissum, et perjuria perpetua, absentem et nescientem excommunicavit: quem tamen non multo post Romam venientem, et [Col. 0520D] satisfactionem promittentem, officio priori restituit.» Ita Hermanus. Creduntur tunc statuta esse quae Petrus Damiani in epistola ad Cuntbertum Episcopum Taurinensem, inserta opusculo 18, dissertatione 2 cap. 7, ita allegat: «in plenaria plane Synodo sanctae memoriae Leo Papa constituit ut quaecumque damnabiles feminae intra Romana moenia reperirentur Presbyteris prostitutae, ex tunc et deinceps Lateranensi palatio adjudicarentur ancillae. Romae» etiam «positus Primicerium Odonem elegit» sibi «successorem Sanctae Sedis Leucorum,» uti scribit Wibertus in Actis.

19. Ad hunc annum spectant, quae Leo Ostiensis [Col. 0521A] lib. II Chronici Casinensis cap. 84 refert his verbis: «Sequenti anno praedictus Pontifex rursus ad monasterium venit, et in crastinum et die altero Apostolorum Petri et Pauli Missas solemniter celebravit. Et cum die illo Sabbatum esset, ingressus ad mandatum Fratrum, pedes duodecim monachis lavit: et ipse vicissim ab illis lotus, in refectorium quoque cum eis una bibiturus ingressus est.» En festum SS. Petri et Pauli die sabbatino, quod contigit hoc an. MLI, littera Dominicali F, quae supra a nobis dicta confirmant. «Inde perrexit Beneventum, urbemque ab excommunicatione praedecessoris sui benignus absolvit.» Imo ipso anno praecedente «Beneventanos adhuc rebellantes excommunicasse» narratur ab Hermanno Contracto. Videtur eodem in itinere [Col. 0521B] profectus «ad monasterium Sublacense, inventoque monasterio sine Rectore, contristatus est: et habito Concilio ordinavit in eodem coenobio Humbertum, ductum ex Francia. Sublacianos ad se vocavit, quorum requirens monumenta chartarum, notavit falsissima, et ex magna parte ante se igni cremari fecit. Pontificali itaque praecepto confirmavit monasterium Sublacum et totam Abbatiam.» Quae ex antiquo Chronico monasterii ejusdem refert Baronius ad hunc annum n. 6. Idem Papa litteris Apostolicis, signatis «XI Kalendas Augusti, anno Pontificatus tertio, Indictione IV,» et missis Joanni Archiepiscopo Salernitano, confirmavit jura Metropolitana ejusdem ecclesiae.

20. Hoc eodem anno S. Eduardus Rex Angliae, [Col. 0521C] facta pace cum Comite Godwino, ex voto Romam profecturus, ob resistentes sibi Proceres regni consuluit S. Leonem Pontificem; qui in voto dispensavit, et alia injunxit pia opera his verbis: «Praecipimus tibi sub nomine sanctae obedientiae et poenitentiae, ut expensas, quas ad iter illud praeparaveras, pauperibus eroges, et monasterium monachorum in honore S. Petri Apostolorum Principis aut novum constituas, aut vetustum emendes et augeas, et sufficientiam victualium Fratribus de tuis redditibus constituas: quatenus dum illi assidue inibi Deum laudaverint, et Sanctis augeatur gloria, et tibi indulgentia.» Reliqua possunt legi a nobis edita ad Vitam S. Eduardi 5 Januarii, cap. 2 et 3.

§ IV. Res gestae anno MLII et MLIII. Felix obitus anno MLIV.

[Col. 0521D]

21. Anno Christi MLII, Pontificatus sui quarto, varia iterum itinera suscepit S. Leo, ac primum videtur indicare Leo Ostiensis citato cap. 84. «Altero itidem anno Capuam veniens, rursus Beneventum perrexit, inde Salernum: inde ut Normannos expelleret, Imperatorem adiit militum petiturus auxilia.» Aliam itineris ejus postea versus Germaniam suscepti rationem suggerit Wibertus in Actis, scilicet ut Henricum Imperatorem et Andream Regem Hungariae dissidentes reconciliaret. Sigebertus in Chronico ad hunc annum ista habet: «Rex Hungarorum ab Imperatore dissentit: pro quo reconciliando Leo Papa ad Imperatorem venit, sed, amicis [Col. 0522A] discordiae interturbantibus, id frustra fuit.» Plura interim in hoc itinere praestita fuerunt a S. Leone. Nam «Ratisponae Nonis Octobris, anno Pontificatus sui quarto,» edidit diploma de Corpore S. Dionysii Areopagitae ibidem existentis, Regi Francorum et aliis ejusdem regni Praelatis et subditis inscriptum. Est haec ardua controversia a pluribus agitata, maxime ab iis qui volunt hunc eumdem Dionysium Areopagitam esse, qui Parisiensium factus Apostolus ibidem cum SS. Eleutherio et Rustico est martyrio coronatus. Alii hunc Dionysium Areopagitam asserunt Athenis III Octobr. martyrio coronatum; et Dionysium Parisiensium episcopum, ducentis fere annis serius, Parisiis IX Octobr. occisum cum SS. Eleutherio et Rustico; ejusque corpus esse ibidem [Col. 0522B] in coenobio S. Dionysii: quo etiam misit Innocentius Papa III anno MCCXV corpus S. Dionysii Episcopi Corinthiorum, uti diximus ad hujus Vitam XIII Aprilis. Reliqua ex epistola S. Leonis haberi possunt, eruntque ulterius examinanda III et XI Octobris.

22. Solum ex Wigulejo Hundio lib. I Metropolis Salisburgensis, in Gebhardo III Episcopo Ratisponensi, ista referimus: «Sub eo Leo nonus Pontifex Maximus, ab Andrea Rege Hungariae pro pace cum Imperatore Henrico III construenda accitus, Ratisponam venit, et S. Wolfgangum in numerum Divorum retulit, similiter et S. Erhardum, nec non ossa B. Dionysii (de quibus diu dubitatum fuit, num haberentur in aede S. Emmerani) vidit, attrectavit, et Apostolico diplomate confirmavit, quod illic servatur, [Col. 0522C] praesente Imperatore Henrico, Gebhardo Episcopo Ratisbonensi aliisque multis Episcopis et Cardinalibus, quin etiam Parisiorum Legatis praesentibus comprobavit et confirmavit. Ecclesiam item S. Emmerani nuper incendio vastatam cum crypta occidentali consecravit: tabulatum in ejusdem ecclesiae summitate suis sumptibus fieri jussit; sed et Sacellum Simonis et Judae Thadaei, supra fornicem Capitulo contiguum, in eadem urbe consecravit.» Contradus de Monte-Puellarum, in Vita S. Erhardi a nobis edita cap. 2 confirmat «Leonem IX transtulisse corpus B. Erhardi, temporibus Imperatoris Henrici III sub anno Domini MLII.» Coluntur S. Emmeranus XXII Septemb., et S. Wolfgangus XXXI Octobr., ambo Episcopi Ratisponenses. Sed pergit Hundius. «Cum [Col. 0522D] vero Leo Pontifex Ratispona Noribergam proficisceretur, Comites de Swartzenburg illi obviantes rogant, ut sacellum quoddam in honorem sanctae Crucis, quod hodie Prugdorffium appellatur, dedicet. Sanctus Pater Sacellum a longe visum consecrat. Cum autem morosi interpellatores hac longinqua consecratione sibi illudi existimarent, et ut praesens sacellum consecraret flagitarent: Ite, inquit Beatissimus Pater, et nisi omnia consecratae Ecclesiae indicia inveneritis, veniam, et praesens vestram aediculam consecrabo. Sed cum illi omnia integra comperissent, laudantes Deum acquieverunt. Exstant ejus eventus monumenta adhuc hodierno die.» Hactenus Wigulejus Hundius, quae omnia Andreas Bruner [Col. 0523A] parte II Annalium Bajorum elegantiori suo stylo exornavit.

3. «Tunc inter ipsum Apostolicum et Imperatorem factam esse commutationem de Benevento et Bambergense Episcopio asserit loco citato Leo Ostiensis, et latius prosequitur Hermannus Contractus his verbis: «Imperator cum Domno Papa multisque Episcopis et Principibus Natalem Domini Wormatiae egit; ubi cum Papa, sicut dudum coeperat, Fuldensem Abbatiam, aliaque nonnulla loca et coenobia, quae S. Petro antiquitus donata feruntur, ab Imperatore reposcens, exegisset: demum Imperator pleraque, in ultra Romanis partibus ad suum jus pertinentia, pro Cisalpinis illi per concambium tradidit.» Addit, quae supra ex Leone Ostiensi retulimus et sunt ista: [Col. 0523B] «Cumque idem Papa de Normannorum violentiis et injuriis, qui res S. Petri se invito vi tenebant, multa conquestus esset, ad hos etiam inde propulsandos, Imperator ei auxilia delegavit . . . Ad horum igitur nefaria et inextricabilia scelera illis ex partibus eliminanda, indigenasque ab eis liberandos Dominus Papa intendens, summa cum charitate ab Imperatore Romam reversurus digreditur.» Annus tunc MLIII coeperat. Secuti sunt autem eum plurimi Theutonicorum, partim jussu dominorum, partim spe quaestus adducti: multi etiam scelerati et protervi, diversasque ob noxas patria pulsi. Quos ille omnes tum consuetae misericordiae nimia compassione, tum etiam quia opera eorum ad imminens videbatur bellum indigere, clementer et gratanter suscipiebat. [Col. 0523C] Transiens ergo per Alemanniam, Purificationem S. Mariae Augustae egit, Mantuaeque Quinquagesima acta, et nonnullis suorum orto inibi tumultu occisis, infra dies Quadragesimae Romam pervenit.» Haec ibi: incidebat dicto an. MLIII Dominica Quinquagesima in diem XXI Februar., quando eum Mantuae Concilium habendum statuisse, sed factione quorumdam perturbatum scribit Wibertus in Actis. Hippolytus Donesmundi lib. II Historiae Mantuanae pag. 203 hunc accessum Leonis Papae describit, quasi sacrum Christi cruorem, qui ibidem asservatur, coram adoraturus advenerit, frustraque conatus impetrare Romam auferendum, populi pro eo retinendo in seditionem versi collaudarit zelum; et novam S. Andreae ecclesiam, licet non plene absolutam dedicarit, [Col. 0523D] ac modica pretiosi thesauri particula excepta (quam Romam ad S. Joannis Lateranensis ecclesiam detulit) reliquum cum S. Longini Martyris corpore in praeparatum ad id locum deposuerit. De S. Longini corpore, cum sacro Christi cruore Mantuae reperto, egimus XV Martii ad Acta utriusque Longini § 3.

24. Romae post Pascha iterum Synodum habitam esse affirmat Hermanus Contractus: sed qua de re non indicat. Certe non, uti in Conciliorum tomis excuditur, de Canonizatione S. Gerardi Episcopi Tullensis, quod actum est anno ML: non etiam de Primatu Patriarchae Gradensis, quod eodem anno ML aut Romae aut Vercellis factum fuisse supra ex Baronio et Ughello ostendimus. Potius arbitraremur [Col. 0524A] ob Haeresim Fermentaceorum collectum, quam tunc exortam fuisse scribit Wibertus, asseritque libellum luculentissimum adversus eam haeresim a S. Leone scriptum: quae est in tomis Conciliorum epistola prima, in XLI capita distincta. Direxit etiam Constantinopolim Apocrisiarios sanctae Romanae Sedis, Humbertum tunc Silvae-Candidae Episcopum, Fredericum post S. R. E. Cardinalem, tunc Cancelliarum, et Petrum Amalphitanorum Episcopum. Dein Roma Casinum venit, ibique restitutus fecit monasterium S. Stephani, supra Terracinam positum, ut pluribus tradit Leo Ostensis cap. 87.

25. «Movit» postea «contra Normannos exercitum Leo Papa (verba sunt Hermanni Contracti). Cumque illi pacem petentes subjectionem servitiumque illi [Col. 0524B] promitterent, et quae prius injuste sibi usurpantes invaserant, ejus beneficio gratiaque retinere se velle dicerent; idque Papa abnegans, ut et injuria captas res S. Petri reposceret, eosque perperam pervaso cedere loco juberet; illi, quia numero longe praestabant, quasi rem injustam sibi propositam refutantes, se potius bello obvium ituros, armisque acquisitam patriam armis defensuros, vel morte occubituros, denuntiant. Sicque XIV Kalendas Julii valida pugna confligentes, prima acie a Theutonicis pene victi sunt: sed succenturiatis copiis ex insidiis nostros circumvenientes, Italis citius terga vertentibus, Theutonicis maxima ex parte, sed non inulte occumbentibus, occulto Dei judicio; sive quia tantum Sacerdotem spiritualis potius quam pro caducis rebus carnalis pugna [Col. 0524C] decebat, sive quod nefarios homines quam multos, ad se ob impunitatem scelerum vel quaestum avarum confluentes, contra itidem scelestos expugnandos secum ducebat; sive justitia divina alias quas ipsa novit ob causas nostros plectente, quamvis nimis cruentam hostes adepti sunt victoriam; ipseque Dominus Papa in quodam ab eis castello obsessus, cum expugnata jam jamque munitione necessitate coactus, communionem eis prius interdictam reddidisset, acceptus ab eis, Beneventum cum honore reductus est: ibique tempore aliquanto detentus, nec redire permissus,» scilicet a Beneventanis. Nam teste Leone Ostiensi, «Comes Normannorum Hunfridus Pontificem adiit, et in sua illum fide suscipiens cum suis omnibus Beneventum perduxit, spondens [Col. 0524D] quandocumque Romam ire disponeret, ipse illum Capuam usque deduceret. Intravit autem idem Papa Beneventum mense Junio, vigilia S. Joannis Baptistae, mansitque ibi usque ad mensis Martii duodecimum diem: ibique infirmatus vocato praedicto Comite, ab eo Capuam usque perductus est. Ibi duodecim dies remoratus, accersito tandem Abbate Casinensi sui itineris socio, Romam rediit: ibique post paucos dies quievit. Ad cujus tumulum Deus plurima tunc temporis signa effecit.» Haec Leo Ostiensis. Hermannus Contractus qui S. Leoni paucis duntaxat mensibus supervixit in fine sui Chronici addit, «memorari eum miraculis claruisse.»

26. Desiderius Abbas Casinensis, Cardinalis titulo [Col. 0525A] S. Crucis, dein Summus Pontifex creatus anno MLXXXVI et Victor III dictus, hoc de eo testimonium profert: «Leo vir per omnia Apostolicus, Regali genere ortus, sapientia praeditus, religione conspicuus, omnique Ecclesiastica doctrina apprime eruditus, ac qui (quemadmodum scriptum est [Gen. IV, 26] ) coepit invocare nomen Domini, quemque etiam vidi, ejusque familiaritatem habere merui: saepe etiam, eo in ecclesia Missas celebrante, cum illo ad divinum altare sacris indutus vestibus steti, eique Evangelium legi: a quo omnia ecclesiastica studia renovata ac restaurata, novaque lux mundo visa est exoriri. Hic saepe Sacerdotale Concilium advocans, Sacerdotes, Diaconos, et reliquos Clericos non regulariter ordinatos removit, et in eorum locis, ad veri [Col. 0526A] et summi Dei cultum, qui digne ministrare possent, constituit. Quotidie quoque per se suosque discipulos ubique missos populis viam Domini, litteris et verbis praedicans, ostendebat: qui per Apostolicam viam semper gradiens, Apostolicos etiam viros in miraculis est imitatus.» Haec Desiderius, ex quo aliqua miracula infra referemus. Concludimus autem hunc praevium Commentarium cum hisce Leonis Ostiensis verbis: «Hic sanctus Pontifex, inter innumera suae bonitatis insignia, quandiu Romae remoratus est, omni tempore tribus per hebdomadam diebus a Lateranensi ecclesia usque ad S. Petrum, privato habitu nudisque pedibus, cum duobus aut tribus Clericis, noctu psallendo et orando, pergebat.

Historia mortis et miraculorum Leonis IX

Auctores varii

[Col. 0525]

HISTORIA MORTIS ET MIRACULORUM S. LEONIS IX ex Mss. Strozziano, Hubertino et Beneventano collecta.

PROLOGUS.

[Col. 0525B]

1. Anno millesimo quinquagesimo quarto Domini nostri Jesu Christi, indictione VII, decima tertia Kalendas Maias, depositione exsultemus Beati Patris nostri Leonis Papae IX, regnante Henrico Imperatore filio Conradi imperatoris Romae . Ad laudem et gloriam Domini nostri Jesu Christi, et ad memoriam Beati Leonis Papae, certamus hunc intimare laborem certaminis, quem oculis nostris vidimus, omnes presbyteri et diacones et cuncti Sanctae Romanae Ecclesiae Catholici. Saepe vidimus in ejus vita multam largitatem, vel eleemosynas erogantem pauperibus civibus ac peregrinis, ita ut cunctos thesauros Ecclesiae et cuncta quae habere poterat plurimam partem viduis, orphanis et Deum timentibus erogaret. [Col. 0525C] Propterea Romanorum perfidia contra eum murmur et bella suscitabat: nam ut inexpugnabilem suae Ecclesiae murum Dominus contra dementes haereticos erigeret, huic viro in litterarum studiis plerique catechizati fuerant. Iste almificus Praesul Leo humilibus suaviter blanditus est, iste superborum colla constringens, iste derogatoribus suae vitae necessarium victum subministrans, virginitatem praedicans, matrimonia casta defendens, virtutum certamina gloriosa collaudans, lapsum Clericis, atque monachis pravitatem accusans, etiam ubi res tulit Gentilium exempla dulcissima varietate permiscuit; sed tamen hoc non erat suae voluntatis, sed, ut ita dicam, gravissimae [Col. 0526B] necessitatis, ut probaret ea quae a sanctis prophetis ante saecula praedicta sunt, tam Graecorum quam Latinorum, et aliarum gentium linguis vel litteris; vere totus explicans, totus exornans, et per disputationis genera semper aequalis incedens. Cum vere dixerimus Catholicam hominis illius scientiam; sana doctrina, quocunque conversatus est loco, stabilis permanet firmitate fidei , nam ista pauca excerpsimus de ejus Vita, plura vero ad magistrorum peritiam dimittamus; et de ejus mirabilibus, quae vidimus, fideliter doceamus.

CAPUT PRIMUM. Extrema S. Leonis acta et monita: piissimus obitus.

2. Quinto decimo Kalendas Maias, cum gravi infirmitate longe maceraretur in corpore, idem Dominico [Col. 0526C] die quinto decimo post Pascha, vocavit omnes Episcopos et Clericos ad se, et ita locutus est eis, dicens: Audite, Fratres mei et Coepiscopi, me enim Dominus de hac vita vocavit. Memores vero estote Evangelici sermonis dicentis: «Vigilate, quia nescitis qua hora Dominus vester venturus sit (Matth. XXV, 13) .» Rogo enim vos, charissimi, ut in me aspiciatis et cogitetis qualiter flores hujus mundi cito marcescant. Nam infelix ego, qui indignus Apostoli Petri honorem suscepi, modo quantum ad corporis partes fere ad nihilum sum redactus. Nam ita mihi obscuratur praesens mundus iste, quasi jam habitem in obscurissima domo: quia in hac nocte in visu [Col. 0527A] vidi illum quo iturus sum mundum; et videor quasi jam non habitem saeculum istud, sed potius illud quod in visione praevidi: pro quo timens et timidus nimium sum. Vidi enim multa quae videre expavi. Verum gavisus sum in nostris Fratribus, qui pugnantes in Apulia pro Deo sunt trucidati. Vidi enim illos in Martyrum numero, et eorum sicut aurum splendentia vestimenta; tenentes omnes palmae ramos in manibus suis, plenos floribus immarcessibilibus, excelsaque voce me vocabant dicentes: Veni, mane nobiscum, quia per te hanc gloriam possidemus. Hinc ex alia parte respondendo unius aliam vocem audivi: Nequaquam, sed die tertia in nostro erit collegio: quia locus ejus iste est, et sedes ejus inter nos feliciter praeparata consistit. Si vero [Col. 0527B] meae visioni non creditis, probate ea quae dixi. Si super tres in saeculo isto permansero dies, visio haec cassa et vana deputetur; et si die nuntiata transiero, servanda vobis sunt quaecunque dico. Nunc unusquisque ite ad loca vestra, et aurora lucescente ad me venite. Multis secundum ejus praeceptum ad domos recedentibus suas, steterunt quidam cum eo per totam noctem: a quibus dicitur et mire testificatur, quod totam illam noctem, in tanta mole aegritudinis positus, pervigilem duxerit, atque in terra prostratus pro grege sibi commisso in oratione permanserit.

3. Mane facto, adveniente omni Clero et cuncto populo Romano, praecepit ut se ad tumulum suum marmoreum ducerent in ecclesiam: quo facto jussit [Col. 0527C] lectum in quo jacebat in ecclesiam mitti. Romani vero videntes tumulum ejus ad ecclesiam deportari, irruerunt unanimiter pergentes ad palatium Lateranense ut illud exspoliarent, sicut mos illorum erat; sed tale fuit meritum et virtus Beatissimi Leonis, ut nec unus potuerit pergere, nec infra palatium introire. Haec videntes, omnes confusi et perterriti timore cum grandi verecundia reversi sunt. Inter haec beatissimus Pontifex, cum intra ecclesiam S. Petri suum thorum deportari praecepisset, convocatis omnibus qui aderant ex fidelibus, jussit eos sedere et intentis auribus sua praecepta audire. Quibus residentibus cum summo silentio, dixit: Fratres et conservi Domini nostri Jesu Christi, estote memores praeceptorum Dei, et ambulate in bonis actibus, dum [Col. 0527D] adhuc lumen habetis. Praecipio enim ut nullus emere praesumat villam aut vineam seu terram, vel aliquam rem pertinentem ad regimen sanctae Ecclesiae per possessionem ad usum suum tenere: qui hoc facere praesumpserit, aeterni Judicis iram sine dubio incurret. Item praecipio ut usus jurandi vestro deleatur ex corde: multa enim dignoscimini incurrisse perjuria, quae ego propter Deum vobis dimisi, licet in eadem iterum cecidistis. Praeterea contestor vos omnes, ut consanguineae vestrae non commisceamini. [Col. 0528A] Item praecipio ut advenientibus ex cunctis pene partibus hominibus ad orandum Deum et ejus Apostolum, pro sua et omnium Christicolarum salute, nullus impedimentum exhibeat: etiam praecipio ut ex omnibus frugibus terrae quas vobis Deus dederit, et de animalibus, ei primitias detis; nisi talia feceritis, salvi esse nequibitis.

4. Haec et his similia dicens ad populum, vocavit juxta se omnes Episcopos et Clericos, cum quibus veram faciens confessionem et conversus hinc ad partem Orientis, incumbens in lectulo suo respexit sanctam Crucem, et perfusus lacrymis oravit diutissime; et dimittens peccata eorum qui canonice fuerant obligati ab illo, absolvit eos: imo et caeteris omnibus: Si servaveritis, inquit, quae vobis praecepi, [Col. 0528B] de praeteritis malis vobis indulgentia detur. Et haec dicens iterum respexit in coelum, et sic oravit: Domine Jesu Christe, Pastor bone, qui per Evangelium tuum hesterno die dicere dignatus es: Ego sum pastor bonus, qui pro ovibus meis pono animam meam? Tu, pie Pastor, de coelo descendisti, et B. Mariam sancto Spiritu obumbrasti, et quem omnis mundus capere non potest in solo ejus utero mirabiliter habitasti, servilemque formam pro nobis peccatoribus induisti, et duodecim Apostolos elegisti, quibus ligandi et solvendi licentiam propriam tribuisti, et Petrum Apostolum fundamentum Ecclesiae esse fecisti, dicens illi: «Quodcumque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis; et quodcumque solveris super terram, erit solutum in [Col. 0528C] coelis (Matth. XVI, 19) .» Tu, Domine, dixisti: «Petite et accipietis, quaerite et invenietis, pulsate et aperietur vobis (Matth. VII, 7) ;» ideo obsecro clementiam tuam et peto, ut mihi, quem indignum voluisti ejus cathedram sanctissimam residere, petitionem meam tribuere solita pietate digneris. Rogo enim ut Ecclesiam tuam sanctam Catholicam, diffusam per universum mundum, custodias; pacem ei tribuas; a visibilibus et invisibilibus inimicis eam protegas atque defendas, omnemque pravitatem haereticorum atque perfidiam ab ea repellas. Deprecor quoque clementiam tuam, ut fidelibus tuis fratribus nostris, qui ad defendendam sanctam Catholicam et Apostolicam Ecclesiam sanguinem suum fuderunt, absolutionem tribuas omnium peccatorum, [Col. 0528D] et eos in eo numero sociare jubeas, qui pro tuo nomine suas animas posuerunt; ut fideles omnes cognoscant quia tu es omnium bonorum fidelis remunerator. Imploro etiam, immense Deus, clementiam tuam, ut omnem pravitatem infidelium vel haereticorum disrumpas, ut cognoscant te verum Deum esse Jesum Christum. Obsecro quoque pietatem tuam, ut omnium qui anathematizati sunt vel excommunicati vincula et peccata digneris absolvere et fac illos ad tuam converti veraciter [Col. 0529A] veritatem, ut cognoscant me non invicia victum egisse, sed ad confirmandam fidei veritatem, et benedictio tua super eos piissima ostendatur. Domine Jesu Christe, qui dixisti Apostolis tuis: «In quamcumque domum aut civitatem intraveritis, dicite: Pax huic domui (Luc. IX, 4) ;» rogo pietatem tuam, ut quamcumque ambulavi civitatem vel provinciam, pacem et concordiam eis concedas qui pro pace et benedictione tua me receperunt, et in nomine tuo mihi obedientiam fecerunt. Tu enim dixisti: «Qui vos recipit, me recipit, et qui me recipit, recipit eum qui me misit (Matth. X, 40) .» Domine, qui non meis meritis, sed pietate tua, Vicarium Apostoli tui Petri me constituisti, et ligandi et solvendi potestatem dedisti; dignare benedicere famulos et famulas [Col. 0529B] totius provinciae, per quam ambulavi: et quos oculis meis vidi et corporaliter benedixi, spiritualiter repleantur et ab omnibus peccatis absolvere eos digneris, et fructifica in eis praedicationem quam praedicavi eis: et perfidiam Judaeorum vel haereticorum resipiscere jubeas, eosque per totum mundum ad te dignare convertere et tuam voluntatem implere: provinciisque omnibus et civitatibus, per quas ambulavit servus tuus, da plenitudinem frumenti, vini et olei, ut cognoscant quod in tuo nomine ambulaverim, sicut Apostolis praecepisti: «Ite in universum mundum, praedicate Evangelium omni creaturae (Matth. XVI, 14) .» Ego quidem in tuo ambulavi praecepto, docui, obsecravi, increpavi, tu scis, omnia fideliter fieri: sed quia pius pater [Col. 0529C] es, dignare convertere omnes adversarios tuos ad tuam pietatem, ut te verum cognoscant Deum, qui es benedictus in saecula saeculorum. Tunc omnes qui ibi erant responderunt, Amen.

5. In illa hora tantus odor procedens ab altari S. Petri Apostoli totam ecclesiam replevit, ita ut nullus putaret ex hominibus nisi Paradisi amoenum esse odorem. Hoc facto jussit sibi ferri aureum scyphum, plenum pane et vino. Quo adducto, comedit de eo quantum potuit accipere ore , ac praecepit dari praesentibus Episcopis, qui similiter ex eo comedentes dederunt cunctis adstantibus. Hoc ita peracto, levavit oculos suos in coelum, et oravit secrete quasi unius horae spatio: et post elevans vocem, leniter dixit: Magne Deus, humani generis Redemptor, qui [Col. 0529D] per Apostolos tuos Petrum et Paulum Simonis perfidiam de alto [cadere] praecepisti invocato tuo nomine: sicut eos exaudire dignatus es, ita exaudire dignare me servum tuum, et ad te converte Theophylactum et Gregorium et Petrum qui in toto pene mundo Simoniacam haeresim solidaverunt: et ita fac eos cognoscere viam veritatis, ut derelinquant errorem suum, et ad te, mitissime Domine, revertantur. Tu enim promisisti dicens: «Nolo mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat (Ezech. XXXII, 11) :» revoca illos ab errore, qui convertisti Paulum persecutorem; [Col. 0530A] converte illos, ut te verum Deum cognoscant Patrem, Filium, et Spiritum sanctum: et omnes circumadstantes responderunt, Amen. Et iterum dixit circumstantibus: Ite, filii, unusquisque ad domum vestram, et crastina hora diei prima revertimini ad me. Et mox surrexit de lectulo in quo jacebat: et perrexit ad tumulum sibi praeparatum; et incumbens super illum cum lacrymis dixit: Cernite, fratres, ex tantis divitiis et honoribus, quam parvam et vilissimam mansiunculam exspectamus: ego enim tantis usque modo repletus divitiis, et dignitatibus decoratus, ex omnibus hoc solum marmor quod videtis exspecto. Et elevans manum suam signo sanctae Crucis illud signavit: Benedictus tu inter lapides, qui non mea dignitate, sed misericordia Dei, mecum [Col. 0530B] sociari dignus fuisti: me cum gaudio suscipe, et retributionis tempore praesenta me thoro resurrectionis. Credo enim quod Redemptor meus vivit, et in novissimo die de terra surrecturus sum, et in carne mea videbo Deum Salvatorem meum. Et hoc lacrymans dixit .

6. Et reversus ad lectulum suum, benedixit omnes qui ibidem erant: quorum quidam reversi sunt ad propria, quidam cum illo perseverantes postea nobis retulerunt quod eum tota nocte perseverantem in magnis precibus audivissent, et eum publice audivissent orantem: Domine Deus Sabaoth, respice in me servum tuum, et exaudi orationem meam, et dignare per tuam gratiam omnes te orantes in veritate audire: concede ut praedicatio tua non vacua [Col. 0530C] sit omnibus audientibus eam, sed ostende veritatem tuam in nobis: et ubi invocatum fuerit nomen tuum per me servum tuum, illos qui invocant exaudire digneris de quacumque tribulatione clamaverint: et si fuerint aliqui ex fidelibus qui memoria meum anniversarium pernotare voluerint, sive per ecclesias sive per eleemosynarum distributionem, dignare eis, Domine, restituere centuplum, et post hoc saeculum eis vitam aeternam concedas. Non dignitate mea, sed bonitate tua hoc peto; tu enim dixisti: «Petite et accipietis (Matth. VII, 7) .» Peto incessabiliter ut a te exaudiri valeam, quo ad tuam des fidelibus gratiam. Pulso ut januas mihi tuas aperias. Non quaero secundum meritum meum, sed secundum pietatem tuam: non pulso secundum justitiam meam, [Col. 0530D] sed secundum magnam misericordiam tuam. Non nomen meum peto ut exaltetur, qui meritus non sum talia dona: sed ut Apostolicam Sedem sublimare digneris, propter nomen tuum, Domine, qui es benedictus in saecula saeculorum. Amen.

7. Sequenti vero nocte viderunt quidam religiosi viri non dissimilem visionem, duos candidissimis vestitos vestibus viros stare ante lectulum praenominati Pontificis, tenentes chartam in manibus, loquentes cum eo et scribentes, quos veraciter cognoverunt esse Apostolos Christi Petrum et Paulum. [Col. 0531A] Hoc videntes surrexerunt a somno: et campanae coeperunt pulsari tempore matutino. Cumque dies illuxisset, congregatis omnibus Episcopis, Presbyteris et Diaconibus, cunctoque Clero et populo Romano in ecclesia B. Petri, surrexit de lectulo, hinc et inde a ministris suis gubernatus duobus, ad ipsum B. Petri sacrum altare: ante quod cum lacrymans prostratus fuisset in terram, oravit quasi spatio horae unius: et reversus ad lectulum jussit silentium fieri, monens populum sermone brevi. Hinc munivit corpus suum signo gloriosissimae Crucis Christi, et vocatis Episcopis confessionem fecit, et jussit sibi ab uno Episcoporum cani Missam: a quo accipiens Corpus Christi et Sanguinem, dixit: Audite propter Dominum, [Col. 0531B] habete silentium, forsitan possem propter modicum accipere somnum: et cum inclinasset caput in lectum quasi horam dimidiam quievit: in qua quietudine obdormivit in pace. Tunc unus de Episcopis surrexit et tetigit illum, putans vivere illum: quem cum cognovisset defunctum, nuntiavit caeteris Coepiscopis qui aderant omnes Dominum exorare. Mira dicturus sum, quae Dominus in suis factis dignatus est. Hora qua eximius Praesul suam animam Christo commendavit, nullo ministrorum pulsante, a se ipsa S. Petri campana sonare coepit. Qua scilicet hora quidam Albertus nomine, caeteri quinque de Tudertina urbe protestati sunt vidisse se quasi stratam palliis fulgentibus adornatam et innumeris coruscantem lampadibus, qua anima [Col. 0531C] ejus ab Angelis ducebatur ad coelum . Tanta itaque fuit quietudo in ejus obitu per totam urbem Romanam, ut nec arborum frondes aura modicum agitaret. Obiit autem Beatissimus Leo Papa XIII Kalendas Maias, feria IV, et sepultus est in pace. Vere enim Deus sua pietate pium Leonem fecit. Sed ne temporis tarditas me comprehendat, ad ea quae dicturus sum attingam: nam ista pauca detersimus de ejus Vita de multis; sed de miraculis quae per eum Dominus dignatus est post ejus transitum ostendere, fideliter doceamus.

CAPUT II. Miracula post mortem usque ad vigiliam Ascensionis.

8. Altera vero die post ejus obitum, quaedam mulier [Col. 0531D] de Tusciae partibus venit ad ecclesiam Beati Apostoli: et cum coepisset per gradus ascendere, coepit eam daemon vexare et per os ejus clamare et dicere: O Sancte Leo, quare catenis igneis me vinctum trahis? non te laesi unquam. Et cum ducta fuisset ad tumulum ejus, coeperunt adstantes increpare daemonem et dicere: Dic, maledicte, quomodo huc venisti, aut unde in Christianos tantas vires sumpsisti ad vexandum. Daemon respondit: Ego et ii qui adsunt mihi, missi sumus subvertere animam hominis, et tamdiu tentare quoad usque nostra faciamus adimplere mandata. Cumque nobis [Col. 0532A] obtemperans consentit servire, corpus ejus quasi domum propriam intramus, quod quidem multo tempore habitamus occulte. Tunc dixerunt quidam de Sacerdotibus: Dic, scelerate, et cum occulte in hominis corpore habitatis, quomodo tunc eum primum laeditis. Daemon respondit: In primis incipimus in illo mittere somnolentiam, prigitiam et famem: et dum dormiendo et pigritando quiescit, maximum acquirimus lucrum. Cumque totum corpus ejus nostrae subdidimus potestati, contingit eum ad ecclesiam ire, et inter bonos et Catholicos viros commisceri: quorum eloquentiam spiritualem non valentes sufferre, incipimus ira excitati lacerare corpus ejus, eo quod ultra non possumus occultari. Tunc dixit unus de adstantibus Episcopis: [Col. 0532B] Adjuro te per viventem in saecula saeculorum, ut dicas nobis si Leo Dei servus et Papa inter Sanctos fruitur aliqua potestate. At ille cum gemitu et suspirio dixit: O malefice, quare nominasti illum adversarium nostrum et seductorem totius provinciae. per quem tanta gens subversa est, et a nostro collegio separata; nos etiam quotidie expellit et vinculis catenarum constringit, atque ejicit de habitaculis: unde vagi et instabiles ac venales, per deserta et infructuosa loca perambulantes, in nullo unquam requiem invenimus. Et Episcopus ait: Non ad ea quae interrogavi respondes; sed alia videris enotare. Et daemon respondit: Leo, vester Papa ac Dominus, vere inter Sanctos est, inter quos magnum obtinet triumphum: qui non cessat [Col. 0532C] quotidie persequi nos, ut nostrum possit nomen evacuare: per quem et hodie de hac domo ejiciendus sum. Talia eo dicente, mulier quaedam respondit, inter caeteros mente perfida, dicens : In hora qua Leo Papa daemones fugaverit, ego regina ero; et omnes quos fecit gladio perimi, ego statim resuscitabo. Vix talia compleverat verba, subito a daemonio crudeliter coepit vexari; illa autem mulier, quae a Tusciae partibus venerat, eadem hora a daemonio est liberata. Tunc omnes populi qui aderant coeperunt prae timore esse perterriti, clamantes unanimiter: Sancte Leo, parce nobis, quia injuste egimus.

9. In illa hora duo viri contracti venerunt ad tumulum [Col. 0532D] ejus, habentes nodosa et contorta genua sua, quorum calcanei natibus adhaerebant: qui venientes, sani reversi sunt, nullum signum habentes pristinae infirmitatis. Ipso item die hora vespertina, venit quidam vir mutus et surdus, et sinistrum latus aridum habens, totusque phantasmate quodam maculatus; qui cum fuisset ad sacrum tumulum deportatus, solutus est a vinculis quibus corpus illius tenebatur. Tunc omnes coeperunt Deum salutis auctorem continuatis laudibus honorare, qui tanta mirabilia operatur per Sanctum Pontificem suum Leonem. Romani igitur videntes tantas virtutes, [Col. 0533A] currebant certatim cum cereis et oblationibus, gaudentes et exsultantes.

10. Alia vero die venit quidam vir de Francia, qui habebat corpus suum ferreo cingulo coarctatum, ita ut per gyrum corporis sanies multa decurreret in terram: quod videntes qui aderant nares sibi prae nimio pavore et fetore obturaverunt, deprecantes Dominum ut per S. Leonis merita misero illi succurrere dignaretur. Res mira! statim ferrum crepuit, et multa fusa sanie homo redditus est penitus sanitati: ex quo gavisi omnes Deum et servum suum S. Pontificem collaudare coeperunt.

11. In illa hora daemon per os mulieris illius quae superius dixerat: Hora qua Leo Papa daemones fugaverit, [Col. 0533B] ego regina ero; et quos ipse fecit perimi gladio, ego resuscitabo, coepit clamare dicens: Heu! heu! quare ingredimur et coarctamur exire cum tormentis? Nihil te laesimus, Leo, quare nos non permittis vel una requiescere hora? Tunc Episcopi qui aderant dixerunt: Maledicte, revertere unde huc advenisti, et exi ab illa. Qui respondit: Non possum reverti unde exivi, quia signata est: nam hesterno die exivi de domo mea, et hanc in commutationem recepi. Dixitque Episcopus: Et quare de ista ultro exis? Ille respondit: Quia Leo mihi eam dedit ad possidendum heri propter blasphemias quas locuta est in eum; sed tamen ille mobilis est, et sermones ejus non sunt veri: hesterno die dedit nobis et hodie ejiciet nos de ista habitatione. Tunc [Col. 0533C] dixit Episcopus: Et unde scis quod hodie eiiciet? Respondit daemon: Vidisti heri, quando mutam linguam resolvit, ipsa hora perrexit cum Marco Episcopo Apuliae et cum Marciano Episcopo Frequentinae Ecclesiae Beneventum. Dixit Episcopus: Pro qua causa perrexerunt. Respondit daemon: Nescio, sed scio quia in Apulia sunt, ubi pugnam contra Sanctos Normani commiserunt. Ait Episcopus: Vere sunt sancti Alemanni, qui sunt ibidem interfecti? Ait demon: Triginta et quinque sunt sanctificati ex eis per quos signa et mirabilia fiunt in loco illo, eo quod sponte venerunt et cum fidelitate pro justitia pugnare maluerunt. Caeteri illic tunc mortui in paradiso sunt omnes, sed quia invite venerunt, inter illos minime deputati sunt. Illi quoque [Col. 0533D] triginta quinque propria voluntate venerunt, et gaudentes morti se tradiderunt, propter Deum quem coluerunt, et per ipsos multa mala crescunt [Col. 0534A] in nobis. Ait Episcopus: Venerunt ipsi Sancti Romam? Respondit daemon: Vere, inquiens, hodie venient cum Papa Leone. Dixerunt quidam de Presbyteris, qui praesentes aderant: Et unde sciemus quando huc venient? aut quando cognoscere poterimus? Daemon respondit? Citius jam prope Romam sunt: quibus venientibus ego hic stare ultra non potero. Sunt enim hic et alii fratres mei: dum illi venerint, omnes mecum fugam arripient. Vos autem aspicite in lampade ante signum ejus, et cognoscetis signum adventus eorum. Tunc vere secundum daemonis dictum, quasi circa horam quartam, odor magnus factus est per totam ecclesiam; et aspicientibus in lampadem, viderunt eam ascendere prope ecclesiae tegmenta, cum qua et tres [Col. 0534B] ardere lampades visum est. In ipsa hora coepit daemon ululare sicut lupus, et modicum vexans mulierem exivit ab ea. Tunc circumstantes coeperunt laudare Deum et B. Leonem famulum ejus .

12. Tertia die post sepulturam B. Leonis Noni Papae, facta sunt duo miracula ad tumulum ipsius, videlicet duo homines, qui diu ante januas Apostolorum Principis jacuerant contracti, per meritum B. Leonis Papae abierunt erecti, et hoc pene tota civitas novit, quae eos contractos antea vidit. Mulier quaedam, spatio sedecim annorum languens et contracta, jacens in grabato, ejus ad tumulum devecta est: et quia fideliter credidit, sana et erecta illinc rediit: et haec similiter civibus nota est. Altera vero mulier de Lateranis, Stephana nomine, uxor cujusdam [Col. 0534C] Petri, daemonium habens, ad tumulum illius venit: ubi sanguinem vomens et volutans se tres nigros carbones ore reddidit; cum quibus et daemonium abscessit, et illa, sensu recepto, laudans Deum rediit.

13. In Letania majore, ad tumulum illius lampas divino igne accensa est. Nec hoc semel actum, sed bis et ter, et hoc vidit quae illa die fluxit ad ecclesiam B. Petri omnis Romana multitudo. In Merculana regione quaedam mulier, Rogata nomine, habens daemonium ab ipsa infantia, auditis miraculis ad tumulum venit: ubi jacens immundos spiritus ita reddidit, videlicet prius murem tria capita habentem, secundo ranunculum, tertio lacertam quarto ranam, quintoscabronem : et post multam effusiosionem [Col. 0534D] sanguinis, sanitati restituta est, multis testibus non solum auditu sed et visu probantibus. Mulier quaedam, nomine Stephania, habitans trans Tiberim, [Col. 0535A] daemonio vexata longo tempore, audita fama beati Corporis venit, et duos carbones una cum multo sanguine evomuit. Quo facto sanitati restituta est, et mente recepta visa est ab omnibus astantibus redire libera. In regione Arenula , quidam habitabat Joannes nomine, qui, nervis contractis, manum aridam ab utero matris habebat. Hic beati viri veniens ad tumulum, extensam et validam eam reportavit.

14. Homo quidam, veniens de longinquis regionibus, in poenitentia ferro ligatus, ante tumulum stetit, et dum diutius incumbens orationi commissa sua defleret, Divinae pietatis dono, ferrum, ubi magis solidum fuerat, crepuit. Sanctimonialis quaedam similiter ferro ligata, ad loculum accessit; et eodem [Col. 0535B] modo soluta a ferro, benedicens Dominum, qui est in Sanctis suis mirabilis, ad propria incolumis rediit. In una die restituti sunt duo juvenes sanitati, quorum unus habens os retortum ad aurem dexteram, et manum aridam cum toto latere: quem mater nomine Maria, uxor Joannis Orbitani, deflens scapulis apportavit; sed duplo laeta miraculo, gaudens cum filio rediit, et hic est notus omnibus apud S. Angelum morantibus. Alter vero ab infantia officio ambarum manuum privatus, sanitati restitutus, manuum suarum laboribus vivit.

15. Multis astantibus loquelam recepit mutus quidam, nomine Guido, de Casamala ortus. Puer quidam, Petrus nomine, officium recepit manus dexterae. Puer quidam de regione Coloseo habebat manum [Col. 0535C] dexteram aridam, cum toto latere et pede: quem mater, Stephania nomine, deflens ad tumulum ipsum apportavit; et sanitati restitutus est multis astantibus et videntibus. Homo quidam, Benedictus nomine, Phlebotomator , habitans in regione Septemviis, ulceribus plenus, auditis miraculis ad tumulum venit; ibique per meritum beati Pontificis sanus factus est, ita ut nec signum cicatricis in carne ejus appareret. Quidam vir Majus nomine, de Palliano , habitans trans Tiberim, a daemonio vexatus per annos quindecim, audita fama beati viri, venit ad tumulum ejus, et duas blactulas cum multo sanguine evomuit, cum quibus et daemonium abscessit. Quidam juvenis, Franco nomine, qui caecus exstitit, lumen recepit, nepos ostiarii S. Mariae de Monte acuto. Juvenis [Col. 0535D] quidam de civitate Tiburtina, Joannes nomine, filius Joannis, ab utero matris mutus, astantibus multis loquelam recepit.

16. Homo quidam Benedictus nomine, habitans in Campo Martio, habebat filium nomine Gratianum [Col. 0536A] qui sinistrum pedem habebat aridum. Hic per meritum B. Leonis sanitati restitutus, gaudens cum patre rediit. Quidam vir, nomine Petrus, filius Nuccii phlebotomatoris, habitator ipsius regionis, ab utero matris mutus, astantibus multis loquelam recepit. Quaedam mulier de Fallari , daemone vexata, ad tumulum venit, ibique liberata est. Mulier quaedam de Aquapendente, manum habens aridam, auditis miraculis, ad locum venit, et officium manus recepit. Quidam vir, ortus de Tuscanis partibus manum habens aridam, per meritum B. Leonis [sanitati] restitutus est. Quaedam mulier, Maria nomine, habitans in Castro Cornazano, manum sinistram habens aridam, ad tumulum venit: ibique sanata est. Altera mulier, Beatrix nomine, de Apuliae partibus, manum [Col. 0536B] dexteram habens aridam, similiter sanitati restituta est. Quidam Juvenis ibidem visum recepit per merita B. Leonis. Mulier quaedam, Ermengarda nomine, relicta Petri textoris de Castro vico , manum sinistram habens aridam, per meritum B. Leonis Papae, videntibus multis officium manus recepit.

CAPUT III. Miracula patrata a Vigilia Ascensionis usque ultra Octavam Pentecostes.

17. In vigilia Ascensionis Domini, per intercessionem Beatissimi Papae Leonis, sanatae sunt tres feminae: una manum recepit, altera auditum, altera visum. In vigilia noctis Ascensionis Domini, mulier quaedam, Berta nomine, famula Petri opificis, qui dicitur de Udo, habitans in regione Campitello [Col. 0536C] , daemonium habens, ibi liberata est. In eadem noctis vigilia, quaedam mulier cujus nomen ignoramus, ambas manus, quas gerebat contractas, sanas recepit. Quo facto quoddam miraculum ibi mirifice accidit. Quidam Joannes de Civitate, habitans in regione Campo Martio, cereum de tumba ejusdem beatissimi Papae Leonis accensum in manu accepit et exstinxit. Hoc facto, dum secure exstinctum teneret, subito accensum vidit. Quem ille non bene exstinctum credens, iterum exstinxit. Et quis Dei miracula valet perscrutari? iterum se in manu illius accendit. Hic etiam cereus in testimonium servatus est.

18. In die Ascensionis Domini sanata est puella Amata nomine, patre genita Engelberto. Hi fuerunt [Col. 0536D] ex partibus Campaniae de Rocca de Risa: haec autem ita fuit contracta ut nunquam pedibus ambularet. Una alia puella, nomine Maria, filia Cicae, quae habitabat in regione Arenula, lumen recepit, quae per annos quindecim non viderat. Quidam [Col. 0537A] puer patre rustico genitus, de civitate Ortana, erat ita contractus, ut unum latus in sua potestate non haberet; sed Dominus eum per sanctissimi Pontificis meritum sanavit, et latere recepto cum gaudente patre votum ei vovit, et incolumis rediit. Et fere hora noctis erat media, cum duos caecos mirifice sanavit: unus Pipo, alter vero Adelbertus dicebatur: isti enim de Lama civitate fuere. Et quemdam, Randifium nomine, filium Berardi Comitis Mursicani, qui lancea percussus fuit, et ita attractus, quod pedem unum ad terram ponere non valebat; sed, jubente Deo, per meritum beati Pontificis sanus recessit. Quaedam puella omnimodo manibus et pedibus ita contracta fuit quod nunquam ambulare valebat, nec manum ad os ducere; et per meritum [Col. 0537B] B. Leonis officium membrorum recepit, et sana recessit.

19. Proxima die post Ascensionem Domini, duae mulieres quae a spiritu immundo vexabantur, per sancti viri meritum sanitati pristinae restitutae sunt. Investituram Culcitrae, quod est magnum et inauditum miraculum, quaedam mulier Amantii Diaconi famula lavare ivit, quae proprie erat de lecto beatisimi Leonis Papae. Ex qua dum aquam extorqueret, inter crura sua tenuit, et ita media parte sui corporis stupefacta fuit, ac si paralysim haberet. Sed ad istud malum supervenit aliud: nam ulceribus plena visa est in eadem parte corporis; et haec venit ad tumulum B. Leonis, et sana recessit.

[Col. 0537C] 20. Quaedam puella, Rogata nomine, filia Mariae, feria septima mense Maio intrante, eodem mense die quarto decimo, ad venerabile ejus sepulcrum, sinistrum brachium contractum ferens, venit; ejusque sancta suffragatione sanitatis beneficium consecuta est, et haec erat de Castro quod vocatur Stabla . Quidam de civitate Florentina, cum servis suis, ad tumulum ejusdem beatissimi Leonis venit caecus; et gratia divina comitante lumen recepit, et prae gaudio magno quod inde habuit, eosdem servos libertate donavit. Quidam Romanus, Adelbertus nomine, dum ferro recideret vineam suam, contigit quod de domno Apostolico Leone turpiter loqui non exhorruit. Sed istud facinus absque culpa non evasit: quia malignus spiritus corpus illius repente [Col. 0537D] invasit, et graviter vexare coepit. Hoc autem vivente illo actum est. Sed divina favente gratia, cum post obitum illius veniret ad sepulcrum ejus, per meritum ipsius sanatus est.

21. Quidam Grimoaldus nomine, de S. Benedicto, [Col. 0538A] de monte Cassino, in Dominica quae dicitur Pascha Rosata , ad tumulum Beati Pontificis ita mutus aegritudine advenit, quod nemo loquelam ejus intelligere valeret: sed, Dei favente gratia, per meritum B Leonis rectam loquelam recepit. Quidam puer, qui fuit de Verona utroque pede contractus, Dei comitante gratia per meritum beati viri ibi sanatus, cum parentibus rediit. Quaedam mulier de Aquapendente a daemonio erepta est, nocte eadem quae dicitur de Pascha Rosata. Quidam puer, Petrunculus nomine, de Sena, cum parentibus ad tumulum venit: hic enim pedibus manibusque contractus erat. Quem ego dum rogatu Senensium qui pro anima sua eum adduxerant, ad tumulum Beati Pontificis erexissem; repente me vidente, [Col. 0538B] coram omni populo, officium membrorum recepit. Quidam Presbyter Franco nomine, de Cora oppido, quinque annis vexatus fuit, et cum in die Dominica quae dicitur Pascha Rosata ad tumulum ejusdem Sanctissimi viri adductus fuisset, statim daemonium per sanguinem evomuit, cadens in terram mortuus. Et cum omnis populus eum asportare vellet, quia exanimem videbant, divina favente gratia, per meritum B. Leonis ad vitam sanus rediit, omni populo qui aderat Domino et Sancto gratias referente.

22. Quidam Benedictus nomine, filiam suam, nomine Bonam, causa recipiendae sanitatis, ad tumulum beati Pontificis attulit, quae erat ambabus manibus contracta: sed, divina favente gratia, per [Col. 0538C] meritum Beati Pontificis recepit sanitatis gaudia. Fuit in Marsicana villa de Monte, quaedam mulier de Civitate Spoletana, diu caeca: quae dum orationis gratia beati viri sepulcrum requireret, in Sabinensi Episcopatu, antequam ad locum ubi corpus ejus requiescit perveniret, per meritum sancti Pontificis lumen recepit, ac iter quod coeperat gaudens peregit. Quidam puer de praedicta civitate, quinque annos habens, atque a nativitate gressu et loquela carens, parentum auxilio ad sepulcrum Sancti ductus, per meritum ejus gressum et loquelam simul recepit. Item alius ejusdem territorii, septem annorum, per tres annos gressu pedum caruit: sed dum ad sepulcrum Antistitis accederet, per meritum ejus subito erectus est. Quidam puer, Leo [Col. 0538D] nomine, de monte Casino, in eadem Dominica claudus ita advenit quod nullo modo absque duobus sustentatoriis baculis incedere valebat: sed per meritum B. Pontificis absque ductore, abjectis baculis, sanitatem membrorum secum reportavit. [Col. 0539A] Puer quidam, qui fuit duobus pedibus attractus, cernente populo mirifice extensus est: mox ille qui nunquam ambulavit, currendo ad arcam S. Petri ire coepit; et innumerabilis multitudo qui aderant Domino Deo et S. Leoni laudes immensas reddidere.

23. Trigesimo et secundo die depositionis ejusdem Pontificis mutus quidam de episcopatu Castellano, de quadam plebe ejusdem episcopatus, quae dicitur Graciolum, venit ad sepulcrum jam dicti Pontificis: ubi praesente Episcopo suo et multis qui eum agnoscebant, loquelam recepit, cujus rei testis est Ordinans Episcopus qui bene eum agnovit. Quidam Vetulus monachus de Monte Casino, nomine Joannes, erat mutus et surdus et caecus et dextra manu attractus: has autem passiones per annos novem portavit [Col. 0539B] in corpore. Sed cum sensisset quotidie divulgari miracula sanctissimi Confessoris nostri Leonis Papae, votum ei in suo corde devovit, quod si eum orationibus suis beatus Papa salvaret, veniret ad tumulum ejus cum luminaribus. Haec cum dixisset, subito divina respectus gratia, salutem pristinam recepit sui corporis; itaque sanus apparuit ac si has infirmitates nunquam habuisset. Ut autem se sanum vidit, votum quod Domino ac sanctissimo Confessori vovit, adimplevit, et ad tumulum ejus venit, laudesque ei retulit, et cum omni populo qui ibidem aderat gaudens annuntiavit, qualiter Deus per suum Confessorem ei dignatus est pristinam sanitatem reddere. Quidam Petrus nomine, de civitate Cajeta, filium suum parvum Joannem, qui habebat latus sinistrum [Col. 0539C] cum manu arida per annos septem, ad famam sanctissimi Leonis cum eodem filio causa recipiendae salutis advenit. Cumque filius tumbam oscularetur, et pater lacrymaretur, divina respectus puer gratia salutem pristinam recepit gaudensque cum patre ad propria remeavit.

24. Quaedam mulier vetula, nomine Maria Marsicana, de castello Alvo, triginta annos a daemonio fuit vexata: sed secunda feria, quae est proxima Pentecostes, hora diei nona, daemonium in modum muscae evomuit. Altera autem mulier, Berta nomine, de terra S. Benedicti, eadem die et hora daemonium cum vomitu foetido evomuit: gratia sit Deo et sanctissimo Pontifici qui eam saluti restituit.

25. Quidam parvulus, qui per multa tempora caecus [Col. 0539D] fuerat, hora nona in octava Pentecostes lumen recepit: pater ejus Arnulfus vocabatur, et erat quidem de terra S. Benedicti. Quidam homo, Lodoicus nomine, de terra de Forcone, cum filio qui erat attractus genibus advenit ad tumulum beatissimi Confessoris: et dum residerent juxta tumulum, patre [Col. 0540A] orante ac flente, repente noster sanctissimus Papa contulit eis salutis dona. Ita ille, qui nunquam absque baculis incedere valuit, abjectis illis, coram omni populo qui aderat, de altare B. Petri firmiter ire currendo coepit; et laudes cum patre ei reddidit, qui eum per merita B. Leonis sanavit. In eadem die mulier quaedam, quae per multa tempora graviter fuit a daemonio vexata, advenit, quae cum oscularetur tumbam, statim per vomitum sanguinis antiquus hostis habitaculum corporis ejus deseruit, et salutem recepit. Haec autem de terra quae vocatur Camerino fuit. Puella quaedam, Laeta nomine, quae fuit attracta manu sinistra, cum matre, Dei comitante gratia, pervenit ad tumulum: et dum Sanctum tetigisset, subito manum, quam per paralysim amiserat, [Col. 0540B] recepit sanam.

26. Erat mulier quaedam in urbe Roma, quae emebat et vendebat piper et thymiama: dum quidam simplex vir a partibus Croatiae venisset, emit ab eadem muliere thymiama quod deferret ad tumulum B. Leonis Papae. Qui adtoxicatus maleficiis mulieris, dedit denarium, visumque est illi accipere multum: accepit autem nihil. Cumque perrexisset ad tumulum, prostratus in oratione surrexit, mittensque in sacculo manum ut thymiama proferret, invenit illum nihil habentem. Tunc ille coepit proclamare magnis vocibus dicens: O sancte Leo, inter Romanos haereticos voluisti manere: ego si in domum iero propriam de te plurimam blasphemiam loquar, nisi vindicer ex malefica illa muliere et iniqua. Eodem die, dum [Col. 0540C] ea mulier in porticu esset faciens negotia mala, mittens in suo sacculo manum ut piper venderet, invenit illum serpenticulis plenum, a quibus vulneratam manum produxit. Cognoscens itaque reatum suum, cucurrit ad tumulum B. Leonis, coram omni populo sua manifestans commissa. Tunc videntes omnes qui aderant manum mulieris totam vulneratam a serpentibus, timore magno perterriti stupuerunt. Mulier vero, non sufferens dolores, clamavit vocibus magnis: S. Leo, beatissime Papa, ignosce mihi iniquae et libera me a tormentis horum serpentium, quibus crudeliter crucior. Tunc ille qui emerat ab ea thymiama illud, videns hoc, dicere coepit: Dignus es, beatissime Leo, magnis honoribus, qui ad te venientes protegis, et iniquorum facta constringis: gaudeo quidem in [Col. 0540D] virtute tui triumphi: ne, quaeso, irascaris mihi indigno quia iniqua locutus fuero contra te: miserere mei. Mulier autem non cessabat clamare: S. Leo, succurre mihi, miserere, et libera me ab his tormentis quae patior: promitio enim nullo tempore pessima quae gessi negotia exercere. Haec cum lacrymis [Col. 0541A] illa dicente, et caeteris qui aderant una cum viro illo simplice pro ea orantibus, affuit divina clementia et mulierem illam a peste liberavit; quae sanitatem ad plenum recipiens, dedit illi homini tripliciter [Col. 0542A] quod prius abstulerat ei: et omnes qui hoc viderunt et audierunt benedixerunt Deum et S. Leonem famulum ejus.

Miracula patrata Beneventi

Auctor incertus

[Col. 0541]

MIRACULA BENEVENTI PATRATA partim ex Ms. Beneventano a Ferdinando Ughello in episcopis Beneventanis edita, partim ex Ms. Strozziano accepta.

Praemonitio

Ughellius, Ferdinandus

PRAEMONITIO UGHELLI.

[Col. 0541A] 27. Non praetereundum quod, Walderico Praesule, ad coelum evolavit Leo IX Pontifex Maximus: cui post obitum, cum multis claruisset miraculis, Beneventanus populus sanctissimo viro, et de ejus civitate bene merito, ejus nomine intra civitatis moenia ecclesiam aedificarunt, et quolibet anno solemni ritu ac fastu eam incolere coeperunt: cujus et causa ejusdem miracula aliquot in Beneventana regione meritis illius patrata litteris consignari fecerunt. [Col. 0542A] Quae cum in antiquissimo codice litteris Longobardicis exarata in bibliotheca Beneventana invenisset noster Coelestinus, fideliter conscripsit, mihique transmisit: ut ad augendam pietatem hoc in loco lectoribus exhiberemus. Quod libenter fecimus, cum in iis aliqua contineantur, quae ab aliis, qui Vitam sanctissimi Pontificis litteris demandarunt, omissa fuerint. Auctor anonymus est et Leonis synchronus.

HISTORIA MIRACULORUM.

[Col. 0541]

[Col. 0541B] 28. Longe divulgata fama miraculorum beatissimi Leonis, Beneventi coepta est aedificari ad ejus honorem ecclesia: ut, quem Beneventani cives vivum a Normannis carcere detentum aspexerant, jam mortuum et spatiis coelestibus perfruentem venerarentur. Interea accidit ut Nicolaus quidam de Castello Molliniana et Berardus de loco Carrara, quorum alter perdito brachio dextero, retractis poplitibus et nervis; alter vero frigus et febrim usque ad dysenteriam passus; cum uterque se deferre fecissent ad praedictam ecclesiam, quae construebatur Beneventi, illico omnium judicio desperatam recuperarunt sanitatem.

29. Rusticus quidam ex oppido Ordonum , cum annualiter votive festum B. Leonis excoleret, contigit [Col. 0541C] ut prae nimia oppressione laborum quos in agro gerebat, die Dominica, quando festa annuntiantur populo, minime ecclesiam adierat. Erat autem dies festus S. Leonis in quinta feria sequenti , quod praedicto rustico erat incognitum. Ille itaque valde mane surgens, sumpsit secum unum puerulum, quem filium unicum habebat, et securem rastrumque fossorium. Mox ut applicuit suo agro, dimisit praedictum puerulum suum ad sarcinam: ille vero fodere anxie coepit. Ex alia parte lupus ore aperto [Col. 0542B] tulit filium ejus puerulum, et fugam arripuit. Quod a longe cernens pater, currere post lupum coepit, haec clamitans: O Sancte Leo, Patrone mi, adjuva me nunc in praesenti, et redde mihi unicum filium meum. Quae vix locutus fuerat, cum ecce lupus dimisit puerum ita illaesum, ut in vestimentis nec vestigium quidem appareret dentium lupi, in ea parte qua eum lupus arripuerat. Reversus itaque rusticus ad oppidum, haec omnia narravit: sentiensque eam ipsam diem esse anniversariam in memoriam B. Leonis, novo se adstrinxit voto ad eam quotannis solemniter custodiendam. Sicque nedum Beneventi, sed per totam Apuliae oram, celeberrimum evasit Leonis nomen: Deo sic disponente ut is in eisdem locis in quibus paucis ante annis, [Col. 0542C] profligato ejus et Ecclesiae exercitu, ipse captivus detentus fuerat, postmodum, ingruente miraculorum ejus fama, iidem qui adversus eum steterant in praelio, supplices et venerabundi ejus memoriam excolerent, et magis ac magis erga sanctam Ecclesiam fideles se praestarent, ad laudem et gloriam omnipotentis Dei, cujus nomen per cuncta saecula sic benedictum. Amen. .

30. Haec sunt miracula quae Deus fieri voluit per beatissimum Leonem famulum ejus in Benevento. [Col. 0543A] Joannes quidam nomine, ex castello vocabulo Serra , contractus dolore capitis ex quadam occasione, videlicet dum in area discuteret fruges hordei, volatu unius grani ejusdem frugis in oculum caligine obsitus lumen videre non poterat; quem Dei virtus et S. Leonis Papae primum in Benevento curavit, restituto sibi lumine. Item quidam puerulus, habens brachium ad humerum stupefactis nervis spatio septem annorum, veniendo ad praefatam ecclesiam, quae construebatur Beneventi in honorem B. Leonis Papae, Dei misericordia et precibus ipsius, pristinam sanitatem recepit. Alius vero Joannes de cujusdam civitatis regione, vocabulo Vico , dum esset passus paralysin, perdidit officium linguae et brachiorum et aliorum membrorum, tribus annis, [Col. 0543B] in tantum ut nec quoquam posset, nisi reptans cum scabellis per terram, ambulare: sed in ecclesia eadem pristinam sanitatem recepit. Rursum alius Joannes, de castro nomine Celone , dum contra Dei legem percussit matrem suam, divina ultione amissis quatuor digitis pedum et duobus manuum ex morsu cancri, nervis etiam tibiarum contractis (sic ut non bene erectus, sed flexis poplitibus ambularet Beneventum), in via sanatus est.

31. Item mulier quaedam, vocabulo Uzancia ex Benevento, cujusdam Balzani clerici, forte casu e lecto cecidit: ruinae autem lapsu in tantum tibia ejus stupefacta est, ut nullo modo ambulans, in lecto tribus annis aegritudine cubaret: quae tandem cum invocaret auxilium B. Leonis, statim [sanitati] restituta [Col. 0543C] est, atque confestim ad praefatum locum, ubi ecclesia construebatur in honore ejus, perrexit, Deoque et B. Leoni gratias reddidit. Puella quoque nobilis feminae uno anno in lecto infirma cubans, ut nequaquam ingredi, vel egredi, nisi brachiis suorum supportata valeret: quae, dum repertus est sanguis ejus et deportatus cum hymnis et laudibus in ecclesia episcopii; illuc ducta et prostrata ante altare sanctae Dei Genitricis, confestim erecta est et ambulavit. Puer quidam, Dominicus nomine, ex castello Vicari , arreptus a daemonio, venit Beneventum ductus a matre; quem sic ablatum ab officio linguae ut nequaquam loqui vellet nisi nimis fustigaretur, et hoc duo vel tria verba non plus, meritum B. Leonis [Col. 0543D] ita sanus reddidit, ut recte et expedite loqueretur.

[Col. 0544A] 32. Ex territorio civitatis vocabulo S. Agathae , quae confinis est Beneventi, narratur quod adolescens, nomine Nicolaus, dum incoleret transacto mense Maii vineas cum patre et fratre, subito cecidit in terram amisso linguae officio aliorumque membrorum omnium: quod accidens pater et frater valde condolentes coeperunt flere: dehinc invento asino imposuerunt illum ibi et deduxerunt eum domum. Die vero alia usi meliori consilio, iterum in lecto illum ponentes, Beneventum duxerunt ad praenominatam ecclesiam, ubi meritis B. Leonis redditus est perfectae sanitati, in tantum ut qui mutus venerat et alienis delatus humeris, Dei loquens magnalia sanus et laetus veloci gressu suis pedibus ad propria remearet, castellum videlicet unde venerat, Torrelicosi [Col. 0544B] vocabulo. Femina quaedam ex regione Murronis civitatis pluribus a daemonibus vexata, audiens rumorem miraculorum B. Leonis, assumpsit spem (quae non frustrata est) quod si ad jam praefatam basilicam veniret, a daemone illo curaretur: quod et fecit; quae dum staret [ante altare], daemonium quod decipere illam erat solitum, instar corvi ab humeris ejus avolavit, et nusquam amplius eam vexavit: [sic] Dei favente gratia et intercessione B. Leonis, curata est a daemone.

33. Quidam oriundus ex civitate Confinia nomine, audita fama signorum ejus, venit cum aliis ejusdem loci Beneventum; et per intercessionem B. Leonis Papae sanitatem quam amiserat consecutus est. Quidam [contractus brachio], cum per dies [Col. 0544C] sex in praefata ecclesia degeret, somno opprimitur: sed a turba hominum coactus est fugere et vigilare. Qui bene vigilans surrexit, opemque divinam sibi attributam sensit: coepit enim extendere brachium. quod contractis nervis ad collum ligatum habuerat, et hac illacque volvere, et quae solitus erat, expedite cum eo agere. Quod cum viderent qui aderant, omnipotenti Deo et S. Leoni benedixerunt. Rursus unus adolescens et duae puellae in festivitate B. Augustini sanitatem ibi consecutae sunt: quorum una puella ex civitate Monopoli erat, altera vero ex Frequentina civitate: adolescens vero ex finibus Apuliae, iste autem et puella quae Frequentina oriunda fuerat, per quinque annos oculorum lumina amiserunt: sed largiente [Col. 0544D] Dei misericordia et intercessione B. Leonis, [Col. 0545A] ambo eodem die coeperunt videre sic ut nunquam melius: illa autem quae ex Monopoli erat, unum latus totum habens perditum, similiter consecuta est sanitatem per merita B. Leonis Papae. Ad quod spectaculum tota civitas Beneventus confluxit, horumque trium miraculorum testis exstitit, dum in laudem Dei hymnos et gratiarum actiones altis vocibus personuit.

34. Quaedam mulier, de finibus Beneventi, habens unicam filiam, quae ab infantia manuum et pedum officio carens nullo modo, contractis omnibus nervis, vel ambulare poterat vel opus manibus operari: haec cum audisset famam miraculorum quae in praefata ecclesia Christus per suum servum Leonem sanctissimum dignatus est operari, a sua matre super asellum [Col. 0545B] posita, deportata est ibi. Cumque per sex dies perseveraret ibidem jacens, et, plurimis sanitati restitutis, ipsa nihil boni consequeretur, dixit matri suae: Mater, quoniam nostra peccata merita Sancti superant, celeriter eamus hinc: indignae enim sumus consequi sanitatem ab illo. Quam mox ejus genitrix asello imposuit, et ad propriam domum ire coeperunt. [Col. 0546A] Vere pius Dominus petentes se nunquam repellit et suos Sanctos omnibus glorificat modis. Nam cum prolongasset ab ecclesia quasi stadiis quinque, matre paululum remorante, cum asellum in quo sedebat ipsa vellet pausare, vehiculum, quod brachium sustentabat cum manu ejus, in terram cecidit: statimque oblita suae infirmitatis, quasi sanus vir, post baculum in terram se dedit, ut eum aufferret rursum et resideret asellum. Sed dum pedes ejus terram tetigissent, virtutem Christi sensit super se in tantum evenisse, ut veniens ejus genitrix reperiret eam totam sanissimam, juxta asellum expeditis pedibus ac toto corpore stantem, et voce clara coelestem medicum collaudantem. Quae mox ad ecclesiam S. Leonis Papae, ex qua egressae fuerant, revertentes [Col. 0546B] palam sibi obviantibus Domini annuntiaverunt virtutem, ibique Christi et S. Leoni gratias et laudes egerunt; admirante populo et collaudante ipsius Christi gratiam et gloriam et virtutem: qui ut voluerit, suos ubique ita glorificat Sanctos, ut et hominum semper laudes consequi mereantur, et cum illo sine fine in coelo inter Angelos glorientur. Amen.

MIRACULO DUO. A Desiderio abbate Casinensi, dein Victore papa III, descripta.

[Col. 0545]

[Col. 0545B] 35. Post obitum beatissimi Pontificis Leonis multa et magna ad ejus tumulum, aliisque in locis, per eum Domino tribuente claruere miracula. E quibus omissis caeteris, duo tantum aedificationis gratia [Col. 0545C] subnectam, sicut a veridicis viris nobis relata sunt. Victor Papa , qui in regimine Sacerdotali ei successerat, audita fama miraculorum ejus, quod per eum Dominus talia operaretur, fidem non accommodabat. Sed quia, ut ait Apostolus, «Linguae in signum sunt non fidelibus, sed infidelibus (I Cor. XIII) ,» omnipotens Dominus experimento eum docere voluit quae audita a pluribus minime credere volebat.

36. Curiensis quidam Episcopus, cujus nomen e memoria excidit , cum supra memorato Pontifice Victore a Germania veniens, ejus in obsequio Romae morabatur. Hic puerum ab utero matris mutum habebat, quem pro mercede animae suae pascens ac vestiens, quocumque ibat, secum ducere consueverat, in cujus vacuo ore nec indicium quidem [Col. 0545D] linguae inesse videbatur. Qui etiam episcopus, ex mirabilibus ad B. Leonis tumulum, similiter ut Papa, incredulum animum gerebat. Cum igitur quadam die ad sedem sui episcopatus, jam accepta licentia, reverti decrevisset, ecclesiam B. Petri apostoli orationis gratia ingressus, postquam B. Petro se intentius commendavit suis cum clientibus, [Col. 0546B] equis ascensis, puero in eadem ecclesia oblito, festinus viam quae eum ad suam ducebat patriam, egressus Urbe gradiebatur. Cum itaque longiuscule adhuc esset ab Urbe profectus, repente ei in memoriam [Col. 0546C] rediit quod mutum puerum in ecclesia B. Petri reliquisset. Qui mox substitit, ac famulos suos, a quibus puer reduci deberet, quosdam remisit. Igitur cum illi apostolorum Principis basilicam essent egressi, conspiciunt puerum ante tumulum B. Leonis stantem, atque cum his qui circumstabant loquentem. Illis itaque mirantibus, et qualiter hoc sibi evenisset quaerentibus, puer inquit: Postquam dominus meus, hac in ecclesia me relinquens, discessit, huc ad sepulcrum B. Leonis me contuli; si forte omnipotens Dominus officium, quo carebam, vocis meritis ejus mihi restituere dignaretur. Nec sum meo, quod corde poscebam, voto fraudatus: sed mox ut ante ejus venerandam memoriam lacrymans [Col. 0546D] aliquantulum prostratus jacui, illico recepta voce loquens, ut ipsi videtis, surrexi. Ab illa utique die, quod mirabilius est, coepit in ore ejus lingua, quae defuerat, paulatim crescere, ita ut intra paucos dies pleno ore linguam perfecte reciperet; et verba sine impedimento sonaret. Denique qui missi fuerant, curaverunt puerum ad Episcopum ducere, et quem tacentem reliquerat, B. Leonis suffragantibus [Col. 0547A] meritis ei loquentem adducunt. Regressus igitur episcopus Romanum Pontificem adiit: et quod omnipotens Dominus per B. Leonem operari dignatus fuisset, ostendit. Ex tunc coeperunt ipsi ejus veneranda merita cunctis praedicare, qui aliis antea referentibus non patiebantur audire.

37. Illustris vir Maximus, Romanae urbis civis, nuper retulit mihi de eodem venerabili Praesule quae narro. Bernardus quidam pessimae mentis miles exstitit, qui Apostolicae Sedi contrarium se in omnibus, quibus potuit, modis exhibebat. Sed in bello, quod a vicinis circa Urbem manentibus, conjurantibus cum Cadalao Parmensi episcopo, qui tunc Apostolicam Sedem invadere tentabat, cum militibus qui Romanam Ecclesiam defendebant, [Col. 0547B] commissum est, justo Dei judicio confossus interiit. Hic igitur, audita fama miraculorum quae omnipotens Deus meritis B. Leonis fidelibus populis exhibebat, non solum non credebat, verum etiam [Col. 0548A] ore sacrilego deridebat et blasphemabat. Cum denique quadam die in conventu appareret populi, et sermo inter eos de signis et virtutibus B. Leonis exortus esset, coepit ridere dicens: Si Sanctus est, ut dicis, contrahat mihi digitum meum. Cumque compesceretur ab iis qui astabant, ne de sancto viro talia loqueretur, dimisso conventu, discessit. Cum ecce forte canis, qui eum sequebatur, suem in platea inventum invasit. Ille vero, ne porcus discerperetur, festine cucurrit, et injecta manu canem tenere voluit: sed mox porcus hianti ore digitum ejus momordit, sicque ab illa die omni tempore quo vixit digitum contractum habens, nullatenus eum extendere potuit. Unde factum est ut qui Dei famulum irridere praesumpserat, ipse [Col. 0548B] contracto digito omnibus derisuri haberetur. Haec de tanto Patre B. Leone dicta sufficiant, quia ad aliorum narranda gesta properamus.

Notitia in S. Leonem

Sammarthanus, Dionysius

[Col. 0547]

IN S. LEONEM NOTITIA EX GALLIA CHRIST. (Tom. XIII, pag. 985.)

[Col. 0547C] Pater Brunonis Hugo consobrinus erat Conradi imperatoris, cognomento Salici; mater ejus Heilewidis, seu Helvidis, nobilitate non impar; pietate haud dissimiles, qui amplissimum patrimonium condendis monasteriis egenisque sublevandis impenderunt, exemplo majorum suorum. Hi ex praediis suis tria instituerunt coenobia, scilicet Hissae in honorem sancti Martini, prope Sareburgum, pro sanctimonialibus; aliud virorum, sub titulo sancti Cyriaci martyris, apud Attorfium; alterum quoque puellarum, sub titulo sanctae Crucis, puta Woffenheimium in Alsatia prope Engesheimium castrum suum, cujus in gratiam ipse Bruno, ad summi pontificatus apicem elatus, bullam indulsit. Fratri vel sorori Brunonis tribuitur fundatio prioratus sancti Quirini in [Col. 0547D] Alsatia, quem Joannes de Bayone a Ludovico, Brunonis avo materno, vult fuisse conditum. Quam maxime nobili huic familiae debet Lutiense coenobium dioecesis Vesontionensis, ut legitur in Vita ipsius Brunonis sub nomine Leonis IX papae scripta a Viperto, qui sic loquitur: «Pater Brunonis, natione Teutonicus imperatoris Conradi consobrinus; quorum patres et avi, abjecta omni superbia generis, monasticum habitum tota cordis contritione sumpserunt, laudabilique per omnia fine decesserunt . . . quin etiam Sutrense coenobium patrimoniis suis ampliarunt.»

[Col. 0548C] Ortus est Bruno in castello Alsatiae, quod dicitur Engenesheim, toto corpore crucis signis insignito, XI Kalend. Julii an. 1002. Cum quintum attigisset annum, Bertoldo Tullensi episcopo educandus et litteris informandus a pia genitrice Helvide, quae eum ipsa lactaverat, traditus est. Qua in schola duos habuit collegas propinquos suos, natu majores, Adalberones nuncupatos, quorum alter, Theodorici ducis filius, immaturo fato functus est; alter, Hezelonis ducis germanus, magister nepotuli sui Brunonis exstitit. Cum uterque in humanioribus litteris et philosophia claruissent, jurisprudentiae studio sese addixerunt. Quadam autem nocte dum Bruno in castro Engesheimensi apud parentes suos, quos inviserat, in cubili soporaretur, venenosa rana conquievit [Col. 0548D] super vultum ejus, venenumque in sanguinem infudit. Malum ita accrevit, ut jam nulla sanitatis spes remaneret. Forte, dum nocte Bruno vigilaret, conspicere credidit S. Benedictum, crucem manu gestantem, qua hic sanctus venenum dissipavit. Monasticen in suburbano S. Apri monasterio ex eo tempore creditur amplexus fuisse. Equidem morti proximus haec de se dixisse traditur: «Cellam, quam monachus incolui, in spatiosissima palatia jam dudum vidi conversam.» Vipertus in ipsius Vita alludens ad caput 7 regulae S. Benedicti, haec ait: «Non immemor sui prioris propositi quo malebat jugiter, [Col. 0549A] omni humilitate, vilitate et extremitate contentus, Christo famulari.» Accedit quod idem Bruno in charta de instauratione monasterii S. Apri, «in quo, inquit, ante episcopatum nostram Societatem collocavi, in episcopatu autem positus, quibus potui ampliavi.» Bertoldo e vivis exempto, Tulli stetit apud Herimannum ejus successorem, idem quod ejus antecessori exhibens obsequium, curamque adhibuit ut vita communis et canonica in claustro S. Stephani instituta vigeret. Exinde missus in aulam a parentibus, Conradi imperatoris promeruit gratiam, quem in Italiam adeuntem ad subjiciendum Mediolanum, quod rebellaverat, comitatus est, secum ducens copias quas Tullensis Ecclesia imperatori in bellicis expeditionibus suppeditare tenebatur. Hanc provinciam [Col. 0549B] ab Herimanno episcopo infirmitatibus gravato rogatus accepit, riteque complevit.

Inter haec mortuus est Herimannus anno 1026 Kalendis Aprilis, et in ejus locum suffectus est Bruno absens a clero et populo, qui, litteris ad Conradum regem in Italia versantem, et ad Brunonem ipsum, qui in comitatu ejus erat, missis per Notbertum monachum atque Liethardum canonicum, Brunonem sibi episcopum dari vehementer expetierunt, virum apprime nobilem ac strenuum, qui Tullenses a frequentibus vicinorum insultibus protegere valeret. Petitioni eorum primum restitit Conradus, quippe qui eum ad ampliores honores destinabat. At Bruno censu inopem Ecclesiam locupletiori praeferens, electioni assensit et regem ipsum [Col. 0549C] ad Tullensium vota inclinavit, effecitque ut non a Romano pontifice, ut rex exoptabat, sed a metropolitano suo consecraretur. Mox itaque ex Italia non sine insidiantium periculo Insubrium in patriam reversus, Tullum accessit, ubi die Dominicae Ascensionis sommo omnium gaudio susceptus, a consobrino suo Theoderico Metensi praesule in sede pontificali collocatur. Jam vero cum a Poppone Trevirensi metropolitano ordinandus esset, ab eoque exigeretur ut nihil absque ejus consilio in episcopatu ageret, acquiescere noluit; ob idque dilata ipsius consecratio est in sequentem annum, quo reversus ex Italia Conradus utrumque Wormatiam accersivit, atque ordinandum ad id solum astrinxit, ut in ecclesiasticis negotiis, majoris scilicet momenti, metropolitani [Col. 0549D] consilio uteretur. Hoc pacto Bruno V Idus Septembris cum summa omnium gratulatione ordinatur. Post consecrationem studium suum mox convertit ad propagandam religionem monasticam quae in omnibus dioecesis suae praeterquam S. Apri monasteriis valde interfuerat, maxime in sancti Mansueti et in Mediano monasterio, ubi locorum abbates, posthabito animarum sibi commissarum studio, in solo exteriorum dominatu se constitutos putabant. Hos in ipso suae electionis exordio loco movit, et venerabili Widrico, qui praepositi munus apud S. Aprum gerebat, utrumque monasterium commisit. Illum etiam monasterio S. Apri praefecit abbatem ad preces [Col. 0550A] Willelmi Divionensis abbatis, coenobii ejusdem reformatoris, cujus sancta fama cis mare per cunctos fines orbis tunc memorabilis erat, atque pro labentis monasterii refectione eidem Widrico triginta librarum subsidium mirabiliter impendit. Privilegium in hujus monasterii gratiam ab imperatore Conrado assecutus est anno 1033. Ecclesias de Solini monte et Wolferci-Curte in plenaria synodo habita III Id. Octobris 1036 indulsit ad praefati Widrici preces monachis S. Benigni Divionensis. Eodem anno tradidit S. Mansueto ecclesiam de Gossani-Curte et altare Bertiliaci, quae reliquerat Stephanus canonicus, cum ad Cluniacenses monachatum suscepturus abiit; sequenti anno Dodoni abbati S. Mansueti praebuit ecclesiam Paterniaci villae super Mosam fluvium. Praeterea in Portu Suavis [Col. 0550B] parthenone, quem Herimannus antecessor inchoaverat, aedificia perfecit, ibique devotam sanctimonialium constituit congregationem, quibus nobilis generis vitaeque laudabilis abbatissam praeposuit, Berzennam nomine: cujus assidua sollicitudine divini fervor servitii ibidem maxime crevisse traditur. Circa id tempus judicium tulit in gratiam Raingardis viduae. Eximiae staturae tantam comitatem et prudentiam jungebat, ut omnium venerationem et existimationem sibi colligeret. Summopere laudatur ex ingenti in pauperes munificentia, atque etiam ex pietate ac fide, quae tam viva fuit, ut nunquam sacrificium offerret, quin prius lacrymarum copiam effudisset. Musices arte peritus, laudes plurimorum sanctorum ab Humberto cardinali metrice compositas [Col. 0550C] modulatione exornavit. Propter industriam in tractandis rebus, a Conrado imperatore ad Robertum Franciae regem missus est legatus, et inter eos firmam solidamque constituit pacem. Odonem Campaniae comitem, qui ad obsidendam urbem Tullensem accesserat, repulit ac coegit ad solvendum obsidionem, opera ferente Conrado rege, penes quem mansit regnum Austrasiae, a Rodulpho III, Burgundiae Transjuranae [rege?] antea possessum, quod Campaniae comes invadere nitebatur. Non ita multo post in lethalem morbum Bruno incidisse traditur, ex quo S. Basilii meritis, ad cujus altare deferri voluit, habito ita convaluit, ut qui alieno portatus auxilio fuerat, inde propriis viribus alacris domum redierit. Eodem circiter tempore piam matrem Helvidem sancte [Col. 0550D] defunctam perdidit. Haec morti proxima, adstante Regelwide Woffenheimi abbatissa, maritum suum enixe rogavit ut ipsam absque ulla pompa sepeliri curaret et quidquid ornamenti ad ipsius sepulturam expendere forte vellet, in usus pauperum erogare non gravaretur. Mos hic Brunoni fuit, ut uno quoque anno apostolorum limina visitaret: forte dum in comitatu quingentum hominum hanc ageret peregrinationem, omnis turba pestilentia correpta est, quam sanctus praesul ex vino, in quod sacras immerserat reliquias, sanavit. Coenobii cujusdam, quod Golterus de Daguliaco ex consensu conjugis suae Adilae in juris sui praedio condidit, ratam habuit [Col. 0551A] fundationem an. 1043. Hoenburgense monasterium in honorem B. Mariae dedicasse dicitur ad annum 1045.

Jam vero Tullensem episcopatum Bruno viginti duobus abhinc annis obtinebat, cum una voce praelatorum et optimatum in Wormatiensi conventu, ab Henrico III imperatore celebrato, in summum pontificem, mortuo Damaso II, electus est; cui electioni nequaquam acquiescere voluit, nisi clerus et populus Romanus eam probasset. Facta est igitur haec electio an. 1048, paulo ante festum Natalis Domini, quod ille in sua Tullensi Ecclesia celebravit. Dehinc assumpto peregrini habitu, tertio post festum die Romam in plurimorum praelatorum comitatu contendit. Romae probata ejus electione Dominica prima [Col. 0551B] Quadragesimae pridie Idus Februarii 1049, apostolicae cathedrae appositus est, Leo dictus ejus nominis IX. In pontificatu nomen ac titulum episcopi Tullensis primis duobus annis retinuit. Eodem anno in Galliam iter aggressus, concilium Ticini habuit infra octavam Pentecostes, post quod in Saxoniam convenit imperatorem. Unde ambo Coloniam profecti, illic festum SS. apostolorum Petri et Pauli celebrarunt. Suam vero dilectam Tullensem Ecclesiam invisere Leo non est cunctatus, ubi solemnitatem exaltationis S. Crucis exegit. Tunc ad Hermanni sancti Remigii Remensis abbatis preces, Remos accedens 29 Septembris, in festo S. Michaelis, translationem egit corporis S. Remigii, ecclesiam dedicavit, et concilium inchoavit 3 die Octobris. [Col. 0551C] Romam redux, in synodo habita anno 1050, mense Maio, Gerardum Tullensem episcopum in sanctorum [Col. 0552A] numerum retulit, festumque ejus jussit celebrari VIII Kal. Maii; imo et corpus ipsius Tullum denuo reversus e terra levavit mense Octobri anni ejusdem. In sequenti vero, dum Romae versaretur, episcopatum Tullensem, quem huc usque retinuerat, Udoni primicerio tradidit, bullamque pro bonorum ac privilegiorum confirmatione indulsit. In Germaniam constituendae pacis gratia inter Henricum imperatorem et Andraeam Hungariae regem regressus an. 1052, Andraeam omni compositioni obsistentem ecclesiasticis subjecit censuris. Priusquam e Germania discederet, ab imperatore validum obtinuit exercitum ad debellandos Normannos. Unde cum hisce copiis Alpes trajiciens, per dies Quadragesimae an. 1053 Romam pervenit. Castris utrinque in Appuliam [Col. 0552B] promotis, VIII Kal. Julii fortiter ab utraque parte pugnatum fuit, sed Normanni fuere victores. Leo ex praelio in castellum se recepit, moxque acriter obsessus est et captus. Normannis tamen reddita, quam ademerat, sacra communione, IX Kalend. Augusti incolumis ab Huncfrido Normannorum duce Beneventum deductus, ibi aliquantum temporis detentus est usque ad paschale tempus anni insequentis, quo Romam adire permissus, feliciter diem clausit XIII Kal. Maii, miraculis ante et post obitum editis clarus. Obiit quinquagenarius, sexto pontificatus anno: sepultus ad altare S. Gregorii in basilica Vaticana. Libros de rebus ab eo gestis duos scripsit Wibertus Tullensis archidiaconus ejus familiaris, quos Bollandiani ediderunt tom. II Aprilis ad diem [Col. 0552C] 19 ejusdem mensis.

Notitia altera

Mansi, Joannes Dominicus

[Col. 0551]

NOTITIA ALTERA. (Apud Mansi, Conciliorum ampl. Collect., tom. XIX, col. 633.)

[Col. 0551C] Leo, qui hujus nominis vulgo IX appellatur, ex comite Dagspurgensi, episcopo Tullensi in Leucis, cui nomen Bruno fuerat, maximo bono totius Ecclesiae catholicae creatus est pontifex Idibus Februarii, [Col. 0551D] anno 1019, tempore Henrici imperatoris H. Cardinales per legationem ab imperatore petiverunt suo nomine eligi et praesentari aliquem idoneum qui Benedictum jam tertium sedem apostolicam violenter invadentem ejicere posset. Delegit imperator Brunonem ex nobili Francorum prosapia oriundum, Tullensium episcopum, eumque purpura pontificali indutum a se dimisit, ut coram coetu cardinalium se eligendum praesentem sisteret. «Cum per Gallias iter ageret, inquit Otto Frisingensis, contigit eum Cluniacum venire, ubi forte tunc praefatus Hildebrandus, prioratus, ut dicitur, obedientiam administrabat. Is vero Leonem adiens, aemulatione Dei plenus, constanter eum de incoepto redarguit, illicitum esse inquiens per manum laicalem summum [Col. 0552C] pontificem ad gubernationem totius Ecclesiae violenter introire. Verum si suis se credere velit consiliis, utrumque, et quod majestas imperialis in ipso non [Col. 0552D] exacerbetur, quodque libertas Ecclesiae in electione renovetur, se pollicetur effecturum. Inclinatus ille ad monitum ejus purpuram deponit, peregrinique habitum assumens, et ducens secum Hildebrandum, iter carpit. Igitur ad Urbem usque venientes consilio Hildebrandi a clero et populo Bruno in summum pontificem eligitur.» Ita Leo, sicut illi more apostolico praecedentibus prophetiis et visionibus ante quinquennium divinitus revelatum fuerat, legitime electus est Romanae Ecclesiae pontifex optimus, meritis valde insignis, et ob vitam quam ducebat angelicam, angelorum consortio dignissimus. De quo hoc memorabile refert Sigebertus, quod cum ex Galliis Romam tenderet, audiverit voces angelorum cantantium: Dicit Dominus: Ego cogito cogitationes pacis et non afflictionis (Jer. XXIX) . Unde factum esse [Col. 0553A] credo quod simul ac consecrationem pontificiam Romae accepisset, nihil ibi moratus, Sipontum in Apulia ad visitandam ecclesiam Sancti Michaelis in rupe Gargana sitam, et ad promerenda apud Deum suffragia sanctorum angelorum, celeberrimam ejus temporis peregrinationem accurrerit. Ex hac peregrinatione reversus, monasterium Cassinense ingressus, peracto ibidem missae sacrificio, pro honoribus sibi exhibitis gratias egit, et monasterium simul et abbatem multis privilegiis donavit. Tullensis Ecclesiae tantus amator exstitit, ut titulum priorem Tullensis episcopatus relinquere non voluerit. Patrimonium suum impendit in erectionem monasterii Sanctae Crucis, illudque amplissimis redditibus locupletavit. Rebus Ecclesiae in Italia compositis, venit in Germaniam, [Col. 0553B] habitisque ibidem conciliis pluribus, quoad mores eamdem reformavit. Cumque ex Galliis in Italiam se conferret, ex Lotharingia secum duxit Humbertum, virum omni virtute et doctrina excellentissimum, cumque ad praedicandum Siculis verbum Dei archiepiscopum ordinavit, ex quo postea sanctae Romanae Ecclesiae factus est cardinalis. Donatione abbatis monasterii Sancti Remigii in Gallia susceperat ligneum scyphum benedictionis causa oblatum, quem pro amore tanti pontificis valde observabat; qui cum de manu ferentis ministri casu decidisset, et fractus fuisset, valde contristatus eam ob rem pontifex, jussit sibi fragmenta offerri praemissaque oratione, altera pars alteri adjuncta fuit. Presbyterum quemdam, qui per cancellarium sedis apostolicae, data [Col. 0553C] pecunia corruptum, litteras absolutionis furtim obtinere studuerat, redditis illi cum imprecatione apostolica muneribus dementavit. «Quandiu Romae remoratus est, inquit Leo Ostiensis, omni tempore tribus per hebdomadam diebus a Lateranensi ecclesia usque ad Sanctum Petrum privato habitu, nudisque pedibus, cum duobus aut tribus clericis noctu psallendo et orando pergebat.» Decimam partem oblationum, quas praedecessores in suum usum convertere consueverant, ipse utilitati basilicae principis apostolorum cessit. Suenonum Danorum regem, cognomento Magnum, trium regnorum dominum, coegit dimittere uxorem quam duxerat consobrinam. Ad componendas dissensiones inter imperatorem et Andream Hungariae, Roma evocatus venit in Germaniam; [Col. 0553D] sed delusus a rege Hungariae nihil effecit. Adversus Nortmannos auxilium imperatoris petiit et impetravit. Cum Wormatiae una cum imperatore natalem Redemptoris celebraret, postero die, propter inobedientem diaconum auctoritate apostolica suspensum, ipsi cum Luitpoldo Moguntino orta fuit illa [Col. 0554A] controversia, quam abbas Urspergensis refert; et de ea pro suo odio quod schismaticus in Romanos pontifices conceperat, male judicavit. Eodem tempore in Germania existens, abbatiam Fuldensem, et Bambergam sedi apostolicae antehac donatam, pro Benevento aliisve civitatibus et juribus in Italia ab imperatore acceptis, permutavit. Cum Nortmannis infelici praelio pugnavit: fugato enim toto exercitu, Teutonicorum militum alii caesi, alii capti fuerunt; imo ipse pontifex in Nortmannorum manus ac potestatem venit, non sine vincentium Nortmannorum dolore et poenitentia. Unde factum quod eidem, quanquam victus esset, ob reverentiam apostolici culminis, in omnibus tanquam victori morem gererent, ipsumque cum suis omnibus, prout petierat, [Col. 0554B] relaxarent et honorifice in locum quem vellet tutum deducerent. Petrus Damiani, in epistola ad Firminum episcopum, adversus Leonem bella tractantem et militaribus copiis se miscentem scripsit; eumque hac de re, quasi rem malam et ecclesiastico ordini inconvenientem egerit, reprehendit et suggillat. Sed cum hac de re aliter universa sentiat Ecclesia, ignoscendum est moerenti eremitae qui Germanorum et Gallorum loricatos et galeatos episcopos perstringens, stylum nimis laxavit, et, ut in hujusmodi affectibus frequenter accidere solet, metam redargutionis excessit. Petrus patriarcha Antiochenus sapiens quae sunt catholicae fidei, simul ac creatus est patriarcha, more majorum, catholicae et apostolicae Ecclesiae communionem per epistolam una cum [Col. 0554C] fidei professione ad Leonem missam expetivit; et, ut ex reddita Leonis epistola constat, impetravit. Post acceptam et refutatam impiam Michaelis Constantinopolitani patriarchae epistolam, pro pace inter Latinos et Graecos concilianda, et pro bello adversus Nortmannos conficiendo, legationem misit Constantinopolim ad Constantinum Monomachum imperatorem. Fungebantur legatione Humbertus episcopus Silvae Candidae, Fridericus archidiaconus cancellarius, cardinales, et Petrus episcopus Amalphitanus. Rerum ab ipsis Constantinopoli gestarum commemoratio brevis et succincta exstat apud Baronium. Antequam a legatione reverterentur, Beneventi infirmatus in comitatu Gunfridi Nortmanni olim hostis sui, Romam delatus, sancte et pie [Col. 0554D] obdormivit in Domino XIV Kalendas Maii, postquam sedisset annos 5, menses 2 et dies 8. Sepultus in basilica sancti Petri, juxta sepulcrum sancti Gregorii, miraculis celeberrimis claruit. Cessavit episcopatus menses undecim et dies viginti quatuor.

De schismate Graecorum

Auctor incertus

[Col. 0555]

DE SCHISMATE GRAECORUM PER MICHAELEM CERULARIUM IN ROMANAM ECCLESIAM EXCITATO Et de eorum objectis in Latinos. (Mabill. Acta SS. ord. S. Bened., Saeculi VI parte II, Praef., pag. III.)

[Col. 0555A] 1. Jam anni fere ducenti a schismate Photiano effluxerant, cum necdum bene obducta cicatrice, aliud non minus perniciosum, et hactenus insanabile exortum est. Post mortem quippe Alexii patriarchae Constantinopolitani, quae anno millesimo quadragesimo quarto, mense Februario accidit, subrogatus est in ejus locum Michael, cognomento Cerularius, qui a Joanne germano Michaelis imperatoris in exsilium actus fuerat ob tyrannidem affectatam, testante Joanne Curopalata. Hinc neophytus ad patriarchale evectus fastigium, Alexandrino et Antiocheno patriarchis suas praerogativas detrahere conatus, demum in Romanum pontificem, totamque Latinam Ecclesiam se convertit, specie quidem ut cum Romano pontifice et Latina Ecclesia communionem [Col. 0555B] sarciret, sed re ipsa ut causas utrique conviciandi quaereret ac praetexeret. Tunc Romanae Ecclesiae praeerat Leo IX, Damaso secundo suffectus anno millesimo quadragesimo nono, quo tempore Graeci in Apulia contra imperatorem rebellaverant. Hac occasione Cerularius litteras scripsit ad Leonem papam, cum multa, ut ipse aiebat, humilitate: «tum ut Leo cum Graecis eadem sentiret, removeretque scandala quae de Latinis circumferebantur circa orthodoxam fidem, tum ut ipsum sibi benevolum redderet, quo per eum Francorum auxilium contra Graecos rebelles imperatori procuraret.» Eodem tempore Petrus patriarcha novus ecclesiae Antiochenae, quae, uti et Alexandrina, quamdam semper communionem cum Latinis retinuerat, litteras cum fidei [Col. 0555C] catholicae professione misit ad Leonem pontificem, qui ejus promotionem laudavit confirmavitque. Non tulit hanc Petri Antiocheni moderationem Cerularius, magnopere improbans quod Romanum pontificem in sacris diptychis commemoraret. Quin etiam, adjunctis sibi Leone Acridano archiepiscopo Bulgarorum, et Niceta Pectorato, variis scriptis Leonem papam et Latinam Ecclesiam exagitavit. Respondit ad Cerularii litteras Petrus Antiochenus ea qua praeditus erat moderatione, et objectiones in Latinos ab eo factas partim insuper habuit. «Et alia quidem, inquit, visa sunt detestanda, qualis est particulae Filioque adjectio ad sanctum Symbolum, alia vero sanabilia; quaedam denique digna quae dissimulentur. Ubi autem nec circa Deum nec circa [Col. 0555D] fidem periculum est, propendendum semper ad pacem [Col. 0556A] et fratrum amorem. Denique multa itidem apud orientales tolerari, quae post multum laboris ac studii non potuerint exscindi. Quod si eorum, inquit, qui sub nobis degunt, superiores evadere non valemus, quo pacto illam gentem superbam altaeque cervicis a suis consuetudinibus revocare poterimus? Caeterum non facile aures praebendas inanibus calumniis, nec suspicionibus temere habendam fidem.» Demum epistolam ita concludit: «Atque hoc divinam tuam beatitudinem admittere exhortor: ne, dum omnia requirimus, omnia amittamus.» Haec epistola scripta est post mortem Leonis papae, quae anno 1054 accidit, cujus successori scribendum monet Petrus, ut objecta vel neget vel excuset.

2. Verum Leo papa, urgenti malo praesens remedium [Col. 0556B] adhibiturus, legatos cum litteris direxerat ad Constantinum Monomachum imperatorem, scilicet Humbertum cardinalem et episcopum, Petrum Amalphitanum archiepiscopum, et Fridericum sanctae Romanae Ecclesiae cancellarium; qui, visitato primum Casinensi monasterio, ut suae legationis successum Deo commendarent, in urbem regiam profecti sunt. Hos benigne et honorifice excepit imperator, contra quam Cerularius, quem legati in errore obfirmatum anathemate perculerunt. Humbertus primum Mediani monasterii in Tullensi dioecesi monachus, indeque Romam profectus cum Brunone electo pontifice, atque ab eo creatus cardinalis et episcopus Silvae Candidae seu Sanctae Rufinae, praecipuas hoc in negotio partes habuit, isque unus voce [Col. 0556C] ac scriptis, quae exstant, Cerularii objecta et errores refutavit, et Nicetam Pectoratum ad resipiscentiam adduxit. Petrus Amalphitanus archiepiscopus a Cerulario frustra culpatur, tanquam ob facinora e sede sua pulsus, quem piae memoriae virum vocat Petrus Damiani ; unde redarguans putidum impostorem Bennonem, qui eum ob malas, ut ipse nugatur, artes infamare conatur, ut Gregorio VII ejus discipulo labem adspergat. Tertius e Legatis Fridericus, Godefridi Tusciae ducis frater, Leonis papae et Henrici imperatoris propinquus erat, postea Casinensis monachus et abbas, dein cardinalis, ac demum summus pontifex ad breve tempus sub nomine Stephani X.

[Col. 0556D] 3. Objectionum capita quae Cerularius Latinis exprobrabat, partim eadem, partim alia erant ab [Col. 0557A] iis quae Photius saeculo nono jam opposuerat. Haec in summa refert Cerularius in epistola ad Petrum Antiochenum: «Nimirum quod Latini particulam Filioque Symbolo adjecissent; quod azymo pane in sacrificio utantur; quod feria quarta carnem, parasceve caseum et ova edant, sabbato jejunent, suffocata et polluta comedant; quod monachi adipe suillo utantur, eorumque infirmi carnibus vescantur; ad haec, quod sacerdotum nuptias prohibeant Latini; et in Missa tempore communionis unus ministrantium azyma comedat, et reliquos salutet; quod annulos in manibus episcopi gerant ut sponsi; insuper, quod baptismum unica mersione peragant; denique, quod omnes barbam radant.» Quid ad haec responderit Humbertus, singillatim exponere otiosum fuerit. [Col. 0557B] Illud unum observare licet, quod negat Latinos suffocato et sanguine ad id tempus usos fuisse. Pressius objecta ipsa refellit in multis Petrus Antiochenus in epistola ad Cerularium; excusatque Latinos quod barbam radant, et quod episcopi annulos gerant. «Quod autem polluta manducent ipsi Latini, eorumque monachi edant carnem et adipem porcinum, illa quoque invenies, inquit, modo indagaveris, apud quosdam e nostris fieri,» quod Magni Basilii testimonio probat, et exemplo sancti Pachomii, quem in suo sancto monasterio sues e micis ac mensae reliquiis pavisse dicit: «Quibus mactatis, carnem quidem hospitibus in cibum praebebat, interanea vero ac extremitates pedum capitisque senibus monachis et infirmis apponebat. Egregium vero [Col. 0557C] scilicet ac suave obsonium, inquit, lentem et fabam, defectu boni olei, cum adipe suillo coctas comedere!» Ex illa nihilominus Cerularii objectione in monachos, quod carnibus infirmi vescerentur ex regulae sancti Benedicti indulgentia, occasionem forte sumpsit sanctus Bruno Cartusianorum auctor, ut carnium esum suis, etiam infirmis, interdixerit; tametsi in statutis Guigonis non fiat diserta illius abstinentiae mentio cap. 38, ubi propter solos infirmos emendorum piscium facultas conceditur. At in prima parte compilationis statutorum antiquorum saeculo XIII factae, esus carnium, cui Ordo renuntiavit, nulli infirmorum, ne quidem leprosis, conceditur cap. 44; qualem abstinentiam venerabilis Stephanus, Grandimontensis ordinis auctor, suis etiam [Col. 0557D] discipulis disertis verbis interdicit in regulae suae cap. 57. Quod vero nonnulli Graecorum Latinis objiciebant, quasi honorem sacris reliquiis et imaginibus detraherent, id falsum revincit Petrus Antiochenus, tum ex cultu quem Romani reliquiis sanctorum apostolorum Petri et Pauli exhibebant, «tum ex eo quod videmus, inquit, Francos peregrinos in nostra omnino veneranda templa intrare, omnemque honorem ac reverentiam sacris imaginibus impertiri. Itaque rogo, subdit ille ad Cerularium, supplico obtestorque, mente tuos sacros pedes amplectendo, ut de eo quod exactius est remittens divina [Col. 0558A] tua beatitudo, rebus sese accommodet. Metuendum enim est ne, dum vult discissum sarcire, pejorem scissuram faciat; dumque prolapsum erigere contendit, majorem efficiat casum. Utinam hanc moderationem Graeci omnes semper in animo habuissent, vel modo saltem haberent!»

4. Interim moritur Leo papa: quo nuntio accepto, legati Romam reditum parant. Hos donis muneratos dimisit imperator, eisque munera haud exigua beato Petro offerenda praebuit. Eorum insuper precibus annuum censum, id est binas auri libras, Casinensi monasterio quotannis persolvendas instituit. Verum eos in reditu Trasimundus Theatinus comes intercepit spoliavitque. Invidiam nihilominus apud Henricum Germaniae regem passus est Fridericus [Col. 0558B] cancellarius, quasi pecuniis ac donis suffarcinatus rediisset, ob id regi invisus quod frater ipsius Godefridus in eum rebellasset. Hac pulsatus calumnia Fridericus, Richerium Casini abbatem, qui tunc Romae aderat, convenit, seque in monachum admitti postulavit. Annuit facile Richerius, praemissoque cum suis Casinum Friderico, ipse post paucos dies subsecutus est cum Henrici regis nuntiis ad principes missis; quibus praesentibus, ille abjecta qua tunc utebatur pretiosissima veste, sacrae religionis habitum induit; postea factus abbas, dein cardinalis a Victore II, ac demum post Victoris obitum pontifex sub nomine Stephani X, anno 1058. Ubi primum iniit pontificatum, nihil antiquius habuit quam ut Graecos ad Ecclesiae communionem revocaret. Quapropter [Col. 0558C] legationem decrevit in Orientem ad urbem Constantinopolitanam, designato ad id muneris Desiderio Casinensi abbate, cui collegas duos adjunxit, Stephanum cardinalem, et Mainardum postea Silvae Candidae episcopum, dato eis mandato ut quam citius fieri posset reverterentur. Verum quominus haec legatio suum consequeretur effectum, pontificis obitus brevi subsecutus intercessit. Tentata subinde Graecorum ad Ecclesiae communionem reductio, sed hactenus (quod magnopere dolendum) exiguo et fere nullo fructu.

5. Illud obiter observandum quod Leo IX habet in epistola ad Cerularium, ubi Ecclesiae Constantinopolitanae exprobrat levitatem in ordinandis eunuchis [Col. 0558D] ejus episcopis, aiens loco unius ex eis ordinatam fuisse feminam ferri: quod sane Leo Cerulario haudquaquam exprobraturus fuisset, si fabula de Joanna papissa vulgata fuisset; quam a Cerulario in Leonem ipsum, adeoque in Romanam Ecclesiam, facile regeri posse praesensisset. Verum haec fabula jam demum apud eruditos sic male olet, ut de ea plura dicere vetet pudor; tametsi heterodoxi quidam eam propugnare pergant, ut ridiculo commento suos, asseclas pascant. Tantum addo, quod a nemine hactenus notatum, in veteri carmine de Romanis pontificibus, quod in Eugenio III desinit, nullam de fabulosa illa Joanna fieri mentionem, uti nec in carmine [Col. 0559A] Frodoardi. Sic enim habet, post Valentinum, poeta ille anonymus nondum editus:

Gregorius quartus, et Sergius, et Leo quartus
Pontifices dicti; post quos legimus Benedictum.
Hinc, Nicolae, tuo tua gaudet Roma decore.
Ex quo intelligitur hanc fabulam medio saeculo duodecimo necdum inventam fuisse, quam Martino Polono [Col. 0560A] plerique tribuunt; tametsi in nonnullis ejus exemplaribus, quale est unum apud clarissimum abbatem Franciscum de Campis, nihil simile habetur. Fatendum est tamen illam tunc temporis, id est sub finem saeculi tertii decimi vulgatam fuisse, eamque apud Joannem Iperium reperiri.

LEONIS IX PAPAE OPUSCULA.

De conflictu vitiorum atque virtutum

Leo IX

[Col. 0559]

DE CONFLICTU VITIORUM ATQUE VIRTUTUM LIBELLUS. Exstat ad calcem editionis Operum sancti Leonis Magni, Venetiis anno 1553 data.

Admonitio praevia

Maurini

ADMONITIO PRAEVIA. ( Histoire littéraire de la France, tom. VII, art. S. LEON IX, pag. 470.)

[Col. 0559B] Plusieurs bibliographes (BELL. Scrip., p. 279; LAB. Scrip., t. II, p. 18; SIG. Scrip., c. 149, not.; CAVE, p. 524.) attribuent à Léon IX quelques homélies ou sermons imprimés, selon eux, à la suite de ceux de saint Léon le Grand, dans les éditions de Louvain 1565, de Cologne 1568, 1598, et d'Anvers 1583. Mais ils ne spécifient rien en particulier, et ne nous en donnent point d'autre connaissance. N'ayant pu déterrer aucune de ces éditions, nous avons été assez heureux pour en trouver une autre de Cologne de 1548. A la fin de celle-ci est imprimé, sous le nom de saint Léon pape, un traité Du combat des vices et des vertus. Pierre Canisius, qui en est l'éditeur, atteste qu'il se trouve dans des manuscrits fort anciens, entre les écrits du grand saint Léon; mais il [Col. 0559C] avoue en même temps qu'il n'est point de ce pape. L'unique preuve qu'il en donne est la diversité de style. A celle-ci, qui est palpable, il pouvait en joindre une autre qui est sans réplique: c'est que l'auteur du traité renvoie sur la fin la personne à qui il l'adresse à la règle de Saint-Benoît, de laquelle il fait un grand éloge, comme contenant toutes les instructions suffisantes pour mener une vie chrétienne.

Trois raisons nous persuadent que ce traité, qui est peut être la même chose que les homélies ou [Col. 0560B] sermons dont parlent les bibliographes cités, appartiennent à notre saint pape: 1 o Il porte le nom de Léon dans les anciens manuscrits, et n'est point un écrit de saint Léon le Grand; 2 o l'éloge qu'on y lit de la règle de Saint-Benoît convient parfaitement à Léon IX, qui l'avait professée; 3 o enfin, le style, qui est coupé, aisé, coulant, retient les caractères de celui de notre savant pontife. Il n'y a qu'une difficulté solide qu'on puisse opposer à notre sentiment, c'est que l'auteur, parlant de la ville de Milan, la désigne comme le lieu où il écrivait; mais on peut l'entendre aussi du lieu oû faisait sa demeure la personne à qui l'écrit est adressé. S'il est véritablement de notre saint pape, il put le composer pendant sa prison de Bénévent. L'auteur témoigne qu'il était fort occupé, [Col. 0560C] et qu'il lui avait fallu prendre sur son sommeil pour trouver le temps de l'écrire.

Ce traité est divisé en vingt-cinq chapitres, dans chacun desquels l'auteur introduit un vice et la vertu opposée, qui combattent l'un contre l'autre, commençant par l'orgueil et l'humilité, et finissant par l'amour de ce monde et le désir des biens futurs. Le fond principal en est tiré de l'Ecriture sainte, et l'éditeur en faisait tant de cas, qu'il le qualifie un livre d'or.

DE CONFLICTU VITIORUM ATQUE VIRTUTUM.

[Col. 0559C] Apostolica vox clamat per orbem, charissime, atque in procinctu fidei positis, ne securitate torpeant dicit: «Omnes qui pie volunt vivere in [Col. 0560C] Christo Jesu persecutionem patientur (I Tim. III) . Et ecce Christianitas in suis principibus jam religiosa, jamque fidelis est. Desunt pie viventibus in [Col. 0561A] Christo Jesu vincula, verbera, flagella, carceres, equulei, cruces, et si qua sunt diversorum genera tormentorum. Quomodo ergo verum erit quod per Apostolum sonuit, ut omnes pie viventes, persecutionem patiuntur? An forte nemo pacis tempore vult pie vivere in Christo Jesu, et ideo desunt ista? Quis hoc vel desipiens dixerit? In hac ergo Apostoli sententia non specialis quorumdam, sed generalis omnium persecutio debet intelligi. Et quidem sunt multi intra sinum matris Ecclesiae constituti, qui pie viventes in Christo, contumeliis assumuntur, opprobriis, injuriis, derisionibus lacessuntur. Ista nec illa generalis persecutio, quam Apostolus omnes pie viventes pati descripserat, cum sint quidam religiosi, quibus nemo pravorum audeat in faciem derogare.

[Col. 0561B] Alia vero quaedam intelligenda est, quae immanior, et magis noxia est, quam non materialis intorquet severitas, sed vitiorum gignit adversitas. Dum enim contra humilitatem superbia, contra Dei timorem inanis gloria, contra veram religionem simulatio, contra subjectionem pugnat contemptus, contra fraternam congratulationem invidia, contra dilectionem odium, contra libertatem justae correctionis detractio, contra patientiam ira, contra monsuetudinem protervia, contra satisfactionem tumor, contra spirituale gaudium saecularis vita, contra virtutis exercitum torpor vel ignavia, contra firmam stabilitatem dissoluta vagatio, contra spei fiduciam desperatio, contra mundi contemptum cupiditas, contra misericordiam obduratio, contra [Col. 0561C] innocentiam fraus et furtum, contra veritatem fallacia et mendacium, contra ciborum parcimoniam ventris ingluvies, contra moderatum moerorem inepta laetitia, contra discretam taciturnitatem multiloquium, contra carnis integritatem immunditia atque luxuria, contra cordis munditiam spiritualis fornicatio, contra amorem patriae coelestis appetitus saeculi praesentis, opponens, semet immergit: quid aliud, quam crudelis pie viventium persecutio adversus conglobatas virtutum acies desaevit? O quam durus, o quam amarus est superbiae congressus! quae angelos de coelo projecit, homines de paradiso eliminavit; cujus exercitus, atque armorum conflictus vitia sunt, quae breviter comprehensa tetigimus. Sed videamus quemadmodum [Col. 0561D] castra coeli et inferni dimicent, arma Christi et diaboli consilia decertent.

SUPERBIA DICIT:

Certe multis imo etiam pene omnibus melior est verbo, scientia, divitiis, honoribus, et cunctis quae vel carnalibus vel spiritualibus suppetunt charismatibus. Cunctos ergo despice, cunctis temetipsum superiorem attende.

HUMILITAS VERA RESPONDET:

CAP. I. «Memento quia pulvis et cinis es (Gen. III) ,» «quia putredo et vermis es (Job XXV) ;» quique si aliquid es, nisi tanto te humilies, quanto magnus es, perpendis omnino quod es. Nunquid altior es quam primus angelus? Nunquid splendidior in terra quam [Col. 0562A] Lucifer in coelo? (Isa. XIV.) Quod ille de tanta sublimitate per superbiam cecidit, tu ad tantam celsitudinem superbiens de imis conscendens? qui illa, quandiu hic vivis, conditione teneris, de qua per quemdam sapientem dicitur: «Corpus quod corrumpitur aggravat animam et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) .» Quam densissimis putamus in terra superbiae tenebris, lutum involvi, si potuit in coelo stella, quae mane oriebatur, lucis suae globos amittere? Audi ergo potius lucem veritatis dicentem: «Qui sequitur me non ambulat in tenebris, sed habebit lumen vitae (Joan. VIII) .» In quo autem esset sequenda, alibi praemonuit dicens: «Discite a me quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus [Col. 0562B] vestris (Matth. XI) .» Audi, tumor superbiae, audi dicentem adhuc humilitatis magistrum: «Omnis qui se exaltat humiliabatur, et qui se humiliat exaltabitur (Luc XIV et XVIII) .» Et illud: «Super quem requiescit Spiritus meus nisi super humilem, et quietum, et trementem sermones meos?» (Isa. LXVI.) Audi quid etiam de illo ait Apostolus, qui te ad haec sectanda invitat; ait enim: «Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed semetipsum exinanivit formam servi accipiens, in similitudinem hominum factus, et habitu inventus ut homo. Humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis (Phil. II) .» Si igitur tanta humilitate se deprimit divina majestas, superbire in [Col. 0562C] aliquo non debet humana infirmitas.

INANIS GLORIA DICIT:

Age bonum quod vales, ostende cunctis bonum quod agis, ut bonus a cunctis dicaris, ut sanctus et venerabilis ab omnibus praediceris, ut Dei electus noscaris, ut nemo te contemnat, nemo te despiciat, Sed universi debitum tibi honorem persolvant.

TIMOR DOMINI RESPONDET:

CAP. II. Si boni aliquid agis, non pro transitoriis, sed pro aeternis honoribus age. Occulta quod agis, quantum vales. Quod si ex toto non vales, sit in animo occultandi voluntas, et non erit de ostentatione ulla temeritas: nec criminis erit aliquando manifestare, quod semper vis celatum habere. Sic denique duas Redemptoris sententias sibi quasi contrarias [Col. 0562D] videberis adimplesse, quibus dicitur: «Faciente te eleemosynam, nesciat sinistra tua quid faciat dextera tua: sed sit eleemosyna tua in abscondito, et Pater tuus qui videt in abscondito, reddet tibi (Matth. VI) .» Et: «Videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum, qui in coelis est (Luc. II) .» Cave prorsus, ne in te illa sententia conveniat, qua hypocritis dicitur: «Omnia opera sua faciunt, ut beatificentur ab hominibus (Matth. XXIII) .» «Amen dico vobis receperunt mercedem suam (Luc. X) .» Attende tibi in cunctis quae agis, ne elatione pulsatus, cum his qui de miraculorum signis gloriabantur audias: «Videbam Satanam sicut fulgur de coelo cadentem (Luc. X) .»

[Col. 0563A] SIMULATIO VERAE RELIGIONIS DICIT:

Quia nihil boni in abscondito facis, ne a cunctis cognitus detesteris: finge te foris esse quod intus non appetis.

RELIGIO VERA RESPONDET:

CAP. III. Imo magis satage esse quod non es. Nam ostendere hominibus quod non es, quid aliud quam damnatio est? Memor esto itaque, quod dicitur: «Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui mundatis quod deforis est calicis et paropsidis, intus autem pleni estis rapina et immunditia. Pharisaee caece, munda prius, quod intus est calicis et paropsidis, ut fiat et id quod deforis est mundum (Matth. XXIII) .» Itemque illud, quod inculcando repetitur: «Vae vobis, Scribae et Pharisaei, quia similes estis [Col. 0563B] sepulcris dealbatis quae a foris apparent hominibus speciosa, intus vero plena sunt ossibus mortuorum, et omni spurcitia (Matth. XXIII) .» Sic et vos a foris quidem patetis hominibus justi, intus autem pleni estis hypocrisi et iniquitate. Nec non et illud, quod de talibus scriptum legitur: «Veniunt ad vos in vestimentis ovium, intrinsecus autem sunt lupi rapaces (Matth. VII) .»

INOBEDIENTIA DICIT:

Quis tu, ut pejoribus obtemperes, deterioribus famulatum exhibeas? Te magis, quam illos decuerat imperare, qui tibi non possunt ingenio, vel industria coaequari? Obtemperare igitur magis Domini imperio et non tibi sit cura de aliquo.

SUBJECTIO BEATA RESPONDET:

[Col. 0563C] CAP. IV. Si Domini optemperandum est imperio, humano subdi necesse est magisterio. Ipse enim dicit: «Qui vos audit me audit, et qui vos spernit me spernit (Luc. XVIII) ;» Ita, inquis, oportet: sed si talis qui imperat esset, per quem Deus imperat. Sed Apostolus contra: «Non est, inquit, potestas nisi a Deo. Quae autem sunt, a Deo sunt ordinata. Itaque qui resistit potestati, Dei ordinationi resistit. (Rom. XIII) .» Quales esse enim debeant hi qui imperant, non est a subditis discutiendum. Et quidem primis Ecclesiae pastoribus Dominus dicit: «Scitis, quod reges gentium dominantur eorum, et qui potestatem exercent inter eos, benefici vocantur. Vos autem non sic (Luc. XXII) .» Sed «qui vult major esse in vobis, erit omnium servus (Marc. X) .» Sic et «Filius [Col. 0563D] hominis non venit ministrari, sed ministrare (Matth. XX) .» Sed tunc, quod non omnes tales futuros esse praevidit, subjector omnium personas in discipulis assumens praemonuit, dicens: «Super cathedram Mosi sederunt Scribae et Pharisaei. Quae vobis dicunt facite: quae autem faciunt, nolite facere: imponunt enim in humeros hominum onera gravia et importabilia: digito autem suo nolunt ea movere. (Matth. XXIII) .»

INVIDIA DICIT:

In quo illo, vel illo minor es? Cur ergo aequalis eis, vel superior non es? Quanta vales, quae ipsi non valent? Non ergo tibi aut superiores esse, aut etiam aequales esse debent.

[Col. 0564A] CONGRATULATIO FRATRUM RESPONDET:

CAP. V. Si caeteros virtutibus antecellis, tutius in loco infimo quam in summo temetipsum conservas. Semper enim de alto pejor fit ruina. Quod si tibi, ut asseris, quidam superiores, aut aequales sunt, quid te laedit, quid te nocet? Cave prorsus, ne dum locum celsitudinis invides, illum imiteris, de quo scriptum est: «Invidia diaboli mors intravit in orbem terrarum. Imitantur autem illum, qui ex parte ejus sunt (Sapient. II) .»

ODIUM DICIT:

Absit, ut illum diligas, quem in omnibus contrarium habes; qui tibi derogat, qui tibi insultat, qui te injuriis exasperat, qui tibi peccata tua improperat, qui te dictis, operibus, atque honoribus praeire festinat. [Col. 0564B] Nisi enim tibi invideret, nequaquam se tibi ita praeferret.

VERA CHARITAS RESPONDET:

CAP. VI. Nunquid quod haec, quae narras, odio habenda sunt in homine, propterea non est amanda Dei imago in homine? Sicut Christus, qui in cruce positus inimicos suos dilexit, ante crucis tormentum admonuit dicens: «Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos; et orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est (Luc VI) .» Sic et per Salomonem et Apostolum dicitur: «Si esurierit inimicus tuus, ciba illum; si sitit, potum da illi (Rom. XII) ;» «hoc enim faciens, carbones ignis congeres super caput ejus (Proverb. XXV) .» Cui sententiae idem Apostolus ex proprio subjungit, dicens: [Col. 0564C] «Noli vinci a malo, sed vince in bono malum (Rom. XII) .» Quo contra de his qui fratres odisse noscuntur, per Joannem dicitur: «Qui odit fratrem suum homicida est. Et scitis quod omnis homicida non habet in semetipso vitam aeternam manentem (I Joan. III) .» Et rursum: «Qui odit fratrem suum in tenebris ambulat, et in tenebris est usque adhuc: et nescit quo eat, quia tenebrae caecaverunt oculos ejus (I Joan. II) .»

At, inquis, sufficit mihi quod amantes me diligo. Dominus contra ait: «Si enim diligitis eos qui vos diligunt quam mercedem habebitis? Nonne et Publicani hoc faciunt?» (Matth. V; Luc. VI.) Quid tu quoque ad hoc objicere vales? Certe, «qui odit fratrem suum, manet in morte, et qui diligit, in Deo manet, [Col. 0564D] et Deus in eo (I Joan. III, IV) .» Omnem ergo amaritudinem fellis evome, et quoquo pacto valueris charitatis dulcedinem sume. Nil enim suavius illa, nil est beatius. «Deus, inquit Joannes, charitas est (I Joan. IV) .» Et egregius praedicator: «Charitas Dei diffusa est in cordibus nostris, per Spiritum sanctum qui datus est nobis (Rom. V) .» Unde nec immerito charitas fraterna delictorum facinora tegere dicitur, sicut scriptum est: «Universa delicta operit charitas (I Petr. IV) .»

DETRACTIO DICIT:

Quis potest sustinere, quis silentio tegere, quanta ille vel ille prava committit, nisi qui forte consentit?

[Col. 0565A] LIBERTAS JUSTAE CORRECTIONIS RESPONDET:

CAP. VII. Nec tacenda sunt mala proximi, nec consentienda: sed charitate fraterna in faciem proximus redarguendus est, non autem ei occulte detrahendum. Quod si objicitur: idcirco fratrem coram oculis increpare nolo, ne exasperatus correctione, non proficiat, sed magis ex correctione scandalum sumat, occurrit divina Scriptura, et versa vice magis scandalum denuntiat dicens: «Sedens adversus fratrem tuum detrahebas, et adversus filium matris tuae ponebas scandalum (Psal. XLIX) .» Magis enim scandalum sumit qui sibi detrahentem intelligit, quam qui corripientem sustinet. Et quia nonnunquam errata delinquentium ad tempus tegenda sunt, ut aptiori tempore corrigantur, propterea subjuncitur: [Col. 0565B] «Haec fecisti et tacui.» Ne autem ex hoc discreto silentio detractores sibi applauderent, qui dum semper occulte derogare malunt, nunquam in apertam increpationem prosiliunt, adhuc subinfertur: «Existimasti inique quod ero tui similis.» Ac si diceretur: Iniquum est cogitare ut inde detractor similis appaream: unde ad tempus reticens, locum aptae correctionis exspecto. Unde et protinus subditur: «Arguam te, et statuam contra faciem tuam;» veluti diceretur: Non in occulto, ut tua consuetudo est, sed in aperto, ut mea est consuetudo aptum tempus corripiendi exspectans peccatorem arguam, et ejus delicta contra faciem illius statuam. At, iniquis, non odio, sed amo, quem ita in absconditis dijudicans reprehendo. Et ego: Imo [Col. 0565C] magis hinc odis, et non diligis, unde detrahis et non corripis. Quam sit autem detestanda detractio proximi, plerisque in locis eloquia divina testantur, unde est illud: «Detrahentem adversus proximum suum occulte, hunc persequebar (Psal. C) .» Et illud: «Qui detrahit fratri eradicabitur (Jacob. IV) .» Nec non et illud apostoli Pauli: «Videte nedum invicem mordetis, ab invicem consumamini (Galat. V) .»

IRA DICIT:

Quae erga te aguntur, aequanimiter ferri non possunt: haec patienter tolerare, peccatum est. Quae etsi non eis cum magna exasperatione resistitur, contra te deinceps sine mensura cumulantur.

PATIENTIA RESPONDET:

CAP. VIII. Si passio Redemptoris ad mentem reducitur, [Col. 0565D] nihil tam durum, quod non aequo animo toleretur. «Christus enim, ut ait Petrus, passus est pro nobis, relinquens nobis exemplum, ut sequamur vestigia ejus (I Petr. II) .» Ipse enim dixit: «Si patremfamilias Beelzebub vocaverunt, quanto magis domesticos ejus?» (Matth. X.) Et alio in loco: «Si me persecuti sunt, et vos persequentur (Joan. XV) .»

Sed quanta sunt in comparatione passionum illius, quae patimur? Ille enim opprobria, irrisiones, contumelias, alapas, sputa, flagella, spineam coronam, crucemque sustinuit: et nos miseri ad nostram confusionem uno sermone fatigamur, uno verbo dejicimur. Et quid agimus de eo, quod dicitur, [Col. 0566A] «Si non compatimur, nec conregnabimus?» (Tim. II.) Quapropter retundendi sunt irae stimuli, et ejus metuenda damnatio. Si quidem «qui irascitur fratri suo reus erit judicio; qui autem dixerit fratri suo racha, reus erit consilio; qui autem dixerit, fatue, reus erit gehennae ignis (Matth. V) .» Ubi autem remedium invenitur, patet ex eo quod subditur: «Si offers munus tuum ad altare, et ibi recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te, relinque ibi munus tuum ante altare, et vade reconciliari prius fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum (Matth. V) .» Ac si diceretur: Nec in corde tacitam precem effundas, nisi prius offensum proximum satisfaciendo ad lenitatis mansuetudinem perducas. Munus enim nostrum [Col. 0566B] est oratio nostra; altare vero nostrum est cor. Ille autem qui hoc facere (quoties inter duos ira fuerit excitata) studuerit, praemissam damnationem nequaquam incurrit. Sed sunt multi qui petenti sibi veniam, delicta non remittunt. Contra quos illa Domini sententia venit, qua dicitur: «Si non remiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester coelestis remittet vobis peccata vestra (Matth. VI) .»

Plura sunt, inquis, quae committit, et me saepius offendit. Ad haec non ego, sed Dominus respondet: Nam cum Petrus ad eum diceret: «Quoties peccabit in me frater meus, dimittam illi usque septies?» Ille ad eum: «Non dico tibi, inquit, usque septies, sed usque septuagies septies (Matth. XVIII) .» [Col. 0566C] Quam multi autem sunt qui suas injurias tarde relaxant, Dei vero citius indulgent: fitque nonnunquam ut occasione Domini injurias vindicandi, suas vindicant irati. Quid quoque de illis dicendum est, qui furore caecitatis usque ad verba proruunt maledictionis, nisi hoc quod Apostolus ait: «Neque maledici regnum Dei possidebunt?» (I Cor. VI.) Quod Jacobus exaggerando detestans ait: «Linguam nullus hominum potest domare: inquietum malum, plenum veneno mortifero. In ipsa benedicimus Dominum et patrem, et in ipsa maledicimus homines, qui ad similitudinem Dei facti sunt. Ex ipso ore procedit benedictio et maledictio. Non oportet fratres mei haec ita fieri. Nunquid fons de eodem foramine emanat dulcem et amaram aquam?» (Jac. III.) [Col. 0566D] Hac de causa alibi etiam dicitur: «Mors et vita in manibus linguae (Prov. XVIIII) .»

PROTERVIA DICIT:

Nunquid stultis, nunquid insensatis, ac brutis animalibus lenia verba, et non magis asperrima (ut talibus decet dum delinquunt) objicienda sunt?

MANSUETUDO RESPONDET:

CAP. IX. Non tua in his persuasio, sed Apostoli sequenda est praeceptio, qui de hac sententia dilectum discipulum admonet, dicens: «Seniorem non increpaveris, sed obsecra ut patrem, juvenes ut fratres, anus ut matres, juvenculas ut sorores, in omni castitate (I Tim. I et V) .» Et rursum: «Servum, inquit, domino non oportet litigare, sed mansuetum [Col. 0567A] esse ad omnes: doctorem patientem, cum modestia corripientem eos qui resistunt.» Rursumque: «Argue, obsecra, increpa, in omni patientia et doctrina (II Tim. IV) .» Quod videlicet malum proterviae, deterius adhuc subditis quam praelatis nocet. Saepius enim contigit ut leniter ac cum charitatis dulcedine prolatam correctionem spernant, et contra humilitatis verba, despectionis emittant jacula. Unde scriptum est: «Qui arguit derisorem, ipse sibi facit injuriam.» Quo contra de illo qui per increpationem proficit, dicitur: «Argue sapientem et amabit te (Prov. IX) .»

TUMOR DICIT:

Testem habes Deum in coelis, non tibi sit curae quid de te suspicentur homines in terris.

[Col. 0567B] HUMILIS SATISFACTIO RESPONDET:

CAP. X. Non est danda detrahendi occasio, non susurrandi suspicio, sed si adsunt quae corrigantur, manifestanda, aut certe si desunt, humili protestatione neganda: quia et Apostolus monet, «nullam occasionem dare diabolo maledicti gratia (I Cor. VIII) .» Quod etiam in illis detestatus est, qui Christianam fidem censentes, in idolis ad comedendum recumbebant, et quanquam ipsum idolum pro nihilo ducentes, immolata quasi innoxios cibos sumerent; infirmas tamen fratrum conscientias per hoc factum ad nefandos idolorum ritus, trahebant.

TRISTITIA DICIT:

Quid habes unde gaudeas, cum tanta mala de proximis portas? Perpende quo moerore omnes intuendi [Col. 0567C] sint, qui in tanto contra te amaritudinis felle versantur.

SPIRITALE GAUDIUM RESPONDET:

CAP. XI. Geminam esse tristitiam novi, imo duas esse tristitias novi: unam scilicet quae salutem, alteram vero quae perniciem operatur: unam quae ad poenitentiam trahit, alteram quae ad desperationem perducit. Tu quidem unam ex illis cognosceris, sed omnino quae mortem operaris. Non est igitur in his contristandum quae suades, sed contra magis gaudendum in iis quae necdum intelligis, quia et dator gaudii perennis dixit: «Cum persecuti vos fuerint homines, et dixerint omne malum adversum vos, mentientes, propter nomen meum, gaudete et exsultate in illa die, ecce enim merces [Col. 0567D] vestra est in coelo (Matth. V) .» Memento quae nostrae religionis apostoli, «ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati.» Nullus ergo moeroris locus esse debet, ubi tanta laetitia succedit.

TORPOR VEL IGNAVIA DICIT:

Si lectioni continuato studio insistis, oculorum caliginem incurris. Si indesinenter lacrymas fundis, ipsos etiam oculos amittis. Si protelatis vigiliis psalmorum censum persolvis, insaniam capitis acquiris. Si quotidiano labore te conficis, ad opus spiritale quando te surgis?

VIRTUTIS EXERCITIUM RESPONDET:

CAP. XII. Quid tibi ad haec perferenda tam longa [Col. 0568A] temporum proponis spatia? Nunquid scis si crastina die vivas? Imo etiam si vel unam horam in hac vita facias? An forte mente excidit, quod Salvator in Evangelio dicit: «Vigilate, quia nescitis diem, neque horam (Matth. XXV) .» Quapropter discute corporis inertiam, semperque memento, quia regnum coelorum non tepidi, neque molles, non desides, sed violenti, vimque facientes diripiunt (Matth. II) .

DISSOLUTA VAGATIO DICIT:

Si Deum esse credis ubique, cur unum singulariter locum, quo tanta perpetrantur custodis, et non potius ad alia transis.

STABILITAS FIRMA RESPONDET:

CAP. XIII. Si ita est ut asseris, quae ubique Deum [Col. 0568B] esse fateris, ergo nec iste locus deserendus est, quem fugere appetis, quia et in ipso Deus est. At inquis: Meliorem inquiro, meliorem invenio. Sed ego respondeo: Nunquid meliorem, aut etiam talem invenis, qualem diabolum, et hominem perdidisse cognoscis? «Memor esto itaque quia primus angelus de coelo corruit (Isa. XIV) ;» «et primus homo de paradiso expulsus est (Gen. III) ;» et ad aerumnam hujus saeculi pervenit. Attende, quia Lot exercitio malorum probatus inter Sodomitas sanctus fuit; «in monte autem securitate torpens, debriatus, cum filiabus peccavit (Gen. XIX) .»

Quod videlicet vagationis studium adhuc alteram speciem reddit, dum quosdam et in uno loco perseverantes a spiritalibus retrahens, vel terrenis negotiis [Col. 0568C] implicare, vel rebus utilissimis satagit occupare, contra Apostoli dicta agens, qui ait: «Nemo militans Deo, implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat, cui se probavit (II Tim. II) .» Et rursum: «Sine intermissione orate, in omnibus gratias agite (I Thess. V) .»

DESPERATIO DICIT:

Quae et quanta commisisti, quae gravia crimina, quae innumerosa delicta, et pene in melius necdum vitam mutasti, necdum conversationem utiliter correxisti? Ecce enim, ut cernis, mala semper consuetudine obligatus teneris. Conaris exsurgere, sed peccatorum oneribus praegravatus, relaberis. Quid ergo agendum est quando de praeteritis certa damnatio imminet, de praesentibus nulla emendatio succurrit, [Col. 0568D] nisi ut non amittantur rerum temporalium voluptates, dum consequi nequeunt futuri saeculi oblectationes?

SPEI FIDUCIA RESPONDET:

CAP. XIV. Si de criminibus et delictis agitur, ecce David adulterio simul et homicidio reus, de inferni faucibus Domini misericordia describitur liberatus. Ecce Manasses omnium peccatorum nefandissimus, impurissimus ac sordidissimus, illecebrosissimus quoque, et sceleratissimus per poenitentiam de morte ad vitam rediit. Ecce Maria Magdalena, innumeris fornicationis sordibus inquinata, ad fontem piatatis anxia currens, Dominique vestigia lacrymis rigans, capillis detergens, deosculansque, et [Col. 0569A] lambens, unguentoque perungens ablui meruit. Ecce Petrus negationis suae vinculis astrictus, amarissimis lacrymis infidelitatis nodos resolvit. Ecce seditioni et effusioni fratrum sanguinis latro obnoxius, unius horae momento, unaque confessionis voce, de cruce ad paradisum transiit. Ecce Saulus Ecclesiam persequens, multos pro nomine Christi perimens et, ut ita dixerim, martyrum cruore totum se inficiens, Apostolus factus, in vas electionis est mutatus.

Ubi ergo tot tantaque procedunt exempla, non dent locum desperationi mala colloquia, cum etiam scriptum sit: «In quocunque peccator conversus ingemuerit, salvus erit (Ezech. XVIII) .» Et rursum: «Nolo mortem impii, dicit Dominus (Ezech. XXXIII) .»

De conversatione vero in melius nequaquam mutata, quid aliud respondeam, nisi ut, quod heri quisque non egit, agat hodie dum adhuc vivere licet? Nec differat de die in diem, semperque pro viribus desuper acceptis, pravae consuetudini resistens, dicat mane et vespere: «Ecce nunc coepi, haec est immutatio dexterae Excelsi (Psal. LXXVI) .»

CUPIDITAS DICIT:

Certe sine culpa est, quod quaedam habenda concupiscis, quia non multiplicari appetis, sed agere pertimescis, et quod male alius retinet, ipse melius expendis.

MUNDI CONTEMPTUS RESPONDET:

CAP. XV. Ista nec apud saeculares homines sine [Col. 0569C] periculo vel offensione procurantur, quia quanto quisque amplius habere coeperit, tanto amplius habere concupiscit: fitque ut modum in concupiscendo non habeat, dum innumeris hujus saeculi curis deservire festinat. Ut enim Scriptura dicit: «Avarus pecuniis non impletur (Eccle. V) .» Quae nimirum quam sit detestanda, Paulus indicat, dicens: «Et avaritia, quae est idolorum servitus (Ephes. V) .» Quae quod fit noxia, idem exponens ait: «Qui volunt divites fieri incidunt in tentationem, et in laqueum diaboli, et desideria multa et nociva, quae mergunt homines in interitum et perditionem (Tim. VI) .» Quae quam sit detestanda, quidam sapiens denuntiat, cum dicit: «Avaro nihil est scelestius (Eccle. X) .» Quam sit haec [Col. 0569D] iterum noxia, Jacobus aperit, dicens: «Agite nunc, divites, plorate, ululantes in miseriis quae advenient vobis. Divitiae vestrae putrefactae sunt. Vestimenta vestra a tineis comesta sunt. Aurum et argentum vestrum aeruginavit, et aerugo eorum in testimonium erit vobis, et manducavit carnes vestras sicut ignis (Jac. V) .» Sed nec Redemptor noster praeterire voluit cupiditatis malum, quam noxium esset. Ait enim: «Difficile, qui pecunias habent, regnum coelorum intrabunt (Luc. XVIII) .» Et rursum: «Facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum (Ibidem) .»

Si igitur saecularibus viris ita est periculosa cupiditatis [Col. 0570A] industria, quanto magis periculosior est illis qui habitu et conversatione jam saeculares esse desierunt, qui totum quod vivunt, Domino esse dovoverunt? Ad quos specialiter Redemptoris transeunt verba, quibus destrui possit morbus avaritiae: «Nolite, inquit, solliciti esse quid manducetis, aut quid bibatis, aut quo operiamini. Haec enim omnia gentes inquirunt. Quaerite autem primum regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Matth. VI) .» O quam beata, o quam secura, quam amplectenda sententia. Nullus enim in hac vita ita securus est, ut ille qui nihil praeter Christum appetit possidere. Cuncta namque, quae sunt necessaria, sub hac sponsione probatur habere, sicut Paulus ditissimus, pauper dicebat: «Tanquam nihil habentes, et [Col. 0570B] omnia possidentes (II Cor. VI) .» Omnia utique non superflua, sed tantum necessaria, ipso confirmante ac dicente: «Habentes victum et vestitum, his contenti sumus (I Tim. VI) .» Sed forte dicis: Ideo a sanctis religiosisque viris plura habenda sunt, ut melius ab ipsis quam a popularibus erogentur Christi pauperibus. Et ego consentio, sed praelatis, non autem subjectis, quos maxime illud mulieris Loth exemplum deterret, quae, dum post tergum a Sodomis exiens respexit, in statuam salis conversa spiritum efflavit (Gen. XIX) . Unde et Christus tale quid praecavendum denuntiat, dicens: «Nemo mittens manum suam ad aratrum, et respiciens retro, aptus est regno Dei (Luc. IX) .» Hinc Petrus ait: «Melius erat illis non cognoscere viam justitiae [Col. 0570C] quam post cognitionem retrorsum converti ab eo, quod traditum est illis sancto mandato (I Pet. II) .» Continget enim eis illud veri Proverbii: «Canis reversus est ad suum vomitum, et sus lota in volutabro luti (Prov. XVI) .» Qui nimirum avaritiae morbus nunquam melius compescitur, nisi cum dies mortis sine oblivione meditatur, cum qualis post modicum in sepulcro futurus sit homo, consideratur. Hoc certe fixum manebat in illius memoria qui dicebat: «Homo putredo, et filius hominis vermis (Job XXIII) .» Hoc ab illo non recesserat, qui dicebat: «In omnibus operibus tuis memorare novissima tua et in aeternum non peccabis (Eccli. VII) .» Quid tunc, rogo, quid tunc divitiae conservatae proderunt? Audi quid: «Nudus egressus sum de ventre [Col. 0570D] matris meae, nudus revertar illuc (Job. I) .» Audi quid: «Nihil intulimus in hunc mundum: sed nec auferre quid possumus (I Tim. VI) .»

OBDURATIO DICIT:

Si ea, quae possides, egentibus tribuis, unde subjectos absque pecunia nutris?

MISERICORDIA RESPONDET:

CAP. XVI. Si apostoli modum in hac parte tenueris, utraque perficere valebis. Hinc enim idem ipse ad Corinthios ait (II Cor. VIII) : «Si voluntas prompta est, ex hoc quod habet, accepta est, non secundum quod non habet. Non enim ut aliis sit remissio, nobis autem tribulatio; sed ex aequalitate in praesenti tempore vestra abundantia illorum inopiam [Col. 0571A] suppleat, ut et illorum abundantia vestrae inopiae fit supplementum, ut fiat aequalitas sicut scriptum est: «Qui multum habuit, non abundavit, et qui modicum, non minoravit (Exod. XVI) .» Hinc quidam justus prolem dilectam admonet, dicens: «Si multum tibi fuerit, abundanter tribue; sin autem exiguum, et hoc ipsum impertire (Tob. IV) .» Hinc quoque incarnata Veritas dicit: «Verum quod superest, date eleemosynam, et ecce omnia munda sunt vobis (Luc. XI) .» Audi quoque quod scriptum est: «Judicium sine misericordia fiet ei qui non fecerit misericordiam (Jac. II) .» Quo contra propheta admonet dicens: «Frange esurienti panem tuum, et egenos vagosque induc in domum tuam. Cum videris nudum, operi eum, et carnem tuam ne despexeris [Col. 0571B] (Isa. LVIII) .» Memento quid purpurato diviti contigerit, qui non ideo damnatus est quod aliena tulerit, sed quod egenti pauperi sua non tribuerit, et in inferno positus, ad petenda minime pervenit, qui hic parva negavit (Luc. XVI) . Quid etiam ad sinistram positis judex coeli dicturus sit, attende: «Ite in ignem aeternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus. Esurivi enim, et non dedistis mihi manducare,» et caetera, quae ibi (Matth. XVIII) terribiliter enumerantur.

Furtum et fraus, quanquam gradus habeant locutionis, unum est tamen quod dicunt.

FURTUM DICIT:

Si aliena non tollis, ex proprio vel dives vel sufficiens esse non vales.

[Col. 0571C] FRAUS DICIT:

Si cuncta quae tibi praelatus servanda commisit, illibata consignas, et ne in modicum quid reservandum existimas, unde vel propriis utilitatibus consulis, vel amicis et commilitonibus places?

INNOCENTIA AD UTRAQUE RESPONDET:

CAP. XVII. Melius est pauperem et insufficientem esse, nullique ex dato placere, quam aliquem laedere furto vel fraude. Qui enim aliena quolibet modo injuste praeripit, ipse sibi regni coelestis aditum claudit. Unde et praedicator egregius quondam redarguit dicens: «Omnino delictum est in vobis, quod judicia habetis inter vos. Quare non magis injuriam accipitis? Quare non magis fraudem patimini? Sed injuriam facitis, et fraudatis (I Cor. VI) ;» et hoc fratribus: [Col. 0571D] «An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt?» (Ibid.) Atque inter caetera subjunxit: «Neque fures, neque rapaces, regnum Dei possidebunt (Ibid.) .»

Fallacia atque mendacium, et ipsa unum dicunt. Fallacia fit ingenio, mendacium vero simplici verbo.

FALLACIA IGITUR DICIT:

Ut ex multis unum proferamus, cum in non dando, aliquem illudere quaeris. Quid in petendo moras innectis? Non habeo quod tribuere possim. Celat utique in corde quae habet, vel quod sibi conservet, vel quod alii, si voluntas inest, tribuat.

MENDACIUM SUBJUNGIT:

Omnino quod postulas non habeo, scilicet non artificioso [Col. 0572A] ingenio, sicut fallacia, sed simplici negationis verbo oportet decipere quemquam.

VERITAS AD UTRAQUE RESPONDET:

CAP. XVIII. Nunquam Deus falli potest. Sed te potius, quam Deum fallis, quia quolibet modo mentiatur, «os quod mentitur, occidit animam (Sap. I) ;» «et oribus mendacibus pars illorum erit in stagno ignis ardentis sulphure (Apoc. XXI) .»

VENTRIS INGLUVIES DICIT:

Ad esum Deus omnia munda condidit: et qui saturari cibo respuit, quid aliud, quam muneri concesso contradicit.

CIBORUM PARCIMONIA RESPONDET:

CAP. XIX. Unum horum quae dicis verum est. Ne enim homo fame moreretur, omnia Deus ad esum [Col. 0572B] munda creavit. Sed ne comedendi mensuram excederet, abstinentiam imperavit. Atque inter caetera sua mala, saturitate maxime panis periit Sodoma, Domino attestante, qui de Jerusalem per prophetam loquitur, dicens: «Haec fuit iniquitas sororis tuae Sodomae saturitas panis.» Quapropter sicut aeger ad medicinam, sic ad sumendas dapes debet quisque accedere, nequaquam scilicet voluptatem in illis appetens, sed necessitati succurrens. Hinc incarnata Veritas per Evangelium ait: «Attendite, ne graventur corda vestra in crapula et ebrietate (Luc. XXI) .» Quo contra de insatiabili Judaeorum voracitate Apostolus dicit: «Multi ambulant, quos saepe dicebam vobis; nunc autem et flens dico inimicos crucis Christi, quorum Deus venter est, et gloria in pudendis eorum [Col. 0572C] qui terrena sapiunt (Philip. III) .» Et rursum: «Esca ventri, et venter escis. Deus autem et hunc et hanc destruet (I Cor. VI) .» Ille autem hoc vitium superat plene, qui in sumendis dapibus non solum parcimeniam tenet, ut scilicet refectionem semper esuriens imperet, verum etiam, accuratiores simul et suaviores epulas, excepta corporis infirmitate et hospitum susceptione, contemnit.

INEPTA LAETITIA DICIT:

Utquid animi gaudium intus abscondis? Egredere in publicum laetus: Dic foris aliquid, unde vel tu, vel proximi tui rideant. Fac eos laetos tua laetitia.

MODERATUS MOEROR RESPONDET:

CAP. XX. Unde tibi inest tanta laetitia? Nunquid jam diabolum vicisti? Nunquid jam inferni poenas [Col. 0572D] evasisti? Nunquid jam de exilio ad patriam venisti? Nunquid jam de tua electione securitatem accepisti? An forte in oblivionem venit quod Dominus dicit: «Mundus gaudebit, vos autem contristabimini: sed tristitia vestra vertetur in gaudium?» (Joan. XVI.) An forte a memoria excessit quod idem alibi dicit: «Vae vobis qui nunc ridetis, quia plorabitis et flebitis?» (Luc. VI.) Quodque per Salomonem dicitur: «Risus dolore miscebitur, et extrema gaudii luctus occupat (Prov. XIV) .» Et e contra, per Evangelium dicitur: «Beati qui lugent, quoniam ipsi consolabuntur (Matth. V) .» Rursumque per Salomonem dicitur: «Nescit homo utrum amore vel odio dignus sit; sed omnia in futurum reservantur incerta [Col. 0573A] (Eccli. IX) .» Comprime ergo inanem laetitiam, quia necdum evasisti poenalem aerumnam. Nonne apud homines insanus judicatur qui carceralibus tenebris reclusus gaudere conatur?

MULTILOQUIUM DICIT:

Non ille reus tenebitur, qui plura quidem, sed bona loquitur: sed ille, qui saltem rara, sed mala dicere probatur.

CUI DISCRETA TACITURNITAS RESPONDET:

CAP. XXI. Verum est quod dicis. Sed dum multa bona proferri videntur, saepe contingit ut a bonis locutio inchoans ad aliquod pravum derivetur, hoc ipsum sancta Scriptura pronuntiante: «Quia in multiloquio peccatum non deerit (Prov. X) .» Quasi forte inter innumera verba declinentur criminosa; [Col. 0573B] sed nunquid declinari possunt inutilia atque otiosa, de quibus ratio in futurum erit reddenda (Matth. XII) . Tenendus ergo est modus in loquendo, et ab ipsis nonnunquam utilibus verbis parcendum, sicut beatus Psalmista legitur fecisse. Dicit: «Humiliatus sum, et silui a bonis (Psal. XXXVIII) .»

IMMUNDITIA DICIT:

Non est grande facinus, sive concubitu maris et feminae, vel propriis vel alterius inquinari manibus.

INTEGRITAS CARNIS RESPONDET:

CAP. XXII. Non sic ait Apostolus. Quid ergo ait? «Neque immundi (inquit) regnum Dei possidebunt (I Cor. VI) .»

LUXURIA DICIT:

[Col. 0573C] Cur te in voluptate tua modo non dilatas, cum quid te sequatur, ignoras? Acceptum tempus in desideriis perdere non debes, quia quam cito pertranseat, nescis. Si enim misceri Deus hominem in voluptate coitus nollet, in ipso humani generis exordio masculum et feminam non fecisset (Gen. II) .

CASTITAS ILLIBATA RESPONDET:

CAP. XXIII. Nolo ignorare te quid post hanc vitam recipias. Si enim caste et pie vixeris, sine fine gaudebis. Si vero impie et luxuriose, aeternis incendiis subjacebis. Inde autem magis castius vivere debes, unde quam cito acceptum pertranseat tempus, ignorare te dicis. Quod autem in exordio generis humani ad hoc masculum et feminam Deum creasse profiteris, ut mutuis se amplexibus miscere deberent, [Col. 0573D] omnino verum forte dicis; sed nubendi licentia quibusdam tribuitur, hoc est, qui virginitatem et castimoniam vidualem nequaquam professi sunt. Quibusdam autem non tribuitur, id est, qui virgines vel continentes esse decreverunt. Fornicatio vero nulli impune conceditur. Non attendis, aut contemnendum putas quod Apostolus lubricis dicit: «Fugite fornicationem, fratres. Quodcunque enim peccatum fecerit homo, extra corpus est. Qui autem fornicatur, in corpus suum peccat (I Cor. VI) .» Quod si hoc parvipendendum existimas, audi quod postea in sempiternum deplores et gemas: «Neque adulteri, inquit, neque fornicarii, neque masculorum concubitores regnum Dei possidebunt (Ibid.) .» O [Col. 0574A] quam parva est concubitus hora, qua perditur vita futura! Quod, rogo, emolumentum affert corpori, quodve tribuit lucrum, quae tam cito animam ducit ad Tartarum?

SPIRITALIS FORNICATIO DICIT:

Nunquid damnandum aliquid agitis, qui in corde libidini consentit, et ad opus concupiscentiae libidinis non pertransit?

MUNDITIA CORDIS RESPONDET:

CAP. XXIV. Omnino delinquit, qui castimoniam animae non custodit. Unde auctor munditiae in Evangelio dicit: «Qui viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V) .» Quo contra per beatum Job dicitur: «Pepigi foedus cum oculis meis, ut ne cogitarem [Col. 0574B] quidem de virgine (Job XXXI) .» Quam enim partem haberet in me Deus desuper, et haereditatem omnipotens de excelsis? Nisi enim auctori nostro cogitatio pravi consensus displiceret, nequaquam per Isaiam diceretur: «Auferte malum cogitationum vestrarum ab oculis meis.» Et in Evangelio Pharisaeis: «Quid cogitatis mala in cordibus vestris? (Matth. IX.) » Sed nec apostolus Paulus diceret: «Cogitationum inter se invicem accusantium, aut etiam defendentium, in die qua judicabit Dominus occulta hominum, secundum Evangelium meum (Rom. II) .»

AMOR PRAESENTIS SAECULI DICIT:

Quid pulchrius, quid honestius, quid venustius, quidve potest esse delectabilius, quam quod in praesenti [Col. 0574C] vita quotidie cernimus? O quam mirabilis coeli camera, in aere jucundo, in lumine solis, in augmento lunae atque defectu, in varietate stellarum et cursu. Quam oblectabilis terra, in nemorum floribus, in fructuum suavitatibus, in pratorum rivulorumque amoenitatibus, in segetum culmis luxuriantibus, in vinearum foliis et botrionibus [botris] plenis palmitibus, in silvarum umbris et palmis virentibus, in equorum et canum cursibus, in cervorum et caprarum saltibus, in accipitrum volatibus, in pavonum, columbarum, turturumque pennis et collis, in domorum pictis muris et laquearibus, in organorum, omniumque musicorum (resonis) tinnulis cantibus, in mulierum venustis aspectibus, earumque superciliis et crinibus, oculis et genis, [Col. 0574D] gutture et labiis, naso, manibus, atque extrinsecus adhibitis auro, et gemmis distinctis monilibus: et si qua sunt alia, quae modo non recolit sensus.

AMOR PATRIAE COELESTIS RESPONDET:

CAP. XXV. Si te ita delectant quae sub coelo sunt, si carcer ita pulcher est, civitas et domus qualis est? Si talia sunt, quae colunt peregrini, qualia sunt ea quae possident filii? Si mortales et miseri in hac vita taliter sunt remunerati, immortales et beati, qualiter sunt in illa vita ditati? Quapropter recedat amor praesentis saeculi, in quo nullus ita nascitur, ut non moriatur, et succedat amor futuri saeculi, in quo sic omnes vivificantur, ut deinceps non moriantur; ubi nulla molestia inquietat, nulla [Col. 0575A] adversitas turbat, nulla necessitas angustat, sed perennis laetitia regnat.

Sed quaeris quid sit ibi, nisi tanta et talis beatitudo persistat. Aliter dici non potest, nisi quidquid boni est, ibi est, et quidquid mali est, nunquam ibi est. Quod, inquis, bonum est? Quid me interrogas? A propheta et apostolo diffinitum est? «Quod, inquit, oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt, quae praeparavit Deus his qui diligunt eum (Isai. LXIV, et I Cor. II) .» Ad hanc felicitatem multis saeculi divitiis constipatus David anhelabat, cum dicebat: «Quid mihi restat in coelo, et a te quid volui super terram (Psal. LXXII) .» Multis regalium conviviorum dapibus abundans dicebat: «Satiabor, dum manifestabitur gloria tua [Col. 0575B] (Psal. XVI) ;» et rursum: «Sitivit anima mea ad Dominum vivum. Quando veniam et apparebo ante faciem Dei (Psal. XLI) ;» rursumque: «Quia incolatus meus prolongatus est (Psal. CXIX) .» Hinc et Paulus: «Cupio dissolvi et esse cum Christo (Philip. I) .» Multo autem melius

His ita decursis, quanquam multa praetermiserim, tamen, ut mihi videtur, hostis nostri fornicantis castra monstravi, quibus pie viventes in Christo Jesu non desinit impugnare: sed nec his contentus ad alia convertitur argumenta, dum quibusdam in somnis saepius vera praenuntiat, ut eos quandoque ad falsitatem pertrahat, dum dormientes ante horam, vel tempus exsuscitat, ut eos vigiliarum tempore somno pravissimo deprimat, cum psallentes [Col. 0575C] atque orantes sibilis, stridoribus, latratibus diversis, et inconditis vocibus, actis etiam lapidibus vel stercoribus perturbat, ut eos quoquo pacto a spiritali opere retrahens, inanes efficiat.

Tu autem homo Dei, vigilanti studio attende quae dico, et mihi adhuc magis stupenda narranti fidem praebeto. Cujusdam relatione nuper cognovi quod dico. Vir quidam religiosus atque in monastico habitu constitutus, nostro nunc tempore antiqui hostis est inaudita tentatione pulsatus, ita ut idem malignus spiritus vestimentorum ejus particulas extra illum etiam incompositas immunda colluvione crebrius foedaret. Quae in tantum erat horrenda, fetida et noxia, ut pars vestium quam tetigisset, nulli deinceps esset usui apta, quanquam [Col. 0575D] fuisset abluta. De quo cum interrogatus fuissem cur omnipotens Deus talem versuto serpenti potestatem in eum dederit, respondi ut cordis ejus immunditiam foris ostenderet: quod nunquam in exteriori habitu fecisset, nisi interiorem omnino corrupisset aut infidelitate et blasphemia, aut certe inani et vana gloria. Sanies quippe intus in corde foras per vestimenta fluit. Quem quia longe positus ego quidem non vidi, sed tamen (ut arbitror) haec in illo vere praevidi. Quod si non est ita, nunquid tamen factum putatur sine causa? Est praeterea gestum, ut in eo munditiam cordis foeditas illa servaret, ne hanc callidus hostis inanis gloriae macula foedaret, sicuti Paulus, ne de magnitudine revelationum [Col. 0576A] tumeret, stimulum carnis accepit (II Cor. XII) . Sit itaque horum quodlibet, aut certe si non fuerit, nunquid tamen extremum, si positurus sum, verum non erit? Verum est omnino, verum est quod dico, non esse colluvionem illam extrinsecus animae noxiam, si ipsa servare studuerit intus cordis munditiam.

Interea sicut tu ipse indicare curasti, audio quosdam apud nos dicere, non posse aliquem in patria suae nativitatis perfectum esse, illud in argumentum assumentes, quod Dominus dixit: «Nemo propheta acceptus est in patria sua (Luc. IV) .» Quos primum oportet ratione veritatis refelli, et sic demum qualiter intelligenda sit prolata sententia demonstrari.

[Col. 0576B] Audiant igitur patienter qui haec dicunt, quia, dum sensum sacrae Scripturae prudenter non considerant, pene omnes sanctos contemnunt; si enim ita est, ut asserunt: ergo quotquot ex Romanis conversi apud Romanos degunt; quotquot ex Graecis apud Graecos; quotquot ex Italis apud Italos; quotquot ex Gallis apud Gallos; quotquot ex Hiberis apud Hiberos; quotquot ex Germanis apud Germanos; quotquot ex Aquitanicis apud Aquitanicos; quotquot ex Britannicis apud Britannicos; quotquot ex Anglis apud Anglicos religiose vivunt, imperfecti erunt. Ecce Paulus et Antonius ex Thebaeis apud Thebaeos perfecti sunt. Ecce Hylarion ex Palaestinis apud Palaestinos perfectus est. Ecce Macharius ex Aegyptiis apud Aegyptios perfectus est. Ecce Oxirinchus civitas [Col. 0576C] ex propriis civitatibus tota perfecta est. Ecce, ut ad vicinos nostros veniamus, Protasius et Gervasius in propria hac Mediolanensi civitate, propriaque domo manentes, ac per decem annos monachorum vitam exercentes, ita perfecti fuerunt, ut martyres fierent. An forte nostra sola provincia extra hanc regulam erit excepta, ut non de propriis, sed tantum de exteris habeat monachos?

Satagendum magis est ut, ubi quis fuerit, juxta perfectorum regulam vivat, non parentum, non propinquorum, non affinium illecebris a via perfectionis declinet. Sic certe juxta Salvatoris sententiam (Luc. XIV) , patri matrique, fratribus, sororibus, uxoribus, filiis, domibus, agris, et cunctis quae possidet, renuntiare valebit. Hoc autem dico, non quo successores, [Col. 0576D] qui de regno ad regnum, de publico ad eremum transeunt, summa laude non ducam; sed quo illos etiam, qui magis affectibus patriam fugiunt, quam gressibus, felices atque perfectos ostendam. Obsecro itaque illos, qui hoc apud nos fieri posse denegant, ut vigilanti studio considerent, cur non dixerit Dominus: Nemo propheta perfectus est in patria sua (Luc. IV) , sed ibi quid aliud intelligendum est, nisi quia acceptum dixit nequaquam receptum? Quodque de prophetis antiquis et seipso intelligi voluit, qui apud incredulos Judaeos non fuerunt accepti, sed magis spreti, Stephano ad eos dicente: Quem prophetarum non sunt persecuti patres vestri, qui praenuntiabant de adventu Justi, cujus vos nunc homicidae [Col. 0577A] et proditores fuistis? Quis autem non videat quantae temeritatis, quantaeque sit praesumptionis aliquem sibi prophetae nomen assumere?

Tu igitur cum charitatis affectione tales redargue; et juxta regulam Patrum vivere semper stude, maxime autem sancti confessoris Benedicti. Non declines ab ea quoque, nec illi addas quidpiam, nec minuas. Totum enim quod sufficit, habet, et nusquam minus habet. Cujus verba atque imperia [Col. 0578A] sectatores suos perducunt ad coeli palatia.

Ecce, frater charissime, inter caeteras meas occupationes hunc tibi sermonem nocturnis horis, licet inculta venustate, dictavi atque conscripsi. Quem quia epistolarem modum transire cognovi, libellum potius De conflictu vitiorum atque virtutum nuncupare malui, in quo si aedificationis aliquid repereris, hunc legendum et aliis tradere debes.

Oratio ad Adelbertum Comitem

Leo IX

[Col. 0577]

SANCTI LEONIS IX ROMANI PONTIFICIS ORATIO AD ADELBERTUM COMITEM De restitutione monasterii Hirsaugiensis. (Anno 1049). (Apud Baronium, Annal. tom. XI, pag. 184, ad ann. 1049.)

Monitum

Baronius, Caesar

MONITUM.

Arguendus erroris Trithemius cum in Chronico Hirsaugiensis monasterii non hoc anno (1049), sed sequenti ponit sancti Leonis adventum in Germaniam, et celebratum ab eo concilium Moguntinum. Qui etiam quae tunc de ejusdem monasterii restitutione intercesserunt inter ipsum pontificem et ejus sororis filium Adelbertum comitem, sic describit.

ORATIO AD ADELBERTUM COMITEM.

[Col. 0577B] Anno Dominici Nativitatis 1050 [1049] indictione tertia [secunda], sanctus Leo papa nonus ad componendas res et statum Ecclesiarum, pacemque Galliis reddendam, Roma egressus cum cardinalibus multis venit in Germaniam. Erat eo tempore comes Adelbertus de Calwe monasterii Hirsaugiensis advocatus, sed desolationis patronus, qui non solum restituere contempsit per proavos S. Aurelio impie ablata, verum se justo omnia possidere titulo arbitratus, nihil minus quam de reparatione monasterii cogitabat. Contigit igitur anno praenotato, qui fuit desolationis monasterii octavus et quadragesimus, supra millesimum vero Domini, sicut diximus, quinquagesimus, quod idem Leo sanctissimus papa, comiti praefato sanguine junctus, Roma egressus, [Col. 0577C] Italiaque transmissa per fines Sueorum iter suum versus Moguntiam dirigeret. Quod cum Adelbertus comes praefatus rescisset, avunculum videlicet suum sanctae Romanae et universalis Ecclesiae pontificem suas transiturum per terras, obviam illi properans humillimis eum precibus devicit quatenus in hospitium nepotis intrare non despiceret. Papa, tum devotione invitantis, tum sanguinis ratione permotus, petenti assensit, castellum comitis intravit, qui perhumaniter exceptus, doctrinae salutaris verbum, ut sui moris erat, seminans, mentes hostium suorum ad amorem coelestis patriae erigere summopere studebat. [Col. 0578B] Quadam die pontifex recreationis animi causa comitem dextra complexus, de castello non procul ad vicini montis verticem exivit, ad quem inter loquendum:

«Quam aptus, inquit, o fili, locus mihi videretur montibus circumseptus undique, quem et aquarum copia utilem, et solitudo reddit quietum, in quo servorum Dei monasterium construi debeat, qui Creatori nostro laudes continuas persolventes pro salute multorum devotius exorarent.»

Cui comes: «Est, inquit, beatissime Pater, in vicino ecclesia ab antecessoribus meis in honorem cujusdam sancti Aurelii, cujus et corpus in ea fertur sepultum, olim ad monachorum habitaculum cum reliquis mansionibus necessariis constructa, [Col. 0578C] in qua cum dudum monachi per annos non paucos omnipotenti Deo religiose servivissent, postremoque a regulari disciplina misere torpentes, cum nullis admonitionibus majorum acquiescerent, a progenitoribus meis tanquam scandalum plebis inde projecti sunt.»

His sacratissimus pontifex auditis ad locum personaliter accessit, libros qui remanserunt volvit, cupiens historiae cognoscere veritatem. Erat ibi clericus inter caeteros senex nomine Bertholdus, qui olim in loco viderat monachos Deo famulantes. Is pontifici rem omnem sicut gesta fuerat aperuit, et [Col. 0579A] quomodo avus comitis Adelberti coenobium bonis spoliasset omnibus, expulsisque monachis paucos in locum clericos posuisset.

Quibus cognitis sanctus praesul ingemuit, sed cordis sui dolorem prudenter dissimulans, ubinam corpus divi haberetur Aurelii ab eodem clerico quaesivit. Qui cum diceret se a majoribus suis audivisse sacras S. Aurelii reliquias tempore quo Northmanni vastaverunt Galliam per quemdam abbatem hujus loci sub terram fuisse absconditas, et usque eum in diem incognitas omnibus permansisse, sanctus papa, accitis operariis, terram in diversis ecclesiae locis fodere coepit, et thesaurum absconditum diligenter inquirere; sed posteaquam casso labore diu laborassent artifices, et nihil penitus [Col. 0579B] reperissent, coeperunt omnes qui aderant de inveniendo corpore sancti desperare.

Tunc sancto in orationibus pontifice prostrato, ipsoque cohortante artifices ne desperent, unus ex his, caeteris in arte sua magis peritus, qui nuper ex domino Venetorum cum filiis adveniens, multa huic loco suis laboribus impendit bona, industriose perquirens singula loca, tandem ex repercussione malleorum deprehendit terram subtus esse cavatam: ad cujus consilium in eodem loco fodere artifices coeperunt: qui tandem non sine magna difficultate humo remota, cameram subterraneam invenerunt pulchre satis formatam, in qua sarcophagus apparuit extrinsecus admodum ornate dispositus. [Col. 0579C] Quem cum sanctissimus papa vidisset, magno repletus gaudio praecepit ut omnes ad orationem genua flecterent, et Deum pro confessoris sui desiderata inventione collaudarent. Oratione completa sanctus Leo propius accedens, jussit aperire sepulcrum: quo recluso, suavissimus odor exhalavit, qui omnes qui aderant mira suavitate sui reficeret. Invenerunt itaque sanctissimi confessoris Christi Aurelii sacratissima ossa sericiis involuta pannis, pulchre in formam corporis debito collocata ordine, et ad caput ejus tabulam ex plumbo ista continentem:

CORPUS S. AURELII EPISCOPI TEMPORE ARNULPHI REGIS REPOSITUM HERDERADO ABBATE [Col. 0579D] OCTAVO KALENDAS SEPTEMBRIS.

Cum sanctus papa hunc titulum coram omnibus legisset, ingemuit, dicens: «Vae illis qui locum tanti praesulis sanctificatum meritis et praesentia desolarunt, et clauso sarcophago, ne reliquiae sancti quovis modo subtraherentur, cum suis ad castellum comitis est reversus.» Postera die, cum sanctus papa Leo tempus vidisset intentioni sui complendae opportunum, vocatis comite saepe dicto Adelberto et Wiltrude uxore ejus, devotissima femina, in praesentia suorum cardinalium, caeteris exclusis, dixit ad nepotem:

«Hesterno vidimus die, chare nepos, sacras confessoris Christi reliquias honore debito spoliatas, ipsumque locum pro amore coelestis patriae omnipotenti [Col. 0580A] Deo et sacrae monasticae religioni olim a progenitoribus tuis rite dicatum, multis quoque annis a Petro Dei famulo inhabitatum, quem tui majores avus genitorque, pessima et crudeli avaritia ducti, abbatis possessionibus et bonis desolatum fecerunt: et quod omni scelere sceleratius est, monachis expulsis, officinam sanctarum virtutum, introductis dissolutissimae vitae saecularibus clericis, in omnium speluncam vitiorum commutarunt. Tu quoque, pravis majorum inhaerens vestigiis, sicuti probato sumus edocti testimonio, non solum ea quae illi sacrilegio polluti a servorum Dei coenobio injustissime abstulerunt, sine Dei timore possides, sed tuae salutis penitus immemor, totum quod illi parcendo reliquissent [Col. 0580B] intactum, rapuisti: Deumque et S. Aurelium, imo cives supernae patriae universos irritando tibi adversarios fecisti. Neque enim parvum peccatum aestimandum est quod in Deum et sanctos ejus committitur, cum apud ipsos etiam homines injusta rerum alieni juris usurpatio scelus gravissimum judicetur. Ecce tu una cum progenitoribus tuis pactum violasti, primumque tuorum corrupisti, imo annihilasti sanctum testamentum, et quae illi omnipotenti Deo simplici ac sancta devotione pro animarum remedio suarum obtulerunt, tu Deum et sanctos ejus, impia crudelitate et crudeli avaritia succensus, spoliare non timuisti, factus inimicus et adversarius non modo Dei et sanctorum ejus, sed et tibimet ipsi generique [Col. 0580C] tuo hostis declaratus, et crudelis antistes, ipsam propaginem ex tuo semine generandam gravissimo scelere innodasti, quae quandiu sacrilega haereditate etiam nesciens polluitur, aut in paucis generationibus deficiens exterminabitur, aut in hac vita miserabilis evadet, aeternis post mortem suppliciis pro demeritis crucianda. Tibi autem quae spes aeternae felicitatis consequendae poterit esse, o fili mi, cum per tam manifestum scelus et sacrilegium Deum omnipotentem cum omnibus sanctis suis inimicum tibi feceris, hostemque et adversarium? periculosum est tibi penitusque damnabile, crede nobis, Deum habere contrarium, qui, etsi patienter injurias videatur ferre suas in hoc tempore, vindex cum sit justusque judex, aeternis [Col. 0580D] hanc patientiam post mortem suppliciis, non dubites, vindicabit.

«Nos vero, quibus cura salutis tuae tuorumque est, non modo ratione pastoralis culminis, qua, licet immeriti, saluti omnium sumus debitores ex officio, verum etiam ex sanguinis cognatione, qua nobis sorore natus intime conjunctus, te tuosque perire non patiemur in aeternum, quantum in nobis est. Unde auctoritate omnipotentis Dei et beatorum apostolorum ejus Petri et Pauli, quorum gerimus vices in terris, te monemus et requirimus, atque sub aeternae damnationis interminatione, perque districtum Dei judicium te contestamur ac sub anathemate districte praecipientes [Col. 0581A] tibi mandamus, quatenus praedictum locum, clericis expulsis, quos auctoritate apostolica omni beneficio et residentia in eadem hac hora decernimus privatos, in pristinum statum reducere cures, monachosque et abbatem secundum regulam divi Patris Benedicti, quemadmodum a principio ibi fuisse memorantur, instituas, eisque omnia et singula per tuos progenitores, teque vel alios quoscunque ablata sine mora restituas, et si quid amplius ad haec perficienda requiritur necessarium, de tua substantia fideliter et sine ulla contradictione pro aeternae vitae amore legaliter impendas. Haec ibi quanto citius perficienda una cum conjuge tua nobis dilecta consummandaque auctoritate omnipotentis Dei, [Col. 0581B] in remissionem tuorum peccatorum serio injungimus. Quae si (quod absit) neglexeris, nostrorumque mandatorum contemptor inventus fueris, indignationem [Col. 0582A] omnipotentis Dei, sanctorumque Petri et Pauli apostolorum, et omnium electorum Christi noveris incursum, teque sub anathematis vinculo auctoritate apostolica constrictum, divini examinis judicio fore obnoxium, gravissimis gehennae tormentis cum impiis sine fine puniendum.»

Hac pontificis oratione compunctus, ad genua ejus comes procidit, seque peccasse graviter cum lacrymis publice confessus, omnia quae juberetur facturum pro viribus promittit, veniam commissorum absolutionemque postulans a pontifice audivit:

«Si perfeceris ea, quae praecipientibus nobis te facturum promittis, veniam tibi non solum commissorum [Col. 0582B] cum absolutione impendemus, sed etiam praemia felicitatis aeternae multimoda in coelo tibi reposita repromittimus.»

Notitia de instauratione coenobii S. Apri

Bruno Tullensis

[Col. 0581]

NOTITIA BRUNONIS EPISCOPI TULLENSIS, POSTMODUM LEONIS IX PAPAE, De instauratione coenobii S. Apri. (Circa annum 1030.) (Apud Mabill. De re diplomatica, lib. VI, pag. 602, ex autographo.)

[Col. 0581C] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ego Bruno, gratia Dei Leuchorum praesul, clero et populo praesenti, atque universis hujus ecclesiae filiis, tam viventibus quam et successuris.

Scitur a pluribus qualiter tempore domni Bertoldi, hujus sedis pontificis, per domnum abbatem Willelmum, locum Sancti Apri omni religione destitutum Deus visitaverat, quem vix evictum precibus idem praesul Bertoldus adduxit a Burgundiae partibus, eique ibidem regulariter praefecit fratribus. Sed quia vita monastica, dum nescitur, videtur quasi contraria; cum vice mutata, viderent et audirent de ordine monachorum inusitata, et interdiceretur quibusque curiosis fratrum familiaritas, [Col. 0581D] quae passim prius cunctis communis et facilis exstiterat; his et aliis occasionibus coepit oriri querimonia contra locum, et cum diffamatione vituperationis scandalum, ut quidam sapiens ait: Omnis subita mutatio rerum non fit sine quodam fluctu animorum. Unde factum est ut a vicinis murmurantibus et detrahentibus, blasphemantibus et accusantibus, locus adversitatem diu sustineret, quam a quibusdam excitabat non tam malitia quam minus peccans ignorantia. Reddita autem pace . . . . . . . . sede residente pontifice, coeperunt qui olim adversati fuerant . . . . . . . . resipiscentes rem inquirere, et ab ea quam crediderant i . . . ventam, venerari et diligere, et boni odoris famam undecunque propinare. [Col. 0582C] Unde contigit ut plures eorum quaerentes societatem adipiscerentur, plerique vero etiam monachi efficerentur: sicque crescente fidelium devotione coepit saepefatus sublevari locus donantium largitate. Nam quisquis in societatem fratrum sese offerebat, largiebatur spontaneus transitoria, ut participatione Deo servientium mereretur permansura. Quapropter de expensis eorum aggressi sunt facere memoriale aeternum, ut talium eleemosyna in conspectu fidelium praesentium et futurorum conspicua, et in hoc saeculo sit in benedictionis memoriale ante Deum in remuneratione perpetua. Itaque Sancti Apri antiquum monasterium vetustate lapsabundum, semel et bis olim igne concrematum, ab ipsis fundamentis renovandum constituerunt [Col. 0582D] erigere in domicilium. Et ut sciatur quibus benefactoribus construitur, eorum vocabula pariter et expensas nominatim subter assignaverunt, suique piam recordationem jugiter devotione recolendam posteris reliquerunt. Exinde supplicamus hujus nostrae sedis successores antistites ne, juxta magnitudinem structurae facultates loci aestimantes, obliti paternitatis, duri fiant oppressores. Et ut noverint quam justa sit haec nostra deprecatio, legere dignentur chartam quam Gauzlinus episcopus cum regali praecepto fecit et firmavit saepe dicto loco, in quo ante episcopatum nostram societatem collocavi: in episcopatu autem positus, rebus quibus potui ampliavi, et continua nostri memoria ut per singulas [Col. 0583A] diei horas habeatur ibi, a fratrum fideli devotione omnibus diebus vitae meae obtinui.

Haec sunt nomina eleemosynatorum cum eleemosynis suis.

  • Domnus imperator Chaonradus libras XV et auri uncias IV.

  • Domna imperatrix libras III et duas uncias auri.

  • Domnus episcopus Mettensis II.

  • Comes Leitfridus VI et semis.

  • Comtissa Alberada I et cortinam optimam cubitorum LXXII, et annonae mod. CCCC.

  • Ductrix Mathildis lib. unam et semis.

  • Heinricus Advocatus V.

  • Filista conjux ejus V.

  • Hugo de Brisciaco III.

  • [Col. 0583B] Widricus Grossus V.

  • Heinricus de Fau V.

  • Heinricus de Tussiaco V.

  • Hildeburgis de Barro V.

  • Oda de domno Martino uncias auri IV et semis.

  • Mainfredus lib. V.

  • Emma VI.

  • Walderada V.

  • Mainherus de Calmis V.

  • Lambertus canonicus V.

  • Ingobertus V.

  • Domnus abbas Richardus I.

  • Domnus abbas Norbertus I.

  • [Col. 0584A] Domnus abbas Sigifredus I.

  • Domnus abbas Poppo IV.

  • Domnus abbas Erlinus unam et semis.

  • Domnus abbas Herbertus II.

  • Domnus Azechinus unam et semis et V solid.

Eleemosynae conversorum. Domnus Herbertus primicerius v. Domnus Herbertus archid. XVIII et cappam purpuream. Domnus Gozelinus V. Domnus Girbertus XII. Domnus Albertus VI. Domnus Theodericus VII. Domnus Goisfridus unam et semis. Domnus Harwardus I et pallam unam. Domnus Tendo vineas ad X carr. vini. Comes Oddo X lib.

Nec minori gratiarum actione suscipiunt quod eis cives et suburbani nostri in carropera fecerunt, cum saxa ingentia et lapides muralis ordinis totis [Col. 0584B] viribus, spontaneo nisu et prompta voluntate convexerunt, ruinasque veterum murorum totius monasterii manibus mundaverunt, cervicibus asportaverunt, quando necdum attigerant incensionum, depraedationum et vastationum infelix infortunium. Et quia nominatim eos non capit praesens charta, capiat illos coelestis regni aula pro ea quam aedificaverunt Deo et sancto Apro in hac mortali vita.

Praeterea hic annumerari dignum est illos quorum fuit multo major benevolentia quam potuisset esse largiendi facultas, qui solidos quinque, aut decem, aut quindecim, aut nummos duodecim vel sex, aut plus minusve contulerunt.

Diplomata

Bruno Tullensis

[Col. 0583]

SANCTI LEONIS IX DIPLOMATA DATA CUM ADHUC EPISCOPUS TULLENSIS AGERET.

I. Bruno, episcopus Tullensis abbatiae Sancti Apri possessiones confirmat. (Anno 1034.) [Dom Calmet, Histoire de Lorraine, Preuves, I, 413.]

[Col. 0583C]

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, omnium quae subsistunt aeternaliter creatricis atque moderatricis, Bruno, sanctae Tullensis Ecclesiae, humilis praesul.

Divinae dispositionis gratia agitur quotiescunque animus uniuscujusque ad bonum velle inspiratur, maxime ille qui plus caeteris in hoc mundo aliquid habere cernitur, cum invigilat ut de rebus terrenae dominationis Dei clementia sibi propitietur; nobis tamen pastoribus Ecclesiae pia sollicitudo indicitur ut grex Dominicus in ea constitutus nostra providentia [Col. 0583D] pascatur, et gemina vitae substantia sub temporali administratione fulciatur. Idcirco universis Ecclesiae nostrae, cui Deo auctore praesidemus, tam praesentibus fidelibus quam etiam post longe sequentibus, certa ratione manifestum esse volumus [Col. 0584C] quod ad locum Sancti Apri devenientes, et victualem monachorum administrationem pie considerantes, nobis in futuri districtione judicii non modice profuturum esse credimus si ea quae ad alimenta fratrum illic Deo servientium pertinent augeremus; ut per hoc et memoriale nostrum in eo loco certius consisteret, et servorum Dei pro adeptione salutis nostrae oratio perpetualiter non cessaret. Hujus itaque rei gratia ducti, ac paterna sollicitudine permoti, altaria ecclesiarum quas modernis temporibus ab ingenuis hominibus, seu a quibuslibet vicinis noviter acquisitas possidere videntur, consilio fidelium nostrorum per synodale decretum eis donatione firma concessimus: ea scilicet stabilitate et lege qua caetera altaria totius abbatiae tenuerant ab antiquo tempore, id est ut, decedentibus vicariis quibus [Col. 0584D] tantummodo curam animarum per eorum electionem committimus, ipsi eadem altaria redimere nequaquam compellantur, sed solummodo electione sua, ut dictum est, succiduos vicarios exhibeant, qui de manu nostra curam animarum suscipiant. Altaria [Col. 0585A] vero quae illis concessimus, haec sunt, videlicet, altare ecclesiae in villa quae dicitur Vallis-Curia; altare ecclesiae in villa quae dicitur S. Germani Archadis; altare ecclesiae in Saponaria; altare ecclesiae in Mollenis-Villa; altare ecclesiae in Claregio. Habebant etiam dimidiam ecclesiam in Tantonis-Villa, quam vir recordabilis memoriae Rainardus, ex comite in praedicto monasterio monachus factus, cum omni patrimonio quod ibidem possederat, ad coelestes thesauros transtulerat, dum maneret in vita; nam altera dimidia pars de praebenda fratrum canonicorum hujus sedis erat. Et quia altare non poterat dividi lege supradicta, tradidimus utrumque donatione communi, quatenus de hac pietate fratres praesentialiter in memoriam reducant, quantum pro [Col. 0585B] bona voluntate omnipotenti Deo pro nobis instanter supplicare debeant. Petimus denique et obsecrantes deprecamur successorum nostrorum paternam benevolentiam, ut haec nostrae largitatis oblatio firma habeatur et rata, sicuti et ipsi quoque sua decreta constituturi sunt servare perenniter illibata; scientes procul dubio se ita pro bona voluntate remunerandos, sicuti pro temeritate eorum, quae pro animarum remedio constituta sunt, ab auctore mundi gravius puniendos. Ut autem haec nostrae traditionis concessio in futuris temporibus firmior habeatur ac perpetualiter illaesa conservetur, manu omnium fidelium nostrorum eam corroborari fecimus, et auctoritatis nostrae gratia durare per succedentia tempora decernimus.

[Col. 0585C] Ego Bruno indignus episcopus manu propria subscripsi.

  • Signum Gibuini primicerii.

  • Signum Dudonis Virdunensis primicerii

  • Signum Ulderici archid.

  • Signum Ebydrici archid.

  • Signum item Udelrici archid

  • Signum Lamberti archid.

  • Signum Benzelini archid.

  • Signum Geberoni archid.

  • Signum Lanzelini archid.

Data XVIII Kal. Julii, anno ab incarnatione Domini 1034, indictione II, anno vero domni Conradi regis X, imperii nono, pontif. quoque domni Brunonis VIII, comite Rainardo juniore.

[Col. 0585D] Ego Harduinus sacerdos et mon. jussu domni abbatis Vidrici scripsi.

Acta Tullo in plenaria synodo.

II. Bruno Tullensis Ecclesiae episcopus consecrat oratorium Bertiniacae curtis. (Anno 1036.) [Perard, Recueil de diverses pièces servant à l'histoire de Bourgogne, pag. 185.]

In nomine Dei omnipotentis, nomine triplicis, numine simplicis, BRUNO humilis Leucorum episcopus, Dei dono, id quod est.

Noverit industria fidelium Christi, tam futuri temporis quam praesentis, quod vice quadam dum, [Col. 0586A] ex more pastorali, nostri parochiam pontificii perambularemus, contigit nos apud Bertiniacam cellam hospitari cum fidelibus. Itaque eo loci dominus abbas Divionensis, Halinardus nomine dictus, cujus cella illa intererat, pariterque domnus abbas, Vuidricus noster, de coenobio sancti Apri, ambo conversatione laudabiles, convenere gratia nostri. Porro locus ille satis eleganter Dei servitio exstiterat constructus et dedicationis benedictione nondum munitus, et, quod nobis gratius, disciplinate a monachis religiosis incolebatur. Igitur praefati abbates petierunt illud nos dedicare oratorium, utpote ecclesiam nostrae dioecesis et regiminis. Quorum annuendo preci explevimus quod nostri erat officii. Ordinatis vero de quibus interpellabamur rebus [Col. 0586B] omnibus, consultu fidelium commorati sumus ut sanctum Christi martyrem Benignum, cujus honori illum sacravimus locum, quavis donatione sustentaremus quatenus per hoc stabiliretur inibi memoriale nostri, et vivi et defuncti. Diu ergo super his meditantibus nec ad manus quod dari posset celebre habentibus suggestum est altaria de duabus ecclesiis, quae erant sancti illius, sub nostra ditione pendere darique possibile nostro consisteret velle.

Sed quia res perspicuas saepe contingit quadam dubietatis caligine impediri, verebamur ne illata, subita et indiscussa donatio contraheret in posterum aliquid sinistri et ne fieret quandoque seminarium scandali; sed quoniam legis praesidio et aequitatis [Col. 0586C] lance id facere conabamur, statutis induciis distulimus quod sedem nostram repeteremus. Denique postmodum, una dierum, convocari fecimus nostri cleri concilium, cujus in medium recitatur petitio abbatum praedictorum. Relatum est omnium qui aderant concilio id nec perfici nec stabiliri posse absque testamentis utrinque cum chirographo notatis. Horum laude, et petitione et arctius caeteris domno abbate Vuidrico insistente, donavimus sancto Benigno duo altaria, videlicet de Solvis monte et Volferei curte, eo rationis tenore quandiu inibi regulariter celebraretur ordo vitae monasticae; sin secus, quoniam, proh dolor! potentes saeculi tales non sunt quales ante habiti sunt, si forsan episcopus Singonensis per cupiditatis zelum usibus suis illud [Col. 0586D] rapuerit monasterium, sive, pulsis exinde monachis regularibus, pomposa saecularitas idem subintroierit coenobium, haec altaria, illi Ecclesiae concessa sine ulla controversia, absque apostrophali garrulitate, in nostram redeant potestatem. Et quia thesaurus rerum omnium memoria est, ne posteri nostri ullo perturbationis errore praepediantur, sed conventio ista sine velamine fieri illis aperta reveletur, haec testamenta in alterutram partem chirographo notare fecimus, ut comprobatione veri testimonii sit tenentibus et tollere volentibus idoneus defensionis locus.

Signum Brunonis pontificis, manu propria hoc testamentum confirmantis; S. domni abbatis Halinardi; [Col. 0587A] S. Gregorii praefatae cellae prioris; S. Vuidrici abbatis; S. Hunaldi abbatis; S. Gibuini primicerii; S. Vualterii decani; S. Odelbrici archid.; S. Lietardi archid.; S. Gelizonis archid.; S. Herberti archid.; S. Vuidrici archid.; S. Lamberti archid.; S. Stephani archid.; S. Rodulphi archid.; S. Beselini archid.; S. Raynardi ejusdem civitatis comitis; S. Hugonis fratris domni episcopi; S. Milonis; S. Bruchardi; S. Stephani; S. Bosonis; sig. Heinrici advocati; S. filii ejus Sigifridi.

Igitur quoniam, secundum Apostolum, «nobis est videndum quomodo caute ambulemus, quoniam dies mali sunt,» hunc censum de istis altaribus non perdonamus, sed pro solida vestitura nobis [Col. 0587B] nostrisque successoribus persolvendum reservamus. Cum autem contigerit ea vicariis viduari, potestatem libere obtineant, sine respectu episcopi et archidiaconi, alios imponendi et illis ea vendendi.

Acta sunt haec Tulli, in plenaria synodo habita VIII Idus Octobris, luna XIII, epacta prima, concurrente IV, bissexto, anno incarnationis Dominicae 1036, indictione V; anno regni Chonradi XIII, imperii vero X.

Ego Dizilinus cancellarius, indignus levita domus sancti Stephani, scripsi et publice relegi.

III. Bruno, Tullensis episcopus, fundationem prioratus de Daguliaco (de Deuilly) confirmat. (Anno 1044.) [Dom Calmet, Histoire de Lorraine, I. Preuves, pag. 417.]

[Col. 0587C]

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Bruno episc. Divinae legis praecepto commonemur bonum facientes non deficere, sed de die in diem sanctorum loca accrescendo, Christi annuente gratia, in eleemosynarum largitate proficere pro viribus. Itaque noverit universitas credentium, quod Galterius de Daguliaco, cum consilio et voluntate conjugis suae Adilae, construxerit in antiquo sui juris praedio quoddam coenobiolum monastico ordini congruum, quod pro sua suorumque praedecessorum ac successorum salute monasterio Sancti Apri in suburbio Leuchorum urbis [Col. 0587D] sito perpetua possessione tradiderit subjectum, et quasdam suae haereditatis ecclesias ad subsidium fratrum Deo ibi servientium perpetuo retinendas jure eidem loco delegaverit, et ad confirmandum suae donationis testimonium, hanc chartam in praesentia nostra cum auctoritate apostolica conscribi inde et roborari fecerit. Inter Francos scilicet Maireium ( entre Frain et Maré ), mansos duos in dote praedicti coenobii ecclesiae, cum terris, pratis et mancipiis Durando et uxore ejus Gisla et filiis ejus. Ecclesiam de domno Valerio ( Domvallier ), cum V solidis et dimidio de fisco, et modiis V avenae cum capella Sirei-curtis ( Sérécourt ), et mancipiis Thihero et Durando cum sua matre. Ecclesiam Malisei-curtis ( Morizécourt, autrefois Malsécourt ) [Col. 0588A] cum duodecim denariis de fisco, et mancipiis Grimaldo et uxore ejus ac filiis ejus, et Roberto. Medietatem ecclesiae de Domno-Petro ( Dampierre, présentement la Petite Martigny ) cum manso uno, et terra, et prato. Medietatem ecclesiae de Aureliani mansionibus ( Oreilmaison ). Ecclesiam Totelenei-curtis ( Tolaincourt ) cum duodecim denariis de fisco et uno receptorio, et cum mancipiis Joseleino et Haimone, cum fratribus et sororibus eorum uxoribusque ac filiis, et Humberto cum liberis. Ecclesiam Seivillae cum receptorio. Et duodecim denariis de fisco. Ecclesiam Madonis villae, cum quinque solidis de fisco et totidem modiis avenae, et cum capella Morlenicurtis ( Morlaincourt ), et cum tribus receptoriis in anno, et mancipiis Rainfredo, cum uxore et liberis, [Col. 0588B] terris et pratis. Medietatem ecclesiae Ciricis-curtis ( Xircourt ) cum receptorio uno et duodecim denariis. Ecclesiam Sancti Hilarii-montis ( Hilairmont ) cum receptorio uno, et duodecim denariis cum omni praedio in silvis, pratis, terris cultis et incultis, servis et ancillis. Tres partes ecclesiae Faucaudicurtis ( Foucaucourt ) cum duobus receptoriis et totidem solidis, et cum medietate eleemosynarum et oblationum, et cum omni praedio in silvis, vineis, pratis, terris cultis et incultis, servis et ancillis. Tertiam partem Radalli-villae cum receptorio uno et sex denariis, et cum servo Rainero ejusque manso. Ecclesiam de Monasteriolo ( Le Mouserot ) cum receptorio uno et sex denariis, et cum servo Rodulfo et [Col. 0588C] uxore ac liberis, ac manso. Ecclesiam de Frasnello ( Frenel ) cum servis Josperto et Angelrada, et Bernardo cum medietate liberorum. Medietatem ecclesiae de Roverio ( Rouvre en Saintois ), et de alia medietate sextam partem cum duobus receptoriis, et quindecim denariis, et cum mancipiis Folberto et uxore ac liberis, et manso. Ecclesiam de Masnillo ( Mainil ) cum servo Balduino et uxore ac liberis, cum duobus receptoriis et duodecim denariis. De ecclesia sancti Hilarii medietatem, cum duabus capellis Mannonis-curtis ( Manoncour ), Girandi-curtis ( Girancour ), et servo Thiebaudo cum uxore et liberis, et banno territorii ipsius ecclesiae cum tribus receptoriis et quindecim denariis, et cum tertia parte eleemosynarum et oblationum. Campum qui adjacet [Col. 0588D] monasterio, usque ad silvam quae vocatur Banosus, et ultra silvam alterum campum usque ad rivum, aliumque inibi cum silva apposita, quem dedit Erembertus presbyter pro suae animae remedio. Molendinum versus occidentem, cum duobus pratis adjacentibus. Campum a Romoldo villico datum, juxta nostram corvatam situm. Mansum apud Mannonis-curtem ab Everardo presbytero datum, cum terra et prato ibi adjacente et vineam ab Eremberto presbytero datam. Apud Martiniacum ( Martigny ) pratum ad tres carros, datum pro remedio Albrici. Alodum de Rosolio ( Ronceux ) cum servis et ancillis, pratis, terris cultis et incultis, silvis, aquis, cum piscatione suae partis, Albertum cum uxore et liberis. Pratum etiam apud Gimiriacum ad duodecim carros [Col. 0589A] feni. Praedia apud Bonfagit ( Bonfay ), et Danvillam; usum silvae adjacentis castro suo, concessit monachis hominibusque eis subditis quomodo sui uterentur servi. Usum etiam aliarum silvarum et pascuarum aquarumque in omnibus suis praediis, servis ejusdem cellae concessit ibidem manentibus, ut utantur sine omni servitio more suorum servorum. De mercato etiam castro suo adjacente concessit eis decimum denarium, scilicet de teloneo, de justitia vel de omni alio redditu. Unum ex furnis banalem. Widricus etiam abbas coenobii Sancti Apri plurima ornamenta contulit praedictae cellae, et apud Vallerias vineam ad quinque carros vini, quae dicitur Clausus Lamberti in pago Tullensi. Concessit quoque, ut si servus S. Apri acciperet uxorem ex ancillis hujus [Col. 0589B] cellae, absque omni refragatione eam teneret, similiterque servum hujus ancillae Sancti Apri facta stabili communitate in conjugium susciperet. Advocatiam autem praedicti loci Walterius sibi et uxori suae Adilae retinuit, et post eos uni suorum haeredum qui major natu fuerit. Constituit autem ne ulli suorum haeredum hanc advocatiam tenenti cuiquam in beneficium eam dare liceat, sed ipse eam in suo dominio possideat, quae post eos ad filium suum Odelricum deveniat, et post eum quicunque propinquior haeres castrum Daguliacum jure possederit, eamdem advocatiam teneat. Summam autem servitii sibi suisque haeredibus pro memoria advocatiae dandi omnibus annis statuit, extra quam nihil amplius requiratur, id est, duos solidos monetae ejusdem [Col. 0589C] pagi in festo sanctae Mariae de Candelis; de justitiis autem clamationum quas praepositus ejusdem loci per se potuerit diffinire, nihil advocatum concessit accipere. Sed si monachus non valeret contumaciam alicujus evincere, advocatum sibi in adjutorium advocaverit, tunc trium denariorum summam accipiat, ita tamen ut duas partes monacho habere prius faciat, reliqua omnia dispositioni abbatis Sancti Apri coenobii ordinanda permittit. Ego vero Bruno Dei gratia praesul indignus, pro bona fidelis viri intentione, ecclesiam inibi constructam Deo et beatae Mariae dedicavi, eamque a subjectione ecclesiae de domno Valerio cum omnibus appendiciis suis removi, et quidquid infra atrium continetur potestati [Col. 0589D] monachorum subjeci, et auctoritate apostolica interdixi ut nullus aliquo temerario ausu, sive episcopus aut quilibet, in loco illo de aliqua violentia infra atrium facta justitiam expetat, nisi monachi per vicarium suum clamaverint, aut aliqui maligni rebellaverint; in qua ecclesia tria altaria constructa, et a nobis benedicta, ipsamque privilegio auctoritatis apostolicae cum vinculo perpetuae anathematis hac libertate donavi, ut nemo deinceps ea infringere nec sigillare aut in eis divina officia celebrare nisi permissione aut jussione monachorum praesumat. Et qui extra in castro vel in suburbio commanserint, parochiales ejusdem ecclesiae et subditos vicario et monachis per omnia esse decrevi. Praeterea pro bono affectu quem erga ipsum et Sancti Apri locum habui, [Col. 0590A] ad supplementum eleemosynae, quatuor altaria cum suis redditibus eidem loco tradidi, scilicet altare Totileni-curtis, altare Medonis-villae ( Médonville ), altare Faucaudis-curtis, altare de ecclesia Sancti Hilarii, ea conditione ut jam in reliquo decedentibus vicariis non redimantur, secundum morem aliarum ecclesiarum, sed ab eo qui coenobio praefuerit idonei vicarii eligantur, et ab episcopo cura eis animarum tantummodo injungatur. Ut autem hae nostrae convenientiae firmius stabiliantur, decrevimus omni anno duodecim denarios ejusdem pretii ad altare S. Stephani Leuchorum sedis, pro memoria subjectionis, in Purificatione sanctae Mariae, a loci ejusdem cellae praeposito persolvi. Si autem aliquis successorum nostrorum per succedentia tempora [Col. 0590B] hanc eleemosynam infirmare aut infringere, vel contra justitiam nostrae devotioni refragare voluerit, pastorali auctoritate et etiam anathemate constringatur atque ad rectitudinem redire cogatur. Et ut haec nostra traditio firmior vel stabilior habeatur, hanc chartam in praesentia nostra in plenaria synodo recitari fecimus, testibusque subscriptis roborandam tradidimus, laude et consensu omnium clericorum nostrorum, omnesque qui huic nostrae sanctioni rebellaverint perpetuo anathemate a communione sanctae Ecclesiae separavimus, nisi resipuerint et Deo digne per poenitentiam satisfecerint.

( Quod sequitur atramento et scriptura paulum differre videtur a praecedentibus. )

[Col. 0590C] Hanc quoque diffinitionem praebendariam auctoritate qua supra omnia disposuimus, inter monachos et capellanum ordinare summa pace cum consilio ipsius domini, qui cellam construxerat procuravimus, et subtus ascribere ad memoriam posterorum fecimus, scilicet quinque modia frumenti cum siligine, vel pisae, vel fabae, V modios spelte, quinque annonae, privatas missas, primam missam ad corpus defuncti, peras, nuptias, purificationes mulierum, sepulturam albatorum, confessiones, festum sanctarum animarum, absque candela in quinque festivitatibus annualibus, singulos denarios, et in ipsis festivitatibus cum fratribus refectionem eleemosynam defuncti quantum vivus donaverit, monachis [Col. 0590D] autem quorum ecclesia est reliqua omnia concessimus; et omnes qui huic ordinationi obviaverint, sub perpetuo anathemate damnavimus.

  • Signum Gebisonis primicerii et cancellarii.

  • Sig. Stephani archidiaconi.

  • Sig. Roberti archidiaconi.

  • Sign. Widrici archidiaconi.

  • Sign. Rainardi com.

  • Sign. Conraudi com.

Anno pontificatus domni Brunonis XIX, urbis comite Rainardo juniore; Segettensis pagi ubi ipsa cella sita est, comite Ricuino juniore.

Ego Lambertus levita ad vicem domni Gebizonis primicerii et cancellarii rogatus scripsi et subscripsi.

[Col. 0591A] ( Quod sequitur est atramenti primitivi et manus ejusdem cum initio diplomatis. )

Ego Bruno Dei gratia Leuchorum praesul indignus subscripsi et signavi.

  • Signum Hugonis de Cysa urbe Italorum.

  • Sign. Herberardi archiepiscopi Trevirorum.

  • Sign. Adhelberonis Metensis episc.

  • Sign. Theoderici Virdunensis episcopi.

  • Sign. Hugonis Chrisopolitani archiepiscopi.

  • Sign. Widrici abbatis sancti Apri.

  • Sign. Herberti primicerii.

  • Sign. Herberti archidiaconi.

  • [Col. 0592A] Sign. Valtheri comitis.

  • Sign. Rainardi comitis.

  • Sign. Odelrici comitis.

  • Sign. alterius Oderrici comitis.

  • Sign. Henrici advocati.

  • Sign. Gomberti.

  • Sign. Norberti.

  • Sign. Reimbaldi.

Data sunt haec anno ab Incarnatione Domini 1043, indictione II, epacta XIV, concurrente VI, regnante Henrico secundo Romanorum Augusto.

EPISTOLAE ET DECRETA.

Epistolae et decreta

Leo IX

[Col. 0591]

SANCTI LEONIS IX ROMANI PONTIFICIS EPISTOLAE ET DECRETA PONTIFICIA.

GENUINA.

I. Leonis IX papae bulla qua Berardo I, Farfensi abbati, ejusque monasterio, bona, jura ac privilegia omnia confirmat. (Anno 1049.) [Muratori, Ber. Itat. Script. II, II, 585.]

[Col. 0591B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio BERARDO, abbati monasterii quod ponitur in Pharfa, tuisque successoribus in perpetuum, perpetuam in Domino salutem.

Cum piae petitiones nostris auribus inculcantur, decet nos assensum praebere, et talibus desideriis non resultare, quatinus sacra loca temporibus nostris proficiant et augeantur, et in nullo, quod absit! minuantur. Igitur quia petistis a nobis quatinus ex nostra [Col. 0591C] largitate nostroque dono concederemus vestrae religiositati monasterii vestri confirmationem, ejusdemque honorem, quae habet modo, et habiturum est in perpetuum, videlicet fundum Massam in quo est ecclesia Sancti Valentini. Ex fundo Muciani uncias tres. Fundum Paternum, in quo est ecclesia Sancti Johannis. Fundum Carbonianum. Fundum Septiniani. Fundum Pipiliani. Fundum Agelli. Fundum Mutellae. Fundum Loriniani. Fundum Urbanae. Fundum Bucciniani. Fundum Albuciani; et alios fundos cum domibus, vineis, olivetis atque colonis. Confirmamus autem vobis vestrisque successoribus praenominatos fundos, vel uncias, seu ecclesias cum casis, vineis, pratis, silvis, salictis, nec non aquimolis, et universis appendicibus, colonis atque familiis, vel [Col. 0591D] omnibus ad eos generaliter et in integrum pertinentibus, sicuti primitus, et nunc ab ipso vestro monasterio possessa sunt tam in comitatu Sabinensi, nec non et Narniensi, sive in comitatu Reatino, vel Furcouiano, Asculano, Firmano, Aprutiensi, et Pinnensi, [Col. 0592B] Romano etiam, et Tuscano, omnesque adjacentias ejusdem monasterii atque pertinentias, cum omni integritate concedimus detinenda, tam ea quae modo juste possidetis, quam ea quae in futurum, largiente Domino, potueritis acquirere tu et successores tui, sicuti per privilegia sanctae recordationis domni Adriani quondam papae, et Pauli, eidem venerabili monasterio confirmata sunt, permanenda. De teloneis quoque mercatorum, et pontium, et decimas ad monachorum stipendia et pauperum dari a praesenti secunda indictione tuae religiositati tuisque successoribus abbatibus vestri monasterii in perpetuum concedimus, ex eisdem omnibus percipiendas; nec non et oblationes mortuorum. Statuentes apostolica censura ex auctoritate beati Petri apostolorum principis [Col. 0592C] sub divinis obtestationibus et anathematis interdictionibus, ut nulli unquam nostrorum successorum pontificum, vel aliae cuilibet magnae parvaeque personae, ipsa praenominata loca vel quae in posterum, auxiliante Deo, vestro monasterio fuerint acquisita, sicuti supra sunt instituta, a potestate et ditione vestra vestrorumque successorum, ac vestri monasterii auferre vel altenare quoquo modo liceat. Si quae autem temerario ausu magna parvaque persona contra hoc nostrum privilegium agere praesumpserit, sciat se anathematis vinculo esse innodatam, et a regno Dei alienam, et cum omnibus impiis aeterno incendio ac supplicio condemnatam. At vero qui pio intuitu curator et observator hujus nostri privilegii exstiterit, gratiam atque misericordiam vitamque [Col. 0592D] aeternam a misericordissimo Domino Deo nostro consequi mereatur in saecula saeculorum. Amen.

Scriptum per manus Petri scriniarii sacri palatii, in mense et indictione secunda.

[Col. 0593A] Datum IV Kal. Martii per manus Petri diaconi bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno pontificatus domni Leonis noni papae primo, indictione II.

II. Leonis IX papae bulla, per quam monasterium Perusinum Sanctae Mariae Vallis-Pontis eripit Perusinis episcopis. (Anno 1049.) [Muratori, Antiq. Ital., VI, 333.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, JOANNI, abbati monasterii Sanctae Mariae Vallis-Pontis, tuisque successoribus abbatibus, perpetuam in Domino salutem.

Quia ad hoc, annuente Domino, non nostris meritis, [Col. 0593B] pervenimus, ut omnium Ecclesiarum cura ad nos respiciat, quam maxime circa illas Ecclesias sollicitare debemus quae propriae sub manibus nostris consistunt. Inde est quod ad petitionem tuam, dilectissime fili Joannes abbas, aures nostras infleximus, eamque implere decrevimus, ut scilicet confirmaremus et corroboraremus vestro monasterio, et vobis ac successoribus vestris abbatibus, mobilia et immobilia bona quaecunque, quocunque modo ad usum ad vos et monasterium vestrum et nunc pertinent et in perpetuum pertinebunt; et ut de decimis et primitiis similiter faceremus, et de clericis a quocunque contigerit ordinandis; ut fotrum nemini conditionaliter praebeatis praeter papae, ad quem proprie pertinetis, sicut in praecepto piae memoriae [Col. 0593C] decessoris nostri domni Clementis papae continetur. Quapropter per hujus nostri praecepti seriem confirmamus atque corroboramus vestro monasterio, ut diximus, ac vobis ac successoribus vestris abbatibus quaecunque modo ipsum vestrum monasterium possidet, et in perpetuum possidebit, sive sint mobilia, sive immobilia, quocunque modo evenissent et evenient. Decimas etiam et primitias de ipsis bonis ut more solito accipiatis, constituimus, et ut liceat vobis vestrisque successoribus, cuicunque vultis episcopo clericos vestros ordinandos offerre. Quin etiam prohibemus ne quis a vobis exigat fotrum, praeter papa solum. Ab omni etiam alienatione liberos vos et securos reddere volumus; unde apostolica auctoritate cassamus et evacuamus illa praecepta quae a [Col. 0593D] Benedicto et Gregorio injustis pontificibus Andreae [Col. 0594A] episcopo Perusino collata sunt de eodem vestro monasterio. Pro qua corroboratione, constitutione et evacuatione statuimus apostolica censura, sub divini judicii exterminium, ne quis unquam nostrorum successorum pontificum, aut quaelibet alia magna parvaque persona, et specialiter episcopus Perusinus, contra hoc nostrum praeceptum agere praesumat. Quod si quis forte tentaverit, anathematis vinculo a Domino Deo innodetur, nec nisi digna satisfactione solvatur. Qui vero custos et inviolator hujus nostri praecepti exstiterit, a Domino Deo benedicatur, eo quod inconvulsum permanere laudavit. Bene valete.

Datum VII Kalendas Aprilis, per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae [Col. 0594B] sedis, anno domni Leonis IX papae primo, indictione secunda.

III. S. Leonis IX privilegium pro Ecclesia Trevirensi . (Anno 1049.) [Hontheim, Hist. Trevir. diplom. I, 386.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo EBERHARDO, Trevirensium archiepiscopo, vestrisque successoribus, salutem in Domino.

Aeternum divinae dispensationis consilium, quo decrevit per tempora distribuere omnia, nulla rerum mutabilitate mutatur, nullaque temporum diversitate variatur. Unde factum est ut hujus aeternae dispositionis immutabilis ordo nostram de Tullensis [Col. 0594C] episcopatus humilitate mediocritatem ad apostolicam promoveret sublimitatem; gratuito quidem dono, non aliquo exigente nostro merito. Quocirca vestra fraternitas, dulcissime frater, nos, nostra charitate vita, comitata est, et Romae nobiscum aliquantulum remorata. Interea loci cum unicuique suum jus suumque rectum, quod vel ablatum penitus, vel aliquantulum immutatum esset, omnimodis restituere cuperemus, dilectionis vestrae privilegia nobis attulistis, quae primatum Galliae Belgicae subscripto modo vestris antecessoribus datum a nostra apostolica sede asserebant, pro eo quod in exordio religionis vestra Trevirensis Ecclesia prima illis in partibus fidei rudimenta percepisset, per egregios dogmatistas Eucharium, Valerium, Maternum, quos [Col. 0594D] beatissimus Petrus apostolorum princeps instruxit, [Col. 0595A] et instructos ordinavit, et illuc ad praedicandum direxit. In quibus privilegiis etiam antiquiora privilegia incendio memorantur consumpta; quae praenominatis sanctis eorumque successoribus, id est Agritio, Maximino, Paulino, Severo almificis utique viris, a primordio authentice concessa erant de eodem. Quae etiam privilegia Theodorico Trevirensi archiepiscopo Joannes XIII papa, Benedictus VI, nec non alius Benedictus VII Egberto similiter Trevirensi archiepiscopo temporibus Ottonis primi et secundi pia dispositione contulerant. Nos autem ea intuentes et diligenter perpendentes, dignum duximus cum consilio et consensu totius cleri et populi Romani, idipsum de primatu, sicut constitutum erat, confirmare, atque nostris apostolicis apicibus corroborare. [Col. 0595B] Quod ubi in ecclesia S. Petri in Dominica Passionis cuncto clero cunctoque populo nos ipsi sursum in ambone consistentes praesentia vestra [nostra] revelavimus, et eadem privilegia legi fecimus pro amore discipulorum S. Petri, quos praetulimus, Eucharii, Valerii et Materni, ab omnibus acclamatum est, jure primatum ipsum vobis vestrisque successoribus deberi, qui in cathedra sedetis discipulorum sancti Petri. Quapropter omnibus ipsis laudantibus et respicientibus pro investitura ipsius primatus, Romana mitra caput vestrum insignivimus, qua et vos et successores vestri in ecclesiasticis officiis Romano more semper utamini, semperque vos esse Romanae sedis discipulos reminiscamini. Quod tamen in synodo nostra, quam circa XVII post [Col. 0595C] ipsum paschalem diem Deo praesidente celebravimus, episcopis et archiepiscopis nec non et aliis ordinibus consentientibus melius et firmius stabilivimus; ea tamen ratione ut singulis annis vos vestrique successores semel legatos vestros ad nos nostrosque successores mittatis, per quos vobis de nostris utilitatibus illis in partibus agendis remittamus, et semper vos ipsi tertio anno Romam visitationis gratia, ut dulcissimi fratres ad primogenitum fratrem veniatis, nisi forte inevitabilis necessitas ingruerit. Quapropter desideriis vestris annuentes, secundum praefatorum privilegiorum tenorem per hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium decernimus et confirmamus ipsum vobis vestrisque successoribus primatum hoc modo, ut habeatis primum [Col. 0595D] locum post legatum apostolicum in Galliam Germaniamque destinatum, etc. Et si missus Romanae Ecclesiae defuerit, post imperatorem vel regem sedendi, quaeque alia in privilegiis Theodorico concessis enarrata suis locis.

Ego Halmardus Lugdunensis Ecclesiae indignus archiepiscopus in praedicta synodo residens, salva priscarum constitutionum firmitate et Lugdunensis [Col. 0596A] Ecclesiae auctoritate hoc decretum laudavi, manuque propria roborans subscripsi.

Ego Joannes Portuensis episcopus in praedicta synodo residens, confirmavi et subscripsi.

Ego Cadalous episcopus subscripsi.

Ego Benedictus Tuscanae [Tusculanae] Ecclesiae episcopus subscr.

Ego Gerhardus Florentinus episcopus subscr.

Ego Crescentius S. Sylvae Candidae, gratia non meritis episcopus, subnotavi.

Ego Hugo Asiliensis [Assisiensis] episcopus subscr.

Ego Wido Astensis episcopus subscr.

Ego Wido Vulturnensis episcopus subscr.

Ego Cunibertus Taurinensium episcopus subscr.

[Col. 0596B] Ego Henricus Spoletus episcopus subscr.

Data Idibus Aprilis per manus Petri diaconi et bibliothecarii, et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domini Leonis IX papae I, indict. II.

IV. Leo papa ad Cawallonem Rettonensem abbatem. (Anno 1049.) [Morice, Mémoires pour servir à l'histoire de Bretagne, I, 396.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo CATWALLONI abbati monasterii Sancti Salvatoris, constructi in loco qui dicitur Rothonensis, videlicet in Britannia constituti, suisque successoribus ibidem regulariter promovendis in perpetuum.

Suscepti nos officii cura compellit omnium Ecclesiarum [Col. 0596C] sollicitudinem gerere et libramine aequitatis omnibus in necessitate positis, quantum Deo donante possumus, subvenire; praecipue tamen illis venerabilibus locis, quae juris sanctae Romanae Ecclesiae esse dignoscuntur et singulis annis sibi censum persolvunt: pro debito honore summae et apostolicae sedis, cujus membra sunt, attentius subvenire et consulere debemus. Proinde, juxta petitionem tuam, praefato monasterio, cui tu praeesse dignosceris et quod juris sanctae Romanae Ecclesiae esse dignoscitur, unde per singulos annos, census trium denariorum aureorum sibi redditur, hujusmodi privilegia praesenti nostrae auctoritatis decreto indulgemus, concedimus atque firmamus, statuentes nullum regum aut imperatorum, nullum quacunque dignitate praeditum, [Col. 0596D] de his quae eidem venerabili loco, quibuslibet hominibus de proprio jure jam donata sunt, sicuti constat de Bella Insula, quam Gaufridus, dux Britannorum, de proprio jure praefato monasterio contulit, quam Alanus postea filius ejus concessit et in perpetuum, ut tu asseris, et qui tecum sunt testificantur, firmiter confirmavit. Quod nos etiam auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli et nostra confirmamus [Col. 0597A] et in perpetuum ipsam insulam, tibi et successoribus tuis sine inquietudine habere concedimus ( deest aliquid ), vel in futurum, Deo miserante, collata fuerint, sub cujuslibet causae occasionisve specie minuere vel auferre audeat. Sed cuncta, quae ibi oblata sunt vel offerri contigerit, tam a te quam a tuis successoribus, perenni tempore sine inquietudine volumus possideri, eorum quidem usibus, pro quorum sustentatione concessa sunt, modis omnibus profutura. Si quis vero regum, sacerdotum, clericorum, judicum ac saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat reumque se divino judicio existere de perpetrata cognoscat iniquitate. Et nisi resipuerit et ad emendationem [Col. 0597B] congruam venerit, a corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi alienus fiat; cunctis autem hanc constitutionis nostrae paginam servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis percipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant.

Datum Laterani, Idibus Aprilis.

V. S. Leo IX Eberhardo archiepiscopo Trevirensi asserit cellam Quatuor Coronatorum, archiepiscopis Trevirensibus a Benedicto VII olim collatam. (Anno 1049.) [Vide supra in BENEDICTO VIII et Gesta Trever., edit. Wyttembach et Muller, I, 150.]

VI. S. Leo IX monasterii S. Salvatoris Septimiani libertatem et privilegia confirmat. (Anno 1049.) [Ughelli, Italia sacra, III, 68.]

[Col. 0597C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, PETRO abbati monasterii S. Salvatoris in Septimo, suisque successoribus abbatibus, perpetuam benedictionem et salutem.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Propterea, inclinati precibus vestris, per hujus nostrae praeceptionis seriem confirmamus et corroboramus tibi monasterium ipsum S. Salvatoris cum omnibus bonis ejus mobilibus et immobilibus, seseque moventibus, quaecunque ad eum juste et legaliter [Col. 0597D] pertinent. Nec non etiam censemus ut securum ipsum monasterium ab omni laesione sit, et sine molestia sit episcopi; et ut ordinationes presbyterorum vel caeterorum graduum in eodem monasterio a quolibet catholico episcopo tribuantur; et ut eleemosynae tam vivorum quam et mortuorum sine calumnia episcopi eidem monasterio tribuantur, et ut de possessione monasterii decima a vobis accipiatur. Et quicunque se ad monasterium sepeliri petierit, a monachis sepeliatur. Et ut praeter ab Apostolico, ne judicetur, nec ad synodum abbas vocetur, sicut nec ab alio consecrationem accipit. Statuentes apostolica censura, ut nullus nostrorum successorum pontificum, nullus marchio, nullus dux, nullus comes, nullus episcopus, nulla praeterea persona hominum magna [Col. 0598A] vel parva, contra hanc nostram praeceptionem agere praesumat. Quod quicunque fecerit, anathematis vinculo feriatur. Qui vero custos et observator hujus nostrae praeceptionis fuerit, benedictionem a Domino Deo consequatur.

Datum XIV Kalend. Maii per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii S. apostolicae sedis, anno domini Leonis IX papae primo, indict. II.

VII. S. Leo IX Joannem ex Tuscanensi factum episcopum Portuensem testatur a synodo in ecclesia S. Salvatoris sancitum esse. Ecclesiae Portuensis privilegia confirmat. [Ughelli, Italia sacra, I, 120.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo [Col. 0598B] nobis in Christo fratri et coepiscopo nostro JOANNI, Portuensis Ecclesiae antistiti, suisque successoribus in perpetuum, in Domino salutem.

Supplicantium desideriis annuendum nobis esse et ratio et benignitas poscit, quia quod rationabile est impendere, benigne quidem non negare. Quapropter quia transmigrationem fecisti de sede Tuscanensi ad eamdem sedem Portuensem, dignum duximus in synodo prius de hoc ventilare, utrum juste facta fuerit vel injuste, quod et fecimus residentes in synodo et ecclesia Salvatoris. Cumque ibi diligenter esset examinatum qua ratione de episcopatu ad episcopatum transiens, inventum est tam necessitatis quam utilitatis causa hoc factum fuisse, et judicatum est hoc fieri potuisse. Quae etiam fuerit necessitas, [Col. 0598C] quae utilitas, satis patenter est expressa: necessitas, quia jam Romana Ecclesia in filiis, quos ipsa lactaverat, defecerat, quorum tu pars superstes eras; congrua utilitas vero, sive pro rebus ipsius Ecclesiae, quae tibi nota erat prae aliis, sive pro consiliis dandis, sive etiam pro mediatione Romanae Ecclesiae et imperatorum, quorum tu saepe mediator fuisti. Hac igitur re inclinati decrevimus petitioni tuae satisfacere, scilicet ut tibi tuisque successoribus ipsum Portuensem episcopatum confirmemus, quia utique libenter facimus. Et primum ipsum episcopatum Portuensis Ecclesiae, quae posita esse videtur foris praedictam Portuensem civitatem, cui vocabulum est S. Hippolyti, cum vineis, et hortis, seu clausuris vineatis, et olivetis in circuitu ejusdem [Col. 0598D] ecclesiae, pariter et clausuram de vinea una in integrum sitam in Cardetum, et in Finilia, clausuras duas cum vineis, et terris, in Basi. Omnia haec posita in insula majore, imo et ecclesiam S. Mariae, et aliam ecclesiam S. Laurentii, cum cellis, et hortis, atque vineis, clausuras quinque. In una quidem ecclesia est S. Gregorii, et Theodori, et in alia ecclesia S. Viti, sicuti a muro et fluvio Tiberis, atque limitibus circumdatur, tertia est in ripa fluminis, quarta juxta S. Mariam usque ad Trajanum, quinta juxta S. Laurentium usque in Trajanum, nec non et clausuram de vinea in locum qui vocatur Scarajo, et aliam petiam quae ponitur in clausura, et vineae petiam unam in terra Cucuzuba, et aliam in Montone; verum etiam et fundum in integrum qui [Col. 0599A] dicitur Baccanum, cum appendice sua. quae vocatur Criptula, in quo sunt cisternae antiquae positae juxta eamdem civitatem Portuensem, sicuti incipit a primo latere, ab arbore quae vocatur tamarix, et dirigitur in columnella, quae in campo stare videtur, milliario II distante ab eadem civitate, et deinde pergente recto itinere per salariam, et usque ad attegiam piscatoriam, et deinde redeunte ad mare per Buccinam, et circumeunte littus maris ad S. Nympham, et usque ad focem micinam cum locis qui dicuntur Vincera usque ad balnearia, atque locum qui vocatur Portus Trajani, nec non et castellum aliud minus in integrum, cum omni sua pertinentia, et in civitate Constantiniana, omniaque ibidem habere dignoscitur, una cum ecclesia BB. apostolorum Petri et [Col. 0599B] Pauli, cum cryptis, ubi animalia ipsius ecclesiae manere videntur, et deinde usque ad S. Mariam, quae ponitur in arcu cum crypta, et domum quae vocatur Balneum Veneris, et usque ad viam publicam infra ipsum castellum, atque cannetum de ista civitate, nec non monasterium S. Agnetis cum salariis, et vineis, quae incessum habere videtur: porro et fundum in integrum, qui vocatur Polmus, cum casis, vineis et terris, pascuis, extendentem se usque ad furnum antiquum juris praedicti episcopii, et in eodem fundo monumentum antiquum esse videtur, via Portuensi, milliario ab ureb Roma plus minus decimo. Itemque et insulam majorem in integrum cum hortis et vineis seu terris in locum qui vocatur Scarajo; qui olim fuit portus Trajani, inhaerentem [Col. 0599C] eidem fundo Baccani, et cum omnibus ad eum pertinentibus: pariterque et fundum qui vocatur Judaeorum, et fundum qui vocatur Gualdus cum omnibus eorum pertinentibus, positus juxta praedictam civitatem, et filum Salinae in integrum extensum in una fila. Item et in Baccano et in Genestula, et in fila novem, omnia fila Salinarum, quae ad vestrum episcopium pertinere noscuntur, seu et fundum in integrum, qui vocatur Gualdus major, cum ecclesia S. Aureae, et monumento suo, et terra Semitaritia, quae appellatur Planura, in qua cisternae esse videntur, posita inter fluvium, formam Arcionum. Nec non et confirmamus vobis curtem in integrum quae dicitur Galeria, in qua est ecclesia S. Mariae cum caminatis seu triclineis atque diversis cubiculis, [Col. 0599D] omnibusque suis aedificiis, quae infra se habere dignoscitur cum omnibus finibus, terminis, limitibusque suis, terris, casalibus, sylvis, atque pantanis cum ponte, et ipsum rivum qui vocatur Galeria, usque ad flumen, cum locis ad aquimolam faciendam, vel cum omnibus ut superius dictum est sibi generaliter et in integrum cultum et assolatum, situm in campo qui vocatur Meruli, constitutum via Portuense, milliario ab urbe Roma plus minus duodecimo, sicuti affines incipiunt a toto curte a primo latere, prata Caraci, quae vocantur Meruli, et deinde usque ad montem quem olim detinuit Joannes de Mincia, et haeredes. Stephani Numenclatoris, et deinde ultra viam per casale quod olim detinuit [Col. 0600A] Joannes de Sergio, et transit aliam viam carrariam, et venit in casale quod detinent haeredes Franconis Transtiberim, sicuti per fines marmoreos designatur, et deinde per casale SS. martyrum Cosmae et Damiani, et transit per fossatum antiquum, quod verno tempore ducit aquam in rivo Galeriae, et ascendit per ipsum rivum usque in molam de sylva, et revolvit per viam carrariam usque in vallem mediam de Monte, qui vocatur Zunili, et usque in Staffili, qui stat in Lintistino, et usque in caput de valle Stabla, et per fossatum ipsius vallis pergit a pede fili Salinarum, concludente totum campum usque in pedicam quae vocatur Viscoli, et piscina Galiarda, concludente ipsam pedicam, quae sunt fila triginta, et pergente juxta fila quae stant monasteria [Col. 0600B] de Miranda usque in stagnum majus, et per ripam stagni usque in Burdunaria, et a pede fili usque in Baccani, et terram de supradicto episcopio, et formam quae vocatur Arcione, et per ipsam formam usque in rivum qui vocatur Galeria, et Pantanum de Ricorde usque in primum affinem de pratis Caraci. Infra hos vero fines, loca et vocabula sunt haec, S. Caesareus, Palmis, Sorbilanum, Clusa vetere, Pantanum majus, Medianum, Mons ruginosus, mons de Zumilis, mons Canaparvis, celsa, limes, major, stagnellum maledictum, tiocli, piscina gagliarda, olivastrum, stagnellum peregrinum cum omnibus eorum pertinentiis. Nec non et confirmamus vobis perpetualiter quatuor in integrum principales uncias de toto stagno majore Portuense cum omni piscatione, [Col. 0600C] redditione et statione sua, vel cum omnibus ad ipsas quatuor uncias pertinentibus, sicuti a praedecessoribus nostris supradictae ecclesiae Portuensi concessum est. Verum etiam concedimus et confirmamus vobis vestrisque successoribus turrem in integrum quae vocatur de Albo, cum casis, vineis, hortis, terris, campis, pratis, pascuis et sylvis, pantanis et rivis, cultis et incultis, vacuis, plenis, et cum omnibus ad ipsam turrem generaliter et in integrum pertinentibus, sicut affines ejusdem designant, a primo latere rivus qui vocatur Galeria, a secundo latere fluvius Tiberis, a tertio latere Pulverinula, et a quarto latere forma quae vocatur Arcionum. Concedimus etiam ipsis hominibus qui per tempora habitaturi sunt infra turrem, ut nullius [Col. 0600D] potestati, nullius ditioni subditi sint, nec alicui serviant, aut hostem faciant, nisi episcopo qui in dicto episcopio fuerit; nec non et confirmamus tibi tuisque successoribus in perpetuum omnes res et facultates, mobiles et immobiles, de illis hominibus qui sine haerede et intestati moriuntur in dicta civitate Portuensi, sive in Transtiberi, aut in insula Lycaonia, sive ubicunque vestri episcopatus juris esse videntur, constituimus ipsam Portuensem ecclesiam legitimam haeredem, ita ut episcopus ipsius ecclesiae habeat potestatem ordinandi omnia juxta suam voluntatem, eo tenore ut non pereant, scilicet mortuis in aeternum prosint. Insuper etiam concedimus et confirmamus vobis vestrisque successoribus in perpetuum [Col. 0601A] ex jure sacri nostri palatii Lateranensis, quod ad publicum nostrum pertinet, castaldum Portuense, vel quidquid usque hactenus nostri castaldiones de tota Portuense civitate, sive de portis, vel de navibus, nec non et de tota Burdunaria, vel quidquid extra vel infra ubique ad illum pertinuit de jam dicto ministerio, vobis vestrisque successoribus in perpetuum tribuimus possidendum, ita ut qualemcunque hominem ibidem constituere volueritis castaldionem aut mandatarium, in vestra potestate consistat, et quidquid de ipso ministerio acquisierit, vobis vestrisque successoribus deferatur, quidquid vobis exinde faciendum, tamen si nostro comiti vel nostrorum successorum placuerit de illo, quod ad nostrum palatium pertinet, fidelitatem [Col. 0601B] juret. Isti namque comites, qui pro tempore fuerint a nobis vel a nostris successoribus, nullo modo alium castaldionem aut mandatarium audeant ordinare vel constituere, praeter illos quos vos vel vestri successores ordinatis vel constituitis: qui si fecerint, vel de jam dicto castaldico aliquid violenter abstulerint, vel quae a nobis, vobis vestrisque successoribus tradita sunt, frangere aut contradicere voluerint, unusquisque IV lib. auri persolvat, medietatem nostro palatio, et medietatem vestro episcopatui, et quod ab eis in castaldiones ordinatum fuerit, evacuetur. Si vero exinde contumax exstiterit, usque ad vestram satisfactionem excommunicatus existat.

Itemque concedimus et confirmamus vobis vestrisque [Col. 0601C] successoribus in perpetuum de civitate Portuensi piscatores et duos curiales, qualescunque de eis eligere volueritis in perpetuum, ita ut ulterius nullam dationem nullumque servitium faciant, neque ad placitum adstringantur ab aliqua persona, scilicet tibi tuisque successoribus hanc committimus potestatem. Item confirmamus tibi tuisque successoribus casale unum in integrum, quod vocatur Genesianum, quod et Mallianum vocatur, cum insula modica ultra rivum in ipso loco posita, cum omnibus ad eum pertinentibus posita via Portuense juxta Mallianum, juris monasterii S. Pancratii, etiam confirmamus vobis vestrisque successoribus in perpetuum totam insulam quae vocatur Lycaonia ubi est ecclesia S. Joannis Baptistae et S. Adalberti, unde [Col. 0601D] querimoniam posuistis in synodo, quam celebravimus in ecclesia Salvatoris, quare contra Crescentium S. Sylvae Candidae Ecclesiae episcopum, qui eamdem ecclesiam suo episcopatui vindicabat, cum vero ambae partes ante praesentiam nostram et totius synodi staretis, placuit ut si scripturam exinde haberes, in medium videndam legendamque proferres. Statim attulisti privilegium quod antecessori tuo Benedicto episcopo, qui dicebatur de Pontio, Benedictus VIII, antecessor noster, fecit de integritate totius episcopatus. Quod cum lectum esset, nominatim ibi inventa est ecclesia illa, quam, sicut in querimonia tua dixisti, ipse tuus antecessor dicaverit tempore Othonis III imperatoris, a quo aedificata [Col. 0602A] fuit in honorem S. Adalberti, qui suo tempore martyrium pro Christi nomine suscepit. At episcopus ille rogavit sibi a nobis dari inducias ad certum terminum, ut afferre vobis posset justitiam quam se habere dicebat; nos vero, quia synodus ea die terminabatur, concessimus; cumque terminus advenisset, tu ad nos humiliter et solus, ille autem magna hominum multitudine fretus ad nos venire despexit. Residentes tamen nos cum judicibus nostris ad eum legatum, ut ad nos veniret, direximus, scilicet nonnisi cum suis redemptis adjutoribus venire se dixit. Quo dicto cum tota sua multitudine recessit, scilicet nos ad ejus contumaciam non respicientes, ex consilio judicum archidiaconum nostrum Hugonem usque ad domum ejus misimus, ut sequenti [Col. 0602B] die ad nos veniret, sicut episcopus cum episcopo rationem habiturus; cumque die altera simili modo resideremus exspectantes eum, non venit, scilicet epistolas quasdam veniam praeferentes misit, cumque nihil rationis diceret, ut amplius exspectari deberet, laudantibus omnibus judicibus, frater Alinardis Lugdunensis archiepiscopus canonicam et diffinitivam protulit sententiam, primam de contumacibus puniendis, secundam de ecclesiis quae sunt intra limites episcopatus, quomodo ad eum pertineant. Qua prolata sententia a nobis, et ab omnibus laudata, confirmata fuit. Quapropter tam tibi quam tuis successoribus eamdem ecclesiam per hoc nostrum privilegium concedimus, confirmamus, querimonia tam illi episcopo quam successoribus [Col. 0602C] ejus perpetuo interdicta de eadem ecclesia, sita in praedicta insula, cum curtibus et oratoriis infra easdem curtes, et cum omnibus ad eas generaliter et in integrum pertinentibus, cum hortis, et aquimolis suis, sita infra hanc urbem Romanam, sicuti extenditur ab uno capite, ubi dividitur flumen, et usque in aliud caput ipsius insulae, ubi adunatur, pari modo concedimus, et confirmamus vobis vestrisque successoribus in perpetuum omnem ordinationem episcopalem, tam de presbyteris quam de diaconis, vel diaconistis, sive subdiaconis, consecrationem ecclesiarum vel altarium, quae in tota Transtiberi necesse fuerit facienda, nisi forte cardinales, diaconi vel subdiaconi, aut acolythi sacri Lateranensis palatii efficiantur, scilicet omnia tibi [Col. 0602D] tuisque successoribus, vel quibus episcopis a vobis invitati fuerint ordinandi, benedicendi et consecrandi concedimus potestatem; et ne parochia vestra ab aliquo pervadatur episcopo, fines ejus per hoc nostrum privilegium insinuare tuaeque ecclesiae confirmare curamus, incipiente primo termino a fracto ponte, ubi unda dicitur per murum Transtiberinae civitatis per portam Septimianam, per portam S. Pancratii, per silicem vero ipsius portae usque ad pontem marmoreum qui est super Annonem, et ducit per ipsam silicem usque ad paritorium, inde revolvit per paludes usque in mare, indeque per mare duo milliaria ultra pharam usque in focem majorem, inde autem per flumen majus usque Romam in fracto [Col. 0603A] ponte juxta Marmoratam per pontem S. Mariae usque ad pontem Judaeorum per medium flumen, et recte ad medium pontem fractum, ubi de unda duximus, qui est primus affinis absque Transtiberinis catholicis ecclesiis S. Mariae in Transtiberim, S. Chrysogoni, et S. Caeciliae, vel monasterii S. Pancratii et monasteriorum SS. Cosmae et Damiani, tamen in praedictas ecclesias quidquid ab episcopis necesse fuerit faciendi Portuensibus episcopis, ab ipsis invitatis tribuimus potestatem. Itemque concedimus et confirmamus in jam dicto episcopatu plebem S. Mariae et S. Apollinaris in mola rupta, et plebem S. Stephani in Pansi, et plebem S. Mariae in Apuniana, vel omnes ecclesias exiguas vel magnas cujuslibet nominis, quae infra jam dictos affines fuerint vel esse [Col. 0603B] possunt, absque illis, quas jam diximus, Transtiberim sitis. Interea sancientes jubemus, sicuti a nostris antecessoribus jussum est, ut in flumine quod juxta Portuensem urbem decurrit, nullus audeat molendina aut pontem praeter jussionem tuam vel successorum tuorum episcoporum juxta priscam consuetudinem quoquo modo constituere; et cum vel a vobis vel ab aliis, quibus tamen faciendis vos injunxeritis, constitutum aut factum fuerit, ipsa molendina vel pons vestro arbitrio dispensentur; de ponte vero si factus fuerit cum plaustro onusto victum vel vinum nemo audeat hinc illuc, neque inde huc penitus transmeare. Iterum sancientes jubemus ut nullus presbyter, vel cujuslibet ordinis clericus de toto episcopatu audeat ad placitum constringere aut ad [Col. 0603C] finiendas contentiones compellere, aut aliquod servitium ab eis exigere, praeterquam Portuenses episcopi, in cujus parochia sunt. Quicunque vero praesumptor, sive dux, sive comes, vel vicecomes, aut cubicularius, vel a nostra apostolica sede missus aut qualiscunque interveniens potestas de ipsa civitate Portuense dominatum tenuerit, de quocunque fuerit ordine, praedicta omnia immobilia loca, aut praenominatum castaldum, vel duos piscatores, et duos curiales, vel omnes praedictos clericos a jure, et potestate, atque ditione praefati, episcopii auferre vel minuere voluerit, vel parochiam infringere tentaverit, aut homines in praedicta turre habitantes, vel ubicunque proprietas episcopii mansionata fuerit, ad publicum servitium revocaverit, sciat se compositurum [Col. 0603D] ipsi episcopatui auri purissimi libr. XX, et insuper anathemati subjaceat. Statuentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione, et anathematis interdictione, ut nullus unquam successorum nostrorum pontificum, vel alia quaelibet magna parvaque persona ea quae a nobis ad laudem Dei pro stabilitate vel augmento praedicti episcopatus statuta sunt, refragari aut in quoquam transgredi, aut aliquid deinde minuere audeant, scilicet sicut superius a nobis statutum vel concessum est, ita perennibus ac perpetuis temporibus sine aliqua minutione permittat in aeternum permanere. Si quis autem, quod non optamus, temerario ausu contra hoc nostrum privilegium venire aut in quoquam dirumpere [Col. 0604A] praesumpserit, et sicut a nobis superius statuta sunt, firma manere non demiserit, et in aliquo offenderit, sciat se, nisi resipuerit, auctoritate Dei omnipotentis et B. Petri apostolorum principis, atque nostra, qui ejus fungimur vices, anathematis vinculo esse innodatum, et a regno Dei alienum, atque cum Juda traditore D. N. Jesu Christi cum diabolo et omnibus pompis ejus aeterno incendio concremandum. Qui vero pio intuitu custos et observator hujus nostri privilegii exstiterit, benedictionibus gratiam vitamque aeternam a justo Judice Domino Deo nostro consequi mereatur in saecula saeculorum. Amen. Bene valete.

Datum X Kal. Maii per manum Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii S. Apostolicae sedis, [Col. 0604B] anno Domini Leonis IX papae I, indict. II.

Ego Eberchardus Treverorum archiepiscopus quamvis indignus interfui et subscripsi.

Ego Alinardus Lugdunensis archiepiscopus hoc decretum laudans, manu propria subscripsi.

Ego W. episcopus subscripsi.

Ego Roprandus episcopus scripsi.

Ego Cunibertus episcopus Taurinen. scripsi.

Ego Cadalus Parmensis episcopus scripsi.

Ego Oppizo Pisensis episcopus scripsi.

Ego Guido X Ultervensis episcopus scripsi.

Ego Henricus Spoletanus episcopus scripsi.

Ego Arnulfus episcopus scripsi.

Ego Martinus Pistorien. episcopus scripsi.

Ego Petrus Clusiensis episcopus scripsi.

[Col. 0604C] Ego Dux episcopus interfui.

Teuderius Arbinensis episcopus interfui.

Ego Benedictus episcopus Forosempronien. interfui.

Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat, etc. Si qua igitur, etc. Cunctis autem, etc. Amen.

VIII. Privilegium S Leonis IX pro Ricnerio abbate coenobii Montis Casini. (Anno 1049.) [Tosti, Storia della badia di Monte Casino, I, 255.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, charissimo nobis in Christo Domino Jesu filio RICHERIO et religioso abbati sacratissimi monasterii B. Benedicti [Col. 0604D] confessoris Christi, siti in monte qui vocatur Castro Casino, suaeque almae congregationi perpetuam in Domino salutem.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et petentium desideriis congruum impertire suffragium. Igitur quia postulastis a nobis quatenus monasterium S. Benedicti in monte Casino situm, cujus abbatis consecrationem nuper et dono piissimorum Henrici et Conradi Romanorum imperatorum suscepimus, et per nos et successores nostros in perpetuum more antecessorum nostrorum privilegio nostro muniremus, et a potestate omnium archiepiscoporum et episcoporum subtraheremus, et sub interdictione [Col. 0605A] anathematis loca sua defenderemus, concederemus, et confirmaremus: inclinati precibus tuis praedictum monasterium tibi a nobis successoribusque tuis et a nostris successoribus in perpetuum nulla pravitate Simoniaca interveniente consecrandis, concedimus et confirmamus cum omnibus ecclesiis, monasteriis, cellis, castellis, terris cultis et incultis, vineis, aquimolis, hortis, pratis, silvis, pertinentiis adjacentiisque suis, ubicunque vel qualitercunque ad jura ejusdem monasterii pertinere dignoscitur . . . .

Insuper etiam omnem cujuslibet ecclesiae pontificem in praefato monasterio ditionem quamlibet habere praeter sedem apostolicam, prohibemus, ita ut nisi ab abbate ejusdem monasterii fuerit invitatus, nec missarum solemnia ibidem praesumat omnimodo celebrare. Post vestrum vero obitum nemo inibi abbatem [Col. 0605B] constituat, nisi quem consensus et voluntas coimmunis fratrum ex ipsa congregatione elegerit, et electus ad nos vel successores nostros consecrandum gratis et sine pretio veniat. Quod si aliunde venerit, quod de vobis dici non potest, qui de monasterio nostro et a nobis consecraturi venistis, vel ab alio archiepiscopo, vel episcopo consecrari se maluerit, tunc consecratus et consecrator anathema sint. Promulgantes, etc. . . .

Bene valete.

IX. S. Leo IX Richerio abbati Casinensi ejusque successoribus monasterium S. Crucis, Romae situm, subjicit. (Anno 1049.) [Gattula, Hist. Casin., 252.]

[Col. 0605C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, RICHERIO abbati monasterii S. Benedicti, quod ponitur in monte Casino, tuisque successoribus perpetuam in Domino salutem.

Creditae speculationis impellimur cura, etiam ardore Christianae religionis, et studio divini cultus promovemur, pro venerabilium locorum percogitare stabilitatem, atque Deo servientium securitatem, ut hoc proveniente pio labore, et animae Christo dicatae, quae se illis diebus vitae suae servituras decreverunt perseverent imperturbate. Nec non et illa maneant fine tenus firma, quae a Christianis in Dei laude contrectata sunt. Quia igitur [Col. 0605D] constat monasterium Jerusalem, quod etiam dicitur S. Crucis, jam elapso tempore a congregatione monachorum Dei tali loco competens vacasse et sollicito nullo praeposito in eo aut monachis habitantibus traditum: permoti proinde compassione tanti piaculi, ac compulsi dolore, apostolica auctoritate providimus monasterio tibi commisso idem monasterium sociare, quatenus et praesenti secunda indictione, atque in perpetuum a te tuisque successoribus cum sibi omnibus in integro subjacentibus disponatur, atque cum Dei timore regatur, et vestro conjunctum subsistat monasterio, ita ut in eodem venerabili loco Domino Deo nostro laudes exsolvere debeatis. Nullam vos rationem exinde [Col. 0606A] vel ei pertinentibus nisi solo Deo ac nostrae auctoritati solvendam statuimus. Fabrica etiam seu luminariorum concinnatio indifferenter vobis sine dubio procurantibus efficiatur. Nulla proinde in exsolvendis Dei laudibus, vel in luminariis concinnandis mora proveniat, sed devota sinceritate peragere festinate, ne per incautae desidiae culpam judicii vos futuri metus concutiat. Potius elaborare studete ut divina placetur vestro conatu clementia, possitque movere hoc, quod a nobis justa deliberatione decretum est futuris inconvulse perpetuisque temporibus. Consecratio tamen abbatis loci ipsius a vobis secundum Deum electi semper exspectetur a nostra apostolica sede, sub cujus existit jure. Numerus autem monachorum ibidem Deo [Col. 0606B] serviturorum tantus semper existat, quantus secundum loci posse sufficiat, quam duodecim, qui etiam secundum ipsius loci posse victum habeant et vestitum, ut nulla in perpetuum divini servitii negligentia sit: hoc enim argumentum et incrementum ejusdem ecclesiae fecimus, ut ex abundantia vestri monasterii ejus paupertas suppleatur, et tam nobis quam vobis vestrisque successoribus merces aeterna reddatur.

X. S. Leo IX canonicorum Ecclesiae Veronensis possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1049.) [Ughelli, Italia Sacra, V, 761.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectissimis [Col. 0606C] in Christo filiis TOTONI archipresbytero, AMELRICO archidiacono et ARDUINO praeposito, omnibusque canonicis S. Veronensis Ecclesiae tam praesentibus quam futuris, perpetuam in Domino salutem.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et petentium desideriis congruum impertire suffragium. Quapropter ex parte omnipotentis Dei Patris, et Filii, et Spiritus S. et B. Mariae semper Virginis beatorumque apostolorum Petri et Pauli caeterorumque sanctorum quorum nomina in libro vitae ascripta sunt: nec non ex auctoritate sanctorum canonum omnibus patriarchis, archiepiscopis, episcopis, ducibus, marchionibus, comitibus, seu cunctis, magnis parvisque personis praecipimus, ut vestras personas, [Col. 0606D] seu praedia, ac beneficia, omnemque vestram justam possessionem et investituram beneficiorum praedictae canonicae, quam usque nunc tenuistis, nulli liceat laedere, divestire, inquietare vel investituram abstrahere. Similiter praecipimus ut nullus vestrum aliquo ingenio ab episcopo vestro beneficia, quae soliti estis investire, requirat, vel investituram ex illius manibus accipiat. Similiter praecipimus de omnibus rebus vestrae canonicae, tam de curtis quamque et de castellis seu villis, xenodochiis, factitis, incensitis, libellariis, decimis, servis et ancillis, terris, vineis, pratis, salectis, montibus, planiciis tam infra civitatem quam extra civitatem quae a fidelibus vobis sunt collatae, [Col. 0607A] vel fuerint, ut nulla magna parvaque persona se intromittat; sed liceat vobis quieto eas tenere ordine sicut per mercedem meorum antecessorum pontificum, seu imperatorum, et regum hactenus tenuistis, eo videlicet ordine qui in vestrarum chartularum paginibus continetur. Et de nulla alia Ecclesia super vos archipresbyter, vel archidiaconus praeferatur, vel aliquis ex clero sine electione cunctorum fratrum vestram societatem ordinetur. Quod ob hoc dico quia spero vestram ecclesiam nunquam carituram clericis qui ad hos honores sint utiles. Si vero archipresbyter et archidiaconus de supradictis ecclesiae bonis sine voluntate et laudatione fratrum dare tentaverit, omnimodo interdicimus ne scandalum in Ecclesia fiat. [Col. 0607B] Si autem, quod absit! archipresbyter et archidiaconus uno tempore mortui fuerint, liceat praeposito frui officio illorum investituris, donec archipresbyter vel archidiaconus ordinatus fuerit. Si enim ab aliquo aliquid inventionis scriptum repertum fuerit ad destruendam rectitudinem ordinum, aut haereditatem vestram, vel ea quae supra diximus, praecipimus ut omnimodo destruatur et nunquam compareat. Si vero, quod absit! ut aliquis contra hoc nostrae auctoritatis scriptum agere tentaverit, vel vos in his quae supra diximus offenderit, si infra annum non emendaverit, illius irritus fiat conatus, et illum vivum terra deglutiat sicut Dathan et Abiron in seditione Core, lepra Naaman Syri super eum veniat, et maledictio quae fuit data in monte Ebal, et anathema [Col. 0607C] maranatha, et omnes illae plagae et maledictiones, quibus Deus Pharaonem et Aegyptum percussit, et quae sunt scriptae in quinque libris Moysis, et Judae traditori sociatus, cum Anania et Saphira poenam luat aeternam, et nostro seu nostrorum successorum subjaceat judicio.

Dat. Non. Maii mensis per manum Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno D. Leonis papae I, ind. II.

XI. S. Leo IX monasterii Cluniacensis, petente Hugone abbate, privilegia confirmat. (Anno 1049.) [ Biblio heca Cluniacensis, pag. 1824.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo [Col. 0607D] in Christo filio HUGONI abbati Cluniacensis monasterii nostri, in honorem beatorum apostolorum Petri et Pauli fundati, tuisque successoribus abbatibus perpetuam in Domino salutem.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benivola compassione succurrere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Ex hoc enim lucri potissimum praemium a conditore omnium Deo in sidereis arcibus promerebimur, si venerabilia loca nostro tempore aut ad meliorem fuerint statum perducta, aut ne unquam in aliquo minuantur, corroborata. Quapropter inclinati precibus tuis, dilectissime fili, ipsi monasterio nostro Cluniacensi, cui Deo auctore praeesse videris, per [Col. 0608A] hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium, sicut et fecerunt privilegiis suis antecessores nostri, confirmamus atque corroboramus quidquid rerum et facultatum modo habet, et usque in perpetuum est habiturum; ne ab aliqua humana temeritate aliquid unquam exinde mutiletur sed in sua integritate omnia custodiente Deo permaneant in usum, et salarium fratrum ibidem nunc servientium, et per saecula serviturorum. In qua apostolicae munitionis tuitione locum etiam ipsum antiqua et per praedecessores nostros ei concessa libertate donamus, non nova facientes, sed vetera confirmantes. Ne scilicet ullus mortalium, sive sit imperator, sive rex, sive dux, seu marchio, vel archiepiscopus, vel episcopus, aut aliqua alia humana potestas super idem Cluniacense [Col. 0608B] monasterium aliquam in aliquo potestatem exercere praesumat. Nec post solutionem tui corporis aliquem ibi praeferre et ordinare audeat, sed in arbitrio semper et electione fratrum consistat quemcunque de sua congregatione secundum Deum et secundum regulam S. Benedicti sibi praeferre et imponere abbatem voluerint: cujus consecratio non a constituto episcopo, sed a quolibet, quicunque ipsi congregationi placuerit, expetatur, non aliquo pretio redimenda, sed gratis accipienda. Quod etiam de omnibus ecclesiasticorum graduum ordinationibus, et altarium sive ecclesiarum consecrationibus praecipimus et confirmamus, ut liceat vobis vestrisque successoribus, a quocunque ea velitis episcopo gratis exposcere, nullusque vobis audeat [Col. 0608C] contradicere. Quam praerogativam a praedecessoribus nostris monasterio vestro concessam, et a nobis merito confirmatam, idcirco eidem contribuere decrevimus ut, sicut hactenus sub apostolico tantum jure et ditione constitit, ita amodo semper consistat, nec aliorsum respiciat, quatenus sub apostolicae defensionis umbraculo positum semper crescat, semper augescat, nullam pravorum hominum tyrannidem, nullam humanam potestatem metuens, ut quotidiana Deo obsequia devote, ut solent, et quiete ibi agantur, nec agentes in aliquo per aliquem sollicitentur, molestentur, inquietentur. In qua praerogativa etiam chrismatis libera receptio a quoquo velitis episcopo consistit. Quae omnia, sicut praemisimus, quemadmodum a praedecessoribus [Col. 0608D] nostris sancita reperimus, ita quoque nos stabilire et confirmare decrevimus. Statuentes apostolica censura, sub divini judicii obtestatione, ut nulla unquam magna parvaque persona spirituali vel saeculari dignitate praedita, omnive dignitate privata, contra hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium venire aut in quoquam illud infringere pertentet. Quod quicunque ausu temerario impiaque praesumptione contra Deum et sanctum Petrum, contraque animam suam fecerit, in tunc † tantum se noverit nostrae apostolicae maledictionis aculeo transpunctum, nostrae apostolicae excommunicationis telo perfossum, nostri etiam apostolici anathematis gladio transverberatum, nec ipsi per [Col. 0609A] dignam satisfactionem saluti pristinae reparandum. Qui vero se ab hoc observaverit, et inviolatum hoc nostrum privilegium permanere laudaverit, hic benedictionem, gratiam et omne bonum a retributore omnium bonorum Deo et in praesenti saeculo consequatur et in futuro.

Datum IV Id. Junii per manus Petri diaconi, bibliothecarii ac cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domni Leonis IX papae primo, indict. II.

XII. S. Leo IX monasterii Fuldensis possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1049.) [Dronke, Cod. diplom. Fuld., 359.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ECHBERTO pio [Col. 0609B] et religioso abbati venerabilis monasterii Salvatoris Domini nostri Jesu Christi et Sancti Bonifacii, quod situm est in loco qui vocatur Bochonia, juxta ripam fluminis quod vocatur Fulda, et per te eidem venerabili monasterio tuisque successoribus in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benivola compassione succurrere, et poscentibus juste et religiose alacri devotione assensum impertiri. Ex hoc enim lucri potissimum praemium a conditore omnium Deo procul dubio promeremur, si venerabilia loca opportune ordinata ad meliorem fuerint sine dubio statum perducta. Igitur quia postulastis a nobis, decrevimus nostra apostolica praeceptione reconcedere ac reconfirmare perpetualiter [Col. 0609C] vobis vestrisque successoribus praedictum monasterium Salvatoris Domini nostri Jesu Christi et Sancti Bonifacii, situm in loco qui vocatur Bochonia, juxta ripam fluminis quod dicitur Fulda, cum omnibus rebus mobilibus et immobilibus sibi pertinentibus, quas nunc habet et in futuro Deo auxiliante habebit. Concedimus etiam atque donamus vobis, charissime ac dilectissime fili, vestrisque successoribus abbatibus in perpetuum, pro magno nostro amore et nimia dilectione quam circa vos habemus et habere deinceps cupimus, monasterium Sancti Andreae apostoli quod vocatur Exaiulum, situm Romae juxta ecclesiam sanctae Dei genitricis Mariae semper Virginis quae vocatur ad Praesepe, cum omnibus [Col. 0609D] mansionibus, caminatis, cellis, vinariis et coquina, cum vineis, hortis diversisque generibus pomorum, cum curte et puteo et introitu per portam majorem a via publica et cum omnibus ad idem monasterium generaliter pertinentibus tam intra quam extra urbem sitis, quae ei juste ac recte pertinere dignoscuntur. Prohibemus autem omnem cujuslibet ecclesiae sacerdotem in idem vestrum Fuldense monasterium quamlibet ditionem habere vel auctoritatem praeter nostram apostolicam sedem, specialiter episcopum in cujus dioecesi constructum esse videtur, ita ut nisi ab abbate monasterii ipsius fuerit invitatus nec missarum ibidem solemnia celebrare praesumat. Dona vero et oblationes decimasque fidelium absque ullius personae contrarietate, [Col. 0610A] firmitate perpetua ipsi monasterio vestro secundum praedecessorum nostrorum privilegia confirmamus et corroboramus. Decernimus etiam ne alicui personae magnae vel parvae liceat aliquam vim vel controversiam inferre eidem monasterio in rebus et familiis ejus. Et ne femina unquam illuc ingredi praesumat, nostra apostolica interdicimus auctoritate, et ne quis unquam placitum ibi habeat vel in caeteris ejus locis nec servos nec colonos ad aliquod servitium constringat, nisi cui abbas ad utilitatem suae necessitatis assensum praebuerit. Eligendi quoque sibi abbatem quando opus fuerit fratres inter se potestatem habeant secundum regulam sancti Benedicti sine ullius contradictione personae. Caeterum vero hoc deliberantes decernimus ut congruis temporibus [Col. 0610B] nostrae sollicitudini ecclesiasticae intimetur, qualiter religio monastica regulari habitu dirigatur concordiaque convenienti ecclesiastico studio mancipetur, ne forte, quod absit! sub hujus privilegii obtentu animus gressusque rectitudinis vestrae a norma justitiae aliquo modo retorqueatur. Concedimus etiam tibi quem bene eruditum et bene eloquentem virum esse novimus, dulcissime fili praedicare verbum Dei auctoritate sancti Petri apostoli et nostra ejus indigne vicarii, et ut tam vos quam successores vestri ante alios abbates Galliae seu Germaniae primatum sedendi in omni loco conventuque nostra apostolica auctoritate obtineatis. Usum quoque dalmaticae et sandaliorum in missarum solemniis licentia nostrae apostolicae auctoritatis concedimus [Col. 0610C] tam vobis quam successoribus vestris secundum quod in privilegiis praedecessorum nostrorum habetur. Abbas vero non nisi a nostra apostolica sede benedicatur, a qua benedici debet. Et si in aliquo crimine accusatus fuerit, de eadem nostra apostolica sede tantum judicium exspectet. Illud etiam generaliter addendum dignum duximus, ut quidquid auctoritate antecessorum quorumlibet nostrorum regum et imperatorum ipsi vestro Fuldensi monasterio constat fuisse concessum, sit etiam nostra apostolica auctoritate per hoc nostrum privilegium confirmatum atque corroboratum, statuentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione, ne quis unquam nostrorum successorum pontificum Romanorum [Col. 0610D] regum, ducum, marchionum, comitum et praeterea archiepiscoporum ac cujuslibet dignitatis vel conditionis hominum contra hoc nostrum privilegium quidquam audeat attentare. Quod si quis praesumpserit, sciat se nostri anathematis vinculo usque ad dignam satisfactionem insolubiliter innodatum; qui autem pio intuitu se custodierit et ne in aliquo infringatur in se observaverit, benedictionis gratiam et peccatorum suorum absolutionem a retributore omnium bonorum Deo consequi mereatur, ut in coelesti sede glorietur.

( Sign. pap. symb. ) Bene valete.

Datum per manus Petri diaconi et bibliothecarii sanctae Romanae et apostolicae sedis, mense Junio, anno domni Leonis IX primo, indict. II.

XIII. S. Leo IX privilegia a praedecessore suo Clemente VI Nivellensi Ecclesiae concessa confirmat. (Anno 1048.) [Miraeus, Opp. diplom., I, 661.]

[Col. 0611A]

LEO, servorum Dei servus, omnibus Christi fidelibus, apostolicam benedictionem.

Noverint, tam posteri quam praesentes, quod abbatissa Nivellensis, Richela nomine, una cum Godscalco ejusdem loci praeposito, obtulit mihi quoddam praeceptum domni Clementis papae qui me in apostolica sede praecessit, quod ab illo datum nostrae auctoritatis astipulatione confirmari rogavit. Illud autem praeceptum hoc modo se habet.

Juxta confinium, quo Lotharingi junguntur Francigenis, [Col. 0611B] est abbatia quaedam sita, Nivella scilicet, S. Gertrudis virginis, terrarum quidem affluens copiis, sed miserrime perdita rabie indomitae gentis.

Cui oppressioni pie condoluit Henricus imperator, et condolendo vehementer subvenit, restituens servituti virginis ipsum Burgum vel villam praedictam, cum omnibus utensilibus suis, cum mercato teloneo, moneta, moceria, cum cambis et molendinis, cum terris cultis et incultis, pratis, silvis, pascuis, et cum omni familia ibidem manente, cum haereditate omnium in ea residentium.

Nullus vel comes vel advocatus habeatur, nisi quem abbatissa elegerit, nec hic requirat placitum [Col. 0611C] vel aliquod judicium, nisi invitatus per abbatissam vel praepositum. Hoc primatum, regni definitum consilio, imperialis firmavit praeceptio et consignavit sigillo. Unde et nos movit debita ejusdem Ecclesiae miseratio, et imperialis dilectio monuit ut quod firmavit praecepto firmetur et hoc nostro privilegio. Ubi nostra apostolica auctoritate intendimus ne quis alius sacerdos in illo altari missam audeat celebrare, nisi soli episcopi et soli hebdomadarii qui ibi pro tempore sunt deputandi.

Quisquis igitur tantae perditionis fuerit, qui hanc libertatem Ecclesiae injuste infringere praesumpserit, vel, de caeteris rebus Ecclesiae sanctimonialium usui deputatis usurpando, sibi vindicaverit, vel praebendam eorum in pejus vertendo mutaverit, detrimentum [Col. 0611D] ullo modo ingesserit, nec satisfaciendo resipuerit, apostolicam incurrat maledictionem et excommunicationem.

Datum VI Kalendas Augusti, per manus Petri diaconi, bibliothecarii sanctae et apostolicae sedis, anno domini Leonis IX primo, indictione secunda.

XIV. Diploma Leonis papae IX Theoderico abbati concessum.—Regum et imperatorum privilegia confirmat et jus eligendi abbatis. (Anno 1049.) [Martene, ampliss. Collect. II, 67.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, THEODERICO religioso abbati venerabilis monasterii Sancti Petri Sanctique [Col. 0612A] Remagli Stabolao positi suisque successoribus in perpetuum.

Tunc summae apostolicae dignitatis apex in hoc divini prospectus amore dignoscitur praefulgere, si in acquirendis Dei laudibus sui impensius studeat laboris exhibere certamen. Ob hoc nos debita ejusdem apostolicae pastoralis compellit sollicitudinis cura, ut quae ad stabilienda piorum pertinere dignoscuntur locorum, ubertim promulgare et apostolicae institutionis censura debeamus confirmare. Igitur quia postulasti, frater, a nobis quatenus monasteria a venerabili Patre Remaglo constructa, id est Stabolaus et Malmundarium sita in saltu Arduennensi, in honore sancti Petri apostolorum principis privilegio nostrae auctoritatis muniremus; et quia justa visa est nobis [Col. 0612B] petitio tua, assensum tibi per hujus nostri privilegii constitutum praebemus et roboramus apostolica auctoritate secundum praecepta regum et imperatorum in praesentia nostri relecta. Ratum itaque decernimus quidquid dedit primus constructor locorum, Sigibertus videlicet rex Francorum, qui Germiniacum in pago Remensi, et molendina duo sub uno tecto super Suppia, et vineam cum vinitore in Bethereo, et thelonea quae ad portum Vetraria sunt super fluvios Taunaco et Itta, et portum qui dicitur Sellis et Vogatium super fluvium Ligerim, ipsi adhuc viventi sancto Remaglo tradidit. Eadem quoque firmitate vigoramus acta et instituta regum Clodovei, Dagoberti, Childerici, Theoderici, qui eadem praeceptis suis confirmaverunt, aliaque perplura addiderunt, [Col. 0612C] nec non imperatorum Caroli, Ludovici, Lotharii, et trium Ottonum, Henrici etiam primi et secundi et tertii augustorum, qui constructores et defensores fuere locorum ipsorum, et quidquid de terminis et immunitate Lenguae in eorum praeceptis continetur, stabile esse judicamus. Concambia etiam quae facta sunt de Lukesengeis et Astelebrunna sive etiam quae a Christianis hominibus pro salute animarum suarum ad ipsa monasteria collata sunt et condonata: a Fretherico comite Ferieres et Canses, a Fretherico duce Sprismont allodium cum ecclesia, et quaecunque ab initio constructionis locorum usque in praesens eorum manet possessio et imposterum concedenda sunt, ut firma stabilitate perpetuoque jure inconvulsa [Col. 0612D] permaneant, decernimus et confirmamus. Nullum habeant advocatum nisi unum et alterum ab ipso, qui uterque bannum advocatiae ab imperatore accipiat, nec secundum praedictorum praecepta imperatorum quisquam eorum praesumat, aut in villis vel possessionibus quae ad ipsa monasteria respicere videntur placita tenere, mansuras aut precarias habere, redhibitiones vel freda exigere, parefredos sumere, vel cuiquam violentiam inferre sine permissu abbatis et voluntate, nullique personae cujuscunque dignitatis sit vel ordinis, ipsam abbatiam licet unquam in beneficium vel concambium accepere. Quod si quis, quod absit! haec omnia tentaverit infirmare, beati Petri nostraque auctoritate eum aeterno percutimus anathemate. Praeterea sancimus, [Col. 0613A] sicut ab ipsis imperatoribus est diffinitum, ut defuncto per successionem abbate, utrinque in unum e duobus monasteriis confluentibus monachis, habeant sine simulatione, sine exceptione personae, sine respectu pecuniae, secundum sancti Benedicti regulam, abbatem eligendi liberrimam optionem: ea tamen praeponderante ratione, cum Malmundariensium pace, ut quia beatus Remaglus utriusque monasterii constructor et Tungrensium antea episcopus et pastor maluit in altero eorum, id est Stabolaus, locum sepulturae sibi eligere, ipsi primam electionis obtineant viam, si apud eos melior meritis et probabilior inveniatur. Si autem non illic, sed Malmundarii melior reperiatur, utrique loco praeficiendus ab eo potius quam ab externis assumptus [Col. 0613B] intromittatur. Si quis autem, quod non optamus, nefario ausu praesumpserit his quae a nobis ad laudem Dei pro stabilitate jam dictorum monasteriorum statuta sunt refragari, aut haec in quoquam transgredi, hunc a liminibus sanctae matris Ecclesiae segregamus, atque cum Juda traditore Domini nostri Jesu Christi, et cum diabolo et angelis ejus aeternis incendiis concremandum deputamus. At vero qui pio intuitu observator et custos exstiterit hujus nostri apostolici constituti ad cultum Dei respicientis benedictionis gratiam et misericordiam a misericorde Deo nostro multipliciter consequatur et vitae aeternae particeps effici mereatur.

Data Maguntiae III Nonas Septembris per manus Petri Diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae [Col. 0613C] apostolicae sedis, anno domni Leonis noni papae I, indictione III.

XV. S. Leo IX, petente Milone, monasterii S. Bercharii Dervensis abbate, ecclesiae in vico Villa libertatem tribuit. (Anno 1049.) [Mabill., Annal. ord. S. Bened., IV, 737, ex chartario Dervensi.]

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii et Spiritus sancti.

Ego, Dei clementia, LEO humillimus papa, volo ut agnoscant fideles universi sanctae hujus Leuchorum sedis, qualiter abbas Milo ex sancti Bercharii monasterio [Col. 0613D] meam adierit praesentiam, petens ut cuidam altari suae ecclesiae libertatem pro Dei amore, cujus servitium illo disponebat, ordinare traderem. Est autem ecclesia illa super Blesam fluvium in vico, qui dicitur villa, in qua monachos ad serviendum Deo decernebat instituere. Quod ostendens meis et hujus Dei ecclesiae filiis, clericis seu laicis, censuerunt ut ejus petitioni praeberem assensum, quatenus ipse abbas et congregatio ac successores eorum pro mea parvitate sive successoribus meis semper precentur Domini misericordiam. Quorum consilium amplectens, concessimus omnem libertatem praedictae ecclesiae, ut inibi habitantes monachi absque ulla emptione altare sancti Mauricii ad honorem dicatum perpetualiter possideant. Propter quod capellanus, [Col. 0614A] qui curam animarum Villa habuerit, synodum atque concilium provideat, censumque persolvat; quando vero alius successerit, oblatus a monachis absque ulla servitute locum tenebit. Si quis ergo praesumpserit haec ullo modo transgredi quae praedicto indulsimus locello, sciat se anathematis innodatum vinculo; qui vero illis largitatem fecerit aliquam, a piissimo Domino nostro Jesu-Christo multiplicia consequatur, et vitae aeternae particeps effici mereatur. Ut autem hoc opus pietatis nostrae consistat semper inviolabile, manu mea ac dominorum pontificum, cum clericis ac laicis qui adfuerunt, censui esse roborandum.

Ego Leo sanctae catholicae et apostolicae Ecclesiae praesul Tulli confirmavi.

[Col. 0614B] Signum Halinardi Lugdunensis archiepiscopi.

Signum Evrardi Trevirorum archiep., Joannis Portuensis episcopi, Alberonis Metensis episcopi, Widonis Leuchorum primicerii, Stephani archidiaconi, Alberonis archidiac., Rodulfi archidiac., Lamberti archidiac., Widrici archidiac., Vlrici archidiac., Walteri decani, Warneri decani, Duranni presbyteri, Alberonis, Rotberti, Milonis abbatis Dervensis, Alberti prioris, Hingonis, Wandalgeri.

Ego Petrus, sanctae Romanae Ecclesiae diaconus, bibliothecarius et cancellarius, subscripsi.

Ego Joannes subdiaconus scholae cantorum subscripsi.

XVI. S. Leo IX Parthenonis S. Mariae Portus Suavis, a Bertholdo quondam episcopo Tullensi construi coepti, ab ipsoque perfecti, possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1409.) [Dom Calmet, Histoire de Lorraine, I, Preuves, col. 432.]

[Col. 0614C]

LEO epsicopus, servus servorum Dei, omnibus orthodoxis sacrosanctae Romanae Ecclesiae gubernatoribus, et omnibus verae religionis veraeque fidei cultoribus praesentibus et futuris.

Perspicue cognoscimus, et certa lege tenemus, quod pro cunctis bonae actionis studiis et spiritualibus animae incrementis, corona nobis a Deo et merces praeparetur in coelis; unde sicut destituta sanctae religionis loca solerter sunt corrigenda, et [Col. 0614D] ad statum rectitudinis sollicitudine pervigili revocanda, ita et coepta in se ipsum bona a nobis sunt coenobia solidanda atque fovenda, praesertim cum nobis divina providentia custodiam animarum et regimen contulerit ecclesiarum, quibus oves suas vitalibus alimentis pascere, bene incoepta confirmando, et quae vigent diligentius educando, praecepit. Haec ergo me considerante, dum in initio nostrae ordinationis fui Dei dono Leuchorum praesul electus, interea sollicitudinis meae studio mihi innotesci contigit, quod praedecessor meus domnus venerabilis Bertholdus, quoddam coenobium ex pontificalis praebendae sumptibus, in villa quae Portus Suavis dicitur, construere coeperit, sed fine praereptus, bonum opus ad finem usque minime provexerit; cujus sanctam [Col. 0615A] intentionem conspiciens, et aliquantulam portionem in ejus mercede devotionis adipisci cupiens, coeptum laborem Christo favente perexptere studui, coetumque sanctimonialium Deo ibidem serviturarum congregavi, et locum in veneratione gloriosae Virginis Genitricis Mariae, et sanctae virginis Mennae ibidem corpore quiescentis consecravi; postquam autem ad onus apostolatus sanctae Romanae sedis fui evocatus Dei dispensatione, contigit me fines Galliarum revisere, pro sancta Dei corroboranda religione; dumque in sanctae Dei Tullensis ecclesiae sede remorarer, quam adhuc retinebam in nostrae ditionis ordinatione, adiit nostram praesentiam Berenna abbatissa ejusdem coenobii, poscens res a nobis vel ab aliis Deo devotis collatas, nostra apostolica auctoritate [Col. 0615B] corroborari. Ejus petitionem utilem fore cernentes, confirmavimus eidem loco, sancti Petri auctoritate, cuncta quae dudum delegavimus, scilicet viginti duos mansos et semis in eadem villa Portus Suavis, cum banno et districtu, et quidquid ibidem possidemus in silvis et pratis, aquarum decursibus, terris cultis et incultis; tria etiam molendina in ipsa villa, et ecclesiam Sancti Mauritii, cum capella Sancti Andreae, de quibus nullus census nullumque servitium alicui debet solvi. Ecclesiam de Babainvilla ( Bainville ) cum capella de Xuilleyo ( Xuilly ), et capellam de Mazeriis ( Maisières ); medietatem ecclesiae de Saviniaco ( Sepvigny ), medietatem capellae de Sampiniaco ( Champougny ); medietatem ecclesiae de Morlain-curte ( Morlaincourt ), capellam de Lagniaco [Col. 0615C] ( Lagny ); ad Faveriis ( Favières ), medietatem ecclesiae et dimidium mansum allodii cum servis et ancillis. Concedimus etiam altaria praedictarum ecclesiarum absque ullius pretii redemptione in futuris temporibus perpetuis possidere; tertiam partem terrae de Cauleyo ( Chauloy ), cum dimidio banno; quatuor vineas ad Domnum-Germanum ( Dom-Germain ), et vinum decani; ad Straflede-villare, mansum unum; ad Grandem-Frasnum ( Fresnel-la-Grande ) dimidium mansum. Confirmamus quoque eidem loco illa quae post constructionem ipsius coenobii praedicta abbatissa suo studioso labore acquisivit. Ad Humberticurtem ( Humbercourt ou Ambercourt ) tres quartarios, et dimidium molendinum, quem dedit ipsi monasterio [Col. 0615D] Dado miles. Ad Bactris dimidium mansum, et silvam apud Valdonis-curtem ( Vaulioncourt ), quem dedit Mamsedis uxor Windrici, ad Bossevini-frontum tres quartarios cum silva et pratis, quae dedit Odilla uxor Elbonis, inter Domnum-Martinum ( Dom-Martin ) et Morli-curte, mansumque quem dedit Vindistoldis uxor Biralli de Vendopera; ad Domnum-Martinum super aquam arandum quartarium et semis, et tres partes medietatis ecclesiae; medietatatem ecclesiae de Puteolis ( Puisieux ) et altare ejus, et quartarium alodi de Puteolis, quem dedit Radulphus pro uxore sua. Praeterea decernimus ut eidem coenobio praeficiatur abbatissa, quae secundum regulam [Col. 0616A] sancti Benedicti praeesse et prodesse queat. Quoties quaelibet abbatissa ab hac luce migraverit, ab eisdem, laude episcopi, digna eligatur abbatissa; sin vero inter eas electio digna effici nequierit, ex alia qualibet congregatione idonea abbatissa expetatur. Inhibemus igitur et universo coetu praesentium fidelium annuente praecipimus, ac sub invocatione divini nominis contestamur unumquemque antistitem ipsius sedis, successorum videlicet nostrorum, ne unquam de hac praescripta facultate ancillarum Dei, quam illis per testamentum concessimus, subtrahere quidquam vel diminuere praesumat, neque ipsam aliquando congregationem exordinare vel injuste perturbare audeat; sed quoties ei ad eas venire placuerit causa charitatis, et piae sollicitudinis, [Col. 0616B] veniat; et si qua inter eas ordinanda vel corrigenda sunt, clementer ac secundum Deum ordinare vel corrigere studeat. Si quis tamen, eorum iniqua cupiditate persuasus, hanc ordinationem nostram a nobis constitutam infringere aut violare tentaverit, iram Dei omnipotentis incurrat, ac poenam sempiternae damnationis irremediabiliter persolvat, nec sit illi pars cum Deo in retributione justorum, sed habeat partem cum principe tenebrarum, feratque judicium divinae ultionis, transfixus anathemate perpetuae maledictionis. Qui vero pio intuitu hujus privilegii nostri custos et observator exstiterit, a Domino Deo gratiam consequatur, et aeternae gloriae particeps efficiatur.

In cujus bullae circulo est scriptum: MISERICORDIA [Col. 0616C] DOMINI PLENA EST TERRA. Et in medio circuli: LEO PAPA. Postea magnum B. L. pro suscriptione.

Datum Kalendis Octobris per manum Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae Romanae Ecclesiae, anno II domini Leonis papae IX, indictione III, cum plumbo et chorda in pergameno.

XVII. S. Leo IX diem dedicatae ecclesiae S. Remigii (I Octobris) celebrem esse praecipit per Remensis episcopii confinia. (Anno 1049.) [Mabill. Acta SS. ord. S. Bened. Saec. VI parte II, pag. 726.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, fratribus et filiis catholicis per universum regnum Francorum [Col. 0616D] constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.

Compertum charitati vestrae credimus quod post consecrationem nostram, illam videlicet qua benignitas Dei humilitatem nostram sanctae Romanae Ecclesiae praeesse voluit, Germaniam Galliamque visitavimus, ac Remorum urbem adeuntes, maximo voto et summa devotione ecclesiam beati Remigii, ut longe ante desideravimus, Deo annuente, et ejusdem sanctissimi viri patrocinantibus meritis, cum magna gloria dedicavimus, atque post consecrationem ecclesiae in eadem synodum celebrantes, plurima ad utilitatem Christianae religionis necessaria, [Col. 0617A] consilio coepiscoporum nostrorum, assensu etiam et laude cleri et populi, quorum innumera multitudo ad tantae devotionis celebritatem confluxerat, statuendo confirmavimus: quae omnia capitulis digesta inter canones haberi praecepimus, et postea, in omnibus synodis quas habuimus, idipsum confirmare curavimus. Et quoniam beatissimum Remigium gentis Francorum praedicatorem et apostolum scimus, venerari et honorare illum, quem Dominus in terris et in coelo mirificavit, prout possumus, debemus, praesertim cum semper in nostro pectore inde ipsius amor ferventius ardeat, quod pretiosissimum corpus ipsius sanctissimi viri propriis manibus transferentes in locum sibi praeparatum, miraque pulchritudine exquisiti operis decoratum [Col. 0617B] reposuimus. Unde vestram admonere volumus dilectionem ut, sicut nos in ejus obsequiis perpenditis gratulari, ita et vos causa nostri amoris, maximeque ex debito paterni honoris, solemnitatem ejus, quae est Kalendas Octobris, celebrem habeatis; quia etsi aliis non est apostolus, tamen vobis est: nam primitiae apostolatus ejus vos estis in Domino. Hunc itaque honorem patri et apostolo vestro exhibete, ut juxta promissum Domini, longaevi super terram vivere, et ejusdem Patris precibus aeternae beatitudinis felicitatem mereamini possidere. Valete.

XVIII. S. Leo IX in synodo monasterium S. Remigii Remense privilegiis ornat. (Anno 1049.) [Mabill. Acta SS. ord. S. Bened., Saec. VI parte II, pag. 726.]

[Col. 0617C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, HERIMARO abbati, et omni congregationi monachorum Sancti Remigii perpetuam salutem.

Divinae bonitatis non immemor et ingratus, quae sua gratia humilitatem meam in sede apostolica sanctae Romanae Ecclesiae sublimavit, ne mea negligentia mihi discrimen, ecclesiarum autem faciat ruinam, ecclesias quae nostro apostolatui subjacent, catholice ordinare, regere et emendare, nec non apostolica auctoritate immunes et liberas facere proposui, si sancti Spiritus benignus favor mihi [Col. 0617D] annuerit. Unde, ex debito nostri apostolatus, post aliquas ecclesias quas zelo succensus charitatis visitavi, et, divina misericordia me praeveniente, ut potui, emendavi, ad hanc beati Remigii ecclesiam dedicandam, de ecclesiasticis etiam causis tractaturus et definiturus, adveni, confidens sanctissimis meritis ipsius adjuvari ad obtinendam Dei misericordiam, si aliquid dignum et memorabile egerim ad ipsius honorem et gloriam. Hac igitur dedicata ecclesia, placuit huic idonea et laudabilia auctoritatis et nostrae visitationis relinquere monumenta. Deliberamus itaque, et coram hac sancta synodo promulgamus, statuimus et confirmamus, ut haec ecclesia hoc privilegium nostrae auctoritatis supra caeteras Franciae ecclesias [Col. 0618A] habeat, quatenus nulla ecclesiastici ordinis magna vel parva persona in hoc altari quod consecravimus, missam celebrare praesumat, nisi Remorum archiepiscopus, et hujus loci abbas, et cui licentiam concedet; permissa eadem licentia canonicis Remensis ecclesiae bis in anno, in Pascha scilicet et in Rogationibus, septem presbyteris legitimis ad hoc officium deputatis, quos et scientia ornet, morum gravitas et vitae probitas commendet. Praeterea, quia haec ecclesia ab iniquis pervasoribus graves et multiplices suarum rerum est passa injurias, ne quisquam amodo villis beati Remigii, quas possidet vel possidebit, aut hominibus intra vel extra ipsas villas positis, graves consuetudines imponat et iniquas, auctoritate beati [Col. 0618B] Petri apostolorum principis prohibemus, et quae hactenus injuste fuerint impositae, eadem sancta et inviolabili auctoritate, ne ulterius fiant interdicimus, servata hac in omnibus auctoritate, ut consuetudines quae juste ei antiquitus sunt constitutae, ratae permaneant et inviolatae. Hoc etiam nostra auctoritate confirmamus, quod Wido Remorum archiepiscopus partem quam in mercato habebat, quod erat XII Kalend., Novemb. beato Remigio nostro obtentu donavit, ea conditione ut nemo in ipso mercato quinque denariorum pretium per violentiam auferat, nullus, nisi hujus loci abbas, aut cui ipse jusserit, ibi quidquam accipiat. Nullus ad idem mercatum convenientes, quod XII Kalend. Novemb. statuimus et promulgamus, [Col. 0618C] veniendo et redeundo caedat, impediat, aut per vim eis aliquid auferat. Statuentes sub divini obtestatione judicii, ut qui hoc privilegium sanctae Romanae sedis violare praesumpserit, aeternam damnationem incurrat. Sub eadem obtestatione, nostro precatu et praefati archiepiscopi voluntario assensu, remissus est ecclesiae sumptus quem in festo sancti Remigii accipiebat Remensis archiepiscopus.

Datum III Nonas Octobris per manum Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domni Leonis papae IX I, indict. III.

XIX. Bulla Leonis IX Gedulfo Stabulensis Ecclesiae thesaurario concessa, qua omnes possessiones ad dotem altaris concessas aliaque privilegia Stabulensis thesaurarii confirmat. (Anno 1049.) [Martene, Ampliss. Collect. II, 69.]

[Col. 0618D]

LEO episcopus, servus servorum Dei, GEDULFO, Stabulensis ecclesiae thesaurario, cunctisque suis successoribus apostolicam benedictionem.

Pastoralis curae vigilantia propria nos sollicitudine hortatur ut omni studio commodis ecclesiarum Dei intendamus, et quidquid quieti fratrum et firmamento possessionum conduxerit, hilari animo et munifico praebere debeamus. Quia igitur frater Gendulfus, Stabulensis Ecclesiae aedituus, notitia nobis et familiaritate acceptus, providentiam [Col. 0619A] nostram adivit, petens ut officio cui deservit nostrae auctoritatis decreto firmamentum adderemus. Nos, et aequitate justitiae et sedula fratris petitione commoniti, praesentis edicto paginae omnes possessiones quae ad dotem altaris supradictae ecclesiae pertinere noscuntur, inviolatas permanere constituimus. Praecipimus etiam ut, sicut hactenus idem frater, cum suis antecessoribus, ratiocinia sua in eis qui vinum aut plures denarios ad altare pro censu capitis persolvunt, sine contradictione accepit, ita deinceps cum successoribus suis immobili firmitate obtineat; id est quidquid pro interfectione viri sui, vel pro effusione sanguinis, vel pro imparibus nuptiis saeculari jure persolvitur, ad thesaurarium ecclesiae sine ulla refragatione [Col. 0619B] perveniat. Nec liceat abbatibus aut alicui praepositorum, vel censum ipsum, vel ratiocinia quae ex supradictis et aliis rebus proveniunt, in feodum dare, vel alio quocunque modo ipsis aedituis ullam diminutionem vel alienationem inde facere. Quod quicunque praesumpserit, beati Petri et nostra auctoritate anathematis vinculo irrevocabiliter illigetur. Hoc, quod pro amplitudine possessionum suarum illi ecclesiae pernecessarium est, beati Petri auctoritate immobili decreto firmamus, ut, quia beatus Remaclus utriusque loci primus fundator, relicto Tungrensi episcopatu cum infulis pontificalibus, eisdem locis primus abbas praefuit, omnibus eorumdem locorum abbatibus firma et libera ligandi atque solvendi potestas permaneat, [Col. 0619C] et rerum suarum invasores a Christianitate suspendere iterumque et communioni sanctae restituere praevaleant.

Data Remis III Nonas Decembris , per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae et apostolicae sedis, anno Dominicae incarnationis 1049, anno domni Leonis noni papae secundo, indictione IV.

XX. S. Leonis IX privilegium de immunitate prioratus Sancti Marculfi, seu ecclesiae de Corbiniaco, a monasterio Sancti Remigii dependentis. (Anno 1049.) [Marlot, Metropolis Remensis Historia, II, 108.]

Congruit apostolatui nostro pro universis Ecclesiis Dei, ne damna rerum suarum sustineant, sed magis [Col. 0619D] in melius augeantur et crescant, curam habere. Igitur, quia fraternitatis tuae dilectio nos postulavit quatenus monasterium quod corpore beati Marculfi nobilitatur, et in episcopatu Laudunensi situm est, privilegio sanctae sedis apostolicae muniremus, quo ad Dei omnipotentis laudem et ejusdem Marculfi honorificentiam nullius hominis avaritia et temeritate valeat in quoquam minus violari, sed potius augeatur et crescat: propter interventum tuae dilectionis confirmamus et corroboramus hoc nostro auctoritatis privilegio eidem monasterio omnes possessiones, etc.

[Col. 0620A] Datum III Nonas Octobris per manum Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domni papae Leonis noni primo, indictione tertia.

XXI. S. Leo IX confirmat privilegia abbatiae S. Dionysii. (Anno 1049.) [Doublet, Histoire de l'abbaye de Saint Denys, pag. 461.]

LEO, servus servorum Dei et Ecclesiae Romanae episcopus, regibus et ducibus, principibus atque dominatoribus, et eis qui nunc sunt et venturi sunt futuris temporibus.

Quoniam justis petitionibus assensum nostrum praebere et Ecclesiae sanctae vigilanter utilitatibus [Col. 0620B] oportet inservire, Deo nostro sine dubio per hoc speramus nos placere, si res et ecclesiasticas constitutiones, a sanctis Patribus ita ut constitutae sunt, cogamus permanere, et, ne deinceps ab iniquis impune corrumpantur, nostra auctoritate roborare. Quapropter notum facimus praesentibus et futuris, omnibus videlicet regibus et ducibus, principibus et dominatoribus, seu cunctis apostolicae sedis fidelibus, quod venerabilis abbas Hugo et monachus monasterii beati Dionysii martyris, ubi ipse sanctus in corpore requiescit, nostram benevolentiam precibus imploravere, quatenus privilegia eidem monasterio a domino Dagoberto Francorum rege, ipsius loci fundatore, concessa, sed et Clodovius filius ejus, regumque simul eorum omnium immunitatum confirmationes, [Col. 0620C] quicunque suam illi monasterio beati Dionysii martyris auctoritatem promulgantes praestiterunt, sed et privilegium quod fecit Dominus et venerabilis Landericus, Parisiacae urbis episcopus, una cum consensu suorum canonicorum pariterque regionis illius episcoporum, de libertate et emissione clericorum in suis ordinibus omnibus, quod videlicet omnes, secundum metas a se discretas, in circumscripto loco ecclesiis servientes a sua et omnium suorum successorum potestate absolvit, et abbati et fratribus monachis supradicti monasterii regendum et disponendum contradidit, sanctorumque praedecessorum nostrorum, Romanorum pontificum, Zachariae, Stephani, Leonis, Adriani, Nicolai privilegiorum decreta sancta et apostolica auctoritate [Col. 0620D] confirmata, nec non privilegium domni Aeneae Parisiensis urbis episcopi et episcoporum illius patriae de praedicti loci corroboratione, temporibus Caroli regis factum, nos demum manum imponentes, nostra etiam auctoritate dignaremur roborare.

Providentes ergo eidem ecclesiae et ad munimentum praelati ibi abbatis, atque fratrum praesentium et futurorum, qui in ipso venerabili monasterio Deo militare videantur, utile fore, auctoritate beati Petri apostoli (cujus nos immeriti vicarii sumus) et nostrae privilegio paginae praedictorum regum seu praedecessorum nostrorum et episcoporum venerabilium [Col. 0621A] ejusdem patriae decreta roboramus, regum omnium potentiam sive successorum nostrorum a Christo creditam auctoritatem obtestantes, ne locum sancti Dionysii, Christi martyris, suis auctoritatibus et privilegiis roboratum, vel per se, vel per sibi subditos quoquo modo temerari patiantur in aevum. Sancientes igitur promulgamus ne ullus aliquando Parisiacae urbis episcopus, quaqua ratione vel quacunque causa, abbati vel fratribus praedicti loci de parochianis suis, facto apud eum clamore super his quae malefacerint, justitiam deneget: quod si fecerit, sicut singulari privilegio domnus Stephanus, antecessor noster, concessit eis potestatem eligendi ex se et habendi episcopum, ita et nos per singulare privilegium nostrum eis concedimus ut, vice nostri [Col. 0621B] nominis, habeant potestatem percutiendi eos anathemate et relaxandi post satisfactionem, sicut constitutum vidimus et corroboratum approbavimus in privilegio jam dicti Aeneae Parisiensis episcopi, facto consensu canonicorum suorum, Suessionis in regali synodo residente rege Carolo et concedente, praesentibus et eidem annuentibus super parochianis suis, et hujus constitutionis violatores anathematis gladio percutientibus, tam metropolitanis illius patriae, scilicet Hincmaro Remensi, Wanilone Senonensi, Venilone Rothomagensi, Rodulfo Bituricensi, Herardo Turonensi, Frotario Burdigalensi, quam et suffragantes eorum, qui plenius in eodem privilegio inveniuntur. Praecipimus quoque ne quis eorum episcoporum, a quibus ista postulare voluerint, eis oleum, [Col. 0621C] chrisma, tabulas, benedictiones, ordines suis temporibus, prout ipse abbas vel fratres, vel successores eorum expetierint, praesumat denegare: et ne quis episcoporum Parisiacae urbis haec eis deneget, vel alium qui eis contulerit interpellare pro hoc quoquo tempore tentet, omnino interdicentes prohibemus. Hoc etiam jubemus ut pro causis et responsis ecclesiae suae nostram atque nostrorum successorum audientiam licenter habeant appellare et adire, nullusque eos interim condemnare et res eorum invadere conetur, quod a nostris utique praedecessoribus, eis ante constitutum est. Quod si quisquam cujuscunque potentiae, vel persona cujuscunque ordinis vel aetatis hoc nostrae, nostrorumque praedecessorum [Col. 0621D] auctoritatis privilegium quoquo modo ausus fuerit violare, sempiterno damnetur anathemate, ligatus beato Petro, nobisque a Deo concessa potestate; conservatores autem perpetua fruantur benedictione.

Datum tertio Non. Octob., per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae et apostolicae sedis, anno domni Leonis papae IX primo, indict. III.

XXII. S. Leo IX in synodo Moguntina quadraginta episcoporum, praesente Heinrico imperatore, Simoniacam haeresim damnat, repudiatoque Bertaldo, ecclesiae Vesontionensis invasore, Hugonem archiepiscopum sancit, eique crucis palliique usum concedit. [Theiner, Disquisitiones criticae, pag. 203.] (Anno 1049.)

[Col. 0622A]

LEO episcopus, servus servorum Dei, omnibus sanctae Ecclesiae filiis tam praesentibus quam futuris.

Gratias agentes Deo et Domino Jesu Christo, qui mediocritatem nostram nullis meritis fultam ad apostolicae tamen sedis culmen evexit, et synodalibus decretis de corpore sacrae Christianitatis, cui ipse caput est, aliqua inconvenientia et etiam nocentia amputare concessit, per hanc nostrae praeceptionis paginam innotescimus eorum aliqua quae gessimus in synodo Moguntina, in qua nobis consedit prudentissima filii nostri Henrici II Romanorum imperatoris majestas, multorumque fratrum et coepiscoporum nostrorum nec non abbatum reverenda sanctitas, honestorum clericorum atque laicorum religiosorum [Col. 0622B] praesente non parva multitudine. Damnata enim simoniaca haeresi eaque radicitus exstirpata, cum de divinis officiis et sacris ordinibus diversa emergerentur negotia, ecce quidam Bertaldus nomine coram se protulit seque archiepiscopum Vesonticae esse clamavit, eaque de re querimoniam se velle facere, quia multis jam annis esset consecratus nec receptus, inimo alius sedem suam invasione possideret. Quo dicto rogans sibi clam causidicum fratrem nostrum Coloniensem archiepiscopum Lermoennum laudante synodo nobisque annuentibus assecutus est. Qui sumens causam ejus dicendam a rege Burgondionum Rodulfo exorsus est, cui idem Bertaldus famulabatur indebitamque subjectionem impendebat, cum forte contigit Hectorem archiepiscopum [Col. 0622C] Vesonticensem a corporis vinculis absolvi ejusque cathedram remanere vacuam. Bonefacio vero regis idem Bertaldus, dictante causidico suo, professus est investituram se ejusdem archiepiscopatus accepisse, eoque rege praecipiente a suffraganeis episcopis consecratum fuisse et in sede episcopali sedisse et etiam ordinationes fecisse: sed contradicente sibi episcopatum quodam comite Willelmo, postea expulsum a Walterio antecessore Hugonis ejusdem sedis archiepiscopi, qui etiam nostrae synodo intererat, contra quem de sua sede clamabat. Dicebat etiam quod, post expulsionem suam, a Romano pontifice pallium cum privilegio acceperit ac suscepti honoris confirmationem; cui querimoniae [Col. 0622D] ipsum Hugonem archiepiscopum jussimus respondere, qui etiam nostra indulgentia Bremensem archiepiscopum Albertum in suum suscepit causidicum. Quo dictante taliter objecta coepit repellere: quod eidem Bertaldo sedem quam requirebat nec ipse abstulerit, nec antecessor suus, quia nunquam in sedem ascendisset, nunquam ibi quidquam episcopaliter egisset, pro eo quod nec clerus nec populus eum elegerit, nec ab eis receptus est, sed omni contradictione repulsus, quia magnam pecuniam ut episcopus fieret regi dedisset, et quia contra jus loci fecisset, qui semper electionem sui episcopi ipse habuisset. Se vero in eadem ecclesia cum officio cantoris fungeretur, mortuo antecessore suo, memoravit a clero et populo electum et etiam invite [Col. 0623A] abstractum, et, cum jam in episcopatu 18 annum duceret, nunquam se amplius quidquam calumniae ab eodem Bertaldo perpassum in aliqua synodo, cum jam multis interfuisset, sed nec etiam aliquid super hac re verbum alicubi contra se fuisse prolatum, cum quiete pastorale officium sumpsisset et quiete tunc usque administrasset. Requisitus est autem a synodo ipse Bertaldus si quid proposuisset evidentibus testimoniis probare potuisset, quod scilicet in sede sederit ibique ordinationes fecerit, super hoc etiam quod electus esset a filiis Ecclesiae, quod canones praecipiunt fieri debere. Quid plura? Consilium petiit, concessimus. Reversus, quae proposuit cum probare non posset, interrogavimus a sancta synodo quid super hoc decerni debuisset. Itaque [Col. 0623B] pari consensu et communi consulto, prolatis sanctorum canonum sententiis, decrevit sancta synodus eumdem Bertaldum, a filiis Ecclesiae non electum, non receptum, non pro pastore habitum, sed semper repudiatum, semper repulsum, invitis dari non potuisse nec debuisse, ideoque perpetua taciturnitate ab hujusmodi querimonia debere cessare: Hugonem vero archiepiscopum a clero et populo expetitum, electum, sedem tanto tempore tranquille possidentem, nulla unquam calumnia ab eodem Bertaldo inquietandum, perpetua pace debere eumdem episcopatum possidere, quia ille pastor esset qui per ostium intraret, qui vero aliunde, fur et latro. Quam sententiam justam et canonice prolatam nostra et apostolica auctoritas roboravit, laudante dulcissimo [Col. 0623C] filio nostro pronominato Augusto, cunctoque, qui aderat, clero et populo. Placuit etiam universae synodo nostro apostolico tutamine eumdem Hugonem archiepiscopum muniri debere, imposito nostrae auctoritatis anathemate, ne unquam deinceps liceret Bertaldo aliquam calumniam inferre tum ipsi archiepiscopo, tum etiam ejus Vesonticensi ecclesiae: quod et fecimus, proprio ore synodo respondente Fiat, fiat. Quapropter dignum duximus, tam ad hujus rei memoriam futuro tempore habendam, quam ad exemplum posteris dandum, omnia sicut promissa sunt scribenda esse. Quibus ita terminatis, una cum episcopali officio, etiam archiepiscopalia insignia eidem Hugoni archiepiscopo per hanc paginam [Col. 0623D] concedimus et confirmamus, crucem videlicet et pallium et quidquid antecessores ejus ab antecessoribus nostris constat promeruisse, ut qui pollet meritorum laudabili dignitate, tam in virtute scientiae quam in morum honestate, polleat etiam ornamentorum pulchritudine in omni archiepiscopalis culminis plenitudine, semperque meminerit in exteriore decore interiorem decorem procurare, ut, forma factus dominici gregis, exemplum boni operis de se praebeat suis, virtutem pontificatus simul cum nomine habens, pontem se faciens et pro se populum Dei ad eum transmittens. Hanc vero paginam, ut omne quod legitur certius habeatur, propriae manus subscriptione et ipsi corroboravimus, et augusta manu coepiscoporumque nostrorum, qui ibi affuerant, propriis [Col. 0624A] subscriptionibus confirmari jussimus ad laudem Dei et Domini nostri Jesu Christi.

Henricus Dei gratia secundus Romanorum imperator Augustus.

  • Johannes Portuensis episcopus.

  • Hic duo Romani.

  • Bardo Magontinensis archiep.

  • Burchardus Alvestedensis eps.

  • Albertus Spragensis eps.

  • Ruod Padebrunnens. eps.

  • Sibico Spirens. eps.

  • Gebeardus Astetens. eps.

  • Arnulfus Wormaciens. eps.

  • Adalbero Wiziburgens. eps.

  • Theodericus Constannens. eps.

  • [Col. 0624B] Herimannus De Castello Felicitatis eps.

  • Herimannus Coloniens. archiep.

  • Benno Trajectens. eps.

  • Bruno Mindens. eps.

  • Albericus Osembrungens. eps.

  • Robertus Munigardevordensis eps.

  • Tetuinus Leodiens. eps.

  • Hugo Crisopolitanus archieps

  • Theodericus Bisileens. eps.

  • Hebreardus Trevirens. archieps.

  • Adalbero Metens. eps.

  • Hescelo Strasburgens. eps.

  • Henricus Augustens. eps.

  • Ascelinus Bavenbergens. eps.

  • [Col. 0624C] Stephanus Antiquae Urbis eps.

  • Ascelinus Eldmensens. eps.

  • Balduinus Salseburgens. archieps.

  • Gebeardus Ratisponens. eps.

  • Nizo Frisigiens. eps.

  • Duo episcopi Leuticicorum.

  • Theodoricus Verdunens. eps.

  • Hunfredus Magdeburgens. eps.

  • Bruno Smannens. eps.

  • Uunaldus Meresburgens. eps.

  • Tancoardus Brandeneburgensis eps.

  • Ebbo Nuenburgens. eps.

  • Albertus Bremens. archieps.

  • Walo Iburgens. Danorum eps.

  • Tetuinus Concordiens. eps. de Aquileia.

[Col. 0624D] Datum XIV Kal. Novemb per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domni Leonis papae primo, indictione tertia.

XXIII. S. Leo I X monasterium Laureshamense, petente Heinrico imperatore, tuendum suscipit, bonaque ejus confirmat. (Anno 1049.) [Mansi, Concil., XIX, 691.]

Leo IX episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo eis domino UDALRICO, religioso abbati venerabilis Lauressamensis Ecclesiae, et per te in eodem venerabili monasterio tuis successoribus in perpetuum.

Quoniam concedenda sunt quae rationabilibus desideriis [Col. 0625A] pertinere noscuntur, nostri apostolatus auctoritas ad roborandam piam devotionem sancta loca construentium in praestandis privilegiis debet minime abnegari. Igitur, quia excellentia spiritualis filii nostri domini H. piissimi imperatoris Augusti postulavit a nobis quatenus monasterium N., quod constructum esse certum est a piissimis imperatoribus Carolo Magno et filio ejus Ludovico eorumdemque successoribus, ubi modo venerabilis abbas N. regulari institutioni praeesse videtur, privilegii sanctae Romanae et apostolicae sedis modis omnibus decoretur, scilicet ut nullius juri et ditioni submittatur: ideo piis desideriis spiritualis filii nostri faventes, hac nostra apostolica auctoritate decernimus id ipsum praefatum monasterium et modo et usque ad finem [Col. 0625B] saeculi sub patrocinio sanctae Romanae et apostolicae matris Ecclesiae, cum omnibus quae ad illud pertinent, permanendum. Decernimus igitur, sub divini judicii obtestatione et beati Petri apostolorum principis, nostraeque humilitatis interdictione, ut nullus in aliquo gradu constitutus, vel in quolibet ordine et ministerio, audeat moleste causis ejusdem monasterii incumbere, aut de rebus aut possessionibus quoquo modo auferre aut alienare, seu ipsos monachos inibi Deo servientes inquietare praesumat, nec quamlibet malitiam et jacturae molestiam ibidem inferre conetur, dum profecto illud, ut saepe praedictum est, firma stabilitate et jurisdictione, sub patrocinio sanctae nostrae Romanae matris Ecclesiae permanendum sancimus. Addimus praeterea post obitum abbatis ut [Col. 0625C] nemo ibidem abbatem constituat, nisi quem consensus et communis voluntas fratrum ibidem regulariter viventium ex ipsa congregatione elegerit, nullumque praemium sive donum pro consecratione illius abbatis, qui tunc temporis fuerit, praesul accipere contendat; et si eum gratis ordinare noluerit, vel a nostra Romana matre Ecclesia, vel a quolibet venerabili episcopo nostra auctoritate ordinetur. Promulgantes nempe, et hoc auctoritate beatissimi Petri apostolorum principis, coram Deo et terribili ejus futuro examine, per hujus nostri apostolici privilegii constitutionem sancimus ut universa quae ab antecessoribus successoribusque nostris in rebus mobilibus et immobilibus concessa sunt, nec non et [Col. 0625D] possessiones quae a regibus et principibus seu quibuslibet Christi fidelibus collatae sunt, fuerintve in posterum, inconcussa stabilitate ad jus et dominium sancti Nazarii martyris perpetuis temporibus perseverent, nec licentia sit, ut dictum est, ex omnibus ejusdem monasterii pertinentibus cuiquam vel magnae vel parvae personae diripere quidquam vel auferre, ut profecto ad Dei laudem securum et tranquillum juste id quod subjectum juri et patrocinio fuit decrevimus, bene dotatum et in melius dotandum permaneat. Si quis autem, quod non optamus, nefario ausu praesumpserit haec quae ad honorificentiam Domini Dei et Salvatoris nostri pro stabilitate ipsius monasterii et quiete monachorum statuta sunt, transgredi, sciat se anathematis vinculo innodatum, [Col. 0626A] et cum diabolo et omnibus impiis eum incendii atrocissimo supplicio deputatum. At vero qui pio intuitu custos et observator eorum exstiterit, omnimodae benedictionis gratiam, omniumque peccatorum suorum absolutionem et indulgentiam, et coelestis vitae beatitudinem cum sanctis et electis a misericordissimo Domino Deo nostro consequi mereatur in saecula saeculorum, Amen.

Data XI Kal. Novembr. per manus Petri diaconi et bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domni Leonis P. primo. Indict. III.

XXIV. S. Leo IX parthenonis S. Mauri Virdunensis possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1049.) [Dom Calmet, Histoire de Lorraine, I, Preuves, pag. 424.]

[Col. 0626B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, fratri THEODORICO Virdunensis Ecclesiae praesuli, suisque successoribus in perpetuum.

Si devotis Dei fidelium petitionibus assensum dederimus, videlicet ut res sanctarum Ecclesiarum eorum procurationi commissas, unde duplici refectionis pastu sustentari debeat grex Dominicus, nostri apostolici privilegii auctoritate firmare velimus, universalis sanctae Ecclesiae statui profuturum minime dubitamus, imo ab ipso divinae misericordiae fonte large remunerari credimus. Unde omnium catholicorum Deoque placentium universitas noverit [Col. 0626C] jam dicti Theodorici dilectissimi praesulis consensu, et Ave abbatissae pio precum interventu, locum in suburbio Virdunensi juxta rivulum Scanciae situm et in honorem sancti Joannis Baptistae et sancti Joannis evangelistae confectum, ubi sanctorum Mauri, Salvini atque Aratoris corpora ab ejusdem urbis venerantur incolis, quae Heimo episcopus renovavit, et instruxit propter aquae commoditatem, ut moniales quas ibi sub monastica regula ordinavit, usualia omnia sua intra fines loci ipsius habere possint, me apostolicae auctoritatis munimine firmare, ne quidquid idem episcopus caeterorumque Dei fidelium pia devotio ibidem contulerat, ab aliquo sanctae Ecclesiae inimico post haec violari contingat: [Col. 0626D] res autem ecclesiae eidem pertinentes quas confirmare statuimus, praesentis pagina descriptionis demonstrat: videlicet villam ad Calvum-Montem, et ei omnia pertinentia; villam Marseium, et quidquid ad eam pertinere videtur; Hattonis Masnile, Caslon-Villam, Vilegium, cum vineis et familia Amalgisi; villam Adase, eum omnibus sibi pertinentibus; Gundrici-Curtem similiter; ad Labriam mansos VIIII cum familia, Berlei-Curtem, ad Briodorum mansos VIII cum molendino et ejus appendiciis. In Molengeia-Curte mansos VII cum farinario; subtus Leodium, in loco qui dicitur ad sanctum Remigium, VII mansos cum ecclesia. In Samongeia, mansos VII et dimidium. Ad Grimaldi-Curtem mansos XI cum farinario. Subtus Virdunum Novamvillam [Col. 0627A] IX mansos et dimidium. Ad Tullidam VIIII mansos et dimidium. Petri-Villam in Arduena, et villam quae dicitur Nervia, mansos XX cum familia. Ad Parperiam decimas, cum omnibus indominicaturis. In Tranculfivilla ecclesiam unam. Ad Sampiniacum unam. Ad Sanctum Julianum unam. Unam in Mandris. Ad Villam unam. Ad Caslon unam cum capella. Ad Imbeiam unam. Ad Trogium I. Ad Ranserias unam. Ad Malameias unam. Ad Prodagion unam. Ad Arberti-villam, unam et quartarium cum piscaria. Ad Domnum-Petrum unam. Ad Lovum-Montem unam; ad Ornam, unam; ad Bras, unam; ad Unffi-villam, unam. Ad Romanas I. Ad Pilon I. Capellam S. Lamberti in civitate, et S. Medardum ipsius ecclesiae abbatiae adjacentem. Ad S. Hilarium [Col. 0627B] piscariam cum manso I. In Samongeia piscariam I. Teloneum in civitate. Infra muros mansos duarum librarum; molendina duo subtus novum pontem. In Floraco super fluvium Airam, mansos IX. Comitissa Auda eidem ecclesiae, in qua et sepulta est, contulit, et ad domnum Johannem mansos XII cum ecclesia supra Cosantiam, et praedium quod acquisivit. In Lovomontem, et Brabant, ecclesiam in honorem Sanctae Crucis, quam Heimo episcopus rebus undequaque acquisitis dilatavit, canonicis inibi constitutis, qui hebdomadarii in jam dicto monasterio divinis inserviant officiis, nec canonicam nisi ab abbatissa recipiant. Earum autem rerum haec sunt nomina. Ad Romanas mansos IIII et dimidium, cum banno. Ad Asenam bannum, cum sylva. Ad [Col. 0627C] villam mansum I cum molendino. Ad Crucem alodem cum sylva. Ad Caston-Curtem mansum dimidium. Ad Aldem-Villam alodem; juxta civitatem Cumminas III. Ad Aldeberti portam I. Ad Dodam-Vallem I. Ad Dormarvallem I. Ad Elnam quartarios VII, infra muros II vineas. Ad Ronnei-villam mansos II et quartarios tres. Mansos in civitate qui persolvunt solidos VIIII, clibanum unum. Ad Novam-Villam mansos I et dimidium. Haec omnia quae praescriptio nostra continet, tam urbana quam ruratica, in aedificiis, vineis, pratis, sylvis, campis cultis et incultis, utriusque sexus mancipiis, aquis aquarumque decursibus, molendinis, piscariis ecclesiis, capellis, sicuti jure et legaliter atque canonice [Col. 0627D] ad hoc monasterium pertinent, ita vobis successoribusque vestris concedimus episcopis, et confirmamus in perpetuum; ita quod ad altaria ecclesiarum in episcopio vestro sitarum, sicut eis concessistis, nulli liceat aliam introducere personam, nisi quam ex sororum suarum consilio abbatissa conduxerit. Eligendi vero abbatissam secundum Dei timorem et canonum decreta liberam ipsis concedimus facultatem. Sed si controversia orta fuerit, ad episcopum pertinebit ut, sicut bonus pastor, idoneam ecclesiae illi provideat personam, vel de sua vel de alterius dioecesi. Si quis autem, quod non optamus, temerario ausu contra hoc nostrum privilegium attentarit, sciat se auctoritate Dei omnipotentis apostolorumque principis Petri, et nostra anathemate [Col. 0628A] innodatum, ut a regno Dei fiat alienus, atque inde traditoris Domini nostri Jesu Christi socius in inferno, et excommunicationi subjaceat, donec resipiscens ad satisfactionem et congruam emendationem venerit. Qui vero pio intuitu curator et observator hujus nostri apostolici privilegii exstiterit, benedictionis gratiam et coelestis regni gaudium a Domino Deo nostro consequi mereatur in saecula saeculorum. Amen.

Datum nono Kalendas Novembris per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domini Leonis papae IX primo, indictione III.

XXV. S. Leonis IX privilegium quo canonicis Ecclesiae Virdunensis omnes eorum possessiones confirmantur. (Anno 1049.) [Mabill., De re diplom., Supplem., pag. 99, ex archetypo ecclesiae Virdunensis.]

[Col. 0628B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ROTMIRO primicerio canonicae sanctae Mariae principalis Ecclesiae Virdunensis, atque Warmundo decano, et per eos caeteris canonicis, tam praesentibus quam futuris, perpetuam in Domino salutem.

Officii nostri est miseriis et calamitatibus condescendere, et auxilium quod valemus impendere; quia, si in nobis unde procedere debet exemplum pietatis, pietas non invenitur, in quo inveniri debeat nescitur. Redeuntibus igitur nobis a Remense [Col. 0628C] synodo, contigit Virduni hospitari et non laetari, sed potius lacrymari. Respeximus enim crudele urbis excidium, quale nullus possit non dolere hominum. Etenim tyrannorum ingressa civitatem saevitia, totam diruit per dira incendia, qui ignis nec ipsi ecclesiae sanctae Mariae pepercit, sed passim et ubique dominans conflagravit: ex qua conflagratione, inopinato superveniente, instrumenta etiam chartarum vestrarum praebendarum consumpta sunt, ita ut nullum remaneret. Quapropter lacrymabiliter omnes ad vestigia nostra prostrati nostrae apostolicae auctoritatis privilegium vobis postulastis fieri de eisdem praebendis, usibus et salariis vestris, ab antiquis temporibus concessis. [Col. 0628D] Igitur inclinati precibus vestris, per hoc nostrae apostolicae sanctionis privilegium confirmamus et corroboramus vobis vestrisque successoribus in perpetuum easdem praebendas, sub jure ipsius beatissimae Dei Genitricis a fidelibus constitutas ad quotidiana divinorum officiorum servitia. Rerum vero earumdem praebendarum nomina petistis etiam huic privilegio inseri, cum multum privilegium antecessorum nostrorum vobis remanserit, ubi videantur haberi. Sunt autem ista cum bannis et centanis: Lemnia cum ecclesia ad Oschera et duobus mansis et omnibus appendiciis suis; ecclesia ad Domnum-Agericum cum terris; Nuvilleniacum cum ecclesia, molendino et omnibus appendiciis; Usionis curtem ad Pusionem quinque [Col. 0629A] mansos et dimidium cum banno et silva; Superiacum-minorem cum ecclesia et silvis et omnibus appendiciis; Bella-villa cum banno, centana, molendinis et Malberti-monte; ad Ex. dimidius mansus cum molendino et prato; Mons cum banno, centana, ecclesia, molendinis et omnibus appendiciis; Agerici-villa cum banno centana; Berthinea-villa, Porario, Pictavilla; Profundo-rivo et ecclesiis, molendinis omnibusque appendiciis; Monaldi-villa cum banno, centana, ecclesia omnibusque appendiciis; ad Monaldi-villam mansus 1, inter Haldi-curtem et Villare mansus 4; ad Maroam mansi 2; ad Apletium molendinum 1; ad Grossumrubrum medietas unius ecclesiae. Inter Erpeiamcurtem et Soli 7 mansi eum banno et centana; ad [Col. 0629B] Gislahadi-villam mansi 2 cum banno, centana et molendino; ad Erasnidum ecclesia 1; ad Alnidum 1; ad Domnum-Eligium 1; Udesvillare mansus 1; cum dimidio molend. ad Ramisvachum mansus 1; cum banno, centana et aliis terris, vineis et sil is; Laumerengie cum ecclesia et omnibus appendiciis; Aquae-ductus cum ecclesia, silvis et omnibus appendiciis; Stadonis ( Eston ) villa cum silvis et omnibus appendiciis; Miseriacum cum ecclesia, molendino, Sumomonte ac Losoni-curte; Arenceium cum silva et prato; Frumisiacum cum Warch et ecclesia omnibusque appendiciis; Domnus-Lupus cum ecclesia et molendinis; ad Sasleium mans. 1; ad Todennam 4 partes unius ecclesiae cum terris, silva et prato; ad Wammam quartam [Col. 0629C] partem unius ecclesiae cum tribus quartariis terrae et prato; ad Milleium septem quartarios terrae cum silva et prato; ad Salmoreium medietatem unius ecclesiae; Lineium cum ecclesia et dimidio molendino; Fontane cum ecclesia et molendino; Haraldi-mons cum ecclesia et omnibus appendiciis; Wandersaltis cum ecclesia et omnibus appendiciis; Merla cum ecclesia, molendino et omnibus appendiciis; Superiacum-majus et Subterior-villa cum ecclesia, molendinis et omnibus appendiciis; Consauradum cum ecclesia, molendinis et omnibus appendiciis; ad Braibannum septem quartarios terrae cum vinea et silva; Moslavilla cum ecclesia, molendino et omnibus appendiciis; Flabasium [Col. 0629D] cum ecclesia; Haudimons cum silvis; ad Junchereium mans. 1, cum banno et centana; Ansellisartum cum ecclesia et omnibus appendiciis; Post-villare cum ecclesia, molend. et omnibus appendiciis; Moreium cum ecclesia et omnibus appendiciis; ad Areium quantum ibi habet cum portu et piscariae; Beslaric cum duabus ecclesiis; ad Haudicurtem mansi 3; ad Balareias mans. 1; medietas silvae sancti Martini et praebendae fratrum, advocationes et altaria de ecclesiis nostris; molendinum super Braceolum in media civitate; Junchereium ante castellum Ramerudis; ad Ars vero mansi. 4 cum 1 quartario, silva, banno, centana, vineis et molendino: quae omnia Dado piae memoriae episcopus Virdunensis Ecclesiae ea [Col. 0630A] conditione cum cummuni consilio comitis Haganonis aliorumque suorum fidelium fratribus habenda dedit, ut quicunque homo sive mulier de omni. Virdunensi episcopatu, cujuscunque beneficii vel de quacunque lege esset, qui in eadem potestate permanere vellet, fratribus perpetualiter esset, et de suo capite unum modium vini persolvisset. Si vero filii aut filiae ex eis procreati ad alias redire voluissent potestates, a villico ejusdem potestatis prosecuti semper persolvissent summam census praenotati: quod ut firmius in perpetuum stare possit, precati sunt eadem lege conditionis a nobis sibi privilegio firmari, sicut praedictus episcopus, quando dederat, facere studuit. Quae omnia superius seriatim notata non solum vobis confirmamus [Col. 0630B] et corroboramus; sed etiam quaecunque a fidelibus Christianis vobis vestrisque successoribus amodo fuerint contributa: statuentes apostolica censura, sub divini judicii obtestatione, ut nulla hominum persona, magna vel parva, cujuscunque sit dignitatis vel ordinis, cujuscunque sit sexus et aetatis, contra hoc nostri apostolici privilegium venire pertentet. Quod qui ausus fuerit, nostri anathematis gladio usque ad dignam satisfactionem sit percussus; qui vero illud observaverit, illaesus et in omni parte inconcussus, divinae benedictionis gratiam mereatur et aeternae vitae particeps efficiatur.

Leo papa. Gloria Domini plena est terra. Bene valete.

[Col. 0630C] † Data VII Kal. Nov. per manus Petri diaconi bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domni Leonis noni papae I, indict. III.

Appensa est plumbea bulla cum hac inscriptione: LEONIS PAPAE.

XXVI. S. Leo IX Veteris Monasterii S. Mariae Virdunensis, a sese consecrati, possessiones confirmat. (Anno 1049.) [Dom Calmet, Histoire de Lorraine, I, Preuves, pag. 423.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, fratri THEODORICO Virdunensi praesuli, et suis successoribus in perpetuum.

[Col. 0630D] Si devotis Dei fidelium petitionibus assensum dederimus, videlicet ut res sanctarum ecclesiarum eorum procurationi commissas, unde duplici refectionis pastu sustentari debeat grex Dominicus, nostri apostolici privilegii auctoritate firmaverimus, universalis Ecclesiae statui profuturum minime dubitamus, imo ab ipso divinae misericordiae fonte remunerari credimus. Unde omnium catholicorum Deoque placentium universitas noverit, jam dicti Theodorici dilectissimi praesulis consensu, et Ermenfredi Virdunensis archidiaconi interventu, locum, Vetus Monasterium antiquitus dictum, ab ipso Ermenfredo funditus renovatum; imo a me ipso in honore sanctae Mariae Magdalenae devote dedicatum et consecratum, me apostolicae auctoritatis munimine [Col. 0631A] confirmare; ne quidquid Heymo episcopus cum caeteris successoribus, praefatus etiam Theodoricus praesul contulit, ab aliquo sanctae Ecclesiae inimico post haec violenter auferri contingat, etc. Si quis autem temerario ausu supradictarum rerum invasor exstiterit, quod absit! sciat se nostri anathematis vinculo innodatum, infernalis gehennae incendio cum Juda traditore cruciandum, nisi resipiscens de male factis poeniteat et commissa justa satisfactione corrigat.

Datum septimo Kalendas Novemb. per manus Petri diaconi, bibliothecarii, cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domini Leonis papae primo.

XXVII. S. Leo IX ecclesiam SS. Simonis et Judae Goslariensem, in synodo Moguntina concessam sibi ab Heinrico imperatore, tuendam suscipit ejusque bona confirmat, advocatiamque et praepositorum instituendorum potestatem imperatori tribuit. (Anno 1049.) [Mansi, Conc. tom XIX, col. 725.]

[Col. 0631B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, omnibus Christi fidelibus.

Sancti propositi votum non solum divino effectu impletur, sed etiam humano suffragio adjuvatur. Sit autem notum omnibus sanctae Ecclesiae filiis, tam praesentibus quam futuris, quia filius noster charissimus secundus Henricus imperator augustus quamdam ecclesiam a se funditus constructam in honorem sanctae Dei Genitricis dominae nostrae virginis Mariae [Col. 0631C] et BB. apostolorum Simonis et Judae, positam loco Goslaria, ubi fratres sunt sub canonica degentes regula, quibus praeposuit quemdam presbyterum nomine Rumaldum, tam pro animae suae suaeque conjugis Augustae filiae nostrae Agnetis remedio quam pro salute etiam parentum suorum Conradi et Gisilae divae memoriae, pio affectu piaque intentione sancto Petro ejusque apostolicae sedi per scripturam propria manu signatam penitus concessit per manus nostras, scilicet indigni vicarii ejusdem apostolorum principis, cum essemus cum eo Moguntiae, ibique synodum haberemus, ut ipsa ecclesia posita sub apostolico jure in perpetuum libera et quieta persistat ab omni jure et dominio, ab omni laesione et [Col. 0631D] molestia, suam integritatem habens in omnibus rebus et facultatibus, quas modo habet in praedicto loco Goslaria in Egeln et Ihereselib, et in Scemmenstete, et in Gerstete, et in Valentro juxta Rhenum sito, aliisque locis et villis, et quaecunque in perpetuum habitura est, sive sint mobilia sive immobilia. Quod donum de manibus praedicti filii nostri Augusti suscipientes, decrevimus per hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium omne robur apostolicum eidem ecclesiae Sanctae Mariae, et sanctorum apostolorum Simonis et Judae contribuere et condonare, ut, integra in suis rebus suisque possessionibus in saecula constans, nullum metuat vel ab imperatore, vel a rege, vel aliqua persona publica vel privata, dispendium ac detrimentum. Dignum tamen duximus [Col. 0632A] eidem charissimo filio nostro Augusto ejusque successoribus advocationem ipsius sacri loci ea ratione relinquere, ut semper in potestate habeant praepositos secundum Deum ordinare, non autem ex bonis ipsis aliquid alicui in proprium dare, sive in beneficium tribuere. At, si contra prohibitionem nostram quisquam eorum tentaverit agere, liberum jubemus esse praeposito, et canonicis qui ibi pro tempore fuerint, sic omnimodo ad Romanam ecclesiam deinceps respicere, ut nihil metuant de imperiali vel regia conditione. Episcopus autem in cujus dioecesi istius ecclesiae constructum est monasterium, nihil in eo habeat juris aut potestatis praeter ecclesiasticum regimen, et secundum canonica instituta episcopalem potestatem. Statuimus igitur apostolica censura, sub [Col. 0632B] divini judicii obtestatione, ut nulla potestas imperialis vel regia, ecclesiastica vel saecularis, vel quaevis hominum persona magna vel parva, cujuscunque sit sexus vel aetatis, contra hoc nostrae apostolicae corroborationis privilegium venire pertentet. Quisquis vero, quaeve quodvisve fuerit, usque ad dignam satisfactionem nostri apostolici anathematis vulnere sauciatus existat. Qui vero ab hic prohibitis se custodierit, et quidquid hic legitur illibate observaverit, plenam habeat a nobis benedictionem, et a Deo sempiternam salutem.

Datum IV Kalen. Novemb. per manus Petri diaconi bibliothecarii, et cancellarii S. apostolicae sedis, anno domini Leonis PP. I, indict. III.

XXVIII. Bulla S. Leonis IX, pro S. Deodato in Vosago.—Redux a concilio Moguntino, varia sancti Deodati canonicis concedit privilegia. (Anno 1049.) [Martene, Thes. Anecd. I, 169.]

[Col. 0632C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, tibi, S. Deodate, et per te servientibus tuis, quicunque in ecclesia tua tibi pro tempore servierint in valle sita, quae dicitur Galilaea, perpetuam in Domino salutem.

Quia divinae dignationis nutu, non nostris meritis exigentibus, de Tullensi sede ad omnium sedium primam, videlicet apostolicam demigravimus, necesse habemus omnibus omnia esse, omnibusque [Col. 0632D] benefacere, sed illis vel maxime locis qui ad cultum Dei et divina officia a Christi fidelibus sunt constructa. Quapropter, cum rediremus a synodo Moguntina, quam pro statu Germanicae et Gallicanae Ecclesiae disposuimus celebrare, ubi contigit nos ad ecclesiam tuam, S. Deodate, venire, sitam in valle Vosago quae dicitur Galilaea, ducti amore tuo, dum adhuc Tullensis episcopatus vacaret ab episcopo, dignum duximus indulgere beneficium servitoribus tuis qui pro tempore fuerint, census scilicet et oblationes quas illic confluentes populi ad remedium animarum suarum altari dederint, sive regio munere seu reliquorum fidelium oblatione, tam in sacris voluminibus donariisque et ecclesiasticis ornamentis, quam in his quae deinceps inibi servientes [Col. 0633A] Deo proprio labore addere potuerint, amodo eas oblationes fratres in commune habeant. Et, quandocunque praelatus ejusdem Ecclesiae a Deo fuerit vocatus, quem illa congregatio ex sese unanimiter elegerit, praepositus subrogetur, et ad altaria benedicenda, vel sacros ordines principiendos quem voluerint epsicopum expetant, nullaque Ecclesia quidquam separare vel auferre ab eis praesumat, et nemini, nisi invitatione aut permissione totius congregationis, liceat monasterii ipsius septa intrare. Quod si quilibet pontificum, ab eis communiter postulatus, pro ipsorum utilitate accesserit, mox, secundum voluntatem congregationis expleto suo ministerio, prandioque sumpto abeat absque requisitione ullius muneris, quatenus fratres de percepta [Col. 0633B] quiete, juvante Domino, per tempora exsultent, et pro statu Ecclesiae catholicae quietius Deum exorent. Si autem aliquam transgressionem suae regulae fecerint, et a proprio pastore objurgari noluerint, nec non praelatus, qui et idem eorum episcopus, seditionem congregationis sedare per se nequiverit, tunc alios sub eadem regula servientes ad ipsum monasterium convocet, qui sententia regulari scandalum deprimere curent, cujus rei concessionem his nostris apicibus corroboramus et confirmamus, et etiam caetera bona, tam mobilia quam immobilia, ubicunque manentia, quae modo habet et possidet ipsa tua, S. Deodate, ecclesia, et usque in perpetuum habere poterit, vel per quoscunque Christi fideles, majores vel minores utriusque sexus cujuscunque aetatis, ut [Col. 0633C] nemini liceat auferre quidquam vel diminuere quolibet modo ex bonis ipsis, tam praesentibus quam futuris; statuentes apostolica censura, sub divini judicii obtestatione, ut nulla hominum persona, magna vel parva, contra hanc nostram apostolicam concessionem et confirmationem obviare pertentet. Quod quicunque ausus fuerit usque ad condignam satisfactionem nostri anathematis subjaceat periculis. Qui vero custos et observator hujus nostrae concessionis et corroborationis fuerit, a retributore omnium bonorum benedicatur, et aeternam vitam consequi mereatur.

Datum XVI Kal. Decembris per manus Petri diaconi bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae [Col. 0633D] sedis, anno domini Leonis IX papae primo, indictione tertia.

XXIX. Bulla S. Leonis IX, ad Mathildem abbatissam monasterii S. Fabiani et Felicitatis, qua confirmat monasterii ipsius privilegia, cujus ecclesiam consecraverat, translato in illud corpore S. Richardis. (Anno 1049.) [Martene, Thesaur. Anecd. I, 170, ex schedis Stivagiensis monasterii. ]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectae in Christo filiae MATHILDI abbatissae venerabilis monasterii Sancti Fabiani sanctaeque Felicitatis, quod appellatur Helionis, situm in pago Helisatiae, tuisque successoribus abbatissis perpetuam in Domino salutem.

[Col. 0634A] Praeclaris votis divina miseratione praestatur effectus. Inde est quod nobis, a synodo quam Maguntiae habuimus redeuntibus, contigit per vestrum monasterium venire, et ecclesiam benedicere ac dedicare divino numini quam noviter construxeratis, sed nondum perfeceratis ad plenum, et etiam vestris precibus illuc transferre corpus beatae Richardae primae constructricis ejusdem venerabilis loci, quem per donationis paginam una cum conjuge suo Carolo imperatore augusto contradidit. Itaque, inclinati vestris intercessionibus, ad exemplum praedecessorum nostrorum, pro futuri temporis cautela nec non stabilitate ejusdem loci, concedimus et confirmamus vobis idem monasterium, quod per hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium, cum [Col. 0634B] omnibus rebus et facultatibus suis, quas modo habere videtur, et deinceps, auxiliante Domino, sive a regibus, sive a cujuscunque dignitatis et ordinis hominibus, quoquo pacto acquirere poterit; sed et in ipso majore altare novae ecclesiae a nobis consecrato, prohibemus alicui sacerdoti missam celebrare, nisi quem vos vestrique successores voluerint. Ipsum vero monasterium integrum, sicut jam praediximus, concedimus vobis et confirmamus; ea ratione ut omnibus diebus vitae vestrae sub vestra ditione vel regimine, sicuti vobis secundum Deum visum fuerit, disponere omnino permaneat. Cum autem divina vocatione de praesenti hac luce ad Dominum migraveritis, statuimus de propria congregatione, quam sibi unanimitas praefati monasterii [Col. 0634C] ancillarum Dei concorditer elegerit, absque cujuscunque hominis contrarietate vel obstaculo, fieri abbatissam, praestante videlicet nobis et successoribus nostris annualiter tres pannos lineos pontificali usui aptos. Quod si in biennio aut in triennio persolutum non fuerit, solummodo persolvatur; nec a successoribus nostris aliquid amplius modo quolibet requiratur. Quapropter praesenti decreto jubemus ut nullus imperatorum, vel regum, aut cujuscunque dignitatis vel ordinis homo audeat, sub quolibet obtentu vel occasione, praefatum monasterium, quod pro amore beatorum apostolorum Petri et Pauli ac sempiterna scilicet animae suae remuneratione praelibata gloriosissima imperatrix Richarda, una [Col. 0634D] cum charissimo conjuge suo Carolo serenissimo imperatore Augusto, et quod beato Petro principi apostolorum per donationis paginam obtulerunt, inquietare vel aliquatenus molestare, aut ad jus suum vel alienum transferre, sed neque in hominibus ac facultatibus ejus aliqua contradictione aut invasione quoquo tempore facere praesumat, sed liceat jam dictis ancillis Dei cum abbatissa propria in Dei omnipotentis servitio quiete vivere ac sub defensione sanctae apostolicae Ecclesiae, cui Deo auctore deservimus, degere securiterque permanere. Si autem, quod absit! et fieri non credimus, aliquis contra hoc nostrum apostolicum privilegium venire, facere, vel ausu temerario tentaverit, perpetui anathematis vinculo innodatus, ac perpetua ultione cum [Col. 0635A] Juda traditore, nisi resipuerit, maneat condemnatus. Qui autem verus custos ac observator exstiterit, benedictionis gratiam ac misericordiam a Domino Deo nostro consequi mereatur.

XXX. S. Leo IX parthenonem S. Crucis Woffenheimensem, ab Hugone, suo patre, Heliwigdique matre conditum, sedi apostolicae subjicit privilegiisque ornat. (Anno 1049.) [Dom Calmet, Histoire de Lorraine, I, Preuves pag. 425.]

LEO episcopus, servus servorum Dei.

O sancta et admirabilis crux, † in qua Jesus Christus Dominus noster pependit! Devictus amore, imo constrictus debito, ecclesiam patris mei Hugonis, et [Col. 0635B] matris meae Hfilwilgdis, amborumque fratrum meorum Gerardi et Hugonis videlicet jam defunctorum, meique memor adhuc viventis, et apostolica sede, licet indignissime, tamen sedentis, ab eisdem meis parentibus fundatam, et suo studio dedicatam, mihique jure haereditario delegatam, praeditus legalis successionis jure, nostrae apostolicae sedi substituo et substituendam perenniter ad defendendam contra omnes homines ei adversaturos vel adversari conaturos, ut scilicet nulla quorumlibet hominum persona quidquam vel exercendae potestatis in eodem loco eique appendentibus locis sibi usurpet, sed quiete et libere tam ab omni jure humano quam ab omni infestatione semper maneat suae integrae libertati donatus, nullique nisi nostrae apostolicae sedi [Col. 0635C] subjectus. Si autem episcopus, in cujus dioecesi est, consecrationes altarium seu sanctimonialium gratis facere voluerit, faciat; alioquin a quocunque episcopo velit abbatissa, ecclesias, et sanctimoniales suas benedici faciat, eo tamen foedere ut, nec hujus libertatis nec alicujus alterius rei occasione, liceat regi, vel imperatori, episcopo, vel archiepiscopo, aut alicujus alius dignitatis vel conditionis homini, aliquid dominii in eodem loco, inque rebus ejus exercere, seu advocationem aliquam habere; sed ipsa advocatia, sicut nunc eam commisi nepoti meo Henrico castrum Hegensheim habenti, ita semper dum vixerit in eo consistat, nec pro ipsa advocatione plus nisi quod de villicatione quae dicitur Orbeis, [Col. 0635D] juste suscipiat; ita tamen ut unus villanus semper remaneat idoneus cum beneficio suo, qui decimas ecclesiae villae ipsius ipsamque ecclesiam custodiat, ipsi tuo venerabili loco sancta ac vivifica crux †, qui etiam ab omni advocati ditione sit absolutus, ut suum secure persolvat officium. Postquam vero Henricus nepos meus diem clauserit extremum, ipsi qui major est natu inter possessores castri supradicti, si plures exstiterint, advocatia debeatur, et tunc sit in electione abbatissae ipsius tui loci saepe memoranda gloriosissima crux †, tuaeque congregationis quem sibi eorum instituere velint. Cui non plus attineat pro advocatiae mercede, quam quod praefatum est et constitutum est pro Henrico. Quod si nemo superstes fuerit haeres, tunc non alio, sed ad genus [Col. 0636A] nostrae parentelae recurrant, indeque sibi quemcunque propinquiorem velint advocatum suscipiant, ut semper ipsa advocatia maneat in nostro genere. Praeterea sive sub hoc Henrico nepote meo, vel sub quolibet advocatorum futurorum, ipsum in rebus amplius creverit monasterium, quicunque advocatus fuerit, excepto villicationis lucro villae praedictae, non plus emolumenti ex ipso incremento sibi vendicare audeat quam duodecimam partem; ita ut, si minus quam duodecim mansi sint, tam diu sustineat advocatus donec impleatur numerus duodecimus, et tunc talem mansum accipiat qualem abbatissa ei dederit, sive in ipso loco sive in alio, ejusdem utilitatis. Hoc etiam sit: si plus quam duodecim fuerint in iis quae supersunt ad duodecim [Col. 0636B] quaeque res sint, sive in villis, sive in terris ac vineis, interim exspectet usque dum compleatur numerus. Si autem de omnibus monasterii rebus, sive mobilibus sive immobilibus, plus quam constitutum est sibi usurpare praesumpserit, et infra duodecim hebdomadas est admonitus, aut eamdem rem vel aliam, existimationis ejusdem ipsi venerabili loco, sacratissima crux †, non reddiderit, tunc liceat abbatissae nostram sedem appellare, et apud Romanum papam deponere querimoniam super injustitiis monasterio suo ab advocato illatis. Quod si advocatus papae judicio juste rem inclinantis culpam correxerit, advocatia in eo remaneat; si vero refutaverit, liceat abbatissae ejusque congregationi de nostro genere propinquiorem, qui magis idoneus [Col. 0636C] possit inveniri, advocatum acquirere alium sibi. De electione vero abbatissae, post mortem ipsius Kuentzae, quam per nos ipsi benediximus, ista constituimus, ut sit in ipsarum sororum arbitrio quam inter se eligere, sibique secundum Deum praeponere velint, si inter eas idonea possit inveniri; alioquin aliunde sibi expetant quamcunque meliorem invenire valeant. Benedictionem vero abbatissae et donum nulli alii nisi apostolicae nostrae sedi concedimus; et in consecratione abbatissae, si aliqua negligentia de penso subtus nominato fuerit, districte determinetur. Pro donatione igitur libertatis istius, o crux † ipso sole nitidior, cunctisque creatis pretiosior, Petro apostolo ipso tuo monasterio concesso [Col. 0636D] pro salute animae meae, meorumque parentum, ibidem in Christo tuo Domino nostro dormientium, penso annuatim constituto tempore nostrae apostolicae sedi ab abbatissa ipsius loci solvendam, Rosam videlicet auream, penso duarum Romanarum unciarum, aut factam sicut fieri solet, aut tantumdem ad faciendam tempore Quadragesimae, mittendam octavo die antequam a nobis et successoribus nostris consuete portari in quarta Dominica praecedente, videlicet die Dominico, cum cantatur Introitus; Oculi mei semper ad Dominum. Hoc autem semper memoriale libertatis istius existere decrevi, ut, quia eo tempore victoria recensetur Domini nostri Jesu Christi, qui in te passus est, o crux † sacratissima, tunc timenda, [Col. 0637A] nunc appetenda et colenda. Tui quoque monasterii in meo patrimonio siti, et a me omnimoda libertate, ut superius dictum est, donati, Romae non fiat oblivio, ubi caput sibi vindicat omnis religio, et ubi immeritus vicem sumpsi apostolatus. Ut vero firmum et inconcussum nostrae ordinationis decretum perseveret, nostrae apostolicae auctoritatis censura statuimus ne quis unquam audeat praetergredi ultra quam hic scriptum habetur, et ne unquam quis impius temerator tyrannico ausu quidquam rapere sibique usurpare de rebus ejusdem ecclesiae, quas ei vel mei parentes contulerunt, vel ipse contuli, aut quilibet Christianorum ibi collaturus est, praesumat. Quod quicumque tentaverit, ad usque dignam satisfactionem, nostri apostolici anathematis obligationem [Col. 0637B] incurrat, et a te, o crux † metuenda, maledictionem: qui vero ab hac temeritate consilio saniori se servaverit, hic nostrae benedictionis abundantia dignus erit, et omnipotentis Dei gratia non carebit.

Datum decimo quarto Kalendas Decembris, per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domini Leonis papae primo, indictione tertia.

XXXI. S. Leo IX monasterii Altorfiensis in Alsatia inferiori, a suis parentibus conditi, bona juraque corroborat, ibique altare S. Stephani memorat a sese dedicatum esse. (Anno 1049.) [Grandidier, Histoire d'Alsace, I, 255, et Schoepflin, Alsatia diplomatica, I, 164, teste Jaffe.—«Sacrae devotionis.»]

[Col. 0637C]

XXXII. S. Leo IX confirmat fundationem et advocatiam monasterii S. Crucis in Werdea. (Anno 1049.) [Cocquelines, Bullar. ampl. Collect., I, 366.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, GUNDERARDAE dilectae in Christo filiae a nobis ordinatae et consecratae noviter, facto a patre tuo Manegoldo S. Crucis monasterio, tibique successuris perenniter abbatissis, perpetuam in Domino salutem.

Sacrae devotionis labor, quia semper divino favore juvatur, semper optata fine terminatur. Ideo, filia, [Col. 0637D] tui patris ampla in Deo devotio laudabilem fructum produxit; cum proportione sanctae et vivificae crucis, in qua Dominus noster Jesus Christus salus nostra pependit, decenter auro et gemmis ornata, tunc ab autocratore Constantinopoleos nomine Romano dono data. Cum ad eum missum esset ab imperatore Chuonrado ut filiam suam nuptum traderet ejus filio, fundavit ecclesiam in petra, quia non aedificavit super arenam; ut incumbentibus ventis, venientibus fluviis, descendentibus pluviis, quod aedificasset, [non] rueret, sed firmiter fundatum perenniter permaneret.

2. Ut vero votum suae constructionis Deo solveret secundum illum qui dixit: «Vovete, et reddite Domino Deo vestro omnes, qui in circuitu ejus affertis munera»: [Col. 0638A] nos a Maguntina synodo Romam versus redeuntes, ad ipsum Dei templum venire invitavit, quod a nobis III Non. Decemb. merito honore dedicatum, sic tandem juri S. R. E. et beatissimo Petro apostolo prompto donavit et obtulit animo, teque filiam suam, quam jam Deo in monastica conversatione et habitu sacraverat, ejusdem rogavit a nobis fieri abbatissam loci. Id auspice Deo, fecimus, attendentes in te, quantum homini est possibile, timorem Dei, cordis compunctionem, mentis humilitatem, morum gravitatem, in adolescentibus membris praetendentem jam senectutem. Et constituentes eumdem locum esse in perpetuum ancillarum Dei monasterium, ubi tu de te et sororibus tuis primas Deo primitias offeras religionis, merita castitatis, [Col. 0638B] omnisque bonitatis.

3 Hoc tamen nomine nostrae apostolicae sedi parens tuus eamdem fecit oblationem, ut, dum ipse vivit, ipsius loci advocatiam habeat; similiter et, post mortem ipsius, quem nunc habet filius. Qui filius si haeredem habuerit, ipse quoque advocatus sit. Si vero vel ipsi Manegoldo, vel ejus filiolo nemo filius superstes exstiterit, tunc liceat abbatissae ipsique congregationi advocatum sibi secundum Deum eligere, petendum tamen ab apostolica sede.

4. Lex vero omnium advocatorum post Manegoldum talis erit: ut quisquis eorum digne non administraverit advocationis officium, liceat abbatissae ipsique congregationi de eo apud papam conqueri. Qui si vocatus ab eo fuerit et monasterio satisfecerit, advocationem [Col. 0638C] suam retineat. Quod si venire distulerit, aut si venerit et non satisfecerit, tunc liceat abbatissae ipsique congregationi ex consensu papae talem sibi advocatum eligere qui secundum Deum sit. Post obitum vero tuum, de ipsa congregatione, quae melior sit, eligatur, si idonea inventa fuerit, eoque donum et consecrationem abbatiae a papa recipiat: alioque de alia congregatione idonea eligatur, a papa similiter donanda et consecranda.

5. Decernimus, praeterea, ut in altari majori, quod nos ipsi consecravimus, nullus audeat missam celebrare, nisi sit episcopus vel abbas, tresque sacerdotes hebdomadarii ad hoc officium deputati, eorumque successores. Episcopus quoque, in cujus [Col. 0638D] parochia locus est, nihil sibi in eo vindicare audeat, praeter ordinationem facere clericorum et monialium, si tamen gratis fecerit. Sin autem, ordinationes expetent ab alio quocunque velint episcopo.

6. Ut vero locus ipse in quadragesimali tempore solvat papae annuam pensionem, statuit idem Manegoldus pensionem ipsam esse anabolagium, id est fanonem, stolam cum auro, manipulum et cingulum. Nos vero, quia locus ipse conditus est propter eam, quae supra dicta est, sanctae et vivificae Crucis portionem; eamdem inibi semper manere volumus, cupimus et optamus, et a nemine auferri: statuentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione, ut nullus imperator, nullus rex, nullus episcopus, nulla potestas, nulla praeterea magna parvaque persona eamdem [Col. 0639A] vivifici ligni portionem ab ipso monasterio audeat auferre quolibet modo, vel aliquid facere contra omnia quae superius scripta sunt; sed nec etiam aliquid diminuere de bonis ejusdem monasterii, quae modo habet, et usque in aeternum habebit, quolibet furto, quolibet raptu, quolibet alienationis modo. Id qui praesumpserit, donec digne satisfecerit, anathema sit. Qui vero pio intuitu custos et observator hujus nostri privilegii exstiterit, a Domino Deo Benedictionem consequatur, et aeternae vitae particeps efficiatur. †.

Data III Non Decembr. per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis. Anno domini Leonis IX, papae I .

XXXIII. S. Leonis IX epistola ad Edwardum Anglorum regem pro monasterio Exoniensi (Anno 1049.) [ Monasticon Anglicanum, tom. I, pag. 221.]

[Col. 0639B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, EDWARDO Anglorum regi, salutem charissimam cum benedictione apostolica.

Si bene habes et bene vales, inde non modicas Domino Jesu Christo referimus gratias, et hoc optamus ut ita luculenter possideas regni gubernacula ut in aeterna maneas tabernacula. Et, quia audivimus te circa Dei Ecclesias et ecclesiasticos viros studiosum et religiosum esse, inde multum gaudemus, et hoc admonemus atque benigne rogamus ut [Col. 0639C] ita in Dei opere perseverare studeas, quatenus Regi regum Deo placere valeas, atque cum illo in coelesti regno permaneas. Notum itaque est nostrae pietati qualiter Leofricus episcopus sine civitate sedem pontificalem tenet, unde multum miramur, non de illo solo, sed et de omnibus illis episcopis qui talia agunt. Cum vero ad vos nostrum miserimus legatum, de aliis dicens, nunc autem de nostro fratre jam dicto Leofrico praecipimus atque rogamus ut, propter Domini et nostri amoris causam, adjutorium praebeas, ut a Cridionensi villula ad civitatem Exoniam sedem episcopalem possit mutare. Haec et alia bona opera ita agere studeas, ut a Christo Domino aeternum regnum acquirere valeas. Vale, charissime, semper in Domino

XXXIV. Bulla S. Leonis IX pro abbatia Electensi. (Anno 1050.) [ Gall. Christ., VI, Instrum., 106.]

[Col. 0639D]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo filio G. venerabili abbati monasterii beatae Mariae virginis, quod vocatur Etelsus, et per te cunctis successoribus abbatibus in perpetuum.

Quoties illa a nobis tribui postulantur quae incunctanter rationi conveniunt, animo nos decet libenti [Col. 0640A] concedere et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Et ideo postulastis a nobis ut praefatum monasterium apostolicae auctoritatis serie muniremus, et omnia ejus pertinentia perenni jure ibidem inviolabiliter permanendo confirmaremus, et ut absque omni jugo seu ditione cujuscunque personae constabilire nostri privilegii pagina corroboraremus. Propterea, tuis flexi precibus, per hujus nostrae auctoritatis privilegium statuentes, decernimus ut cuncta loca urbana vel rustica, id est, curtes, mansos, salas, castella, casales, vineas, terras diversaque praedia, culta vel inculta, cum colonis vel colonabus, servis et ancillis, quae ab aliquibus Christianis eidem monasterio concessa sunt, vel quae et per aliqua munimina ad eumdem pium locum pertinere [Col. 0640B] videntur, cum magna securitate quiete debeatis possidere, et per te universi successores tui abbates in perpetuum, scilicet monasterium sancti Pauli Vallonensis, et S. Mariae Urbionis et terra, Coplata vocitata, et ubicunque reperiri poterunt quae eidem sancto loco jure debentur, absque ulla contradictione hominum seu feminarum, apostolica auctoritate interdicimus ut semper teneat ille locus gloriosissimus ita ut nullus archiepiscopus, episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, seu quaelibet magna parvaque persona abhinc et in antea habeat licentiam monasterium illud vendere, nec adpreciari, sed neque ex praefatis omnibus rebus, quae inibi pertinere videntur, audeat invadere, molestare . . . . consecrationem libenter impertiat. Abbates quoque, [Col. 0640C] qui in eodem loco consecrandi sunt, de ipsa congregatione communi consilio eligantur, et non aliunde, nisi propter indigentiam bonarum personarum petantur.

Et, si discordia eligendi inter eos emerserit, quem major pars numero ac sanctitate elegerit fiat abbas. Quod si episcopus aliquis donationem ex consecratione requisierit, ac neque consecrare voluerit, liceat electo abbati adire ad unum episcopum quemcunque voluerit vicinum, et consecrationem gratis accipere. Insuper auctoritate apostolica judicamus ut nulli archiepiscoporum vel episcoporum monasterium ipsum, vel abbatem qui ibidem fuit, abhinc inantea, seu aliquem ex congregatione, vel aliquem [Col. 0640D] pertinentem ad ipsum monasterium excommunicare vel anathematis vinculo innodare, seu aliquod altarium ejusdem loci vel aliquam ecclesiam exconciliare liceat. Quod si aliquis praesumpserit, ipse excommunicatione nostra constringatur, et dictum monasterium cum abbate et omnibus suis absolutum ab imposita sibi excommunicatione apostolica auctoritate maneat. Statuentes, apostolica censura sub divini judicii obtestatione et anathematis interdictione, ut nulli unquam summorum pontificum vel aliae cuilibet magnae parvaeque personae contra hoc [Col. 0641A] nostrum apostolicum privilegium venire vel usurpare liceat. Si quis autem temerario ausu, etc.

Datum, VI Idus Aprilis, per manus Petri diaconi bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domni Leonis noni PP. II, indictione IV .

XXXV. S. Leo IX approbat praedecessorum privilegia monasterio Corbeiensi concessa. (Anno 1050.) [D'Achery, Spicil. III, 349.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, FULCONI abbati Corbeiensis monasterii siti in pago Ambianensi, perpetuam in Domino salutem.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et petentium [Col. 0641B] desideriis congruum impartiri suffragium. Et ideo, quia postulasti a nobis quatenus, exempla antecessorum nostrorum sequentes, privilegio nostrae apostolicae auctoritatis monasterium vestrum ejusque bona [tam] praesentia quam futura muniremus, et etiam praerogativam, ipsi monasterio collatam ab episcopis Ambianensibus et archiepiscopis Remensibus nec non apostolicis viris antecessoribus nostris, corroboraremus: inclinati precibus tuis, per hanc nostrae apostolicae auctoritatis censuram confirmamus et corroboramus quidquid invenitur in privilegiis antecessorum nostrorum, Benedicti, Nicolai, Christophori, ut scilicet praefatum vestrum monasterium, rerum suarum liberam obtineat dominationem, et quaecunque eidem monasterio in auro, in argento, [Col. 0641C] in agris, in famulis, in quibuslibet aliis rebus fuerint oblata, in tua tuorumque successorum abbatum fratrumque maneant dispositione et libera potestate: nec liceat episcopo Ambianensi quidquam portionis ex eis accipere vel exposcere; nec in abbate vel in fratribus vel in ipso coenobio potestatem exercere, sive in cellis ejusdem monasterii, videlicet Busco, Braczo, Taneta, Naurdi, Uscia, Thenis, sive in clericis vel in laicis, vel in famulis omnibusque possessionibus ad respectum ejusdem monasterii ejusque cellarum pertinentibus, sicut ipsi monasterio jam dudum concessum cognovimus, et collaudatum ab episcopis Ambianensibus et archiepiscopis Remensibus caeterisque universis episcopis Galliarum.

[Col. 0641D] Prohibentes ne quis unquam Ambianensis episcopus potestatem habeat ipse, vel «economus, vel archipresbyter, aut archidiaconus ejus, accedendi ad vestrum monasterium ejusque cellas, nisi forte vel necessitate vel dilectione ab abbate monasterii fuerit vocatus: ea tamen ratione ut nec in ecclesiis eidem monasterio subjectis, vel in earumdem ecclesiarum clericis molestationem vel perturbationem agere audeat; vel novam consuetudinem abbati vel fratribus statuat, disponens aliquid contra voluntatem eorum: qui tamen monachorum vel canonicorum, et quas abbas cum fratribus petierit ordinationes [Col. 0642A] differre non debebit. Similiter altarium et basilicarum consecrationem tam in ipso monasterio quam in possessionibus ejusdem: chrisma quoque et oleum consecratum singulis annis, nec aliquod propterea munus exposcere.

Constituentes etiam ut nullus per Galliarum Germaniarumque provincias, sive laicus sit sive cleribus, in ecclesiis, agris vel famulis aliquam suam voluntatem exerceat, praeter voluntatem abbatis et fratrum, etiamsi rex sit, dux, marchio, archiepiscopus vel episcopus.

Sancimus praeterea inter se abbatem eligere fratres secundum Deum, nec aliquem principem hoc audere agere, nec ipsum abbatem postquam electus fuerit, nisi in probabili crimine deprehendatur, dejici; [Col. 0642B] sed canonice examinetur et dijudicetur. Quam nostram sanctionem si quis violaverit, admoneatur sati factionis ab Ambianensi episcopo; si vero non obedierit, etiam a Remensi archiepiscopo: quod si nec hunc audierit, liceat fratribus monasterii Romanam sedem appellare, et Romanus pontifex non differat eumdem violatorem ore proprio anathematizare.

Ultimo, quia ad apostolicam sedem tam devotus, fili charissime, venisti, placuit munificentiae nostrae usum tibi dalmaticae et sandaliorum concedere, ea tamen ratione ut non negligas annis singulis nuntium ad apostolicam sedem dirigere tuique conveniens monasterii notificare, ut vos valeamus si necesse fuerit adjuvare. Statuentes apostolica censura [Col. 0642C] ne quis unquam mortalium, sive sit rex sive comes, archiepiscopus vel episcopus, aliave parva magnaque persona contra hoc nostrum privilegium venire attentet. Quod qui fecerit, ad usque dignam satisfactionem vinculo anathematis innodatus sit. Qui vero illibatum custodierit, a Domino Deo benedicatur et aeternae vitae particeps efficiatur. Amen.

Data XIV Kal. Maias per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno domini Leonis IX papae secundo, indictione quarta .

XXXVI. Privilegium S. Leonis IX pro monasterio Vizeliacensi

LEO episcopus, servus servorum Dei, GAUFRIDO abbati [Col. 0642D] Vizeliacensis coenobii, quod est in honore Domini nostri Jesu Christi et veneratione ejusdem Genitricis et beatorum apostolorum Petri et Pauli, et beatae Mariae Magdalenae ejusque successoribus in perpetuum.

Quoniam postulastis a Romana sede, cui Deo auctore deservimus, vobis confirmari privilegia ab antecessoribus nostris vestrae ecclesiae collata, dignum duximus vestram petitionem adimplere. Proinde monasterium praedictum in pago Avalensi in finibus Burgundiae constructum opibusque ditatum quorumdam sanctae Ecclesiae . . . . , privilegio nostrae apostolicae [Col. 0643A] auctoritatis decreto indulgentes, vobis concedimus, confirmamus, corroboramus, ut nulli regum, nulli antistitum, nulli quacunque praedito dignitate, liceat ipsum monasterium perturbare, vel ea quae ibi a jam dictis fundatoribus, vel ab aliis fidelibus oblata sunt, vel in futurum offerri contigerit, sub cujuslibet causae, occasionisve specie, minuere vel auferre sive suis usibus applicare, sed sine inquietudine in sustentatione ejusdem monasterii, et usibus abbatum et monachorum sub regula sancti Patris Benedicti ibi Deo militantium volumus ea et praecipimus possideri: ea videlicet conditione ut nullus successorum nostrorum pontificum in hac sancta sede, cui auctore Deo servimus, unquam vel usquam quiddam ex eisdem rebus cuiquam beneficiare, [Col. 0643B] commutare, aut sub censu quolibet concedere per futura tempora patiatur, sed censum tantummodo in testamento traditionis a fundatoribus qui ex eodem monasterio hanc sanctam haeredem Romanam fecerunt Ecclesiam, etiam delegatum, unam videlicet libram argenti annis singulis successores nostri accipientes, per paternitatis suffragium eidem monasterio sollicitudine pastorali vigilanter contra omnes infestantes impendere studeant. Item constituimus ut, obeunte abbate praedicti monasterii, non alius ibi quacunque obreptionis astutia ordinetur, nisi quem consensus monachorum secundum timorem Dei et institutionem Regulae sancti Benedicti elegerit, et hujus apostolicae sedis pontifex praeviderit ordinandum, aut suggestione monachorum consenserit [Col. 0643C] ordinatum.

Hoc quoque capitulo praesenti subjungimus, ut locum avaritiae secludamus, nullum de regibus, nullum de episcopis vel sacerdotibus, vel de quibuscumque fidelibus, per se, suppositamve personam, de ordinatione ejusdem abbatis, vel clericorum, aut presbyterorum, vel de largitione chrismatis, aut consecratione basilicae, vel de quibuscunque causis ad idem monasterium pertinentibus, audere in qualibet specie xenii loco quidquam accipere, neque eumdem abbatem pro ordinatione sua aliquid dare praesumere, ne, hac occasione, ea quae a fidelibus pio loco offeruntur consumantur. Neque episcopus civitatis ipsius parochiae, nisi ab abbate ipsius monasterii [Col. 0643D] invitatus, ibidem publicas missas agat, neque stationes in eodem coenobio indicat, ne servorum Dei quies quomodo populari conventu perturbari valeat, neque paratas, aut mansionaticos exinde praesumat exigere. Susceptionem autem fidelium et religiosorum virorum atque beneficentiam, quam jubet Apostolus cunctis exhibendam, pro possibilitate loci et facultatum, non modo ibidem fieri [non] denegamus, verum etiam suademus: ut tamen et modus in numero congregationis adeo conservetur, [Col. 0644A] ut nec pluralitas penuriam, nec paucitas inhabitantium destitutionem loci inducere valeat. Privilegium quoque a praedecessore nostro piae memoriae papa Nicolao eidem monasterio collatum nostra auctoritate confirmamus, excepto duntaxat quod ipse sub nomine ancillarum Dei quae ibidem pro crebris infestationibus saeculi nunc ordinabiliter manere nequeunt, illud delegavit: nos vero, aptioris utilitatis gratia, sub habitu monachorum esse congruenter decernimus. Si quis vero regum, episcoporum, sacerdotum, abbatum, judicum, comitum, aut saecularium personarum, contra hanc nostrae institutionis paginam venire tentaverit, percussus apostolico anathemate, potestatis honorisve sui dignitate careat, reumque se coram divino judicio cognoscat, [Col. 0644B] et nisi ea quae a se male acta sunt defleverit, a sacratissimo corpore Domini nostri Jesu Christi alienus fiat, atque aeterno examini districtae ultionis subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis recipiant, et apud districtum Judicem praemia aeternae pacis inveniant.

Data V Kalendas Maii per manus Petri diaconi et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae, anno II domini Leonis IX papae, indict. III.

XXXVII. S. Leo IX Willelmo comiti Nivernensi sub excommunicationis poena praecipit ut monasterio S. Bercarii Dervensi ablata restituat. (Anno 1050.) [Mabill., Annal. ord. S. Bened., IV, 327.]

[Col. 0644C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, WILLELMO Nivernensi comiti apostolicam benedictionem.

Mandamus et praecipimus tibi ut rectum facias Deo, et sanctis apostolis Petro et Paulo, et sancto Berchario, et monachis inibi considentibus, de praediis illorum, sicut jam tibi praecepimus, et tu abbati illorum convenisti. Quod nisi feceris, si, quatuor proclamationibus factis, ad me de hac re quinta facta fuerit, profecto excommunicaberis. Vale.

Data Kalend. Maii per manus Petri bibliothecarii sanctae sedis apostolicae, anno domni Leonis noni papae secundo, indictione tertia, abbati sancti Bercharii, quem eodem die ad abbatem in capella sua [Col. 0644D] Lateranensi benedixerat, et ei nomen suum, quod fuit Bruno, imposuerat .

XXXVIII. S. Leo IX, in synodo quinquaginta quinque episcoporum, Gerardum, quondam episcopum Tullensem, numinibus ascribit, dieque 23 mensis Aprilis coli jubet. (Anno 1050.) [Mabill. Acta SS. ord. S. Bened., V, 894.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, cunctis [Col. 0645A] catholicae Ecclesiae filiis in Christo salutem et apostolicam benedictionem.

Virtus divinae operationis in omnibus est mirabilis, maxime tamen in sanctis suis, quos praescivit et praedistinavit conformes fieri imagini Filii sui, quos etiam vocavit et sanctificavit (Rom. VIII, 29, 30) antequam saecula fierent, antequam ipsi exstarent. Et quia ipse Dominus in Evangelio dicit: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17) ; verum procul dubio esse quotidie ostendit quando dicit scilicet eos sanctificandos quos vocavit, eos vocandos quos praedestinavit sola gratuitae miserationis bonitate, nec humani generis merito, quia naturaliter omnes sumus filii irae et filii gehennae. Cur autem haec dicere coeperimus, continuo [Col. 0645B] patefaciemus, quia sicut nemo accendit lucernam et ponit eam sub modio, sed super candelabrum statuit, ut luceat omnibus qui in domo sunt (Matth. V, 15) ; sic et Dominus noster Jesus Christus agit, illos clarificando miraculis in mundo quos secum vivere et gloriari facit in coelo, ut, quia per adoptionem facti sunt filii Dei, praeveniente gratia pateat eos haeredes esse regni quod promisit Deus diligentibus se. Paulo igitur ante nos in episcopatu Tullensi (unde nutu Omnipotentis et omnia suo arbitrio disponentis, nec ullis nostrorum meritorum profectibus, ad apostolicam sedem translati sumus) fuit episcopus, nomine Gerardus, qui, duo talenta, intellectum et operationem, a coelesti Patrefamilias accipiens, divinam legem, quam medullitus intellexit, sic opere [Col. 0645C] adimplere studuit ut fieret dignus accipere illam desiderabilem a Deo salutationem: Euge, serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam, intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV, 21) . Sic enim Domini sui talenta erogavit, sic animas lucratus est, verba salutis praedicando, ut geminatam Domino suo pecuniam repraesentaret, et sibi aeterna beneficia cumularet. Lumbos sibi praecinxit, castitatem servando; lucernas in manibus portavit, exempla bonae operationis aliis praebendo; exspectavit Dominum a nuptiis sanctae Ecclesiae, non dormiendo, sed vigilando prima, secunda, tertia vigilia, anxius ad ejus aspectum, secundum illud quod quotidie psallebat: Sicut cervus desiderat ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te (Psal. XLI, 2) ; item: Sitivit anima mea ad te; quam multipliciter tibi caro mea! (Psal. LXII, 2.) At, quia sic semper animo suspirabat ad Deum, ejus virtute comitatus angelicam ducens vitam, quotidie Christum in pauperibus ad mensam suscipiens, quotidie piis actibus insistens, nec docendo nec agendo nisi quod sanctum et Deo gratum esset, multis effulsit miraculorum prodigiis, sanctitati ejus testimonium perhibentibus; unde adhuc plures testes existunt. Quod et idem, post mortem carnis, cum Christo nostro spiritu vivens, glorians saepe operatus est et saepe adhuc operatur, curans diversos languores diversasque infirmitates. Quamvis autem venerabile corpus ejus multis, ut duximus, hactenus coruscarit [Col. 0646A] miraculis, et ipse in numero sanctorum divino sit deputatus judicio; nondum tamen in catalogo sanctorum sortitus est humanam corroborationem, quod Dei miseratrix clementia nobis servis suis reliquit agendum, ubi ad culmen conscendimus Apostolicum. Residentibus ergo nobis Romae in synodo in ecclesia Salvatoris cum multis coepiscopis nostris, circa sexto nonas Maias, relatum est auribus nostris ab Udone Tullensi praeposito, eadem nocte, ipsum domnum Gerardum in visione apparuisse cuidam venerabili monacho, nomine Albizoni, qui synodo intererat, quem ipse Udo nimiis precibus constrinxerat exorare Dominum, ostendere sibi cujus meriti esset apud Deum ipse domnus Gerardus, qui tot miraculorum radiis coruscabat. Videbatur ergo illi [Col. 0646B] ipsum assistere sibi, quem nunquam corporaliter viderat, nec etiam nomen ejus audierat, et dicere seipsum Gerardum esse, pro quo Deum decreverat exorare. Ad quod ille gavisus sedulo sciscitari coepit an esset apud Deum in numero sanctorum. Cui laeto vultu respondit procul dubio se esse cum Deo, dignumque ac justum fore eos honorari in terris ab hominibus qui honorantur in coelis ante Deum ab angelorum agminibus. Quam visionem ipsi ore proprio divulgavimus in synodo, exponentes ipsius domni Gerardi vitam venerabilem, conversationem mirabilem, miraculorum multitudinem, efficaciam divinae virtutis ad corpus ejus exuberantem; et sequenter sanctam synodum interrogavimus si deberet ut sanctus venerari, et sanctus deinceps nominari. [Col. 0646C] Ad quod, tam archiepiscopi quam episcopi, tam abbatis quam clerici ac laici, quorum utrorumque magna intererat multitudo, quasi uno ore clamaverunt ipsum domnum Gerardum virum esse sanctum, a Deo inter sanctos numeratum, et ab hominibus inter sanctos numerandum et venerandum, pro eo quod, vivens in carne, testantibus miraculis, ut vir sanctus exstitit, et carne exutus, qualis in mundo fuerit, in coelesti beatitudine positus mundo quotidie eisdem miraculis innotescat. Decrevimus igitur sic sancta annuente ac laudante synodo, ut ex hoc sanctus habeatur, et sanctus colatur nono Kalendas Maias, tam Leuchae, sicut sanctus Mansuetus et sanctus Aper, quam ubique terrarum, sicut caeteri sancti; cujus sancti venerabile corpus per nos ipsos [Col. 0646D] cupimus transferre, et digno honore, digno loco in altare proprio collocare ad laudem et gloriam Domini nostri Jesu Christi, qui ideo factus est pro nobis homo ut non solum solveret nos a peccatis, sed etiam conferret nobis praemium aeternae beatitudinis, et mansionem in coelis, ubi ipse cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Nomina episcoporum atque abbatum qui interfuerunt synodo Romae: Dominicus patriarcha Gradensis, Alinardus archiepiscopus Lugdunensis, Leodegarius Viennensis archiepiscopus, Hugo Bisontiensis archiepiscopus, Humbertus Siciliensis archiepiscopus, Hildebrandus Capuensis archiepiscopus, Petrus [Col. 0647A] Comsanensis archiepiscopus, Joannes Portuensis archiepiscopus, Joannes Senensis episcopus, Vido Volaterrensis episcopus, Crescentius Silvae-candidae episcopus, Joannes Veletrensis episcopus, Joannes Ostiensis episcopus, Joannes Sabinensis episcopus, Joannes Tiburtinus episcopus, Benedictus Salernitanus episcopus, Leo Gageranus [ f., Gaietanus] episcopus, Atto Camerinensis episcopus, Joannes Siscionensis episcopus, Adalbero Metensis episcopus, Obiso Pisensis episcopus, Henricus Populonii episcopus, Atenulfus Caesenatis episcopus, Crescentius Cerensis [ id est, Ceretanus] episcopus, Azo Centumcellensis episcopus, Gerardus Reatinensis episcopus, Bonizotus Cariellensis episcopus, Joannes Suanensis episcopas, Gerardus Rosellanus episcopus, Theodericus Orbiensis [Col. 0647B] episcopus, Aldedus Wilgradensis episcopus, Leo Murensis episcopus, Mazio Montis-viridis episcopus, Bonus Petroraus [ f., Perusinus] episcopus, Henricus Spoletanus episcopus, Bernardus Pataviensis episcopus, Walterus Veronensis episcopus, Ysembardus Teanensis episcopus, Petrus Bituricensis [Bitterrensis] episcopus, Arto Marsicanus episcopus, Leo Seranus episcopus, Benedictus Berulensis episcopus, Aso Solinensis episcopus, Attigrinus Imolensis episcopus, Gerardus Florentinus episcopus, Fridericus Genuensis episcopus, Gosfridus Constantiensis episcopus, Mannis Redonensis episcopus, Hugo Nivernensis episcopus, Isembaldus Pictaviensis episcopus, Arnolfus Santonensis episcopus, Arduinus [Col. 0647C] Tuderanus episcopus, Hugo archidiaconus Ecclesiae Romanae, Petrus ejusdem Ecclesiae diaconus, etiam cancellarius et bibliothecarius, Sico primicerius ipsius Ecclesiae, Richardus abbas Sancti Benedicti, Hugo abbas Cluniacensis, Airardus abbas Sancti Pauli, Joannes abbas Sancti Sabae, Reinerus abbas Sancti Cosmae, Petrus abbas Sancti Bonifacii, Joannes abbas Sancti Vitalis, Joannes abbas Sancti Laurentii, Bonactus abbas Sancti Joannis, Richerus abbas Sancti Juliani, Liufridus abbas Sancti Vincentii, Gosfridus abbas de Reigelliaco, Valerandus abbas Sancti S. Vitoni, Gervinus abbas Sancti Richarii, Vincentius abbas Sancti Januarii, Leo abbas Sancti Cornelii, Martinus abbas Sancti Blasii, Felix abbas Sancti Andreae, Richardus abbas sancti Ragneberti, [Col. 0647D] Dudo abbas Sanctae Mariae, Peneresius abbas Sancti Salvatoris, Agino abbas Sancti Silvestri, Adam abbas Sancti Isaac, Theuso abbas Sancti Petri, Bonizo abbas Sancti Petri, Vincentius abbas Sancti Januarii, Urlinus abbas Sancti Apollinaris, Wido abbas Sancti Severi, Leuzo abbas Sanctae Mariae, Albricus abbas Sancti Zenonis, Joannes abbas Sancti Salvatoris, Bonactus abbas Sancti Salvatoris, Laetus Sancti Angeli, Stephanus abbas Sancti Thomae, Rodulfus abbas Sancti Petri.

XXXIX. Privilegium Leonis IX pro ecclesia Carrofensi. (Anno 1050.) [Labbe, Biblioth. nov. mss. II, 757.]

[Col. 0648A]

Hugoni religioso abbati ex monasterio S. Salvatoris Karroffensis coenobii, confirmat bona monasterii quae enumerat. Item illa quae in pago Arvernico habentur, vel in circuitu ejus, quae quondam fuerant ablata eidem loco, et moderno tempore sunt restituta ipsi per Guillelmum principem Arvernorum et per filios ejus, id est castellum S. Yvonii et quidquid ad ipsum pertinuit, et ecclesiam Cadiloco, et ecclesiam Molangia, et ecclesiam Nobiliacus, et ecclesiam Chrosogilo, et villam Perusiam, et ecclesiam Gaudiniacus, et omnia quae his ecclesiis pertinent.

Data V Nonas Maii per manus Petri diaconi, Bibliothecarii [Col. 0648B] et cancellarii, S. A. sedis, anno domini Leonis IX papae II, indictione III.

XL. S. Leonis IX epistola ad principes Britanniae.—Sententiam pro Turonensi Ecclesia adversus Dolensem pronuntiat, resistentes et Simoniacos atque ab eis ordinatos excommunicat. (Anno 1050.) [Marten. Thesaurus Anecd. III, 869.]

LEO, sanctae sedis apostolicae gratia Dei papa E. Britonum principi ANALO comiti et caeteris principibus Britanniae secundum Deum vivere volentibus vita et salus.

In scriptis veterum reperimus omnes episcopos tuae patriae archiepiscopo Turonico subjectos esse [Col. 0648C] debere. De qua re Nicolai papae temporibus, et Joannis, Leonisque, et caeterorum quorum nomina inserere longum est, clamor factus est. Ex quibus Nicolaus papa litteras Salomoni regi Britonum direxit, in quibus praecipit, ut omnes suae patriae episcopi Turonicae Ecclesiae subjecti sint. Alii vero apostolici eosdem apostolica auctoritate ob id excommunicaverunt. Ad nos quoque in Remensi concilio clamor hujusmodi delapsus est: nos statim, ut ipse vester archiepiscopus cum suis subjectis Romano concilio preaesens adesset, non solum de hac causa redditurus rationem, sed etiam de hoc quod simoniacus cum suis suffraganeis esse comprobatur et exlex, quaerens quae sunt mundi, non quae Jesu-Christi; legatos etiam Turonici archipraesulis adesse [Col. 0648D] praecepimus. Legati Turonici adfuerunt, vestrates pontifices cum suo capite se subtraxerunt. Nullo itaque modo probare potuimus illum vestrum praesulem archiepiscopum esse debere, praesertim cum archiepiscopus sine sede civitatis, sine pallio archiepiscopali non possit haberi. Excommunicamus omnes hos de quibus sermo est ex auctoritate Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sanctique Petri et nostra, non solum propter hanc praesumptionem qua subjici Turonicae Ecclesiae dedignantur, sed [Col. 0649A] etiam propter Simoniacam haeresim qua polluti sunt, et ordinatos a se contaminare videntur, tali ratione, ut divinum officium non peragant, neque audiant, neque benedictionem tribuant. Simili etiam sententia ab eis ordinati feriantur. Tibi autem, charissime fili, mandamus ut te ab eorum conventibus cum omnibus fidelibus subtrahas, deinde eos commoneas, ut nostris praeceptis obsecundent, Simoniacam haeresim deponant, secundum Deum vivant. Et hoc te auctoritate hortamur apostolica, ut per totum regnum tibi commissum pacem facias, justitiam diligas, subditos pie regas. Turpe est enim ut cum unus ex maximis Galliae principibus habearis, naturalibus sis vitiis subjugatus. Et si secundum Deum te vivere audiero, bonumque exemplum praebere subjectis, [Col. 0649B] benedictione S. Petri et nostra donaberis. Sin aliter egeris, et excommunicatis te adjunxeris; ut illi, nostra auctoritate excommunicatus sis. Quod si vester archiepiscopus cum suis suffraganeis de hoc quod Turonicus pontifex clamat, deque Simoniaca haeresi excusare se rationabiliter voluerint, Vercellensi concilio Kalendis Septembris futuro praesentes sint, nosque ibi, si Deus permiserit, erimus causas eorum audituri. Vale.

XLI. S. Leonis IX Bulla qua monasterio Sanctae Mariae in Gradibus Arretinae Dioecesis omnia illius jura confirmat. (Anno 1050.) [Muratori, Antiq. Ital. V, 1019.]

[Col. 0649C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio ALBIZONI religioso viro, in Domino Deo omnium aeternam salutem.

Sub multa et incomprehensibili abysso judiciorum divinitatis, inter confratres et conservos nostros eminentiorem gradum adepti, tanto intentius cum timore et tremore nostram ipsorum salutem debemus, eis condescendendo et consulendo, incessanter operari, quanto certius scimus . . . . . dispositionis et actionis nostrae rationem posituros illi, cujus universae viae misericordia et veritas merito creduntur, et videntur in omni administratione mundi. Quapropter qui . . . . sapientibus et insipientibus debitores sumus, Doctoris gentium monita cogimur . . . . [Col. 0649D] reddere cunctis, quae si denegare minime debemus alicui externorum, nec in su . . quanto magis domesticis fidei in interioribus, maxime cum id a nobis exigitur, quod Omnipotenti plurimum placere nullo modo dubitatur? Quare, charissime fili, quoniam humill. . . . . . . apostolicam et magistram omnium sedem, et prece nobis gratissima inculcasti, ut auctoritatis nostrae praecepto tutaremus a quorumvis rapacitate, et hominum nequam infestatione, ac. . . . . . monasterium beatissimae virginis matris Domini et genitricis Dei Mariae, situm in Aretina dioecesi, in nullo . . . . . . tuae tam justae petitioni, sed eidem optamus per omnia suffragari, nec denegandum tuae religiositati duximus tutelam specialem, qui omnibus debemus et . . . . . . . . Non enim parum tibi in [Col. 0650A] Domino congaudemus, quod ecclesiam illic primitivam, et olim celeberrimam, sed, peccatis facientibus, jamdiu neglectam et omnino derelictam, restruere, aliquantulumque reparare fueris conatus, tam patrimonii seu beneficii tui quam etiam fratrum, et consanguineorum tuorum aliorumque religiosorum collationibus, quatinus inibi Deo deserviret perpetim ordo monasticus. Quam utique ecclesiam quia conditor noster inter alia innumera nobilitavit et honoravit fracti calicis et resolidati miraculo, atque gloriosi beati Donati pontificis martyrio, et nos eam gratanter honoramus nostrae apostolicae sedis praecepto. Salva itaque debita subjectione, quae ex praefato loco episcopum Aretinum jure solet attingere, hujus nostri praecepti tenore perpetualiter confirmamus [Col. 0650B] et decreto sancimus quidquid idem coenobium in rebus mobilibus vel immobilibus, tam tua quam cujuscunque donatione, in praesentiarum videtur possidere, et quidquid illic a piis adaugebitur aut donabitur in futuro tempore, ut nemo inde quidquam praesumat subripere, fraudare, alienare, minuere . . . . . . . quovis ingenio praedicta inibi hactenus conquisita, et Deo propitio conquirenda serva . . . . . . . monachorum ibidem Deo servientium utilitati, quos pro nullo alio ordine ecclesiastico permittimus aliquando perturbari, juxta statuta sanctae Chalcedonensis synodi, taliter hoc ipsum decernentis: Quae semel Deo dicata sunt monasteria, consensu episcoporum, maneant perpetuo monasteria, et res, quae ad ea pertinent, monasteriis reserventur, [Col. 0650C] etc.

Si quis autem praesenti nostro decreto, a nobis pro Deo et secundum Deum promulgato, contraire quolibet modo praesumpserit, et insuper si aliquas oblationes vivorum sive defunctorum praefato loco delegatas sibi vindicare, vel aliis contradere tentaverit, quasi sacrilegus et Deo rebellis, donec forte resipiscat, districto anathemate se multandum apostolica auctoritate noverit. Qui vero integre et devote illud observaverit, nec consenserit sacrilegis, sed potius pro posse ac nosse suo restiterit, mereatur copiam supernae benedictionis, et praemium sempiternae salutis. Amen.

Bene valete.

[Col. 0650D] Datum IV Kalendas Junias, per manum Petri diaconi bibliothecarii, anno domini Leonis noni Papae II, indictione III.

XLII. S. Leo IX monasterii S. Salvatoris, in monte Amiato siti, possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1050.) [Ughelli, Italia sacra, III, 626.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, THEUZONI venerabili abbati monasterii S. Salvatoris, sito in comitatu Clusino territorio monte Amiato, tibi tuisque successoribus perpetuam in Domino salutem.

Quoniam semper sunt concedenda quae rationabiliter et congrue a fidelibus petantur, ob devotionem pii conditoris nostri oportet nos in privilegiis [Col. 0651A] praestandis nostram nullo modo denegare munificentiam. Igitur, quia vestra dilectio a nostrae sublimitatis apostolatu humiliter rogavit quatenus praedictum monasterium Sancti Salvatoris constitutum in supranominato comitatu et territorio privilegiis apostolicae sedis decoretur, ut sub ditione juris sanctae nostrae, cui Domino auctore praesidemus, Ecclesiae constitutum, nulliusque alterius Ecclesiae juri vel ditioni submittatur; quare vestris piis desideriis per hanc nostram auctoritatem id quod postulatis libenter concedimus. Et ideo cujuslibet Ecclesiae sacerdotem in praefato monasterio quamlibet jurisdictionem, vel potestatem, sive auctoritatem, praeter sedis apostolicae pontificem habere prohibemus, ita ut nisi ab abbate monasterii ejusdem fuerit [Col. 0651B] invitatus, nec missarum solemnia ibidem omnino celebrare praesumat. Hoc denique hac nostra apostolica auctoritate constituimus, ut nulla alia magna seu parva persona eidem venerabili monasterio, sive in servis Dei, vel in famulis, aut etiam in servis, vel ancillis, nec non et in liberis, vel in cunctis rebus ad id pertinentibus, videlicet in casis, et possessionibus, quoquo modo aliquam molestiam inferre praesumat. Pariterque concedimus et confirmamus eidem sancto monasterio primitias vel decimas de suis hominibus, sive de praeceptalibus, atque sacrum baptismum licenter celebrare, et in ecclesia S. Benedicti, et S. Mariae, sicuti ei concessum est a partibus regum, per praecepti paginam, vel quidquid ibidem contineri videtur, vel si quid [Col. 0651C] ab antecessoribus nostris pontificibus sanctis, videlicet Stephano, Adriano, Joanne, Formoso, vel ab aliis antecessoribus pontificibus eidem monasterio concessum est, ut totum hoc integrum apostolica auctoritate vobis, vestrisque successoribus concedimus et confirmamus. Chrisma quoque et oleum sanctum a quacunque ecclesia voluerit, vel potuerit, licenter accipiant; statuentes apostolica censura praecipimus ut nullus dux, marchio, comes, vicecomes, castaldius, vel aliquavis magna seu parva persona ullum districtum in aliquibus locis ipsum monasterium habere vel judicare, seu aliquid placitum tenere audeat, nisi ab ipsius monasterii abbate invitatus fuerit. Hac quoque apostolica auctoritate praecipiendo sancimus, ut neque episcopus, [Col. 0651D] vel alius quisquam de ordine clericorum ecclesias, parochias, cellas, vel praedia, vel quaecunque loca, seu res praefati monasterii auferre aut alienare quoquo modo praesumant, aut quamlibet controversiam, sive injuriam, seu aliquam domi jacturam in rebus, possessionibus, vel in nullis utensilibus sive ornamentis, praedicto monasterio inferre audeat. Haec omnia quae superius memorata sunt, videlicet decimas, primitias, oblationes, ad saepe dictum monasterium pertineant, necnon et baptismum, chrisma, et oleum, tibi dilecto filio nostro Theuzoni abbati, tuisque successoribus in perpetuum a praesenti quarta indictione per hanc nostri privilegii paginam apostolica auctoritate confirmamus atque concedimus secundum [Col. 0652A] praedictum modum. Denique statuimus, cum dictus abbas de hoc saeculo migraverit, neque rex, neque dux, neque marchio, neque episcopus, neque comes, neque ulla alia persona ibidem abbatem ordinare praesumat, sed congregatis in unum cunctis ejusdem monasterii fratribus, ac communi consensu, Dei providentia, qui dignus hoc honore visus fuerit, ex propria congregatione abbatem ibi ordinent. Si quis autem, quod non optamus, temerario ausu contra ea quae ab hac nostra auctoritate pie et firmiter per hoc nostrum privilegium statuta sunt contraire tentaverit, vel haec quae a nobis ad laudem Dei pro stabilitate jam dicti monasterii statuta sunt refragari, aut quoquo modo transgredi, praesumpserit, sciat se auctoritate beati Petri apostoli [Col. 0652B] anathematis vinculo innodatum, et cum diabolo et ejus atrocissimis pompis, atque Juda traditore Domini nostri Jesu Christi, aeterni incendii supplicio cremandum, nisi quod male peccavit digne correxerit. At vero qui pio intuitu custos et observator exstiterit hujus nostri apostolici privilegii, hic confirmationis [et] benedictionis gratiam a misericordissimo judice Domino nostro vitamque aeternam cum omnibus electis Dei consequi mereatur in saecula saeculorum. Amen.

Datum VIII Id. Augusti, per manus Petri diaconi bibliothecarii et cancellarii S. apostolicae sedis, anno domini Leonis IX papae II, ind. IV.

XLIII. S. Leo IX monasterium S. Victoris Massiliense, Petro abbate in synodo Vercellensi petente, tuendum suscipit, eique abbatiam S. Victoris Valentinensem concedit. (Anno 1050.) [Mansi Concil. XIX, 779.]

[Col. 0652C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, PETRO abbati monasterii S. Victoris Massiliensis martyris et omnium apostolorum, tuisque successoribus abbatibus perpetuam in Domino salutem.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benivola compassione succurrere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Ex hoc enim lucri potissimum praemium a conditore omnium Deo in sidereis coetibus promerebitur, [Col. 0652D] si venerabilia loca nostris temporibus ad meliorem fuerint, Deo juvante, cultum perducta, et a laesione pravorum hominum protecta. Quia vero tu, dilectissime fili, cum ad synodum nostram Vercellensem venisti, tutamen nostrae apostolicae defensionis, privilegium monasterio tuo, quod proprie est S. Petri, supplici devotione a nobis postulasti: inclinati precibus tuis, per hujus nostrae apostolicae praeceptionis seriem, praedictum monasterium S. Victoris martyris omniumque apostolorum, cui tu praeesse meruisti, ut liberum ab omni humana conditione et jugo consistat, pro eo quod sub jure sancti Petri positum, libertatem meruit adipisci, nostra apostolica auctoritate semper esse decernimus; quin etiam interdicimus ne quidquam molestationis, [Col. 0653A] quidquam violentiae aut rapinae in rebus ejusdem monasterii et etiam cellis nominatim sacrilega manu committere audeat. Concedimus etiam ipsi vestro monasterio abbatiolam quamdam sancti Victoris nomine apud Valentinam civitatem sitam, quam nobis in ipsa synodo ipsius civitatis episcopus Pontius manibus nostris reddidit et per omnia refutavit, tuncque usque injuste detentam ab abbate S. Theodofredi ex tempore desolationis monasterii S. Victoris. Statuentes apostolica censura ne ulla unquam hominum persona, cujuscunque potestatis vel conditionis, cujuscunque sexus et aetatis, contra hanc nostrae apostolicae auctoritatis defensionem venire praetentet. Quod si ausus fuerit, cuspide anathematis transverberatus erit usque ad dignam [Col. 0653B] satisfactionem. Qui vero se ab hac praesumptione custodierit, benedictionem a Domino Deo consequatur et aeternae vitae particeps efficiatur.

Data VII Idus Septembris per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, anno Domini 1050, Leonis noni papae II, indictione IV.

XLIV. [ Heinrico] imperatori Romanorum et regi Burgundionum, episcopis et principibus regionis illius Romanum monasterium commendat. (Anno 1050.) [ Mémoires et Documents de la Société d'histoire de la Suisse, p. 419.]

LEO episcopus, servus servorum Domini, H. dilectissimo [Col. 0653C] filio imperatori Romanorum et regi Burgundionum, episcopis et principibus regionis illius, salutem et apostolicam benedictionem.

Volo scire dominationem vestram et successorum vestrorum quia monasterium quod vocatur Romanum fuit quondam commendatum antecessoribus nostris ad servandum et custodiendum et tuendum, non ad dandum et vendendum, nec ad beneficium dandum; sed qua occasione illud accidit, paucis vobis me dicere libuit. Multorum relatione didici quod dominus Stephanus venerabilis hujus Romanae sedis episcopus, quibusdam necessitatibus impeditus et a Longobardis graviter angustatus, necesse habuit consilium quaerere a Francorum rege; quia [Col. 0653D] carebat tunc Romanus orbis persona imperatoris, et qui consules et dictatores videbantur non erant tantae virtutis ut possent sanctam Ecclesiam Romanam liberare a tot imminentibus turbinibus. Erat enim tunc temporis in partibus Galliae rex pius, nomine Pipinus, ille Pipinus cujus filius fuit haeres et imitator Karolus Magnus; qui audiens necessitatem sanctae Romanae Ecclesiae, vocavit praedictum dominum papam Stephanum, ut ad se veniret et de principibus tres secum deduceret cum quibus late consilium inveniret, quo ejus Ecclesiae subveniret. Annuens precibus regis, usque Parisios venit. Susceptus est honorifice, ut pontifex summus, a rege et regni principibus; et tanto honore et reverentia illum rex coluit, ut utrosque decuit, [Col. 0654A] multoque tempore secum retinuit; in quo loco multa miracula per eum Dominus dignatus est operare. Ut de caeteris taceam, ut libri illius monasterii (Romanensis monasterii ou Romainmoutier ), loquuntur, visus est praesentiam apostolorum Petri et Pauli et beatorum martyrum ibi quiescentium sibi allocutos, ut ecclesiam illam apostolorum auctoritate sublimaret, et supradictum regem P. et filios ejus reges eligeret et consecraret, et divina et apostolica auctoritate praeciperet ut nullus mortalium per succedentia tempora in illo regno, nisi de illorum prosapia et propagine regem ordinare auderet. In supradicto vero negotio et itinere in quibusdam Jurensibus partibus posito monasterio jussit sibi hospitium praeparare; sed susceptus et [Col. 0654B] servitio habitantium fruitus, ut erat pius et misericors, hospitium benigne suscepit: et ex charitate locum benedixit et sanctificavit, et ad honorem apostolorum ecclesias ibi consecravit et Romanum monasterium nominavit. Qui locus, ut audivimus, postea a malis hominibus et ab importunis vicinis destitutus est; sed Domino annuente a rege Chonrado et Matilda, ejus conjuge nobilissima beatae recordationis, Maiolo et successoribus ejus monachis commendatus, per illorum studium ad saecularem honorem et ad religionem monasticam deductus est, et restitutus. Illa ordinatio beati Maioli et regis et reginae fixa et stabilis permaneat. Caeterum volo ut res ad nos semper respiciat; ita ut si aliquis ibi injuriam fecerit et ex [Col. 0654C] nostra parte et successorum nostrorum reclamationem audierit et noluerit emendare, ad plenum sciat se apostolica auctoritate excommunicandum.

XLV. S. Leo IX monasterii S. Mansueti possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1030.) [Dom Calmet, Histoire de Lorraine, I, Preuves, 429]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Christo filio DODONI, abbati monasterii Sancti Mansueti, quod in suburbio nostrae civitatis Tulli situm est, ejusque successoribus regulariter promovendis in posterum.

Sicut rationi contraria procul est abjicienda petitio, [Col. 0654D] ita in his quae bene desiderantur, effectum negari non convenit. Tuis igitur, fili in Christo charissime, precibus annuentes, ad perpetuam vestri monasterii pacem ac stabilitatem, praesentis decreti stabilitate sanximus, ut in eo non episcopus, non alia quaevis persona, gravamen vel quampiam vexationem exercendi jus habeat, nec de redditibus, rebus, vel chartis, de villis vel de cellis, sive de omnibus illi pertinentibus, quocunque modo, qualibet exquisitione, minuere, vel dolos aut immissiones aliquas facere praesumat; sicut in beati Gerardi chirographis et antiquis ipsius loci privilegiis continetur. Ut autem fratres inibi servientes Deo liberius vacent, mansum integrum, in quo idem situm est monasterium, vel quidquid intra parochiam hodie juste possidet, [Col. 0655A] sive in futurum possederit, ab omni banno saeculari liberum et quietum, ab omni exactione immune, sub ea dimensione, quae in supradicti episcopi chirographo est descripta, possideant. Confirmamus etiam vobis cellam apud Medium - vicum, cellam de monte Barro, cum parochia sua, ecclesiam de Germaio, ecclesiam de Boneio, cum capella de Ornezons, ecclesiam de Godelincort; ecclesiam de Parneio; ecclesiam de Bladiniaco; ecclesiam de Marceio, ecclesiam de Tulliaco, ecclesiam de Purnes, ecclesiam de Boverons, ecclesiam de Andeliers, ecclesiam de Serto, ecclesiam de Limeis, cum omnibus appenditiis vestris, cum altaribus et decimis; ut nullo modo cuicunque personae ex praedictis rebus liceat minuere vel auferre, neque ecclesiam sive [Col. 0655B] capellam intra supradictos terminos ausus sit construere. Confirmamus similiter vobis omnes villas vestras, videlicet Angeriacum cum piscaria integra in omni usu et banno; Molosiacum, Sessiacum, et alterum Sessiacum cum silva et banno. Tulliacum, Sartum cum silva et banno, Gibonis mansum, Purnes, Germaium, cum silva et banno, et cum omnibus mancipiis utriusque sexus ad praedictas villas pertinentibus. Praeterea quaecunque idem coenobium hodie juste possidet, sive in futurum concessione pontificum, liberalitate principum, vel oblatione fidelium juste atque canonice poterit adipisci, firma tibi tuisque successoribus illibataque permaneant. Decernimus ergo ut nulli omnino hominum liceat idem coenobium temere perturbare, aut ejus possessiones [Col. 0655C] auferre, vel ablatas retinere, minuere, vel temerariis vexationibus fatigare; sed omnia integra conserventur eorum quae pro congrua sustentatione et gubernatione concessa sunt, usibus omnimodis profutura. Si quis sane principum, sacerdotum, judicum, atque saecularium personarum hanc constitutionis nostrae paginam agnoscens, contra eam venire tentaverit, potestatis honorisque sui dignitate inrecuperabiliter careat, reumque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat; et nisi vel illa quae ab illo male ablata sunt restituerit, vel digna poenitentia illicite acta defleverit, a sacratissimo corpore et sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi alienus fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat. Cunctis autem [Col. 0655D] eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis recipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen. Amen. Amen. Amen. † Ego Leo catholicae Ecclesiae episc. anno incarnationis Domini 1050, indict. IV.

Data Tulli in majori ecclesia XI Kalendas Novembris per manus Udonis Tullensis nostrae Ecclesiae primicerii, cancellarii et bibliothecarii sanctae apostolicae sedis, anno apostolatus domini Leonis noni papae secundo, episcopatus Tullensis vicesimo sexto.

XLVI. S. Leo IX canon corum ecclesiae S. Stephani Tullensis privilegia confirmat. (Anno 1050.) [Dom. Calmet, Hist. de Lorraine, I, Preuves, p. 435.]

[Col. 0656A]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectissimae Tullensi Ecclesiae gloriosi protomartyris Stephani, et per eam charissimis filiis ibidem Deo perpetuo famulantibus, perpetuam in Domino salutem.

Si utilitatibus sanctae Matris Ecclesiae famulantium opem ferimus, ob coelestis recompensationis munus profecto id nostrae saluti accrescere indubitanter speramus; et cum eorum sancta devotio ad divinum cultum per nos ferventius augmentatur, non minimam portionem in eorum retributionis [Col. 0656B] mercede ab aeterno judice nos suscepturos confidimus. Quapropter notum sit universis Christi fidelibus, praesentibus et futuris, quod nobis pro divinae religionis statu, apud Vercellas in apostolica synodo residentibus, adierit nostram praesentiam, cum multis aliis Deo devotis, Udo primicerius sanctae Tullensis Ecclesiae, de qua ad hoc apostolicum onus electi sumus, non nostris meritis, sed divina gratia evocante, quamque adhuc tenebamus sub nostrae totius provisionis ordinatione; exorans ut canonicis ejusdem sedis, Deo sanctaeque Mariae genitrici ejus, et beato protomartyri Stephano famulantibus, privilegium villarum, ecclesiarum, et rerum diversarum, etiam vinearum per omnia loca jacentium, pertinentium ad eorum usus, nostrae auctoritatis confirmatione [Col. 0656C] roboraremus: cujus petitioni paterne per omnia satisfecimus. Deinde nostram eamdem Tullensem ecclesiam vehementi desiderio visere cupientes, et charissimum ipsius gregem, quem desolatum reliqueramus, scilicet clerum et populum illius, paternae charitatis amplecti cupienti animo desideraremus; maxime ad transferendum de tumulo gloriosum corpus sanctissimi praedecessoris confessoris nostri Gerardi, divina admonitione sollicitantes, ad ipsam ecclesiam, affectu tanti desiderii completo, pervenimus, et corpus gloriosi confessoris nostri Gerardi, per gratiam Dei transtulimus, quem ad laudem et gloriam Omnipotentis omnium Christi fidelium, sicut dignum et ustum fuerat, secundum quod humanae et nostrae apostolicae auctoritati convenit, magnificamus. [Col. 0656D] Dum enim adhuc praesentes essemus, et ad sustentandam ecclesiam de pluribus scrutaremur, manifesta veritate comperimus quosdam non ministeriales, quaedam de privilegio beati Gerardi et nostro, occultis tergiversationibus capitula corrodere, qui judicio convicti, non valuerunt procedere, dum causa, testimonio atque judicio Rainardi comitis, et aliorum veridicorum dominorum civitatis, cognoscitur praevalere; per quos etiam ecclesia nostram apostolicam dignitatem suppliciter convenit, et eadem nostro privilegio confirmari summopere rogavit. Nos enim casatorum omni ecclesiae consilio, atque fidelium dominorum civitatis judicio, in conspectu tantae multitudinis quae ad solemnitatem [Col. 0657A] translationis gloriosi confessoris convenerat, satisfecimus fratrum petitioni, de quibus haec littera sequens indicium erit. Pro mercedis nostrae augmento apud Deum decernentes, confirmamus vobis fratribus sanctae Tullensis Ecclesiae mansiones vestras infra civitatem, et extra, ab omni banno et justitia saeculari liberas, nec a modo vestri episcopi, neque Tullenses comites, neque dux, neque aliqua saecularis exaltatio in villis vestris advocatiam vel servitium, vel aliquod debitum exigat, quo imperatores et reges, et gloriosus confessor sanctus Gerardus omnino vestrae dispositioni, usque ad nostra tempora, cognita veritate, sub anathemate reliquerunt liberas; vineas, terras, mansos, homines cujuslibet sexus, sive res, terras, ubique commorantes et conjacentes, [Col. 0657B] omni saeculari potestate seclusa, vestris usibus libere sine voce contradictionis, simili modo relinquimus et confirmamus. Si enim vestros homines, cujuscumque sexus fuerint, de villis vestris contigerit exire, nulli personae, nullo banno sit licitum illos retinere ut suos, nec de illorum posteritate ubicunque fuerint, fiat, sicut vulgo, belle reinvestitura; sed quocunque ierint, liceat eos vobis veluti prius libere possidere. Unum hominem de vestris ad custodiam vinearum Barri, vester claustralis villicus eliget, et dabit custodiam. Deinde ad jurandam fidelitatem tantum hominibus, villico civitatis illum repraesentet, in omnibus potestatibus in quibus jure antiquo decimas indominicatas episcoporum recipitis, unum hominem a banno liber cum censu suo [Col. 0657C] et manso, primo sicut sanctus Gerardus instituit, ad custodiendas decimas habeatis, et quamvis ille obierit, alium de eadem potestate accipiatis. Confirmamus etiam mansum unum in Paterniaco, cum omnibus appenditiis suis, omnino liberum, cum caeteris omnibus qui in villa eadem sunt; tam in pascuis quam in viis et semitis habentem libere plenarium usum; bannum etiam piscaturae Mosellae, incipientis superius a rupe molendini Sancti Apri et Sancti Vedasti, usque ad rivulum decurrentem de summitate montis, nomine Castelli, nullius personae, nullius banni piscatura intercurrente absque vestra licentia; necnon et medietatem ecclesiae cum conductu vicarii in Totonis villa, quam venerandus [Col. 0657D] praesul Gauzelinus tradidit vobis, ob sui commemorationem anniversarii. Homines vestri infra civitatem vel extra commorantes, usum banni civitatis communem cum omnibus caeteris habeant, nec ulli justitiae saeculari nisi vestrae sint subditi; nisi de forensibus mercimoniis, si cum caeteris bannalibus mercatoribus fuerint constituti per villicum civitatis. Si indigentia ministrorum coquinae vel pistrini in claustrali servitio vobis evenerit, liceat vobis in curia episcopi vestri quoslibet assumere, vel in quolibet civitatis vel episcopatus coenobio, si ibi praestant idonei reperiri vestro claustrali servitio. Haec omnia supradicta vobis fratribus apostolica censura confirmamus sub divina obtestatione, ut nullus imperator, nullus dux, neque comes, neque aliqua saecularis [Col. 0658A] persona, nec archiepiscopus, nec episcopus, et praeterea nulla hominum persona, cujuscunque conditionis sit vel professionis, contra hanc nostram constitutionem venire praetentet; quod quicunque fecerit, nostro apostolico anathemate usque ad condignam satisfactionem percussus existat. Qui vero se custodierit et observaverit, nostra benedictione vitae aeternae particeps efficiatur. Amen.

Datum Tulli in majori ecclesia per manus Udonis Tuliensis Ecclesiae primicerii, cancellarii et bibliothecarii sanctae apostolicae sedis, XI Kalend. Novembris, anno Dominicae incarnationis millesimo quinquagesimo primo, indictione IV, anno apostolatus domini Leonis IX papae II.

XLVII. Privilegium S. Leonis IX ad sanctum Hugonem de ecclesia de Raningis. (Anno 1050.) [ Bullar. Cluniac., 12.]

[Col. 0658B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, HUGONI venerabili abbati Cluniacensis coenobii ejusque successoribus in perpetuum.

Quoniam postulasti a nobis, frater charissime, confirmari apostolica auctoritate quaedam bona concessa a quibusdam viris Deum timentibus nostrae Cluniacensi ecclesiae; per hanc nostrae praeceptionis paginam confirmamus illa tibi tuisque successoribus, secundum petitionem tuam, quoniam eam rationabilem conspeximus et honestam. Proinde scuto nostrae defensionis corroboramus praedicto coenobio [Col. 0658C] ecclesiam cum praedio, quod dicitur Raningas, sub nomine cellae constructam, quam dedit bonae memoriae Riquinus de Dornejo, consentiente uxore sua, Loanceda nomine, nostro praefato monasterio; videlicet ipsum praedium Raningas cum omnibus appendiciis suis, terris cultis et incultis, pratis, silvis, aquis, aquarumque decursibus, pascuis, servis, ancillis, et omnibus usuaribus, quaecunque ibi visi sunt possidere, ecclesias, servos, et ancillas, praedia quoque, sicuti sunt a praedicto Riquino scripta, laudante et consentiente Tullensis ecclesiae pontifice, salva tamen auctoritate et honore suae Ecclesiae, confirmamus tibi in perpetuum. Praedium etiam, quod Hugo de longa aqua dedit sancto Petro Cluniacensis ecclesiae, qui caput est hujus vestrae cellae, confirmamus [Col. 0658D] tibi. Insuper et alia quaecunque a bonis hominibus praedicto loco postea sunt concessa vel juste acquisita, vel quae in futurum poterunt acquiri, eodem modo laudamus et confirmamus, statuentes apostolica censura ut nullus rex, archiepiscopus, episcopus, dux, comes, vicecomes, vel aliqua alia judicialis persona audeat aliquam inferre calumniam contra hanc nostram defensatricem paginam, quam quicunque studuerit servare et custodire illaesam, habeat nostram benedictionem cumulatam, qui autem contrarius exstiterit, anathematis nostri jaculo percussus in morte animae jacens ad vitam aeternam nunquam, nisi resipuerit, mereatur resurgere.

[Col. 0659A] Data VII Kalendas Novembris, per manus Udonis Tullensis, primicerii sanctae apostolicae sedis cancellarii et bibliothecarii anno domni Leonis IX, indict. IV.

XLVIII. S. Leo IX monasterii S. Vincentii Metensis possessiones juraque, petente Adalberone episcopo, confirmat. (Anno 1050.) [Dom Calmet, Histoire de Lorraine, I, Preuves, 437.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo confratri ADELBERONI, Metensi episcopo.

Divino jure admonemur justae intentioni Deo fidelium congaudere, et eorum bonae voluntati cooperatores existere, ut in ipsorum sancta operatione, [Col. 0659B] partem et consortium remunerationis valeamus percipere. Quapropter, charissime frater, tuae sanctae devotioni congaudemus tuamque dignam postulationem apostolica autoritate collaudamus, quia studiose laboras ut semper amplificetur et crescat per te Deo servientium coetus. Unde quod postulas, tu, atque Folchuinus abbas tui coenobii de Sancto Vincentio martyre, decrevimus ubertim promulgare, et apostolicae institutionis in privilegiis atque decretorum censura confirmare. Convenit nempe nobis apostolico moderamine sancta venerabilia loca, quae dudum fuerant in ruinis, magnaque inopia ac paupertate degentia, opportune ordinare, seu ad meliorem sine dubio statum perducere; praesertim ubi illa petuntur, quae non ad commodum petentium [Col. 0659C] temporale, sed ad perpetuam providentiam pertinent Deo servientium animarum, scilicet ut venerabilis locus qui a beatae memoriae Deoderico praedecessore tuo Metensi pontifice in uno conglobatus atque annexus est cum propriis congregationibus quae regulariter in psalmis, hymnis et orationibus, Deo Salvatori nostro Jesu Christo pervigiles excubias exhibent, ab insolentiis exterioribus circummunitae jugiter valeant pii famulatus obsequia in monasterio Sancti Vincentii exhibere. Et quoniam constat tuam religiositatem hujus privilegii confirmationem postulare a nobis, propter immutationes temporalium rerum, variosque hominum casus, munitionem Sancti Vincentii martyris, cum omnibus ad idem [Col. 0659D] monasterium pertinentibus, atque corroborationem ipsius in Christo congregationis, et successorum ejus, in perpetuum fieri censuimus: quatenus nonae omnium redituum episcopii, et de singulis cortibus mansus, quae a praedicto Deoderico et ejus successoribus eis donata sunt, sicut a te quoque laudabiliter conceduntur, ita in posterum usque in finem conserventur. Et ut illa congregatio inconcussa in unum perseverans, sedulas laudes Deo persolvere valeat, et sicuti a Deo eorum studia imbuta sunt, jugiter perseverare liceat, atque sub uno abbate tam praedictus locus constitutus in honore S. Vincentii indivisus sit et indivisa congregatio, nec cuiquam licentia praebeatur, ut refugiens rigorem studiosae sibi regulae, huc illucque vagetur, vel aliis reconferre [Col. 0660A] conetur monasteriis, quod a nobis contra regulam sub anathematis vinculo prohibetur. Quapropter statuentes atque promulgantes coram Deo et terribili ejus futuro examine, per hujus nostri privilegii apostolici atque constituti paginam sancimus, et beati Petri apostolorum principis auctoritate decernimus atque obtestamur tam apostolicae sedis futuros pontifices quamque qui episcopalem administraverint actionem, vel etiam magna parvaque persona, aut quispiam cujuscunque sit dignitatis praeditus potestate, ne ea quae a praedicto Deoderico episcopo, vel quocunque alio, venerabili loco tradita atque concessa, et tricennali possessione a monachis ibi Deo servientibus possessa fuerint, quoquo modo, a quoquam licentiam habeant saepius nominatum locum [Col. 0660B] Sancti Vincentii in unum adunatum, atque spiritaliter apostolicae exarationis stylo conjuncta, disjungere, vel aliquid exinde alienare. Et ut illud monasterium Sancti Vincentii respiciens sit ad sedem episcopalem protomartyris Christi Stephani jubemus, atque abbas in pontificis vices supplendas primatum habeat; sed et si episcopus defuerit, liceat ei in festivis diebus ad sedem episcopalem accedere, ibique cum dalmatica et sandaliis missas celebrare. Si quis interea, quod non credimus, temerario ausu contra ea quae ab hac nostra auctoritate pie et firmiter per hoc nostrum privilegium disposita sunt, contraire tentaverit, vel haec quae a saepe dicto Deoderico Metensium praesule, vel quolibet alio, ad laudem Dei pro stabilitate jam dicti monasterii, videlicet [Col. 0660C] Sancti Vincentii, statuta, et a Deo servientibus in eo triginta annis possessa sunt, refragare, auferre, vel alienare praesumpserit, sciat se auctoritate beati Petri apostolorum principis vinculo anathematis innodatum, atque cum Juda traditore Domini nostri Jesu Christi, aeterni incendii supplicio concremandum: sic deputatus, nec unquam a prefati anathematis nexibus sit absolutus. At vero qui pio intuitu observator in omnibus exstiterit, gratiam benedictionis a misericordissimo Domino nostro multipliciter consequatur, et vitae aeternae particeps efficiatur, et catena beati Petri a sancta Romana Ecclesia ei data aperiat ei januam paradisi. Si vero aliquis inde aliquid minuerit, ea quam diximus catena, [Col. 0660D] claudat ei polorum regna. Praeterea, confrater charissime, quod postulas ut cellam de Caliniaco, ubi disposuisti monachorum coetum, aggregare appendentem ad praedictum coenobium Sancti Vincentii, liberam faciam a censu quem Tullensi Ecclesiae hactenus consueverat, more aliarum capellarum, persolvere; tibi laudamus, liberamque in perpetuum constituimus, eo tenore, ut illic stabiliatur ordo monasticae religionis. Si vero (quod absit) contigerit ut ibidem, pro praelati alicujus culpa, defuerit monachorum congregatio; praedictus census denuo requiratur a Tullensis sedis pontifice, more consuetudinario. Et ut haec quae diximus absque ulla refragatione rata firmaque stabiliter solidentur, nostrae subscriptionis firmitate roboravimus, nostrique sigilli [Col. 0661A] impressione contra omnium reclamantium voces insigniri praecipimus.

Data Tulli IV Nonas Novembris, per manus Udonis Tullensis primicerii, et sanctae apostolicae sedis cancellarii et bibliothecarii, anno ab Incarnatione Domini 1051, domini vero Leonis noni papae anno secundo, indictione IV.

XLIX. S. Leonis IX bulla pro monasterio sanctorum Bertarii et Ataleni. (Anno 1030.) [Mabill. Annal. ord. S. Bened., IV, 740.]

LEO servus servorum Dei, ecclesiae beatorum martyrum Bertarii et Ataleni, quae dicitur Bledericivilla, positae in comitatu Santensi, et per eam sanctimonialibus, [Col. 0661B] ibidem perpetuo famulaturis, perpetuam in Domino salutem.

Ad apostolatus nostri curam procul dubio creditur pertinere ut venerabilia loca nostris apostolicis fiant munita, et nobis proficiat ad salutis augmentum quod eis proficit ad tutaminis fulcimentum. Quapropter aequum et salutare visum fuit nobis ut praedictam ecclesiam a Raynardo comite suisque progenitoribus conditam apostolicae auctoritatis scuto muniremus, eamque in monastico ordine permanere decerneremus. Ea igitur auctoritate, qua in terris, licet indigni, vice tamen fungimur beatissimi Petri apostoli, confirmamus et roboramus, per hanc nostri apostolici privilegii paginam, eidem sancto et venerabili loco omnia quae ab eodem [Col. 0661C] Raynardo comite ejusque parentibus et aliis quibuscunque fidelibus Christi concessa et concedenda sunt in perpetuum: prohibentes nostra apostolica auctoritate ne unquam a monastico ordine locus ipse auferatur, sed semper sub regula sancti Benedicti permaneat, et nominatim quae ipse Raynardus comes huic loco pro remedio animae suae contulit, quarum quidem potestatum nomina hic subscribi fecimus, integram videlicet Bledericivillam, cum ecclesia et omni integritate sua; Romaldi-villam eum omni integritate; Salsuris cum omni integritate; Pantevillare cum omni integritate; allodium de domno Basolo; Ligisdicurtem cum integritate, allodium de Unzoniscurte. Post quorum donorum [Col. 0661D] firmissimam contraditionem, sicut ipse praedictus comes jam expetierat, eam a nobis, dum in solo episcopatu Tullensi praefuimus, consecrari, imo et consecrata est; ita et modo in apostolatus culmine, divina praeeunte clementia, misericorditer sublimati constituimus, idem illic ad laudem Dei, ac sanctorum venerationem, deinceps congregationem sanctimonialium venerabiliter stabiliri, et sub beatae Dei genitricis ac virginis Mariae, Sanctique protomartyris Stephani Tullensis ecclesiae confirmari, eo tenore, ut quicunque de ejus corporis posteritate Fonteniacum castellum justa haereditate possederit, advocatiam ipsius loci habeat solide. Quod si forsan ad ejus successionis progeniem nemo superstes remanserit, ad propinquiorem et natu majorem, qui [Col. 0662A] de stirpe ipsius Raynardi descenderit, aut ex cujus haereditate idem locus est inceptus, praedicta advocatia perveniat; et annuatim, in Inventione sancti Stephani, debitum censum instituta congregatio ipsius loci pro subjectione persolvat, scilicet cereum unum, duodecim denariis Tullensibus appretiatum. Donum igitur abbatiae in manu episcopi Tullensis semper consistat, et quaecunque de ejusdem praefati comitis stirpe in eodem coenobio idonea inventa fuerit, provisionem loci, sub nomine abbatissae, suscipiat; sin autem inibi nequiverit reperiri, de loco sancti Romarici aliqua de ejus progenie digna ad abbatissam sumatur, et si etiam in his utrisque coenobiis nulla poterit inveniri, potestatem episcopus habeat, aut de eisdem locis, aut de aliis [Col. 0662B] infra Tullensem episcopatum aliam dignam personam perquirere, et in loco illo secundum Deum praeficere. Si quis ergo, quod absit! et quod fieri minime credimus, ab hac nostra publica sanctione discordare pertentaverit, et praestito alicujus pretii commento, non secundum Dominum praelationem loci statuerit, aut locum destruere, vel de appendiciis imminuere voluerit, habeat advocatus liberam potestatem adeundi regem, et ibi causas monasterii sagaciter exponat, et hujus nostrae apostolicae praeceptionis diruptionem, et ut reformetur summopere studeat. Si vero advocatus de facultatibus monasterii vi, aut malo ingenio quidpiam diminuere voluerit, aut etiam hanc nostram apostolicam confirmationem infringere, commonitus bis ac tertio a [Col. 0662C] praesule, si cum justitia culpam emendare voluerit, advocatia sibi permaneat; at si contra episcopi admonitionem vel excommunicationem incorrigibilis permanserit, advocatia careat, et praesul alium advocatum requirat qui fideliter loci defensionem provideat. Et ne aliquid de appendiciis ecclesiae usurpare praesumat, statuimus ut in festivitate sanctorum martyrum Bertarii et Ataleni ibidem detur ei servitium, videlicet modius unus frumenti, modius unus vini: et si vinum defecerit, tres solidi monetae ipsius pagi, et porcus duorum annorum. Hinc vero de rebus vel justitiis abbatiae nullo modo se praesumat, nisi forte ab abbatissa in adjutorium vocatus fuerit, et tunc pro sua praesentia et adjutorio [Col. 0662D] tertiam ejusdem abbatiae accipiat partem. Ut autem hujus rei confirmatio cautius in perpetuum firmiusque servetur, nonnisi magnis precibus Lanhardis filiae ipsius jam saepe dicti Raynardi comitis, et diligenti suorum consilio fidelium, scilicet Richuini et Cunonis, atque Rhindrici seu Theobaldi, utrique locorum, videlicet sanctae Tullensis Ecclesiae, alterum in dicto coenobio sua, prout visum est, similia privilegia assignavimus, quorum cautissimo privilegio, nec episcopi Tullensis laedatur auctoritas, nec ecclesiae ancillarum Dei aliqua proveniat ab episcopo injusta incommoditas; statuentes apostolica censura, sub divini judicii obtestatione, ut nullus imperatorum, nullus rex, nullus dux, nullus marchio, nullus comes, nullus vicecomes, nullus advocatus, [Col. 0663A] nullus archiepiscopus, nullus episcopus, et praeterea nulla hominum persona cujuscunque sexus et aetatis, contra hanc nostrae apostolicae auctoritatis confirmationem et constitutionem venire pertentet. Quod quicunque fecerit, nostro apostolico anathemate usque ad satisfactionem dignam percussus existat; qui vero se custodierit et observaverit ad confirmationem et constitutionem, nostra benedictio accumuletur, et vitae aeternae particeps efficiatur.

Data octavo Idus Decembris, per manus Udonis Tullensis primicerii, cancellarii et bibliothecarii sanctae apostolicae sedis, anno domini Leonis IX papae II, indictione IV.

L. Bulla S. Leonis IX de consecratione ecclesiae Hohemburgensis ab ipso facta. (Anno 1050.) [ Gall. Christ. IV, 471, ex authentico in archivo serenissimi principis episc. Argentin. asservato.]

[Col. 0663B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae Dei Genitricis Mariae, ubi requiescit corpus sanctae virginis Odilae, quae dicitur Hohemburc, et per eam sanctimonialibus perpetuo inibi famulaturis perpetuam in Domino salutem.

Visitantibus nobis pio respectu Alsatiae partes, contigit venisse Hohemburc, et cum nobis juste sit omnium Ecclesiarum assidua sollicitudo, haec etiam intercessit benevola devotio et parentum nostrorum semper inibi devote famulantium et in Christo quiescentium debita constrinxit recordatio, ut praefata [Col. 0663C] ecclesia, quam velut incultam invenimus, Spiritui sancto dedicaremus habitaculum; quod ut oportebat fecimus. Ad quod videlicet templum in honore S. Dei genitricis et S. Nicolai dedicatum, venerabilis abbatissa, nomine Bertha, pro remedio animae suae et parentum suorum praedium cum mancipiis, quod possidebat ad villam Archenheim dictam et apud Meinholdesheim, Sahsenheim, Uresheim, Gersheim contradidit. Praeterea et nos statuimus ut ad duo altaria, quorum unum ad caput beatae Odilae, alterum in majori ecclesia, nemo celebret missarum solemnia, nisi episcopus ipsius dioecesis et idonei ipsius ecclesiae hebdomadarii; et praeterea quaecunque venerit idonea persona, non tamen sine ipsius [Col. 0663D] loci praelatae seu congregationis, si ipsa minime interfuerit, communi consensu et licentia.

Insuper et altari S. Odilae sacerdos religiosus quotidie ad ministrandum provideatur, qui et capellani officio in ministerio praelatae digne fungatur. Et quia convenit nostro apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, sicut in privilegiis habetur praedecessorum nostrorum, ita et visum est nobis ecclesiae et sanctimonialium inibi Deo famulantium desideriis congruum debere impertiri assensum. Unde hoc nostrae auctoritatis stabile concedimus et confirmamus privilegium, statuentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione, ut praefata Ecclesia praedictum praedium inviolabiliter obtineat, et quaecunque a [Col. 0664A] fundatoribus, sui aliis Christi fidelibus concessa sunt, sicut Rodsheim, Torolsesheim, Avelsheim, Sahselsheim, Bladensheim, Scafersheim, Ehenheim, Renchirchen, Ingemarsheim, Ehenheim, Egensheim, Sigoliesheim, Alege, Sunthusen, Argensheim, Scopfheim, Gersheim, Bercheim, Tullengen, Salica terra ad S. Naborem, et quae concedenda sunt nemini liceat exinde aliquid imminuere, vel auferre, sed omnia sanctimonialibus inibi Deo famulantibus integerrima permaneant. Illud etiam confirmandum decrevimus, ut, abbatissa ipsius loci aliqua vita decedente, sanctimoniales abbatissam, quae eis legitime praesit, habeant potestatem sine discrepatione eligere, sane ut de suis, si condignam religiosamque invenire potuerint, absque omnium contradictione [Col. 0664B] eligant, praecipimus; sin aliter, quo meliorem reperire potuerint accipiant, et electam consecrandam episcopo adducant, quae et subditas suas ab episcopo consecrari in suo ordine faciat. Omnem namque aream montis, quae tempore B. Odilae, sicut antiqua relatione accepimus, a solis spiritualibus possidebatur, ita subjicere praefatae abbatissae decrevimus, scilicet ut omnem ipsum montem infra septa gentilis muri, nullus hominum colere aut possidere sine permissione abbatissae audeat, nullus aliqua inquietudine pacem perpetuo locis in illis a nobis indictam violare praesumat

Praeterea decernimus ut nullus, cujuscunque potestatis seu conditionis sit, a praefata ecclesia aliquid exigere potenter aut violenter audeat, sed semper [Col. 0664C] quieta et secura in divinis laudibus consistat. Ipsa quoque abbatissa bona monasterii nullo modo injusta libertate dispergat, sed ut fidelis dispensatrix summi imperatoris omnia pauperibus Christi et utilitati ecclesiae non vanitati mundi profutura diligenter colligat prudenterque custodiat, ne ovibus Christi, quas spiritaliter et carnaliter pascere debet, temporalia desint pascua, ut liberius quaerant et inveniant aeterna. Quod si non fecerit, et semel aut bis vel ter commonita incorrigibilis exstiterit, judiciali censura coram Ecclesia canonice deponatur, et utilior loco suo proponatur. Igitur ea auctoritate, qua S. Petri vice fungimur, irrevocabiliter confirmamus ut nullus imperator, nullus rex, nullus archiepiscopus, [Col. 0664D] nulla alia magna parvaque persona, contra hanc confirmationem aliquo modo venire pertentet. Quicunque hoc fecerit nostro apostolico anathemate percussus existat, donec humiliter resipiscat. Qui vero custodierit, vitae aeternae particeps efficiatur. Eodem quoque anathemate percussus existat, si quis hebdomadariorum sacerdotum Hohemburgensem ecclesiam contentione vel rebellione gravare audeat. Ipsi etiam hebdomadarii nil in monte praeter domos necessarias, ab abbatissa pro beneficio eis concessas, possideant. Amen.

Data XVI Kalendas Januarii, per manus Udonis Tullensis, primicerii, et sanctae apostolicae sedis cancellarii et bibliothecarii, anno domini Leonis IX papae II, indictione IV.

LI. Privilegium S. Leonis IX Agaunensibus canonicis tributum. (Anno 1050.) [ Gall. Christ. tom. XII, p. 427.]

[Col. 0665A]

In timore Dei aeterni et Salvatoris nostri Jesu Christi, LEO, humillimus servus servorum Dei, et in apostolici culminis arce non meritis propriis, sed aetherei clavigeri aliorumque apostolorum principis Petri, divina opitulante gratia, sublimatus. Dominus noster Jesus Christus, ut a primi parentis piaculi cautione humanum genus liberaret, de coelis ad terras descendit et proprio suo cruore redemptum B. Petro pascendum commisit: quod ministerium successionis serie, ad nos usque quamvis indignos [Col. 0665B] pervenit. Quapropter oportet omnes Christianos ad sanctam matrem Ecclesiam et apostolicam sedem concurrere, eo modo ut conditor effectum devotionis consequatur, et piae constructionis oraculi in privilegiis largiendis non denegetur auxilium; cunctisque universalis Ecclesiae filiis notum esse volumus quia, dum in illius partibus orbis naufragantem Ecclesiam relevando Gallias tenderemus, ad eum locum, cui Agaunum nomen est, pervenimus, quem pretiosi martyres Mauritius et ejus commilitones suo sanguine perfuderunt, ubi triduo commorati quanquam patrociniis sanctum divitem locum apostolicis privilegiis decoratum, omni tamen thesauro et beneficiorum plenitudine destitutum, prout potuimus, consolavimus, eorum denique martyrum [Col. 0665C] festa celebravimus.

Ibi etiam astantibus nobis Petro archidiacono nostro, et episcopis Allinardo Lugdunensi, et Hugone Vesontiensi et Frederico Genevensi, et Aymone Sedunensi, qui nunc eidem praeest Ecclesiae, relata est nobis, praemissis reliquis, luctuosa miseriarum sarcina illius loci canonicis illata, privilegii tamen auctoritate ante prohibita: quod non liceret canonicis in fine vitae propria bona distribuere, neque viventibus de ecclesiasticis rebus praeter praelati sui voluntatem quidquam ordinare. Nos autem hujus inauditum facinus praedictis episcopis et maxime eidem episcopo, Aymoni videlicet illis praelato, ut imperatori Henrico nobis apud Coloniam obviaturo [Col. 0665D] intimarent, praecepimus quatenus ejus consilio et juvamine sedaremus ruinam tantae violentiae, quorum non solum tunc, sed multoties audita lacrymabili querimonia, miseratus praedictus piissimus ille imperator Henricus postulavit a nobis ut idem monasterium Agaunensium, in quo ipse Aymo sub canonicorum regula abbas esse dignoscitur, privilegio cum sedis apostolicae infulis decoraremus, et sub sancta cui, Deo auctore, praesidemus Ecclesia, constitutum praeteritorum regum ordinem, gloriosissimi videlicet regis Sigismundi ac aliorum regum post statuta et privilegia ejusdem monasterii nostri quoque pontificatus honore cohonoraremus, ut nullo tempore corrumperentur, ut neque super illos canonicos [Col. 0666A] praelatus aliquis sine communi eorum consilio vel electione mittatur, neque ex communibus ecclesiae rebus post congruam eorum dispositionem quidquam tractetur, nec licet praelibati violentia in eorum diripienda propria vel communia bona temere praesumendo praevaleat, sed omnia privilegii auctoritate eorum decretis ordinentur.

Et si forte eorum aliquis praeoccupatus fuerit morte frater, si defuerint parentes, ita ejus bona Ecclesiae, familiae et pauperibus distribuant ut noverint oportere, et ne praelatus aliquis potestatem aliquam inibi exercendo, vocem laetitiae eorum perturbet, sub anathematis vinculo colligamus; et in episcopatu Lausannensi quamdam curtem, nomine Auronum, quondam eis sublatam violentia praelatorum, [Col. 0666B] restituimus cum ecclesiis et reliquis appendiciis, ut ad mensam fratrum semper deserviat. Propterea piis fratrum precibus aures accommodantes et praedicti monasterii congregationi divinis mandatis inhaerenti sedisque apostolicae regulam servanti, per hujus praeceptionis nostrae auctoritatem, id quod exposcunt, effectu mancipamus.

Ideo cujuslibet ecclesiae sacerdotem in praefato monasterio vel in ecclesiis, in ejus curtibus sitis nullum pontificium prioratus permittimus habiturum, sed ut illum qui civitatem Sedunam, pro nomine Vallesiam, habuerit, quamlibet ditionem seu potestatem vindicare in ea praeter auctoritatem sedis apostolicae prohibemus, ita ut, nisi a praelato ecclesiae [Col. 0666C] vel a fratribus invitatus, nec missarum ibidem celebranda mysteria quispiam praesumat accedere, vel suam dominationem exercere, nec ulla conciliabula praetendere, nec eleemosynis S. Mauricio collatis participare, neque decimas illic a S. Sigismundo vel ab aliis collatas quispiam tentet auferre, eo quod sub tuitione apostolici privilegii consistunt, et inconcusse cuncta secundum conditoris ejus desideria permanere cunctis temporibus constituimus per hujus decreti nostri paginam, atque interdicimus omnibus cujuslibet dignitatis honore praeditis, sub anathematis vinculo constringimus quicunque hujus seriem institutionis, vel ipsarum scripturarum sanctiones de denariis ac libertatis honore, quae a regibus vel aliis fidelibus constitutae [Col. 0666D] sunt, et praefato monasterio sub privilegiis indultae quolibet modo vel tempore voluerit corrumpere.

Leo Deo auctore in hac serie privilegii ob amorem Dei et sanctorum martyrum honorem a me facta relegens subscripsi, ac episcopos hos subtus adnotare jussi.

Petrus, peccator, jussus a domino papa subscripsi.

Gregorius peccator, jussus a domino papa subscripsi.

Hugo, peccator, jussus a domino papa subscripsi.

Hermanus, peccator, jussus a domino papa subscripsi.

LII. S. Leo IX ecclesiae SS. Martini et Agerici Virdunensis possessiones, petente Theodorico episcopo, confirmat. (Anno 1051.) [Dom Calmet, Hist. de Lorraine, I, Preuves, 441.]

[Col. 0667A]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae sanctorum confessorum Martini et Agerici, et per eam Balderico abbati, suisque successoribus, eorumque monachis Deo inibi perpetuo famulaturis, aeternam in Domino salutem.

Convenit apostolico moderamini, ut ecclesiastico prudenter ac sapienter in omnibus provideatur honori, ne si, quod absit, summi pontificis praecesserit [Col. 0667B] incuria, aliorum pastorum ad deteriora magis quam ad meliora declivium grex et pabula male tractentur desidia. Quapropter precibus Theoderici Virdunensis episcopi, idem bonae conversationis praedictus abbas, fidelis ecclesiae suae provisor, ad nos satis humiliter ac decenter veniens, hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium sibi rogavit, et obtinuit. Taliter ergo justae petitioni accommodato assensu, bona omnia quae a quibuscunque Christi fidelibus praefatae ecclesiae concessa vel unquam concedenda sunt, et nominatim illa quae sine alicujus contradictione, et libera omnino potestate, bonae memoriae Rambertus Virdunensis episcopus contradidit, et de quibus apud monasterium Sancti Pauli ad eamdem civitatem situm facere coepit stabile [Col. 0667C] concambium, quod et venerabilis ejus successor Richardus ob charitatem Dei et memoriam antecessoris sui, qui ecclesiam illam monachorum incoepit et Deo miserante elaboravit, hac sacra nostrae apostolicae confirmationis pagina corroboramus et firma stare sancimus. Praeterea praecipimus et sancta primae sedis auctoritate prohibemus, ut nullus imperator, nullus rex, nullus dux, nullus marchio, nullus comes, nullus vice-comes, nullus advocatus, sed neque archiepiscopus, neque episcopus, vel aliqua ecclesiastici ordinis seu mundanae conditionis magna parvaque persona, in hanc constitutionem vel confirmationem insurgere audeat. Si quis autem animae suae futurum detrimentum non timens, nec saluti suae praecavens, culpam de infringendo privilegio [Col. 0667D] seu perverse immutando incautus incurrerit, sciat se statim, nisi cito resipuerit, insanabili percussum jaculo divini anathematis. Qui vero salutaria nostra praecepta et consilia debita subjectione et sibi prospicua humilitate servaverit, prospera commoditate salutis, et dono accumuletur apostolicae benedictionis.

Sic signata et subscripta: MISERICORDIA DOMINI PLENA EST TERRA. LEO PAPA.

Datum IV Idus Januarii, per manum Udonis Tullensis ecclesiae primicerii, et sanctae apostolicae sedis cancellarii et bibliothecarii, anno Domini Leonis noni papae tertio , indictione quarta.

LIII. S. Leo IX Ecclesiae Vesontionensis bona, rogante Hugone archiepiscopo, confirmat, eique privilegia quaedam concedit. (Anno 1051.) [Dunod, Histoire de l'Église de Besançon, I, Preuves, page 36.]

[Col. 0668A]

LEO episcopus, servus servorum Dei, HUGONI sacrae Chrysopolitanae Ecclesiae archiepiscopo, suisque successoribus in perpetuum.

Gratias agimus Deo et Domino nostro Jesu Christo, qui nullis nostris praecedentibus meritis, tamen ad apostolicae sedis culmen nos evexit; unde ad apostolatus nostri curam videtur pertinere omnium Ecclesiarum sollicitudinem gerere, earumque augere [Col. 0668B] honorem. Quoniam autem postulasti a Romana sede, beatissime frater, ut bona quae Omnipotentis clementia, tuis temporibus fecit Ecclesiae tibi divinitus commissae, nostra auctoritate munirentur, placuit nobis tuae petitioni pro voto consentire, praesertim eum idem sacer locus cui, Deo disponente, videris praesidere, tanta dignitate resplendeat ut non tantum archiepiscopalis sedis auctoritate sit sublimatus, verum et multorum Patrum apostolicorum virorum roboratus privilegiis, servata aequitatis suae reverentia, permaneat insignis. Ad hoc et nos majoris tituli invitat exsultatio, quod memoratus locus decoretur patrocinio protomartyris Stephani, cujus servat brachii pignus inaestimabile, munus exoptabile; et, ut verius fateamur, propriis oculis conspeximus [Col. 0668C] ejusdem sacratissimi pignoris os quassatum ictibus lapidantium Judaeorum, dum illud recondidimus infra altare quod consecravimus te praesente, astantibus confratribus nostris coepiscopis Alinardo Lugdunensi archiepiscopo, Georgio Colosensis ecclesiae Hungrorum archiepiscopo, necnon Sutricensi episcopo Kilino, Genevensi Friderico, Widone Cabilonensi, Gualtero Matiscenci; abbatum quoque et honestorum clericorum reverendae sanctitatis, laicorum praesente infinita multitudine; quique in tenore tuarum precum addidisti ut quoniam altare per manus nostras fuerat consecratum, ab apostolica sede aliquam consequeretur dignitatem. Inclinati ergo tuis justis precibus, ascensum tibi pietatis [Col. 0668D] non distulimus praebere. Confirmamus igitur per hanc nostram praeceptionis paginam bona omnia quae vel tua industria, vel quorumlibet fidelium data sunt devotione. Statuimus denique ad honorem nostri protomartyris, super sanctum praedictum altare, non ministrari nisi semel in die; et nullus praesumat super id accedere ad sacrificandum, nisi quem archiepiscopus loci ad hoc destinaverit cum consensu fratrum; scilicet septem e fratribus illius congregationis, qui melioris vitae eligantur, et cardinales vocentur; quorum unus sit ejusdem Ecclesiae decanus, et sicut est major in congregatione, ita prior polleat dignitate. Horum itaque quicunque ibi celebraverit missam, induat dalmaticam, et tunc [Col. 0669A] demum audeat celebrare cum omni reverentia et religione; sandaliis quoque utantur, et mitra, tam ipse sacerdos, quam diaconus, necnon subdiaconus, in festivitatibus Domini et Salvatoris nostri, et beatae Dei Genitricis, et sancti Michaelis archangeli, et natalitiis apostolorum et sanctorum martyrum Stephani, Vincentii, Agapiti ( cujus caput recondidimus cum brachio sancti Stephani in eodem altari ), et beatorum Ferreoli et Ferrucii, et in festivitate omnium sanctorum et dedicatione ejusdem loci; sicut et denegamus omnibus episcopis et abbatibus, nisi forte invitati fuerint; statuentes apostolica censura ut nullus ecclesiastici ordinis horum quidquam infringere audeat. Confirmamus vero nostro apostolico tutamine ut nullus imperator, seu rex, [Col. 0669B] dux, comes, vice-comes, archiepiscopus, episcopus, vel aliqua cujuslibet ordinis potestas, contra hoc scutum apostolicae defensionis ire audeat, vel de bonis ecclesiae quae ad praebendam fratrum pertinent quidquam imminuere, vel in beneficium alicui dare. Si quid vero horum quae possederit a quoquam dictum fuerit litigiosum, nulli prius prehendere liceat, quam negotii ipsius determinatio judicialiter sit facta. Si quis autem contra hoc apostolicum munimen ausu temerario venire tentaverit, nostri anathematis gladio feriatur, nisi resipuerit. Qui autem custodierit hoc mandatum, nostrae benedictionis cumulum mereatur.

Datum tertio Idus Januarii per manus Widonis Tullensis primicerii, sanctae apostolicae sedis cancellarii. [Col. 0669C] Anno domini Leonis IX papae secundo, indict. tertia [1049].

LIV. S. Leo IX rogatu Heinrici imperatoris monasterii S. Maximi Trevirensis possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1051. [Dom Calmet, Hist. de Lorraine, I, Preuves, p. 434.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae in honorem sancti Joannis evangelistae sanctique Maximini confessoris in suburbio Trevirorum specialiter dedicatae, et praeterea Theodorico abbati, suisque successoribus, monachis etiam inibi Deo famulantibus, salutem et apostolicam benedictionem.

[Col. 0669D] Sacri apostolatus ordo et sanctae Romanae sedis pia devotio id semper exigit a nobis, ut vigilanter Ecclesiarum sollicitudinem gerere, et utilitates famulorum Dei digne providere debeamus in omnibus. Idcirco propter amorem Domini, et ob petitionem dilectissimi filii nostri, Henrici videlicet imperatoris Augusti, ecclesias et villas ad victualia monachorum in praefato coenobio Deo famulantium specialiter pertinentes, nostrae apostolicae auctoritatis privilegio ad usus illorum, praedecessorum nostrorum more, confirmare decrevimus. Volumus itaque, et sacrae primae Sedis auctoritate sancimus, ut in ecclesiis, villis, ac possessionibus, quae ad praebendam praedictorum fratrum a regibus et imperatoribus, Dagoberto videlicet ac Pippino, Carolo, Ludovico, [Col. 0670A] Arnulpho, Henrico, Conrado, et a fratribus Ottonibus, sive a praefato filio nostro charissimo, Henrico scilicet imperatore Augustissimo, concessa vel attributa sunt, nullius personae magnae vel parvae violentiam patiantur, sed victum inde atque habitum consequantur: hoc est, Apula, Schwabenheim, Brincisheim, Evernisheim, Heinfinesheim, Vehinoheim, Scheringesfell, Budenheim, Alsontia, Basinbach, Siemera, Mamendal, Narheim, Luesderovorf: et de his ecclesiis, Gozolvesheim, Albucha, Weldenotein, Wanheim, Flanheim, Nusum: et de villa Gundershausen aliisque ad eam pertinentibus, id est Buosbach, Holtzhausen, Daffendal, Sueppenhausun: et ex his locis Rivenacha, Leovum, Gracho, decima vallis, cum suis pertinentiis, Mayrchidilh, Billiche, Keriskee, [Col. 0670B] Daleheim, Bislee, Wilre, Druhdildinga, Mambra, Murm, Iringa, ecclesia in Steinsela, Diedenhovum, Wimares, Kircha, Berge, Crusta, Luterens, Darre, Tavena, Lindiche, Mersche, Bisanga, et quae infra et extra civitatem Metis in domibus aut vineis, agris, aut areolis habent, quaeve in pago Bengouve, his in locis Ratheresdorf, Bustal, Franchingun, Ebeno, vel Meisbrach possident, aut quae juxta Massam fluvium in Carmiringun et Fractura, aut in pago Eiffela, his locis Vahisheim, vel Lieznich, ad idem monasterium pertinent; curtem etiam quamdam vocabulo Prichina in pago Einriche sitam, quam sicut eisdem fratribus praefatus dilectissimus filius noster, Henricus videlicet imperator Augustus, ante aliquot annos abstulit, ita in nostrae apostolicae auctoritatis [Col. 0670C] patrocinio commonitus reddidit. Et ne quis ea ulterius a praebenda fratrum cuiquam praestando subtraheret, suo praecepto firmavit, nosque ut idem faceremus devotissime postulavit, quatenus iidem fratres de praedicta villa, aliisque ad eam pertinentibus sagimen interdum habeant; et secundum praeceptum sanctae regulae hospites suscipiant, et infirmorum debiliumque curam agentes, peregrinorum ac pauperum usibus fideliter inde deserviant; femoralia etiam ac mantelas et mensalia ad usus necessarios inde percipiant. Igitur ut iidem fratres praelibata loca cum omnibus pertinentiis suis, et omnes totius abbatiae ecclesias, cum decimis, dote, dotalibusque ad ipsas pertinentibus; et [Col. 0670D] cunctas salicas decimationes, quas in usus hospitum, peregrinorum ac pauperum concedimus, sub eorum cura teneant, et juxta suum arbitrium secure, quiete, et pacifice possideant: divina obtestatione, et hac nostra apostolica confirmatione taliter illis roboramus, ut nullus imperator, nullus rex, nullus abbas, nullus dux, nullus comes aut vicecomes, nullae ecclesiasticae dignitatis vel mundanae conditionis magna parvaque persona, alicui libero homini, sive alterius ecclesiae vel Domini famulo, vel ministrorum aliquid inde praestare, vel a praebenda fratrum quoquo modo abalienare praesumat, sed juxta id quod sanctae apostolicae sedis juri subjectum esse debet, et sub mundiburdio regum et imperatorum constat, absque omni contradictione ad usus monachorum perpetualiter [Col. 0671A] permaneant. Si quis autem (quod absit) nefario ausu praesumpserit haec, quae vel a nobis aut aliis praedecessoribus nostris S. R. Ecclesiae pontificibus sanctissimis ad laudem omnipotentis Dei pro stabilitate jam dicti venerabilis coenobii statuta sunt, infringere aut in quoquam violare studuerit, ex auctoritate omnipotentis Dei per interventum beati Petri apostolorum principis, cujus vice fungimur, et nostrae humilitatis apostolicae constitutione, anathematis vinculo inextricabiliter innodamus.

Data XVII Kalend. Februarii per manus Udonis sanctae apostolicae sedis cancellarii et bibliothecarii, Tullensis primicerii, anno Domini LEONIS IX papae II, indictione IV, Incarnationis Domini 1051.

LV. S. Leo IX majoris ecclesiae Lucensis canonicorum bona confirmat. (Anno 1051.) [Ughelli, Italia sacra, I, 805.]

[Col. 0671B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, canonicis principalis ac majoris ecclesiae in civitate Luca, Deo ac S. Martino confessori, regularem vitam inibi ducendo, et castitatem servando famulaturis, perpetuam in Domino salutem.

Cum ad bona Ecclesiarum firmiter obtinenda magna sit adhibenda sollicitudo, ut eorum qui caste ac regulariter sancto altari servire desiderant, animae serventur et corpora, avidiori est procurandum desiderio, quia, dum inibi laborant fideliter deservire, oportet eos in canonicum usum victus ac vestitus [Col. 0671C] accipere, ne, dum ista prae necessitate quaeritant, culpam vagationis incurrant. Huic siquidem vestro defectui benevolam compositionem ac benignam provisionem volentes impendere, piae apostolicae auctoritatis pagina omnia quae ad communem usum regulariter vivendi modo habetis, vel in perpetuum habituri estis, aut episcopi vestri concessione, qui nunc est benevolus et hilaris vester adjutor frater, et coepiscopus noster Joannes, aut successorum suorum, vel aliquorum fidelium charitativa donatione, volumus rata vobis, et confirmata, et nulla ratione violanda esse, et si Dominus Deus humilitatem Ecclesiae suae misericorditer respiciens Ecclesiam vestram ab uxoratis presbyteris, et omnino a Dominica [Col. 0671D] oblatione repellendis liberaverit, pro incestis casti, pro immundis mundi restituantur, et bona quae habent ecclesiastica, quae illi luxuriose vivendo dissipantur, in communem usum canonice cohabitantium redigantur, sicque horum exoptabilius interitus pastoralis fiat familiae desideratissima salus, nec in praebendis dandis aliquam pretii aut venditionis molestiam ab episcopo suo sustineant hic fidelis conventus. Usque modo igitur tenebrae, nunc autem lux facta in Domino, ut filii lucis ambulate, ut unanimes uno ore honorificetis Deum, et Patrem D. Jesu Christi, qui est benedictus in saecula, qui et vos conservet, et confirmet in fraterna concordia, dissipator vestrae congregationis dissipetur, contradictori contradicatur. Quilibet episcopus vester vos [Col. 0672A] in hoc ignorans, et de quo dictum est assimiletur, quia omnis ignorans ignorabitur, coadjutor vester per Martinum sanctum semper adjutus congaudeat optamus divinae retributioni vere dicens: Adjutorium nostrum in nomine Domini.

Datum IV Id. Martii, per manus Frederici cancell. Vice domini Herimanni S. apost. sedis archicancell. et Colonien. archiep. anno D. Leonis IX papae III, ind. IV.

LVI. S. Leo IX Ecclesiae Tullensis possessiones quasdam, petente Udone episcopo, confirmat. (Anno 1051.) [ Défense de l'Eglise de Toul, Preuves, p. 12.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, UDONI episcopo [Col. 0672B] sanctae Tullensis Ecclesiae, et per eum omnibus successoribus suis, salutem et apostolicam benedictionem.

Si utilitatibus sanctae matri Ecclesiae famulantium opem ferimus, ob coelestis recompensationis munus profecto id nostrae saluti accrescere indubitanter speramus, et cum eorum sancta devotio ad divinum cultum per nos ferventius augmentatur, non minimam portionem in eorum retributionis mercede ab aeterno Judice nos suscepturos confidimus. Quapropter, Udo, fili charissime, aequum et salutare visum fuit nobis ut beneficia, tam ecclesiastica quam saecularia, ad episcopalem mensam Ecclesiae Tullensis pertinentia et ipsius dignitati obedientia, apostolicae auctoritatis scuto muniremus eaque libera et inviolabilia [Col. 0672C] ab omnibus cujuscunque conditionis vel professionis fuerint, permanere decerneremus.

Ea igitur auctoritate, qua in terris, licet indigne, vice tamen fungimur beatissimi apostoli principis apostolorum Petri, confirmamus et roboramus per hanc nostri privilegii paginam haec de quibus judicium erit sequens littera, quae ex antiquo usque ad nostra tempora sine calumnia audivimus et cognovimus inconcussa, scilicet abbatiam sancti Apri cum omnibus appendiciis, et abbatiam sancti Mansueti cum universis adjacentiis, abbatiam etiam Mediani monasterii sitam in comitatu Colmontensi in Vosago, super fluvium Rabasonem, dicatam in honorem sancti Petri cum omnibus appendiciis ejus, quam [Col. 0672D] antecessor noster Gauselinus, venerabilis antistes, illius miserae servituti et desolationi paternae condescendens, et ad revelandam paupertatem monachorum qui per potentiam saecularis malitiae jam exsulaverant maxima honestate sui et sapientia ab avo et genitore domini Ottonis imperatoris, impetravit ad augmentum Tullensis Ecclesiae, quae similiter dominus Otto imperator sanctum Gerardum praedecessorem nostrum reinvestivit cum omni integritate, ut absque contradictione alicujus, dominio Tullensis Ecclesiae tenenda perpetualiter reformaretur; et simul statuimus et confirmamus cum denominatis superius abbatiis abbatiam, quae dicitur Buxerias, dicatam in honore sanctae Dei genitricis et virginis Mariae, et abbatiam sanctae Mennae virginis, [Col. 0673A] in loco qui dicitur Portussuavis, et abbatiam sanctorum Bertarii et Attaleni, loco qui dicitur Bledericivilla.

Similiter confirmamus tibi, fili Udo charissime, et Ecclesiae tuae abbatiam sancti Petri et sancti Bercharii, in saltu Dervensi sitam, et abbatiam sancti Genulphi Verone, cum appendiciis, curias etiam, cum omnibus appendiciis earum, ad servitium et mensam episcopalem pertinentes, etiam confirmamus, scilicet quamdam curiam Bercheim, quam Gauzelinus episcopus tantum ad usum suum et successorum a praedictis regibus satis sibi necessariam et ecclesiae suscepit et quiete tenuit et successoribus episcopis reliquit; mercatum etiam illius curiae cum banno et moneta, quae tibi, fili charissime, [Col. 0673B] gloriosus imperator Henricus et Ecclesiae tuae perpetualiter contulit. Confirmamus etiam abbatiam sancti Salvatoris cum omnibus possessionibus suis, curiam etiam Bodonis monasterii cum omnibus ad eum pertinentibus, curiam etiam de Berga, curiam de Leberduno, curiam de Luciaco, curiam de Scrupulo, curiam de Brureyo, curiam de Buckileio, curiam de Bonivilla, curiam de Salvineio, curiam de Parneio supra Mosam, curiam de Blamiaco, villam Caldeniacum cum omnibus appendiciis, earum silvis, pratis, vineis, pascuis, aquarum decursibus, terris cultis et incultis, mancipiis, curiam etiam de Archiriaco non longe multum a valle sancti Deodati sitam cum omnibus ad eam pertinentibus.

Confirmamus similiter sanctae Tullensi Ecclesiae [Col. 0673C] coenobium sancti Deodati, quae olim abbatia exstitit, et Galilea dicebatur, sitam in Vosago saltu, in territorio undique Tullensis Ecclesiae, debitam funditus ab ipso fundatore ex antiquitate ipsius fundationis ipsi Tullensi Ecclesiae; quam olim episcopi, decessores nostri, per reclamationem praedecessoris nostri sancti Gerardi a domino Ottone rege recuperaverunt et cum integritate tenuerunt, habentes in hoc regale praeceptum et apostolicum Romanae sedis privilegium, quae per injuriam et odium, et maxime Lotharii regis excommunicati zelo, et ira, et invidia, a loco Tullensi usurpativa fraude sublata fuerat et in beneficium concessa laicis. Comitatum Tullensem ad sedis Tullensis potestatem omnino pertinere confirmamus, quem jam dictus episcopus Gauzelinus ab [Col. 0673D] avo, genitore domini Ottonis imperatoris, integre obtinuit, casamenta ecclesiae nullus casatorum in alodium transferat, quia contra legem Dei hoc esset et sacrilegium. Haec omnia praenominata, dum sanctae Tullensis Ecclesiae frater et episcopus fuimus, vidimus, inconcussa legitima possessione tenuimus et quieta. Confirmamus etiam non nominata, acquisita vel acquirenda, quae per legitimum tenorem vel donationem poterit retinere Tullensis Ecclesia. Confirmamus igitur et statuimus sub obtestatione justi judicii divini ut nulla persona cujuscunque dignitatis, professionis sexusque fuerit, contra hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium et confirmationem venire pertentet: quod quicunque ausus praesumpserit [Col. 0674A] ultione divina et auctoritate apostolorum Petri et Pauli, et nostro apostolico anathemate usque ad condignam satisfactionem extra Ecclesiam fidelium Christi percussus permaneat; qui vero custodierit, nostra benedictione sanctificetur et aeternae vitae particeps efficiatur. Amen.

Anno Dominicae Incarnat. 1051.

Datum Romae VIII Kal. Aprilis.

LVII. S. Leo IX Edwardum, Anglorum regem, ob seditiosum regni statum voto liberat Romam eundi, et ei praecipit ut pecunias ad iter decretas pauperibus dividat et in novum B. Petri monasterium condendum aut vetustum reficiendum consumat. (Anno 1051.) [Labbe Conc. XI, 1189.]

[Col. 0674B] LEO episcopus servus servorum Dei dilecto filio suo Edwardo, Anglorum regi, salutem et apostolicam benedictionem.

Quoniam voluntatem laudabilem et Deo gratam agnovimus, gratias agimus Deo, per quem reges regnant, et principes justa decernunt. Sed quia prope est Dominus in omni loco invocantibus eum in veritate, et sancti apostoli cum suo capite conjuncti, sunt unus spiritus, et pias preces aequaliter audiunt; et quia constat periclitari regionem Anglicam ex tua discessione, qui freno justitiae seditiosos ejus motus cohibes, ex auctoritate Dei, et sanctorum apostolorum, et sanctae synodi, absolvimus te a peccato illius voti, pro quo Dei offensam times, et ab omnibus negligentiis et iniquitatibus tuis, ea nimirum [Col. 0674C] potestate usi, quam Dominus in beato Petro concessit nobis, dicens: Quaecunque solveritis super terram, soluta erunt et in coelis (Matth. XVI) . Deinde praecipimus tibi sub nomine sanctae obedientiae et poenitentiae, ut expensas quas ad istud iter paraveras, pauperibus eroges, et coenobium monachicum in honorem sancti Petri apostolorum principis, aut novum construas, aut vetustum emendes, et augeas, et sufficientiam victualium fratribus de tuis reditibus constituas, quatenus dum illi assidue inibi Deum laudaverint, et sanctis augeatur gloria, et tibi indulgentia. Cui loco quidquid contuleris, vel collatum est, vel conferetur, ut ratum sit, apostolica autoritate praecipimus; et ut semper habitatio monachorum [Col. 0674D] sit, et nulli laicae personae nisi regi subdatur, et quaecunque privilegia ibi instituere volueris, ad honorem Dei pertinentia, concedimus, et robustissima auctoritate confirmamus, et infractores eorum aeterna maledictione damnamus.

LVIII. S. Leo IX ecclesiae S. Trinitatis Piscariensis bona confirmat. (Anno 1051.) [Muratori, Rer. Ital. Script., II, II, 860.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, DOMINICO venerabili abbati ecclesiae sanctae et individuae Trinitatis, quae est in insula Piscaria, quae etiam Casa Aurea vocatur, ubi corpus beati Clementis papae et [Col. 0675A] martyris requiescit, tuisque successoribus in perpetuum.

Convenit apostolatui nostro digne petentibus benevola compassione succurrere, et poscentium animis alacri devotione impertiri suffragium; ex hoc enim meri potissimum praemium a Conditore omnium Deo procul dubio promerebimur, dum piis petitionibus annuentes, ea quae distorta vel injuste sublata sunt, nostro pio fuerint sine dubio moderamine restituta atque directa. Quapropter tibi, frater charissime, quem magis bona ecclesiae tuae in quantum possibilitas tua obtinet, augere quam minuere vel destruere novimus, charitativa, ut oportet, dilectione in recta tua pulsatione aperimus ostium misericordiae apostolicae, confirmantes et corroborantes per sanctum [Col. 0675B] summae nostrae sedis privilegium, sine omni laesione vel aliqua perturbatione, obtinere ecclesiam tuam omnia quae usque modo possedit, vel modo possidet, vel possessura est in posterum. Unde ex apostolica apostolorum principis Petri, et nostra, cujus vicem gerimus, auctoritate, praecipimus atque interdicimus ut nullus sub nostri apostolici regiminis jure degentium, scilicet, imperator, rex, dux, marchio, archiepiscopus, episcopus, comes, vel vicecomes, aut aliquis exactorum alicujus rei, tam laicorum quam ecclesiasticorum, aut magna, aut parva cujuscunque conditionis persona invadere, distrahere, violare aut perturbare praesumat praefatae bona ecclesiae in cellis et castellis, in villis, ac praediis, vel possessionibus, et quae ubique in pagis vel territoriis quibuslibet [Col. 0675C] praescripta legalia vel per praecepta possidet regalia. Si quis autem contra hujus nostrae praeceptionis privilegium . . . . praesumpserit, aut praesumentibus consenserit, aut fautor exstiterit, et non potius observare in integrum studuerit, et nostram apostolicam hanc praeceptionem, interdictionem transgredi praesumpserit, sciat se auctoritate beati Petri apostolorum principis, coelorum regni clavigeri, nostroque anathematis vinculo innodatum, et a regno Dei alienatum, atque cum diabolo et ejus atrocissimis pompis transgressorem, sanctorum Patrum canonica traditione deputatum. Quoniam scriptum est, terminos Patrum nostrorum nulla auctoritate illicitae temeritatis transgredi praesumi; et quia opportunitatis [Col. 0675D] exigit ratio propter vos, et transgressores canonicae correctionis debere freno constringi. Illius insuper spirituali jaculo perdat animam, cujus temporali gladio Malchus amisit auriculam. Qui autem observator exstiterit, ditetur dono apostolicae benedictionis, etc., bene valete.

Datum X Kal. Julii per manum Federici diaconi, et bibliothecarii, ac cancellarii sanctae apostolicae sedis, vice domini Heremanni Coloniensis archiepiscopi et archicancellarii, anno D. Leonis IX papae III, indictione IV.

LIX. S. Leo IX Ecclesiae Salernitanae jura metropolitana, petente Joanne archiepiscopo, confirmat (Anno 1051.) [Baron. ad an. 1051, tom. XI, 195.]

[Col. 0676A]

LEO episcopus, servus servorum Dei, sanctae venerabili Salernitanae Ecclesiae, quae est beatae et semper virginis Dei genitricis Mariae, ubi etiam gloriosum Matthaei apostoli et evangelistae corpus cum beato martyre Fortunato requiescit, et per cum confratri nostro JOANNI ejusdem Ecclesiae archiepiscopo, in perpetuum.

Officium sacerdotale assumere, si interiori vigilantia perpendamus, oneris est magis quam honoris; quippe cui propria curare non sufficiat, nisi et salubriter [Col. 0676B] gesserit aliena. Nam ad hoc pastoralis regiminis curam aggreditur ut aliorum in se sollicitudinem pia provisione suscipiat, ut in eorum se custodia vigilanter disponat, ne nostra forte desidia invidus hostis rabida, quod absit, quemquam fauced glutiat, et eorum ad nostram non immerito applicetur poenam perditio, qui commissos sollicita custodire cautela negligimus. Exhibeamus ergo quod dicimus, et quibus divini dispensatione consilii praeesse nos contigit, prodesse quantum possumus festinemus, ut, dum creditor rationem nobiscum positurus advenerit, lucrum nos fecisse reperiat, et sua, sicut promisit, remuneratione laetificet. Et quoniam ad praesens ecclesiam istam nullis bonis nostris honorare, ditare, vel, ut oportet, adaugere possumus, sua sibi confirmare [Col. 0676C] et indiscissa vel imminuta pia devotione censemus conservare. Unde fratris Joannis archiepiscopi petitioni libentissime annuentes, hoc apostolatus nostri privilegium fieri decrevimus, statuentes apostolica censura ut quaecunque imperatores, reges, principes, aut qui nunc clare principatur Guatmarius, ad hanc domum Domini contulit bona, vel omnia a quibuscunque Christi fidelibus concessa, vel in perpetuum sunt concedenda, rata semper et inviolata permaneant.

Confirmamus etiam tibi ipsum ex integro archiepiscopatum Salernitanum cum sibi adjacentibus parochiis suis. Et insuper licentiam et potestatem damus ordinandi et consecrandi in his subjectis nobis locis, hoc est, Pestanensem episcopatum cum parochiis, [Col. 0676D] et adjacentiis suis, et Nolanum, et Consanum cum parochiis et adjacentiis suis, necnon Maluivanum, et Cusentinum, simulque episcopatum Bisunianensem, atque episcopatum Acerentinum cum omnibus parochiis et adjacentiis eorum. Nec non liceat tibi ordinare episcopos super congruentia loca, secundum regulam sanctorum Patrum, in ipsa integritate Salernitani archiepiscopatus. Et non habeant potestatem successores nostri in cunctis praedictis episcopatibus, quos vobis apostolica auctoritate concessimus, deinceps in perpetuum episcopos consecrare, quemadmodum vobis concessum est.

Si quis autem contra hujus nostrae praeceptionis privilegium agere praesumpserit, aut praesumentibus [Col. 0677A] consenserit, aut fautor exstiterit, et non potius observare illud integrum studuerit, sed nostram apostolicam hanc praeceptionis interdictionem transgredi praesumpserit, sciat se auctoritate beati Petri apostolorum principis coelorum regni clavigeri, nostroque anathematis vinculo et innodatum, et a regno Dei alienatum, atque cum diabolo et ejus atrocissimis pompis, transgressorem sanctorum Patrum canonica traditione deputatum. Quoniam scriptum est: Terminos patrum nostrorum nulla auctoritate illicitae temeritatis transgredi praesumi (Prov. XXII) . Et quia opportunitatis exigit ratio protervos ac transgressores ex canonicae correctionis freno debere constringi; illius insuper speciali [spirituali] jaculo perdat animam, cujus temporali gladio Malchus amisit auriculam. [Col. 0677B] Qui vero hujus nostri privilegii constitutionem et confirmationem observaverit a Domino Deo benedicatur, et aeterni regni, beato interveniente Matthaeo evangelista, particeps effici mereatur.

Datum XI Kalendas Augusti, per manus Friderici diaconi sanctae apostolicae sedis bibliothecarii et cancellarii, et domini Herimanni Colomensis archiepiscopi et archicancellarii, anno domini Leonis IX papae tertio, indictione quarta.

LX. S. Leo IX monasterii S. Mariae in Gorgona insula siti privilegia confirmat et auget. (Anno 1051.) [Ughelli, Italia Sacra, III, 358.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae [Col. 0677C] sanctae Dei genitricis ac virginis Mariae in insula Gorgona, ubi etiam corpus beati Gorgonii requiescit, et per eam tibi Bono abbati, tuisque successoribus in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini recte petentium adimplere desiderium, et justis supplicationibus impertiri suffragium. Quia postulasti a nobis, fili charissime, quatenus concederemus, et confirmaremus, seu corroboraremus tibi tuisque successoribus, per nostri privilegii paginam, monasterium in honorem S. Mariae Matris Domini dedicatum, et in insula Gorgona positum: quae insula, sicut in S. Petri privilegiis legitur, sub jure et ditione S. matris nostrae Romanae consistit Ecclesiae. Igitur, inclinati precibus tuis, concedimus et confirmamus, [Col. 0677D] seu corroboramus tibi tuisque in perpetuum successoribus per hujus nostri privilegii paginam ipsum monasterium cum praedicta insula, ut semper sint monachorum habitacula, ne fiat spelunca latronis, quae prius fuit domus orationis. Abbas siquidem in eodem coenobio nunquam ordinetur pro pretio, sed qui secundum regulam S. Benedicti cum fratrum consilio invenitur melior in ipso monasterio; et quaecunque a viris religiosis et Deum timentibus in usum et sumptum monachorum inibi Deo servientium concessa vel in perpetuum concedenda sunt, sive ex hac parte maris, sive ex alia, per hanc nostram praeceptionem, confirmationem confirmamus et corroboramus tibi tuisque successoribus [Col. 0678A] in perpetuum, statuentes apostolica censura ut nullus imperator, nullus rex, nullus dux, nullus marchio, nullus comes, nullus vicecomes, nullus castaldio, et praeterea nullus episcopus, vel cujuslibet ordinis seu dignitatis magna parvaque persona, contra hanc nostrae praeceptionis, concessionis et corroborationis paginam audeat pertentare. Qui vero hujus nostri privilegii violator exstiterit, anathematis et excommunicationis vinculo sit alligatus, et cum Juda proditore Christi, nisi resipuerit, sit aeternae damnationi traditus. Et qui observator fuerit, ab omnipotente Deo benedicatur et spiritualibus gaudiis repleatur. Statuimus etiam ut a Romano pontifice abbas hujus monasterii accipiat consecrationis benedictionem.

[Col. 0678B] Datum XVII Kalend. Novembris per manus Federici diaconi, sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarii et cancellarii, vice domini Herimanni archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi, anno d. Leonis IX PP. III, indict. IV.

LXI. S. Leo IX monasterii Sublacensis possessiones confirmat. (Anno 1051.) [Muratori, Antiq. Ital. IV, 1062]

. . . Unde tibi, sancte ac venerande Pater, tua tibi confirmamus omni diligentia, omni devotione . . . ac salutem in tuorum pia et devota observatione digna soror tua virgo Scholastica [Col. 0678C] tecum haec omnia habeat et in perpetuum possideat.

Fraterna charitate, speciali reverentia ergo quaecunque vobis a Christi fidelibus concessa sunt, vel possidentur vel in posterum possidebuntur sub obtentu summi Judicis et auctoritate sancti Petri apostolorum principis, per privilegium sanctae Romanae sedis confirmamus et roboramus vobis. In primis specum tenebrosum, corporis tui per aliquod tempus pro Christo vile reclinatorium, tibi actu et nomine regularis . . . Pater magne discretionis, sancte Benedicte, sicuti specialiter tibi solitario solitarium elegisti, ita etiam a te solo specialiter disponimus possideri. Ita omnia volumus a te, et a tua sorore fraterna communione [Col. 0678D] teneri, etc.

Datum secundo Kalendas Novembris per manus Frederici diaconi, et sanctae Romanae Ecclesiae et apostolicae sedis cancellarii, vice domini Herimanni archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi.

LXII. S. Leonis IX bulla confirmatoria privilegiorum ac jurium Farfensis coenobii. [Muratori, Rer. Ital. Script., II, II, 583.] (Anno 1051.)

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae venerabili sanctae virginis matris beatae M riae, quae ponitur in Pharpha, et pro ea BERARDO abbati, et juste intrantibus suis successoribus in perpetuum.

[Col. 0679A] Initium sapientiae timor Domini: cujus timore ac debita reverentia commoniti, pro glorioso Filio et casto, gloriosae Matri simul et castae honorem libenter exhibemus pia devotione, et suis servitoribus necessarium ac regulare cupimus suffragium, ut dum nostro adjutorio bene deserviunt, participes praemii, corporis et animae suscipiamus commodum. Inter haec siquidem pure ad serviendum Deo viventi, nostrae voluntatis beneficio volumus, imo et quam maxime desideramus, ut sicut inter caeteros nominis fama, ita et necessariis rebus gloriosius exaltetur per nostram humilitatem sancta Pharphensis ecclesia. Argentum enim et aurum non est nobis: quod autem habemus, libenter ei, qui nobis hoc tribuit gratis, Domino nostro et angelorum, ac nostrae [Col. 0679B] Dominae reddimus: scilicet cor humile, bonam voluntatem, et devotam, ut oportet, servitutem secundum nostrae fragilitatis possibilitatem. Solebant semper ecclesiis bona sua confirmari, imo et confirmantur adhuc per apostolica summae sedis privilegia, quae Deo largiente non refutabit ex nostra parte humiliter suscipere specialis spirituum et hominum regina, mater humilitatis, Domina nostra, pia, et mitis, ac bona Maria. Suscipe ergo, sancta Virgo, sancta Parens, cum Filio tuo bona tua, non a nobis data, sed nostro tibi firmata privilegio. Tene quae tenes; cum benedictione Filii tui posside quae possides. Benedicta quidem es inter omnes mulieres: tua tibi nullus auferat; in bonis tuis te offendere nulli unquam liceat; et vice sua tibi, Berarde in [Col. 0679C] Christo fili dilecte, fideli monasterii hujus abbati, hoc sacrae paginae scriptum concedimus ad observandum, ut simul et scriptum ecclesiae reserves, nec non et omne bonum tibi commissum. Sancta itaque apostolica auctoritate omnia quae supradicta habet in eodem loco ecclesia, confirmamus et corroboramus, sicut modo possidet, et ab initio infra possedit, et extra; videlicet, quidquid habere videtur in territorio Sabinensi, id est ecclesiam Sancti Benedicti, et curtem Sancti Gethulii, et castellum de Tribuco, et Podium filiorum Palumbae, et alveum Pharphae totum: et haec omnia cum omnibus pertinentiis suis in integrum. Ecclesiam Sancti Angeli in Tancia cum gualdo et omnibus pertinentiis; castellum de Bucciniano, et Roccam in integrum cum [Col. 0679D] Massa a papa Benedicto ipsi monasterio concessa; Castrum Pharae. Haec iterum omnia simul cum omnibus suis pertinentiis et subjacentiis. Terram de Ortella; in civitate Ortana ecclesiam Sancti Theodori in integrum. In Viterbio ecclesiam Sanctae Mariae in integrum. In Tuscano cellam Sanctae Mariae juxta flumen Minionem cum gualdo, et cum ipso Monte Gosberti, seu et Ripa Aduella, et Marino portu. In comitatu Narniensi monasterium Sancti Angeli, et ecclesiam Sancti Antimi in integrum. In comitatu Perusino cellam Sanctae Mariae in Diruta, et Sancti Apollinaris, et Sancti Blaxii, et Sancti Muntani cum ecclesiis, castellis, villis, et omnibus pertinentiis, et adjacentiis suis. Et juxta Tiburtinam [Col. 0680A] civitatem ecclesiam Sancti Adriani in integrum. In Collina ecclesiam Sancti Andreae cum omnibus suis pertinentiis. In urbe Roma ecclesiam Sanctae Mariae, et Sancti Salvatoris cum criptis, et muris, et Campum Agonis in integrum. In comitatu Asisino cellam Sancti Benedicti in integrum. In comitatu Firmano cellam Sanctae Mariae in Clenti, et monasterium puellarum quod dicitur Sancti Salvatoris, et ecclesiam Sancti Benedicti in Ripa, et cellam Sanctae Victoriae cum omnibus earum pertinentiis et adjacentiis. In comitatu Asculano cellas: unam Sancti Salvatoris juxta flumen Asum; alteram Sanctae Mariae in Ophida in integrum. In comitatu Teatino cellam Sancti Stephani in integrum. In comitatu Senogalliensi curtem de Luzano. In comitatu de Camerino [Col. 0680B] curtem de Sala bona. In comitatu Auximano curtem de Monte Paulisco in integrum. Hanc ergo majorem et principalem Sanctae Dei genitricis ac Virginis Mariae ecclesiam in Pharpha, cum omnibus supradictis, et aliis etiam cellis suis majoribus, et earum ecclesiis suis minoribus, cum castellis, vicis, et oppidis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, et vincis, silvis, aquis, aquarumque decursibus, piscariis et piscationibus, portibus maris et littoribus, et universis, quantiscunque qualibuscunque pertinentiis, et cum omnibus quae a Romana sede obtinet per apostolica privilegia, vel ab imperatoribus, et regibus per praecepta, immotam, et quietam ab omnibus esse sancimus. Et quodcunque sibi a quibuscunque fidelibus Christi concessum est, vel in [Col. 0680C] posterum conceditur, si divinae pietatis respectum desiderat, nullus invadat, nullus minuat, vel subtrahat. Si quis enim piam Matrem Domini scienter offenderit, bonam voluntatem Filii ejus unigeniti, imo et primogeniti Salvatoris nostri habere omnino non poterit. Decimas et oblationes mortuorum quiete ista teneat ecclesia. Nec ordinatio monachorum, vel presbyterorum hujus monasterii, vel cellarum ejus, a quovis ibi fiat episcopo, nisi quem abbas invitaverit, aut, si non adest, suo praecepto ejus congregatio, scilicet quia ita habetur in privilegio bonae memoriae Pauli papae, ut synodum nullus hic celebret episcopus, nec alio venire constringat presbyteros ipsius abbatiae, quoniam quod ab ipso hic locus [Col. 0680D] per privilegium obtinuit, nos infringere nolumus. Et consecrationes ecclesiarum a quovis quaerat abbas religioso episcopo; habeat simul et chrisma. Ad idoneum abbatem eligendum, secundum Sancti Benedicti regulam, sit communis consensus, et impleatur petitio fratrum. Scriptum est autem in canonibus: Invasores ecclesiarum sine dilatione excommunicentur. Cujus rei gratia necesse et ut omnis invasio in universa cesset Ecclesia, maxime in locis quae sibi dicata tenet beata Maria, cui qui aufert sua, timeat incurrere anathema. Magna enim excommunicatio, Filii matris Virginis est indignatio. Exaltata super choros angelorum Maria, exaltet conservantem bona sua. Pro Dominae suae reverentia princeps apostolorum Petrus ditet illum semper [Col. 0681A] benedictione apostolica, annuente hoc Virginis Patris, ac Virginis matris Dei omnipotentis gratia. Bene valete.

Datum III Idus Decembris per manus Frederici diaconi sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarii vice domni Herimanni archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi, anno domni Leonis IX papae III, indictione V.

LXIII. Bulla S. Leonis IX qua Stephano Aniciensi episcopo ejusque successoribus usum pallii concedit, ea lege ut a pontifice Romano ordinentur. (Anno 1051.) [ Gall. Christ. a. II, 227.]

LEO, servus servorum Dei, STEPHANO, sanctae Aniciensis [Col. 0681B] Ecclesiae venerabili episcopo, perpetuam in Domino salutem.

Si pastores ovium solent gelu pro gregis sui custodia die ac nocte ferre, etc. Pallium autem fraternitati tuae concedimus ad missarum solemnia celebranda, pro beatae ac gloriosae semperque virginis Dei genitricis Mariae digna reverentia, cujus in hac ecclesia Aniciensi, quae et Vallavensis, seu Podium Sanctae Mariae dicitur, specialius ac praecordialius prae caeteris ecclesiis sibi dicatis colitur, amatur, veneratur memoria a cunctis qui circumquaque universa morantur in Gallia. Haec sancta, pia, et praeclara virginis Mariae dignitas ab omnibus usitata a nobis arctius et beatius honore summo et gloria multiplici est exaltanda, ut ejus intercessionem [Col. 0681C] propitiam habeamus, ad ipsius Unigenitum multae misericordiae veracem et benignum, etc., quia nec potiorem meritis inveniemus ad placandam iram Judicis quam illam quae meruit ejusdem mater esse et Redemptoris et Judicis; in cujus Nativitate humillima, et Epiphania, in ipsius Domini memoriali Coena, in cujus Resurrectione sanctissima et Ascensione gloriosa, et in Pentecostes solemnitate pretiosa, tibi frater, palleo uti concedimus, et in Natalibus apostolorum Petri et Pauli, simul et Andreae apostoli, et in omnibus solemnitatibus piae interventricis, mitis dominae nostrae ac tuae, beatae Mariae, et in dedicatione ecclesiae tuae; ea siquidem conditione ut, sicut ecclesiae tuae, privilegiis in suo statu permanentibus, [Col. 0681D] ordinatio episcoporum hujus sedis ad Romanum spectet pontificem, ita etiam ad hunc locum ordinandus per nos episcopus, per nostram scilicet cleri etiam et populi hujus civitatis intres electionem, etc.

LXIV. S. Leo IX monasterii S. Petri Perusini possessiones privilegiaque confirmat. (Anno 1052.) [Margarini, Bullar. Casin., II, 84.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae beati Petri apostoli sitae extra, imo et juxta civitatem Perusiam, in loco qui dicitur Caprarius, et per eam BONIZONI abbati suisque successoribus juste intrantibus in perpetuum.

[Col. 0682A] Cum universalis sancta mater Ecclesia per gloriosos terrae principes, Petrum, scilicet piscatorem hominum, ac Paulum doctorem gentium, prae caeteris cooperatoribus maxime sit coadunata, instructa, simul et dilatata, convenit ei confirmari et detineri omnia quae suae ditionis ac potestatis reperiuntur specialia.

1. Quare ad hujus supradicti monasterii honorem semper augendum, nunquam minuendum, concedimus hoc apostolicae defensionis privilegium ut teneat quod habet, scilicet cellas suas, et ecclesias, cortes suas ac plebes; fundos etiam et casales, plebem scilicet Sancti Constantii, et Sancti Rufini ac Sancti Martini, et ecclesiam Sanctae Mariae in Agellione, cum suis pertinentiis, cortem de Casale et cortem [Col. 0682B] Sancti Justini, et medietatem ecclesiae Sanctae Mariae juxta flumen Tiberis positae, cum sua pertinentia, cortem de Petroniano, ecclesiamque Sanctae Mariae in Petiniano, et ecclesiam Sancti Clementis atque medietatem ecclesiae Sancti Donati in Civitella; nec non et terram Ugonis nepotis Bernonis de Monte-Nigro. Insuper confirmamus eidem monasterio in perpetuum Massas in comitatu Perusino positas, unam, quae vocatur Pusulo, et alteram, quae nuncupatur Casalini, cum ecclesiis, casis, vineis, campis, hortis, montibus cultis et incultis omnibusque suis pertinentiis.

2. Licentiam quoque damus tibi de omnibus tuis clericis, tam in monasterio degentibus quamque etiam foris in possessionibus ejus manentibus, a [Col. 0682C] quocunque volueris idoneo et canonice locato episcopo eos ordinandi, et chrisma in tuis plebibus accipere, si tamen ab episcopo in cujus dioecesi praefatum monasterium situm est, nec ordinationes, nec chrisma potueris facile et gratis obtinere, aut impetrare, et de ecclesiis consecrandis eodem modo.

3. Et nullus episcopus ad idem monasterium pertinentem excommunicare aut damnare audeat, si in causa sua nostrum ac sanctae apostolicae sedis patrocinium et examen flagitat.

4. Romani autem pontificis donum abbatiae, et abbas ipse et consecratio abbatis sit in perpetuum.

[Col. 0682D] 5. Et omni remota excusatione, nisi canonica, ad synodum, quandocunque a summo pontifice vocatus fuerit, veniat.

6. Porro oblationes eidem monasterio collatae, tam pro vivis quam pro defunctis, a nullo episcoporum pervadantur, sed ex integro proficiant monasterii utilitatibus ac fratrum necessitatibus.

7. Decimae autem ejusdem monasterii, secundum canones, ad portam monasterii in susceptione hospitum et peregrinorum conferantur.

8. Insuper nemo ibidem mortuum sepeliri prohibeat.

9. Episcopus publicas missas et stationes ibidem facere nullo modo praetermittat, nisi statutis temporibus, scilicet secunda feria Paschae, et beatorum [Col. 0683A] apostolorum Petri et Pauli Natalitiis solemnibus. Sed nullas inde oblationes tollat invito abbate et fratribus.

10. Statuimus autem, si quando abbas ejusdem monasterii decesserit, ut nullus ab aliis personis ibi eligatur abbas, si potuerint ad hoc opus de congregatione idoneum fratrem eligere; sic videlicet communi ac regulari consilio absque pretio, a Romano pontifice consecrandum.

11. Jubemus etiam ut omnes nocivae ecclesiae vestri monasterii chartulae omnino vacuae et inanes consistant.

12. Praeterea apostolica nostra auctoritate constituimus et confirmamus ut nullus imperator, rex, episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, gostaldio, [Col. 0683B] aut alia quaelibet magna parvaque persona, te praedictum abbatem, tuosque successores canonice intrantes de jam dicto monasterio, vel de omnibus suis rebus, et proprietatibus mobilibus et immobilibus divertire, aut inquietare audeat; et qui praesumpserit sciat se auctoritate Domini nostri Jesu Christi, et beatorum apostolorum Petri et Pauli ac nostra maledictione anathematizari.

13. Qui vero hanc ecclesiam honoraverit, et nihil inde auferens, de suis pro redemptione animae aliqua ei contulerit, benedictionis gratiam a Domino Deo consequatur et per clavigerum principem coeli in januas regni coelestis introduci mereatur.

Data VII Idus Martii per manus Friderici diaconi et sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarii et [Col. 0683C] cancellarii, vice domini Herimanni archicancellarii, et Coloniensis episcopi, anno domini Leonis noni papae IV, indictione V.

LXV. Leonis papae bulla, qua monasterio Sanctae Mariae de Pomposia confirmat varia illius jura et bona. (Anno 1052.) [Muratori, Antiq. Ital., V, 337.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae gloriosae matris et virginis perpetuae, beatae Mariae, sitae in insula Pomposiae, et per eam dilecto in Domino Jesu Christo filio MAINARDO venerabili abbati, tuisque successoribus juste intrantibus in perpetuum.

[Col. 0683D] Regina coelorum, Dei Genitrix, super choros angelorum exaltata, ut a nobis pia exaltetur devotione, nostra, in quantum potest, providere debet solertia, scilicet in locis nomini suo dicatis, augendo beneficium, quo sui speciales, famuli commodius sibi possint exhibere servitium. Quapropter te, venerande fili, quem sibi videbimus fideliter. . . . . . in praefato monasterio ei famulantibus monachis volumus nostro adjutorio bene praeesse, ut tu ipse moraliter, sicut oportet, vivas, debitum dantes consilium, et bona, quae vel aliunde vel praecipue a sede Romana tua tenet ecclesia, vel acquireret in perpetuum, confirmantes tibi per hoc sanctae apostolicae auctoritatis privilegium. Igitur quia petitis a nobis quatenus ex nostra largitate nostroque [Col. 0684A] dono concederemus vestrae religiositati massacellam integram, quae vocatur Materaria, et massam quae vocatur Mauseuli, integram, et fundum integrum, qui vocatur Casale publico, et massam quae vocatur Nepoti, et massam quae vocatur Caputbovis, terram et vineam, sicuti modo vos habetis, et tenetis jure beati Petri apostoli necnon et ripam fluminis Alemonis ex utrisque partibus juxta massam quae vocatur Prata, extendente ipsa ripa a Bigaziolo usque ad campum Bedulli, et terram et vineam juxta muros civitatis Ravennae cum turre, quae vocatur Branca, in integrum a Pusterula Augusta usque ad Portam Taurensem. Et hortum unum in integrum in loco Pontis Calciati in. . . . . . Sancti Andreae a duobus lateribus jure ipsius Sancti, a [Col. 0684B] reliquis duobus via publica. Et lacum, qui vocatur Sanctus, cum omnibus rebus et pertinentiis suis, cum plebe et capellis ac titulis ipsius, vocabulis Sanctae Mariae, et Sancti Martini, Sancti Petri, Sanctique Venantii, cum piscaria quae vocatur, Tidini, et Fossa Archipresbyteri, et piscaria quae vocatur Falce, cum loco qui dicitur Monticello Laci sicco, cum ripis fluminis Padi et Gauri ex utrisque partibus usque in mare, et a loco Conchae Agathae ex una parte usque in mars, cum loco in integrum qui dicitur Masinzatica, inter affines de toto loco ac territorio massae, quae vocatur Lacus Sanctus, ab uno latere Fossa Molendini de Volta Latercli, descendente in aquiliolo, et a fluvio Tribba usque in Elliam, et per paludem usque [Col. 0684C] mediam Curbam, ultraque Curbam usque Padum, et ultra Padum usque ad Gazium episcopii Sanctae Comaclensis Ecclesiae, inde usque ad fluvium, qui vocatur Cesi; ab alio latere Curlo descendente in Concham Agatulae, et per ipsam in Gaurum; a tertio latere palude, quae pergit inter rivum Anzeli et Masenzaticum usque Monticellos, et Vedetosa currente in Padum; a quarto latere Vaculino et Arzere malo, et Calle de Vincareto pergentem in Laterculum.

Insuper concederemus vobis piscariam integram, quae vocatur Volana cum Rivo Badarino et Gavelona Majore ad ipsam piscariam pertinente, cum porticellis ex utrisque partibus, sicut olim intraverunt [Col. 0684D] in mare, eidem similiter pertinentibus. Cuncta praedicta loca cum omnibus suis integritatibus ac pertinentiis, quantum sanctae Romanae, cui Deo auctore praesidemus ac deservimus, pertinere videntur Ecclesiae, vobis ad tenendum emissa praeceptione concedere deberemus. Inclinati praecibus vestris cuncta praefata loca, vel quaecunque modo habetis ac tenetis cum omnibus suis integritatibus et pertinentiis, ut supra legitur, et insuper nostro dono ac benignitate, si aliquid amodo in futuro de pertinentiis sanctae Romanae Ecclesiae acquirere potueritis circa vos in toto Exarchatu Ravennae, licentiam nostram, nostrorumque successorum canonice intrantium, tibi tuisque successoribus, regularem vitam ducentibus, monachisque religiose [Col. 0685A] viventibus, perpetualiter concedimus habendum et tenendum. Ita sane, ut a te tuisque successoribus singulis quibusque annis, pensionis nomine, sanctae nostrae Ecclesiae Romanae tres argenti solidi, difficultate postposita, persolvantur actionariis. Praeterea amore ejusdem intemeratae Genitricis Dei, tuoque dilecte in Domino Fili, constituimus et ordinamus per illam auctoritatem, quam Christus Dominus noster beato Petro apostolorum principi, suaeque Ecclesiae rectoribus concessit, ut nunquam locus ipse, aut res ad ipsum pertinentes, alicui submittantur personae, nisi apostolicae tuitioni et regiae ditioni; nullusque mortalium praeter imperialis potestatis culmen in praefato monasterio, aut in curtibus, vel in castellis, sive in plebibus, aut cellis, [Col. 0685B] seu villis, vel omnibus rebus mobilibus et immobilibus ipsi pertinentibus, necnon in servis aut famulis utriusque sexus, sive etiam villicis super terram ejusdem monasterii residentibus, aliquam ordinationem, aut jurisdictionem, vel potestatem tenere, aut conversationem monachorum impedire, seu molestiam inferre praesumat, vel in aliquibus locis ipsius districtum seu placitum tenere, aut res monasterii invadere, vel quovis modo alienare, aut fodrum, vel paratas, seu aliquas publicas functiones exigere audeat. Ipsius quoque proprietates monasterii tam a potestate archiepiscoporum quam omnium mortalium, praeter regiae sublimitatis . . . . . irrevocabiliter subtrahimus, ac liberam esse censemus, salva inibi auctoritate apostolica, ac primae sedis [Col. 0685C] invocata, si necesse fuerit, audientia. In acquirendis autem bonis Sancti Petri haec servetur conditio, ut prius ex ipsa et qualitas et quantitas rerum nobis, aut nostris successoribus intimetur, et tunc licentia, praecepto, et consilio a Romana sede accepto, addita justa pensione a te suscipiatur. Hoc quidem modo proprietas terrarum et aquarum sancto Petro remanebit, et bono eorum usu vos amodo fruemini. Violatorem igitur huius sacri privilegii, nisi resipuerit, et ad condignam satisfactionem venerit, apostolicum anathema condemnet. Conservatorem vero dominae nostrae beatae Mariae intercessio gloriosa laetificet.

Datum XV Kalendas Aprilis, per manus Friderici [Col. 0685D] sanctae Romanae sedis bibliothecarii et cancellarii, vice domni Herimanni, archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi, anno domni Leonis papae quarto, indictione V.

LXVI. S. Leonis epistola ad omnes per Italiam episcopos.—Ne possessiones omnes suas quisquam donet monasterio, sed earum saltem medietatem Ecclesiae ad quam pertinet. (Anno 1052.) [Mansi, XIX, 670.]

LEO episcopus, omnibus episcopis in Christo per totam Italiam.

Relatum est auribus nostris esse quosdam per verse agentes, qui subvertere atque dividere conantur [Col. 0686A] ecclesiae unitatem: videlicet abbates et monachi, qui non studio charitatis, sed zelo rapacitatis invigilant, et docent atque seducere non cessant saeculares homines quos illaqueare possunt, ut res suas atque possessiones, sive in vita, sive in morte [ Forte redundat in, H.], in monasteriis illorum tradant; et ecclesiis quibus subjecti esse videntur, et a quibus baptismum, poenitentiam, eucharistiam, necnon pabulum vitae cum lacte acceperunt vel accipiunt, nihil de bonis suis relinquant. Hanc denique formam discordiae nos animadvertentes, omnibus modis inhibere volumus; et, ne amplius fiat, omnino prohibemus: considerantes non esse bonum ut illi qui olim fuerunt socii passionum (II Cor. I, 7) , secundum Apostolum, sint immunes a societate consolationum; [Col. 0686B] et quia dignus est operarius mercede sua. Ideoque praecipimus atque jubemus, ut quicunque amodo in monasterio se converti voluerint [ Forte, volueris, H.], sive in vita, sive in morte, omnium rerum et possessionum, quas pro salute animae suae disponi decreverit, medietatem ecclesiae, cui ipse pertinere dignoscitur, relinquat: et sic demum in monasterio, prout libitum sibi fuerit, eundi convertendique habeat licentiam. Quicunque autem hujus decreti contradictor exstiterit ac temerator, anathematis gladio subjaceat.

LXVII. Bulla S. Leonis IX pro monasterio Casae-Dei apud Arvernos. (Anno 1052.) [Baluz., Opp. B. Servati Lupi Ferrariensis, pag. 527.]

[Col. 0686C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae beatorum martyrum Vitalis et Agricolae, quae dicitur Casa-Dei, et per eam abbati nomine ROBERTO, ejusque successoribus illuc canonice intrantibus in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini omnibus in Christo pie vivere volentibus contra omnium adversantium ictus protectionis clypeos praebere, quatenus quisquis sejugo subjugat Christi, auxilio ac protectione summae sedis et apostolicae illud in tuitione etiam temporali recognoscat et sentiat quod sanctae Ecclesiae sponsus verus et unus jugum suscipientibus suum leniendo denuntiat dicens: Jugum meum suave est et onus meum leve (Matth. XI, 30) . Quapropter jam praedictae ecclesiae auctoritate [Col. 0686D] apostolica concedimus et impertimur privilegii gratiam, qua tueri queat se ab omnium se injuste impetentium calumnia, ut quidquid inibi a Rencone praesule collatum est, vel ab aliquibus Christi fidelibus jam collata vel conferenda erunt, in perpetuum sub tuitione apostolica sibi semper maneant inconvulsa, quatenus ibidem servientes, quiete et secure commanentes, tanto devotius Christi inhaereant discipulatui, quanto et a furiali mundi impetu, protecti hac apostolica pagina, fuerint alieni. Praecipientes igitur vice sancti Petri apostolorum principis, praecipimus, cujus, quamvis impares, vices tamen gerimus, ut nullus imperator, rex, sive dux, aut marchio, comes vel vicecomes, seu qualis quisque [Col. 0687A] ecclesiastica potestate aliqua praeditus, scilicet archiepiscopus, sive episcopus, seu quilibet vicedominus, audeat praefatam invadere ecclesiam, vel ejus diripere bona, quae nunc vel aliquo in tempore juste possidet vel est possessura. Quod sanctionis privilegium quisquis temerario ausu infregerit, anathematis vinculum, nisi resipuerit, in perpetuum sustineat. Conservator vero in aeternis gaudiis felicitatis lucra possideat.

Datum Ginon. VI Nonas Maii, per manus Friderici diaconi, S. R. E. bibliothecarii et cancellarii, vice domini Hermanni cancellarii Coloniensis archiepiscopi, anno Domini Leonis papae noni quarto, indictione V.

LXVIII. S. Leo IX privilegia metropolitanae ecclesiae Coloniensis confirmat, Hermanno archiepiscopo ejusque successoribus concedit titulum cancellarii S. R. E. et cardinalis S. Joannis ad Portam Latinam; in ecclesia vero Coloniensi creat septem presbyteros cardinales totidemque diaconos et subdiaconos. Ex Historia Coloniensi. (Anno 1052.) [Miraeus, Opp. diplom., II, 1181.]

[Col. 0687B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, HERMANNO S. Coloniensis Ecclesiae venerabili archiepiscopo suisque successoribus illuc canonice intrantibus, salutem in perpetuum.

Gratias agimus Deo et Domino nostro Jesu Christo, qui nullis nos praecedentibus meritis ad apostolicae dignitatis culmen fecit ascendere, et sollicitudinem omnium Ecclesiarum gerere earumque rectoribus [Col. 0687C] pietatis assensum praebere.

Quia postulasti a Romana sede confirmari privilegia quae ab antecessoribus nostris sunt tuae ecclesiae concessa, visum nobis fuit honestum et Ecclesiae necessarium petitioni tuae consentire.

Praesertim cum ecclesia haec sub nomine principis apostolorum beatissimi Petri sit consecrata, sicut mater sua, cui praesidemus divina clementia, ut quae matrem imitatur ex nomine filia, imitetur etiam aliquantisper in dignitate ecclesiae protegaturque sub alis defensionis suae.

Nos igitur tua, sicut et omnium Christi fidelium devotione incitati, nostra et apostolica auctoritate confirmamus tibi omnia, quemadmodum in privilegiis Patrum nostrorum, apostolicorum virorum, sunt [Col. 0687D] scripta, crucem videlicet et pallium suo tempore suoque loco ferendum, insigne quoque festivi equi quem Naccum vocant nostri Romani.

Confirmamus quoque tibi, per hanc praeceptionis nostrae paginam, sanctae et apostolicae sedis cancellaturam et ecclesiam sancti Joannis evangelistae ante Portam Latinam, ut te Petrus cancellarium habeat, Joannes hospitium praebeat.

Concedimus etiam atque perpetuo largimur ut majus altare ecclesiae tuae matris, Virginis honori dedicatum, et aliud ibidem, apostolorum principi, B. Petro, addictum, reverenter ministrando procurent septem idonei cardinales presbyteri, dalmaticis induti, quibus etiam cum totidem diaconibus [Col. 0688A] ac subdiaconibus ad hoc ministerium prudenter electis, ut sandalis utantur concedimus et constituimus.

Postea auctoritatem et honorem quem Ecclesia hactenus habuit, tam inter alios quam a suis, confirmamus clypeo apostolicae protectionis, ut si quando synodus infra tuam dioecesim, aut praesente hujus primae sedis archiepiscopo, aut legato ab ejus latere directo fuerit aggregata, priorem quidem locum post ipsum rector, ejus obtineat, in proferenda sacrorum canonum auctoritate prior existat, ita tamen ut sicut est prior in hac probabili dignitate, ita etiam polleat prior morum probitate, vitae honestate, ut cujus annuntiaverit verba ejus imitetur exempla.

Regiam consecrationem, infra limites suae dioecesis [Col. 0688B] faciendam, potestatis apostolicae munimine ei corroboramus; habendam electionem quoque archiepiscopi, secundum auctoritatem canonicam, filiis Ecclesiae sancimus per hanc praeceptionis nostrae paginam.

Bona autem, quae usque modo tenuit vel in aeternum cum justitia acquirere poterit, hoc apostolico munimine laudamus et corroboramus, videlicet monasteria, et ecclesias Coloniae positas, monasterium sancti Heriberti cum omnibus suis pertinentiis, ecclesiam S. Mariae, infra urbem, ecclesiam sancti Gereonis cum omnibus suis pertinentiis. Caetera vero sacra loca, et infra urbem et circa, confirmamus tibi auctoritate apostolica, monetas urbis, teloneum et omne jus civile, sub potestate archipraesulis.

[Col. 0688C] Abbatias autem per diversa loca, villas, vicos et castella, in omnibus suis pertinentiis, servis, ancillis, terris cultis et incultis, aquis, pratis, campis silvis, forestis.

Praeterea corroboramus ecclesiae praedia, quae ipse dedisti, videlicet monasterium Brauwellare et castrum, nomine Zonneburg, cum omnibus suis pertinentiis, ita sicut neminem coarchiepiscoporum tibi subjicimus, ita sub nullo primate te agi decrevimus; salva nobis in te, sicut in caeteris archiepiscopis, quae jure debentur apostolicae subjectionis auctoritate.

Statuentes apostolica censura ut nullus imperator, rex, dux, marchio, comes, vice-comes, et praeterea [Col. 0688D] nullus archiepiscopus, episcopus praepositus, vel aliqua magna parvaque persona, cujuslibet ordinis et dignitatis, contra hanc nostrae praeceptionis paginam et confirmationis audeat praesentare.

Si quis, quod non optamus, temerario ausu contra hujus apostolicae nostrae auctoritatis scriptum pie a nobis pervulgatum tentaverit, anathematis vinculis innodatus a regno Dei sit alienus, donec resipiscat. Qui vero pio intuitu cultor et observator exstiterit, benedictionis gratiam et coelestis regni gaudia a misericordissimo Domino nostro consequi mereatur.

Data Nonis Maii, per manus Friderici diaconi, S. Romanae Ecclesiae bibliothecarii atque cancellarii, vice domini Hermanni archicancellarii et Colon. archiepiscopi. [Col. 0689A] Anno Domini millesimo quinquagesimo secundo Leonis IX papae quarto, indictione quinta.

LXIX. Bulla S. Leonis IX pro coenobio Altorfiensi. anno 1052 [Gall. Christ. V, 473.]

LEO episcopus, servorum Dei servus, JUGITBERTO abbati Ecclesiae sancti Cyriaci, positae in Alsatiae, loco qui dicitur Altum coenobium, ejusque successoribus, et per eum monachis ibidem perpetuo famulaturis, perpetuam in Domino salutem.

Quoniam quidem apostolicae convenit censurae venerabilia loca propria protegere tuitione, quatenus Deo famulantes ab impetentium se injuste . . . . quieti et liberi semper valeant manere. Quapropter aequissimum [Col. 0689B] censuimus nostrae sanctionis pagina jam praedictam ecclesiam, a nostris progenitoribus constructam, perpetuo manere munitam monasticoque ordini inviolabiliter omni tempore esse dedicatam. Igitur ea auctoritate qua sancti Petri fungimur vice, confirmamus atque corroboramus ecclesiae praenominatae nostri apostolici privilegii potestate quaecunque a nostris parentibus ibidem concessa vel concedenda sunt, ut nemini liceat aliquid exinde minuere, vel quidquam auferre, sed omnia monachis Deo inibi servientibus integerrima semper maneant. Illud etiam confirmandum decrevimus ut, abbate ipsius loci aliquo vita decedente, monachi coenobii ejusdem abbatem, qui eis legaliter et juste juxta beatissimi Benedicti institutionem praesit, [Col. 0689C] potestatem habeant eligere, sane ut de suis, si condignum invenire potuerint, eligant, praecipimus; sin autem, quo meliorem potuerint reperire accipiant, et electum consecrandum episcopo deducant; quod si justae fratrum petitioni acquiescere episcopus renuerit, vel simoniale in eum agere aliquid tentaverit, potestatem auctoritate apostolica adeundi nostram habeant praesentiam.

Praeterea decernimus ut nullus unquam aliqua magna parvaque persona, cujuscunque conditionis, seu potestatis munimine roboratus, a praefata ecclesia seu monasterio aliqua exigere audeat, nisi quid sua sponte jam dicti loci abbas obtulerit. Igitur apostolica censura decernimus et irrevocabiliter confirmamus ut nullus imperator, aut rex, aut dux, sive [Col. 0689D] marchio, comes, seu vicecomes, nullusque advocatus, nullus archiepiscopus, seu episcopus, et praeterea nulla hominum persona utriusque sexus, aetatis, contra hanc nostrae apostolicae auctoritatis confirmationem atque constitutionem tentet venire; sed neque constitutus ibi abbas bona monasterii injuste audeat vendere vel distribuere. Quod quicunque fecerit, nostro apostolico anathemate usque ad satisfactionem dignam percussus existat. Qui vero se custodierit et observaverit ad confirmationem et constitutionem, nostra accumuletur benedictione et vitae aeternae particeps efficiatur.

Data Nonas Maii per manus Friderici diaconi, S. Romanae Ecclesiae bibliothecarii et cancellarii, vice [Col. 0690A] domini Hermanni archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi, anno domini Leonis noni papae quarto, indict. V, Domini vero 1052.

LXX. S. Leonis IX privilegium pro monasterio Casinensi. (Anno 1052.) [Gattula, Hist. Casin., 117.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, RICHERIO abbati monasterii beatissimi Christi confessoris Benedicti, quod est constructum in monte qui Casinus dicitur, in territorio Beneventano, cunctisque tuis successoribus juxta praedicti confessoris Benedicti statutum canonice illuc intrantibus in perpetuum

Quoniam quidem apostolicae convenit censurae [Col. 0690B] Deo famulantibus omnis protectionis justa et aequissima semper, et indeficua adhihere munimina, quatenus possessa absque ulla juste inquietudine possideant, et injuste sibi subtracta recuperare valeant. Proinde cum partes pertransiremus Campaniae, et apud S. Germanum sub praedicto monte positum commaneremus cum nostris confratribus quam pluribus videlicet archiepiscopis et episcopis, aliisque S. Petri, nostrisque fidelibus, tunc praefatus jam Richerius suprascripti monasterii benedicendi semper S. Benedicti abbatis cum suis confratribus, quorum unus vocatur Firmus, conquesti sunt Ecclesiam et coenobium jam dicti Benedicti sanctissimi privatum et nudatum ecclesia et monasterio S. Stephani juxta civitatem Terracinensem posito, quod [Col. 0690C] praedictus et Deo dignissimus vir Benedictus, vivente corpore, construxerat. Denique ejus vitae historiam a beatissimo papa Gregorio editam attulerunt in medium; ibique perquisitum inventum est ut qualiter isdem sanctus a quodam rogatus in ejus praedio monasterium construere, abbatem, praepositumque, qui illi esset secundus, in construendo delegavit coenobio, denuntians diem quo esset adfuturus, ut singula eis ostenderet, quo construerent loca, officinas commanendis monachis, et adveniendis, seu suscipiendis hospitibus necessaria. Cumque promissae diei nox perveniret in somnis, sanctissimus vir Domini, Benedictus, praefatis ambobus scilicet electo abbati ejusque praeposito apparuit, [Col. 0690D] eisque loca singula, ut promiserat, designavit. Quique quae sigillatim viderant retulerunt sibi vicissim collatione mutua, non tamen visioni illi fidem accommodantes corporalem praestolati sunt praesentiam. Quem dum exspectato minime vidissent die venisse, moesti sunt reversi, conquerentes adversus Dei famulum se illum exspectavisse, eumque minime juxta suam sponsionem advenisse. Quibus dum approbasset quod promiserat, pro certo se complevisse dum uniformiter alternatim singulis apparuisset, et eadem loca singulis utilitatibus commoda ut uni et alteri ostendisset; praecepit itaque, ut sicut ex visione didicerant, ea perficerent: quod et factum est. Igitur haec omnia cum confratribus nostris diligentissime respicientes veraque [Col. 0691A] esse cognoscentes, dignissimum arbitrati sumus, et censuimus praefatam S. Stephani ecclesiam monasticae religioni a principio sui dedicatam, sicut jam dictum est, juxta Terracinam positam praenominato, et prae electo SS. Confessoris Benedicti coenobio reddere et apostolica auctoritate confirmare. Quatenus quae ejus fundata est magisterio illius semper regatur atque muniatur imperio. Itaque tibi Richerio abbati, cunctisque tuis successoribus juste in monasterium in monte Casino positum a Benedicto beatissimo Patre constructum intrantibus, atque praefatis, et saepe nominati Benedicti monasterio et ecclesiae praedictam sancti Stephani ecclesiam et monasterium cum omnibus suis pertinentiis reddimus, concedimus, et corroboramus. Constituentes [Col. 0691B] igitur summa et apostolica censura constituimus, ut nulli cuiquam aliquo in tempore liceat praedictam invadere, vel subripere ecclesiam, aut in aliquo juste sibi ex competentibus eam laedere, vel minuere, vel direpta injuste ei contendere, seu a monasterio sancti et beatissimi Benedicti monte Casino positum avellere, sive alienare, aut quidquid illi juste jam concessa quamvis videantur ab aliis nunc possessa, vel quae tibi sunt adhuc concedenda, contra aequitatis justitiam subripere, invadere, seu divertire, vel aliquo modo contendere. Non imperator, aut rex, non, inquam, dux, vel marchio, comes aut vicecomes, non archiepiscopus, seu episcopus, aut aliquis cujusquam ordinis, sive potestatis munimine fultus, cujuscunque conditionis, vel sexus [Col. 0691C] persona, contra hoc nostrae sanctionis privilegium adire audeat. Quicunque igitur contra hoc justissimae moderationis decretum, atque privilegium, quod auctoritate apostolica, annuente Deo omnipotente, monasterio Deo dignissimi Benedicti, cunctisque illuc juste praeordinatis abbatibus fecimus, confirmavimus, atque corroboravimus contraierit et rebellis exstiterit, nisi resipuerit, perpetuo confessus anathemate ultrices aeternaliter poenas sustineat. Conservator vero beatissimi Benedicti monachorum Patris, et ducis egregii precibus, et meritis auditus, ab omni reatu absolutus, benedictionis gratiam, et vitam adipisci mereatur aeternam.

Data per manus Frederici diaconi, S. Romanae [Col. 0691D] Ecclesiae cancellarii et bibliothecarii, vice domni Herimanni, archicancellarii atque Coloniae archiepiscopi, tertio decimo Kalendas Junii, domni Leonis noni papae anno quarto, indictione quinta.

LXXI. S. Leo IX Joanni episcopo et omnibus Terracinae positis ecclesiam et monasterium S. Stephani monasterio Casinensi a sese restituta nuntiat. (Anno 1052.) [Gattula, Hist. Cassin. 118.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, JOANNI episcopo et omnibus Terracinae positis vel in ejus confinibus S. Petri, nostrisque fidelibus, salutem cum benedictione apostolica.

Noverit dilectio vestra ecclesiam et monasterium [Col. 0692A] S. Stephani juxta Terracmam posita nos reddidisse, et confirmasse monasterio S. Benedicti, monte Casino positum cum omnibus suis pertinentiis, quae sibi juste debentur. Proinde praecipimus auctoritate apostolica ut nullus privilegium quod eidem monasterio fecimus et corroboravimus audeat infringere, qui anathematis poenam non vult incurrere; sed quicunque injuste aliquid detinet ex ea juste restituat, ut benedictionem habeat et meam bonam voluntatem non perdat.

LXXII. S. Leo IX monasterii S. Sophiae Beneventani possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1052.) [Mansi, Concil., XIX, 687.]

[Col. 0692B] LEO episcopus, servus servorum Dei, SICENOLPHO, dilecto nostro in Christo filio et abbati venerabilis coenobii almae et coaeternae Domino Patri Sophiae intra Beneventum, in loco nuncupato Urbe-Vetere, constructi, et post te in eodem coenobio tuis successoribus canonice promovendis in perpetuum.

Ad hoc in sacerdotali culmine constituti sumus ut evellamus, necnon et destruamus, et aedificemus juxta ac plantemus in nomine ejus. Debito officii nostri exigente, optimum duximus diebus nostris, prout superna gratia concesserit, obvia quaeque nobis illicita falce ecclesiasticae disciplinae demetere, et licitis copiam fructificandi passim suppeditare. Quamobrem post nimiam calamitatem Beneventanorum, [Col. 0692C] quam pertulerunt juste ob injuriam et superbiam Romanorum pontificum et dominorum imperatorum, postque eorum miserabilem et luctuosam satisfactionem, tibi jam dicto Sicenolpho, quem loco illius dejecti ac scelerati Gregorii, abbatis immerito dicti, nec jam dicendi, ordinavimus, juxta petitionis tuae tenorem, confirmamus ex integro praefatam abbatiam S. Sophiae, cum ecclesiis, cortibus, villis, casalibus, vineis, terris, servis ac ancillis, omnibusque mobilibus vel immobilibus ad se juste pertinentibus, tam ea quae hactenus acquirere potuit quam quae deinceps liberalitate, collatione sive concessione quorumlibet religiosorum hominum poterit adipisci, atque prorsus, quaecunque concessa [Col. 0692D] sunt illi, corroborata piorum imperatorum vel principum praeceptis aut chirographis. Praeterea auctoritate apostolicae sedis Romanae concedimus ac confirmamus tibi tuisque successoribus in perpetuum omnes in integrum oblationes vivorum ac defunctorum, quae amodo et deinceps ipsi monasterio vel ecclesiis illi subjectis a quibuscunque personis datae fuerint; liceat quoque ipsis monachis ex eadem congregatione eligere abbatem sibi, si inibi idoneum ad hoc officium invenerint: sin alias, undecunque possunt, dignum rectorem sibi eligant; et perpetuo maneat jam saepe fatum coenobium sub tutela seu jure sanctae Romanae Ecclesiae liberum et immune ab omni subjectione ac jugo Casinensis monasterii: ita ut nec vox calumniatorum super hoc recipiatur [Col. 0693A] aliqua, sed penitus habeatur frivola et irrita, sitque rata controversiae illius manifeste ac publice facta definitio a religiosis principibus Jandolpho, ac Pandolpho, magnatibus ac ducibus eorum, quando prius Malepotus, deinde Joannes Casinenses abbates, adversus Ursum ac Gregorium abbatiae S. Sophiae rectores, super haec litem suscepere. Obtineat ergo et possideat semper libertatem antecessorum nostrorum privilegiis et imperatorum praeceptis hactenus sibi concessam et confirmatam, ita ut nullus deinceps imperatorum, regum, ducum vel principum, aut marchionum, nec ulla cujuscunque dignitatis persona contra hanc nostram auctoritatem aut conditionem privilegiorum venire audeat, aut de bonis ejusdem abbatiae per nos aut quoscunque [Col. 0693B] concessis, usurpare, minuere aut alienare quidquam quocunque modo aut ingenio praesumat, ne sub judicio districti anathematis decidat. Porro quia ab aliquibus episcopis solent coenobia gravamina sustinere, nos vero alicui praejudicium nec volumus nec debemus facere; hoc tandem concedimus tibi hac nostra auctoritate, ut si ab episcopo in cujus dioecesi consistis, nequiveris ecclesiasticas ordinationes gratis et canonice acquirere, licentiam habeas a quocunque tibi tuisque acquirendi eas juste. Hujus nostri privilegii statuta infringere et cassare nullus aliquando quacunque arte praesumat, ne damnationem ab initio a sanctis Patribus promulgatam pro sacrilegis incurrat. Nam quisquis haec pio Divinitatis respectu reverenter observaverit, confidimus [Col. 0693C] quia a sancta Trinitate benedictionem habebit, et sortem nanciscetur cum eis qui praecepta Dominica servaverunt, et ad coelestes thesauros terrena patrimonia transtulerunt.

Data XII Kal. Junii per manus Frederici diaconi, S. R. E. bibliothecarii, necnon et cancellarii vice domini Hermanni archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi, anno domini Leonis papae quarto, indict. V.

LXXIII. S. Leo IX Ecclesiae Asculanae possessiones et privilegia, petente Bernardo episcopo, confirmat. (Anno 1052.) [Ughelli, Italia sacra, I, 449.]

[Col. 0693D] LEO episcopus, servus servorum Dei, BERARDO secundo episcopo Ecclesiae et episcopatus S. Dei genitricis virginis Mariae et beatissimi Christi martyris Emigdii, positae in comitatu Esculano intra civitatem, cunctisque suis successoribus canonice illuc intrantibus in perpetuum.

Quia divina largitate gratiae B. Petro, apostolorum principi, regere, dispensare, et ab omni pravorum infestatione defensare, omnis commissa est Ecclesia, ut cujus pascitur doctrina, et ejus muniatur et tutela, convenit nos, qui ejus vice apostolatus fungimur culmine, singulis Ecclesiae justae protectionis manus porrigere, quatenus, quod illis ad tutaminis proficit fulcimentum, nos expediat a debito quod debemus omnibus. Proinde rogatu D. supra nominati [Col. 0694A] Bernardi, episcopi S. Ecclesiae Esculanae, apostolicae auctoritatis munimen concedentes, et per eam praefato episcopo, cunctisque ejus successoribus canonice inibi inthronizatis, quae ad honorem Dei genitricis semperque virginis Mariae est dedicata, nec in inferioris liberalitatis praescriptum, sed obstaculum et totius protectionis clypeum privilegii munimen conferimus, ut ecclesia quae nomini summi omnipotentis Regis martyrum est dedicata, sit etiam summi militis ejus filii scripto protecta gladioque defensa. Ideoque apostolica auctoritate providentes singula, quidquid juste eidem deferretur ecclesiae, confirmamus et corroboramus tibi, ut nemo exinde eum audeat devestire, vel molestare, seu aliquam inquietudinem illi inferre: id est civitatem Esculanam [Col. 0694B] ex integro cum ipsa sua portione de monasterio Sancti Angeli, quod in ipsa civitate est constructum, et monasterium Sanctae Mariae, in sancto monte positum, cum omnibus juste sibi pertinentibus, vel quae inantea aliquorum justa datione legaliter pertinere poterunt. Castellum, quod dicitur Trione cum monasterio Sancti Laurentii cum omnibus pertinentiis suis, curtem de Massa cum ipso Pojo de valle lucida, curtem de Monte, curtem de Pazano, sicut in chartula Maynardi filii Sigolphi habetur et legitur. Castra quae dicuntur Sculcula, Matrice, Spinetula; curtem de Ilica, curtem de Cariano, curtem de Core, curtem de Belenterio, curtem de Flaminiano, curtem de Api, curtem de Tarracina, curtem de Bapino, curtem de Vuasto [Col. 0694C] Promarese, curtem de Saxa, curtem de Salli, curtem de Patareo, curtem de Villa magna, et omnia quae praedicto episcopatui, tam in supradictorum castrorum quam curtem de Montariolo intus civitatem Spoletanam, curtem de Paterno in loco qui Ponte dicitur, curtem de Primocasu, Gualdum de Languine, in Nursiamcasam, et curtem infra locum, ubi olim fuit civitas: curtem de Sala in eadem Nursia, Gualdum de Fesso, curtem Savelli, in comitatu item Esculano, in loco qui Aqua dicitur, castellum de Luco, et turrim de Fotiano, et Pojum de Quintodecimo, curtem Mazzanam cum salinis suis, castellum de Murro, castrum Fundanianum, montem Purum cum forestis et silvis, cum Pojo quod Clamatorium [Col. 0694D] dicitur, Plage cum castro Lusiano, Villamagna cum Pojo, et castello, Cicilianum, Montem Calvum, Bajuanum, castrum de Gualdo, curtem Agelli, castrum Ligunianum, curtem Pupillianam, curtem S. Stephani, curtem de Paterno, et castrum de Spelunca cum ipsa curte de Valeriano, curtem de Bofiano, montem Andreae, Pojum Silvistum, quod est ante castellum Gusianum, nec non et castrum de Spinetulo cum curte sua, quae Francisca dicitur, curtem Fassianam, curtem Prostitulam, Pojum Valenterium, castellum de Ottavo, Pojum Gaminaldum, curtem Cervinariam, curtem Chrisianam, curtem de Vivario, curtem S. Felicis, Pojum de Pignole, curtem S. Martini, castrum de Corato cum Pojo Heliceti et Cisimulae, curtem Popillano, curtem [Col. 0695A] Lauretianam, curtem Maltinianam, castellum Castelli, in Frondaria, curtem Porilem, curtem Dianam, curtem de Quarto, Castellum de Post-montes, curtem Capitinulam, curtem Paternionis, cum Pojo Avignonis, castellum de Callonnata cum suis curtibus, curtem Ciniani cum suo castello, curtem de Casule, et castellum de Vina.

Haec omnia supranominata cum plebibus et ecclesiis singulis, earumque dotalibus, cum servis et ancillis, vi lulis, massaritiis, commendatiis et colonis singulis, cum alpibus et montibus, silvis, pratis, pascuis, vineis, olivetis, cultis et incultis, aquis, molendinis, piscariis, piscationibus, salinis, aquarumque decursibus, nec non et armentis, equorumque forestis, seu omnibus juste sibi pertinentibus, [Col. 0695B] in integrum confirmamus, atque apostolica auctoritate corroboramus. Decimas etiam, seu primitias, et cunctas oblationes fidelium vivorum et mortuorum eidem episcopatui juste et canonice pertinentes tibi, juxta canonicam institutionem SS. Patrum, concedimus. Nec non et illud statuendo decernimus, ne aliquis episcopus, alicujus auctoritate, vel potestate suffultus audeat absque licentia inibi juxta praefati episcopi, ordinationes seu constitutiones aliquas facere, vel judicia disponere, seu clericos, aut presbyteros synodo qualicunque distringere, vel fatigare. Statuentes igitur apostolica auctoritate, quae servanda est ab omnibus, et in omnibus statuimus, et sub anathemate constringimus, ut nullus imperator, sive rex, nullus dux, vel marchio, comes, [Col. 0695C] vicecomes, castaldus, vel quilibet publice pariter exactor, seu cujuslibet hominis persona, cujuscunque sit ordinis, vel dignitatis, seu religionis, hanc pragmaticam privilegii sanctionem audeat refragare, vel in quoquam confringere; quod qui tentaverit a B Petro, apostolorum principe, anathemate divino percussus intereat, quia Dei Genitricem, eique famulantes offendere non timuit, Deumque hoc inspicere pro nihilo duxit, conservator vero benedictione suffultus apostolica a Deo omnipotente vitam consequatur aeternam.

Data Kal. Julii per manus Friderici, diaconi S. R. E. bibliothecarii, et cancellarii vice D. Herimanni archicancellarii, et Coloniensis archiepiscopi anno D. Leonis IX, papae IV, indict. V, actum Beneventi, [Col. 0695D] in Dei nomine feliciter. Amen.

LXXIV. S. Leo IX Liuthbaldo, archiepiscopo Moguntino, pallii cuphiaeque usum et «super nattum equitandi» licentiam concedit. (Anno 1052.) [Gudenus, Cod. diplom. I, 17.]

LEO episcopus, servorum servus Dei, LUITHBALDO [Col. 0696A] archiepiscopo Moguntino, dilecto filio nostro et fratri spirituali.

Si pastores ovium solem geluque pro gregis sui custodia die ac nocte ferre contenti sunt, et ne qua ex eis aut errando pereat, aut ferinis laniata morsibus rapiatur, oculis semper vigilantibus circumspectant; quanto sudore, quantaque cura debemus esse pervigiles, nos qui pastores animarum dicimur. Attendamus, et susceptum officium exhibere erga custodiam Dominicarum ovium non cessemus, ne in die districti examinis pro desidia nostra ante summum Pastorem negligentiae reatus excruciet, unde modo honore, reverentia, inter caeteros sublimiores judicamur.

Pallium autem fraternitati tuae ex more, ad missarum [Col. 0696B] solemnia celebranda concedimus, quo tibi, non aliter, Ecclesiae tuae privilegiis in suo statu manentibus uti concedimus, quam decessores praedecessoresque tuos usos esse, incognitum non habes. Videlicet in die natalis Domini, in Epiphania, in coena Domini, in Sabbato sancto, in die resurrectionis Domini, in Ascensione Domini, in die sancto Pentecostes, in festivitatibus S. Mariae, natalitiis apostolorum, in festivitate S. Martini, et SS. Albani, Sergii et Bacchi, Aurei et Justinae; in ordinatione episcoporum et clericorum, in die natalis tui, in dedicatione ecclesiae.

Et quia in loco filii te diligimus, duos hos dies quos praedecessores tui non habuerunt, octavam [Col. 0696C] scilicet Domini, et festivitatem omnium sanctorum, tibi charitative concedimus. Insuper et cuphiam tibi permittimus, et super nattum equitare concedimus, et crucem ante te deferendi licentiam damus. Et si quid in ecclesia tua, vel suffraganorum tuorum acciderit, quod judicium apostolicum, vel apostolici legati praesentiam expetat, et tanta necessitas urget ut exspectare nulla ratione valeatis, nostra vice vos terminare apostolica auctoritate judicamus.

Quarum dignitatum honor, quia modesta actuum vivacitate servandus est, hortamur, ut ei cuncta morum tuorum ornamenta conveniant, quatenus auctore Deo recte utrobique possis esse conspicuus. Itaque vita tua filiis tuis sit regula in ipsa. Si qua [Col. 0696D] tortitudo illis injecta est, dirigant; in ea quid imitentur aspiciant, in ipsa se semper considerando proficiant: ut tuum, post Deum, videatur esse, bonum quod vixerint. Cor ergo neque prospera, qua temporaliter blandiuntur, extollant, neque adversa dejiciant, sed quidquid illud fuerit, virtute patientiae devincatur.

Nullum apud te locum odia, nullus favor indiscretus inveniat. Discretionem mali agnoscant. Insontem [Col. 0697A] apud te culpabilem suggestio mala non faciat. Nocentem gratia non excuset; remissum te delinquentibus non ostendas, ne quod ultus non fueris, perpetrari permittas.

Sit in te et boni pastoris dulcedo, sit etiam judicis severi discretio. Iram judicio refrena, et censura disciplinae sic utere, ut et culpas ferias, et a dilectione personarum quas corrigis non recedas. Misericordem te in omnibus operibus exhibe, et non sit personarum acceptio apud te. Nullius faciem contra justitiam accipias, nullum quaerentem justa despicias. Custodia in te aequitatis excellat, quatenus Deo miserante et annuente tulis possis existere qualem sacra lectio percipit, dicens: Oportet episcopum irreprehensibilem esse (I Tim. III, 2) . Sed his omnibus [Col. 0697B] salubriter uti poteris, si charitatem, quae est mater virtutum, habueris. Ecce, frater charissime, inter multa alia ista sunt sacerdotii, ista sunt pallii: quae si studiose servaveris, quod foris ostenderis accepisse, intus habes.

Sancta Trinitas fraternitatem vestram gratiae suae protectione confortet, atque ita in timoris sui via nos dirigat, ut post vitae hujus amaritudinem, pervenire mereamur ad aeternae felicitatis interminabile gaudium, quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit: omnibus Deum diligentibus evidentissime, certissime promissum.

Data per manus Friderici archidiaconi bibliothecarii et cancellarii S. Romanae Ecclesiae sedis apostolicae; vice domni Hermanni Coloniensis archiepiscopi [Col. 0697C] archicancellarii. Quinta decima Kal. Novembr.; anno Dominicae Incarnationis MLII. Indictione VI, anno domni Leonis IX papae quarto.

LXXV. S. Leo IX Hartwigi Bambergensis et Adalberonis Wirzeburgensis episcoporum lite, praesente Heinrico imperatore, Bambergae composita, ecclesiae Bambergensis possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1052.) [Pertz, Monum. Germ. Hist. Script. IV, 802.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, HARTWICO Babenbergensi episcopo sibique canonice in sede episcopatus successuris in perpetuum, aeternam in Domino salutem.

Cum, exigente cura pastorali totius sanctae Dei [Col. 0697D] Ecclesiae, nobis Dei providentia commissae, in partes Germaniae venissemus quae orientali Franciae adjacent, prece dilectissimi filii nostri Heinrici, secundi imperatoris et tertii regis, ac supra fati dilectissimi confratris nostri episcopi Hartwici, Babemberch venimus, et in die natalis beati Lucae evangelistae, inter missarum solemnia, cum verbum Dei haberemus ad populum, praesente nominato charissimo filio nostro Heinrico, et episcopis quamplurimis, astantibus etiam laicis et diversis potestatibus saeculi, relecta sunt praedecessorum nostrorum privilegia, quibus idem locus fundatus et corroboratus est auctoritate Romana sanctae sedis apostolicae. Relecta est ibi et conscriptio et confirmatio Heinrici Wirziburgensis episcopi, qua praedictam Babenbergensem [Col. 0698A] ecclesiam banno episcopali et episcopii termino, accepta placita commutatione, firmavit; quae sic acta est:

Dum Heinricus, in imperio primus, in regno secundus, divini ignis amore succensus, de praediis quae Dei gratia haereditario jure in suae possessionis dominium pervenerant, Dei servitium augere, construendo episcopatum atque ordinando, desideraret, quo id legitime rationabiliterque fieri potuisset, Heinricum venerabilem Wirziburgensis ecclesiae provisorem, quatenus praedictum locum Babenberch nuncupatum, cum pago qui Ratenzgowe dicitur, qui ad suae dioeceseos statum pertinere videbatur, de suo jure in ejus jus ad id perficiendum transfunderet, studiose coepit flagitare. Qui, quoniam justae et [Col. 0698B] rationabiles causae videbantur, ejusdem invictissimi regis petitionibus acquiescens, cum communi cleri sui atque militum necnon totius populi consilio et consensu, praefatum locum cum praedicto pago, tribus parochianis ecclesiis cum suis adjacentiis exceptis quarum nomina sunt haec, Wachenrode, Lonerstat, Mulihusen, omni postmodum remota contradictione, suae potestati tradidit; alterius autem pagi, qui Volcfelt nominatur, in quo praefatus locus situs est, partem eidem regi concessit, quantum est de Babenberch usque ad flumen Uraha, de Uraha in Ratenzam flumen, et sic juxta decursum ejusdem fluminis in Moin, et inde ad rivulum Wichibach, deinde ad caput ejusdem rivuli, sicque qua citissime ac proxime perveniri potest ad Uraha. Et ut haec traditio [Col. 0698C] firma et inconvulsa permaneret, ipse praedictus praesul Heinricus cum canonicis suis corroboravit et subscripsit.

Qua conscriptione relecta, cum juxta votum omnium, ut semper justis operibus favorem debemus, et nos praedictum venerabilem locum apostolica auctoritate vellemus corroborare, ipse praenominatus ejusdem loci episcopus, Hartwicus, proclamationem suam fecit quia locus suus a clericis Adelberonis Wirziburgensis episcopi temeraria praesumptione invasus esset. Quod nos, quia utrique episcopi praesentes aderant, inter quos causa stabat, ibidem volentes discutere, Adelberoni episcopo, a quo injuria illata erat, deliberationem [Col. 0698D] fecimus, ut objectionem hanc, si posset, refelleret; si non, justitiae satisfaceret. Tunc ille, inito cum suis omnibus qui aderant clericis et laicis consilio, regrediens ad ambonem, de illata injuria se cum satisfactione excusavit, et de omnibus quae ad bannum et episcopalem justitiam et potestatem Babenbergensis episcopi pertinerent, extunc et deinceps renuntiavit, exceptis his causis quas de bonis utriusque episcopii ipsi inter se episcopi possent legaliter definire. Verum nos, sicut semper de provectu gaudemus fidelium et justis operibus debemus augmentum, eumdem locum Babenbergensem, ab antecessoribus nostris corroboratum, apostolica auctoritate ibidem viva voce corroboravimus, et eamdem corroborationem nunc etiam litteris signamus, ut cumdem locum [Col. 0699A] et omnia, quae ibidem Deo sanctoque Petro a felicis memoriae Heinrico, secundo rege et primo imperatore, tradita sunt, et quae in posterum jure acquiri possunt vel juste acquisita sunt, praedia, mancipia, aurum, argentum, pallia, vasa, ornamenta vel alia utensilia, nemo audeat in perpetuum subripere, auferre aut commutare, nisi ad utilitatem ejusdem ecclesiae; sed episcopus ejusdem loci, vel qui in perpetuum ejusdem fuerint successores, secura eas tranquillitate possideant, ac liberam habeant potestatem omnes res et proprietates ejusdem loci ordinare atque componere vel etiam augmentare, dissipare vero atque confundere nullam habeant inde potestatem aut dominationem. Insuper pro nostra auctoritate sancimus ut in terminis ac rebus ejusdem [Col. 0699B] ecclesiae nulla sit infestatio tyrannorum vel aliorum quorumlibet hominum pravorum, sive sint in civitate ipsa Babenberch, sive in castellis, villis, servis, ancillis, tributariis, decimis, forestis, silvis, venationibus, piscationibus, molendinis, campis, pratis, pascuis, agris cultis et incultis; aut quidquid modo illuc pertinet aut in futurum juste acquiri poterit, per nostrae apostolicae auctoritatis privilegium corroboratum, in secura permaneat quiete. Nullus ibi comes aut judex placitum seu districtionem aliquam facere vel tenere audeat, nisi quam per concessionem gloriosissimi imperatoris secundi Heinrici, vel successorum ejus episcopus ejusdem loci deliberaverit. Nulla in aliqua dignitate posita magna parvaque persona per violentiam irruat. [Col. 0699C] Sit ille episcopatus liber, Romano tantum mundiburdio subditus, quatenus episcopus liberius et delectabilius cum clericis suis servitio Dei possit insistere, et Heinrici primi imperatoris, ejusdem loci venerabilis fundatoris, nostrique, scilicet Leonis noni papae, ac nostrorum successorum, Heinrici quoque charissimi filii nostri secundi imperatoris, atque omnium, quibus debitores sunt, memoriam jugiter habere. Sit tamen idem episcopus suo metropolitano episcopo Moguntino, in canonicis causis tantummodo, subjectus et obediens. Deliberatis igitur, sancitis ac corroboratis omnibus supra dictis rebus, eidem sancto loco placuit addendum insigne honoris ecclesiastici a nostra apostolica auctoritate, [Col. 0699D] ducti amore et reverentia Clementis, piae memoriae praedecessoris nostri, quem Deus miro dispositionis ordine a praelatione hujus loci ad sanctae Romanae catholicae et apostolicae Ecclesiae apicem dignatus est accersire, et mirabilius e Romanis finitimis defunctum corpus ejus reducere, volens hanc ecclesiam, ut aestimamus, quasi novam tanto decoratam esse patrono, Romanamque contentam et sufficientem, praeteritis et futuris Patribus manere ornatam. Quin etiam, amore et desiderio fratrum, qui nos in suis recepere ecclesiasticis stipendiis et quotidianis, unum nostra vicissitudine regere fratrem, mitras gestandi concedimus licentiam, ea scilicet ratione ut ab episcopo provideantur digniores et honestiores presbyteri et diaconi, qui bonis moribus vel maturis aetatibus [Col. 0700A] vel etiam praelationibus ipsius loci emmeant, his videlicet diebus, in nativitate Domini et Salvatotoris nostri Jesu Christi, et in coena Domini, et in Sabbato sancto et in die gloriosae Resurrectionis ejusdem, et sancto Pentecostes, et in die sancti Georgii, et in die sanctorum Petri et Pauli, et Assumptionis beatissimae Mariae et sancti Dionysii, pro reverentia nostri praelibati praedecessoris domni Clementis papae, cujus anniversarius dies tunc ab eisdem fratribus agitur, et in anniversario die domni Heinrici imperatoris, ejusdem loci venerabilis constructoris. His vero concedimus hanc dignitatem qui tantum specialiter excubant vel deserviunt apud praedicti praedecessoris nostri sepulcrum. Contentos tamen his sancimus diebus fore, nec ultra a [Col. 0700B] quoquam temere usurpari, ne honor proprius apostolicae sedis vilescat. Haec vero omnia supra dicta observari et custodiri in perpetuum, nostra apostolica auctoritate decernimus, confirmamus et corroboramus. Qui vero, quod absit, hujus nostri privilegii temerarius transgressor exstiterit, Dei, et beatissimae Mariae, et beatorum Petri et Pauli omniumque sanctorum et nostra aeterna maledictione maledicatur, et perpetui anathematis vinculis innodetur, nisi digna satisfactione resipuerit et canonice satisfecerit. Qui autem pio corde hujus observator privilegii exstiterit, Dei omnipotentis et almae Mariae et beatorum apostolorum Petri et Pauli benedictione ditatus, aeterni regni particeps fieri mereatur.

Data per manus Friderici diaconi bibliothecarii et [Col. 0700C] cancellarii sanctae Romanae catholicae et apostolicae Ecclesiae, anno Dominicae Incarnationis 1052, anno pontificatus domni Leonis noni papae IV.

LXXVI. S. Leo IX Hartwigo, episcopo Bambergensi, rogatu Heinrici imperatoris, pallium mittit ter in anno utendum. (Anno 1053.) [Pertz, Monum. Germ. Hist. Script. IV, 801.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, HARTWICO Babenbergensis Ecclesiae venerabili episcopo, perpetuam in Domino Jesu Christo salutem.

Si pastores ovium solem geluque pro gregis sui custodia die ac nocte ferre contenti sunt, et ut ne [Col. 0700D] qua ex eis aut errando pereat, aut ferinis laniata morsibus rapiatur, oculis semper vigilantibus circumspectant, quanto sudore quantaque debemus pervigiles esse diligentia nos qui pastores animarum dicimur? Attendamus et susceptum officium exhibere erga custodiam Dominicarum ovium non cessemus, ne in die divini examinis, pro desidia nostra, ante summum Pastorem negligentiae reatus nos excruciet unde modo honoris reverentia sublimiores inter coeteros judicamur. Ad missarum itaque solemnia celebranda fraternitati tuae pallium transmittimus, quod antecessoribus tuis nunquam ante concessum, modo tibi primo concedimus, rogatu dilectissimi filii nostri imperatoris Heinrici, et pro veneratione antecessoris tui, piae memoriae domni papae Clementis, et pro [Col. 0701A] memoria Heinrici imperatoris primi, praefatae ecclesiae constructoris benignissimi. Quo tibi ter in anno uti permittimus, salva auctoritate domnae metropolitanae Moguntinae ecclesiae, scilicet in die sanctae Resurrectionis, et in natalitiis apostolorum Petri et Pauli, et in solemnitate sancti Dionysii, eo quod tunc anniversarius dies celebratur domni papae Clementis supra memorati; hancque diem sanctam apostolica auctoritate statuimus celebrem esse per totum episcopatum. Cujus quoniam indumenti honor modesta actuum vivacitate servandus est, hortamur ut ei morum tuorum ornamenta conveniant, quatenus auctore Deo recte utrobique possis esse conspicuus. Itaque vita tua filiis tuis sit regula. In ipsa si qua tortitudo illis injecta est dirigatur, in ea quod imitentur [Col. 0701B] aspiciant, in ipsa considerando semper proficiant, ut tuum post Deum videatur esse quod bene vixerint. Cor ergo tuum neque prospera, quae temporaliter blandiuntur, extollant, neque adversa dejiciant, sed quidquid illud fuerit, virtute patientiae devincatur. Nullum apud te locum odia, nullum favor indiscretus inveniant. Misericordem te, prout virtus patitur, pauperibus exibeto. Oppressis defensio tua subveniat, opprimentibus moderata erectio contradicat. Nullius faciem contra justitiam accipias, nullum quaerentem justa despicias. Custodia in te aequitatis excellat, ut nec divitem potentia sua aliquid apud te extra viam suadeat rationis audire, nec pauperem de se sua faciat humilitas desperare, quatenus, Deo miserante, talis possis existere qualem sacra [Col. 0701C] lectio praecipit, dicens: Oportet episcopum irreprehensibilem esse (I Tim. III, 2) . Sed his omnibus salubriter uti poteris, si magistram charitatem habueris. Quam qui secutus fuerit, a recto aliquando tramite non recedit. Ecce, frater charissime, inter multa alia ista sacerdotii, ista sunt pallii. Quae si studiose servaveris, quod foris accepisse ostenderis, intus habebis. Sancta Trinitas fraternitatem vestram gratia suae protectionis circumdet, atque ita in itineris sui via nos dirigat, ut post hujus vitae amaritudinem ad aeternam simul pervenire dulcedinem mereamur.

Data III Nonas Januar., anno domni Leonis papae noni IV, indictione VI.

LXXVII. S. Leo IX Ecclesiae Hamburgensis privilegia confirmat et Adalberto archiepiscopo pallii mitraeque usum concedit. (Anno 1053.) [Lappenberg, Hamburg. Urkund., I, 74.]

[Col. 0701D]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilecto confratri nostro ADELBERTO, venerabili archiepiscopo Hammaburgensis Ecclesiae, tibi tuisque successoribus in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benivola compassione succurrere et poscentium animis alacri devotione impertire assensum. Ex hoc enim lucri potissimum praemium apud conditorem omnium Dominum procul dubio promeretur, dum venerabilia loca opportune ordinata ad meliorem fuerint per nos statum perducta. Igitur [Col. 0702A] quia postulasti a nobis quatenus archiepiscopatum Hammaburgensis Ecclesiae totum in integrum tibi successoribusque tuis confirmaremus, sicuti a praedecessoribus nostris, videlicet Nicolao et Agapito et Benedicto hujus apostolicae sedis episcopis, decretum est. Inclinati precibus vestris, apostolica auctoritate concedimus et confirmamus cum omnibus generaliter atque specialiter ad eumdem praefatum archiepiscopatum vestrum pertinentibus, scilicet omnia quae vestri antecessores suis laboribus acquisierunt, vel etiam amore aeternae patriae ibi a Christicolarum fidelibus largita sunt vel largiuntur. Cum illis etiam, qui hoc tempore ad Christi conversi sunt fidem, protegente Dei gratia, videlicet episcopos in omnibus gentibus Sueonum seu Danorum, Norwechorum, [Col. 0702B] Islant, Scridevinnum, Gronlant et universarum septentrionalium nationum, nec non etiam in illis partibus Sclavorum quae sunt a flumine Pene usque ad fluvium Egidre, ita ut sub tua tuorumque successorum, Ammaburgensis Ecclesiae archiepiscoporum maneant potestate, vel quidquid tuo tuorumque successorum laboris certamine, divina favente gratia, ab errore perfidiae sive hominum sive locorum ad religionem Christianam acquiri potestis, tibi tuisque successoribus perpetualiter tenere censemus. Et insuper decrevimus et sancimus nullum archiepiscoporum, vel Coloniensem vel alium quemlibet, in tua dioecesi ullam sibi vindicare potestatem. Quinimo et ipsis et omnibus omnino suademus cultoribus [Col. 0702C] verae religionis, ut adjutorium et solatium tibi tuisque successoribus in omnibus administrent, quatenus pro gratia hujus beneficii plenam recipere mercedem a Domino mereantur, quoniam omnia quae proficua Ecclesiae probantur existere et divinis non impugnant praeceptionibus, efficienda et praebenda, omnipotentis Dei auctoritate et beatorum apostolorum Petri et Pauli esse non dubitamus. Et hoc nostro decreto decernimus, secundum praenominati bonae memoriae Nicolai papae et Benedicti papae et Agapiti papae sanctionem, ipsas dioeceses, Hammaburgensem scilicet et Bremensem, non duas sed unam esse et vocari. Omnem quoque adversantem vel contradicentem atque piis nostris studiis quolibet modo insidiantem anathematis percutimus mucrone [Col. 0702D] perpetuaque ultionis reum diabolica sorte damnamus, ut culmen apostolicum, more praedecessorum nostrorum causamque Dei pio aspectu [ pro affectu] zelantes, ab adversis hinc inde partibus muniamus.

Insuper apostolica auctoritate jubemus atque suademus episcopis Halversoethensis et Hildedeneshenisis et Bodalbruniensis et Mimindensis et Ferdensis Ecclesiarum, ut salva in omnibus debita subjectione archiepiscoporum suorum, tibi tuisque successoribus solatium quantumcunque possunt, per omnia praebeant ad lucra animarum quaerenda, sic tamen ut jam Domino acquisiti et acquirendi tuo tuorumque successorum archiepiscopatui subjecti permaneant.

Et quia legatione apostolicae sedis et vice nostra [Col. 0703A] in gentibus supradictis decrevimus te fungi, quemadmodum et beatissimus Bonifacius, Moguntinus archiepiscopus, a reverentissimis praedecessoribus nostris, Gregorio secundo et Gregorio tertio atque Zacharia, quondam legatus Germanicus est constitutus sanctae Romanae et apostolicae sedis privilegio, decernimus te tuosque successores non tantum antiquis, sed etiam secundum meritorum incrementa novis ampliare honoribus, si tamen exemplo supradicti martyris Bonifacii sacramento et debita subjectione semper praesto sint obedire nobis nostrisque successoribus in apostolica sede. Igitur, juxta suprascriptum tenorem concedimus et per te tuis successoribus in perpetuum licentiam ordinandi episcopos infra dioecesim seu provinciam vestram vel certe per [Col. 0703B] provincias gentium supradictarum, quascunque ad ovile Christi tam per vos quam per nuntios vestros adducere, proveniente et subsequente divina gratia, valueritis. Simul etiam concedimus pallio uti, sicut a praedecessoribus nostris dignoscitur vobis concessum fuisse, id est in Nativitate et in octava Domini, et in Epiphania et in Purificatione sacrae Mariae, in Palmis, in Coena Domini, in die sancto Paschae, in Ascensione Domini, in Pentecostes die, in festivitate sancti Joannis Baptistae, in natalitiis omnium apostolorum, in Assumptione, in Nativitate et Annuntiatione sanctae Mariae, in festis beatorum martyrum Laurentii et Mauritii, et in festivitate beati Michaelis archangeli, et in festo Omnium Sanctorum atque beati Martini episcopi, et in festivitatibus sanctorum, [Col. 0703C] quorum corpora requiescunt in ipso archiepiscopatu, et in consecratione episcoporum atque ecclesiarum et in vestrae ordinationis die. Et insuper crucem ante vos portandi. Ad haec super nactum equitandi licentiam concedimus in solemnibus diebus et locis congruis, quod quidem bonae memoriae papa Clemens secundus, interventu nostri dilectissimi filii Heinrici imperatoris, vobis concessit. Et quia devotionem tuam, quae gentibus evangelizare cupit, cognoscimus, ex nostra munificentia superaddimus praefato tuo honori, palleo uti etiam Sabbato sancto Paschae in sanctae crucis Inventione et in protomartyris Stephani festivitate, caput quoque tuum mitra, quod est insigne Romanorum, insigniri. Et si quis huic nostrae auctoritatis privilegio contraire vel in [Col. 0703D] aliquo illud temerare tentaverit, anathema sit. Qui vero pie observaverit, gratiam et benedictionem consequatur.

Datum VIII Idus Januarii per manum Friderici diaconi, sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarii et cancellarii, vice domni Hermanni, archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi. Anno domni Leonis noni papae IV, indictione VI.

Bene valete.

LXXVIII. S. Leo IX Ecclesiae Olivolensis et Dominici episcopi possessiones libertatemque confirmat. (Anno 1053.) [Ughelli, Italia sacra, V, 1217.]

[Col. 0704A]

LEO episcopus, servus servorum Dei, Olivolensi Ecclesiae, et per eam DOMINICO episcopo ejusque successoribus canonice promovendis in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus locis congruae defensionis impertiri suffragium, eisque benevola compassione succurrere, ut nobis a Domino possit merces provenire, cum ad meliorem statum fuerint nostro studio perducta vel confirmata. Quapropter sub apostolica et canonica auctoritate confirmamus praefatae Olivolensi Ecclesiae, [Col. 0704B] atque praefato Dominico episcopo, suisque legitime successoribus in perpetuum, quidquid hactenus juste acquisivit, et deinceps nihilominus juste acquirere poterit, ita ut imperator nullus, dux nullus, seu comes, aut alia quaelibet major minorve persona quidquam inde alienare, vel usurpare praesumat. Interdicimus quoque apostolicae auctoritatis privilegio ut nullus patriarcha, seu comprovincialis, vel quilibet alius episcopus, in ipsa dioecesi sine consensu episcopi ipsius, confirmationes, consecrationes ecclesiarum, aut clericorum, sive sanctimonialium, vel excommunicationes, seu absolutiones, seu synodum, nisi forte provincialem, facere audeat, nec clericos ipsius, tam ab eo, quam a quocunque ordinatos quisquam judicare, aut defendere contra eumdem [Col. 0704C] episcopum canonice eos tractare volentem praesumat. Et si quis hujus nostri privilegii audacter temerator exstiterit, donec resipiscat, anathema ei a Deo, et S. Petro, et a nobis fiat. Porro qui pietatis respectu obedienter observator fuerit, benedictionis et vitae aeternae particeps sit. Amen.

Datum III Idus Martii per manus Friderici diaconi S. apostolicae sedis bibliothecarii et cancellarii, vice domini Herimanni, archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi, anno domini Leonis IX papae V, ind. VI.

LXXIX. S. Leo IX ecclesias monasterio Sancti Martini subditas, una cum praediis ac juribus enumerat, et Sancti Petri canonicis confirmat. (Anno 1053.) [ Bullar. Vatic., I, 22.]

[Col. 0704D]

In nomine Domini, amen. Hoc est exemplum, sive transumptum cujusdam litterae apostolicae sanctae recordationis Leonis papae noni, ejus vera bulla plumbea cum filo canapis pendente, more Romanae curiae, bullatae, non vitiatae, non abrasae, non cancellatae, neque in aliqua sui parte suspectae, sed omni prorsus vitio et suspicione carentis, cujus tenor per omnia talis est.

LEO episcopus, servus servorum Dei, JOANNI archipresbytero venerabilis ecclesiae Beati Petri apostoli, et ejusdem ecclesiae canonicis in monasterio Sancti Martini nunc ordinatis et ordinandis, ut in [Col. 0705A] choro Beati Petri die noctuque divina officia decantent in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, ac poscentium animis alacri devotione impertiri assensum. Ex hoc enim lucri potissimum praemium apud conditorem omnium Deum promeremur, si venerabilia loca ordinata ad meliorem fuerint statum sine dubio perducta. Igitur quia postulastis a nobis quatenus confirmaremus quae a sanctissimo Leone quarto papa, et a quibusdam pontificibus Romanis, vobis sunt concessa et per privilegia confirmata, ob amorem Dei omnipotentis, et beati Petri apostolorum principis, et Aureae Romanae defensoris, et beati Martini confessoris, cujus ecclesia est sita post absidam in introitu [Col. 0705B] ipsius ecclesiae juxta ferrata , vestris precibus inclinati, quae juste postulastis, ad exemplar praedecessoris nostri Leonis quarti, et Caroli imperatoris, et aliorum Romanorum pontificum Joannis decimi, et Joannis noni decimi praesentis scripti privilegio confirmanus, statuentes quascunque possessiones, quaecunque bona eidem venerabili monasterio juste pertinent, et in futurum concessione pontificum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis annuente Domino poterit acquirere, firma vobis vestrisque successoribus, [Col. 0706A] et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis, videlicet ecclesiam Domini nostri Salvatoris quae vocatur Schola Francorum una cum suis possessionibus, et usibus, et utilitatibus, quas Carolus imperator ecclesiae Sancti Salvatoris donavit, et per privilegium confirmavit, et Leo quartus privilegio concessit; et census quos de ultramontanis partibus, annuatim statuerunt mitti et recipi per manus ministrorum, concedimus eidem monasterio permanendos ad utilitatem eorum qui in Christo beati Petri Deo alacri animo serviunt; positam juxta murum civitatis Nobiae, quae vocatur Leoniana, super Terrionem, constitutam ad sepulturam omnium hominum, de qualibet parte mundi Romam venientium, qualicunque [Col. 0706B] ex causa, sicuti a Leone quarto concessum est dictae ecclesiae sancti Salvatoris. Sed si de ultramontanis partibus fuerint peregrini et advenae, divites et pauperes, nobiles vel ignobiles, quoscunque mori contigerit in hac alma urbe Roma, vel in circuitu ejus sicuti ab Alba usque Sutrium omnes in jam dicta Euteria Salvatoris sepeliantur, nobiles et ignobiles, divites et pauperes, advenae et peregrini, aut ubi vos jusseritis si necessitas compulerit; nullus praesumat aliquem illorum, aut bona ejus occultare, aut contra [Col. 0707A] voluntatem vestram retinere; praeter Anglos venientes de Anglia, qui si in Schola Saxiae infirmantur et ibi moriantur, ibi sepeliantur, secundum chartulas locationum quas presbyteri et hospites, qui vocantur Scholentes, ipsius scholae Saxiae, susceperunt ab ecclesia Sancti Salvatoris, de ecclesia cum camminatis , et schola Saxiae, et omnibus ejus pertinentiis; nec non de sepultura Anglorum, qui in ipsa infirmantur atque moriuntur Schola: sed si praeter ipsam infirmantur, ubicunque moriuntur, in ecclesia sancti Salvatoris sepeliantur, secundum proprium jus. Imperator autem et Leo papa, quod ecclesia Salvatoris habuerat, non abstulerunt, sed illi de gratia, multa dederunt, et privilegiis concesserunt; ideo nos concedimus pensiones in monasterio [Col. 0707B] Sancti Martini bis in anno dari a presbyteris Sanctae Mariae, et locationes ab utraque parte teneri: Frises etiam, qui infirmantur extra Scholam Frisonum, quae vocatur ecclesia Sancti Michaelis , in ecclesia sancti Salvatoris sepeliantur, secundum tenorem locationis, quam presbyteri Sancti Michaelis [Col. 0708A] susceperunt a presbyteris Salvatoris. Exceptamus etiam omnes peregrinos et advenas Latinos, quoquot moriuntur in civitate Leoniana, et extra ad tria milliara; quos sepeliri concedimus in ecclesia Sancti Justini, quae vocatur Schola Longobardorum , et secundum tenorem locationis, eisdem munitur rationibus in Latinis quibus ecclesia Salvatoris in aliis gentibus; omnes alii peregrini et advenae, qui in civitate Leoniana, et in circuitu ejus per tria milliaria obierunt, Ultramontani quoque, ab Alba usque Sutrium, sicut superius dictum est, in praedicta ecclesia sepeliantur. Nullus occultet infirmum, ut intestatus decedat, sed presbyteris ipsius Ecclesiae, aut procuratori vestro, antequam mente alienetur nuntiare festinet. Si defunctus fuerit, ipsum [Col. 0708B] et bona ejus non celet, sed cito presbyteris propalare pergat. Similiter nullus audeat infirmum de alterius domo malitiose aut furtim abstrahere, vel suadere de domo, seu de civitate exire, ne forte deceptus suis bonis exspolietur, et in via derelictus male moriatur, [Col. 0709A] et a canibus seu a lupis devoretur; sed cum vestra voluntate et judicio mutentur, ubi competentius eis serviatur, atque pro sustentatione et sanitate corporis, ex suis rebus fideliter ministretur; ne per incuriam ipsi pereant, et bona eorum dilapidentur. Sed si tantae valetudinis fuerit infirmus, ut ad patriam suam redire possit, suis omnibus receptis, cum vestra providentia, ire permittatur; nulla res exinde pro licentia retineatur etiamsi promissa fuerit, nihil accipiatur. Et secundum locationem, quam omni populo civitatis Leonianae fecit ecclesia sancti Salvatoris, de hospitandis Oratoribus , et vendendis necessariis, sicut ipsi ad recompensationem utilitatis locationis in praesentia Leonis quarti concesserunt monasterio sancti Martini, [Col. 0709B] et ecclesiae Salvatoris, quod nos concedimus, et confirmamus, ut quicunque de habitatoribus civitatis Leonianae et extra ad unum milliarium, sine filio vel filia de legitimo conjugio decesserit, omnes res mobiles et immobiles quas tunc habuerit in dicto monasterio ad utilitatem fratrum vadant, et nulli audeat aliquid de bonis suis relinquere, nisi expensas pro sepultura, etsi quid alicui debuerit. Simili modo quicunque de servientibus, aut de tabernariis, cujuscunque conditionis, si absque haerede obierit, omnia ejus bona juri vestro cedant; et si haeredem habuerit, in praedictis coemeteriis Sancti Salvatoris et Sancti Justini, ut advena sepeliatur. [Col. 0710A] Habitatores sunt viri et mulieres, quicunque habitant in domibus propriis, aut in domibus quas tenent, non per unum diem, nec per unum annum, sed longo usu per chartulas locationum. Item concedimus et confirmamus unum fundum quod vocatur palatiolum , et duo Burgura, unum qui vocatur Frisonum, et Saxonorum, cum terminis limitibusque eorum, et omnibus eorum pertinentiis una cum ecclesia Sancti Zenonis , et ecclesia Sancti Nicolai et ecclesia Sancti Michaelis quae vocatur Schola Frisonum, atque ecclesia Sanctae Dei genitricis virginis Mariae quae vocatur Schola Saxonum : in hac tamen ecclesia ordinatio archipresbyteri consilio nostro fiat; aliorum vero presbyterorum, atque scholensium per vos [Col. 0710B] fiat, absque omni venalitate: et quanta inter subscriptos affines continere videntur. Inter affines a primo latere incipiente a flumine, a loco qui vocatur Spellari, et eunte per murum civitatis Leonianae usque in porta quae vocatur Saxonum , deinde per viam in Formale manu dextra, et ascendente per ipsum Formale, usque dum recte aspicit tertiam turrem, quae est proprietas jam dicti monasterii, et eunte per murum in cilium montis, et inde per semitam descendentem in viam juxta locum, juris monasterii Sancti Stephani majoris , et inde in Fossato, ortui Salvatoris, deinde usque in Fossato, [Col. 0711A] qui emittit aquam per murum civitatis Leonianae. A secundo terra Sanctorum Joannis et Pauli , et ortum Sanctae Mariae in Oratorio , et via quae vadit ad Aguliam . A tertio illa via, (quae) venit ab Agulia, quae vocatur Sepulcrum Julii Caesaris et vadit per porticum Sancti Petri, usque in arcum majorem, qui stat in caput portici , et deinde usque in flumen Tyberis; excepto tres domos scholae cantorum , duas in portico, et altera juxta domum vestram majorem, quae habet ortum post se usque in viam quae descendit a Sancto Georgio , et usque in Fossatum Terrionis, et est juxta via quae venit a terra Sanctorum Joannis et Pauli, in viam quae vadit in porticum. A quarto dictum flumen Tyberis, locum qui vocatur [Col. 0711B] Spellari, pariter concedimus et confirmamus fundora in integro, quae vocantur Taliano majore, et aliud quod vocatur Talianum minore. Fundum [Col. 0712A] Fasciola, fundum Casanillo, et fundum Casapindola, fundum Rotula, fundum Cucumelli, fundum Protellaris, omnes invicem cohaerentes, cum diversis fundis, et vocabulis eorum, campis, pratis, pascuis, silvis, cum casis, et vineis, et cum omnibus ad eosdem fundos generaliter, et in intregro pertinentibus, positos via Claudia foris portam Sancti Petri milliario ab urbe Roma plus minus quarto, vel quinto, inter affines. A primo latere incipiente a cava Majore, recte pro silice, quae vadit inter praenominata fundora, et casale, quod vocatur pratanella, juris monasterii sancti Stephani majoris, et ducente usque in rivo, qui pergit a ponte Sofflari. A secundo ipsius rivo, qui dividit ipsa fundora, et [Col. 0712B] casale quod vocatur Menori juris monasterii Sancti Stephani Majoris. A tertio casale Suberete, juris Sancti Laurentii Pallatini a sancto Petro. A [Col. 0713A] quarta forma quae vocatur Sabbatina quae incidit in via Cornelia quae ducit in basilicam sanctarum Rufinae et Secundae et casale quod vocatur Casagurdi, juris ejusdem monasterii Sancti Stephani, et deinde ducente per valle usque infra Balnearia, et recte ascendente per aliam vallem, quae dividit inter jam dicta fundora , et colle sancti Stephani, et recte pergente in valle Cannara, et veniente usque in praedicta Silice, seu Caba, qui est primus finis. Concedimus etiam fundum unum in integro, quod vocatur Cletandris [ al. Cleandris] cum ecclesia Sanctae martyris Agathae posita in colle Pino. Insuper casam Lardariam , milliario ab urbe Roma secundo, et fundum Attalianum, cum casis, vineis, terris, sicut designatum esse videtur, [Col. 0713B] cum thermis, cryptis, monumentis positis foris [Col. 0714A] porta Beati Petri apostoli, via Aurelia. Item concedimus ecclesiam Sanctae Anatoliae , cum casis, vineis, terris, in insula, et juxta se cryptis, parietinis, piscaria, cum manicis et viginti passus infra Trajanum , ut cum navicula large possit ire ad mastices, et redire, et cum omnibus ad eam generaliter et in integro pertinentibus. Nec non confirmamus ecclesiam Sancti Benedicti positam ad murum civitatis nostrae Leonianae cum comminatis, et ortuo post se, et post camminatas, et terra cum casis, et cum omnibus eorum pertinentiis, sicuti viae extenduntur, una juxta murum, et altera juxta porticum, usque in Meta , quae vocatur Memoria Romuli. Similiter concedimus ecclesiam Sanctae Mariae Virgariorum [Col. 0714B] cum camminatis, et casis, et argasteriis , [Col. 0715A] et omnibus ejus pertinentiis, inter affines. A primo latere viculum a cortina in porticum. A secundo via per porticum. A tertio via quae exit per Arcum, a quarto silice usque in cortina. Et quia pium gaudere Martinum scribitur, gaudeant commanentes in ejus monasterio, ut in Dei omnipotentis servitio, et beati Petri apostolorum principis, devoti studiosius semper existant; nulla hora tardet eos. Et quia pium flere Martinum, fleant et illi qui se ostendunt tanto munere indignos, qui mundana quaerunt, non quae Dei sunt, sed pie viventes in Christo remuneramus. Propterea apostolica censura statuimus ut nullus nostrorum successorum pontificum, nullus imperator, nullus episcopus, nulla alia potestas, nulla persona hominum contra hoc nostrae [Col. 0715B] confirmationis et concessionis privilegium in parte agere praesumat; et si suprascripta omnia, quae in eorum alimonia et substentatione confirmata sunt, ut Deo sine murmure serviant, et in jam dicto monasterio sunt concessa contemnere voluerit, et in eorum potestate et ordinatione conservare noluerit, sciat se nostro sacro Lateranensi palatio compositurum duodecim auri purissimi libras, et insuper anathematis vinculo innodetur, et cum impiis et sceleratis aeterno igne cremetur, et cum Juda, Domini nostri Jesu Christi traditore, in inferno crucietur. Qui vero pio intuitu curator et observator hujus nostri privilegii exstiterit, benedictionis gratiam a Domino nostro Jesu Christo, et gaudia sempiterna consequi mereatur.

[Col. 0715C] Scriptum per manum Albini scriniarii sacri palatii, anno quinto domni Leonis noni papae, indictione sexta, Martio mense, XX die.

Datum XII Kalendas Aprilis per manus Frederici diaconi sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarii et cancellarii, vice domni Herimanni archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi, anno domni Leonis noni papae V, indictione sexta.

LXXX. S. Leo IX bona, jura et ecclesias monasterii S. Stephani Majoris recenset, et Beati Petri canonicis confirmat. (Anno 1053.) [ Bullarium Vatic., 29.]

[Col. 0717A]

In nomine Domini, amen. Hoc est exemplum sive transumptum cujusdam papalis privilegii sanctae recordationis domni Leonis papae. Ejus vera bulla plumbea, cum filis sericis bullati, non vitiati, non abrasi, non cancellati, nec in aliqua sui parte suspecti, sed omni vitio et suspicione carentis. Cujus tenor de verbo ad verbum per omnia talis est.

LEO episcopus, servus servorum Dei, JOANNI archipresbytero venerabilis ecclesiae Beati Petri apostoli, et ipsius ecclesiae canonicis, in monasterio Sancti Stephani Majore nunc ordinatis et ordinandis, [Col. 0717B] in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, ac poscentium animis alacri devotione impertiri assensum. Ex hoc enim lucri potissimum praemium apud Conditorem omnium Dominum promeremur, si venerabilia loca ordinata, ad meliorem fuerint statum [Col. 0718A] sine dubio perducta. Igitur, quia postulastis a nobis quatenus confirmaremus quae a sanctissimo Paschale primo papa , Leone quarto, et a quibusdam pontificibus Romanis vobis sunt concessa, et per privilegia confirmata, ob amorem Dei omnipotentis, et beati Petri apostolorum principis, et sancti Stephani protomartyris; vestris precibus inclinati, quae juste postulastis, ad exemplar praedecessorum nostrorum Paschalis, Joannis decimi et Joannis noni decimi Romanorum pontificum, praesenti privilegio confirmamus, statuentes, quascunque possessiones, quaecunque bona eidem venerabili monasterio Sancti Stephani Majori juste pertinent, et in futurum concessione pontificum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis, annuente Domino poterunt [Col. 0718B] acquirere, firma vobis et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus explicanda vocabulis, Ecclesiam sancti Peregrini , una cum hospitale et cura vacante juxta se, et Dalmachia usque in Centumcellis, et rivum qui descendit per vallem Arnecto per tempora, et vadit in Dalmachia, sive Gajano , et terra Sgirante in via juxta murum [Col. 0719A] et cum omnibus possessionibus et pertinentiis ejus. Concedimus etiam et corroboramus fundum cum Terrione, cum lacu, et cum omnibus ad eum in integro pertinentibus, et fundum Casagurdi positum via Cornelia , quae mittit in basilicam Sanctarum Rufinae et Secundae , et juxta formam sabbatinam . Concedimus etiam casale quae vocatur Sueretu juris Sancti Laurentii Palatina a Sancto Petro , et fundum qui vocatur Zaga. . . , et fundum Bialum, et casale qui vocatur Brecti cum omnibus ad eosdem in integrum pertinentibus. Concedimus et confirmamus fundum qui vocatur Sancti Cassiani; et fundum qui vocatur Menore, et fundum, qui vocatur Scuppla Ancilla Dei ; et fundum qui vocatur Palombarolum, omnes invicem [Col. 0719B] cohaerentes usque in silice qui dicitur Strata, cum terminis et appendiciis ejus, et cum omnibus ad eos generaliter et integre pertinentibus; omnia juris praedicti monasterii Sancti Stephani Majoris, posita via Clodia , milliario plus minus quarto vel quinto. Nec non concedimus fundum qui vocatur Casa mala, sicuti infra suos continetur fines. Isti sunt antiqui confines; a primo latere est P . . . a, et a secundo fundum Menori, et Palombarolum; a duobus lateribus silva vestri monasterii. Similiter confirmamus fundum qui vocatur Peritanella, positum via Cornelia ad pontem Sofflari juxta Talianum, et Menori, et terra tituli Sancti Angeli. Item concedimus et corroboramus fundum Camelianum, et Olibula Agellum, Pinum Camaranum, Lauretum [Col. 0719C] et quotquot infra subscriptos fines continentur; a primo latere territorium de Buccege juris monasterii Sancti Martini; a secundo, casale Celisanum juris monasterii Sancti Sabae, et terra juris monasterii Sancti Stephani Majoris; a tertio rivum qui vocatur Galero; a quarto rivum qui vocatur Arrone, positum territorio Galeriae. Similiter concedimus in dicto monasterio alios casales, qui vocantur Galdo, Mansae Palumbae, Valle de Paulo, Ortianum, Spinableta, Barbulanum, positos juxta casale Celsanum. Nec non concedimus fundum Actitianum, et fundum Villarustica ex corpore vallis Preytae. [Col. 0720A] Sic concedimus et confirmamus alios fundos in ipso territorio Galeriae, fundum qui vocatur . . . . . infra subscriptos fines, una cum ecclesiis et pertinentiis ejus; a primo latere silex, qui vocatur Strata, et fundum Octavianum usque in forma quae vocatur Artiones; deinde in massa Toroni; a secundo tenet monasterium Sancti Sabae, et terra praedicti monasterii Sancti Stephani; a tertio fundum qui vocatur Decimum, et Farotianum; a quarto fundum Actilianum, et Villarustica ex corpore vallis Praeytae usque ad rivum qui vocatur Galera; simulque concedimus fundum qui vocatur Cosarianum, et fundum Agolli, in quo est insula Agolli, Sulianum, Calcitani, et Margaritarum, positos ex alia parte Stratae. Similiter concedimus, et confirmamus fundum Octavianum [Col. 0720B] et fundum Cesanum cum toto territorio suo absque massa Trani cum cryptis, mansionibus et familiis, et fundum Pisinianum cum monte Sancti Angeli. Et concedimus massam Clodianam cum loco Paparano et sicut ipsa massa extenditur, usque in Sora am cum lacu Baccanis, et omnibus suis pertinentiis. Et confirmamus ecclesiam Sancti Alexandri quae est in Baccanis, et fundum Visanum, et Perpinianum. Et confirmamus fundum Germanellum positum via Flaminea, territorio Nepesino, milliario plus minus vicesimo secundo. Pariterque concedimus et confirmamus fundos qui vocantur Tracquata, Cornelianum, Vivariolum, positos in Macorano juxta Capracorum et juxta rivum Gralli, et prope curtem de Macorano. Item concedimus [Col. 0720C] fundum qui vocatur Balneolas Faticlas alias monte Lupis supra Sanctum Alexandrum in Baccanis, et fundum qui vocatur Fisa cum Burgo Sancti Alexandri. Insuper etiam concedimus et corroboramus insulam Martanam , una cum ecclesiis Sancti Stephani, et Sancti Valentini, domibus, familiis, piscariis et cum omnibus ad eam pertinentibus, ad usum et sustentationem monachorum in monasterio Sancti Stephani existentium, sicut praedecessor noster Paschalis, qui fuerat rector ipsius monasterii dedit hoc patrimonium suum ad sustentationem monachorum Sancti Stephani Majoris, in choro beati Petri servientium, et sub anathemate [Col. 0721A] interdixit ut nullus posset ecclesiastica aut privata ( intell. auctoritate) inquietare eos; sed semper ordinassent abbatem in ipso monasterio Sancti Stephani de Insula, et ipse Paschalis pontifex nominavit monasterium de Insula Sanctum Stephanum a monasterio Sancti Stephani Majoris, cujus juris est. Concedimus et confirmamus ecclesiam Sanctae Mariae quae vocatur in Turre , quam praedictus Paschalis in jam dicto monasterio per privilegium concessit cum libris et paramentis, crucibus et thuribulis de argento, cum domibus et cellis juxta se, cum paradiso et porticalibus usque ad portam argenteam; ita quod fores, quae sunt ante portam argenteam , vos claudatis et aperiatis, et cum omnibus quae continent infra se, cum cloaca, et gradibus majoribus [Col. 0721B] et minoribus, usque in platea quae vocatur cortina. Quae omnia concedimus in jam dicto monasterio et cum omnibus possessionibus et pertinentiis ejus: et duo presbyteri inibi ordinentur de collegio praedicti monasterii, qui die noctuque officium laudis Domino reddant, et populo necessaria ministrent. Insuper concedimus ecclesiam Sancti Justini constructam ad sepulturam omnium Latinorum; ita ut omnes peregrini et advenae, divites et pauperes, nobiles et innobiles quotquot moriuntur in hac civitate Leoniana, et extra ad tria milliaria, sepeliantur in ecclesia Sancti Justini . Nullus celet infirmum, nec mortuum occultet, sed cito presbytero, aut procuratori vestro nuntiare festinet, et nullus bona illius celet, sed cito ea vobis reddat; [Col. 0721C] nullus suadeat infirmum de domo, vel de civitate exire. Sed nos concedimus omnia haec perennibus temporibus inconcussa permanere vobis vestrisque successoribus, qui animosi et voluntarii honeste Deo et beato Petro die noctuque serviunt; a fructibus eorum cognoscetis. Propterea apostolica censura statuimus ut nullus nostrorum successorum pontificum, nullus imperator, nullus episcopus, nulla alia potestas, nulla persona hominum contra hoc nostrae confirmationis et concessionis privilegium agere [Col. 0722A] praesumat; et si suprascripta omnia, quae in eorum alimonia et sustentatione confirmata sunt, ut Deo sine murmure serviant, et in jam dicto monasterio sunt concessa minuere voluerit, et in eorum potestate, et ordinatione conservare noluerit, sciat se nostro sacro palatio Lateranensi compositurum duodecim auri purissimi libras, et insuper anathematis vinculo innodetur, et cum impiis et sceleratis aeterno igne cremetur; et cum Juda Domini nostri Jesu Christi traditore in inferno crucietur. Qui vero pro intuitu curator et observator hujusmodi nostri privilegii exstiterit, benedictionis gratiam a Domino nostro Jesu Christo, et gaudia sempiterna consequi mereatur.

Scriptum per manum Albini scriniarii sacri palatii [Col. 0722B] anno quinto domni Leonis noni papae, indict. VI, mense Martio, die XXIV.

Datum VIII Kalendas Aprilis per manum Frederici diaconi sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarii, et cancellarii vice domni Herimanni archicancellarii et Coloniensis archiepiscopi. Anno domni Leonis noni papae V, indictione VI.

Acta, scripta, transumpta, publicata, et auscultata sunt praedicta per omnia coram reverendissimo in Christo patre et domino, domino Anibaldo, miseratione divina episcopo Tusculano S. R. E. cardinali, apostolicae sedis legato, pro tribunali sedente Romae in palatio papali apud S. Petrum, qui praesenti transumpto, scripto, lecto, publicato, exemplato, et auscultato, suam et sui officii auctoritatem interposuit et decretum; et eidem voluit et decrevit [Col. 0722C] ubilibet, in judicio et extra, sicut originali privilegio fidem plenariam adhiberi, mandans suum sigillum ibidem apponi ad majoris roboris firmitatem, in praesentia vener. vir. dñor. Stephani Palosii canonici B. Mariae Majoris, et Poni de Perusio, ac Francisci de Baroncellis scribae sacri senatus Urbis, et magistri Petri Bartholomaei, Joannis Gentilis notarii de Urbe, ac plurium aliorum notariorum, et litteratorum testium ad praemissa vocatorum et rogatorum, nec non in praesentia mei Gualterii, et Pauli de Sancta Victoria, et Mathaei de Spoleto notariorum infra scriptorum ad praedicta omnia specialiter vocatorum et rogatorum, sub anno Domini millesimo [Col. 0723A] trecentesimo quinquagesimo, Jubilaeo, die 5 mensis Junii, indict. tertia, pontificatus sanctissimi Patris et domni nostri Clementis divina providentia papae VI, anno nono.

Et ego Matthaeus Salvi clericus Spoletanus publicus apostolica et imperiali auctoritate notarius praedictas litteras apostolicas coram supradicto domino legato pro tribunali sedente, vidi et legi, easque cum praesenti transumpto una cum Paulo Francisci suprascripto, et Gualterio D. Frederici de Claramonte infrascripto notariis publicis auscultavi; et quia dictas litteras apostolicas cum dicto praesenti transumpto concordare inveni, nil addito vel minuto quod facti substantiam immutet, vel variet intellectum; ideo de mandato supradicti domni legati me subscripsi, et rogatus signum meum apposui consuetum.

Et ego Gualterius domni Francisci de Claramonte clericus Firman. Dio. publicus apostolicae auctoritate [Col. 0723B] notarius praedictas litteras apostolicas scripsi, transumptavi, et exemplavi per omnia prout in litteris ipsis de verbo ad verbum vidi et reperi contineri, nil addito, minuto vel mutato quod substantiam mutet, vel variet intellectum, nisi forte litteram vel syllabam per errorem; et ipsum transumptum coram praedicto domno legato pro tribunali sedente ut supra, ac praesentibus praedictis testibus, et quampluribus aliis notariis, nec non Paulo Francisci, et Matthaeo de Spoleto notariis publicis supradictis ad hanc publicationem, ac decreti et auctoritatis interpositionem, ut praedicitur, vocatis specialiter, et rogatis, legentibus, videntibus et auscultantibus cum praedictis apostolicis litteris legi, et fideliter auscultavi, ipsumque de mandato dicti domni legati, et ad instantiam ven. virorum dominorum prioris canonicorum, et capituli sacrosanctae basilicae principis apostolorum de Urbe, ibidem praesentium ipsum transumptum et exemplum in hanc publicam formam [Col. 0723C] redegi manu propria, meoque signo consueto signavi rogatus.

LXXXI. S. Leo IX Vaticano S. Petri templo inservientium bona, ecclesias ac jura enumerat et confirmat. (Anno 1053.) [ Bullarium Vatic., pag. 33.]

In nomine Domini, amen. Hoc est exemplum, sive [Col. 0724A] transumptum cujusdam papalis privilegii sanctae recordationis, domni Leonis papae noni, ejus vera bulla plumbea, cum filis sericis bullati, non vitiati, non abrasi, non cancellati, neque aliqua sui parte suspecti, sed omni vitio et suspicione carentis. Cujus tenor, de verbo ad verbum, per omnia talis est.

LEO episcopus, servus servorum Dei, JOANNI archipresbytero ecclesiae Beati Petri, ejusdem ecclesiae servitoribus, perpetuam in Domino salutem.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, ac poscentium animis alacri devotione impertiri assensum. Ex hoc enim lucri potissimum praemium apud Conditorem omnium Dominum promeremur, si venerabilia sanctorum loca ordinata ad meliorem fuerint statum sine dubio perducta. Ea propter vestris petitionibus [Col. 0724B] inclinati, sacrosanctas ecclesias Sanctorum Joannis et Pauli Sancti Martini, Sancti Stephani Majoris et Sancti Stephani Minoris , vestris usibus destinatas, ad exemplar praedecessorum nostrorum Sergii secundi , Leonis quarti Romanorum pontificum, praesentis scripti privilegio confirmamus, statuentes quascunque possessiones, quaecunque bona eisdem venerabilibus locis juste pertinent, et in futurum concessione pontificum, oblatione fidelium, seu aliis justis modis annuente Domino poterit acquirere, firma vobis, vestrisque successoribus, et illibata permaneant. In quibus haec propriis duximus exprimenda vocabulis: Massam Luterni, cum ecclesia Sanctorum Pauli et [Col. 0724C] Joannis, cum fundis et casalibus suis positam territorio Cerense, juxta massam Praecoriolam [ al., Praetoriolam], milliario ab urbe Roma plus minus tricesimo; ecclesiam Sancti Andreae cum omnibus suis pertinentiis, positam in eadem massa Luterni; fundum Sessani Majoris, et Sessani Minoris , cum ecclesia Sancti Stephani, cum terris, vineis, silvis, et cum omnibus suis pertinentiis; Castrum [Col. 0725A] Capracorum cum terris, vineis, fundis, casalibus, montibus, collibus, plagis, planitiis, molendinis et molaria sua, cum ecclesia S. Joannis, quae dicitur de la Tregia cum cellis, terris, vineis, et cum omnibus ad eamdem ecclesiam pertinentibus, positam territorio Vegetano , milliario ab urbe Roma plus minus vigesimo septimo. Imo etiam fundum qui vocatur Agellum, positum in suprascripto territorio Vegetano. Sive etiam concedimus et confirmamus vobis fundum et vallem quae appellatur Frictilli, cum ortuis, molendinis, et cum omnibus suis pertinentiis positum territorio Sutrino, juxta ipsam Sutrinam civitatem. Denique et molam de Ca va in codem territorio Sutrino positam.

Verum etiam concedimus et confirmamus vobis [Col. 0725B] ecclesiam Sancti Sylvestri in jam dicta Sutrina civitate positam, cum domibus, cellis, terris, vineis, et cum omnibus ad eamdem ecclesiam pertinentibus. Pariter confirmamus vobis tres domos positas in foro Sutrino. Simulque concedimus et confirmamus vobis, ut liceat in vestris fundis ecclesias construere. Ita etiam, ut in vicinia . . . illa abbatia, vel religiosorum virorum collegi . . . . . non existat, quae ab hoc multum valeant perturbari. Chrisma autem, oleum sanctum, consecrationes ecclesiarum, ordinationes clericorum in vestris ecclesiis existentium, a dioecesanis suscipietis episcopis, siquidem catholici fuerint, et gratis voluerint exhibere. Alioquin catholicum, quem malueritis, adeatis antistitem, qui nimirum in gratia sedis apostolicae permanens, [Col. 0725C] quod postulatur indulgeat. Praeterea apostolica censura statuimus ut nullus successorum nostrorum pontificum, nullus imperator, nulla alia potestas, nullus episcopus, nulla persona hominum contra hanc nostrae confirmationis et concessionis chartulam agere praesumat, sed supradicta omnia in eorum sustentatione, pro quibus in supra scripta ecclesia concessa sunt, in dispositione et ordinatione conservare studeat. Quod si fecerit, componat nostro sacro Lateranensi palatio sex auri purissimi libras, et insuper arathematis vinculo innodetur. Qui vero pio intuitu curator et observator hujus nostrae confirmationis et concessionis exstiterit, benedictionis gratiam a Domino nostro Jesu Christo, vitamque [Col. 0725D] aeternam consequi mereatur in saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0726A] Datum Kalendis Aprilis, per manus Friderici diaconi, sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarii et cancellarii vice domni Hermanni archicancellarii, et Coloniensis archiepiscopi, anno domini Leonis noni papae V, indictione VII

Acta, scripta, transumpta, publicata, et auscultata sunt praedicta omnia, coram reverendissimo in Christo patre et domino, domino Anibaldo, miseratione divina episcopo Tusculan., S. R. E. card., apostolicae sedis legato, pro tribunali sedente Romae in palatio papali, apud Sanctum Petrum, qui, praesenti transumpto, scripto, lecto, publicato, exemplato et auscultato, suam et sui officii auctoritatem interposuit et decretum; et eidem voluit et decrevit ubilibet injudicio et extra, sicut originali privilegio fidem plenariam adhiberi, mandans suum sigillum ibidem [Col. 0726B] appendi ad majoris roboris firmitatem, in praesentia ven. vir. dominor. Stephani Palosii, canonici B. M. Majoris, et Poni de Perusio, capellani dicti domni legati, ac Francisci de Baroncellis scribae sacri senatus Urbis, et magistri Petri Bartholomaei Joannis Gentilis, notarii de Urbe, ac plurium aliorum notariorum, et litteratorum testium ad praemissa vocatorum et specialiter rogatorum, nec non in praesentia mei Gualterii, ac Pauli de sancta Victoria et Matthaei de Spoleto notariorum infra scriptorum, ad praedicta omnia specialiter vocatorum et rogatorum, sub anno domini sanctissimi patris et domini nostri, domni Clementis divina providentia papae VI, anno nono.

Et ego Matthaeus Salvi, clericus Spoletanus, publicus apostolica et imperiali auctoritate notarius, praedictas litteras apostolicas, coram supra dicto domno legato pro tribunali sedente, vidi, et legi, easque cum praesenti transumpto una cum Paulo Francisci supra scripto, et Gualterio D. Frederici de Claramonte infra scripto notariis publicis auscultavi, [Col. 0726C] et quia dictas litteras apostolicas cum praedicto praesenti transumpto concordare inveni, nil addito, vel minuto, quod facti substantiam immutet, vel variet intellectum; ideo de mandato supradicti domni legati me subscripsi, et rogatus signum meum apposui consuetum.

Et ego Gualterius domni Frederici de Clarmonte clericus Firman. dioc. publicus apostolica auctoritate notarius, praedictas litteras apostolicas scripsi transumptavi, et exemplavi per omnia, prout in litteris ipsis apostolicis de verbo ad verbum vidi et reperi contineri, nil addito, minuto, vel mutato quod substantiam mutet vel variet intellectum, nisi forte litteram vel syllabam per errorem, et ipsum transumptum, coram praedicto domino legato, pro tribunali sedente, ut supra, ac praesentibus praedictis testibus, et quampluribus aliis notariis, nec non Paulo Francisci et Matthaeo de Spoleto notariis publicis supra dictis, ad hanc publicationem, ac [Col. 0726D] decreti et auctoritatis interpositionem, ut praedicitur, vocatis specialiter et rogatis, legentibus, videntibus, [Col. 0727A] et auscultantibus cum praedictis apostolicis litteris legi et fideliter auscultavi, ipsumque, de mandato dicti domni legati, et ad instantiam ven virorum dominorum, prioris canonicorum et canituli sacrosanctae basilicae principis apostolorum de Urbe, ibidem praesentium, ipsum transumptum et exemplum in hanc publicam formam manu propria redegi, meoque signo consueto signavi rogatus.

LXXXII. S. Leo IX episcopis Venetiae et Istriae praecipit ut patriarchae Gradensi, cujus primatum ab apostolica sede concessum synodo confirmarat, obedientiam praebeant. (Anno 1053.) [Mansi, Concil. XIX, 657.]

Leo episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis Venetiae et Istriae salutem et apostolicam [Col. 0727B] benedictionem.

Noverit vestra charissima nobis in Christo fraternitas, hac in praesenti indictione sexta, charissimum confratrem nostrum Dominicum Gradensem, imo novae Aquileiae patriarcham, ad synodum nostram Romae habitam venisse, et querimoniam de sua et Forojuliensi Ecclesia, quam credimus vos non ignorare, lacrymabiliter coram fecisse. Cujus tandem relectis privilegiis, a sancta Romana et apostolica sede sibi concessis, judicio totius sanctae synodi hoc definitum fuit: Ut nova Aquileia totius Venetiae et Istriae caput et metropolis perpetuo haberetur, secundum quod evidentissima praedecessorum nostrorum astruebant privilegia. Forojuliensis vero antistes, tantummodo finibus Longobardorum esset contentus, [Col. 0727C] juxta privilegium Gregorii II et retractationem Tertii. Et hoc quidem extra patientiam canonum ei pro magno concessimus, quia quater jam vocatus a nobis, nec venit, nec excusavit, cum Gradensis, id est, novae Aquileiae patriarcha, quinquies nostrae synodo, etiam non vocatus, interfuerit. Unde monendo mandamus et praecipimus vobis ex parte Dei et sancti Petri, et nostra, ut praefato Gradensi patriarchae successoribusque ejus, in omnibus, secundum jura canonica, obedientes sitis, sicut primati vestro et patriarchae esse debetis, et sicut antecessoribus ejus nostri perpetuo confirmarunt. Et si quid sui juris in urbibus vestris vel parochiis continetur quod suo dominatui merito debeat subdi, nullus vestrum sibi contradicere praesumat. Si quis vero vestrum [Col. 0727D] quidquam justae quaerimoniae adversus eum videtur habere, aut coram vobis confratribus et comprovincialibus causam suam proferat, et cum eo, si potuerit, pacifice definiat; aut in praesentiam nostram utraque pars examinanda veniat, salva sibi interim per omnia et patriarchali reverentia, et proprietate sua. Quod si extra feceritis, sententia canonica super vos vigilabit.

LXXXIII. S. Leonis IX epistola ad Thomam episcopum Africanum.—Ostendit Carthaginensem archiepiscopum totius Africae esse primatem; Gummitanum vero episcopum sine illius consensu nec episcopos consecrare, nec provinciale concilium convocare posse; solius autem Romani pontificis esse et episcopos deponere et generalia concilia indicere. (Anno 1053.) [Mansi, Concil. XIX, 657.]

[Col. 0728A]

Leo episcopus, servus servorum Dei, THOMAE confratri charissimo et coepiscopo, salutem.

Cum ex venerabilium canonum auctoritate recolimus ducentos quinque episcopos concilio interfuisse Carthaginensi, et nunc a tua fraternitate audimus quinque vix episcopos superesse in tota Africa, utique tertia hujus corruptibilis mundi parte, compatimur tantae vestrae imminutioni totis visceribus animi. Cum autem ipsas Christianitatis reliquias ediscimus interna et mutua dissensione discindi et dispergi, et adversus se invicem zelo et contentione principatus inflari, nil aliud nobis primo dicendum occurrit quam illud sancti Amos vatis: Parce, Domine, [Col. 0728B] parce, obsecro: quis suscitabit Jacob, quia parvulus est? (Amos VII.) Sed quamvis in tali tantoque defectu religionis plurimum doleamus; multum tamen gaudemus, quia sanctae Romanae Ecclesiae matris vestrae sententiam requiritis et exspectatis super quaestionibus vestris: et quasi rivulis ab uno fonte erumpentibus, et in suo se cursu per diversa spargentibus ad ipsius fontis primam scaturiginem reverti debere optimum putatis, ut inde resumatis directionis vestigium, unde sumpsistis totius Christianae religionis exordium. Noveris ergo procul dubio quia, post Romanum pontificem, primus archiepiscopus et totius Africae maximus metropolitanus est Carthaginensis episcopus: nec, quicumque sit, ille Gummitanus episcopus aliquam licentiam consecrandi episcopos, [Col. 0728C] vel deponendi, seu provinciale concilium convocandi habet, sine consensu Carthaginensis archiepiscopi, cujuslibet dignitatis aut potestatis sit, exceptis his quae ad propriam parochiam pertinent; caetera autem, sicut et alii Africani episcopi, consilio Carthaginensis archiepiscopi aget. Unde charissimi confratres nostri coepiscopi Petrus et Joannes recte sentiunt de Carthaginensis Ecclesiae dignitate, nec consentiunt errori Gummitanae Ecclesiae. Hoc autem nolo vos lateat, non dehere praeter sententiam Romani pontificis universale concilium celebrari, aut episcopos damnari vel deponi; quia, etsi licet vobis aliquos episcopos examinare, diffinitivam tamen sententiam, absque consultu Romani pontificis, [Col. 0728D] ut dictum est, non licet dare: quod in sanctis canonibus statutum, si quaeritis, potestis invenire. Quamvis enim omnibus generaliter apostolis dictum sit a Domino: Quaecumque ligaveritis in terra, ligata erunt et in coelo; et quaecunque solveritis in terra, soluta erunt et in coelo (Matth. XVIII) : tamen non sine causa specialiter et nominatim dictum est B. Petro apostolorum principi: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam: et tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI) . Et in alio loco: Confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Scilicet quia omnium Ecclesiarum majores et difficiliores causae, per sanctam et principalem B. Petri sedem a successoribus ejus sunt diffiniendae. Jam quia ad interrogata etiam confratrum nostrorum Petri et Joannis [Col. 0729A] episcoporum decrevimus respondere; optamus ut sanctam tuam fraternitatem jugiter invigilantem utilitatibus sanctae catholicae Ecclesiae, atque devote pro nobis orantem, sancta et individua Trinitas semper conservet, charissime frater.

Datum XVI Kalendas Januarii, anno domini Leonis papae IX quinto, indictione VII.

LXXXIV. S. Leo IX Petrum et Joannem episcopos laudat quod jussu suo concilium de rebus ecclesiasticis celebraverint et jura archiepiscopi Carthaginensis contra Gummitanum episcopum defenderint. (Anno 1053.) [Mansi ibid., 658.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilectissimis [Col. 0729B] in Christo fratribus PETRO et JOANNI episcopis salutem et apostolicam benedictionem.

Decus Ecclesiarum Africanarum ita conculcatum a gentibus nimium dolemus ut modo vix quinque inveniantur episcopi, ubi olim ducenti quinque solebant per concilia plenaria computari; et ibi pauculas oves quotidianae occisioni deputatas remansisse, ubi quondam innumerabilis grex Domini sub numerosis arietibus exsultabat alta pace. Sed haec peccatis nostris imputantes, justitiam Creatoris collaudantes, timeamus, et misericordiam ejus instanter postulemus ut servos suos tandem respicere dignetur. Quod autem scripsistis nobis pro sanctae Romanae Ecclesiae statu nostraque incolumitate vos Dominum gratias agendo exorasse: noveritis nos [Col. 0729C] vestrae fraternitati gratias agere, et pro consolatione vestra semper orare. Et revera, fratres, hoc acceptabile est Domino nostro Jesu Christo ut caput omnibus membris prospiciat et invigilet; membra vero sui capitis salutem sine intermissione quaerant et optent. Bene equidem fecistis, quod jussi a nobis concilium de rebus ecclesiasticis habuistis: quod etiam omni anno vel semel agere debetis. Insuper recte contra Gummitanum episcopum dignitatem Carthaginensis Ecclesiae defendistis; quia sine dubio post Romanum pontificem primus archiepiscopus et totius Africae maximus metropolitanus est Cartaginensis episcopus, nec pro aliquo episcopo in tota Africa potest perdere privilegium semel susceptum a sancta Romana et apostolica sede: [Col. 0729D] sed obtinebit illud usque in finem saeculi, et donec in ea invocabitur nomen Domini nostri Jesu Christi, sive deserta jaceat Carthago, sive resurgat gloriosa aliquando. Hoc ex concilio beati martyris Cypriani, hoc ex synodis Aurelii, hoc ex omnibus Africanis conciliis, hoc, quod majus est, ex venerabilium praedecessorum nostrorum Romanorum praesulum decretis aperte monstratur: nec quicunque ille sit Gummitanus episcopus, aliquam licentiam consecrandi episcopos vel deponendi, seu provinciale concilium convocandi habet sine consensu Carthaginensis archiepiscopi, cujuslibet dignitatis aut potestatis sit. Tantummodo procurabit ille Gummitanus episcopus quae ad propriam parochiam pertinent; caetera autem, sicut et alii episcopi Africani, [Col. 0730A] consilio Carthaginensis archiepiscopi aget, qui solus in Africa pallium ab apostolica sede habere solet. Unde et episcopos consecrandi principale et antiquum jus retinet, sicut ex verbis Aurelii in concilio Carthaginensi (Concil. Carthag. III.) capitulo trigesimo nono potest intelligi, cum dicit: In Ecclesia, ad quam dignata est vestra sanctitas convenire, crebro ac pene per diem Dominicam episcopos ordinandos habemus, etc. Sed hoc vos non lateat, non debere praeter scientiam [sententiam] Romani pontificis universale concilium celebrari, aut episcopos damnari vel deponi, quia, etsi licet vobis aliquos episcopos examinare, diffinitivam tamen sententiam absque consultu Romani pontificis, ut dictum est, non licet dare. Quod in sanctis canonibus [Col. 0730B] statutum, si quaeritis, potestis invenire: scilicet quia omnium Ecclesiarum majores et difficiliores causae, per sanctam et principalem beati Petri sedem a successoribus ejus diffiniendae sunt, utpote cui divinitus dicitur: Confirma fratres tuos (Luc. XXII) ; et: Tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI) , etc.

Nunc, quia de archiepiscopis et metropolitanis sententiam nostram requiritis, venerabilium antecessorum nostrorum dicta aperte demonstrant, id est Clementis, Anacleti, Aniceti et aliorum, ubi ita legitur: Sacerdotum ordo bipartitus est, nec amplius quam duos ordines, id est episcoporum et presbyterorum, nobis collati sunt, nec apostoli docuerunt. Episcoporum autem ordo unus est, [Col. 0730C] quamvis alii praeferantur aliis, sive pro eo quod primas civitates et magis nominatas, secundum potentiam aut leges saeculi retinent, sive quod a sanctis Patribus pro aliqua reverentia sanctitatis aliquod privilegium dignitatis possident. Nam, sicut omnis mundana potestas his gradibus dignitatum a se invicem distat, id est, ut primus sit Augustus vel imperator, deinde Caesares, deinde reges, duces et comites atque tribuni; ita et ecclesiastica dignitas ordinata a sanctis Patribus invenitur, dicente beato Clemente (Epist. 1, tom I, p. 91) : In his civitatibus, in quibus olim apud ethnicos primi flamines eorum atque primi legis doctores erant, primates vel patriarchae positi sunt, qui reliquorum judicia et majora negotia juste diffinirent, qui etiam [Col. 0730D] non uni provinciae, sed pluribus praeessent. Deinde ubi archiflamines erant paganorum, archiepiscopi instituti sunt Christianorum qui singulis provinciis praeessent. Ubi vero metropolis erat, quae interpretatur mater civitas, metropolitani erant: quippe qui de tribus aut quatuor civitatibus intra aliquam provinciam majori et matri aliorum civitatum praesidebunt. Isti aliquando metropolitani tantum nominantur, aliquando vero archiepiscopi, si in ipsa provincia majores non fuerint aliqui. Ubi autem minores civitates habuerint solummodo flamines vel comites, episcopi sunt instituti. Porro tribuni plebis non absurde intelliguntur presbyteri, sive reliqui inferioris ordinis clerici. His omnibus divino et humano privilegio praelatus est pontifex Romanus. [Col. 0731A] Sed de Africae primatibus aliter intelligendum est, quia in singulis ejus provinciis antiquitus primates instituebantur non secundum potentiam alicujus civitatis, sed secundum tempus suae ordinationis; quibus tamen omnibus praeerat unus, scilicet Carthaginensis archiepiscopus, qui etiam non incongrue dici potest metropolitanus propter Carthaginem metropolim totius Africae, quorum supra meminimus. Ita legitur in concilio Carthaginensi, capitulo vigesimo sexto: Primae sedis episcopus non appelletur princeps sacerdotum, aut summus sacerdos, aut aliquid hujusmodi, sed tantum primae sedis episcopus. Sanctam vestram fraternitatem jugiter invigilantem utilitatibus sanctae Dei Ecclesiae atque devote pro nobis orantem, sancta et individua [Col. 0731B] Trinitas semper conservet, charissimi fratres.

LXXXV. S. Leo IX navem pro usu monasterii Casinensis, cum nauclero et sociis, liberam et exemptam ab omni teloneo et solutione concedit. (Anno 1053.) [Margarini Bullar. Casin. II, 85.]

Leo episcopus, servorum servus Dei, ecclesiae seu monasterio praeclarissimi Christi confessoris Benedicti, in monte Casino aedificato, et per eam Richerio abbati cunctisque ejus successoribus canonice illic intrantibus, in perpetuum.

Divinae pietatis respectu attacti ejusdemque ecclesiae augmento, praefati Richerii nostri dilecti precibus pulsati, dignum duximus, ob amorem sanctissimi Benedicti jam dicti, saepissimeque dicendi, [Col. 0731C] aliquid ex rebus beatissimi Petri, apostolorum principis, eidem monasterio in usum fratrum ibidem degentium, Deoque servientium largiri et in perpetuum conferre; quatenus nobilissimus grex, et fecunda proles tanti patris omnium ore benedicendi, Benedicti, ut portum salutis ad aeternam ingrediatur vitam, per manus aetherei summique clavigeri Petri attolli subsidiis et munificentiis repleri. Intuentes igitur a saeculari eos negotio remotos, propria quae quoquomodo possederant, praecepto Christi, piique patris exemplo, reliquisse, animo gratanti, benevole, eorum navim, aliquibus mercibus refertam ad abbatis cunctorumque fratrum usum cum suis mercimoniis delegatam concessimus [Col. 0731D] esse absolutam, cum Nauclero ac nauticis suis, ab omni debito pensionis, quoad usque ita praefatus locus in eadem, qua nunc est, fuerit religione constitutus; una navis monasterii ipsius in usum fratrum, necessaria deferentem, ut diximus, cum nauclero et nauticis suis ab omni pensionis conditione libera. Nullum teloneum ex omnibus quae attulerit alicui persolvat, neque quisquam aliquid ex ea exigere praesumat. Si quis autem hujus nostrae donationis atque concessionis aliquo temerario ausu exstiterit refragator vel violator, cujuscunque conditionis ille sit aut potestatis seu dignitatis anathemate percussus perpetuo, benedictione careat aeterna, donec resipiscat. Qui vero, propriae salutis amator, apostolicae largitionis atque oblationis sive [Col. 0732A] decreti fuerit conservator, intercessionis auxilio ipsius sanctissimi Benedicti, portus salutis adeptus, a Deo omnipotente misericordiam et benedictionem in aeternum consequatur.

Datum IV Kal. Junii, per manus Frederici diaconi, sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarii, et cancellarii vice domini Herimani archicancellarii, et Coloniensis archiepiscopi, anno domini Leonis noni papae V, indict. VI.

LXXXVI. S. Leo IX Uldaricum, archiepiscopum Beneventanum, pallio donat, ejusque privilegia confirmat. (Anno 1053.) [Ughelli, Italia sacra, VIII, 78.]

. . . Beneventanae Ecclesiae considerantes, ad ejus jus [Col. 0732B] et proprietatem revocamus atque in perpetuum subdimus et tradimus: videlicet ecclesiam Sancti Michaelis in monte Gargano positam, et ipsum castellum ubi jam dicta sacra et venerabilis sita est ecclesia, atque Sipontinam ecclesiam cum omnibus justitiis sibi legaliter pertinentibus, Lucerinam, Asculum, Bovinum, Larinum, Triventum, sanctam Agatham, Avellinum, Quintum decimum, Arianum, Vulturanum, Thelesiam, Alifem, Sessulam, Lesinam, Termulum, simulque duas abbatias Sanctum Petrum de Duddi, atque Sanctum Joannem situm juxta portam Auream cum singulis proprietatibus, justitiis, parochiis, seu dioecesibus suis, nihil excipimus, sed omnia, sicut justitia eorum est, huic jam saepe nominatae ecclesiae Beneventanae in honorem S. Dei [Col. 0732C] genitricis Mariae dedicatae, ubi pretiosissimum corpus beatissimi Bartholomaei apostoli requiescit, salva auctoritate sanctae Romanae et apostolicae sedis, concessimus ac irrevocabiliter in perpetuum confirmamus. Concedimus etiam fraternitati tuae pallii usum ad missarum solemnia celebranda, scilicet in festivitatibus Nativitatis Domini et Apparitionis ipsius, et in Coena etiam Domini, atque sanctae Resurrectionis die Dominico, Ascensionis Christi ad coelos, ac die Dominico Sanctae Pentecostes, in natalitiis apostolorum ac beatissimi Praecursoris Christi Baptistae Joannis, in Assumptione B. M. V. in die S. Apostoli Bartholomaei, in nativitate sanctissimae Dei Genitricis Mariae, et in consecrationibus episcoporum, et in die consecrationis ecclesiae, et in [Col. 0732D] natalitii tui die, sicut ab antecessoribus nostris, tuis institutum ac largitum est antecessoribus; in secretario vero tua fraternitas pallio induatur . . . . . . . . . . . Hoc etiam tibi concedimus, ut per singula loca quae ditioni archiepiscopatus Beneventani subjacent, ubi ex antiqua legali institutione episcopales sedes habentur, episcopos canonice constituas et consceres, et quodcunque aliter quam decuit ac sacri praecipiunt canones, institutum est, exstirpes et emendes, scilicet tanquam peccatis exigentibus contra jura canonum et sanctorum instituta Patrum, dum omnino quidam perversa mente non metuunt quod episcoporum est proprium sibi usurpare, sacro ordini ascriptos, videlicet clericos suae ditioni subdendo de [Col. 0733A] episcoporum judiciis subtrahere, quod omnino detestamur ac sub anathemate perpetuo interdicimus. Sed quidquid illud est quod ad ecclesiasticum atque episcopale pertinet officium infra totum archiepiscopat. Beneventanum, sicut superius praefinitum habetur, tuo regatur atque disponatur sano judicio. Omnia itaque quae ad praedictum archiepiscopum juste et legaliter pertinent aut pertinere poterunt, inquam, in posterum, sive monasteria, seu castella, civitates vel praedia cum ecclesiis et villis, vineis, silvis et omnibus sibi juste pertinentibus, tibi ac tuae fraternitati ecclesiae commissae tradimus, conferimus, et in perpetuum stabilimus. Censentes itaque apostolica censura decernimus, ac sub divini judicii obtestatione atque validissimi anathematis interdictione [Col. 0733B] contestamur, ut nullus unquam successorum nostrorum vel alicujus dignitatis seu potestatis quilibet homo aliquo temerario ausu audeat in praedictam Beneventanam ecclesiam aliquam vim inferre, aut . . . . . . praefati archiepiscopatus imminuere, detrahere, vel quocunque modo seu ingenio subtrahere, invadere vel alienare; sed, sicut superius sunt taxata, ita sibi perpetuo maneant inconvulsa, ut sancta Beneventana ecclesia in honorem sanctae Dei Genitricis semperque virginis inviolatae Mariae dedicata, et ad archiepiscopatus honorem a nostris antecessoribus sublimata, ac pretiosissimis sanctorum corporibus ditata, videlicet Bartholomaei apostoli, atque Januarii martyris, et Barbati confessoris ejus: sedis gloriosissimorum praesulum, ac reliquorum [Col. 0733C] inviolabiliter apostolicis privilegiis semper maneat dotata. Si quis autem, quod non optamus, nefario ausu praesumpserit haec quae ad laudem Dei pro stabilitate ac firmitate Beneventanae ecclesiae constituimus atque decenter decrevimus, infringere vel diminuere, aut quocunque modo aliter ad detrimentum praefati archiepiscopatus statuere, quod molitus est adnibiletur, et anathemate perculsus divino pereat in aeternum, nisi forte resipiscat. Conservator vero hujus nostri apostolici privilegii apostolica benedictione refertus intra paradisi moenia cum sanctis omnibus gaudeat in aeternum.

Datum IV Idus Julii per manus Friderici diaconi, S. Romanae Ecclesiae bibliothecarii et vicecancellarii vicedomini Herimanni archichancellarii [Col. 0733D] et coloniensis archiepiscopi, Anno D. Leonis noni papae V, indict. VI.

LXXXVII. Bulla S. Leonis IX, qua monasterio Barensi Sanctae Trinitatis confirmat ecclesiam Sancti Nicolai, a Nicolao Barensi episcopo eidem concessam. (Anno 1053.) [Muratori, Antiq. Ital. VI, 213.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae et monasterio Sanctae et individuae Trinitatis intra Barensem civitatem constructae, et per eam abbati MARCO nostro dilecto filio, cunctisque ipsius successoribus, canonice illuc intrantibus in perpetuum.

[Col. 0734A] Omnium justis petitionibus gratanter annuimus, quoniam justa et pia rogata Deo semper noscuntur placita et amicabilia. Videntes igitur ecclesiae tibi commissae justitiam de Sancti Nicolai ecclesia, quam praefatae civitatis Nicolaus dictus episcopus, ecclesiae jam dictae Sanctae Trinitatis voluntaria oblatione obtulit, et in perpetuum confirmavit, nobis omnino placuit atque apostolica auctoritate ita in perpetuum valere nostra decretalis institutio decrevit. Et sicut a praefato Nicolao praenominato episcopo praedicta Sancti Nicolai ecclesia cum omni beneficio et hortu et viridario, et cum transitu et exitu suo, ecclesiae Sanctae Trinitatis stabiliter atque irrevocabiliter sub anathematis poena colligata, ita ut nec ipsi, neque alicui hominum cujuscumque conditionis seu dignitatis [Col. 0734B] vel potestatis liceat praefatam Sancti Nicolai ecclesiam, cum omnibus secum concessis a praelibata Sancti Nicolai ecclesia vel monasterio, quocunque modo seu ingenio subtrahere vel alienare: sic omnino confirmamus, decernimus, atque corroboramus. Quicunque igitur hujus nostri privilegii tentaverit refragari instituto, sit sub anathematis poena, donec resipiscat. Conservator vero, apostolica refertus benedictione, a sancta et individua Trinitate perpetualiter aeternam consequatur salutem.

Datum IV Nonas Septembris, per manus Friderici diaconi, sanctae Romanae Ecclesiae bibliothecarii et cancellarii vice domni Herimanni archicancellarii et Coloniensis archiepicopi, anno domni Leonis IX [Col. 0734C] papae quinto, indictione secta.

(Sigillum plumbeum.)

LXXXVIII. S. Leo IX, Dominicum ex monacho episcopum Valvensem a sese factum confirmat. (Anno 1053.) [Ughelli, Italia Sacra, I, 1361.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilecto confratri DOMINICO Valvensis Ecclesiae episcopo, cunctisque successoribus tuis in eadem Ecclesia canonice promovendis in perpetuum.

Etsi jubemur, dum tempus habemus, a Domino bona operari, maxime tamen ad domesticos fidei. Unde omnibus Ecclesiis Christi, pro ea quae nobis [Col. 0734D] credita est dispensatione, sollicitudinem nostram habemus, sic debemus invigilare longinquis, ne in aliquo absimus propinquis. Itaque ad suggestionem tuam, charissime confrater et coepiscope Dominice, quem ex coenobii disciplina ad episcopatus curam repromovimus, gaudemus, et antecessoribus nostris atque nobis fideliter et jugiter deservire in S. R. Ecclesia cognoscimus. Sed Valvensis Ecclesiae, cui Domino auctore praesides, quamvis peccatis facientibus malitia saecularium hominum et peccatorum ejus, sua, non quae Jesu Christi sunt, quaerentium, supra modum desolatae et destructae, munimine apostolici privilegii contra impetus et machinamenta sacrilegorum obtendimus. Igitur auctoritate apostolica per hoc nostrae constitutionis privilegium concedimus [Col. 0735A] et corroboramus tibi tuisque, ut dictum est, successoribus in perpetuum, episcopatum Valvensem cum omni sua integritate et pertinentia, sicut antiquis et justis limitibus determinatur, scilicet a fossato Luparelli ad portellas sive columnas, et a furca de Gorza ad Stasilum inter montes; hinc a castello de Furca ad Serram de Cannatina, et a Serra de Sigella ad Serram de monte Christi, inde a monte Ceneracici ad crucem, inde a valle Araldi ad muricem de celici, et a terra de cantu ad furcam Mizula, deinde a robore cerurci, et campo olomeo, et a canite ad columnellam de campo Mezzo, ubi exit aqua de sangro, et pergit ad fossatum Luparelli, quod jam dictum est. Principaliter quoque confirmamus tibi ad episcopalem sedem Ecclesiam S. Pelini cum omnibus [Col. 0735B] sibijuste pertinentiis, et pariter Ecclesiam S. Pamfili cum caeteris ecclesiis et capellis, quaecunque intra praefatos posita esse noscuntur, cum omnibus pertinentiis earum, ita ut decimas et oblationes tam vivorum quam etiam mortuorum, secundum auctoritatem eorum canonum, prout tibi videbitur, sicut episcopum decet, disponas et dispenses. Clericorum causas et negotia ad saeculares homines et eorum judicia transire non consentias, sed tu ipse et successores tui audiatis et canonice definiatis. Et, quia malorum pectorum negligentia simul et nequitia monumenta chartarum vel privilegia antecessorum nostrorum, et si qua sunt alia instrumenta quibus possessiones et bona ipsius episcopatus firmabantur et retinebantur, aut perdita aut subtracta fuisse [Col. 0735C] constat, per hoc nostrae auctoritatis privilegium sancimus ut nihil hoc praefatae Ecclesiae noceat, sed juxta quod Otto imperator Grimualdo ejusdem Ecclesiae episcopo etiam per praeceptum edixit, ubicunque necessitas et justitia ipsius episcopatus fuerit, sub interpositione sacramenti, per veraces homines tam divites quam etiam mediocres, quos idem episcopus denominaverit, in cujuscunque potestate sit ipsa justitia, inquiratur, et Ecclesiae dictae restituatur. Insuper decernimus sub interpositione districti anathematis, ut quicunque conscius est possessionum vel bonorum quae jure competunt praefato episcopatui, et tamen inde alienata ab improbis hominibus detinentur, episcopo aut suis manifestet, ne [Col. 0735D] malis aliorum consentiendo et tacendo, sacrilegus apud Dominum existat; omnes etiam chartae factae ad damnum Ecclesiae, vel quae fuerunt ipsi Ecclesiae subtractae, et detinentur ab invasoribus, apostolica auctoritate sint inanes et vacuae. Hinc S. Romanae et apostolicae sedis, cujus juris episcopatus ille specialiter esse dignoscitur, auctoritate, sub interminatione districti anathematis, interdicimus ne aliqua magna vel parva persona cujuscunque conditionis et dignitatis molestare, inquietare, divestire praesumat [Col. 0736A] eum absque discussione ex omnibus rebus mobilibus vel immobilibus sese moventibus, quae nunc possidet, et deinceps juste acquirere et possidere poterit. Quod si quis, Dei et animae suae inimicus, quocunque modo vel ingenio hujus apostolici privilegii temerarius praevaricator existere non timuerit, et aliquid eorum quae hic aut confirmantur aut infirmantur a nobis, sibi praesumpserit contra hoc quod nostrae auctoritatis censura hic promulgatur, perpetua anathematis sententia se gehennae cum diabolo, et angelis ejus irrecuperabiliter mancipandum noverit, nisi forte, dum vivit, digne Domino et Ecclesiae suae satisfecerit. Qui vero divinae pietatis intuitu et sanctae obedientiae reverentia fidelis conservator exstiterit hujus, benedictionem hic et in futuro promereatur, [Col. 0736B] praemiumque sempiternae beatitudinis in electorum Dei coetibus. Amen.

Datum in Benevento XII Kal. Januarii per manus Federici diaconi et bibliothecarii, ac cancellarii S. A. sedis vice D. Heremanni Coloniensis archiepiscopi, et archicancellarii anno dom. Leonis IX papae, V, ind. VI.

LXXXIX. Epistola S. Leonis IX ad Henricum Francorum regem. Fragmentum.—(Anno 1054.) [Duchesue, Hist. Franc. Script., IV, 145, ex Decreto Ivonis, parte IX, cap. 8.]

Pater tuus Robertus, laude et consultu episcoporum regni tui, Bertam matrem Odonis comitis sibi [Col. 0736C] duxit uxorem. Ob quam rem, quoniam sibi erat carnis affinitate conjuncta, ab antecessore nostro, cum episcopis qui placito interfuerunt, excommunicati, post ad sedem apostolicam venientes cum satisfactione, sumpta poenitentia, redierunt ad propria.

XC. S. Leo IX Vaticano S. Petri templo decimam oblationum partem elargitur. (Anno 1054.) [ Bullarium Vatic. I, 35.]

In nomine Domini, amen. Hoc est exemplum, sive transumptum, cujusdam papalis privilegii felicis recordationis domni Leonis papae noni, ejus vera bulla plumbea in filis sericis bullati, non vitiati, non abrasi, non cancellati, nec in aliqua sui parte [Col. 0736D] suspecti, sed omni vitio et suspicione carentis, cujus tenor, de verbo ad verbum, per omnia talis est.

Beate Petre apostole, ego Leo episcopus, servus tuus et omnium servorum Dei, de tuis donis aliquam tibi offero particulam, quam mihi dignum fuit visum, dignum et justum curis quibus circumdor, auferre et tibi offerre quasi meam, cum sit tua. Quidquid enim est quod in nostris juribus sit , licet sit parum ad conferentiam praeteritorum quae [Col. 0737A] nostri antecessores habuerunt, id tamen, quantulumcumque sit, digne tecum judicavi sortiendum. Ecce enim de oblationibus fidelium, quae tibi offeruntur in altari tuo, sub quo sacrum et venerabile corpus tuum requiescit et etiam in confessione ipsius altaris, decimam partem tibi, quamvis tuum totum sit, humili devotione et tota cordis prosternatione offerimus, donamus, concedimus, et etiam corroboramus atque confirmamus ad constructionem et resarcionem ( sic ) ipsius tui sacri templi in aedificiis, parietibus, picturis, tignis, tectis, imbricibus, et praeterea luminarium concinnationibus assiduis, olei, ac cerae, nec non lampadibus vitreis, et cicindelis , atque thymiamati caeterisque omnibus utensilibus quae ad usum et necessitatem [Col. 0737B] atque decorem totius ipsius ecclesiae pertinent. Decimam vero ipsam semper volumus esse decimam diem, ut oblatio quae tibi debetur, separata sit a caeteris oblationibus, et nullum aliqua confusione patiatur errorem. Super hoc etiam, si qua vasa, si qua ornamenta vel indumenta ecclesiastica super ipsum sacrum et venerabile altare tuum oblata fuerint ad cultum Dei, divinis officiis et mysteriis necessaria, conferimus ea omnia ipsi tuae ecclesiae, ibi perpetim permansura in usum solarium Deo et tibi illic tum servire et serviturum. Addendum quoque credimus illud oblationis munus, ut quidquid scilicet per fideles ad ipsum tuum altare, et ad ipsam confessionem offertur in vigiliis Natalis tui, et in ipsa tui Natalis die beate Petre apostole, [Col. 0737C] totum sit speciale tuum pro luminaribus, et caeteris diversis necessitatibus, ad ipsa tua solemnia agenda pertinentibus. Nec illud praetermittendum censuimus ut, quotiescunque de quibuscunque regnis et terris tributa, sive ad altare tuum offeruntur , sive ad apostolici pedes ponuntur, sive quovis modo tuae apostolicae sedi, cui Deo auctore praesidemus, persolvuntur, decima pars eorum semper tibi, beate Petre apostole, debeatur, ad reformationem ecclesiae tuae, et caetera quae superius diximus. Ut vero haec omnia observentur illibata, tam a successoribus nostris in sede tua, o beate Petre apostole, usque in finem saeculi sessuris, quam etiam cunctis hominibus, tam magnis quam parvis, tam [Col. 0737D] divitibus quam pauperibus, mediocribus, diversi sexus et aetatis, statuimus apostolica censura, qua, licet indigni, fungimur vice tua, sub divini judicii contestatione, et terribilis anathematis interpositione, ut scilicet quicunque contra hoc nostrae humilitatis [Col. 0738A] donum tibi de tuo, beate Petre apostole, fideliter ac pure collatum, venire tentaverit et intemeratum non custodierit, non solum segregatus sit a communione fidelium in hac temporali vita, sed in illa quoque aeterna damnatus sit perpetuis poenis et gehennalibus tormentis. A contrario etiam, quicunque devotus custos et cautus observator nostrae oblationis exstiterit, divinis benedictionibus augeatur, et hic per te, beate Petre apostole, a peccatorum vinculis absolvatur, et illic quoque per te intra januam regni coelestis admittatur. Hoc itaque nostrae devotionis privilegium, ut verius credatur et certius habeatur, subscriptione nostra roboravimus, et roboratum nostro significari sigillo jussimus ad laudem et gloriam Domini nostri Jesu Christi apud [Col. 0738B] quem beate Petre apostole, semper esto memor nostri, et omnium ovium quas suas ipse pascendas tibi commisit, et per nos miseratus pascit et pascet adhuc per alios in saecula saeculorum.

† Ego Leo episcopus servus tuus, beate Petre apostole, donum, quod tibi de tuo feci, manu propria roboravi.

Acta, scripta, transumpta, publicata et auscultata sunt praedicta omnia coram reverendissimo in Christo patre et domino, domino Anibaldo, miseratione divina episcopo Tuscul., sanctae Romanae Ecclesiae Card., apostolicae sedis legato de latere, pro tribunali sedente Romae, in palatio papali apud Sanctum Petrum, qui huic transumpto praesenti scripto, lecto, publicato, exemplato, et auscultato, suam et [Col. 0738C] sui officii auctoritatem interposuit, et decretum, et eidem voluit et decrevit ubilibet in judicio et extra, sicut principali privilegio fidem plenariam adhiberi, mandans suum sigillum eidem appendi ad majoris roboris firmitatem. In praesentia reverendorum virorum, domnorum fratris Francisci abbat. monasterii S. Bartholomaei de Camporegio Eugubinen. dioc. Decretor. Doctoris cancellarii, et Roberti de Placentia Jurisper. auditoris, ac Joannis Thomae de Ceccano, canonic. Parisien. nepotis, et capellanorum supranicti domni legati, ac plurium aliorum notariorum et testium litteratorum, ad praemissa vocatorum et specialiter rogatorum, ac in praesentia mei Gualterii, et Pauli de Sancta Victoria, et Matthaei de Spoleto notorior. infra scriptor. ad hanc publicationem, auscultationem, decreti et auctoritatis interpositionem specialiter vocatorum et rogatorum, sub anno Domini millesimo trecentesimo quinquagesimo Jubilaeo, pontificatus sanctissimi et domni nostri [Col. 0738D] Clementis papae VI anno octavo, indictione tertia, mensis Mai die decimo.

Et ego Mattheus Salvi, clericus Spoletanus publicus apostolica et imperiali auctoritate notarius, praedictas litteras apostolicas eoram supradicto domno legato, pro tribunali sedente, vidi et legi, easque [Col. 0739A] cum praesenti transumpto, una cum Paulo Francisci subscripto et Gualterio domni Frederici de Clarmonte infra scriptis, notariis publicis, auscultavi; et quia ipsas cum praedicto praesenti transumpto concordare inveni, nil addito vel minuto, quod facti substantiam immutet, vel variet intellectum, ideo de mandato supradicti domni legati, me subscripsi, et rogatus signum meum apposui consuetum.

Et ego Gualterius, domni Friderici de Clarmonte clericus, Firman. dioc. publicus apostolica auctoritate notarius, praedictas litteras apostolicas scripsi, transumptavi, et exemplavi per omnia, prout in litteris ipsis apostolicis, de verbo ad verbum, vidi et reperi contineri, nil addito, minuto vel mutato quod substantiam mutet, vel variet intellectum, nisi forte litteram vel syllabam per errorem. Et ipsum transumptum coram praedicto reverendissimo patre et domno nostro, domno Anibaldo, cardinali apostolicae sedis, legato pro tribunali sedente, ut supra, ac praesentibus praedictis testibus litteralis, domnis cancellario, [Col. 0739B] auditore, nepote, et capellanis dicti domni legati, ac quampluribus aliis notariis et testibus litteratis, necnon Paulo Francisci et Matthaeo de Spoleto, notariis publicis supradictis, ad hanc publicationem, ac decreti et auctoritatis interpositionem, ut supra dicitur, vocatis specialiter et rogatis, legentibus, videntibus et auscultantibus, cum praedictis apostolicis litteris legi, et fideliter auscultavi; ipsumque, de mandato supradicti domni cardinalis legati, et ad instantiam venerabilium virorum, dominorum, prioris, canonicorum capituli, sacrosanctae basilicae principis apostolorum de Urbe ibidem praesentium, ipsum transumptum et exemplum in hanc publicam formam propria manu redegi, eoque signo consueto signavi rogatus.

XCI. S. Leo IX W [iberto], episcopo Mutinensi, mandat ut ecclesiae B. Simeonis (Padilironensis) ab episcopos Mantuano consecrandae intersit. (Anno 1054.) [Mabill. Acta SS. ord. Bened., saec. VI, parte II, pag. 168.]

[Col. 0739C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, W. [Wiberto] Mutinensi episcopo salutem et apostolicam benedictionem.

Mirabilis Deus in sanctis suis, gloriosus et mitis, magnae misericordiae, et super malitiam praestabilis, multorum fidelium ut vera comperimus relatione, centupla remuneratione donavit sancti sui confessoris meritum et laborem Simeonis. Reverentissimo abbati sancto Benedicto exhibeatur honor, adjuncto sibi socio Simeone monacho, eremita et diacono. Mantuanus episcopus novam ibi consecrabit [Col. 0739D] ecclesiam, cui volumus ut exhibeas honorificentiam, scilicet interesse te volumus huic consecrationi et hujus corporis elevationi, et altare in ejus honore consecretur, quem Deus summa virtutum clarificavit dignitate.

XCII. S. Leo clerum et populum Auximanum docet anathematizandos eos esse qui sequantur illam «perversam et prorsus exsecrabilem quarumdam plebium consuetudinem, ut videlicet, suo defuncto episcopo, domum episcopi hostiliter irrumpentes invadant, facultates ejus diripiant, praediorum domos incendant, vites insuper et arbusta, bestiali immaniores feritate succidant. » (Anno 1054.)

[Vide inter Opera B. Petri Damiani, Patrologiae tom. CXLIV, col. 347.]

XCIII. S. Leo Petri Domiani librum (Gomorrhianum) « contra quadrimodam carnalis contagionis pollutionem» collaudat. (Anno 1054.)

[Col. 0740A]

[Vide Petrum Damianum, Opp., Patrologiae tom. CXLV, col. 159.]

XCIV. S. Leo Petri Damiani eremum «quae dicitur Ocri, in Saxena videlicet territorio constitutam, privilegiis ornat. » (Anno 1054.)

[Vide Patrologiae tom. CXLV, col. 15.]

XCV. S. Leo IX facultatem dat Berardo abbati Farfensi advocandi quemcunque episcopum voluerit ad consecrandum Farfense templum. (Anno 1053.) [Muratori Script. Rer. Ital. II, II, 620.]

[Col. 0740B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, BERARDO abbati Sanctae Mariae de Farfa salutem et apostolicam benedictionem.

Petitiones tuas justas adimplere non denegamus. Itaque tibi auctoritate nostra liceat conquirere episcopum, qui tibi tuam consecret ecclesiam, undecunque volueris. Cave tamen ne sit Simoniacus.

XCVI. S. Leonis IX bulla pro parthenone S. Laurentii in Alsatia. (Anno 1054.) [Mabill. Annal., ord. S. Bened. IV, 736.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae, in [Col. 0740C] loco qui dicitur Hesse positae, in honore sanctae Dei Genitricis Mariae, et in memoria sanctorum Martini confessoris, et Laurentii levitae gloriosi et igne purgatorio assati martyris, dedicatae, et per eam Sebergae [ f., Gerbergae] abbatissae nepti nostrae, et post eam successuris inibi Dei ancillis in perpetuum.

Martinus, hic pauper et modicus, quo coelum divites ingrediamur dulciter monet, ut sibi suisque amicabiliter serviamus. Assatus ut piscis, Laurentius, quemadmodum ipse dicit, suavem gloriam promeruit, ita et nos sibi suoque Domino nostro Jesu Christo vult per multos labores inservire, ut sic digni efficiamur operarii sua mercede. Hac unius leni mansuetudine, et alterius aspersa impulsione commoniti, [Col. 0740D] quod solemus et debemus, etiam huic ecclesiae confirmationem nostri privilegii gratis concedimus pro sanctorum debita veneratione et parentum nostrorum, inibi in Christo quiescentium, memoriali ac praecordiali devotione. Tegit enim martyr patrueles nostros comites, Mathiridum et bonae memoriae Gerhardum, ejusque uxorem, devotam famulam Deo, Cunisam, et cordis nostri, dum vixit, dulce solamen, fratrem nostrum Hugonem. Et quia suus mitis confessor cujuscunque sanctorum sibi vindicavit corpora, non se elonget, eorum precibus exigentibus. vel alienet ab animarum apud Deum obtinenda venia, ut sub cujus protectione vixerunt, tuitione propitia per eum aeterna promereantur gaudia. Confirmamusque eidem loco illa quae nominati eidem, vel [Col. 0741A] alii parentes nostri, contulerunt bona, et quaecunque concessit jam illuc vel in perpetuum concessura est quaelibet Deo fidelis persona. Et ut noverint omnes quantum honorem huic loco semper optaverimus, justis precibus domnae Mathildis et filii ejus Henrici, nostri quondam nepotis, altaria in ipsa ecclesia tria nos ipsi dedicavimus. Quod quia eminentius altiusque prae caeteris est constitutum, decrevimus etiam illud magnificentius speciali honore glorificandum, ut nemo ibi celebret missam, nisi archiepiscopus, vel episcopus ipsius dioecesis, vel idonei ipsius ecclesiae hebdomadarii. Si quis autem alia persona orationis vel alicujus negotii supervenerit causa, ad idem altare, ut missarum solemnia exsequatur, non praesumat accedere, nisi de abbatissae vel aliarum [Col. 0741B] sanctimonialium consensu et licentia. Celebretur etiam dedicatio ab omnibus loci ejusdem incolis, VII Kal. Decembris.

Ut autem probabile testimonium huic ecclesiae ab omnibus de bonis suis adhibeatur, nomina ipsorum honorum vel praediorum, quae modo libere habet, fideliter subscribi fecimus; haec autem sunt: In civitate Metensi tria curtilia, ecclesia de Albertorf integra cum conductu, et medietas ejusdem villae; Landeldingen datus a Beselmo, apud Nunhirchen mansus cum lacu piscatorio datus a Trusingo, apud Volteringen forestus a Bezolino datus; ecclesia tota de Steinsilide cum conductu et omni integritate. Ad curiam hospitii et hominibus suscipiendis pertinet Volfresingen et apud Halbessurt molendinum et [Col. 0741C] mansus unus, et apud Terolnesheim vinea duas carratas vini solum per annum. Ad abbatiam autem ipsam, sicut et alia praedicta, pertinet etiam quarta pars ecclesiae apud Sitterfdorff, et tertia pars telonei apud Sarburg; ecclesia Monheim tota cum conductu et omni integritate, et quarta pars ejusdem villae; medietas villae quae dicitur Meingeringem, et ecclesia cum conductu et tertia pars decimae. Sacerdosque illius ecclesiae omni anno in Natali Domini triginta nummos pro eulogiis persolvit abbatissae. Ecclesia Berthingen tota cum conductu et omni integritate, et medietas villae ejusdem ecclesiae Igolingen cum conductu et villa, ex toto data per manus Mathildis dilectae uxoris fratris nostri Hugonis praedicti, et [Col. 0741D] filii ejus Henrici; moneta apud Hesse cum totius mercati utilitate; quarta pars ecclesiae de Tesselingen cum conductu et omni integritate; ecclesia de Belnoylre tota cum conductu et omni integritate. De hac ecclesia quinque solidi omni anno persolvuntur. Ecclesia Malscheidt tota cum conductu et omnibus ad Christianitatem pertinentibus. De hac etiam quinque solidi omni anno persolvuntur. Ecclesia Elbersmytre tota cum conductu et omni integritate. De hac etiam quinque solidi omni anno persolventur. Ecclesia Bettelingen tota cum conductu et villa ex toto et omni integritate. De hac etiam omni anno duo solidi persolventur. Apud Rodesheim tres partes [Col. 0742A] decimae ecclesiae inferioris, et ipsa ecclesia cum conductu et omnibus ibidem ad Christianitatem pertinentibus. De Dreheim, omni anno, sex carratae vini ad cellarium monialium dantur, et in festo sancti Martini decem solidi ibi persolvuntur, absque aliis beneficiis quae inibi sunt posita. Apud villas Bosseringen, Schalhembach, Olba, Richenhofem, prata, agri, curiae non modicae. De familia autem ecclesiae, ac suae catholicae fidei et honestae religionis, pater noster Hugo, justus in eisdem bonis advocatus et haeres, hanc constituit concordiam ut invicem se in legali matrimonio, secundum suam conditionem, conjungendi, liberam habeant licentiam: ita ut, si ex illa conjunctione numerosa proles procreata fuerit, aequaliter dividatur ecclesiae et haeredi. [Col. 0742B] Si autem non procreatum fuerit inde nisi unum cujusque sexus mancipium, pro speciali sua reverentia habeat ecclesia. Quod et nos confirmamus, atque in perpetuum taliter permanere stabilimus, necnon et omnia ad ipsam ecclesiam pertinentia, stabilia et firma, et nullo modo violanda, hac nostrae praeceptionis pagina corroboramus, et nihil horum, neque imperator, neque rex, neque dux, neque marchio, neque comes, neque vicecomes, neque advocatus, neque aliquis haeres, et neque archiepiscopus, neque episcopus, vel aliqui ecclesiastici ordinis, seu mundanae conditionis, magna parvaque persona infringere, vel minuere aut invadere praesumat; si autem aliquis praesumpserit, liberam habeat licentiam adeundi auctoritatem apostolicam. Violatorem ergo hujus [Col. 0742C] praecepti, Martinus pius, nisi resipuerit, non defendat, Laurentius, laesus in illum, iratus insurgat, sitque omnibus sociis ingratus, atque divinum anathema sustineat; conservatorem vero divina gratia circumveniat, et apostolica benedictio conservet et muniat

XCVII. S. Leo IX confirmat fundationem abbatiae S. Joannis Baptistae Florinensis pro monachis Benedictinis in dioecesi Leodiensi, haud pridem institutae per Gerardum Florinensem toparcham, dein Cameracensem episcopum. (Anno 1054.) [Miraeus Opp. diplom. IV, 4.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, Ecclesiae S. Joannis Baptistae, et per eam GONISONI abbati ac [Col. 0742D] ejus successoribus in loco qui dicitur Florinas, salutem et apostolicam benedictionem.

Convenit apostolico regimini ut in omnibus prudenter ecclesiastico provideatur honori. Quapropter, Gon so abba, in Christo dilecte fili, in quo, quia suum pleniter honorem monastica obtinet religio, mihi bene complacuit, firmum de bonis ecclesiae tuae, id quidem summopere postulanti, concedimus privilegium, quod videlicet, ob mutuam petentis et donantis benevolentiam, animae tuae simul ac nostrae apud Dominum salutem obtineat et gloriam.

Paterna pietate benignum assensum praebuimus Cameracensis episcopi venerabilis Gerardi justis [Col. 0743A] precibus, ut, quia ipse praefatam sumptu tuo et de rebus propriis cum fratre Godefrido construxit et donavit ecclesiam; hanc a nobis mereatur recipere gratiam. Annuimus, inquam, voluntarie, et sibi et tibi, frater charissime; et vos quidem, quos apud alios commendat aetas et exterius reverenda canities, mihi gratos fecit moralitas interior et inviolabilis fides. Memores etiam in hac tua petitione fuimus fratris tui domini Wasonis, Tungrensis Ecclesiae vigilantissimi pastoris, qui, dum vixit, aequitatis norma, catholicae religionis, canonicae simul honestatis semper fuit regula.

Hanc igitur nostrae praeceptionis paginam fieri jussimus, statuentes apostolica censura, ut nihil horum quae praefato monasterio a quibuscunque [Col. 0743B] fidelibus concessa vel concedenda sunt in perpetuum, aliquis temerario ausu infringere vel imminuere audeat, ne, dum praecursorem et Baptistam Domini offenderit, quo inter natos mulierum major nullus surrexit, Dei omnipotentis iram incautus incurrat.

Datum . . . . . .

XCVIII. Epistola seu breve S. Leonis IX, pro coemeterio prioratus Sancti Orientii Cluniacensis ordinis. (Anno 1054.) [ Builar. Cluniac. 13.)

LEO episcopus, servus servorum Dei, RAIMUNDO archiepiscopo Ausciensi, salutem et apostolicam benedictionem.

Pervenit ad aures nostras clamor monachorum [Col. 0743C] Sancti Orientii commorantium in suburbio civitatis, pro injuria quam loco illorum inferre niteris de coemeterio extra usum antiquae consuetudinis: non enim meliores sumus quam patres nostri. Quapropter tibi mandamus atque sub auctoritate Dei et sancti Petri et nostra praecipimus ut praedictum monasterium novis legibus et inauditis consuetudinibus in nullo infestes, in nullo molestes, tam in coemeterio quam in aliis rebus ad ipsum locum pertinentibus. Decernimus itaque canonica et apostolica auctoritate ut nulla ecclesia terminos statutos a Patribus au eat transire. Unde vos admonere volumus et praecipimus ut quod usque modo non habuistis, nec intra urbem, nec extra, vobis injuste vindicetis. Scilicet sicut fuit coemeterium temporibus antecessorum vestrorum, [Col. 0743D] ita permaneat in saeculum in futurum.

XCIX. S. Leo IX confirmat fundationem percelebris abbatiae S. Mariae apud Santones. (Anno 1054.) [ Gall. Christ. II, Instrum., 481.]

Rectore omnium ordinante Deo, LEO ego, Romanae sedis papa.

Innotescat volo omnibus catholicae Ecclesiae cultoribus quod Goffridus, comes Andegavensis, et Agnes comitissa locum S. Mariae Sanctonensis coenabii, quod monachabus inibi sub beati Benedicti regula degentibus Deo devote fundaverunt, nostra [Col. 0744A] auctoritate confirmari et auctorizari postulaverunt et nostri regiminis tuitione confortari deprecati sunt, quorum petitioni assensum praebentes confirmamus et constitutionis tantae locum liberali, ut deprecati sunt, jure sub nostra defensione suscipimus. Unde omnes Dei fideles charitative submonemus ne tantum opus disturbare et dissipare Dei servitium vel Deo devotas patiantur. Quod si aliquis huic divino operi insidiari praesumpserit, concessa vel concedenda calumniando et devastando, iram perpetuae damnationis incurrat, et S. Dei Genitricis omniumque Sanctorum accusationem non evadat, et nostrum anathema, quantum Dei judicio traditum nobis est, apostolica etiam auctoritate concessum Dei inimicum dare in interitum, in aeternum damnum [Col. 0744B] sentiat. Hujus vero conscriptionis chartam, ut firmiorem obtineat vigorem, sigilli nostri impressione signari curavimus.

C. S. Leonis IX epistola ad Michaelem Constantinopolitanum patriarcham, adversus ejus et Leonis Acridani episcopi inauditas praesumptiones et nimias vanitates .

LEO episcopus, servus servorum Dei, MICHAELI Constantinopolitano, et LEONI Acridano, episcopis.

I. In terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) . Hujusmodi exordium docuit nos illud Dominicum: In quamcunque domum aut civitatem intraveritis, primum dicite: Pax huic domui; et si ibi fuerit filius pacis, requiescet super illum pax vestra; sin [Col. 0744C] autem, ad vos revertetur (Luc. X) . In pace etenim vocavit nos Deus (I Cor. VII) , qui est pax nostra; qui fecit utraque unum, et veniens evangelizavit pacem his qui longe, et his qui prope erant (Ephes. II) : et inter nonnulla dixit: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur (Matth. V) . Quorum pedes Deiloquus Isaias admiratus, proclamat: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem! (Isa. LII; Rom. X.) Ad quam magnus Paulus contestando sic discipulos adhortatur: Pacem sequimini cum omnibus, et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum (Hebr. XII) . Et: Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII) . Et rursum: Pacem habete, et Deus dilectionis et pacis erit vobiscum (II Cor. XIII) . Nec immerito, dicente discipulis suis, imo omnibus [Col. 0744D] Christianis ipso Domino: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV) . Quae utique quam germano et unanimi affectu, et indissolubilis foederis nexu retinenda sit, hinc potest colligi quod eam, ultimam cohaeredibus et comparticipibus suis, velut haereditario et perpetuo jure commendatam, sub testamento mox suo sanguine subscripto et pia morte confirmato reliquit, quasi diceret: Fratres et cohaeredes mei, relinquo vobis ex patrimonio nostro sortem, temporalem videlicet pacem; quam si integram et incontaminatam in fine mihi repraesentaveritis, meam sortem, pacem scilicet sempiternam, adjungo vobis. Nec his contentus, Patri [Col. 0745A] aequalis, Patreque minor, pro hac ipsa Patrem sic deprecatur, ad Patrem suum, et Patrem nostrum, a quo nunquam discesserat, rediturus: Pater, quos dedisti mihi, volo ut sint unum, sicut et nos unum sumus, et sint consummati in unum (Joan. XVII) .

II. Sed Vae mundo a scandalis (Matth. XVIII) , quia, cum pene omnes paginae divinae nos pariter invitent ad bonum unitatis et pacis, quatenus cor unum et anima una sit nobis in eo qui unanimes in domo sua, quae est catholica Ecclesia, habitare facit, exstitere tamen hactenus, et existunt miseri homines, sua, non quae sunt Jesu Christi, quaerentes (Philip. II) , per omnia militibus Dominum gloriae crucifigentibus nequiores. Illi siquidem corruptibili tunicae ipsius, quia inconsutilis et desuper [Col. 0745B] contexta erat per totum, pepercerunt, dicentes: Non scindamus eam (Joan. XIX) , quadam utique reverentia admirati et textricis diligentiam et operis elegantiam. Isti vero incorruptibili charitati ejus, qua univit Ecclesiam, ut exhiberet sibi vestem gloriosam, non habentem maculam aut rugam, impias et sacrilegas manus ad discindendum crudeliter injiciunt, linguas magniloquas et dolosas ad confodiendum illam exacuunt; nihili pendentes ineffabili et speciali artificio coaeternae Deo Patri sapientiae compactam et contextam, nec humano ingenio, seu philosophorum syllogismis aut argumentationibus consutam: Stulta enim mundi elegit Deus, ut confundat sapientes (I Cor. I) . Neque enim per rhetores [Col. 0745C] et sophistas collegit piscatores, sed per piscatores et simplices piscatus est sophistas et oratores, quia, sicut egregius Paulus dicit: Non est in sermone regnum Dei, sed in virtute (I Cor. IV) .

III. Verum erubescat et confundatur impia haeresis, impudenter inhians sectioni atque divisioni insecabilis et indivisibilis unitatis, reclamante et repugnante non solum ipsius unitatis natura, sed etiam humanae sapientiae conjectura. Discedant ergo perfidi corvi, milvi, vultures, et quaecunque laniatu vel morte aliena pascuntur aves. Sola columba ad arcam redeat et super caput Domini Jesu manens, totum corpus ejus, quod est Ecclesia, uniat, infundat et repleat, unicamque columbam de diversae professionis et nationis hominibus atque linguis [Col. 0745D] omnibus, quasi de diversis membris efficiat, cui voce Capitis, quod est ipse Christus, dicat: Una est columba mea, perfecta mea, immaculata mea (Cant. V) . Quae enim semper una vocatur, et est, nunquam dividitur aut secatur; quae semper perfecta, hoc est plena, nunquam minuitur aut evacuatur; quae semper immaculata, nunquam corrumpitur aut maculatur. Quoniam, etsi nonnunquam ab ea plerique ita exerunt ut non revertantur, non tamen ejus unitas inde discinditur, aut perfectio minoratur, seu virginitas violatur. Quandoquidem membra corvina ad hoc revertuntur, ut suo corpori, a quo ad tempus videbantur esse disjuncta, reincorporentur, et integerrima permaneat columba illa unica, cui se incorporatos et unitos falso gloriabantur. Et quae [Col. 0746A] gemebat sub periculis in falsis fratribus, revelata illorum exitu, per os beati Joannis apostoli libere protestatur: Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis. Nam si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum (I Joan. II) . Qui enim pectus columbae, velut humores mali, solebant premere, et ad nauseam jugiter provocare, alicujus accessionis vel occasionis impulsu egressi, vel ejecti, aut potius egesti, comprobantur eam relevare; atque bonae valetudinis statum sua discessione eidem revocare. Quotquot autem exeunt redituri, omnino ab ea nequeunt avelli aut praecidi; et si videntur aliquandiu avulsi aut praecisi, quia Novit Deus qui sunt ejus (II Tim. II) , per cujus praedestinationem sunt intus sine errore, etiam qui putantur foris esse, et errare; [Col. 0746B] nec rapit quisquam de manu ipsius, quos jam prorsus raptos suspicabamur.

IV. Sed vae hominum superbiae et arrogantiae [ignorantiae], qui membra Antichristi, et praecursores ejus effecti, qui est rex super universos filios superbiae, non cessant zizaniorum pestes in medium tritici spargere, et messem, cui coeleste praeparatur horreum, quantum in eis est, atterere. De quorum periculoso tempore dilectus Domini virgo Joannes voluit nos instruere: Filioli, inquiens, novissima hora est, et sicut audistis quia Antichristus venit, nunc autem Antichristi multi facti sunt (I Joan. II.) Haec novissima hora a primo adventu Salvatoris incoepta, usque ad secundum ejus adventum est protendenda. Quae quot Antichristos jam habuerit [Col. 0746C] aut detexerit, dicere quis poterit? De quibus et Doctor gentium, mirabilis Paulus, Ephesiis in Actibus apostolorum ait: Ego scio quoniam intrabunt post discessionem meam lupi graves in vos, non parcentes gregi; et ex vobis ipsis exsurgent viri loquentes perversa, uti abducant discipulos post se (Act. XX) . Sed, o Domine Jesu, pervigil Pastor, et Leo de tribu Juda, qui, secundum Psalmistam, super aspidem et basiliscum ambulas, et conculcas leonem et draconem (Psal. XC) , jam in fine saeculorum oves pascuae tuae, variis insidiis et rabie innumerabilium luporum hactenus fessas, miseranter attende, et increpa feras arundinis (Psal. LXVII) , quae saeviunt, et dentibus frendunt super humilitatem Ecclesiae tuae, [Col. 0746D] fulti et protecti arundineto, id est, mundana potestate, exterius quidem nitida, sed interius vacua, ubi, sicut ab beatum Job divina voce dicitur: Non solum omnes bestiae agri ludunt (Job XL) , cuncta scilicet turba malignorum spirituum secundum libitum suum debacchatur, verum etiam Behemot, eorum utique princeps, ibidem sub umbra dormit in secreto calami et locis humentibus, cum sine aliqua inquietudine vel contradictione in superborum et lubricorum cordibus requiescit securus. Catholica vero Ecclesia promissiones tuas retinens, Domine, quotidie gaudet compleri in doctoribus suis illud Sapientiae: Fulgebunt justi, et tanquam scintillae in arundineto discurrent (Sap. III) , atque vento agitatas arundines comburent. Tunc ferae [Col. 0747A] arundinis pariter interient, in quibus est congregatio taurorum (Psal. LXVII) , coetus videlicet haeresiarcharum cervicoso ducatu post se trahentium vaccas, id est, lascivas animas populorum, ut qui probati sunt argento, excludantur, scilicet perfecti in eloquiis divinis et stabiles in fide appareant, emineant vel manifestentur. Argento quippe eloquia divina significantur, ut idem Psalmista testatur: Eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum (Psal. XI) . Per exclusionem autem, argentum vel aurum quodam artificio subrigitur, elevatur et exprimitur, ut repente videatur respersum, et insignitum decenti figuratione diversorum florum aut imaginum, quod prius humile jacebat et planum. Quod totum brevius et clarius sic eloquitur magnus [Col. 0747B] Paulus: Oportet haereses esse, ut qui probati sunt, manifesti fiant in vobis (I Cor. XI) . Sed, o maligna haeresis, non inde tibi blandiaris, quod ab Apostolo, Oportet haereses esse, audieris. Etenim in sancto Evangelio Dominus noster dicit: Necesse est ut veniant scandala; verumtamen vae homini per quem scandalum venit! (Matth. XVIII.) Nempe non est frustra in fornace aurificis palea, quia aurum non purgatur, si palea non uratur.

V. Haec et alia similia his cum pene omnes sacri eloquii paginae contra impudentem vesaniam haereticorum concrepent, vehementer obstupescimus, et lacrymis charitatis plangimus, sic edormisse Ecclesiae sacerdotes, quatenus qui Dei debuerant esse adjutores, non exhorreant eorum fieri sequaces quorum [Col. 0747C] memoriam cum sonitu periisse, et civitates destructas vident. Inde est totum illud, quod tandem cum indicibili contritione et gemitu cordis ac corporis effundimus, in quo omnia viscera catholicae matris concutiuntur, in quo omnes sensus Christianorum obtunduntur, in quo disciplina ecclesiastica et sanctorum vigor canonum confunditur ac calcatur, quia tu, charissime nobis, et adhuc dicende in Christo frater et antistes Constantinopolitane, tuque Leo Acridane, dicimini apostolicam et Latinam Ecclesiam nova praesumptione, atque incredibili audacia, nec auditam nec convictam palam damnasse, pro eo maxime quod de azymis audeat commemorationem Dominicae passionis celebrare. Ecce incauta [Col. 0747D] reprehensio vestra, ecce non bona gloriatio vestra, quando ponitis in coelum os vestrum, cum lingua vestra transiens in terra, humanis argumentationibus et conjecturis antiquam fidem confodere ac subvertere moliatur. Ecce, nisi quantocius resipiscatis, incorporati et annumerati, quod absit! eritis in illa cauda draconis, qua tertiam partem stellarum coeli traxit, et in terram misit. Ecce jam post mille ac ferme viginti a passione Salvatoris nostri annos, incipit per vos discere Romana Ecclesia qualiter memoria passionis ejusdem sit recolenda, quasi nil ei contulerit praesentia, conversatio et diuturna institutio, seu, qua clarificavit Deum, mors pretiosa illius venerabilis senis, cui specialiter Christus Filius Dei vivi dicit: Beatus es, Simon Bar-lona, quia caro et [Col. 0748A] sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui est in coelis (Matth. XVI) .

VI. Non ergo perpenditis quanta impudentia dicatur Pater, qui est in coelis, abscondisse a principe apostolorum, Petro, cultum, sive ritum visibilis sacrificii, per dispensationem Unigeniti sui, cui per semetipsum plenissime revelare dignatus est illud ineffabile arcanum invisibilis divinitatis ejusdem Filii sui. Et cui non per angelum, nec per prophetam, sed proprio ore, ipse Dominus angelorum et prophetarum sic repromittit in sequentibus: Et ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Ibid.) , illius capiti vos satagitis subtrahere Christum Jesum, praeter quem nemo potest universali Ecclesiae aliud ponere fundamentum [Col. 0748B] (I Cor. III) . Quod utique devotissimus ille Petrus non solum vivens, sed etiam moriens demonstravit, quando nimia humilitate et congrua significatione se crucifigi deorsum verso capite petivit; profecto divina inspiratione praefigurans sese esse primum et quadrum lapidem in fundamento, quod est Christus Jesus, compaginatum, cohaerentem atque connexum; qui, utpote superpositus angulari lapidi, totum pondus ecclesiasticae fabricae incorruptibili soliditate sufferret, ac proprii capitis suppositione omnia membra corporis Christi per aptas et naturales compages, usque ad consummationem saeculi, quasi usque ad pedes crescentia, inflexibili collo ad coelos sustolleret.

VII. Taliter sancta Ecclesia super petram, id est [Col. 0748C] Christum et super Petrum, vel Cepham filium Joannis, qui prius Simon dicebatur, aedificata, quia inferi portis, disputationibus scilicet haereticorum, quae vanos ad interitum introducunt, nullatenus foret superanda. Sic pollicetur ipsa Veritas, per quam sunt vera, quaecunque sunt vera: Portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI) . Cujus promissionis effectum se precibus impetrasse a Patre idem Filius protestatur, dicendo ad Patrem: Simon, ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua; et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Erit ergo quisquam tantae dementiae qui orationem illius, cujus velle est posse, audeat in aliquo [Col. 0748D] vacuam putare? Nonne a sede principis apostolorum, Romana videlicet Ecclesia, tam per eumdem Petrum quam per successores suos, reprobata et convicta, atque expugnata sunt omnium haereticorum commenta, et fratrum corda in fide Petri, quae hactenus nec defecit, nec usque in finem deficiet, sunt confirmata?

VIII. Praeterimus nominatim replicare nonaginta et eo amplius haereses ab Orientis partibus, vel ab ipsis Graecis, diverso tempore ex diverso errore ad corrumpendam virginitatem catholicae Ecclesiae matris emergentes. Dicendum videtur, ex parte, quantas Constantinopolitana Ecclesia per praesules suos suscitaverit pestes, quas viriliter expugnavit, protrivit, et suffocavit Romana et apostolica sedes. Ecce Eusebius [Col. 0749A] Nicomediensis episcopus, sedis Constantinopolitanae invasor, et signifer maledicti Arii exstitit. Quartus Macedonius haeresiarcha, suffocator antecessoris sui beati Pauli, blasphemator Spiritus sancti, tortor Christianorum, et usque ad mortem persecutor, et alter Julianus, charactere in frontibus notando catholicos. Haec et alia mala, tam ipse quam sui sequaces, per omnes Orientis urbes, et maxime Constantinopoli, agebat, cum Hesperiae partes ab hac tempestate immotae manerent, teste vestro historiographo Socrate (Hist. eccles. lib. II, cap. 2) . Quintus Eudoxius Arianus invasor sedis, et ordinator Eunomii haeretici, dicens Patrem ἀσεβῆ, quod nullum colat; Filium εὐσεβῆ, quod Patrem colat. Sextus Demophilus, ipse Arianus. Nonus Maximus, Cynicus [Col. 0749B] et Apollinarista. Decimus Nectarius vir sanctus, ordinatus a sancta Constantipolitana synodo prima; de quo, cum sancti Patres Damaso papae et suis coepiscopis scripsissent, dixerunt: «Constantinopolitanae urbis novellam, ut ita dicamus, Ecclesiam velut ex ore leonis, haereticis suffossam blasphemiis, abstraximus:» teste Theodoreto vestro historiographo (Eccles. Histor. lib. V, cap. IX) . Sed non inde omnino suffocatus est ille veternosus basiliscus et venenosus; quia successor hujus Joannes Chrysostomus ab ingrata Ecclesia bis est depositus, et in exsilio defunctus. Cujus depositionem non ferentes occidentales episcopi, id est Latini, ab Orientalium communione sunt segregati. Hujus successor Arsacius [Col. 0749C] manu militari in Joannitas desaeviit, in sequaces videlicet beati Joannis. Jam quintus decimus in catalogo Nestorius haeresiarcha exstitit, qui spiritu diaboli plenus, inter alias suae perversitatis blasphemias, tale virus evomuit: «Dei genitricem Mariam nullus appellet; Maria enim homo fuit, et Deum ab homine generari nimis impossibile est.» Qui etiam duas personas in Deo Christo mentitus est. Hinc septimus decimus Flavianus beatus praesul martyrio coronatus postea, quia damnavit Eutychen abbatem, unam substantiam vel naturam in Christo asserentem. Propter quod beatissimae memoriae domino papa Leone et Marciano Christianissimo imperatore factum est Chalcedonense concilium sexcentorum triginta pontificum. Quid dicemus de Acacio accusatore, [Col. 0749D] et restitutore Petri Alexandrini episcopi, per quos plurima homicidia exstiterunt, nisi quod a sanctissimo Gelasio papa in perpetuum fuere ambo damnati cum Joanne successore et defensore Acacii? (In tomo de anathematis vinculo ep. 9, 11.) Post quos Anthimus Eutychianus haereticus per praesentem papam Agapetum in ipsa Constantinopoli est depositus (AGAP. epist. 4, 5.) Eutychius autem, quia dogmatizabat humanum corpus in resurrectione impalbabile futurum et vento aereque subtilius, a beato Gregorio tunc diacono ita est convictus, ut in praesentia piae memoriae Tiberii imperatoris codices dogmatis ejus justis flammis traderentur.

IX. Successit quoque huic Joannes, cujus superbiam, quamvis universus mundus capere nequiverit, [Col. 0750A] angustus tamen cespes post non multum temporis compressit. Hic nimiae vanitatis novum nomen primus sibi usurpavit, ubi se a cunctis oecumenicum patriarcham, id est universalem, et dici et scribi debere decrevit. Pro qua utique praesumptione a beatis pontificibus Pelagio et Gregorio digna perculsus est excommunicatione. Cujus contagii macula adhuc vobis cum ipsa maledictione sic adhaesit ut nunc quoque vos ipsos oecumenicos patriarchas et appellare et scribere non timeatis. Et certe nomen istud a sanctis Patribus in Chalcedonensi synodo, ob reverentiam S. Romanae et apostolicae sedis, sanctissimo decessori nostro Leoni papae, et praeclarissimo doctori, successoribusque ejus fuit oblatum, sed nec ab illo, nec ab ullo successorum [Col. 0750B] ipsius constat hactenus receptum. Et cui post Christum Jesum hoc nomen magis poterat aptari quam successoribus Petri? Sed imitanda humilitas reverendorum pontificum, attendens quod ipse princeps apostolorum non inveniatur dictus universalis apostolus, et superbum refutavit vocabulum penitus, quo videbatur par dignitas subtrahi cunctis per orbem praesulibus, dum uni ex toto arrogaretur, tanquam singuli dicerent verbis et factis, quod magister eorum et primus crucifigendus inquit: «Non sum dignus caput sursum ponere, sed declinare vultum in terram.» Vestra ergo fraternitas videat quanta apud se protervia tumeat, quae nec oblatum sibi a quoquam, nec concessum, sed potius denegatum, et sub anathematis interpositione ab apostolica [Col. 0750C] et prima sede, et a sanctis atque orthodoxis Patribus interdictum superstitiosum vocabulum, tantae obstinationis contumacia, per quadringentos jam a beatissimo papa Gregorio et amplius annos, usurpare non cessat: et qualiter, exemplo Domini nostri Jesu Christi et suorum, parati estis pro fratribus animas ponere, qui per tot tempora noluistis saltem inane nomen, et totius Ecclesiae unitatem sua insolentia scandalizans deponere? et quid effecit in vestris mentibus toties declamata in auribus illa gloriosi Apostoli professio, qui dicit: Quis scandalizatur, et ego non uror? (I Cor. II) qui non solum pro scandalo aliorum non urimini. sed etiam scandalo vestro quotidie uritis Ecclesiam Dei?

[Col. 0750D] X. Sed ut ad reliquos decessores vestros revertamur, quid de Pyrrho episcopo, imo haeresiarchae Macarii Antiocheni sequace dicetur? qui veniens Romam scripto anathematizavit omnia quae ipse et decessores sui contra fidem catholicam et apostolicae sedis senserant? Sed quantocius ad vomitum reversus, a papa Theodoro est damnatus, et successor ejus Paulus, quod ab eodem Romano pontifice monitus et increpatus non resipuit, quando, velut simulacrum aut phantasma aliquod insensibile Dominum nostrum Jesum Christum arbitratus, nec unam, nec duas voluntates vet operationes in eodem fuisse diffinivit, et altare Latinorum et legatorum. Romanae Ecclesiae, quod nemo haereticorum ante cum praesumpserat, subvertit. Ad cujus [Col. 0751A] abiem, qua saeviebat in catholicos, destruendam, sanctissimus papa Martinus, collectis centum et quinque episcopis, damnavit Cyrum Alexandrinum, Sergium, Pyrrhum, et Paulum, Constantinopolitanos episcopos. In qua utique vesania nec vos istis modo temporibus inferiores illo vestro Paulo, summam et apostolicam sedem, cunctosque institutionis ejus fidissimos observatores anathemate damnatis; incauta, impudenti arrogantia adeo caecati, ut non animadvertatis quid, et qui faciatis, et cui. Illi nempe facitis praejudicium, de qua nec vobis, nec cuilibet mortalium licet facere judicium, beatissimo et apostolico pontifice Silvestro divinitus decernente, spiritualique ejus filio Constantino, religiosissimo Augusto, cum universa synodo Nicaena approbante [Col. 0751B] ac subscribente ut summa sedes a nemine judicetur; inviolabiliter et inconcusse sibi conservato illo privilegio, quod idem princeps quarto baptismatis sui die devotus contulit pontifici Romano, scilicet ut in toto orbe sacerdotes ita hunc caput habeant, sicut omnes judices, regem. Quorum semper omni mundo reverendam sententiam, sicut veraciter divina inspiratione promulgatam, amplexae reliquae universales synodi, id est Constantinopolitana prima, consensu pii Augusti et religiosi majoris Theodosii, Ephesina prima, sub Juniore Theodosio, filio Archadii, Chalcedonensis, sub imperio divae memoriae Marciani, tertia Constantinopolitana, rogatu et consensu Junioris Constantini, unanimi voluntate, concordique verbo et scripto confirmavere sanctam [Col. 0751C] Romanam et apostolicam sedem, post Dominum Jesum, caput esse omnium Ecclesiarum Dei, et hoc debere credi, confiteri et scribi ab omnibus veneratoribus Nicaeni concilii cujus statutorum usque ad unum iota contemptoribus districtum anathema cautum est a quinque praefatis, et cunctis sanctorum Patrum synodis subsequentibus.

XI. Sic, juxta Sapientem, lapis missus non pergit ad coelum (Eccli. XXVII) , et maledictum, frustra prolatum, revertitur in auctorem suum (Prov. XXVI) : sic, juxta vulgi proverbium, qui supra caput suum spuere conatur, quantocius in faciem illius sputum relabitur: Sic nobis maledictum pro maledicto non reddentibus, sed cum Psalmista, adversum nos peccatore [Col. 0751D] consistente, custodiam ori nostro jam diu ponentibus (Psal. XXXVIII) , per tumorem vestrum incurristis, quod dolemus, quia praejudicium faciendo summae sedi, de qua nec judicium licet facere cuiquam hominum, anathema accepistis ab universis Patribus omnium venerabilium conciliorum. Quo indissolubiliter astringemini, si cor impoenitens retinendo super tantam praesumptionem, ab illo per vicarios ipsius non solvamini, cui specialiter dixit Christus, Filius Dei vivi: Quaecunque solveris super terram, erunt soluta et in coelis (Matth. XVI) . Si conferamus vetera novis, Balaam ille hariolus in hac parte cautior fuit vobis, qui, reverens Deum, nec promissis, nec minis regis Moab ad maledicendum filiis Israel flecti potuit: Quomodo, inquiens, maledicam [Col. 0752A] cui non maledixit Deus? aut quomodo aetestabor quem Dominus non detestatur? (Num. XXIII.) Vos vero nec amor Dei et proximi, nec reverentia divinorum canonum, aut, sicut dicitur, orthodoxorum principum vestrorum prohibitio revocat, quin publice maledicatis et detestemini genus electum, regale sacerdotium, gentemque sanctam (I Petr. II) .

XII. Quod quamvis omnibus Ecclesiis Christi, quae unam catholicam in toto mundo efficiunt, a principe apostolorum, Petro sit vere dictum, nulli tamen verius aptatur quam illi cui proprie praesidet ipse qui coelestis regni meruit gubernacula obtinere, Domino Jesu Christo sibi dicente: Tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI) , et, in speciali potestate ligandi et solvendi, summi sacerdotii privilegium. [Col. 0752B] At quoniam, attestante Salomone: Cor regis in manu Domini; quocunque voluerit vertet illud (Prov. XXI) : tantum apicem coelestis dignitatis in beato Petro et in ejus vicariis prudentissimus terrenae monarchiae princeps Constantinus intima consideratione reveritus, cunctos usque in finem saeculi successuros cidem apostolo in Romana sede pontifices, per beatum Silvestrum non solum imperiali potestate et dignitate, verum etiam infulis et ministris adornavit imperialibus, valde indignum fore arbitratus terreno imperio subdi quos divina majestas praefecit coelesti; cui equidem comparatum istud terrenum nihil est, nisi vanitas vanitatum, qua homines, obliti Domini Creatoris sui, intumescentes, mox detumescunt Et tamen imperialis celsitudo hoc totum quod potuit [Col. 0752C] effecit, quando tota devotione quidquid a Domino acceperat, eidem in ministris suis reddidit. Ut enim venerabilis Paulus docet: Non est potestas nisi a Deo: quaecunque autem sunt, a Deo ordinata sunt (Rom. XIII) . Quibus in terreni regni opportuna administratione non resistendum sic instruimur per ipsum principem apostolorum: Subjecti estote omni humanae creaturae propter Deum; sive regi, quasi praecellenti; sive ducibus, tanquam ab eo missis, ad vindictam malefactorum, laudem vero bonorum, quia sic est voluntas Dei (I Petr. II) . Et post pauca: Deum timete, regem honorificate (Ibid.) . Atque per coapostolum ejus Paulum: Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit Nam qui resistit potestati, Dei ordinationi [Col. 0752D] resistit. Qui autem resistunt, ipsi sibi damnationem acquirunt (Rom. XIII) . Unde Sapientia in Proverbiis intonat, dicens: Per me reges regnant, et principes justa decernunt (Prov. VIII) . Quod etiam saepe dictus Augustus Constantinus perspicacis animae vivacita o deprehendit, et matri suae religiosae Helenae inter nonnulla sic rescripsit: «Qui moderatur saecula, et disponit totius mundi suffragia, quibus alimur et sustentamur, per se quidem spirantia vivificat, sed per pectora principum sua jura saeculis dictat.»

XIII. His et aliis quamplurimis testimoniis, jam vobis satisfactum esse debuit de terreno et coelesti imperio, imo de regali sacerdotio S. Romanae et apostolicae sedis, praecipue super speciali ejus dispositione in coelis, si quoquo modo Christiani esse vel [Col. 0753A] dici optatis, et si ipsam Evangelii veritatem aperte, quod absit! non impugnatis. Ad cujus tonitruum quisquis non expergiscitur, non dormit, sed omnino est mortuus, cui jam frustra ab hominibus clamabitur. Sed ne forte adhuc de terrena ipsius dominatione aliquis vobis dubietatis supersit scrupulus, neve leviter suspicemini ineptis et anilibus fabulis sanctam Romanam sedem velle sibi inconcussum honorem vindicare et defensare aliquatenus, pauca ex privilegio, ejusdem Constantini manu cum cruce aurea super coelestis clavigeri venerabile corpus posito, ad medium proferemus, quibus fundetur veritas et confundatur vanitas, ut omnia membra catholicae matris cognoscant nos illius Petri disciplinae esse qui sic in Epistola sua ait de se: Non enim doctas fabulis [Col. 0753B] secuti, notam vobis fecimus Domini nostri Jesu Christi virtutem, sed speculatores facti illius magnitudinis (II Petr. I) ; et nos vobis inculcare non tam relatu quolibet quam quae ipso visu et tactu comperta sunt. Vel admoniti recognoscite quia idem gloriosus princeps in jam dicto privilegio, post Christianae fidei claram perfectamque confessionem atque baptismatis sui enucleatam commendationem, specialem sanctae Romanae Ecclesiae dignitatem sic promulgavit, dicens: «Utile judicavimus, una cum omnibus nostris satrapis, et universo senatu, optimatibus etiam et cuncto populo Romanae gloriae imperio subjacente, ut, sicut beatus Petrus in terris vicarius Filii Dei videtur esse constitutus, ita etiam et pontifices ipsius principis apostolorum vice, principatus [Col. 0753C] potestatem, amplius quam terrenae imperialis nostrae serenitatis mansuetudo habere videtur, concessam a nobis nostroque imperio obtineant, eligentes nobis ipsum principem apostolorum, vel ejus vicarios, firmos apud Deum esse patronos. Et sicut nostra est terrena imperialis potentia, ita ejus sacrosanctam Romanam Ecclesiam decrevimus veneranter honorare, et amplius quam nostrum imperium terrenumque thronum sedem sacratissimam B. Petri gloriose exaltare, tribuentes ei potestatem et gloriae dignitatem, atque vigorem et honorificentiam imperialem; atque decernentes sancimus ut principatum teneat, tam super quatuor sedes, Alexandrinam, Antiochenam, Hierosolymitanam ac Constantinopolitanam, [Col. 0753D] quamque etiam super omnes in universo orbe terrarum Dei Ecclesias, et pontifex, qui, pro tempore, ipsius sacrosanctae Romanae Ecclesiae exstiterit celsior et princeps cunctis sacerdotibus totius mundi existat, et ejus judicio, quaeque ad cultum Dei vel fidei Christianorum stabilitatem procuranda fuerint, disponantur. Justum quippe est ut ibi lex sancta caput teneat principatus, ubi sanctarum legum institutor, Salvator noster, beatum Petrum apostolum obtinere praecepit cathedram, ubi et crucis patibulum sustinens, beatae mortis sumpsit poculum, suique Magistri et Domini imitator apparuit, et ibi gentes pro Christi nominis confessione colla flectant, ubi eorum doctor beatus Paulus apostolus pro Christo, extenso collo, martyrio est coronatus; [Col. 0754A] et illic usque in finem quaerant doctorem, ubi sanctorum doctorum quiescunt, corpora; et ibi, proni ac humo prostrati, coelestis regis Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi famulentur officio, ubi superbi terreni regis serviebant imperio.» Et succincte commemorato suo studio et devotione in construendis aliquot sanctorum basilicis et imperialium donationum magnificentia abundanter ditatis, ait: «Concedimus ipsis sanctis apostolis, dominis beatissimis Petro et Paulo, et per hos etiam beato Silvestro Patri nostro, summo pontifici, et universali urbis Romae papae, et omnibus ejus successoribus pontificibus, qui usque in finem mundi in sede beati Petri erunt sessuri, atque de praesenti contradimus palatium imperit nostri Lateranense, quod omnibus in toto orbe terrarum [Col. 0754B] praefertur atque praecellit palatiis: deinde diadema, videlicet coronam capitis nostri, simulque phrygium, necnon et superhumerale, videlicet lorum quod imperiale circumdare assolet collum; verum etiam et chlamydem purpuream, atque tun cam coccineam, et omnia imperialia indumenta, sed et dignitatem imperialium praesidentium equitum, conferentes ei etiam imperialia sceptra, simulque cuncta signa atque banda, etiam et diversa ornamenta imperialia, et omnem processionem imperialis culminis et gloriam potestatis nostrae. Viros etiam reverendissimos clericos diversi ordinis, eidem sacrosanctae Romanae Ecclesiae servientes illud culmen singularis potentiae et praecellentiae habere sancimus, cujus amplissimus noster senatus videtur gloria adornari, [Col. 0754C] id est, patricios atque consules effici, necnon et caeteris dignitatibus imperialibus eos promulgamus decorari. Et sicut imperialis exstat decorata militia, ita et clerum S. Romanae Ecclesiae ornari decernimus. Et quemadmodum imperialis potentia diversis officiis, cubiculariorum nempe et ostiariorum, atque omnium excubitorum ornatur, ita et sanctam Romanam Ecclesiam decorari volumus. Et ut amplissime pontificale decus praefulgeat, decernimus et hoc ut clerici ejusdem S. Romanae Ecclesiae mappulis et linteaminibus, id est candidissimo colore, decoratos equos equitent. Et sic noster senatus calceamentis utitur cum udonibus, id est candido linteamin illustratis, sic utantur et clerici; et ita coelestia [Col. 0754D] sicut terrena, ad laudem Dei decorentur. Prae omnibus autem licentiam tribuentes, concedimus ipsi sanctissimo Patri nostro, Silvestro urbis Romae episcopo, et papae, et omnibus qui post cum in successu et perpetuis temporibus advenerint, beatissimis pontificibus, pro honore et gloria Christi Dei nostri in eadem magna Dei catholica et apostolica Ecclesia, ex nostro indicto, quem placatus proprio consilio clericare voluerit, et in numero religiosorum clericorum connumerare, nullum ex omnibus praesumentem superbe agere.

XIV. «Decrevimus itaque et hoc, ut idem venerabilis Pater noster, Silvester summus pontifex, vel omnes ei succedentes pontifices, diademate, videlicet corona, quam ex capite nostro illi concessimus, ex [Col. 0755A] auro purissimo et geminis pretiosis uti debeant, et in capite ad laudem Dei pro honore beati Petri gestare. Ipse vero beatissimus papa super coronam clericatus, quam gerit ad gloriam beati Petri, omnino ipsa ex auro non est passus uti corona; phrygium autem candido nitore, splendidam resurrectionem Dominicam designatis, ejus sacratissimo vertici manibus nostris imposuimus, et tenentes frenum equi ipsius, pro reverentia beati Petri, stratoris illi officium exhibuimus, statuentes eodem phrygio omnes successores ejus singulariter uti in processionibus, ad imitationem imperii nostri. Unde ut pontificalis apex non vilescat, sed magis quam terreni imperii dignitas et gloriae potentia decoretur, ecce tam palatium nostrum, ut praelatum est, quam Romanam [Col. 0755B] urbem, et omnes Italiae seu occidentalium regionum provincias, loca et civitates, saepefato beatissimo pontifici, et Patri nostro Silvestro universali papae contradentes atque relinquentes, ei vel successoribus ipsius pontificibus potestatem et ditionem firmam imperiali censura per hanc nostram divalem jussionem et pragmaticum constitutum decernimus disponenda, atque juri sanctae Romanae Ecclesiae concedimus permansura. Unde congruum prospeximus nostrum imperium et regni potestatem orientalibus transferri ac transmutari regionibus, et in Byzantiae provinciae optimo loco nomini nostro civitatem aedificari, et nostrum illic constitui imperium, quoniam ubi principatus sacerdotum et Christianae religionis caput ab Imperatore coelesti [Col. 0755C] constitutum est, justum non est ut illic terrenus imperator habeat potestatem. Haec vero omnia, quae per hanc imperialem sacram et per alia divalia decreta statuimus atque confirmavimus, usque in finem mundi illibata et inconcussa permansura decernimus.» Deinde facta obtestatione, coram Deo vivo et terribili ejus judicio, et imprecatione aeternae condemnationis temeratori vel contemptori ipsius sui privilegii, secutus idem venerabilis Constantinus, ait: «Hujus vero imperialis nostri decreti paginam propriis manibus roborantes, super venerandum corpus B. Petri, principis apostolorum posuimus, ibique eidem Dei apostolo spondentes nos cuncta inviolabiliter conservare, et nostris successoribus [Col. 0755D] imperatoribus conservanda in mandatis relinquere, Patri nostro Silvestro, summo pontifici et universali papae, et per eum cunctis successoribus ejus pontificibus, Domino Deo et Salvatore nostro Jesu Christo annuente, tradimus, feliciter atque perenniter possidenda.»

XV. Tot ergo et talibus aliisque quamplurimis testimoniis subnixa non crubescit veritas sed confutatur impudens vanitas. At nos hinc habentes testimonium majus Constantino. Qui, ut ait beatus evangelista Joannes, de terra est, et de terra loquitur (Joan. III) , vix ab homine testimonium accipimus, contenti testimonio illius qui de coelo venit, et super omnes est, et dicit: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et nortae [Col. 0756A] inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni coelorum. Et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis; et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI) . Qui etiam in catalogo apostolorum, instar cardinis, ab ipso Domino Jesu Christo primus positus, Petrus, id est Cephas, exstat cognominatus. Cui specialiter et nominatim, non tantum ante passionem suam, verum et in ipsius articulo passionis, mox ut sui corporis et sanguinis mirabile mysterium agendum generaliter discipulis tradidit, tam oves se pastorum Pastore percusso, dispergendas, quam et usque in finem saeculi ad unum ovile, et ad se unum pastorem colligendas commendando, ait: Simon, Simon, ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum; [Col. 0756B] ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua: et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Ipsum quoque angelus per mulieres ad videndam resurgentis Magistri gloriam nomine invitavit, cum dixit: Dicite discipulis ejus, et Petro, quia surrexit et ecce praecedet vos in Galilaeam. Ibi eum videbitis (Matth. XX) . Necnon eidem, ipsa die resurrectionis suae, pius et verax Magister apparuit, quemadmodum venerabilis evangelista Lucas nos instruit, dicens: Quia surrexit Dominus vere, et apparuit Simoni (Luc. XXIV) . Quam manifestationem soli Petro prius, deinde illi cum reliquis condiscipulis factam, gloriosus coapostolus ejus Paulus declarat, ubi ad Corinthios sic scribit: Quia surrexit Christus tertia die secundum Scripturas, [Col. 0756C] et quia visus est Cephae, et post haec undecim (I Cor. XV)

XVI. Instante quoque jam suae assumptionis gloria, ubi prandebat cum septem discipulis suis, Dominus amorem Petri erga se tertio inquisivit, et terti confitenti, agnos et oves suas tertio pascere praecepit, pro quibus qua morte clarificaturus esset Deum, in extensione manuum illius et praecinctione futura eidem significavit. Qui nec mora, assumpto Domino, in medio centum et viginti fratrum exsurgens, et profundos sanctissimi Psalmistae sensus edisserens, auctoritate sua apostolicum numerum, sorte annumerato Mathia, supplevit, quem undenarium remanere nefas credidit. Quibus etiam pariter [Col. 0756D] misso Spiritu S. in variis linguis, cum quidam stuperent admiratione, quidam deridentes inveterata caecitate dicerent musto plenos esse, Petrus uno S. Joelis testimonio (Joel.II) et ignaros instruxit, et incredulos destruxit. Deinde constanter improperata illis scelerata sua conspiratione adversus Dominum et Christum ejus, qua ipsum auctorem vitae morte turpissima tunc condemnantes interfecerant clarissimis beati David oraculis astruxit illius sanctam resurrectionem, et gloriosam ascensionem, et ab eo impraesentiarum factam Spiritus sancti effusionem. Ita, compunctis Judaeis, primus apostolorum reis sanguinis Christi poenitentiam indixit, et eorum protinus tria millia baptizavit (Act. II) .

[Col. 0757A] XVII. Hic solus, sicut doctiloquus evangelista Lucas testatur, dum qui dispersi fuerant pro persecutione facta sub Stephano, circumirent civitates, nemini loquentes verbum vitae, nisi solis Judaeis, orans in coenaculo, factus est in excessu mentis: et linteum omnibus terrae quadrupedibus, et reptilibus, volucribusque coeli refertum, quatuor initiis submitti de coelo vidit, sibique coelitus dictum tertio: Surge, Petre, occide et manduca, et tertio ab eo responsum: Quia commune et immundum nunquam introivit os meum; et tertio superna voce repetitum: Quod Deus mundavit, tu ne commune dixeris (Act. X) ; sufficienter instructus a quatuor mundi partibus gentes, quondam immundas, in unitatem [Col. 0757B] fidei congregandas, sicque fide, mundatis eorum conscientiis, ab operibus mortuis, et occisa in eis pristina immunditia, cui servire membra sua exhibuerant, Christo delectabiliter inviscerandas tribus nuntiis in mysterio Trinitatis se invitantibus; immanem aprum illum de silva gentium, Cornelium centurionem aggressus, non reluctantem occidit et comedit, quando aqua et Spiritu mundatum Ecclesiae indidit. Cui, coadunatis ipsius domesticis et amicis, dum adhuc loqueretur, Spiritus sanctus cecidit super omnes qui audiebant verbum, et erant loquentes linguis, et magnificantes Deum (Ibid.) . Quod nulli Judaeorum, nec ipsis apostolis uspiam legitur concessum, ut Paracleti tantam plenitudinem acciperent priusquam baptismum. Nonne hinc jam luce [Col. 0757C] clarius constat Petrum primitus ad aedificationem Ecclesiae Christi Judaeos et gentiles attraxisse, et quasi duos parietes ex diverso venientes, per angularem lapidem Christum indissolubili charitatis glutine conjunxisse? Qui postea videns messem multam, et operarios paucos, Paulum et Barnabam ab Antiochia praedicatores omnibus nationibus destinavit; quibus strenue officio insudantibus dexteram societatis dedit, ut illi quidem in gentibus, ipse vero in circumcisione esset, sicut in Epistola ad Galatas ostenditur evidenter (Gal. II) . Neque tamen, partito in eos onere, subtraxit se coeptae vocationi gentium et curae, quam post Asiam ab Illyrico sentit tota Europa et Africa, praecipueque mundi caput et [Col. 0757D] domina gentium Roma. Nam cum quidam pseudo-apostoli turbassent corda fratrum, dicentes eos debere circumcidi secundum legem Moysis, Paulusque et Barnabas Hierosolymam iissent, super hac quaestione consulturi, solus Petrus, sua auctoritate, circumcisionis onus atque veteris legis jugum a cervicibus discipulorum removit, et gratiam Evangelii ad plenam salutem credentium sufficere censuit, dicens: Quare vultis imponere grave jugum super cervices discipulorum, quod neque patres nostri, neque nos portare potuimus? sed per gratiam Domini Jesu Christi credimus salvari, quemadmodum et illi. Visum est enim Spiritui sancto et nobis, nihil oneris ultra vobis imponere (Act. XV) . Qua utique responsione confirmatus Doctor gentium, Paulus, Galatis [Col. 0758A] protestatur: Si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. V) .

XVIII. Sed et illud in ipso Petro nihilominus est animadvertendum quod sui corporis umbra infirmis conferebat optatae sospitatis remedium. Quod nulli sanctorum constat hactenus concessum: nec ille, per quem Petrus potuit quidquid boni potuit, ex suo sanctissimo corpore aliquando cuiquam tale donum attribuit Sanctus sanctorum, sed suo Petro specialiter in magna significatione praesentis et futurae Ecclesiae hoc reservavit privilegium, scilicet quia ipse utriusque principalis rector existeret, utriusque statum in seipso portenderet, quatenus haec visibilium et transiturorum sacramentorum secreta virtute, quasi umbra sua, morbis animarum [Col. 0758B] in terra curatis, illam nobis adhuc invisibilem veritatis et beatitudinis solidam speciem, velut solidum corpus, exhibeat in coelis. Quarum differentiam breviter Apostolus demonstrat: Videmus nunc, inquiens, per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem. Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam, sicut et cognitus sum (I Cor. XIII) . Cui concordans Joannes coapostolus suus ait: Charissimi, filii Dei sumus, et nondum apparuit quid erimus. Scimus quoniam, cum apparuerit, similes ei erimus, quoniam videbimus eum sicuti est (I Joan. III) . Quod vero praesens Ecclesia fide et spe salvatur, Paulus sic loquitur: Sine fide impossibile est placere Deo. Fides autem est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. XI) . Idem in alio [Col. 0758C] loco: Spe salvi facti sumus; spes autem quae videtur, non est spes. Quod enim videt quis, quid sperat? (Rom. VIII.) Sic modo credendo et sperando, atque per patientiam exspectando quod non videmus, fide et spe a peccatis liberati videmus quia justus ex fide vivit. In futuro plenam beatitudinem in re videbimus et possidebimus, qua per charitatem solam sine fastidio satiabimur, cum apparuerit gloria ejus.

XIX. Verum vestra insolentia, nihili pendens talia, specialibus Christi ovibus claudere et interdicere non timet, in quibus temporaliter ad laudem Dei recubabant, ovilia: quas ipse non cessat invitare et introducere ad sempiternae vitae pascua; quas tantum ex omnibus sibi compatientes in crucis ultima poena [Col. 0758D] jam positus attendens, pro eisdem animam ponendo, cum gratiarum actione et piissima prece in ipsa emissione sui, beati spiritus Domino commendavit, dicens: Gratias tibi ago, Pastor bone, quia oves, quas tradidisti mihi compatiuntur mihi. Peto ergo ut participent mecum de gratia tua in sempiternum. Ergo praevalebit illis portas vitae obserare vel obstruere errorum claviculis, seu sophismatum tendiculis quilibet inimicus, quas potestate, meritis et prece, reserat et pandit tantus amicus, cui portae inferi non praevalebunt aliquatenus in coelis terrisque praepotens ex ultimo desiderio animae suae, et voluntate labiorum suorum a Domino, ad quem vos ibat, erit fraudatus? Absit!

[Col. 0759A] XX. Quapropter a tanta amentia jam resipiscue, et Latinos vere catholicos, atque maximi Petri famili riores discipulos institutionisque ejus devotiores sectatores, cessate subsannando azymitas vocare, aut ecclesias illis denegare, seu tormenta, sicut coepistis, inferre, si vultis nunc et semper pacem et portionem cum Petro habere. Cujus doctrinam et traditionem in Epistola ad Romanos, sapientibus et insipientibus debitor ille gentium Doctor, ad tertium coelum et in paradisum raptus, sic per omnia commendat, dicens: Primum quidem gratias ago Deo meo per Jesum Christum pro omnibus vobis, quia fides vestra annuntiatur in universo mundo (Rom. I) . Ex cujus capituli occasione beatus et catholicus doctor Augustinus, in Latinaque lingua clarissimus, [Col. 0759B] atque noster Chrysostomus, ait: Fides ista, quam Romani habent, ipsa eademque est, et non alia, quae in universo mundo annuntiatur et creditur; quae non solum in terra, sed et in coelis praedicatur; quia Jesus pacificavit per sanguinem suum non solum terrestria et inferna, sed et coelestia (Col. I) . Et hoc est in universo mundo fidem praedicari, per quam omnis mundus sit subditus Deo. Sed Paulum audite subsequentem: Desidero videre vos, ut aliquid impertiar vobis gratiae spiritualis ad confirmandos vos (Rom. I) . Qui ne putaretur velle aliquid institutioni Petri addere vel demere, exposuit quid dixerit ad confirmandos vos: id est, simul consolari in vobis per eam, quae invicem est, fidem vestram [Col. 0759C] atque meam (Ibid.) . Et in fine Epistolae monens eos devitare falsos fratres, et praeter doctrinam quam ipsi acceperant, euntes, ait: Rogo vos, fratres, ut observetis eos qui dissensiones et offendicula, praeter doctrinam quam vos didicistis, faciunt; et declinate ab illis. Hujuscemodi enim Christo Domino nostro non serviunt, sed suo ventri; et per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium. Vestra enim obedientia in omni loco divulgata est. Caudeo igitur in vobis (Rom. XVI) .

XXI. Ecce in totius Epistolae serie non invenitur magnus Paulus fidem Latinorum correxisse, nec vitia redarguisse; sed congratulatus fidei et conversationi eorum. de perseverantia commonuisse. cum non propter reprobam actionem, sed et ob ipsius [Col. 0759D] fidei citissimum naufragium in Graecos fuerit invectus acerrime ab initio usque in finem primae ad Corinthios Epistolae. Quod certe liquet in paucis verbis, ubi ait: Fidelis Deus, per quem vocati estis in societatem Filii ejus Jesu Christi Domini nostri. Obsecro autem vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata; sitis autem perfecti in eodem sensu, et in eadem scientia. Significatum est enim mihi de vobis, fratres mei, ab his qui sunt Chloes, quod contentiones sint inter vos. Hoc autem dico quod unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, ego autem Christi. Divisus est Christus? (I Cor. I.) Et ubi notavit eos ex arrogantia falsae et mundanae sapientiae subjunxit: Jam saturati estis, jam divites facti estis, sine nobis regnatis; et utinam regnaretis, ut et nos vobiscum regnaremus! (I Cor. IV.) Et inflationi eorum minatus virgam, ait: Omnino auditur inter vos fornicatio, et talis fornicatio, qualis nec inter gentes, ita ut uxorem patris habeat quidam. Et vos inflati estis, et non magis luctum habuistis, ut tollatur de medio vestrum qui hoc opus fecit (I Cor. V) . Quibus expletis, admonuit eos secum epulari, non in fermento veteri, quod totam massam corrumpit, sed in azymis sinceritatis et veritatis (Ibid.) .

XXII. Igitur istis et hujusmodi apostolicis sanctorumque Patrum dictis cum evidenter approbetur [Col. 0760B] Latinorum sincera obedientia, et plurimorum Graecorum improbetur corrupta insolentia, sunt adhuc plura his super hoc parti nostrae faventia, quae, si liceret ad medium deducere, non solum excederent modum epistolae, verum etiam possent armaria onerare. Quapropter his omissis, charitative monemus, ne absentes sitis vobismetipsis; sed vos ante vos constituatis, vias praedecessorum vestrorum et vestras sollicite consideretis, nec nos privato amore palpetis, et in fratrum oculis festucam explorantes, in vestris trabem non videatis. Recordamini illius nefandae synodi, quam voluerunt vocari septimam vestri haeresiarchae, quorum conspiratione, ipsius Domini nostri Jesu Christi et sanctorum reverendae imagines, aut flammis traditae, aut aquis sunt immersae, [Col. 0760C] picturae vero ex parietibus basilicarum deletae . Quibus quamvis semper restiterit Romanorum pontificum auctoritas, prae cunctis tamen sanctissimi papae Nicolai ubivis laudanda libertas, qui per legatos suos tam pro sacris imaginibus, quam pro depositione beati antistitis Ignatii, et substitutione Photii neophyti, ecclesiam agiae Sophiae clausit, donec sedis apostolicae acquiesceret decretis.

XXIII. Absit autem ut velimus credere quod publica fama non dubitat asserere, Constantinopolitanae Ecclesiae contigisse ut eunuchos, contra primum sancti Nicaeni concilii capitulum, passim promovendo, feminam in sede pontificum suorum sublimasset aliquando. Hoc tam abominabile scelus detestabileque [Col. 0760D] facinus, etsi enormitas ipsius vel horror fraternaque benevolentia non permittit nos credere, considerata tamen incuria vestra erga sanctorum censuram canonum, quia eunuchos et aliqua parte corporis imminutos, non solum ad clericatum, sed ad pontificatum etiam indifferenter ac solemniter adhuc promovetis, fieri potuisse pensamus. Sed quid plura? Tot et tantis schismaticis et haereticis, catholicam atque apostolicam Ecclesiam aperte impugnantibus et discindere laborantibus, hactenus redundastis, ut Latina vel Occidentalis Ecclesia de vobis merito conqueri possit, voce sponsae dicens in Canticis canticorum: Filii matris meae pugnaverunt contra me (Cant. I) . Et vere: nunquid enim Romana et apostolica [Col. 0761A] sedes, quae per Evangelium genuit Latinam Ecclesiam in Occidente, mater non est Constantinopolitanae Ecclesiae in Oriente, quam per gloriosum filium suum Constantinum, et nobiles sapientesque Romanos, non tantum moribus, sed et muris studuit reparare? Quod si contradicitis, ad quid vestro imperatori Latinae laudes, et in Ecclesia Graecis recitantur Latinae lectiones? Utique ob reverentiam illius matris, quae jam cunctis paganorum crudelitatibus et diversorum tormentorum quaestionibus vexata et impugnata, ac, velut aurum, nimiis persecutorum flammis decocta, deliciosam filiam, videlicet Ecclesiam Constantinopolitanam edidit.

XXIV. Et certe jam decima a Nerone in Christianos persecutio penitus refrixerat, jam omne mundanae [Col. 0761B] insaniae incendium sopitum erat, jam Roma adulta et longaeva, in divino cultu victrix et coronata, alta pace triumphabat, jam innumerabilis utriusque sexus et diversae aetatis martyrum exercitus, nostris azymis saginatus, universos idololatriae fregerat impetus, jam mundum, et ipsum mundi principem sub pedibus habebat, jam non solum ipsi nostrae institutionis antistites, sed et ministri eorum, in quibus Laurentius ac Vincentius, omni mundo stupente, deficientibus ipsis tormentis et tortoribus insultabant. Modo delicata filia in conclavi residens secura, deliciis, lascivia, et longo otio dissoluta, nec ad campum rite agonizantium aliquando progressa, pia matre satagente et decertante pro ea, non erubescit aut veretur primatum arrogare, maternae [Col. 0761C] senectuti jam emeritae derogare, nec effaetum corpus ejus laboribus et diebus, rugososque et minus validos artus, quondam torosos et ad praelia divina exertos, saltem aliquo humanitatis respectu considerare, nullam reverentiam reverendis canis ipsius habere, sed ipsam puellari levitate post innumerabiles triumphos ad recidiva bella adversum semet provocare, et cam solido perfectorum cibo privatam, ad carnalium lac retrahere, quod contra usum naturae, ex ipsis pubertatis suae mammis in Aegypto, sicut supra dictum est, toties confractis, conatur impudenter ori ejus instillare.

XXV. Et unitam saltem verum lac! Sed, proh dolor! non est lac, quo tenera fidelium paulatim nutriatur [Col. 0761D] infantia, ut ad solidam escam pertingat, sed quod Salomon cavendum denuntiat, dicens: Fili mi, si te lactaverint peccatores, ne acquiescas eis (Prov. I) . Et: Vae ei qui lactat amicum suum, et ducit eum via non bona (Prov. XVI) . Nec est aqua, de qua qui biberit, non sitiat ultra, quia fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam, et flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII) , sed potius aquae furtivae de puteis, quos Palaestini, lutum non aquam amantes, repleverunt terra (Gen. XXVI) ; vel de cisternis dissipatis (Jer. II) , seu fluminibus Aegypti et Babylonis, quibus distenditur venter, et gravatus non repletur, sed exinanitur et intumescit (Num. V) , ut more hydropici tanto plus sitiat ad perniciem, quanto plus biberit. De quibus profecto Dominus per [Col. 0762A] Jeremiam contra quosdam conqueritur, dicens: Me dereliquerunt fontem aquae vivae, et foderunt sibi cisternas, cisternas dissipatas, quae continere non valent aquas (Jer. II) . Et post aliqua: Nunc quid tibi vis in via Aegypti, ut bibas aquam turbidam? Aut quid tibi in viis Assyriorum, ut bibas aquam fluminis? (Ibid.) Quas utique ne sitiamus idem vetat, dicens: Prohibe guttur tuum a siti (Ibid.) . Hinc Salomon, quas aquas appetere, quasque debeamus vitare, demonstrans, ait: Bibe aquam de cisterna tua, et fluenta putei tui. Deriventur fontes tui foras, et in plateis aquas tuas divide. Habeto eas solus, nec sint alieni participes tui. Sit vena tua benedicta (Prov. V) . Et in subsequentibus, haereticam vanitatem, sub specie stultae mulieris, visibili quodammodo forma coloratam [Col. 0762B] atque depictam introducit, dicens: Mulier stulta et clamosa, plenaque illecebris, et nihil omnino sciens, sedet in foribus domus suae super sellam in excelso urbis loco, ut vocaret transeuntes per viam et pergentes itinere suo: Qui est parvulus, declinet ad me. Et vecordi locuta est: Aquae furtivae dulciores sunt, et panis absconditus suavior. Et ignoravit quod gigantes ibi sint, et in profundis inferni convivae ejus (Prov. IX) .

XXVI. Quorum ne sit particeps in tartari flammis, quas vicissim sine fine pascat medullis suis, jam nunc filia recordetur gemitus piae genitricis, et quot vel quanta pericula propter eam, seu propter sorores ipsius, in utero suo hactenus vidit; et gratia Dei discat talis fieri, saltem admonita, qualis bene de se meritam matrem, etiam senio ac assiduo incurvam [Col. 0762C] labore et tremulam, data manu atque supposito humero studeat sublevare et sustentare, non ad ruinam impellere, deprimere, perturbare, vel affligere. Pio affectu et humili corde jugiter perpendat quid idem Salomon dicat: Stultus homo despicit matrem suam (Prov. XV) ; et item: Ne despicias, cum senuerit mater tua (Prov. XXIII) . Alioquin si, quod absit! pertinax esse voluerit, et piae matri supercilium ejus et arrogantiam adhuc dissimulanti, atque ad satisfactionem patienter exspectanti, parcere et parere contempserit, experietur in anicula matre virides annos exertos ad paternarum traditionum defensionem lacertos, adolescentulae competentem alacritatem, juvenculae constantiam efficacem; et, [Col. 0762D] juxta Salomonem, contumax comedet fructus viae suae, suisque consiliis saturabitur (Prov. I) : quia, sicut idem testatur: Benedictio patris firmat domos filiorum; maledictio autem matris eradicat fundamenta (Eccli. III) ; et iterum: Quam malae famae est qui fugit patrem; et est maledictus a Deo qui exasperat matrem (Ibid.) . Et: Qui affligit patrem, et fugit matrem, ignominiosus est et infelix (Prov. XIX) . Quam utique offendere cavet quisquis placere patri studet, velut etiam quidam sapientium saeculi ait:

Ne matrem offendas, dum vis bonus esse parenti.

XXVII. His igitur et aliis quamplurimis liquet assertionibus quid mereatur etiam carnalis matris contemptus: et quid de spiritualis genitricis contumelia [Col. 0763A] et exprobratione dicetur? Illa siquidem in iniquitatibus nos conceptos generavit ad mortem; ista vero, culpis remissis, regeneravit ad vitam. Quarum ceu dispar est meritum, ita et dispar, pro earum honore ut [et, vel] dedecore praemium, quia carnalem matrem honoranti longaevitas super morientium terram, et firmamentum casae casurae repromittitur; exasperanti autem eam, terrenorum eradicatio fundamentorum. Porro spiritualem venerantes, longitudinem dierum in dextra Dei videbunt (Psal. XC) . et in terra viventium sine fine habitabunt; spernentes vero illam, duplici contritione conterentur, et, sicut diploide, confusione sua induentur (Psal. CVIII) , et radix eorum de terra viventium evelletur (Psal. LI) . Etenim affectio carnalis matris si nos [Col. 0763B] prohibet a reverentia spirituali, penitus relinquenda et abscindenda est nobis, ut in Deuteronomio Moyses de tribu Levi dicit: Qui dixerit patri suo et matri: Nescio vos; et fratribus suis: Ignoro illos; et nescierunt filios suos: hi custodierunt testamentum tuum, judicia tua, o Jacob, et legem tuam, o Israel (Deut. XXXIII) . Quod denique facturis Dominus Jesus in Evangelio centuplum hic, et in futuro vitam aeternam repromisit (Matth. XIX) .

XXVIII. Sed ecce jam non debet ingrata filia apparere, quia prae caeteris eam honorare dignata est mater sua. Nam cum nullo divino vel humano privilegio honorabilior seu clarior aliis Ecclesiis Constantinopolitana existat Ecclesia, et Antiochena, atque Alexandrina, ob reverentiam principis apostolorum, [Col. 0763C] inter alias retentent dignitatis jura; tamen pia mater, Romana scilicet Ecclesia, nolens dilectam filiam dote honorificentiae ex toto carere, per beatos praedecessores nostros in aliquot synodis curavit decernere ut, salva principalium et apostolicarum sedium antiqua dignitate, Constantinopolitanus antistes honoraretur sicut regiae civitatis episcopus, quamvis Justinianus religiosus Augustus legibus humanis voluisset astruere ut post papam Romanum sedeat Constantinopolitanae praesul Ecclesiae. Et certe hoc nulla alia excellentia meritorum est assecuta, nisi quod Romana Ecclesia pro amore venerabilis Constantini, seipsam, quantum in eo fuit, honorantis et exaltantis, civitatem ipsius hoc privilegio honoris [Col. 0763D] sola humana benevolentia insignivit, juxta prophetae dictum ad Heli: Glorificantem me glorificabo; qui autem contemnunt me, erunt ignobiles (I Reg. II) .

XXIX. Aut si quod aliud retinet, aut putat se habere dignitatis privilegium, vos rebelles lumini ac veritati, et signiferi umbrae et vanitatis, proferte in medium. Vos enim alloquimur, qui, sicut Dominus ait Pharisaeis, tulistis clavem scientiae (Luc. XI) , qui clauditis regnum coelorum ante homines, nec ipsi intratis, nec alios intrare permittitis (Matth. XXIII) , sed potius prohibetis, dum matris venerandam faciem conspuere quaeritis, dum eam insequimini conviciis et maledictis, dum agnos ejus ab ea segregare, etiam anathemate et flagellis, ne vocem maternam agnoscant [Col. 0764A] et sequantur, contenditis. Ut enim fertur, omnes Latinorum basilicas penes vos clausistis, monachis monasteria et abbatibus tulistis, donec vestris viverent institutis. Ecce in hac parte, Romana Ecclesia quanto discretior, moderatior et clementior vobis est! Siquidem cum intra et extra Romam plurima Graecorum reperiantur monasteria sive ecclesiae, nullum eorum adhuc perturbatur vel prohibetur a paterna traditione, sive sua consuetudine; quin potius suadetur et admonetur eam observare. Nec enim animositatem impiae haereseos habet, quae semper divisione gaudet, dicens per patricidam meretricem: Nec mihi, nec tibi sit, sed dividatur (III Reg. XVIII) ; sed pietate verae matris sic Salomonem deprecatur: Obsecro, domine, date huic infantem vivum, [Col. 0764B] et nolite interficere eum (Ibid.) . Scit namque quia nil obsunt saluti credentium diversae pro loco et tempore consuetudines, quando una fides, per dilectionem operans bona quae potest, uni Deo commendat omnes.

XXX Quod vos cum ex debito gradus et loci vestri oportuisset scire et praedicare, quatenus de collectis ovibus gratiam a bono pastore, non condemnationem pro dispersis mereremini percipere, incurristis illud Apostoli ad Hebraeos: Quia, cum debueritis magistri esse ex tempore, iterum necesse habetis doceri quae sint elementa sermonum Dei (Hebr. V) . Zelum enim Dei habetis, sed non secundum scientiam (Rom. X) . Quam ut apprehendissetis, non saltu, sed canonico intervallo, imo plano pede ad episcopatus [Col. 0764C] culmen a laica conversatione pervenire debuistis, ne vobis refragarentur verba ipsius Apostoli, de episcopo dicentis: Non neophytum, ne in superbiam elatus in judicium incidat diaboli (I Tim. III) . Nam cum locum doctoris usurpat indoctus, necesse est ut aut discat quod doceat, aut caecus pastor, seu non valens latrare canis mutus (Isa. LVI) , perniciose sibi et subjectis remaneat, aut discere et tacere erubescens, perniciosius docere praesumat. Raro quoque evenit ut, in culmine positus, valeat humilitatem discere qui in imis non desiit superbire. Huc accedit et illud quod, albuginem habens in oculo, a sacerdotio prohibetur. Albuginem quippe habet in oculo, quisquis arrogantia justitiae vel sapientiae caecatur.

[Col. 0764D] XXXI. Sed absit ut religiosi principes et orthodoxi, atque Christianissima et Deo devota civitas, vos in hoc vestro errore audiendos putent: quos potius ad unitatis bonum terrore potestatis cogere debent. Recordentur Constantinopolitanos praesules in tantum priscis temporibus familiarissimo sibi morbo superbiae laborasse, ut edicto Augustorum Theodosii, Arcadii et Honorii prohibitus sit quisquam ex Constantinopolitana Ecclesia pontificatum, defuncto episcopo Sisinnio, deinceps sperare, sed ex alia sibi jugiter pontificem expetere, quia erant inani gloriae dediti et supra modum arrogantes, ceu commemorant historiographi. Qui etiam referunt quod septuaginta sex Orientales episcopi, concilium Sardicense declinantes, in Philippopoli Thraciae [Col. 0765A] anathematizandum conventiculum habuerunt, sanctamque et immaculatam Nicaenae synodi fidem adulterantes, communi subscriptione errorem suum confirmarunt; Occidentales vero trecenti, amplexi sanam sanctorum Patrum sententiam, unanimitate sua corroborarunt. Quod totum ideo dicitur, ne post priorum cognitionem incaute praesentibus credatur.

XXXII. Nam Romanae Ecclesiae fides, per Petrum super petram aedificata, nec hactenus deficit, nec deficiet in saecula, Christo ejus Domino rogante pro ea, ceu testatur sub ipsa passione sua: Ego rogavi pro te, Petre, ut non deficiat fides tua; et tu aliquando conversus confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Quo dicto demonstravit fidem fratrum vario defectu periclitandam, sed inconcussa et indeficiente fide [Col. 0765B] Petri, velut firmae anchorae subsidio figendam, et in fundamento universalis Ecclesiae confirmandam. Quod nemo negat, nisi qui evidenter haec ipsa verba Veritatis impugnat, quia sicut cardine totum regitur ostium, ita Petro et successoribus ejus totius Ecclesiae disponitur emolumentum. Et sicut cardo immobilis permanens ducit et reducit ostium, sic Petrus et sui successores liberum de omni Ecclesia habent judicium, cum nemo debeat eorum dimovere statum, quia summa sedes a nemine judicatur. Unde clerici ejus cardinales dicuntur, cardini utique illi, quo caetera moventur, vicinius adhaerentes

XXXIII. Quapropter nos certissime retinentes omni venerabilem mundo institutionem Petri, et [Col. 0765C] fidem ipsius coapostoli sui et doctoris gentium Pauli, clarissimo calamo subscriptam, ab apostolica sede omnibus libere clamamus quod Galatis idem Paulus: Licet nos, aut angelus de coelo evangelizet vobis, praeterquam quod evangelizatum est vobis, anathema sit. Sicut praedixi, et nunc iterum dico: Si quis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit (Gal. I) . Nec ideo silebimus, si dicimur non esse quales debemus, nec qualis est Petrus. Quod utique agendum esset, si cuiquam commendaremus nosmetipsos. Quia vero, sicut ait Apostolus, non praedicamus nosmetipsos, sed Dominum Jesum, nos autem servos servorum ejus per Jesum (II Cor. IV) ; nobis pro minimo est, ut a vobis judicemur, [Col. 0765D] aut ab humano die, quoniam qui judicat nos, Dominus est (I Cor. IV) . Neque enim qui seipsum commendat, ille probatus est, sed quem Deus commendat (II Cor. X) . Et repellendo temerarium judicium, dicit alibi: Tu quis es, qui judicas alienum servum? Suo domino stat aut cadit; potens est enim Deus illum statuere (Rom. XIV) .

XXXIV. Nempe et vos, licet quamplurimum tumeatis, quamvis de vobis ultra modum alta sentiatis, non credimus tamen, quod dicere audeatis, vos esse quales debetis, aut qualis Alexander, Joannes Chrysostomus, vel Flavianus fuit, sicut nec Antiochenus se talem, qualis exstitit ipse Petrus, nec Alexandrinus parem se Marco vel Athanasio profiteri est ausus, quia sine retractatione a suis [Col. 0766A] punirentur. Idcirco etsi ad hoc vos impellit tamor, tamen retardat timor. Quae cum ita sint, nullius tamen vos detractio reprimit, quin diligenter lac et lanam ab ovibus exigatis; nec veremini, ne dicatur non esse vos pares illis antecessoribus vestris magnis. Cur hoc, nisi quia quicunque sacerdotes, etsi dispares sunt merito, pares tamen sunt officio? Nec potest denegari pro merito quod debetur officio. Alioquin non staret sacerdotium, si majus aut minus fieret, seu variaretur secundum humanorum varietatem meritorum, essentque pene tot sacerdotia quot homines.

XXXV. Qua de re, fratres, utinam non ad judicium nostrum dicamus, profecto sumus qualis Petrus, et non sumus qualis Petrus, quia idem [Col. 0766B] sumus officio, et non idem merito. Et quotiescunque lac et lanam, scilicet stipendium et honorificentiam ab ovibus Dei exigimus, nulla meriti nostri ibi fit commemoratio, sed officio nostro quaeritur debita recompensatio. Ac sic meritum Petri non habentes, officium autem Petri exsequentes, officio nostro debitos reposcimus honores, Apostolo dicente: Quandiu minister ero, ministerium meum honorificabo (Rom. II) . Et praemonens oves Christi ad solvendum singulis debita, ait: Reddite omnibus debita; cui honorem, honorem (Rom. XIII) . Non quia bonum sit accipientibus, sed quia malum sit non reddentibus. Sic ergo et beatissimus praedecessor noster Gregorius dicit: Nemo nos propter nos in loco Petri despiciat, quia ex cathedra ejus, cui, auctore Deo, qualescunque [Col. 0766C] praesidemus, debita sibi jura nostrum officium reclamat. Frequenter enim solet evenire quod dicimus, ut persona in hoc mundo potens despectum servum habeat. Cumque per eum suis vel extraneis aliqua mandat, non despicitur, persona missi servi, quia in corde servatur reverentia mittentis domini. Ergone saltem quod Dominus concessit Pharisaeis et Scribis sedentibus in cathedra Moysis, servus denegabit qualibuscunque conservis suis in cathedra Petri? Super cathedram, inquit, Moysis sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia ergo quaecunque dixerint vobis servate et facite (Matth. XXIII) . Ita quod male vivimus, nostrum est: quod vero bona dicimus, cathedrae, cujus occasione [Col. 0766D] necesse habemus recta praedicare. Unde dicit ille exercitatissimus Paulus: Dum omnimodis, sive occasione, sive invidia Christus annuntietur, et in hoc gaudeo, sed et gaudebo (Philip. II) . Ecce Apostolus sic necessarios ducit hujusmodi, ut gaudeat super eis; et vos qui estis, qui negligentiam eorum ad injuriam apostolicae cathedrae retorquetis? Nos enim quid sumus? Nec contra nos est murmur vestrum, sed contra Dominum, cujus ordinationi resistendo, damnationem vobis acquiritis, cum nostra potestas, sicut et omnis, a nullo alio nisi ab ipso sit. Sciendum est quia falsa justitia dedignationem, vera autem compassionem habet. Qua utique privamini, insultando, non compatiendo; alienae calamitati. Et forte approbare nequitis [Col. 0767A] quod objicere vel calumniari praesumitis: imo constat vos comprobare non posse. Sed esto. Ecce in coelo judex noster, et conscius noster in excelsis (Job XVI) .

XXXVI. Caeterum de homine sentite, o homines, quod vultis; unum tamen conscientia respondet nobis, quia omnium Ecclesiarum Dei salutem et exaltationem summopere desideramus. Sed ut quicunque quodlibet ex superbia arripiat, et sibi contra nostram apostolicam sedem atque leges ejus usurpet, hoc nos tolerare non possumus, quia quisquis Romanae Ecclesiae auctoritatem vel privilegia evacuare seu imminuere nititur, non hic unius Ecclesiae, sed totius Christianitatis subversionem et interitum machinatur. Cujus enim compassione vel sustentatione [Col. 0767B] ulterius respirabunt filiae a quovis oppressae, unica illa suffocata matre? Cujus refugium appellabunt? Ad quam confugium habebunt? Ipsa enim Athanasium, ipsa omnes catholicos suscepit, fovit, defendit, et sedibus propriis pulsos restituit.

XXXVII. Ideo cupiendo omnes in visceribus Jesu Christi nobiscum, vos admonemus ne falsum nomen scientiae, justitiae vel gloriae quaerendo, unus adversus alterum infletur, ne cinis et terra periculose superbiat, ne abominabilis et miser homo, bibens quasi aquas iniquitatem (Job XV) , sequendo exteriora, in vita sua projiciat intima sua. Simus unum corpus, et unus spiritus, sicut vocati sumus in una spe vocationis nostrae (Ephes. IV) . Ipsa corporis compositio [Col. 0767C] et membrorum nos doceat qualiter et quanti habenda sit Ecclesiae unitas. Ipsa etenim corpus est Christi, ut Apostolus dicit: Vos estis corpus Christi, et membra de membro (I Cor. XII) . Et sicut in uno corpore multa membra habentur, omnia autem membra non eumdem actum habent, ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem alter alterius membra (Rom. XII) . Et si dicit auditus, vel manus, Non sum oculus, non sum de corpore: ideo non est de corpore? Si totum corpus oculus, ubi auditus? (I Cor. XII) , et reliqui sensus. Nunc autem disposuit Deus, sicut voluit, corporis membra; singula officio suo apta. Membrum vero suo officio non contentum, sed cupiens praeripere alienum, conturbat corporis ordinem totum; velut si visus voces, auditus colores, [Col. 0767D] gustus odores, olfactus asperas res aut lenes, tactus tentaret discernere sapores, nonne frustra omnes paterentur? Sic singulorum ornamenta seu indumenta non sunt omnibus membris accommoda, nec congrua; sed unumquodque requirit sua, et abjicit aliena. Nempe refutat pes coronam, galeam et pileum, caputque sandalia vel pedules ad suum non applicat usum. Sic manuum dignitas et maxima utilitas, quamvis componat insignem imperii coronam, non tamen hanc sibi adaptat et imponit, sed capiti, contenta suis armillis, dextrocherio et annulis. Idem fit et in caeteris, et tam discors concordia est in eis ut eorum quodlibet alii officium suum omnino deputare recuset; et tamen de bono unius pariter exsulterit, sicut de malo communiter dolent; [Col. 0768A] et officia sua non sibi tantum, sed magis mutuae utilitati, exhibent. Unde secutus idem Apostolus, ait: Si glorificatur unum membrum, congaudent omnia membra (I Cor. XIII) . Et quantae insipientiae est nolle nos imitari quod sumus, et quod ad transitoriam vitam aliquandiu retinendam accepimus, non considerare, ut in perpetuum subsistamus.

XXXVIII. Quia vero ante omnia pestilens mater superbia, ejusque crudelissimae filiae, invida scilicet ac inanis gloria passim obstinata rabie corpus Christi moliuntur eviscerare et dilacerare, non efficiamur inanis gloriae cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes (Gal. V) , ne, quod avertat Deus, contingat nobis dictum Apostoli: Quod si invicem [Col. 0768B] mordetis, videte ne ab invicem consumamini (Ibid.) . Et illud Jacobi: Quod si zelum amarum habetis, et contentiones sunt in vobis, nolite gloriari, et mendaces esse adversus veritatem. Non est ista sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica. Quae autem desursum est sapientia, primo quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, amans bonum, sine simulatione (Jac. III) . Has itaque duas et valde sibi contrarias sapientias vigili mente discernite, et si Petrus singulariter figura summi capitis nostri, vicariusque ejus, ac sui successores jam in terris retinent specialem dignitatem terreni coelestisque regni, nolite invidere vel detrahere Romanae Ecclesiae apici, quem per charitatem totum valetis adipisci, et in [Col. 0768C] nobis regnare et ipsi. Sin alias, audietis quod supra: Jam saturati estis, jam divites facti estis: sine nobis regnatis; atque utinam regnaretis ut et nos vobiscum regnaremus (I Cor. IV) .

XXXIX. Ecce nos vestram gloriam ducimus nostram: cur vos annullare nitimini nobis divinitus et humanitus concessam? Nonne decus vel dedecus sui capitis manus seu pes suum non ducit? Nec dolet, sed potius gaudet uno sensu, id est, solo tactu donatum corpus, superpositum sibi caput omnibus pollere sensibus, quia eos militare facit, et invigilare corporis subjecti utilitatibus; et caput de omnibus judicans sensibus nullo sensu judicatur, utpote solius sui judicio sufficientissimum: utque Apostolus [Col. 0768D] dicit: Spiritualis judicat omnia, ipse autem a nemine judicatur (I Cor. I) . Haec et supra dicta de corporis nostri harmonia si non sentitis in vobis, in corpore non estis, nec in corpore vivitis; et si in corpore Christi, quod est Ecclesia, non estis, nec de eo vivitis, jam videte ubi et quid sitis. Abscissi estis, putrescitis, et velut palmes praecisus de vite foras missi estis, et arescitis, ut in ignem mittamini, et ardeatis - quod divina pietas longe faciat a vobis

XL. Sed quia jam nunc videmur digressi modum epistolae, alio exordio congruum censuimus respondere vestrae calumniae, quam confratribus et coepiscopis nostris Apulis, scriptam ad suggillationem nostri azymi, et praedicationem vestri fermenti, non [Col. 0769A] dubitastis dirigere. Inter haec dirigimus vestris cavillationibus refragantia venerabilium Patrum nostrorum aliqua super his scripta; deinde, ut Deus inspirabit, nostra rescripta, quatenus multipliciter vestra retundantur et retro ferantur jacula, et quem non vultis feriant. Nam si vos non erubescitis, nec timetis de loquacitate, nos non tantum erubescere, quantum timere debemus de taciturnitate, quia de nostra multorum pendent animae, quae falsis fratribus calumniantibus et nobis tacentibus, habent perire.

XLI. Ista autem vobis paterna pietate, ac germana dilectione interim rescribimus, in quibus satis declinasse nos credimus, ne in illud Salomonis incideremus: Noli respondere stulto juxta stultitiam [Col. 0769B] suam, ne efficiaris illi similis (Prov. XXVI) . Verum si non resipueritis, experiemini quod idem mox secutus ait: Responde stulto juxta stultitiam suam, ne sibi sapiens esse videatur (Ibid.) . Et illud Apostoli: Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita; subversus est enim qui ejusmodi est, et delinquit, proprio judicio condemnatus (Tit. III) . Et cavendo interdictum veteris legis typicum, deinceps non coquemus haedum in lacte matris suae; sed impetiginem ejus et scabiem fricabimus instanter mordaci aceto et multo sale; quia cum dolore abscindenda sunt quae leni manu palpari et sanari non possunt, ut Dominus admonet, dicens: Si manus tua, vel pes tuus scandalizat te, abscinde eum, et projice abs te. Et si oculus tuus scandalizat te, erue eum [Col. 0769C] (Matth. XVIII) . Sed miseratio Dei praecedens haec nostra dicta, parcet et nobis et vobis, ut deinceps non sit necesse circa quaestiones et pugnas verborum occupari, sed ex divinis paginis nostram in hoc mundo peregrinationem invicem consolari, et pacifice adhortari, ut Psalmista canit: Pax multa diligentibus legem tuam, Domine, et non est illis scandalum (Psal. CXVIII) . Quod vero charitas et unitas fratrum ipsa sit lex Dei, ostendit illud Evangelii: Hoc est praeceptum meum, ut diligatis invicem (Joan. XIII) . Quam nos sinceram hic conservare, et in futuro sine fine ipsam, quae Deus est, perspicere, qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire (I Tim. II) , dignetur concedere [Col. 0769D] Amen.

CI. S. Leonis epistola ad Petrum episcopum Antiochenum.—Gratulatur de ejus erga sedem apostolicam observantia. Confirmat ejus ordinationem, si secundum canones fuerit promotus. Hortatur ut suae Ecclesiae dignitatem tueatur. Probat fidem ad se ab eo scriptam eamdem esse quam tenet Romana Ecclesia, cujus fidei summa capita ad eum mittit. (Anno 1054.) [Mansi Concil. XIX, 660.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, dilecto fratri et coepiscopo PETRO.

Congratulamur vehementer in Domino tuae sanctissimae fraternitati, atque multimodas gratias, ut dignum est, referimus ei qui est vera pax et charitas [Col. 0770A] suorum, quod tandem per te, charissime frater, videtur refloruisse sanctae Antiochenae Ecclesiae studium, et sentire quod est sentiendum. In hoc enim cognoscent omnes, quia Christi sumus discipuli (qui primum in ipsa magna Antiochia nominati fuerunt Christiani), si dilectionem habuerimus adinvicem (Joan. XII) , et idipsum dixerimus omnes, et non fuerint in nobis schismata: si fuerimus perfecti in eodem sensu, et in eadem scientia (I Cor. I) . Neque enim Deus, qui unus est, in scissuris mentium, sed in sola unitate et puro corde habitat, et habitare facit unanimes in domo. Alioquin domus exasperans erit, nec jam digna vocari Ecclesia Dei, sed synagoga maligni. Porro sicut calamitosum est, si unitas deest bonis; ita perniciosum, si adsit malis. Quod ipse ex [Col. 0770B] specula sanctae illius Ecclesiae, cui videris designatus divinitus speculator, prudenti oculo considerans promotionem tuam ad episcopale fastigium electione cleri et populi, sicut asseris, factam, atque fidem tuam, secundum antiquae consuetudinis religiosum et valde necessarium studium, apostolicae et primae sedi, cui, Deo auctore, quamvis indigni praesidemus, annuntiare et exponere curasti. In quo facto noverit tua dilectio nos plurimum recreatos et gavisos in Domino; quia, quod maxime oportebat, tibi et Ecclesiae cui temporaliter praesides non distulisti efficere. Siquidem ab apostolica tua sede nostram apostolicam sedem consulendo, perpendimus tuam dilectionem nolle deviare a Dominico et omnium sanctorum Patrum concordi decreto, quo inviolabiliter [Col. 0770C] cunctis in toto orbe terrarum Ecclesiis, sancta Romana et apostolica sedes caput praeponitur, ad quam majores et difficiliores causae omnium Ecclesiarum definiendae referantur. Sic omnia veneranda concilia, sic leges humanae promulgant, sic ipse Sanctus sanctorum, Rex regum et Dominus dominantium confirmat; quatenus ibi principalis dignitatis et totius ecclesiasticae disciplinae venerabilis apex praefulgeat et praecellat, ubi ipse vertex atque cardo apostolorum Petrus carnis suae beatam resurrectionem in novissimo die exspectat. Nimirum solus est ille pro quo, ne deficeret ejus fides, Dominus et Salvator asserit se rogasse, dicens: Simon, Simon, ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum; ego [Col. 0770D] autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua. Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos (Luc. XXII) . Quae venerabilis et efficax oratio obtinuit quod hactenus fides Petri non defecit, nec defectura creditur in throno illius usque in saeculum saeculi; sed confirmabit corda fratrum variis concutienda fidei periclitationibus, sicut usque nunc confirmare non cessavit. Pro cujus excellentia tertiam a Romana Ecclesia dignitatem retinet Antiochena, quam te defendere summopere monemus, non tuae gloriae causa, sed pro sedis, cui ad tempus praesides, antiqua honorificentia. Nec revoceris ab hac intentione cujuslibet pompa vel arrogantia, quin constanter defendas honorem, quem Antiochenae Ecclesiae reliquerunt omnia sanctorum Patrum concilia. Ad quod utique, si oportuerit, [Col. 0771A] maxima mater, Romana scilicet atque prima sedes, tam dilectae sibi filiae, imo consociae nusquam et nunquam deerit. Quod totum ideo dicimus, quia quosdam conari minuere antiquam dignitatem Antiochenae Ecclesiae audivimus.

Porro quod a nobis causas divisionis universalis Ecclesiae compatiendo requiris, fatemur tuae religiosae sollicitudini nos adhuc a Domino miserante firmissime retinere vinculum sanctae unitatis: nec videmus nos alicubi incurrisse damnum schismatis, quos integritas concordiae et plenitudo ecclesiasticae disciplinae indesinenter regit. Unicuique nostrum debetur honor et sua jura conservantur. Terminos, quos patres nostri fixerunt, nulli arroganter transgredi conceditur. Magis vestra fraternitas circumspiciat [Col. 0771B] ne qua radix amaritudinis atque dissensionis, quod absit! in vestris partibus succrescat, per quam inquinentur multi, et quam necesse sit districta falce sanctorum canonum a catholicae Ecclesiae agro exstirpari. Mea vero humilitas in culmine apostolici throni ideo exaltata ut approbanda approbet, improbanda quoque improbet, tuae sanctissimae fraternitatis episcopalem promotionem libens approbat, collaudat et confirmat; et communem Dominum instanter exorat ut quod humano ore jam diceris ante ejus oculos existas. Noveris tamen nos ipsam tuam promotionem taliter approbare, si non hanc neophytus, aut curialis, seu digamus, vel pretio, aut alio quolibet modo sacris canonibus contrario, quod absit! obtinuisti. Sane fidem tuam, quam proprio scripto [Col. 0771C] summae et apostolicae sedi exposuisti, sanam et catholicam atque orthodoxam per omnia protestamur, et sicut vere unicam et salutarem amplectimur, et tuae dilectioni vehementer congratulantes in Domino, eamdem nostram esse devoto corde et prompto ore profitemur. Firmiter enim credo sanctam Trinitatem, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, unum Deum omnipotentem esse, totamque in Trinitate deitatem coessentialem et consubstantialem, coaeternam et coomnipotentem, uniusque voluntatis, potestatis et majestatis; Creatorem omnium creaturarum, ex quo omnia, per quem omnia, in quo omnia, quae sunt in coelo et in terra, visibilia et invisibilia. Credo etiam singulas quasque in sancta Trinitate [Col. 0771D] personas, unum Deum verum, plenum et perfectum. Credo quoque ipsum Dei Patris Filium, Verbum Dei aeternaliter natum ante omnia tempora de Patre, consubstantialem, coomnipotentem, et coaequalem Patri per omnia in divinitate, temporaliter natum de Spiritu sancto et Maria semper Virgine, cum anima rationali; duas habentem nativitates, unam ex Patre aeternam, alteram ex matre temporalem; duas voluntates et operationes habentem; Deum verum, et hominem verum; proprium in utraque natura atque perfectum; non commistionem atque divisionem passum, non adoptivum neque phantasticum; unicum et unum Deum, Filium Dei in duabus naturis, sed in unius personae singularitate: impassibilem et immortalem divinitate, sed in humanitate [Col. 0772A] pro nobis et pro nostra salute passum vera carnis passione et sepultum, ac resurrexisse a mortuis die tertia, vera carnis resurrectione: propter quam confirmandam, cum discipulis nulla indigentia cibi, sed sola voluntate et potestate comedisse, die quadragesimo post resurrectionem cum carne, qua surrexit, et anima ascendisse in coelum, et sedere in dextera Patris; inde decimo die misisse Spiritum sanctum, et inde, sicut ascendit, venturum judicare vivos et mortuos et redditurum unicuique secundum opera sua. Credo etiam Spiritum sanctum plenum et perfectum verumque Deum, a Patre et Filio procedentem, coaequalem et coessentialem et coomnipotentem, et coaeternum per omnia Patri et Filio, per prophetas locutum.

[Col. 0772B] Hanc sanctam et individuam Trinitatem non tres deos, sed in tribus personis, et in una natura sive essentia unum Deum omnipotentem, aeternum, invisibilem et incommutabilem ita credo et confiteor, ut Patrem ingenitum, Filium unigenitum, Spiritum sanctum nec genitum nec ingenitum, sed a Patre et Filio procedentem veraciter praedicem. Credo sanctam catholicam et apostolicam unam esse veram Ecclesiam, in qua unus datur baptismus, et vera omnium remissio peccatorum. Credo etiam veram resurrectionem ejusdem carnis, quam nunc gesto, et vitam aeternam. Credo etiam Novi et Veteris Testamenti, legis et prophetarum et apostolorum unum esse auctorem Deum et Dominum omnipotentem: Deum praedestinasse solummodo bona, praescivisse [Col. 0772C] autem bona malaque. Gratiam Dei praevenire et subsequi hominem credo et profiteor, ita tamen ut liberum arbitrium rationali creaturae non denegem. Animam non esse partem Dei, sed ex nihilo creatam; et absque baptismate originali peccato obnoxiam credo et praedico.

Porro anathematizo omnem haeresim extollentem se adversus sanctam Ecclesiam catholicam, pariterque eum quicunque aliquas scripturas, praeter eas quas catholica Ecclesia recipit, in auctoritate haberdas esse crediderit, vel veneratus fuerit. Quatuor concilia omnimode recipio, et velut quatuor Evangelia veneror (GREGORIUS, ep. 24, l. I) ; quia per quatuor partes mundi, universalis Ecclesia in his, tanquam [Col. 0772D] in quadro lapide, fundata consistit. Primum: Nicaenum trecentorum et octodecim Patrum, sub beato Silvestro papa Romano et Constantino Augusto magno, cui praefuerunt Victor et Vincentius Romani presbyteri; secundum: Constantinopolitanum primum centum quinquaginta Patrum, sub Damaso papa et Theodosio majore; tertium: Ephesinum primum ducentorum Patrum, sub Coelestino papa et juniore Theodosio; quartum: Chalcedonense sexcentorum et triginta Patrum, sub beato Leone papa et Marciano Augusto.

Pari modo recipio et veneror reliqua tria concilia, id est, secundum Constantinopolitanum, sub Vigilio papa et Justiniano Augusto; deinde tertium Constantinopolitanum contra Monothelitas, sub Agathone [Col. 0773A] papa et Constantino nepote Heraclii; ultimum, secundum Nicaenum, sub Adriano papa et Constantino Irenes filio, pro reverendis Domini Jesu Christi et sanctorum imaginibus. Quidquid supra dicta septem sancta et universalia concilia senserunt et collaudaverunt, sentio et collaudo: et quoscunque anathematizaverunt, anathematizo. Hanc fidem sancta Romana et apostolica sedes corde credit ad justitiam, et ore confitetur ad salutem (Rom. X) . Secundum hanc vivere, Domino donante, studet, et pro ejus defensione, si oportuerit, meri parata est. Quam et in te, frater charissime, perfectam cognoscimus, et secundum eam te vivere nobiscum admonemus, profecto scientes quia fides sine operibus mortua est (Jac. II) . Salutamus cum omni fraternitate [Col. 0773B] seu collegio sanctae Romanae et apostolicae sedis tuam fraternitatem sanctam, cunctumque collegium in Domino tibi subjectum; et ut pro nostra gemina salute omnipotentem Dominum jugiter exores precamur plurimum, reverende et desiderabilis frater.

CII. S. Leonis epistola ad Michaelem Constantinopolitanum patriarcham.—Gratulatur ei quod Graecos Latinis conciliare studeret. Arguit eum, tum quod patriarchas Alexandrinum et Antiochenum suae potestati subjicere conaretur, tum quod universalis patriarchae nomen sibi usurparet, et Romanam Ecclesiam, quae in azymis sanctum eucharistiae sacrum conficiat, damnaret. Probat Christum in azymo consecrasse. (Anno 1054.) [Mansi XIX, 663]

[Col. 0773C]

LEO episcopus, servus servorum Dei, MICHAELI Constantinopolitano archiepiscopo.

Scripta tuae honorandae fraternitatis tandem ad nos pervenerunt, in quibus ad maxime necessarium omnibusque Christi fidelibus amplectendum bonum concordiae et unitatis exhortari studes; quatenus post nimium longas et perniciosas discordias, filia ex propriae matris reconciliatione exsultet. Ad quod utique te provocantem et praemonentem tanto promptius auscultare cupimus, quanto vigilantius animadvertimus hanc solam esse propriam et specialem virtutem piorum atque sanctorum, cum caeterae virtutes bonis et malis esse possint [Col. 0773D] communes, Domino sic praemonstrante: In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII) . Et deiloquo Paulo protestante: Pacem sequimini cum omnibus et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum (Hebr. XII) . Unde plurimum tuae fraternitati congratulamur in Domino, quoniam summum desiderium nostrum tua industria anticipasti; quod utique si aliquo frigore charitatis pigritareris exsequi, nostra debueras solertia praeveniri. Nos enim, juxta praefatum Apostolum, si fieri potest, cum omnibus hominibus pacem habere (Rom. XII) peroptamus; quanto magis ergo tecum, quem videmus Ecclesiae Dei valde utilem et necessarium posse fore ministrum, [Col. 0774A] si non transgredi laboraveris terminos quos patres nostri posuerunt? Et quia Christianae perfectionis est pacificum esse etiam, cum inimicis pacis, spe correctionis, non consensu malignitatis; tanto sollicitius debemus omnes occasiones scandalorum de medio tollere, quanto tenacius optamus pacis amicos retinere. Plurima autem ex tua fraternitate intolerabilia rumor jam diu pertulit ad aures nostras, quae nos, partim quia incredibilia videbantur, partim quia nulla facultas inquirendi talia concedebatur, indiscussa hucusque reliquimus. Denique diceris neophytus, et non gradatim prosiluisse ad episcopale fastigium: quod nullatenus esse faciendum et Apostolus edocet (I Tim. III) , et venerabiles canones interdicunt. Hinc nova ambitione [Col. 0774B] Alexandrinum et Antiochenum patriarchas, antiquis suae dignitatis privilegiis privare contendens, contra omne fas et jus tuo dominio subjugare conaris. Quod quanto tuo periculo tentes, omnibus sanae mentis patet: quandoquidem vana gloria et pompa saeculari elatus, consilium divinitatis antiquum super stabilimento columnarum suae Ecclesiae [ Hic deest mutare, aut aliquid ejusmodi ] contendis, quasi ex fallacibus divitiis praejudicium facturus illi, qui cum vere et singulariter dives esset, pauper pro nobis factus (II Cor. VIII) , delegit suae temporali nativitati oppidulum et speluncae diversorium (Luc. II) , non quodlibet regum palatium. Cujus exempla quisquis horret, ad sortem illius pertinet, qui tunc per se, nunc autem per suos satellites dicere [Col. 0774C] audet: Ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV) . Sed non cogitationes meae, cogitationes vestrae; neque viae meae, viae vestrae, dicit Dominus (Isa. LV) : qui dispergit superbos in furore suo, et respiciens omnem arrogantem humiliat, et exsurgit ut non praevaleat homo, in cujus conspectu non est Deus. Ne enim superbia propter altitudinem suam se conjunctam putaret Deo, dicit Psalmista: Altit a longe cognoscit excelsus Dominus (Psal. CXXXVII) . Unde per semetipsum testatur: Quod altum est hominibus, abominabile est apud Deum (Luc. XVI) . Qualis vero, et quam detestabilis atque lamentabilis est illa sacrilega usurpatio, qua te universalem patriarcham jactas ubique et scripto et verbo, cum [Col. 0774D] omnis Dei amicus hujusmodi hactenus horruerit honorari vocabulo? Et quis post Christum convenientibus posset insigniri hoc vocabulo, quam cui dicitur divina voce: Tu es Petrus et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) , etc. Verumtamen quia ille non invenitur universalis apostolus dictus, quamvis princeps apostolorum sit constitutus, nullus successorum ejus tam prodigioso praenomine consensit appellari penitus, licet magno Leoni praedecessori nostro, et successoribus ipsius, hoc sancta decreverit Chalcedonensis synodus. Nempe animadvertebant non esse amicum sponsi, qui pro sponso vellet amari; quin potius paranymphum et lenonem Antichristi, qui adversatur et extollitur super omne quod dicitur Deus, aut quod colitur. Ecce ille Joannes [Col. 0775A] vester, cujus vesanae adinventionis adhuc haeredes permanetis, qui, secundum Psalmistam, per vos adhuc vocat nomina sua in terris suis, cum interiit non sumpsit omnia, neque descendit cum eo gloria ad infernum; quia cum in honore esset, non intellexit (Psal. XLIII) . Ipse a beatissimis pontificibus Pelagio et Gregorio (PELAGIUS II, epistola I; GREGORIUS, lib. VI, epist. IV, et lib. VII, epist. XXX) successoribusque eorum pro hac insolentia anathematizatus, in sua pertinacia irrevocabilis periit, jamque per quadraginta et quadringentos annos suae contumaciae sequaces praecipitare non cessavit. Quibus quid profuit superbia, divitiarum jactantia quid contulit? Transierunt omnia velut umbra (Sap. V) . Quid denique prodest homini, si totum mundum lucretur, animae [Col. 0775B] vero suae detrimentum patiatur? (Matth. XVI.) Et quomodo animas pro fratribus habetis ponere, qui inane nomen et universam Ecclesiam scandalizans dedignamini deponere? Resipisce ergo, rogamus, ab hac insania, ne illius consors tu quoque, quod absit! fias, de quo dicitur: Omne sublime videt, et ipse est rex super universos filios superbiae (Job XLI) . Illud autem quis non stupeat, quod post tot sanctos et orthodoxos Patres, per mille et viginti a passione Salvatoris annos, novus calumniator Ecclesiae Latinorum emersisti, anathematizans omnes et publicam persecutionem excitans, quicunque participarentur sacramentorum ex azymis? Quam praesumptionem tuam et fama nobis obtulit, et litterarum sub nomine tuo ad Apulos datarum textus manifestavit: [Col. 0775C] quae violenter astruere conantur fermentatum panem fuisse, quo Dominus apostolis suis corporis sui mysterium in coena commendavit. Quod omnino falsum esse ex utroque testamento facillime deprehenditur: quia qui non venerat solvere legem, sed adimplere, juxta ipsius legis praeceptum, ex azymis et vino vetus pascha adimplevit, et protinus ex azymis et vino novum, sicut aperte Lucas narrat, discipulis tradidit. Neque enim totis octo diebus illis fermentatum apparebat in omnibus finibus Israel, et apud quemcunque inveniebatur, peribat anima ejus de populo suo (Exod. XII) . Quod si in Coena Domini Jesu apparuisset, aut ipse seu discipuli ejus quoquo modo gustassent, juste sicut praevaricatores [Col. 0775D] legis perirent, nec ipse Dominus diceret suis insidiatoribus: Quis ex vobis arguet me de peccato? (Joan. VIII.) Nec esset opus falsos testes ad perdendum eum quaerere, cum hoc solo perderetur juste. Sed qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus (II Petr. II) , quod passurus discipulis mandavit, evidenter per Apostolum, in quo loquebatur, commemorans, inquit: Epulemur, non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (II Cor. XIII) . Denique modicum fermentum totam massam corrumpit (I Cor. V) . Ubicunque autem corruptio, ibi procul dubio naturae deterioratio et alicujus vitii susceptio.

Porro nostrum Pascha ideo novum dicitur, quia illud vetus praeceptum est Israelitis in memoriam [Col. 0776A] suae egressionis ex Aegypto; istud vero Christianis in memoriam Dominicae passionis, qua ad Patrem transivit ex hoc mundo. Sed quia tam de his quam de aliis, quibus nos calumniaris, latius a nostris nuntiis per alia scripta nostra, quae deferunt, instrueris: hic breviter attigisse sit satis. Discat autem fraternitas tua, saltem admonita, caute et humiliter loqui, ne aliquando Dominus dicat et tibi: Ex abundantia cordis os loquitur (Matth. XII) . Scripsisti siquidem nobis, quoniam si una Ecclesia Romana per nos haberet nomen tuum, omnes Ecclesiae in toto orbe terrarum haberent per te nomen nostrum. Quid hoc monstri est, frater charissime? Romana Ecclesia, caput et mater Ecclesiarum, membra et filias non habet? Et quomodo potest dici caput aut [Col. 0776B] mater? Credimus enim propter quod et loquimur atque constanter profitemur: Romana Ecclesia adeo non est sola, vel sicut tu putas, una, ut in toto orbe terrarum quaecunque natio dissentit superbe ab ea, non sit jam dicenda vel habenda Ecclesia aliqua, sed omnino nulla; quin potius conciliabulum haereticorum, aut conventiculum schismaticorum, et synagoga Satanae. Videris dicere illud sancti Eliae tunc praesumentis de se: Relictus sum ego solus (III Reg. XIX) . Sed audi quid ille audivit a Domino. Reliqui mihi septem millia virorum (III Reg. XVIII) . Quiesce, quiesce jam, venerabilis frater, ab his superstitionibus, ne illud Salomonis in te dicatur: Sunt qui se divites affectant, nihil habentes (Prov. XIII) . Simillimum nempe hoc est diabolicae arrogantiae, qui [Col. 0776C] regna mundi a conditore omnium facta putans sua esse, dixit illi: Haec omnia tibi dabo (Matth. IV) . Igitur hinc jam ad cor redeatur et tam perniciosa scandala de medio tollantur, et tunc secundum Psalmistam: Loquetur Dominus pacem in plebem suam, et super sanctos suos, et in eos qui convertuntur ad cor (Psal. XXXIV) . Nam nos cum pertinacibus et in errore suo permanentibus pacem aliquam habere non possumus, ne operibus maligni communicemus; quia nec Dominum Christum alicubi talia fecisse invenimus: cum etiam in nativitate ipsius angeli pacem annuntiaverunt solummodo bonae voluntatis hominibus. Qui etiam oculum scandalizantem eruendum, manum vel pedem scandalizantes abscindendos [Col. 0776D] insinuat.

Cessent ergo haereses et schismata, et diligentibus legem Dei jam non erit scandalum, sed pax multa. Quicunque gloriatur Christiano nomine, cesset Romanam sanctam et apostolicam Ecclesiam maledicere et lacessere; quia frustra patremfamilias honorat, quisquis ejus uxorem exhonorat. Et frustra matrisfamilias caput et faciem magnificat, qui minimos filiorum ejus impugnans, tanquam digitos pedum illius conculcat. Unde in Ecclesiastico dicitur: Quam malae est famae, qui fugit patrem; et est maledictus a Deo qui exasperat matrem (Eccli. III) . Et in Proverbiis: Oculum qui subsannat patrem, et despicit matrem, effodiant eum corvi de torrentibus, et comedant eum filii aquilae (Prov. XXX) . Confidimus tamen [Col. 0777A] ex divina pictate quod ab his innoxius aut correctus invenieris, aut certe admonitus cito corrigeris. Quod dum fuerit effectum, pax nostra jam ad nos non revertetur, sed super te requiescet, ceu super pacis filium: et regnabit inter nos germana charitas, de corde puro et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I) ; nec necesse habebis nobis supplicare, sed jubere. Super haec, sicut coepisti, collabora, ut duo maxima regna connectantur pace optata. Orantem pro nobis tuam honorabilem fraternitatem sancta Trinitas in perpetuum conservet. Data mense Januario (an. 1054), indictione VII.

CIII. S. Leonis epistola ad Constantinum Monomachum.— Laudat eum quod pacem inter Latinos et Graecos conciliare curet. Hortatur ut Romanam Ecclesiam defendat. De arrogantia Michaelis Constantinopolitani conqueritur, legatosque commendat. (Anno 1054.) [Mansi, XIX, 667.]

[Col. 0777B]

LEO episcopus, servus servorum Dei, glorioso et religioso imperatori novae Romae CONSTANTINO MONOMACHO, dilecto filio, salutem.

Quantas gratias referre jugiter debeamus creatrici et gubernatrici omnium sanctae et individuae Trinitati, super inenarrabili dono ejus, quo operatur omnia in omnibus (I Cor. XII) , etiam ex tua devotione et religiosa industria, gloriosissime fili atque serenissime imperator, perpendere possumus: qui te talem nostris exhibuit et gratuita pietate providit diebus, cujus fida ope statum sanctae et catholicae [Col. 0777C] Ecclesiae relevari, et terreni imperii rempublicam meliorari confidamus. Tu enim post nimium longas et perniciosas discordias, primus pacis et concordiae monitor, portitor et exoptatus exactor efficeris, et cum ipso vase electionis humillimo Paulo dicere videris: Pro Christo legatione fungentes, tanquam Deo exhortante per nos, obsecramus, reconciliamini propter eum (II Cor. V) qui est pax nostra, qui facit utraque unum (Ephes. II) . Etenim velut religiosa et egregiae indolis proles, gemitus matris tuae non oblivisceris: nec contemnendam, quia senuit, sed potius reverendam arbitraris, atque plenis charitate visceribus, ad eam redire meditaris, ut uni Deo et Patri omnium tanto fias charior et propinquior, quanto [Col. 0777D] eidem principali matri benignior atque humilior. Neque enim tuam prudentiam latet, quod in Ecclesiastico habent: Benedictio patris firmat domos filiorum; maledictio autem matris eradicat fundamenta (Eccles. III) . Et illud: Ne dimittas legem matris tuae, liga eam in corde tuo jugiter (Prov. I) . Quae utique proverbia magis curant nobis commendare matrem quae ad aeternam vitam nos general et erudit, quam illam quae ad mortem parit, et carnaliter diligit et instruit. Cui nisi illa successerit, ut regeneret et refoveat, ista procul dubio secundae morti filios suos destinat. Porro haec catholica mater et incorrupta virgo, quamvis omnem terram et fines orbis occupaverit membris suis et repleverit, tamen unum caput omnibus reverendum et suspiciendum exerit et praetendit. [Col. 0778A] Quod quicunque exhonorat, frustra se in ipsius membris computat. Illud autem quid sit, tua imperialis claritas omnino novit: illud nimirum, quod Christi vox praetulit et praeeminere voluit universis, et subsequens Ecclesiae pietas, et generalis sanctorum Patrum consensus jugiter hactenus celebravit. Cujus venerabilem faciem tu quoque honorificare disponis, non ingratus illi quae tuum verticem diademate terreni principatus decenter insignivit, et tremendum et amandum populis effecit, et, ut in sempiternum regnes, chrismate adoptionis inunxit. Nempe ipsa antiqua et jam emerita Roma illum primum nobilissimum et religiosissimum Constantinum, cujus genealogia gloriaris et potentia magnificaris, cujusque de nomine dictam urbem famosam [Col. 0778B] regis temporaliter edidit, nutrivit, provexit et super omnes mortales constituit, nec a beneficiis cessavit donec eumdem aeterni regni gloria cumulavit. Unde multimoda gratiarum actione tuam excellentiam, gloriosissime fili, magnificando, tanto majori super tua devotione et recognitione replemur gaudio, quanto copiosior animarum numerus ex tuo regimine pendet tuoque innititur exemplo. Et ideo non cessamus orare communem Dominum, per quem reges regnant et principes justa decernunt (Prov. VIII) , ut in suo beneplacito te conservet longaevum, et compleat in bonis desiderium tuum. Porro ego ipse qualiscunque apostolicae vicarius sedis, pro modulo humilitatis meae et possibilitatis supplere laborans [Col. 0778C] vicem mihi commissae dispensationis, secundum deiloquum Paulum: Vae mihi est, si non evangelizavero: necessitas enim mihi incumbit maxima (I Cor. IX) , posituro rationem aeterno et districto judici, propter unius regimen Ecclesiae, ex [ hoc est, de] omnium ecclesiarum merito. Illa ergo sollicitudine, qua omnibus Ecclesiis debeo invigilare, videns indisciplinatam et alienam gentem incredibili et inaudita rabie, et plusquam pagana impietate adversus Ecclesias Dei insurgere passim, Christianos trucidare, et nonnullos novis horribilibusque tormentis usque ad defectionem animae affligere, nec infanti, au seni, seu femineae fragilitati aliquo humanitatis respectu parcere, nec inter sanctum et profanum aliquam distantiam habere, sanctorum [Col. 0778D] basilicas spoliare, incendere, et ad solum usque diruere; saepissime perversitatem ejus redargui, obsecravi, praedicavi, opportune importuneque institi, terrorem divinae et humanae vindictae denuntiavi. Sed quia Sapiens ait: Nemo potest corrigere quem Deus despexerit, et stultus non corrigitur (Eccles. VII) : adeo obdurata et obstinata ejus malitia permansit, ut de die in diem adderet pejora pessimis. Unde non tantum exteriora bona pro liberatione ovium Christi cupiens impendere, sed superimpendi ipse peroptans, visum est mihi ad testimonium nequitiae eorum, vel, si sic expediret, ad repressionem contumaciae, humanam defensionem undecunque attrahendam fore, audiens ab Apostolo, principes non sine causa gladium portare, sed ministros [Col. 0779A] Dei esse, vindices in iram omni operanti malum; et quia principes non sunt timori boni operis, sed mali (Rom. XIII) : et reges atque duces missos a Deo ad vindictam malefactorum.

Suffultus ergo comitatu, qualem temporis brevitas et imminens necessitas permisit, gloriosi ducis et magistri Argyroi fidelissimi tui colloquium et consilium expetendum censui, non ut cujusquam Nortmannorum, seu aliquorum hominum interitum optarem, aut mortem tractarem, sed ut saltem humano terrore resipiscerent, qui divina judicia minime formidant. Interea nobis eorum pertinaciam salutari admonitione frangere tentantibus, et illis ex adverso omnem subjectionem ficte pollicentibus, repentino impetu comitatum nostrum [Col. 0779B] aggrediuntur; sed adhuc de victoria sua potius tristantur quam laetentur. Sicut enim tua pietas scribere curavit ad nostram consolationem, pro ista sua praesumptione majorem in proximo exspectant sibi superventuram indignationem, post illam quam experti sunt, suae catervae diminutionem. Nos quoque divinum adjutorium nobis adfore, et humanum non defore credentes, ab hac nostra intentione liberandae Christianitatis non deficiemus, nec dabimus requiem temporibus nostris, nisi cum requie sanctae Ecclesiae periclitantis. Ad quam acquirendam et obtinendam habemus maximum ex divina pietate solatium et praesidium, charissimum atque clarissimum filium nostrum imperatorem Henricum, cujus de die in diem exspectamus promissum et proximam adventum, utpote [Col. 0779C] cum procinctu et expeditione imperiali properantis ad nostrum subsidium. Ad quod etiam superna gratia tuam serenitatem animavit, ut hinc inde vobis duobus, velut totidem brachiis, inimicam gentem ab Ecclesiae Christi propellentibus et procul effugantibus, afflictae nunc Christianitatis relevetur decus et reipublicae reformetur status. Et quia abundante iniquitate et refrigescente charitate, sancta Romana Ecclesia et apostolica sedes nimium diu obsessa fuit mercenariis et non pastoribus, a quibus sua, non quae sunt Jesu Christi, quaerentibus, devastata jacebat miserabiliter hactenus: divinum consilium voluit meam humilitatem suscipere tantae cathedrae pondus. Quo licet plurimum mei imbecilles praegraventur et [Col. 0779D] deprimantur humeri, non parum mihi subest sanctae spei, quandoquidem ex utroque latere tales astant filii religione et potentia praeclarissimi. Quapropter, devotissime fili et serenissime imperator, collaborare nobis dignare ad relevationem tuae matris sanctae Ecclesiae, et privilegia dignitatis atque reverentiae ejus nec non patrimonia recuperanda in tuae ditionis partibus, sicut manifeste cognoscere poteris ex venerabilium praedecessorum nostrorum seu tuorum scriptis et gestis. Tu ergo magnus successor magni Constantini, sanguine, nomine et imperio factus, ut fias etiam imitator devotionis ejus erga apostolicam sedem, exhortamur: et quae ille mirabilis vir post Christum eidem sedi contulit, et confirmavit, et defendit, tu juxta tui nominis etymologiam, constanter [Col. 0780A] adjuva recuperare, retinere et defendere. Ita enim apud Deum singulariter pugnans, cognominaberis quod jamdudum inter homines cognominaris. Hoc sane gloriosissimus filius noster Henricus perficere molitur in suis partibus. Quae omnia nobis et vobis provenient felicius et multiplicius, ubi quantocius, Dei gratia praeveniente, et beatissimis apostolorum principibus intervenientibus, et me qualicunque vicario eorum mediante et obtinente, firmissimum pacis et amicitiae inter vos ambos componetur foedus.

Praeterea confrater noster archiepiscopus Michael exhortatorias ad concordiam et unitatem direxit nobis litteras: quem ad tam optabile et necessarium bonum praemonentem tanto necesse est nos devotius et alacrius suscipere, quanto perspicacius consideramus [Col. 0780B] non posse computari inter discipulos Christi aliquem, qui fraterrae paci dedignatur acquiescere, Domino suis dicente: In hoc cognoscent omnes, quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII) ; et magno Paulo sic protestante: Pacem sequimini cum omnibus, et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum (Hebr. XII) . Sed noverit tua claritas, super praesumptionibus ejus multa et intolerabilia jamdudum pervenisse ad aures nostras, qualiter etiam aperta persecutione in Latinam Ecclesiam exardescens, anathematizare non timuit omnes qui sacramenta attrectant ex azymis: et quod Alexandrinum et Antiochenum patriarchas antiqua dignitate sua privare contendens, contra fas et jus sibi subdere nova ambitione appetit: et pleraque quae usurpare [Col. 0780C] dicitur, sicut a nostris nuntiis diligenter cognoscere poteris. In quibus si, quod absit, pertinax fuerit, pacem nostram nullatenus retinere poterit; quia procul dubio, ad nos revertetur, sicut Dominus dicit, si ille noluerit esse filius pacis (Luc. X) . Unde et Apostolus: Si fieri, inquit, potest quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII) . Siquidem in vano patremfamilias honorat, qui uxorem ejus exhonorat. Et frustra matrisfamilias caput et faciem magnificat, qui vel minimos filiorum ejus impugnans, velut digitos pedum ejus conculcat. Contra quem sapientia Dei in Ecclesiastico sic intonat: Quam malae famae est qui fugit patrem, et est maledictus a Deo qui exasperat matrem (Eccli. III) . [Col. 0780D] Confidimus tamen quod praeveniente gratia Dei invenietur innoxius ab his, aut correctus, aut cito resipiscet admonitus; et efficietur non qualis dicitur, sed qualis a nobis pie desideratur et speratur. Hinc jam tuae gloriae praesentes filios nostros sanctaeque Romanae et apostolicae sedis nuntios per omnia commendamus, quatenus ut decet liberaliter suscipiantur, reverenter habeantur, benigne et honeste tractentur, rationabiliter patienterque audiantur, atque quantocius nobis laudabiliter remittantur, ne tantum laborem illos frustra arripuisse pigeat, nos mandasse pudeat. Porro ex Amalfitano episcopo nulla tibi sub oriatur suspicio, quia Romanus est omnino, et ab Amalfitanis discedens, familiariter nobiscum vivit jam pene anno integro. Benedictus Deus et Pater [Col. 0781A] Domini nostri Jesu Christi, Pater misericordiarum, et Deus totius consolationis (I Cor. I) , dignetur tuam excellentiam benedicere omni benedictione spirituali repleatque omni gaudio et pace, ut in praesenti saeculo per longa tempora feliciter domineris, et in futuro sine fine cum Rege regum et Domino dominantium regno coelorum beate perfruaris, honorabilis et desiderabilis nobis in Christo, fili et gloriose Auguste. Amen.

CIV. S. Leo monasterii S. Salvatoris et S. Mariae Nienburgensis possessiones et privilegia, rogante Albuino abbate, «pro Dei amore et petitione fidelis sui Richerii abbatis (Casinensis) atque interventione Egberti Fuldensis abbatis» confirmat. (Anno 1054.) [Knaut, Grundliche Furstellung, p. 17, teste Jaffe in Regestis Pont. Rom, p. 379.—Incip.: Si semper sunt concedenda. ]

[Col. 0781B]

CV. S. Leo Albuvino, abbati S. Mariae Nienburgensis et ejus successoribus «pro petitione Richerii, Casinensis Montis abbatis,» (Cf. Leonis Chron. monast. Casin. p. 686) concedit ut in procurandis sacris utantur dalmaticis et sandalis. (Pro an. 1048 legendum esse an. 1054 docent an. pont. VI et indict. VII.) [Beckmann, Historie des Furstenthums Anhalt, teste Jaffe, Regest. Pont. Rom. p. 379.—Incip.: Si pastores ovium. ]

CV bis. S. Leo IX de clericorum castimonia scribit contra epistolam Nicetae abbatis monasterii Studii. Fragmenta. [Mansi, Concil. XIX, 696.]

[Col. 0781C]

Clementis lib. I, Petri apostoli Itinerarium et Canones apostolorum numerant Patres inter apocrypha, exceptis cap. 50, quos decrevit orthodoxis adjungi.

[Col. 0782A] Apud nos nec ad subdiaconatus gradum quisquam admittitur, nisi perpetuam continentiam, etiam a propria conjuge, profiteatur; nec post gradum cuiquam ducere uxorem conceditur.

Leo IX in epistola qua supra.

Seriatim et aperte prosequitur quod S. R. E. etiam in gradibus clericorum agit; clericos enim, ostiarios, lectores, exorcistas, acolythos si extra vomitum [ f. solitum] et habitum monachi inveniantur, et continentiam profiteri nolunt, uxorem ducere virginem cum benedictione sacerdotali permittit; non autem viduam repudiatam; qui propter hoc deinceps nec ad subdiaconatum promoveri poterit, nec laicus non virginem sortitus uxorem, aut bigamus ad clericatum. Quod si quis ex praefatis ordinibus [Col. 0782B] desiderat ad subdiaconatum ascendere, non potest sine consensu uxoris suae, ut de carnali fiat deinceps conjugium spirituale, cogente eos nemine. Nec permittitur postea uxor injungi eodem marito suo carnaliter, nec cuiquam nubere permittitur in vita, aut post mortem illius.

Idem ibidem.

Omnino confitemur non licere episcopo, presbytero, diacono, subdiacono propriam uxorem causa religionis abjicere a cura sua, scilicet ut ei victum et vestitum largiatur, sed non ut cum illa ex more carnaliter jaceat. Sic SS. apostolos legimus egisse, B. Paulo apostolo dicente: Nunquid non habemus potestatem sororem mulierem circumducendi sicut F. D. [Col. 0782C] et Cephas? Vide, insipiens, quod non dixit: Nunquid non habemus potestatem sororem mulierem amplexandi, sed circumducendi, scilicet ut mercede praedicationis sustentaretur ab eis, nec tamen deinceps foret inter eos ulterius carnale conjugium.

Spuria

Leo IX

SPURIA.

[Col. 0781]

CVI. Bulla S. Leonis IX in qua declarat se dedicasse ecclesiam Sancti Arnulphi, et multa privilegia contulisse abbati et fratribus ejusdem monasterii. (Anno 1049.) [ Gall. Christ. XIII, 394, ex archivo S. Arnulphi.]

[Col. 0781D]

LEO episcopus, servus servorum Dei, ecclesiae in honorem beati Joannis evangelistae sanctique Arnulphi confessoris Christi a nobis specialiter dedicatae, et per eam venerabili WARINO abbati suisque successoribus monachis etiam inibi Deo famulantibus salutem et apostolicam benedictionem.

Quamvis omnium Ecclesiarum Dei curam semper gerere debeamus, illis tamen quibus, divina cooperante clementia, sanctae benedictionis manum imponimus, propensiori cura et vigilantiori studio prospicere debemus in omnibus. Quapropter fidelium Christi, tam praesentium quam futurorum, solertiam ignorare nolumus: qualiter nos a venerabili confratre nostro Adalberone Metensi episcopo ad ipsam civitatem solemniter invitati inter alia quae [Col. 0782C] ibi divina favente gratia ad correctionem perduximus, monasterium sancti Arnulphi confessoris Christi, quinto Idus Octobris Christo consecravimus. Huic igitur dignitati aliam dignitatem cupientes adjicere, [Col. 0782D] privilegium auctoritatis nostrae praefatae non negamus ecclesiae. Volumus itaque et sacra primae sedis auctoritate sancimus ut eadem ecclesia et ipsa sacrosancta Domini mensa in honore ipsius a nobis dedicata tale privilegium inviolabiliter obtineat, ut praeter episcopos et abbates, ac septem ejusdem coenobii sacerdotes et tres canonicos de domo Sancti Stephani, primicerium decanum et corepiscopum primum, ad ipsum principale altare nullus unquam missas celebrare praesumat, nisi et alia religiosa persona quae postulatione et consensu abbatis aut fratrum ad illud reverenter accedat. Praecipimus etiam ut nullus archiepiscopus vel episcopus super idem altare quandiu inviolatum est, manum suam temere superponat, vel pro quacunque occasione sacrosanctum redemptionis nostrae mysterium ibi intercludere vel prohibere praesumat; sed si homicidium [Col. 0783A] vel tale quid ibi, quod absit, peccatis contigerit exigentibus, a Romanae sedis praesule, vel quibus ipse injunxerit dis utiendum ac determinandum esse censemus. Sed et annale ibi mercatum quotannis in anniversaria dedicationis ipsius festivitate, per assensum dilectissimi filii nostri domni Henrici tertii regis, secundi vero imperatoris, in eodem loco haberi decrevimus; et ut eadem dedicatio ibi semper festive celebretur ab omnibus non minori auctoritate jubemus. Constituimus etiam et paterna dilectione, Warine abbas, tibi tuisque successoribus in perpetuum concedimus ut in sacra ejusdem dedicationis die aliisque praecipuis festivitatibus, in missarum celebratione sandaliis et dalmatica utamini, fraternitatem vestram commonentes ut cum [Col. 0783B] augmento hujusmodi honoris, augeatur in vobis amor Altissimi. Ad cumulum quoque vel augmentum monasticae religionis adjicimus ut ecclesiae, villae et possessiones quas serenissimi Romanae Ecclesiae filii reges et imperatores, Carolus scilicet Magnus, Ludovicus Pius, Arnulfus, Hendeboldus, Otto, Conradus eidem loco pia devotione contulerunt, aut ab aliis Christifidelibus tradita privilegii sui auctoritate firmaverunt, usibus abbatis ac fratrum inibi Domino famulantium perpetualiter deserviant, et ad praebendam illorum absque omni contradictione integra semper et inconvulsa permaneant. Hoc est: Mareolas, Arx, Jussiacum cum ecclesia et decimatione; Floriacum etiam et Flaviniacum, Nugaredum, [Col. 0783C] et Vigiacum; triginta etiam mansi cum ecclesia et decimatione in villa sive curia quae vocatur Rumeliacum; praeterea vero Maurivilla et vicus Deivillare, et Tiliacum, Caminetum vero et Buxeriam quod Hildegardis regina cum ecclesia et decimatione, silvis et vineis, aquis aquarumque decursibus, molendinis etiam jam factis, vel in quocunque loco juxta Saliam fluvium, infra bannum ejusdem curiae sibi placuerit per villicos fratrum semper transponendis et faciendis, ad praefatum saepius contulit locum, Pomeriolum etiam cum quo et per quod ecclesiastico more ipsum saepe dictum dotavimus monasterium. Sed et Laium castrum quod quaedam Eva comitissa, cum silva quae vocatur Heis, et cum omni utilitate vel suffusa ejusdem silvae, cum ponte [Col. 0783D] etiam et piscatione circa Murt fluvium, ad praebendam delegaverat fratrum. Bivera etiam Assidelinde comitissa eidem loco traditum, sed Conradi gloriosissimi imperatoris auctoritate firmatum; sed et Navis quidem vicum juxta Mosellam fluvium, a Dagoberto rege traditum et corroboratum, vel quidquid in inferioribus partibus in Coloniensi episcopatu ad praedictum pertinet coenobium; haec autem omnia praebendae ecclesiae fratrum hac nostra apostolica praeceptione delegamus et confirmamus in perpetuum. Praeterea vero ecclesiam, imo abbatiolam Sancti Felicis ipsi loco adjacentem, ubi primus ejusdem Metensis Ecclesiae pastor beatus clemens corpore quiescit, quam praefatus venerabilis episcopus Adalbero a praedecessore suo quodam [Col. 0784A] aeque Adalberone vocato, pro praedicta curia Rumeliacum nuncupata, Sancto Arnulfo in concambium datam esse narravit, et curtis testando monstravit. Hanc quippe abbatiam, cum domibus, agris, silvis ac vineis, et cum omnibus appenditiis suis, ex auctoritate beati Petri et nostra ejus indigni vicarii, rogatu praedicti Adalberonis episcopi ac Warini abbatis coenobio S. Arnulfi ea ratione firmamus, quatenus praefatus abbas aut fratres eorumque successores sub ipsorum cura perpetualiter eam teneant atque possideant, nullusque ibi ulterius pastoralem virgam quoquo modo suscipere sive portare praesumat: sed abbas Sancti Arnulfi per suos aliosque religiosos fratres quidquid ibi ordinandum sit, semper ordinet atque disponat: illud videlicet semper studens, illud [Col. 0784B] attendens ut sicut ipse suique fratres in suis usibus aliquantum inde relevari desiderant, ita eumdem locum assiduo sui famulatu semper venerari et frequentare non desistant. Hanc igitur abbatiam cum omnibus ad eam juste et legaliter pertinentibus insuper etiam villas, ecclesias ac possessiones quas antea praenominavimus, saepe dicto sancti Arnulfi coenobio ac fratribus ibi Deo famulantibus taliter delegamus ac confirmamus, ut nullus imperator aut rex, nullus archiepiscopus vel episcopus, nullus dux, nullus comes vel vicecomes, sed nec aliqua persona magna vel parva, in eisdem rebus aliquam eis injustitiam sive violentiam inferre audeat, vel aliquem advocatum, nisi abbas aut fratres pro qualitate temporum vel diversitate locorum alicubi petierint eis [Col. 0784C] ponere praesumat: sed sicut reges et imperatores, episcopi etiam aliique fideles eadem bona illuc pia devotione contulerunt, ita diversis eorum usibus salva semper et inconvulsa permaneant. Quisquis autem sibi ad praesens timens et in futurum praecavens hanc sacram nostrae confirmationis paginam servare conatur, per gratiam omnipotentis Dei nostra semper apostolica benedictione muniatur; qui vero in aliquo eam violare vel temerare praesumpserit divini anathematis vinculo percussus, beatum Petrum apostolorum principem cum omnibus sanctis contrarium sibi sentiat, ut tamen id quod fecerit irritum sit et ratum non permaneat: sed abbas ipsius loci ac fratres a serenissimis Romanae [Col. 0784D] Ecclesiae filiis regibus scilicet ac imperatoribus inde judicium et justitiam quaerant. Si autem in hoc minus profecerint, id honoris et hoc singulare a nobis privilegium semper obtineant, ut sicut in eodem monasterio pro nostrae consecrationis laetantur beneficio, sic a Romana sede contra omnes adversitates apostolicae defensionis perpetuo semper muniantur auxilio.

Data quinto Idus Octobris per manus Udonis sanctae apostolicae sedis cancellarii et bibliothecarii; et Tullensis primicerii, anno Domini Leonis noni papae primo, indictione secundo, anno vero Dominicae incarnationis millesimo quadragesimo nono.

Eberhardus Treverorum, archiepiscopus subscripsit.

[Col. 0785A] S. Hugo Chrysopolitanorum archipraesul.

S. Adalbero Metensium episcopus.

S. Udo Leucorum episcopus.

S. Alinardus Lugdunensium episcopus.

S. Humbertus cardinalis et episcopus Silvae Candidae.

S. Theodericus Virdunensis episcopus.

S. Joannes, etc.

CVII. S. Leo IX in synodo parthenonis S. Gratae possessiones et privilegia, petente Conrado imperatore confirmat. (Anno 1049.) [Mansi, Concil., tom. XIX, col. 727.]

In nomine sanctae et individuae Trinitatis.

[Col. 0785B] Ego LEO, servus servorum Dei, una cum reverendissimis archiepiscopis, episcopis, abbatibus, aliisque sanctae Ecclesiae catholicae fidelibus in sacra synodo residentibus, necnon et judicibus legisque doctoribus, spirituali filio domino Conrado imperatore, intervenientibus precibus Ambrosii Pergamensis episcopi [ hoc est, Bergomensis], necnon Older, Brixiensis episcopi, postulantibus insuper praedictis imperatore et similiter praedictis reverendissimis episcopis, nos sanctamque synodum deprecantibus: nostra et totius sacrae synodi largitione concessimus monasterio S. Gratae curtem et castrum, attinentia, et cuncta quae Adleida mater S. Gratae, quae hoc monasterium de propriis rebus aedificavit, et imperialibus constitutionibus [Col. 0785C] seu praeceptis omnia ad eumdem monasterium pertinentia multo jure confirmata constituit, ut electiones abbatissae in sororum ordinatione permaneant, et omnia in potestate abbatissae sine aliqua diminutione consistant, et regibus, sive pontificibus, patriarchis, archiepiscopis, metropolitanis, episcopis, abbatissae, seu a quolibet vestrorum, et domino clero intemerata permanere perpetualiter constituimus sanctae Pergamensi matri ecclesiae, ubi domnus Ambrosius episcopus praeordinatus esse videtur, nostra synodali concordi largitione concedimus, ac omnia quae spiritualiter agere debet, hoc est, circa consecrationem abbatissae vel monacharum, et de nulla se [ f. de nulla re. HARD.] intromittant, neque de castro et curte de Saranica, [Col. 0785D] neque de aliis castris et villis, campis, vineis, casis, molendinis, tam de civitate Pergamensi quam de foris per totum comitatum, cum omnia et omnibus ad eumdem monasterium S. Gratae de praedicto episcopo attinentia cum religioso jure concedimus. Unde si quis contra hanc apostolicam et synodalem auctoritatem et largitionem quisquam episcopus [Col. 0786A] invasor aliquid molietur, sive contra hoc quod praediximus, repugnaverit, cujuscunque gradus, vel ordinis, aut officii, vel dignitatis, aut generis, sciat se in iram B. Petri apostolorum principis, et omnium sanctorum, et nostram nostrorumque praedecessorum cursurum, [ f. incursurum. HARD.], et aeternaliter anathematis vinculo damnatum, ac in excommunicatione victurum universalis Ecclesiae et cuncti populi Christiani. Insuper nisi a malo resipuerit, irrevocabili exsilio puniatur, vel ultimis suppliciis feriatur, et bona ejus publicentur. Qui vero pio intuitu custos et observator in omnibus exstiterit, benedictionis gratiam et vitam aeternam cum omnibus sanctis habere mereatur in saecula saeculorum. Amen. Fiat, fiat. In his autem [Col. 0786B] interfuerunt archiepiscopi, episcopi, abbates, judices Romani seu de vicinis et longinquis civitatibus. Interfuit D. Conradus imperator, et Ambrosius, et Oldericus, episcopi, etc., quorum impulsu N. Praenestinus, Georgius Portuensis, Deodatus Holstiensis, Martianus Narniensis, Benedictus Tiburtinus, Bernardus Castriensis, Joannes Petrosinus, Gregorius Ortensis, Georgius Tiburtinus, Valentinus Manotensis, Theodorus Mileto, Savinus abbas Planetae, D. abbas Altinensis; omnes archiepiscopi, episcopi, abbates, et reliqui plures cardinales, sic actis interfuere. Gregorius cardinalis ad Vincula, Benedictus S. Caeciliae, Andreas presbyter patriarcha Lateranensis, Julianus presbyter Lateranensis, Faustinus presbyter S. Petri, Marcus presbyter [Col. 0786C] S. Petri apostoli. Hi omnes cardinales his actis interfuere. Faustinus caput senatus et consul, et judex de palatio, Julianus de Ferna Muana Romanus. Paulus de templo palatii, et plures alii.

Data et corroborata IV Idus Junii in patriarchio Lateranensi Domini Salvatoris feliciter. Amen, amen.

Subscriptio notarii, omisso signo.

Ego Stephanus notarius interfui, et jussu D. Leonis summi pontificis omnia supradicta scripsi et tradidi.

CVIII. S. Leonis IX epistola ad Leodegarium sanctae Viennensis Ecclesiae episcopum. (Intra ann. 1048-54.) [Bosco, Bibliotheca Floriacensis, p. 68.]

[Col. 0786D]

LEO episcopus sanctae Romanae Ecclesiae, venerabili confratri LEODEGARIO Viennensi archiepiscopo, et per te Ecclesiae tuae in perpetuum.

Privilegia Ecclesiae tuae, quae papa Silvester primus, et ejus successores, nostri videlicet praedecessores concesserunt, et nos statuimus. Praedia [Col. 0787A] et bona et munitiones quae Romanorum imperatores et Francorum atque Burgundiae reges, Ecclesiae tuae dederunt, auctoritate Dei et sancti Petri et nostra, firma esse praecipimus. Similiterque Galliarum per VII provincias episcopis praecipimus, ut sicut praedecessoribus tuis auctoritate sanctae Romanae Ecclesiae, ipsi aut praedecessores eorum paruerunt, obediant quoque et tibi. Quoniam oportet jussu beati Petri per Clementem ut una quaeque gens recognoscat, per suos episcopos, quis inter eos sit primus.

Data per manus Petri, sacri Lateranensis palatii cancellarii V Idus Maii.

CIX. S. Leonis IX diploma quo Joanni abb. S. Justinae Patav. usum pontificalium ornamentorum indulget. (Anno 1048-54) [Apud R. P. Bern. Pezium, Thes. Anecd. VI, 244.]

[Col. 0787B]

LEO episcopus, servorum Dei servus, JOANNI venerabili abbati monasterii Sanctae Justinae, perpetuam in Domino salutem.

Ex principalitate sedis apostolicae, cui Deo praesidemus auctore, religiosos Christi sacerdotes, quos omni morum honestate prae caeteris clarere conspicimus, sicut eos quadam familiari dilectione prae caeteris amplectimur, ita quoque nos concedet sacerdotalibus quibusdam insignibus prae caeteris decorare, ipsosque cum rebus ecclesiarum quas regunt nostrae apostolicae auctoritatis tutela ac defensione stabiliter munire, quatenus caeteri ad [Col. 0787C] religionem, sanctitatem et omnimodam morum honestatem, nec non ad sanctae Romanae Ecclesiae et summae sedis pontificis debitam subjectionem, reverentiam, devotionem et ardentissimam dilectionem ferventius incitentur.

Unde, frater charissime et abbas venerande Joannes, quia te religione, sanctitate, humilitate et omnimoda probitate pollere, et in sanctae Romanae Ecclesiae nostrique devotissima subjectione et obsequio fervere intuemur, sandaliis et dalmatica ad missarum celebrationem te concedimus uti, nec non tam ad missam quam ad solemnes processiones te mitra et cyrothecis ornari, quatenus precibus et meritis illius beatae virginis et martyris, cujus corpus [Col. 0787D] in commisso tibi monasterio requiescit, pro cujus etiam honore ac dilectione tibi supradicta concedimus, adjuvari valeamus.

Omnia insuper quae ad praedictum beatae Justinae monasterium pertinent juste acquisita sive acquirenda, sub tutela ac defensione sedis apostolicae suscipimus, salvo scilicet jure matris tuae Ecclesiae Paduanae.

Nullus igitur archiepiscopus, episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, nullaque magna parvaque persona in praedicti monasterii rebus ullam deinceps violentiam inferre praesumat. Si quis vero hujus nostrae apostolicae sanctionis privilegium violare praesumpserit, nisi cito resipuerit, et admonitus male acta digna satisfactione emendaverit, a sanctae [Col. 0788A] Ecclesiae communione segregatus perpetuae subjaceat maledictioni. Qui autem observator exstiterit, repleatur abundantia apostolicae benedictionis.

Datum Patavii per manum Bernardi vice Petri cancellarii, anno Dominicae incarnationis 1053, indict. VI, anno autem pontificatus domini Leonis IX papae V, quarto Non. Augusti. Actum feliciter, amen.

CX. S. Leo IX monasterio Besuensi privilegia tribuit. (Anno 1052.) [D'Achery, Spicil. II, 425.]

LEO episcopus, servus servorum Dei, OLGERIO, abbati Besuensis monasterii, tuisque successoribus, perpetuam in Domino salutem.

[Col. 0788B] Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Quapropter inclinati precibus tuis, fili charissime, decrevimus more antecessorum nostrorum hoc nostro privilegio apostolicae tuitionis, vestro Besuensi monasterio propter imminentes persecutiones, et propter innumeros casus qui superveniunt, dignam concedere libertatem. Videlicet ut nulla persona, aut ulla potestas, sive ecclesiastica, seu saecularis, super eam audeat dominationem aut potestatem usurpare praeter Lingonensem episcopum, qui ei patrocinetur juste et canonice. Sic tamen ut ei non liceat neque ministris ejus terras aut beneficia monasterii commutare, vel dare, nec vasa, nec ornamenta, [Col. 0788C] seu volumina subtrahere, aut qualicunque occasione diripere. Omnia vero quaecunque habet vel tenet, vel acquisierit, supradictus locus habeat, et teneat nostra apostolica confirmatione jure perpetuo, in cujuscunque dioecesi sit.

Interdicimus etiam nostra auctoritate ut nullus audeat supradicto monasterio vim inferre, vel eum in subjectionem cujuscunque monasterii redigere. Raptores cujuscunque ordinis vel dignitatis sint, qui res quae ad supra nominatum coenobium pertinent, sive de hominibus, seu de terris, vel de qualibuscunque rebus, unde sustentare et vivere debent inibi Deo servientes, rapuerint vel subtraxerint, ligamus eos ligamine sancti Petri usquequo [Col. 0788D] congrue satisfaciant.

Prohibemus etiam ne infra unam leuvam a monasterio liceat alicui aliquem invadere vel ejus res auferre. Statuentes apostolica censura ne ulla hominum persona magna vel parva contra hoc nostrum privilegium venire pertentet. Quod si fecerit, apostolico anathemati subjacebit, usque ad dignam satisfactionem. Qui vero servaverit, benedictionis nostrae gratia cumuletur, et aeternae vitae particeps efficiatur.

Datum IV Nonas Octobris, per manus Petri diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae apostolicae sedis, indictione V, anno ab incarnatione Domini 1052 pontificatus autem domini Leonis IX papae III.

Monitum

Mabillonius, Joannes

IN FICTITIUM DE CORPORE S. DIONYSII DIPLOMA MONITUM. (Apud Mabill. Annal. ord. S. Bened. lib. XL, num. 21, tom. IV, pag. 533.)

[Col. 0789]

In illo itinere (Germanico) Leo pontifex Ratisponam accessit, atque corpus sancti Wolfgangi, ejusdem urbis episcopi, e tumulo levavit, ut in Annalibus Saxonicis ad hunc annum legitur. Hac occasione usi Ratisponenses Sancti Emmerammi monachi, prolatis nescio quibus tabulis, pontificem induxerunt ad transferendum similiter corpus quoddam, recens in ecclesia sua, dum instauraretur, inventum, quod sancti Dionysii Parisiorum primi episcopi esse jactitabant. Circumfertur hac de re Leonis papae bulla, inscripta Clarissimo filio inclyto regi Francorum, ac venerabilibus fratribus, archiepiscopis, episcopis, et dilectis, abbatibus, prioribus, praepositis et decanis, universisque tam subditis, quam praelatis ejusdem regni. In hac bulla loquens inducitur pontifex se ad partes Germaniae visitandas ab Heinrico imperatore invitatum accessisse, et Ratisponam evocatum, ut venerabile corpus beati Wolfgangi, ejusdem urbis episcopi, transferret. Quo peracto, Francorum regis legati ipsum pontificem induxerint ad finiendam litem quae Francos inter et praedictam urbem super possessione corporis beatissimi Dionysii Areopagitae diutissime ventilata erat, asserentibus Francis illud penes se superesse; Ratisponensibus ex adverso contendentibus ipsum per Arnulfum imperatorem ad ecclesiam Sancti Emmerammi translatum, ubi hactenus asservetur; quod venerabilis abbas Reginwardus, ejusque fratres cum tota urbe Ratisponensi asserebant. His auditis, ait pontifex, se capsas, thecas et scrinia, in quibus sacrae reliquiae conditae dicebantur, necnon titulos et epigrammata quae Ratisponenses pro sua causa proferebant, accurate discussisse cum imperialibus et papalibus litteris, picturis et sculpturis vetustissimis, exprimentibus indicia veritatis; seque demum indubitata fide comperisse, dicti martyris ossa venerabilia, excepta particula manus dextrae, in memorato beati Emmerammi coenobio contineri; idque attestari prodigia et portenta quae pontifex diligenter conscribi jusserit; ideoque districte praecipere ut ipsius translationis solemnitas tam a fratribus ejusdem monasterii quam in tota urbe deinceps quotannis celebretur. Caeterum non esse quod tantopere doleant Franci, sancti Dionysii corpus sibi esse ablatum, quandoquidem ejus praedicationis et passionis, consortes Rusticum et Eleutherium apud se retineant: nec aegre ferendum si Germanos jam visitare dignetur vel defunctus, qui Gallos vivens praedicatione, signis et martyrio illustravit. Pretiosum quidem esse thesaurum quem perdiderint Franci, at eos attendere debere ablatoris dignitatem, qui ad has reliquias suffurandas Caesareum verticem inclinaverit. Datum et actum Ratisponae per manus Friderici diaconi, bibliothecarii et cancellarii Ecclesiae catholicae et apostolicae anno Domini 1052 pontificatus domini Leonis papae IV, indict. V [VI], Nonas Octobris. Haec summa vulgati diplomatis, quod subdititium esse vel ipsa contextus lectio persuadet, id est stylus, qui omnino a pontificiis Leonis aliorumque Romanorum litteris alienus est. Deinde multa in fictitio illo diplomate falsa continentur. Falsum quippe est in primis, quod in eo legitur, causam hanc diutissima ventilatum fuisse. Nulla enim ante id tempus apud veteres de hac controversia mentio. Falsum est Leonem ad id discutiendum, tam imperialibus quam papalibus (Germanica vox) antecessorum suorum litteris instructum fuisse. Quis enim unquam has imperiales et papales litteras protulit? Falsum denique est hoc factum fuisse ab Arnulfo imperatore, ut alias ostendimus . Mitto quod voces Alemannorum et Alemanniae, [Col. 0791] quae in ejusmodi litteris occurrunt ad significandos Bajoarios et Bajoariam, posteriorum temporum genium sapiunt. Jam qualia verba Leonis papae ad Henricum Francorum regem, quibus eum ob hanc subtractionem solari conatur! qualis sermo pontificis, ut Arnulfi furtum approbet! Sed his nugis diutius immoror. Haud tamen absolute negaverim, Leone papa Ratisponae demorante, quaestionem de corpore sancti Dionysii ventilatam fuisse (id enim et Annales Saxonici tradunt) atque in sancti Emmerammi templo tunc detectum fuisse quoddam corpus, quod ejusdem sancti Dionysii corpus esse, prolatis nescio quibus tabulis, Ratisponenses asseruere; idque forte Leoni persuasum fuisse. Hinc est quod Henricus rex ad refellendam hanc opinionem, frequentem episcoporum, abbatum et procerum coetum in Dionysiano monasterio per Hugonem abbatem indici jussit, ac sancti Dionysii loculum reserari.

CXI. Diploma S. Leonis IX de corpore S. Dionysii. (Anno 1048-64.) [Mansi, Concil. XIX, 674.]

[Col. 0791A]

In Salvatoris nostri Jesu Christi nomine. Amen. LEO episcopus servus servorum Dei, clarissimo filio inclyto regi Francorum, ac venerabilibus fratribus archiepiscopis, episcopis et dilectis in Christo filiis abbatibus, prioribus, praepositis et decanis; universisque tam subditis quam praelatis ejusdem regni, salutem et apostolicam benedictionem:

Deus omnipotens, qui non immerito per Prophetam in sanctis suis esse mirabilis praedicatur, mira quadam inscrutabilis consilii sui profunditate disponit: quae dum considerare non sufficit mens humana, [Col. 0791B] ipsa suimet infirmitate deficiens, in quemdam sui excessum rapi cogitur et stuporem. Quod ipsi nos nuper experti, et vobis in Christo charissimis, et universitati fidelium promulgare compellimur ut et Dei opera pariter admiremur. Nam cum per instantiam serenissimi imperatoris Henrici ad partes Germaniae visitandas, ac praecipue ad urbem quae dicitur Ratispona, vel Regenspurg, evocati essemus ad venerabile corpus beati Wolfgangi ejusdem urbis episcopi transferendum, hoc ea qua decuit reverentia et devotione peracto, tui, Francorum rex in Christo, fili charissime, nos legati tuorumque omnium vice solliciti rogarunt, quatenus litem, quae inter vos et urbem praedictam super sacrosanctis [Col. 0791C] ossibus beatissimi Dionysii Areopagitae diutissime ventilatam veritate discussa dirimere curaremus: vobis quidem eadem apud vos esse dicentibus, civibus autem atque incolis urbis praefatae astruentibus e converso ea per invictissimum Arnulphum quondam imperatorem ad ecclesiam beati martyris Emmeranni esse translata, ibidemque deinceps contineri. Quae quidem Ecclesia inibi sita est, atque ab omni aliorum subjectione ac jurisdictione libera et excepta, ad jus et proprietatem beati Petri apostolicae sedis immediate pertinere dignoscitur: oblatione videlicet excellentissimi Romanorum imperatoris Caroli Magni ac posterorum ipsius, qui eidem hactenus successerunt, seu in imperio, seu in regno. Idipsum nihilominus venerabilis abbas Reginwardus [Col. 0791D] ac fratres ejusdem Ecclesiae cum universitate Ratispona instantissime petiverunt fieri.

Nos ergo utriusque partis precibus inclinati, nec volentes ulterius corda fidelium hujus dubii ambiguo caligare, in fratrum nostrorum ac plurium episcoporum ac praelatorum praesentia et conspectu [Col. 0792A] scripta Arnulphi Augusti ordinemque rei diligentissime perlegentes; nec eo contenti, capsas, thecas et scrinia, in quibus sacrae reliquiae conditae dicebantur, ac titulos ac epigrammata eorumdem, oculo tenus solerti examine discutiendo nihilque omittendo quod ad indagationem certitudinis pertinet, tam imperialibus quam papalibus antecessorum nostrorum litteris sufficienter instructi, picturis quoque parietum multiplicibus et sculpturis vetustissimis, exprimentibus indicia veritatis et notas: indubitata fide comperimus, dicti doctoris et martyris ossa venerabilia, excepta particula unica simul et minima manus dextrae, apud memoratum B. Emmeranni coenobium integraliter contineri. Etenim, ne testimonia hominum, quae jam diximus, non sufficerent, divina [Col. 0792B] quoque non defuere prodigia et portenta quae dubium omne penitus abegerunt: quae nos quoque conscribi jussimus diligenter, vobisque transmitti per vestros nuntios ac legatos, nec non apud ecclesiam praedictam perpetuo conservari; ut et ad posteros gestae rei notitia deducatur, et ulterius litigandi materia penitus conquiescat. Insuper et districte praecipimus, statuentes ut translationis ipsius veneranda solemnitas, tam a fratribus ejusdem ecclesiae quam ab universis urbis jam dictae, annis singulis, cum omni jucunditate et gaudio celebretur, totaque tripudiet regio Germanorum tanti Patris atque patroni adventui non ingrata.

Vos autem in Christo dilectissimi filii, rex Francorum [Col. 0792C] tuique fideles, quamvis invidendi Teutonicae genti videamini justam quidem habere materiam, ita ut putatis merito de Alemannorum vobis laetitia sit dolendum; considerantes tamen et Dei omnipotentis et invicti martyris sui voluntatem, quem ablatum plangitis, consolationis tandem admittite placamentum, pensantes attentius quod nec vobis ablatus est, quippe qui charissimos praedicationis suae et passionis consortes, Rusticum et Eleutherium, in dilectionis adhuc et tutelae pignus et certitudinem dereliquit: nec dolete, si Germanos jam visitare dignatus est vel defunctus, qui vobis adhuc vivens praedicavit, et apud vos bonum certamen certando, cursum consummando, fidem servando (I Tim. IV) , triumphum peregit victoriosissimae [Col. 0792D] passionis, apostolatus sui super vos signa tam in vita perficiens quam in morte.

Qui igitur Alemanniam ipsius ossa fovere non permittatis in solatium et tutelam, quem vobis Athenae, ut Christo lucrifaceret vos, vivum recipere, audire et coelo transmittere permiserunt? [Col. 0793A] Accedet nihilominus consolationis et alia ratio, et auctoritas scilicet et excellentia subtractoris. Pretiosum quidem thesaurum vos perdidisse fatemur, sed ablatoris attendite dignitatem; simulque Patris et apostoli vestri gloriae congaudete, qui cum vos meritorum atque doctrinae suae gaza ditaverit, et reliquiarum saltem suarum ac apothecas tam devotum furem sui corporis habet quam insignem, auro utique et topazio meliorem, qui sui valore ad ossa sua sanctissima subtrahenda Caesareum etiam verticem inclinavit. Nec majestas imperialis, nec regia celsitudo, pii furis hic notam aut nomen erubuit in Arnulpho: dummodo beati corporis opibus vel doli, vel furti, vel sacrilegii modo sacrari atque ditescere mereretur, qui fures atque sacrilegos erat solitus [Col. 0793B] condemnare. Dummodo Macarii Dionysii pretioso corpore frueretur, fur ipse tunc fieri et sacrilegus non contempit.

Cum insuper fides atque devotio dubium etiam [Col. 0794A] omne per hoc penitus amputavit, quod non in ipsa Roma, non in quacunque metropoli, non in urbe qualibet regni vel arce sibi studebat eligere sepulturam, sed ubi suum se Dionysium condidisse et sciunt, et laetantur, suo se sperans patrocinio defendendum et conresuscitandum in die novissimo cum beatis. Praesentibus igitur dilectionem vestram monemus attentius, et hortamur in Domino, districte praecipientes quatenus Rustico et Eleutherio pie contenti, non fallentes vosmetipsos et alios, beatissimi Dionysii ossa in urbe Ratisponensium apud ecclesiam Beati Emmeranni martyris et noscatis et fateamini coruscare.

Datum et actum Ratisponae per manus Friderici diaconi, bibliothecarii et cancellarii sanctae Romanae [Col. 0794B] Ecclesiae catholicae et apostolicae, anno Domini millesimo quinquagesimo secundo, anno pontificatus domini Leonis noni papae quarto, indictione [ F. sexta, HARD.] quinta, Nonis Octobris.

APPENDIX AD EPISTOLAS S. LEONIS IX.

Epistola ad Joannem

Michael Cerularius; Leo Acridanus

[Col. 0793]

I. MICHAELIS CAERULARII PATRIARCHAE CONSTANTINOPOLITANI ET LEONIS ACRIDANI ARCHIEPISCOPI BULGARORUM EPISTOLA AD JOANNEM TRANENSEM IN APULIA EPISCOPUM. (Apud Baron. Annal., tom. XI, ad an. 1053, pag. 210.)

Nota

Baronius, Caesar

NOTA.

Michael, cognomento Caerularius, necnon et Leo Acridanus, archiepiscopus Bulgarorum, in suggillationem omnium Latinorum, adversus sanctam Romanam et apostolicam sedem, imo contra omnem Occidentalem Ecclesiam scripserunt epistolam, quam miserunt ad Joannem Tranensem in Apulia episcopum, pervulgandam apud Latinos omnes, cui in codice titulus hujusmodi affixus legitur: Calumnia episcoporum Michaelis Constantinopolitani et Leonis Acridani, pervicaciter exhalantium pestiferas mephites diversarum haereseon adversus sanctam Romanam et apostolicam sedem, imo contra omnem Latinam et Occidentalem Ecclesiam. Haec quidem calumnia Graeco sermone edita, et Joanni Tranensi episcopo in sugillationem omnium Latinorum directa, cum fuisset Trani exhibita fratri Humberto, sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopo, in Latinum est translata ejus studio, atque delata domino Leoni nono. Qua etiam hic ad cautelam multorum et notitiam, non autem ad aliquam utilitatem inserta, cunctis scire volentibus fideliter est conservata. Ipsa autem ipsorum epistola sic se habet:

[Col. 0793C] MICHAEL, universalis patriarcha novae Romae, et LEO, archiepiscopus Acridiae metropolis Bulgarorum, dilecto fratri JOANNI Tranensi episcopo.

Dei magna dilectio et jucunda compositionis viscera flexerunt nos scribere ad tuam sanctitatem, et per te ad universos principes sacerdotum, et sacerdotes Francorum, et monachos, et populos, et ad ipsum reverendissimum papam, et memorari de azymis et Sabbatis, quae mystice indecenter custoditis, et communicatis Judaeis. Etenim azyma et [Col. 0794C] Sabbata ipsi custodire a Moyse jussi sunt; nostrum vero Pascha Christus est. Qui ut non juxta legem inveniretur adversarius, et circumcisus est, et legale Pascha celebravit primitus. Sic illo discedente nostrum novum operatus est. Et hoc manifestum est in Evangelio secundum Matthaeum. De mystica coena loquens evangelista sic quoque inquit: Prima autem die azymorum accessere discipuli ad Jesum, dicentes ei: Ubi vis paremus tibi comedere Pascha? Qui ait: Ite ad civitatem ad quemdam, et dicite ei: Tempus [Col. 0795A] meum prope est; apud te facio Pascha cum discipulis meis (Matth. XXVI) . Et post pusillum: Vespere autem facto discumbebat cum duodecim, et edentibus illis dixit: Amen, amen dico vobis, quia unus vestrum me traditurus est. Et post pusillum, dicente Juda: Nunquid ego sum, Rabbi? dicit ei: Tu dixisti (Ibid.) . Hucusque, o Dei homines, universa legalis Paschae sunt: deinde quae mystici et nostri sunt addidit evangelista, et dicit: Edentibus autem illis, accepit Jesus panem fregit, et dedit discipulis suis et dixit: Accipite et comedite; hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur. Et accipiens calicem, gratias egit, et dedit illis, dicens: Bibite ex eo omnes, hic est sanguis meus novi testamenti (Ibid.) . Dicendo enim, novi, ostendit quomodo ea quae Veteris fuerunt Testamenti, [Col. 0795B] cessaverunt. Aspicite quomodo panem corpus suum sub Novo Testamento vocavit, sicut vivificum et plenum spiritu, et sicut caloris demonstrativum. Vos quidem panem, nos arton dicimus. Artos autem interpretatur elevatus, et sursum portatus, a fermento et sale calorem et elevationem habens; azymae autem nil distant a lapide sine anima, et luto lateris deorsum consumptae terrae, et sicco luto comparatae, quas cum amaritudinibus Moyses comedere miseris Judaeis semel in anno legem constituit, dicens:

Quoniam malae passionis et tribulationis symbola sunt, significativae sunt; et nostrum Pascha gaudium, et laetitia totum est, et extollit nos ab humo propter gaudium ad coelum, sicut et fermentum propter proprium calorem panem, qui panis omni suavitate [Col. 0795C] repletus est. Azymae vero neque sal, neque fermentum habentes, lutum est aridum. Aut non audistis Jesum dicentem discipulis suis quia vos etis sal terrae (Matth. V) , et quoniam simile est regnum coelorum fermento, quod accipiens mulier abscondit in farinae satis tribus, usque dum fermentaretur totum? (Luc. XIII.) Mulierem, sanctam Ecclesiam vocat; satis vero tribus modiis repletis, Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum, quorum nequaquam lutulentae azymae sunt participes. Dicit enim, et David de Christo: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX) , qui ante Moysen et Abraham coeli et terrae et caeterarum creaturarum agnoscens Dominum, exsurgens obtulit illi panem et [Col. 0795D] vinum. Ideo dicit divinus Apostolus: Quoniam si consummatio per Leviticum sacerdotium erat (Hebr. VII) , non, secundum ordinem Melchisedech, sacerdos Christus diceretur. Et quia translato sacerdotio, necesse est ut legis translatio fiat (Ibid.) , quae lex lutulenta constituit azyma Judaeis custodire. Idem ipse magnus Paulus ad Corinthios prima Epist. de his loquens ait: Fratres, ego accepi a Domino, quod et tradidi vobis; quoniam Dominus in nocte, qua tradebatur, accepit panem, et gratias agens fregit, et dicit: Accipite et comedite, hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Hoc facite in meam commemorationem. Similiter et de calice. Hic est calix novi testamenti in meo sanguine; hoc facite, quotiescunque bibetis in meam commemorationem. Quotiescunque [Col. 0796A] manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis (I Cor. XI) . Azymae vero neque commemorationem habent Domini, neque mortem illius annuntiant sicut Moysaicae, et ante mille quadringentos annos ex lege constitutae, et per Novum Testamentum, hoc est per sanctum Evangelium, et per Christum maledictae et derelictae.

At Sabbata vero quomodo in Quadragesima Judaice observatis? Aut non audistis Evangelium loquens quia, transeuntes discipuli in Sabbatis coeperunt iter agere, evellentes spicas et comedentes. Dicebant autem Judaei ad Christum: Vides quid isti faciunt in Sabbatis? Qui dixit: Etiam. An nescitis quid egit David cum esuriret ipse, et qui cum eo erant, quomodo intravit in templum, panes propositionis comedit? etc. [Col. 0796B] Et quia Sabbatum propter hominem factum est, non homo propter Sabbatum (Marc. II) : Qui et dicebant: Quoniam homo iste non est ex Deo, qui Sabbatum non custodit (Joan. IX) . Et iterum loquente Christo in Sabbato, et ei qui manum aridam habebat (Matth. XII) , similiter et ei qui daemonis spiritus habebat, in Sabbato mundato, et murmurantibus Judaeis et multa dicentibus dicit Christus: Hypocritae, unusquisque vestrum non solvit asinum a praesepe, aut bovem suum, et ducit adaquare? (Luc. XIII.) Et paralytico similiter, quem sanum fecit. Et ideo hi, qui Sabbata cum azymis custodiunt, neque Judaei, neque Christiani sunt, sed similes sunt leopardo, sicut dicit magnus Basilius, cujus capilli nec nigri sunt, nec omnino albi.

[Col. 0796C] Quomodo autem et suffocata hi tales comedunt, in quibus sanguis tenetur? aut nescitis, quod omnis animalis sanguis sit anima ipsius, et qui comederit sanguinem, animam comedit? (Gen. IX.) Et idcirco secundum hoc nec gentiles ex toto sunt; illi autem occidunt, aut plagantes comedunt.

Et iterum: Alleluia in Quadragesima non psallitis, sed semel in Pascha tantummodo, quod interpretatur, Dominus venit, laudate, hymnum dicite, et benedicite eum. Ergo, secundum hoc, neque Domini Dominum, neque benedictus qui venit psallitis. Et istud vero alleluia Hebraice dictum est. Cur tantam deceptionem horum talium non aspicitis, nec intelligitis, neque corrigitis populos, et vosmetipsos, sicut qui debent judicari ex his a Deo? Non derelinquitis [Col. 0796D] quod dicitur, quod hoc Petrus, et Benedictus, et Paulus et caeteri docuerunt? decepistis vosipsos, et populum in istis.

Quae vero scripsi ea sunt quae Petrus et Paulus et caeteri apostoli, et Christus docuit, et sancta atque catholica Ecclesia suscepit et custodit religiose, quae et vos correcti custodite. Azyma vero, et custodias Sabbatorum projicite miseris Judaeis; similiter et suffocata barbaris gentibus, ut fiamus puri in recta et immaculata fide, et unus grex unius pastoris Christi. Cujus in cruce divino sanguine inebriati laudamus puri pure Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum universa Mosaicae legis, et ab eo custodita derelinquentes sine Deo Judaeis, qui velut caeci perquirentes [Col. 0797A] Christum, lumen amiserunt, permanentes in umbra, sicut insipientes perpetuo.

Haec autem, homo Dei, et multoties ipse cum populo agnoscens docuisti esse, et correctus scripsisti multis similem consuetudinem habentibus, et ut habeas salutem animae tuae, mitte principibus sacerdotum [Col. 0798A] et sacerdotibus, et adjura ut per haec seipsos corrigant, et Dei populum, ut Dei mercedem in istis habeas: et si hoc feceris, propono et per secundam scriptionem majora et perfectiora his tibi scribere, fidei vera ostensione et firmamento animarum, pro quibus Christus posuit animam suam.

Nota

Baronius, Caesar

NOTA.

[Col. 0797]

Hactenus epistola Michaelis Cerularii et Leonis Acridani episcopi, ut vidisti ex ipsius titulo. Porro hanc Michaelis et Acridani epistolam in Apuliam missam Humbertus S. R. E. cardinalis episcopus Silvae Candidae acceptam Trani cum esset, in Latinum transtulit, detulitque eam ad ipsum Leonem pontificem. Ita quidem habet scriptus codex, in quo ista omnia descripta leguntur: Leo autem Papa ea perlecta, prolixam illam ad eumdem Michaelem et Leonem Acridanum epistolam scripsit, quae inter cusas ipsius Leonis epistolas prima ordine ponitur. Ubi et ex nota temporis in ea apposita, hoc esse anno conscripta cognoscitur, dum ait intervenisse mille et fere viginti annos a Christi passione usque ad illud tempus, quo scribebatur epistola. Quod enim dicit, fere viginti, plane nondum fuisse viginti declarat. Etenim exordio sequentis anni jam fuisse vigenti, ait in epistola data ad eumdem Michaelem mense Januario. A tricesimo quarto Christi anno incipere consuevisse Romanam Ecclesiam numerare ab ejus passione annos, suo loco superius dictum est.

Epistola ad Leonem IX

Joannes Fiscamnensis

[Col. 0797]

II. EPISTOLA JOANNIS I ABBATIS FISCAMNENSIS AD S. LEONEM IX. Post laudatum summum pontificem, conqueritur de vi sibi ab Italis illata. [Martene, Thesaur Anecd. I, 207, ex ms. Bigotiano.]

[Col. 0797B] Summo apostolicae sedis pontifici LEONI, Dei gratia sanctificato vice Petri, JOANNES, fratrum minimus et in numero abbatum ultimus, primatum in coelesti curia cum senatus apostolorum festiva gloria.

Gaudeat orbis Romanus tanti praesulis infula adornatus, qui ut lucifer inter astra purpureus emicat, tam pia quam nova religione rutilans, ad depellendas e gremio matris Ecclesiae varii erroris nebulas. Denique quis pastor in Romana Ecclesia post aurea illa saecula in quibus Leo, Gregorius claruerunt, vitro puriora spiritalis doctrinae lumina, surrexit tam diligens et vigilans, ut tu, praesulum sanctissime, qui pascis gregem Dominicum super vividos montes pascuae? Nam ut fidem dictis faciam, quis [Col. 0797C] non miretur, et in laudis jubilum prorumpat, pro inaudita nostris saeculis oculati pastoris providentia? qui non eo contentus in propria sede urbis Romae uni populo consulere, aut solam frugum fertilem Italiam imbre coelestis verbi irrigare, verum etiam Cisalpinas Ecclesias synodali scrutinio circuit et lustrat, et si quid incultum, et a norma rectitudinis distortum invexit, mox ecclesiastica censura corripit ac regula justitiae emendat et corrigit. Ave, Pater, papa mirabilis. Ave praesulum praesul specialis; ave, inquam, illa ignis columna, olim Israelitico populo praevia, qui praedux inoffenso calle per vastam mundi hujus solitudinem populum Dei sanctum provehis ad coelestem Jerusalem, veram terram repromissionis. Igitur impleatur os nostrum [Col. 0798B] laude et lingua nostra exsultatione. Gloria in excelsis Deo, visitavit nos Oriens ex alto. Sed, o mortalis conditio! quam nihil fidum et ex omni parte beatum in hoc labili saeculo! Ecce, memorande pontifex, dum in laudes tuas attempero modulos linguae, pro terris pace reddita per almam tuae dispensationis providentiam, pulsat me dolor e latere interrumpens stridulo planctu organa laetitiae. Nota loquor in aurem pontificis, de praevaricatione ecclesiasticae pacis, quam mihi vestrae fidelitatis nuntio immisso ipsius Petri apostolorum principis legatione functo irrogaverunt, non exterae nationes, sed ipsi Romani cives, et in secundo loco Richefburh, et Aquaependentis suburbiorum potentissimi habitatores. Hi certe contempta super pace apostolica [Col. 0798C] vestra sanctione, me invaserunt, spoliaverunt, et omnibus piis lacrymabiliter dehonestaverunt, frustra mandata vestrae legationis praeferentem, et in defensionem mei patrocinium apostolicae auctoritatis vocantem. Porro haec Italorum in Northmannos invidia adeo exarsit, et jam inolevit, ut pene per omnia Italiae suburbia vix unquam ulli Northmannorum liceat tutum iter carpere, etiamsi sit peregrina devotione, quin assaliatur, trahatur, nudetur, colaphizetur, vinculis religetur, saepe etiam tristem exhalet spiritum, longo carceris squallore maceratus. Unde notum tibi sit, Christianae plebis humanissime Pater, quia nisi Romana pietas apostolica interdictione aboleverit hanc indisciplinatam barbariem, et maxime in specialis sui legati injuriam [Col. 0799A] vindicaverit ita ut totus orbis audiat et contremiscat, valde depretiabitur Romanae majestatis auctoritas, nec erit gens illa Northmannorum bellica in vestra fidelitate adeo prompta et devota. Interest etiam tuae famae, vir totius liberalitatis et gloriae, larga manu nostra perdita restaurare, quia ecce, ut jussisti, paschali termino adest noster nuntius, cum litteris, et certa cautione omissorum, quae ego non mei causa solummodo repeto, sed eorum quorum devotioni condoleo, qui haec sanctae Trinitati delegaverant sub meae fidei testimonio. His ita decursis, non possum non indicare quae audio de domino meo apostolico ventilari sinistra interpretatione, quem ego amplector speciali devotione, et quem volo tutum esse apud Deum et homines. Fabula autem haec [Col. 0799B] subsannationis vertitur de Tedbaldo comite et Burgundionum infrunito duce R., qui, transgressores pontificalium decretorum, fas nefasque confundunt, [Col. 0800A] qui abdicatis legitimi thori connubiis, volutantur in inhonestis et consanguinitate foedatis thalamis. Hinc populus sibilat, hinc mihi quivis pravicors insultat; mihi, inquam, pro vestro honore decertanti, et hanc consentionis maculam a vestra sinceritate detergenti: et ut me magis confundant, et infelici victoria in suggillationem vestrae auctoritatis convincant, objiciunt, et in faciem ostendunt, quod Tedbaldus etiam vestrum colloquium adierit, nihilque dignum hac culpa actum sit; imo magis quasi auctoritate vestra roboratus, lupinam ovem, dici falsam illam Agnem in sua vindicet, et vivente marito, usurpet exsecrabili stupro, facto illicito licitae conjugis divortio. Qua de re perpendat ipse, quaeso, prudentissimus antistes, quid postulet res [Col. 0800B] hujus emendationis, ne annulletur, ne irritetur opera et studium ecclesiasticae suae sanctionis.

Epistola ad Leonem IX

Petrus Damianus

[Col. 0799]

III. EPISTOLA S. PETRI DAMIANI AD S. LEONEM IX.

( Vide inter epistolas S. Petri Damiani, Patrologiae, tom. CXLIV, col. 208.)

ANNO DOMINI MLVII. VICTOR II PAPA.

Notitia historica

Ciaconius, Alphonsus

[Col. 0799]

NOTITIA HISTORICA. (CIACCONI, Vitae pontificum Romanorum. )

[Col. 0799C] In nomine Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi benedicti. Amen.

Post Leonis papae IX obitum, Eberardus, episcopus Aistatensis, vir prudens et eruditus, pariter et opulentus, creatus est. Fuit natione Germanus, provincia Suevia, ex comitibus Callensibus, castello Hisprug ortus, ex propinquo sanguine imperatoris, natus: patrem habuit Arduigum, matrem Vitzelam, nobilissimos parentes, et quanquam aetate juvenis esset, doctrina et sapientia, morumque gravitate prudentissimus, senibus aequari poterat. Electus autem fuerat Aistatensis episcopus anno 1052, illius cleri consensu, in maxima apud omnes imperii proceres auctoritate ita ut praecipue ejus consilio Henricus imperator uteretur. Tulit gravate Henricus, ut tantum virum et tam fidum amicum amitteret. Hunc igitur Hildebrandus, licet invitum, anno jam [Col. 0800C] post mortem Leonis exacto, adduxit Romam; laetitia et populi totius plausu exceptus, in basilica Sancti Petri Vaticana, episcoporum cardinalium ministerio, Romani pontificatus, feria quinta in Coena Domini, Idibus Aprilis, insignia cum Victoris secundi nomine suscepit, anno Domini 1055 per Maynardum S. Romanae Ecclesiae archidiaconum, et laudatissime eidem annos duos menses tres, dies sexdecim, Henrico tertio et ejus filio Henrico quarto Augustis, praefuit. Urbes aliquot, arces et oppida, Ecclesiae Romanae prioribus saeculis amissa recuperavit. Hic Leonis praedecessoris sui vestigia secutus, praesentem Ecclesiae statum firmare perrexit, ac propterea subito conventum Florentiae indixit, atque eo etiam Henricum imperatorem invitavit, in quo ipse, qui acerrimus cleri censor et reformator erat; cum imperator sub festum Pentecostes venisset [Col. 0801A] anno 1056 et concilio interfuisset, multos episcopos, Simoniaca labe affectos, et in fornicatione deprehensos convictosque damnavit, ac episcopatibus amovit. Clerumque monuit quid potissimum sui muneris esset, poena legum ecclesiasticarum transgressoribus irrogata.

Eodem etiam tempore, Hildebrandum ob id in Franciam a Victore legatus, graves adversus Simoniacos et Nicolaitas, quaestione exercuit, cumque sex episcopos horum criminum manifestos damnasset, Ebredunensem archiepiscopum, simoniae reum, et impudenter inficientem, quem testibus coarguere non poterat, arte convicit. Quemadmodum cum sibi narrasse Petrus Damiani memoriae prodidit: etenim in conspectu multorum: «Age, dum, inquit, [Col. 0801B] quando te insontem hujus criminis jactas, ad noxiam expiandam pronuntia Gloria Patri, et Filio et Spiritui sancto. Tum episcopus, ratus se eo dicto gravioris periculi judicium omne declinaturum, pronuntiare instituit, ac Gloria Patri et Filio dixit: Spiritui sancto, quanquam saepe conatus, expedire non potuit. Creditumque est, quia in nundinatione sanctorum, speciatim laeditur Spiritus sanctus, ut ejus culpae participem dicere nequivit; siquidem postea quam peccatum suum confessus est, sine ulla cunctatione pronuntiavit.»

Victor pontifex, cum Berengarium post mortem Leonis ad eamdem redire insaniam comperisset, atque ab eo multos in Francia in errorem induci [Col. 0801C] audiret, profectus eo conventum in Turonibus habuit, [Col. 0802A] ac tertium jam Berengarii opinionem detestantem confutavit. Fuit hic Berengarius patria Turonensis, archidiaconus Andegavensis, qui primus haeresim contra divinam eucharistiam suscitavit, quam toties damnatam, etiam nostro saeculo Zuinglius, Aecolampadius et Calvinus restituerunt, auxerunt et propagarunt. Data est Berengario optio defendendi opinionem suam; quam cum defendendam suscipere non auderet, confessus est coram omnibus communem Ecclesiae fidem.

Inde Turonibus in Saxoniam ab imperatore Henrico invitatus, atque admirabili omnium principum concursu exceptus, Goslariae, cum eo Nativitatem Virginis celebravit. Neque ita paulo post Henricus saevo morbo implicitus, III nonas Octobris, anno [Col. 0802B] Domini 1056, mortem ipse oppetiit; apud Folderum in Saxonia, aetatis 39. Hujus corpus Spiram evehi, ac ipso praesente honorifice sepelire fecit in templo beatae Virginis ab se exstructo, juxta patrem suum sepultum est. Imperii titulos ejus filius Henricus IV suscepit tenuitque annos prope 50.

Caeterum Victor rebus Ecclesiae trans Alpes, ut tum licuit constitutis, solemni natalitio cum rege juvene constituto, Ratisponae peracto, Italiam, Quadragesimo ineunte repetiit, atque Florentiae substitit. ubi tota fere aetate commoratus. Anno Dominicae nativitatis 1057, V Kal. Augusti, papa Victor II Florentiae Tuscorum mortuus est. Ejus corpus in ecclesia cathedrali S. Reparatae Florentiae sepultum est. [Col. 0802C] Vacavit sedes dies quatuor.

Notitia altera

Mansi, Joannes Dominicus

[Col. 0801]

NOTITIA ALTERA. (Apud MANSI, Conciliorum collect., XIX, 833.)

[Col. 0801C] Victor, cui nomen Gebehardus erat Ecclesiaeque Eistetensi magna cum utilitate praesidebat, jussu cleri Romani per Hildebrandum, Ecclesiae Romanae subdiaconum, ab imperatore postulatus, Romam adducitur, et consensu universi cleri ac populi pontifex, anno Domini 1055, tempore Henrici III imperatoris, eligitur, et in die coenae Domini solemniter consecratur. Ab imperatore eum sibi praesentari postularunt, quoniam in Ecclesia Romana, ut inquit [Col. 0801D] Leo Ostiensis, persona ad tantum officium idonea reperiri non poterat.

Ad corrigendos pravos usus Ecclesiae Gallicanae causasque quorumdam episcoporum cognoscendas, Hildebrandum, Romanae Ecclesiae subdiaconum cardinalem, qui postea factus est pontifex, nomine Gregorius VII, legatum a latere in Gallias ablegavit, qui Lugduni indicto concilio episcopum, de simonia accusatum, miraculose ad propriam delicti confessionem adegit, dum jussus recitare hymnum glorificationis, in eo, et Spiritui sancto nequaquam pronuntiare potuisset. Anno pontificatus sui primo, [Col. 0802C] passus est horrendam proditionem, cum ad ejus interitum subdiaconus quidam venenum, dictu pavendum! in sacrum calicem immisit. Sed Deus duplici miraculo ne pontifex biberet obstitit, et tanti sacrilegii auctorem detexit. Lambertus rem gestam sic describit: «Huic, nempe Victori papae, subdiaconus toxicum in calicem misit; quem cum ipse post consecrationem levare vellet, nec posset, a domino causam facti inquisiturus, cum populo ad orationem [Col. 0802D] prosternitur, statimque toxicator a daemone arripitur. Ita igitur causa manifestata, domnus papa calicem cum sanguine Dominico cuidam altari jussit includi, et pro reliquiis in perpetuum conservari. Deinde iterum cum populo tandiu ad orationem prosternitur, quousque subdiaconus a daemonio liberaretur.» Haec Lambertus Uspergensis, aliive plures.

Ab Henrico imperatore Roma evocatus, in Germaniam veniens anno pontificatus sui secundo, Christi Redemptoris 1056, invenit eum gravi morbo laborantem, et jam animam agentem. Accidit illud [Col. 0803A] sine dubio singulari Dei gratia. Nam paulo post quam coram pontifice peccatorum confessionem egisset, ablata restituisset, ab astantibus veniam petivisset, filiumque Henricum adhuc quinquennem, ab electoribus tunc praesentibus regem constitutum, Romanaeque Ecclesiae commendatum, Victori pontifici obtulisset, magno Dei beneficio per eumdem animam suam Deo obtulit, cum annis octodecim in imperio regnasset. Agnes, Augusta, mater puerum quidem religiose educare coepit; sed cum ex ephebis excessisset, abstractus a matre, factus est hostis Romanae Ecclesiae, cujus beneficio, per Victorem Romanum, regnum Germaniae consecutus fuerat. Anno sequente, ex Germania in Urbem reversus, [Col. 0804A] excommunicavit Trasimundum comitem Theatinum, qui legatos Constantinopoli redeuntes spoliaverat.

Hujus temporibus, magno totius Germanorum Ecclesiae beneficio, sanctus Anno in cathedra Coloniensi collocatur archiepiscopus; qui Henrico imperatori, a quo graviter exagitabatur, propterea quod libere eum reprehenderet, futurum obitum praedixit.

Defunctus est Victor papa Florentiae, anno Christi 1057, die 28 Julii, cum sedisset annos duos, menses tres, et dies quindecim: sepultus est loco eodem quo obierat. Cessavit episcopatus, auctore Lamberto, a vigesima octava Julii ad secundam Augusti per dies quinque.

Notitia diplomatica

Jaffe, Philippus

[Col. 0803]

NOTITIA DIPLOMATICA. (JAFFE, Regesta pontificum Romanorum, pag. 379.)

[Col. 0803B] Sigillo quod, Gattula teste, Victoris bulla 18 impressum in plumbo exhibet, hoc dictum continetur: TU PRO ME NAVEM LIQUISTI, SUSCIPE CLAVEM.

Episcoporum cardinaliumque sedis Romanae subscriptiones, quae superiorum pontificum bullis non sunt nisi rarissime appositae, jam frequentius addi sub Victore II coeptae sunt; in cujus tabulis leguntur: Bonifacius, Albanensis episcopus Humbertus, dictus cardinalis et episcopus S. ecclesiae Silvae Candidae. Hildebrandus, S. E. R. subdiaconus. Fridericus, cardinalis S. Chrysogoni. Scriptae bullae sunt per manum: Gregorii notarii et scrinarii S. R. E. Datae per manum: Hildebrandi S. R. E. cardinalis subdiaconi Hildebrandi S. R. E. subdiaconi, vice Hermanni apost. sed. archicancellarii (num. 7) cancellarii et bibliothecarii S. Sed. apost. Hermanni Coloniensis archiepiscopi (5) . Friderici S. R. E. cancellarii. Aribonis diaconi vice Annonis archicancellarii S. R. E., Coloniensis archiepiscopi. Aribonis diaconi.

Epistolae et diplomatica

Victor II

[Col. 0803]

VICTORIS II PAPAE EPISTOLAE ET DIPLOMATA PONTIFICIA.

I. Privilegium Victoris papae II ad sanctum Hugonem abbatem Cluniacensem, cui confirmat omnia monasteria, bona et jura coenobio Cluniacensi concessa. (Anno 1055.) [ Bullar. Cluniac. pag. 13.]

[Col. 0803C]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei dilectissimo filio HUGONI abbati monasterii quod dicitur Cluniacum in honore beatorum apostolorum Petri et Pauli consecratum, in comitatu Matisconensi situm, et per te cunctis successoribus tuis abbatibus in perpetuum.

Desiderium quod religiosorum praepositorum et sanctorum locorum stabilitate permanere monstratur sine aliqua est Deo auctore dilatione perficiendum. Et quoties in suae utilitatis commodum nostrum assensum [Col. 0804C] et solitae apostolicae auctoritatis exposcitur praesidium, ultro benignitatis intuitu nos convenit subvenire, et ratum pro integra securitate solidare, ut, ex hoc nobis quoque potissimum praemium a conditore omnium Deo in sidereis arcibus conscribatur. Et ideo quia postulasti a nobis ut praefatum monasterium apostolicae auctoritatis serie muniremus, et omnia ejus pertinentia perenni jure ibidem inviolabiliter permanendo confirmaremus, et absque omni jugo seu ditione cujuscunque personae constabilire nostri privilegii pagina corroboremus. Propterea tuis flexi precibus per hujus nostrae auctoritatis privilegium statuentes, decernimus ut cuncta loca et monasteria ad supradictum Cluniense coenobium pertinentia quae ab aliquibus fidelissimis Christianis [Col. 0805A] regibus, episcopis, ducibus, seu principibus eidem loco concessa sunt, et ab antecessoribus tuis abbatibus acquisita sunt, Bernone videlicet, Odone atque Aymardo, et beatae recordationis sancto Maiolo et sancto Odilone praedecessoribus tuis, vel quaecunque ad eumdem locum pertinere videntur, absque ullius contradictione cum magna securitate quietus debeas possidere, et per te universi successores tui in perpetuum. Hoc est ipsum Cluniense coenobium a potentissimo olim duce Willelmo in pago Matisconensi fundatum, cum omnibus rebus in circuitu ejusdem loci et in aliis regionibus positis ad ipsum locum pertinentibus. In comitatu videlicet Matisconensi cellam in honore sancti Martini sacratam, ecclesiam quoque juxta positam in honore sancti [Col. 0805B] Joannis dedicatam; villas etiam Covinias cum ecclesia; Solestriacum villam cum ecclesia; Escutiolas cum ecclesia; Galliniacum cum ecclesia; Rufiacum cum ecclesia; Masilias cum ecclesia; Clairmanum, Barjeserenam villam; Curtilias villam; Petroniacum; Arpasiocum; Darboniacum; Besurniacum ecclesia Sanctae Columbae; Vitreziam; Burguliensem villam; ecclesiam Sancti Laurentii; Castrum; Lurdonum; Blanuscum; villam nomine Cottam; monasterium etiam quod vocatur Catus Locus cum omnibus ad se pertinentibus; ecclesiam Sancti Victoris cum omnibus quae ibi aspicere videntur; cellam quoque in honore Sancti Victoris cum omnibus suis appendiciis; ecclesias etiam et terras quae juxta illam sunt, pro quibus data est quondam ecclesia [Col. 0805C] Sancti Gengulfi; Eguirandam quoque curtem cum ecclesia Sancti Andreae apostoli, et cum aliis ecclesiis et omnibus suis appendiciis; omnes quoque ecclesias et terras, seu omnia quae supradictus locus videtur habere in jam dicto comitatu. In comitatu vero Cabilonensi cellam de Bellomonte in honore sanctae Mariae constructam, cum omnibus quae ad ipsam aspicere videntur; curtem etiam vocabulo Juliacum cum ecclesiis et terris eidem loco quondam ab episcopo Manasse collatis, et omnes ecclesias et terras, et quaecunque supradictus locus videtur habere in jam dicto comitatu; ecclesiam Sancti Gengulfi cum suis appendiciis vel pertinentiis. In episcopatu vero Augustodunensi cellam Ojadellis [Col. 0805D] constructam in honore sanctae Dei Genitricis cum omnibus suis appendiciis; illas etiam ecclesias et terras quas Teotardus clericus contulit jam dicto Cluniensi coenobio. Confirmamus autem et corroboramus nostra apostolica auctoritate illam convenientiam quam fecit domnus Walterius Augustodunensis Ecclesiae episcopus de monasterio quod dicitur Magabrense ad suam ecclesiam pertinente cum omnibus ad ipsum pertinentibus: Marciniacum cum omnibus suis pertinentiis, sicut frater tuus Gauffredus sancto Petro et tibi dedit. Ecclesiam de Varennis sicut Artaldus dedit cum omnibus suis pertinentiis; omnesque ecclesias, et terras, et quaecunque supra dictus locus Cluniacus videtur habere in jam dicto episcopatu In territorio vero Divionensi curtem Gluriacum [Col. 0806A] cum omnibus suis pertinentiis: cellam sanctorum martyrum Cosmae et Damiani, et monasterium Sancti Marcelli cum omnibus suis pertinentiis in suburbio Cabilonensi. In comitatu quoque Arvernensi Silviniacum monasterium, ubi tui praedecessores sanctus Maiolus et sanctus Odilo requiescunt cum omnibus ad eum pertinentibus. Et cellam quae vocatur Firmitas cum omnibus ad eumdem locum pertinentibus. Cellam quoque quae vocatur Scuriolas. Ecclesiam etiam in honore sancti Sulpicii dicatam in villa quae dicitur Langiacus. Et cellulam quae vocatur ad Boscum in honore sancti Petri consecratam. Curtem etiam quam vocant in Frigido Monte. Monasterium quoque quod dicitur Rivis, consecratum in honore sanctae Dei Genitricis, cum curte Lipsiaco [Col. 0806B] et cum omnibus suis appendiciis. Ecclesiam quae vocatur Marengum cum aliis terris eidem monasterio ab Eustorgio nobilissimo viro traditis. Cellulam quoque juxta positam, in ipso comitatu sitam, in honore sanctae Dei Genitricis sacratam, quae vocatur ad Montes. Monasterium autem Celcinianense cum ecclesiis, villis et terris, Carniacum videlicet, Burnunculum, Abolniacum, Ginniacum, Cardonetum, et cum omnibus ecclesiis et terris ad ipsum Celcinianense monasterium pertinentibus. Cellam quoque in ipso comitatu sitam, ubi requiescit sanctus Florus, quam tradidit supradicto loco Eustorgius clericus, cum omnibus ad eam pertinentibus. Mansiones quoque in Brivatensi vico pertinentes ad supradictum locum; monasterium etiam quod dicitur [Col. 0806C] Volta in honore sanctae crucis, consecratum, sicut praedecessor tuus Odilo in praedio parentum suorum construxit cum omnibus suis pertinentiis. Cellam etiam Reiliacum cum curte et omnibus ad eum pertinentibus; cellam etiam in honore sanctae Mariae consecratam, quae vocatur ad Pentem. Omnes quoque ecclesias et terras, seu quaecunque videtur supradictus locus Cluniacus possidere in jam dicto comitatu. In episcopatu etiam Nivernensi cellam quae dicitur Sancti Reveriani cum omnibus suis pertinentiis. Ecclesiam etiam quae dicitur Superciaco, quam Frotimundus dedit cum omnibus suis pertinentiis. In episcopatu etiam Vivariensi cellam Mizoscum cum omnibus quae ibi aspiciunt. Cellam de [Col. 0806D] Rumpono monte; cellam ad Fontes; cellam Rioms cum omnibus quae habere videtur supradictus locus Cluniacus in jam dicto episcopatu. In episcopatu Uticensi monasterium in honore sancti Petri et sancti Saturnini dicatum, super ripam Rhodani situm, cum castro Colonellas et curte Tulleta, cum omnibus ad se pertinentibus ex utraque parte fluminis. In Trecassino episcopatu cellam in honore sancti Amandi constructam. In episcopatu Arausico cellam in Podio Odoleno. Monasterium in honore sancti Pantaleonis constructam, cum omnibus pertinentibus ad eum. In Vapicensi episcopatu cellam in honore sancti Andreae constructam jam dicto Cluniacensi coenobio concessam a Rigaudo clerico cum omnibus suis appendiciis. Ganagobiense quoque monasteriolum et [Col. 0807A] curtem Valentiolam, et omnia quae videtur supra dictus locus Cluniacus tenere, et quod debet habere, videlicet de quibus rebus habet donationem et descriptionem; atque de villa et castro Sarrianis, et de omnibus quae in patria quae vocatur Provincia, habet. In Valentinensi episcopatu hoc quod videtur habere Cluniensis locus in villa quae dicitur Ales, et in Montesio. Monasterium Sancti Marcelli quod dicitur ad Salcetum cum omnibus appendiciis vel pertinentiis suis, et omnia quae videtur habere ipse locus in illo episcopatu. In episcopatu Viennensi monasterium quod vocatur Taderniacum, cum cella quae dicitur Causella, et villa quae vocatur Bracost, et villa quae dicitur Insula, cum omnibus ecclesiis, villis et terris quae videtur habere jam dictus locus [Col. 0807B] in nominato episcopatu. In episcopatu Lugdunensi cellam beatae Mariae quae dicitur Taluzatis. Cellam Poliacum, et cellulam Arthedunum; cellam quoque Ambertensem cum ecclesiis, villis, et terris ad ipsam pertinentibus. Cellam quoque Saviniacum, et curtem Ambariacum, et ecclesiam Sancti Andreoli, et ecclesiam quae vocatur Adoratorium; curtem de Romanis, cellam Cavariacum; cellulam Luviniacum; villam Tusciacum. Omnes quoque ecclesias, villas et terras quae Wichardus moriens eidem loco Cluniensi contulit, cum omnibus quae videtur [tenere] supradictus locus in jam dicto episcopatu. Monasterium vero Peterniacum ab Adeleide imperatrice Augusta constructum, et a Conrado rege, et filio suo Rodulpho rege eidem Cluniensi coenobio, per praecepta [Col. 0807C] regalia traditum, cum omnibus quae videtur habere in Burgundia, et cum omnibus quae ipsi monasterio in Alsatia dederunt imperatores Augusti Ottones. Monasterium quod dicitur Romanum cum omnibus ad se pertinentibus jam dicto Cluniensi coenobio, et tibi tuisque successoribus habere concedimus in perpetuum. Confirmamus et corroboramus etiam nostra apostolica auctoritate illam convenientiam quam fecit domnus Hugo Genevensis Ecclesiae episcopus, laudante et consentiente Rodulpho rege et domina Adeleide imperatrice de ecclesia Sancti Victoris martyris, cum omnibus ad ipsam pertinentibus. Haec omnia supra scripta loca et monasteria cum cellis, ecclesiis, curtibus, villis, viltulis, [Col. 0807D] servis et ancillis, silvis, vineis, campis, pratis, aquis, aquarumve decursibus, et omnibus terris cultis et incultis ad supradictas potestates pertinentibus, ipsi loco Cluniensi, tibique et tuis successoribus per hujus nostri privilegii auctoritatem tenenda et possidenda concedimus in perpetuum: ita ut nullus dux, neque episcopus, neque aliquis princeps, neque quaelibet magna parvaque persona de praefatis omnibus rebus et decimis, quae inibi pertinere videntur, audeat molestare, vel inquietare. Necnon sub divini judicii promulgatione et forte contestatione, confirmatione et anathematis interdictione corroborantes decernimus, ut nullus episcopus, seu quilibet sacerdotum in eodem venerabili coenobio pro aliqua ordinatione, seu consecratione ecclesiae, presbyterorum vel diaconorum, [Col. 0808A] missarumque celebratione, nisi ab abbate ejusdem loci invitatus fuerit, venire ad agendum praesumat; sed liceat monachis ipsius loci cujuscunque voluerint ordinationis gradum suscipere ubicunque tibi tuisque successoribus placuerit. Abbates namque qui consecrandi erunt de ipsa congregatione cum consilio fratrum communiter eligantur, et ad eos consecrandos quemcunque voluerint episcopum advocent. Quascunque vero terras nunc tenes, et quas tu tuique successores acquirere potueritis, in perpetuum possidendas concedimus vobis. Si quis autem temerario ausu (quod fieri non credimus), contra hujus nostrae apostolicae confirmationis seriem venire aut agere tentaverit, sciat se domini nostri apostolorum principis Petri anathematis vinculo innodatum, [Col. 0808B] et cum diabolo ejusque atrocissimis pompis, atque cum Juda traditore Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi in aeternum ignem concremandum, simulque in voraginem tartareumque chaos demersum cum impiis deficiendum. Qui vero custos et observator hujus nostri privilegii exstiterit, benedictionis gratiam et vitam aeternam a Domino consequatur. Bene valete.

Datum III Idus Junias per manus Hildebrandi cardinalis subdiaconi sanctae apostolicae sedis, anno primo domni Victoris secundi papae, indictione nona.

II. Victor II canonicos Ferrarienses tuendos suscipit eorumque bona confirmat. (Anno 1055.) [UGHELLI, Italia sacra, II, 533.]

[Col. 0808C]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, GERARDO archipresbytero, et LEONI archidiacono, reliquisque canonicis S. Ferrariensis Ecclesiae suisque successoribus, in perpetuum.

Si justis servorum Dei petitionibus satisfecerimus, procul dubio apostolica praecepta servamus. Quapropter inclinati precibus vestris, filii charissimi, confirmamus atque corroboramus vobis, vestrisque successoribus canonicis, quidquid per paginam concessionis et confirmationis juste acquisistis, vel acquisituri estis, ut quieti et securi ab omni laesione permanere valeatis Desiderio itaque [Col. 0808D] ac petitioni vestrae, ut diximus, inclinati, vos, vestrosque successores sub nostrae apost. defensionis munimine suscipimus, et bona omnia, quae juste habet, vel habitura est ipsa canonica, videlicet villam, quae dicitur Quartisana, et fundum contra Padum, et locum Cuculi, et caput Redae, Baniolo, et Wartiaticum, et fundum Pecorile, et caetera quae jam dictae ecclesiae ad partem canonicorum pertinent, villas, terras, vineas, prata, agros cultos et incultos, aquas, aquarumque decursus, piscationes, venationes, seu molendina, servos, et ancillas, aldiones et aldianas, seu cunctas res mobiles et immobiles quae dici et nominari possunt, seu quidquid tenent, possident, habent tam de parte ecclesiae, quam de suis, suorumque pareutum haereditate, [Col. 0809A] vel alias acquisitum per aliqua chartarum munimina, juxta eam etiam videlicet rationem, ut nullus injuriam residentibus super terras ipsorum canonicorum, colonis, colonabus facere praesumat, nec ipsos jam dictos distringere, aut molestare audeat de cunctis facultatibus eorum sine voluntate et consensu ipsius ecclesiae praesulis, praecepta confirmationis corroborare dignaremur. et sub nostra defensione duodecim homines ipsius civitatis reciperemus, qui eos navigio ducerent, quocunque usus corum canonicorum fuerit, sine omni pretio. Quorum dignis postulationibus consentientes, prout juste et legaliter possumus, confirmamus, et corroboramus haec omnia, quae supra leguntur, ut quiete et pacifice tenere ac possidere valeant [Col. 0809B] quae supra leguntur, omnium hominum contradictione remota. Praecipientes igitur jubemus ut nullus dux, marchio, archiepiscopus, episcopus, comes et vicecomes, nullaque magna, vel parva persona, de cunctis praenominatis rebus, tam de ecclesiasticis quam de suis, eos molestet, sive in placito eos conturbet, vel colonos, vel colonas distringere, seu aliquam publicam functionem solvere cogat. Quod qui temerario ausu fecerit, nisi infra quadraginta dierum spatium emendaverit, anathematis vinculo obligetur, et a liminibus S. Ecclesiae alienetur usque ad dignam satisfactionem. Qui vero custos hujus nostrae sanctionis exstiterit, benedictionem et gratiam omnipotentis Dei, et B. Petri apostolorum principis, et nostram habeat, et in [Col. 0809C] futuro aeternam retributionem percipiat. Amen, amen.

Locus † sigilli.

Bene valete.

Dat. VI Kal. Julii, anno 1055, per manum Hidebrandi S. R. E. card. subdiaconi, Victoris papae II anno I, indict. VIII.

III Victoris II papae privilegium pro ecclesia Bononiensi. (Anno 1055.) [SAVIOLI, Annali Bolognesi, I, II, Append., p. 92.]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, PETRO archipresbytero reliquisque canonicis regulariter viventibus sanctae Bononiensis ecclesiae suisque [Col. 0809D] successoribus in perpetuum.

Si justis servorum Dei petitionibus satisfecerimus, procul dubio apostolica praecepta servamus. Quapropter inclinati precibus Adelfredi, ejusdem Ecclesiae episcopi, vestrisque, filii charissimi, confirmamus atque roboramus, vobis vestrisque successoribus, canonico jure viventibus, quidquid per paginam concessionis et confirmationis juste ab eo vel ab aliis acquisivistis sive acquisituri estis, ut quieti et securi ab omni laesione permanere valeatis. Desiderio itaque atque rogatione praenotati episcopi, petitione quoque vestra, ut, diximus, inclinati, vos vestrosque successores sub nostrae apostolicae defensionis munimine suscipimus, et bona omnia quae habet vel habitura est ipsa canonica ejusdem Sancti Petri, id [Col. 0810A] est domum, juxta eamdem ecclesiam sitam, perpetualiter jure canonico, antiquam aliam pauperum, alteram domum hospitii, ecclesiam vero sancti Joannis Baptistae, juxta domum episcopi vestri domini, decimationes quoque cunctas plebis Sanctae Mariae, quae dicitur in Buida, sicut a praedicto Adelfredo vobis concedi videntur, ecclesiam quoque Sanctae Mariae quae vocatur in Monte Palensi, cum oblationibus et omnibus suis pertinentiis, medietatem omnium decimarum totius plebis Sancti Petri, quae vocatur Inbarbarorum; et cuncta oliveta Bononiensis ecclesiae, quae sunt in territorio Gardae.

Insuper quoque quidquid de jure ejusdem sanctae Bononiensis ecclesiae nunc habetis vel juste vos acquirere seu vestri successores potueritis; totum [Col. 0810B] etiam dominicatum ejusdem canonicae, sive cunctas res mobiles et immobiles quae dici et nominari juste possunt, ea etiam videlicet ratione ut nullus injuriam residentibus super terram ipsorum canonicorum colonis colonabusque facere praesumat, nec ipsos distringere aut molestare audeat de cunctis eorum facultatibus, praecepto confirmationis apostolicae sedis tuitione corroborantes firmamus haec omnia quae supra leguntur, ut quiete et pacifice tenere et possidere, omnium hominum contradictione remota, valeant praecipimus. Optantes igitur jubemus ut nullus dux, marchio, archiepiscopus, episcopus, comes, vicecomes, nullaque magna vel parva persona, de cunctis praenominatis rebus, tam de ecclesiasticis quam de suis, eos molestare sive in placito eos conturbare, [Col. 0810C] vel colonos eorum distringere seu aliquam publicam functionem solvere cogat; quod qui temerario ausu fecerit, nisi infra XL dierum spatium emendaverit, anathematis vinculo obligetur et a liminibus sanctae Ecclesiae alienetur usque ad dignam satisfactionem; qui vero custos hujus nostrae sanctionis exstiterit, benedictionem et gratiam omnipotentis Dei, et B. Petri apostolorum Principis, et nostram . . . . ciat et in futuro aeternam retributionem percipiat.

Data . . . . , Kal. Julii, per manum Hildebrandi sanctae Rom. Eccl., cardinalis subdiaconi, anno Victoris PP. II primo, indictione VIII.

IV. Victor II confirmat praeceptum de possessionibus Molianensis monasterii non invadendis. (Anno 1055.) [UGHELLI, Italia sacra, V, 514.]

[Col. 0810D]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei.

Praeceptum nostri dilectissimi filii Heinrici, Dei gratia Romanorum imperatoris Augusti, recognoscentes, datum ad defensionem et firmitudinem monasterii S. et perpetuae virginis Mariae, quod est situm in loco qui Mulianas dicitur, pro animae suae remedio, et ob interventum Agnetis imperatricis suae, videlicet dilectissimae conjugis, nec non lucrementum sui charissimi filii Heinrici quarti regis; id ipsum praeceptum, sicut ab ejus imperiali potestate datum est et confirmatum, ita nos nostra apostolica [Col. 0811A] auctoritate damus, concedimus, et confirmamus. Debito summae et apostolicae sedis, cui gratia Dei, non nostris meritis, praesidemus, curam omnium Ecclesiarum agere debemus, quia ex hoc potissimum lucri praemium a Deo consequimur, si venerabilia loca, ad cultum Dei ordinata, per nos ad meliorem statum fuerint perducta. Et ideo notum esse volumus omnibus, in Christo pie vivere volentibus, qualiter nos omnia haec bona, quae Roso Tarvisiensis episcopus ad praefatum monasterium tradidit, auctoritate S. Petri et nostra, ibi rata et in perpetuum illic stabilita decernimus et confirmamus. Praeterea statuimus jam dicto monasterio ut, remota omnium pravorum hominum inquietudine, inviolabiliter teneat haec bona quae modo legaliter tenet, vel inantea [Col. 0811B] juste ac legaliter acquisiturum erit, scilicet in campis, in pratis, in pascuis, in silvis, aquis aquarumque decursibus, in piscationibus, in molendinis, cultis et incultis, et omni usu qui aliquando ex his provenire poterit. Insuper vero praecipientes jubemus ut nullus archiepiscopus, episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, nec aliqua magna seu parva persona, infringere praesumat scripta praedicti monasterii S. Dei genitricis Mariae quae modo habet vel in futuro legaliter acquisierit, aut ullo modo sine legali judicio inquietare. Si quis autem temerario ausu contra hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium agere praesumpserit, sciat se omnipotentis Dei potestate, et beati Petri apostoli nostra apostolica auctoritate anathematis vinculo innodatum, et a regno Dei [Col. 0811C] alienatum, nisi resipuerit, et ad condignam satisfactionem venerit. At vero qui observator exstiterit, gratiam et misericordiam vitamque aeternam a misericordiosissimo Domino Deo nostro consequi mereatur.

Datum IV Nonas Octobris, per manum Hildebrandi S. Romanae Ecclesiae cardinalis subdiaconi, anno primo domni Victoris papae II, indictione VIII .

V. Victor II Adalberto, archiepiscopo Hamburgensi, pallii mitraeque usum tribuit et privilegia Ecclesiae ejus corroborat. (Anno 1055.) [LAPPENBERG Hamburg. Urkund., I, 77.]

VICTOR II episcopus, servus servorum Dei, dilecto [Col. 0811D] confratri nostro ADALBERTO, venerabili archiepiscopo Hammaburgensis Ecclesiae, tibi tuisque successoribus in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benivola compassione succurrere et poscentium animis alacri devotione impertire assensum. Ex hoc enim lucri potissimum praemium apud conditorem omnium Dominum procul dubio promeremur, dum venerabilia loca opportune ordinata ad meliorem fuerint per nos statum perducta. Igitur quia postulasti a nobis quatenus archiepiscopatum Hammaburgensis Ecclesiae totum in integrum tibi successoribusque [Col. 0812A] tuis confirmaremus, sicuti a praedecessoribus nostris, videlicet Nicolao et Agapita, Benedicto et Leone, hujus almae apostolicae sedis episcopis, decretum est: inclinati precibus vestris, apostolica auctoritate concedimus et confirmamus cum omnibus generaliter atque specialiter ad eumdem praefatum archiepiscopatum vestrum pertinentibus, scilicet omnia quae vestri antecessores suis laboribus acquisierunt, vel etiam amore aeternae patriae ibi a Christicolarum fidelibus largita sunt vel largiuntur. Cum illis etiam, qui hoc tempore ad Christi fidem conversi sunt, provocante et protegente gratia Dei videlicet episcopos in omnibus gentibus Sueonum seu Danorum, Norwegorum, Isladon, Scridevinum, Gronlandon et universarum septentrionalium [Col. 0812B] nationum, nec non etiam in illis partibus Slavorum quae sunt a flumine Pene usque ad fluvium Egidore. Ita ut sub tua tuorumque successorum Hammaburgensis Ecclesiae archiepiscoporum maneant potestate, vel quidquid a vobis, divina favente gratia, ab errore perfidiae sive hominum sive locorum ad religionem Christianam acquiri potest, tibi tuisque successoribus perpetualiter tenendum inviolabiliterque retinendum censemus. Et insuper decernimus nullum archiepiscoporum, vel Coloniensem vel alium quemlibet, in tua dioecesi ullam sibi vendicare potestatem. Caput quoque tuum mitra, quod est insigne Romanorum, permittimus insigniri. Quod si quis huic nostrae auctoritatis privilegio contraire vel in aliquo tentaverit illud temerare, anathema [Col. 0812C] sit. Qui vero observaverit, gratiam et benedictionem consequatur a Domino Jesu Christo.

Data IV Kalendas Novembris, per manus Friderici, sanctae Romanae Ecclesiae concellarii, anno domini Victoris II papae primo, indictione VIII.

VI. Victor II canonicos ecclesiae S. Mariae Pisanae tuendos suscipit et eorum bona confirmat. (Anno 1055.) [UGHELLI, Italia sacra, III, 359.]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, charissimis in Christo filiis nostris, canonicis sanctae Dei genitricis et perpetuae virginis Mariae, vestrisque successoribus, in perpetuum.

Justis et rationabilibus petitionibus benevolus debetur [Col. 0812D] consensus, quae enim divinae religioni nihil auferunt, in futurum autem utilitati hominum multum conferunt, profecto concedenda et expetenda sunt. Quapropter notum esse volumus omnibus Christi fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, qualiter fratres Pisanensis Ecclesiae de canonica S. Dei genitricis Mariae, sicut praediximus, nostram adierunt clementiam, rogantes nostraeque paternitati humiliter supplicantes quatenus ipsos cum bonis praedictae canonicae jure pertinentibus sub tutelam apostolicae defensionis, dato eis nostro privilegio, susciperemus. Quorum petitioni benevolentia ipsius [Col. 0813A] apostolicae sedis, cum Deo auctore, licet indigni, praesidemus, annuentes, eosdem fratres sub nostram defensionem suscipimus, datoque privilegio omnia haec bona, tam in decimis quam in praediis, quae eadem praescripta canonica nunc jure tenuit, vel in futurum juste acquisitura erit, auctoritate Dei sanctique Petri concessimus et confirmavimus. Super haec vero pacem quietam et securitatem eidem praenominatae canonicae bonisque suis cupiente, statuimus et confirmavimus ipsa eadem auctoritate Dei, sanctique Petri et nostra, ut nulla persona parva seu magna audeat, vel praesumat vim, damnum, vel molestiam ullam inferre, aut molestare, vel quidquam de bonis suis sibi absque legali judicio aut canonicali usurpare. Quod si quis, quod non [Col. 0813B] optamus, hujus nostrae concessionis et confirmationis privilegium infringere praesumpserit, nostrique mandati immemor damnum vel molestiam eis intulerit, aut de bonis praenominatae canonicae quidquam sibi usurpaverit, nisi resipiscat dignamque emendae satisfactionem fecerit, vinculo anathematis innodetur qui vero custos, et observator exstiterit, apostolica benedictione repleatur, et misericordiam in Domino Deo consequatur. Amen.

In plumbo haec circum circa verba sunt exsculpta:

Victoris II sanctae Romanae, et universalis papae. Jesus Christus, Petrus, Paulus. Anno MLV, Pont. I.

VII. Victor II Ecclesiae Asculanae possessiones et praevilegia, petente Bernardo episcopo, confirmat. (Anno 1055.) [UGHELLI, Italia sacra, I, 449.]

[Col. 0813C]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, BERARDO secundo episcopo ecclesiae et episcopatus S. Dei genitricis virginis Mariae, et beatissimi Christi martyris Emigdii, positae in comitatu Esculano intra civitatem, cunctisque suis successoribus canonice illuc intrantibus in perpetuum.

Quia divina largitate gratiae B. Petro, apostolorum principi, regere, dispensare, et ab omni pravorum infestatione defensare, omnis commissa est Ecclesia, ut cujus pascitur doctrina ejus muniatur et tutela, convenit nos, qui ejus vice apostolatus fungimur [Col. 0813D] culmine, singulis Ecclesiae justae protectionis manus porrigere, quatenus, quod illis ad tutaminis proficit fulcimentum, nos expediat a debito quod debemus omnibus. Proinde rogatu domni supranominati Bernardi, episcopi S. Ecclesiae Esculanae, apostolicae auctoritatis munimem concedentes, et per eam praefato episcopo, cunctisque ejus successoribus canonice inibi intronizatis, quae ad honorem Dei genitricis semperque virginis Mariae est dedicata, nec in inferioris liberalitatis praescriptum, sed obstaculum, et totius protectionis clypeum, privilegii munimen conferimus, ut ecclesia quae nomini summi omnipotentis regis martyrum est dedicata, sit etiam, summi militis ejus, filii scripto protecta gladioque defensa. Ideoque apostolica auctoritate [Col. 0814A] providentes singula, quidquid juste eidem neferretur ecclesiae, confirmamus et corroboramus tibi, ut nemo exinde eum audeat devestire, vel molestare, seu aliquam inquietudinem illi inferre, id est civitatem Esculanam ex integro cum ipsa sua portione de monasterio Sancti Angeli, quod in ipsa civitate est constructum, et monasterium Sanctae Mariae in sancto monte positum, cum omnibus juste sibi pertinentibus. vel quae in antea aliquorum justa datione legaliter pertinere poterunt. Castellum, quod dicitur Trione cum monasterio Sancti Laurentii cum omnibus pertinentiis suis, curtem de massa cum ipso Pojo de valle lucida, curtem de Monte, curtem de Pazano, sicut in cartula Maynardi filii Sigolphi habetur, et legitur. Castra quae dicuntur Sculcula, [Col. 0814B] Matrice. Spinetula; curtem de Ilica, curtem de Cariano, curtem de Core, curtem de Belenterio, curtem de Flaminiano, curtem de Api, curtem de Tarracina, curtem de Bapino, curtem de Vuasto Pomarese, curtem de Saxa, curtem de Salli, curtem de Patarco, curtem de Villamagna, et omnia quae praedicto episcopatui, tam in supradictorum castrorum quam curtem de Montariolo intus civitatem Spoletanam, curtem de Paterno in loco qui Ponte dicitur, curtem de Primo-casu, Gualdum de Laguine, in Nursiam casam, et curtem infra locum ubi olim fuit civitas: curtem de Sala in eadem Nursia, Guallum de Fesso, curtem Savelli, in comitatu item Esculano, in loco qui aqua dicitur, castellum de Luco, et turrim de Fotiano, et Pojum de Quintodecimo, [Col. 0814C] curtem Mazzannam, cum salinis suis, castellum de Murro, castrum Fundanianum, montem Purum cum forestis et silvis, cum Pojo quod clamatorium dicitur. Plage cum castro Lusiano, Villa magna cum Pojo et castello, Cicilianum, Montem Calvum, Bajanum, castrum de Gualdo, curtem Agelli, castrum Ligunianum, curtem Pupilianam, curtem S. Stephani, curtem de Paterno, et castrum de Spelunca cum ipsa curte de Valeriano, curtem de Bofiano, montem Andreae Pojum Silvistum, quod est ante castellum Gusianum, nec non et castrum de Spinetulo cum curte sua, quae Francisca dicitur, curtem Fassianam, curtem prostitulam, Pojum Valenterium, castellum de Ottavo, Pojum [Col. 0814D] Gaminaldum, curtem Cervinariam, curtem Chrisianam, curtem de Vivario, curtem S. Felicis, Pojum de Pignole, curtem S. Martini, castrum de Corato, cum Pojo Heliceti, et Cisimulae, curtem Popiliano, curtem Lauretianam, curtem Maltinianam, castellum Castelli, in Frundaria, curtem Porilem, curtem Dianam, curtem Quarto, Castellum de Postmontes, curtem Capitinulam, curtem Paternionis, cum Pojo Avignonis, castellum de Callonnata cum suis curtibus, curtem Ciniani cum suo castello, curtem de Casule, et castellum de Vina.

Haec omnia supra nominata cum plebibus et ecclesiis singulis earumque dotalibus, cum servis et ancillis, villulis, massaritiis, commendatitiis, et colonis singulis, cum alpibus et montibus, silvis, [Col. 0815A] pratis, pascuis, vineis, olivetis, cultis et incultis, aquis, molendinis, piscariis, piscationibus, salinis aquarumque decursibus, nec non et armentis, equorumque forestis, seu omnibus juste sibi pertinentibus, in integrum confirmamus, atque apostolica auctoritate corroboramus. Decimas etiam, seu primitias, et cunctas oblationes fidelium vivorum et mortuorum eidem episcopatui juste et canonice pertinentes tibi, juxta canonicam institutionem SS. Patrum, concedimus. Nec non et illud statuendo decernimus, ne aliquis episcopus, alicujus auctoritate vel potestate suffultus, audeat absque licentia inibi uxta praefati episcopi ordinationes, seu constitutiones aliquas facere, vel judicia disponere, seu clericos, aut presbyteros synodo qualicunque distringere [Col. 0815B] vel fatigare. Statuentes igitur apostolica auctoritate, quae servanda est ab omnibus, et in omnibus statuimus, et sub anathemate constringimus, ut nullus imperator, sive rex, nullus dux; vel marchio, comes, vicecomes, castaldus, vel quilibet publice pariter exactor, seu cujuslibet hominis persona, cujuscunque sit ordinis vel dignitatis, seu religionis, hanc pragmaticam privilegii sanctionem audeat refragare, vel in quoquam confringere; quod qui tentaverit a B. Petro, apostolorum principe, anathemate divino percussus intereat, quia Dei Genitricem, eique famulantes offendere non timuit Deumque hoc inspicere pro nihilo duxit; conservator vero benedictione suffultus apostolica a Deo omnipotente vitam consequatur aeternam.

[Col. 0815C] Victoris primae sedis episcopi et universalis papae II.

JESUS CHRISTUS. PETRUS. PAULUS.

Data IV Non. Januarii, per manus Hildebrandi S. R. E. subdiaconi vice Hermandi apostolicae sedis archicancellarii, an. primo D. Victoris papae II, indic. VIII. Datum Romae in Dei nomine feliciter. Amen.

VIII. Victor II abbatiae Andlaviensi jura et privilegia confirmat. (Anno 1055-57.) [WURDTWEIN, Nova Subsidia diplom., tom. VI, pag. 223, ex libro Salico membranaceo abbatiae Andlaviensis, fol. 1, et ex bulla autographa Martini V. PP. an. 1426.]

[Col. 0815D]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, dilectae in Christo filiae MEHTILDI, religiosae abbatissae venerabilis monasterii Sancti Fabiani, Sanctaeque Felicitatis, quod appellatur Helgonis, situm in pago Helizaze, tuisque successoribus abbatissis perpetuam in Domino salutem.

Congruis et justis petitionibus divina miseratione praestandus est effectus. Quapropter vestris inclinati intercessionibus, juxta exempla praedecessorum nostrorum, pro futuri temporis cautela, nec non stabilitate vestri loci, concedimus et confirmamus vobis idem monasterium per hoc nostrae apostolicae auctoritatis [Col. 0816A] privilegium, cum omnibus rebus et facultatibus suis quas modo juste habere videtur, et deinceps, auxiliante Domino, sive a regibus, sive a cujuscunque dignitatis et ordinis hominibus esse poterit. Sane in ipso majore altari novae ecclesiae prohibemus alicui sacerdoti missam celebrare, nisi quem vos vestrique successores voluerint, sicut a praedecessore nostro Leone vobis est confirmatum; ipsum vero monasterium in integrum, sicut jam praediximus, concedimus et confirmamus; ea ratione, ut omnibus diebus vitae vestrae sub nostra ditione, vel regimine, sicuti vobis secundum Deum visum fuerit disponere, omnino pertineat. Cum autem divina vocatione de praesenti hac luce ad Dominum migraveritis, statuimus de propria congregatione, [Col. 0816B] quam sibi unanimitas praefati monasterii ancillarum Dei concorditer elegerit, absque cujuscunque hominis contrarietate vel obstaculo, fieri abbatissam, praestante videlicet nobis et successoribus nostris annualiter tres pannos lineos pontificali usui aptos. Quod si in biennio, aut in triennio persolutum non fuerit, volumus ut in quarto anno census ipse de praedictis annis sub integritate solummodo persolvatur, nec a successoribus nostris aliquid amplius, modo quolibet, requiratur. Quapropter praesenti decreto jubemus ut nullus imperatorum, vel regum, aut cujuscumque dignitatis vel ordinis homo audeat, sub quolibet obtentu, vel occasione, praefatum monasterium, quod [Col. 0816C] pro amore beatorum apostolorum Petri et Pauli, ac sempiterna scilicet animae suae remuneratione, praelibata gloriosissima imperatrix Richarda una cum charissimo filio nostro Carolo serenissimo imperatore Augusto, et quod beato Petro principi apostolorum per donationis paginam obtulerunt, inquietare, vel aliquatenus molestare, aut ad jus suum, vel alienum, transferre, sed neque in hominibus ac facultatibus ejus aliqua contradictione aut invasione quoque tempore facere praesumat. Sed liceat jam dictis ancillis Dei cum abbatissa propria in Dei omnipotentis servitio quiete vivere, ac sub defensione sanctae apostolicae cui, Deo auctore, deservimus Ecclesiae, securiter permanere. Si autem, quod absit et fieri non credimus, aliquis contra [Col. 0816D] hoc nostrum apostolicum privilegium venire facereve ausu temerario tentaverit, perpetui anathematis vinculo innodatus, ac perpetua ultione, nisi resipuerit, maneat condemnatus. Qui vero custos et observator exstiterit, benedictionis gratiam et misericordiam a Domino Deo consequi mereatur, ut in coelesti sede glorietur.

IX Victoris II privilegium pro libertate monasterii Elyensis. (Anno 1055-57.) [ Monasticon Anglicanum, tom. I. pag. 94.]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, EDUARDO regi Anglorum filio dilectissimo cunctisque principibus [Col. 0817A] regni salutem et apostolicam benedictionem.

Privilegium apostolicae et Romanae Ecclesiae auctoritate antiquitus conscriptum, et multorum saepius attestatione auctorizatum super coenobium Elyense, quod gloriosi sanctae Ecclesiae Patres pio affectu larga manu constituerunt, vestrae piae petitioni succincte renovamus, ac perpetua stabilitate firmamus, imo firmatum conclamamus.

Mandamus ergo et jure apostolico praecipimus liberam esse ecclesiam, et omnia quae ibi continentur vel adjacent, vel adjicientur, cellis, terris, agris, pascuis, paludibus, silvis, venationibus, aquis, piscationibus, libertatibus, servitiis debitis, decimis, censu, capitationibus, legibus, consuetudinibus, causarum discussionibus, correctionibus, emendationibus, [Col. 0817B] sive ecclesiasticis, sive saecularibus, et omnino quaecunque scriptis vel testamentis ipsius loci vel testimonio bonorum hominum rememorari possunt, quae a regibus vel ab aliquo fidelium sanctis in illo monasterio collata vel concessa sunt, quo nemo ex his subtrahere vel diminuere aut disperdere aliqua occasione judicio vel potestate praesumat, nec episcopus vel alicujus ordinis minister se intromittat. Si quis vero malignitatis spiritu commotus hanc libertatem loci illius infringere, nostrumque privilegium contemnere vel abjicere voluerit, a Deo et ab omnibus sanctis ejus sit condemnatus et a nobis in quantum licet excommunicatus, et a consortio omnium fidelium separatus, nisi [Col. 0817C] resipiscat.

X. Bulla Victoris II, qua Rolando episcopo Ferrariensi, ejusque Ecclesiae, omnia jura ac privilegia confirmat. (Anno 1055.) [MURATORI, Antiq. Ital., VI, 223.]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei.

Notum sit omnibus Christi, nostrisque fidelibus, tam futuris quam praesentibus, qualiter nos confirmavimus privilegio nostrae auctoritatis Rulando Ferrariensis Ecclesiae episcopo, suisque successoribus, omnes res ejusdem ecclesiae mobiles et immobiles, sicut modo ad praesens ipsa ecclesia juste [Col. 0817D] tenet, vel queat in futurum juste legaliter acquirere, et ut amissa recuperare, et quae tenet securius valeat possidere. Omnibus denuntiamus, ut quidquid Gregorius, dissipator potius quam rector ipsius ecclesiae, chartis aut superscriptionibus composuit, vel scribi rogavit, nihil in aeternum valeat; sed et plebes, monasteria, capellas, curtes, villas, ripas, castella, paludes, piscarias, silvas, et omnia quae praefata ecclesia tempore antecessorum suorum juste tenuit, vel tenere debet, firmamus perpetualiter possidenda; et annulantes nostraque auctoritate destruentes, si sui praedecessores affinitate, vel parentela, seu malo ingenio, aliquam scriptionem vel pactionem nocivam ecclesiae contraxerant. Confirmamus [Col. 0818A] Rulando praefatae ecclesiae episcopo, suisque successoribus, omne districtum omnium castellanorum suorum, servorum, atque omnium eorum qui super terram suam resident, tam clericorum quam laicorum, sicut eadem Ferrariensis ecclesia ad praesens juste tenere videtur; eodem scilicet modo confirmamus eis plebem Sancti Stephani, quae est sita in Vicoventia, cum ecclesia Sancti Leonis cum omnibus suis pertinentiis; nominative autem Vicoventiam, Corrigiam, Vicumvariam, et dimidium Castri Rupinae, et monasteria Sanctorum Bartholomaei, Laurentii et Vicentii, cum villa quae dicitur monasteriolo, cumque ecclesia Sancti Leonis juxta vicum Aventinum, cum omnibus juste acquisitis, justeque deinceps acquirendis, ut et clerici et monachi [Col. 0818B] ipsius episcopatus sint sub eorum episcoporum ordinatione, consecratione et districtu. Et nemo ex hiis se ad alicujus, nisi ad judicia proprii episcopi convertat. Ad hoc igitur confirmamus praedictae ecclesiae terras illas, quae sibi in For. . . . . . . et in plebe Sancti Stephani in Galigo, in plebe Sancti Donati, ac Sancti Georgii, et Sanctorum Gervasi et Protasii, per sacramenta ministratae sunt tempore sui praedecessoris, cum villis istis, quarum nomina sunt: Quartixiana, Caput de Reda, et Contrapadum, et fundum qui dicitur Carali, ut nullus absque legali judicio molestiam sibi inferat. Insuper etiam confirmamus sibi duodecim homines ipsius civitatis, qui eum sine pretio ejusque successores navigio [Col. 0818C] ducant, quocunque usus antecessorum ejus fuit. Si quis igitur dux, marchio, archiepiscopus, episcopus, comes, vicecomes, vel aliqua magna parvaque persona, contra hoc nostrum privilegium facere praesumpserit, vel infringere tentaverit, nisi emendaverit et ad dignam satisfactionem venerit, vinculo anathematis innodetur, et a limitibus sanctae Ecclesiae separetur. Qui autem custos et observator hujus nostrae praeceptionis exstiterit, apostolicam benedictionem, et misericordiam a Domino Deo consequatur.

XI. Victor II Brunonem, abbatem Dervensem, Tebaldo comiti commendat. (Anno 1055-57.) [MABILL., Annal. ord. S. Bened., IV, 557.]

[Col. 0818D]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, TEBALDO comiti apostolicam benedictionem.

Confidentes quod gloria se vestra in amicorum suorum solatiis devota semper exhibeat, eorum vobis quos diligitis causas commendare studemus; nosque bonorum hortatur dilectio filiorum utilitatibus eorum studiose concurrere, et in quantum ratio suppetit, eos adjuvare. Et ideo salutantes petimus, ut filius noster Bruno abba ex sanctorum apostolorum Petri et Pauli et sancti Bercharii martyris monasterio, qualem vos hactenus habuit, talem [Col. 0819A] invenire semper mereatur, et apud omnes, quocunque necesse fuerit, gloriae vestrae solatia consequatur ac magnam in vobis consolationem inveniat; et ne cuidam injuste possit afflictioni vel gravamini subjacere, magnificentiae vestrae celsitudo disponat. Quantum praeterea sollicitudinem circa monasteria exhibeatis, super religiosis irreligiosisque monachis, et quam omnipotens Deus apud homines inde vobis gloriam concessit, ut sub tuitione vestra religiosiora consistant coenobia, quod misericors Deus a quo cuncta bona procedunt multiplicet vobis usque in diem retributionis, praedicto filio nostro referente, cognovimus. Eidem quoque monasterio, cui praeest, quantum profuit vestrae pietatis magnitudo, obsecrando et arguendo fratres, et in villas et ecclesias [Col. 0819B] cum molendinis, cumque variis rebus reddendo, et etiam in reconstruendo pontes ad idem coenobium pertinentes, super quibus plures laetantur, maxime maris insulas habitantes, scilicet Scoti et Angli, et qualiter vos injusti arguunt ut desistatis, cum lacrymans, tum gaudens nobis praesente multorum attestatione narravit. Unde uberes gratias referentes petimus, quaeque admonentur vobis a bonis operibus praeditis libenter audite, devote agite, in memoria reservate; quia si pro Deo loquentes auditis, pro vobis orantes Omnipotens idem exaudiet. Propter hoc omnipotens Deus bonos quosque ad populorum regimina perducit, ut per eos omnibus quibus praelati fuerint, dona suae potestatis impendat. Facite quod Dei est, et Deus faciet quod [Col. 0819C] vestrum est. Omnipotens Deus sua vos protectione cum filiis et omni domo vestra ab omni adversitate tueatur atque custodiat, vobisque et praesentis vitae prosperitatem et laetitiam futurae concedat.

XII. Bulla Victoris II pro Vindocinonense monasterio. (Anno 1055-57.) [ Gall. Christ., tom. VIII, Instrum., pag. 418.]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, GAUFREDO venerabili comiti Andegavorum, et Agneti comitissae conjugi ejus, salutem et apostolicam benedictionem.

Omnibus votis quae de puro et justo desiderio procedunt, [Col. 0819D] succurrere nos debere ipsa apostolica censura movemur. Quanto enim quisque alius effert oculos mentis ad divinae speciem contemplationis, tanto nos ejus intentionem studiosius animare et exaltare debemus, ut ad illum qui est fructus et merces operum bonorum possit pervenire desiderium bonum. At vos, filii charissimi, quia decrevistis ab auctoritate sedis Romanae, cui Deo praesidemus auctore, supplici devotione petere et postulare, quatenus apostolica virtute confirmaremus, et a cunctis hominum personis, nisi a solo primae sedis pontifice, liberum faceremus monasterium Sanctae Trinitatis apud castrum Vindocinense situm, quod scilicet de vestris bonis de novo fundastis, et beato Petro ejusque successoribus in alodium et patrimonium [Col. 0820A] obtulistis, dignum judicavimus annuere precibus vestris vestrumque per omnia implere affectum. Confirmamus igitur, atque beatorum apostolorum Petri et Pauli auctoritate ipsum monasterium ita specialiter corroboramus, quatenus inter primae et apostolicae sedis pontificem et venerabilis loci Vindocinensis abbatem nulla cujuscunque dignitatis vel ordinis persona sit, media habeatur. Quod si forte contigerit legatum Romanae Ecclesiae, praedictum beati Petri locum visitare, ibi cum omni charitate suscipiatur, et in quantum possibilitas loci permiserit, quae corpori erunt necessaria ei subministrentur a fratribus. Ipse vero in eodem loco nihil per se vel corrigere audeat, vel occasione legationis rectorem loci sive fratres molestare praesumat. Sed [Col. 0820B] si quid viderit corrigendum papae litteris notificare licebit, in cujus solius potestate ipsius monasterii ordinatio sive correctio universa consistit. Abbas autem qui alodiarius Romanae Ecclesiae noscitur, ad concilium coactus, nec veniat, nec vocetur, quod ab ipso apostolicae sedis summo pontifice non fuerit celebratum, sed matrem suam Romanam Ecclesiam per se vel per nuntium suum visitare studeat, ibique singulis annis censum, duodecim scilicet solidos suae monetae ad concinnanda luminaria ante venerabile corpus beatissimi Petri persolvat. Praeterea statuimus ut, defuncto abbate congregationis ipsius, successor ei eligatur de eadem congregatione, si dignus praelatione inveniatur. Quod si apud [Col. 0820C] eos non fuerit inventus, quod absit, a Cluniaco vel a Majori monasterio, vel undecunque melius potuerint, monachi sibi eligant abbatem secundum Dei timorem et beati Benedicti regulam; tamen in eligendo sibi pastore trium abbatum consilio utantur, quos religiosiores in vicinis locis invenire potuerint. Consecrationem vero, ne statim Romam venire fatigetur, electus a Carnotensi praesule sine omni subjectione, vel qualibet exactione, suscipiat, si praesul idem canonice episcopatum susceperit, et si erga illum beati Petri locum se malevolum non exhibuerit vel suspectum, alioquin ad nos vel ad nostros successores recurrat et a sede beati Petri, cujus est juris, baculum et consecrationem suscipiat. Ordinato vero abbate, quomodo vel qualiter [Col. 0820D] fuerit facta ordinatio studeant tam abbates quam etiam monachi ejusdem loci papae litteris intimare, ut aut emendet, si opus fuerit emendandum, aut si fuerit secundum nostrum decretum facta electio sive ordinatio, bono studio congratuletur. Illud etiam praecipimus ut comes Andegavensis ab omni tempore sit adjutor et defensor Vindocinensis monasterii ad honorem apostolicae sedis; ipse tamen vel quilibet successorum nullam exactionem sive consuetudinem monasterio vel monasterii rebus inferat, nec in eis aliquid vindicare praesumat, praeter patrocinium solum, quod ei ad honorem apostolicae sedis et ad animae suae salutem exhibere permissum est. Hoc etiam adjicimus ut tam in Vindocinensi loco, quam in Sancti Salvatoris juxta Andegavis muros ecclesia, [Col. 0821A] nulli personae, nisi solo Romano pontifici, liceat potestatem aliquam aut dominationem exercere, aut excommunicare, seu interdicere, etiamsi Carnotensis aut Andegavensis patria pro culpis quibuslibet excommunicentur, excommunicati tamen a monachis non suscipiantur. Nos autem omnia quae ibi a vobis vel ab aliis hominum personis usque in praesentem diem oblata sunt, nostra auctoritate firmamus, ut in perpetuum eidem loco sine diminutione vel cujuslibet retractatione persistant. Si quis vero contra locum illum molestiam litis pro aliquibus rebus inferre voluerit, nullatenus abbas vel fratres ei respondeant, antequam Romanum pontificem consulant, quia quidquid sine nostro vel successorum nostrorum judicio definitum vel distractum [Col. 0821B] fuerit, irritum erit. Ea vero quae ad praefatum pertinent monasterium, et beato Petro in patrimonium super ipsius altare a Gaufredo comite Andegavorum, et ab Agnete comitissa ejus conjuge oblata sunt, hic scripta noscuntur ad cognitionem futurorum. In pago Vindocinensi ecclesia Sancti Nicolai de Ferraria. Ecclesia de Pruneto, cum universis consuetudinibus. Medietas ecclesiae Sanctae Mariae apud Villam episcopi. Ecclesia Sancti Stephani apud stagnum. Ecclesiae quatuor quas Thedoricus episcopus Carnotensis dedit monasterio Vindocinensi amore Dei, et supplicatione Gaufredi comitis, ecclesia scilicet Sancti Beati, ecclesia Sancti Joannis de Castrodunensi, ecclesia de Balneolis, ecclesia de Villarebla, ecclesia Anscherici. In episcopatu Cenomanensi [Col. 0821C] ecclesia Sancti Joannis Baptistae de Villa Dei, et villa ipsa cum terris et silvis, et vicaria, et consuetudinibus universis. Terra de Pinis et quae est ibi juxta dimidia ecclesia Sanctae Mariae, ecclesia Sancti Michaelis de Hulseto, et terra cum stagno, et molendinis cum boscis, et vicaria, et omnibus consuetudinibus. medietas ecclesiae de Torcio. In episcopatu Andegavensi ecclesia Sancti Saturnini et curtis tota, et silva quae dicitur Latez, et terra silvae, si silva fuerit exstirpata. Apud castrum Credonense ecclesia Sancti Clementis et universa ejus parochia, ecclesiae vici Meduanilis; ecclesia Sancti Joannis super Ligerim, et decem et novem arpenni vinearum et duo molendini; ecclesia Sancti Petri de Maziaco et curtis tota; ecclesia Sancti Medardi de [Col. 0821D] Caviriaco. In episcopatu Pictavensi ecclesia de Olonna. In episcopatu Sanctonico ecclesia Sancti Georgii et tertia pars ejusdem insulae cum consuetudinibus universis. In castro Oleronis ecclesia B. Mariae; ecclesia Podii rebellis; ecclesia de Blosmeriaco; ecclesia Sancti Saturnini et terra S. Aniani cum salinis et piscationibus, et omnibus consuetudinibus. In foreste Wastina totum pasnaticum de propriis porcis omnium monachorum Sanctae Trinitatis, et medietas de pasnatico aliorum hominum, et mel et cera ejusdem silvae in luminaria monasterii. Assumptio etiam omnium arborum ab omnibus monachis Vindocinensibus, et ab universis hominibusipsorum, ad omnes usus suos in terris ad monasterium pertinentibus, [Col. 0822A] sine licentia forestariorum. Si vero abbas praedicti loci et comes Vindocinensis alter adversus alterum, vel quilibet homo eorum querelam habuerit, non in curia comitis, nec in qualibet alia judicium efficiatur, sed in curia abbatis pro dignitate loci querimonia ipsa finiatur ita tamen ut pro amore summae Trinitatis, in cujus nomine et honore monasterium ipsum constructum est, dimidia pars foris facti nec quaeratur ab aliquo, nec donetur. Si quis autem hujus nostri praecepti scienter violator exstiterit, vel de suprascriptis rebus Vindocinensi monasterio quidquam subtraxerit, maledictione Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti damnetur, confundatur, pereat, ad cujus honorem et nomen locus ipse constructus est, deinde etiam iram Dei Genitricis [Col. 0822B] et beatorum apostolorum Petri et Pauli omniumque sanctorum incurrat, et nostra apostolica auctoritate sit excommunicatus, et anathematis vinculo innodatus, ut nunquam regnum Dei videat, sed cum diabolo et Juda traditore, omnibusque impiis sit damnatus in aeternum, et in tenebris maneat et umbra mortis, et in incendio sulfurato, in frigore illo tartareo ubi est fletus et stridor dentium (Matth. VIII, 12) , nisi quod eidem loco abstulit digna satisfactione emendet. Qui vero conservator et inviolator exstiterit hujus nostrae apostolicae confirmationis et tuitionis, iste benedicatur omni benedictione, ut partem habeat in regno Dei cum sanctis et electis, et gaudeat laetitia sempiterna in illa luce et claritate coelorum ubi est omne bonum [Col. 0822C] in saecula saeculorum. Amen. Victoris primae sedis episcopi et universalis papae II breve signum.

XIII. Bulla Victoris papae II pro ecclesia SS. Simonis et Judae. (Anno 1057.) [HEINECCIUS, Antiquitatum goslariensium lib. I, p. 63.]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, omnibus Christi fidelibus.

Sancti propositi votum non solum divino effectu impletur, sed etiam humano suffragio adjuvatur. Sit autem notum omnibus S. Ecclesiae filiis, tam praesentibus quam futuris, quia filius noster charissimus, secundus Heinricus imperator Augustus, quamdam [Col. 0822D] ecclesiam, a se funditus constructam, in honorem [in honore] sanctae Dei genitricis virginis Mariae et beatorum apostolorum Simonis et Judae, positam loco Goslaria, ubi fratres sunt sub canonica degentes regula, quibus praeposuit Guntherium cancellarium suum, tam pro animae suae suaeque conjugis Augustae filiae nostrae Agnetis remedio, quam pro salute etiam parentum suorum Cunradi et Giselae, divae [divinae] memoriae, pio affectu piaque intentione sancto Petro ejusque apostolicae sedi per scripturam, propria manu signatam, penitus concessit per manus nostras, scilicet indigni vicarii ejusdem apostolorum Principis, ut ipsa ecclesia, posita sub apostolico jure, in perpetuum libera et quieta persistat [Col. 0823A] ab omni jure et dominio. ab omni laesione et molestia, suamque integritatem habens in omnibus rebus et facultatibus, quas modo habet in praedicto loco Goslaria in Egeln in Jeresleb et in Adesleb, et in Summensteten, et in Slansteten, et in Valentro, et in Aldendoff, et in Dingelstetein, et in Borestorff, et in Ogtkersleve, et in Balbria, et in Walchesleve, et in Herlingerode aliis [aliisque] quoque locis et villis, et quaecunque in perpetuum habitura est, sive sint mobilia sive immobilia.

Quod donum de manibus praedicti charissimi filii nostri Augusti suscipientes decrevimus, per hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium, omne munimen, omne robur apostolicum eidem ecclesiae Sanctae Mariae et sanctorum apostolorum Simonis [Col. 0823B] et Judae contribuere et condonare, ut, integra in suis rebus suisque possessionibus constans, in saecula nullum metuat ab imperatore, vel a rege, vel ab aliqua persona publica vel privata dispendium vel detrimentum. Dignum tamen duximus eidem charissimo filio nostro augusto ejusque successoribus advocationem ipsius sacri loci ea ratione relinquere, ut semper in potestate habeant ibi praepositos secundum Deum ordinare, non autem ex bonis ipsis alicus [aliquid] in proprium dare, seu in beneficium tribuere. At si contra prohibitionem nostram quisquam eorum tentaverit agere, liberum jubemus esse praeposito et canonicis, qui ibi pro tempore fuerint, sic omnimodo ad Romanam Ecclesiam deinceps [Col. 0823C] respicere, ut nihil metuant de imperiali vel regali conditione. Episcopus autem in cujus dioecesi istius ecclesiae constructum est monasterium nihil in eo habeat juris aut potestatis praeter ecclesiasticum regimen, et secundum canonica instituta episcopalem potestatem. Statuimus igitur apostolica censura, sub divini judicii obtestatione, ut nulla potestas imperialis vel regia ecclesiastica, vel saecularis, vel quaelibet hominum persona magna vel parva, cujuscunque sit sexus vel aetatis, contra hoc nostrae apostolicae [ abest apostolicae] corroborationis privilegium venire pertentet. Quisquis vero quaequaeve, quod absit! fuerit, usque ad condignam satisfactionem, nostri apostolici anathematis vulnere saucius existat. Qui vero ab his prohibitis se [Col. 0823D] custodierit, et quidquid hic legitur illibate observaverit plenam a nobis habeat benedictionem, et a Deo sempiternam salutem.

Datum V Id. Jan., per manus Aribonis vice Annonis archicancellarii, Romanae Ecclesiae et Coloniensis archiepiscopi, anno vero (secundo) domni papae Victoris II, indict. X .

XIV. Privilegium Victoris II pro monasterio Fuldensi. (Anno 1057.) [DRONKE, Cod. Diplom. Fuld., 364.]

[Col. 0824A]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, ECHBERTO pio et religioso abbati monasterii Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, et Sancti Bonifacii, quod situm est in loco qui vocatur Bochonia, juxta ripam fluminis quod vocatur Fulda, et per te idem venerabili monasterio suisque successoribus, in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere et poscentibus juste et religiose alacri devotione assensum impertiri. Ex hoc enim lucri potissimum praemium a conditore omnium, Deo, procul dubio promeremur, [Col. 0824B] si venerabilia loca opportune ordinata ad meliorem fuerint sine dubio statum perducta. Igitur, quia postulastis a nobis, decrevimus nostra apostolica praeceptione reconcedere ac reconfirmare perpetualiter vobis vestrisque successoribus praedictum monasterium Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, et Sancti Bonifacii, situm in loco qui vocatur Bochonia, juxta ripam fluminis quod dicitur Fulda, cum omnibus rebus mobilibus et immobilibus sibi pertinentibus, quas nunc habet et in futuro, Deo auxiliante, habebit. Concedimus etiam atque donamus vobis, charissime ac dilectissime fili, vestrisque successoribus abbatibus in perpetuum, pro magno nostro amore nimiaque dilectione quam circa vos habemus et habere deinceps cupimus, monasterium [Col. 0824C] Sancti Andreae apostoli, quod vocatur Exaiulum, situm Romae juxta ecclesiam Sanctae Dei genitricis Mariae semper virginis, quae vocatur Ad Praesepe, cum omnibus mansionibus, caminatis, cellis vinariis, et coquina, cum vincis, hortis, diversisque generibus pomorum, cum curte et puteo et introitu per portam majorem a via publica, et cum omnibus ad idem monasterium generaliter pertinentibus, tam intra quam extra urbem sitis, quae ei juste ac recte pertinere dignoscuntur. Prohibemus autem omnem cujuslibet Ecclesiae sacerdotem in idem vestrum Fuldense monasterium quamlibet ditionem habere, vel auctoritatem, praeter nostram apostolicam sedem, specialiter episcopum in cujus [Col. 0824D] dioecesi constructum esse videtur, ita ut, nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus, nec missarum solemnia ibidem celebrare praesumat. Dona vero, et oblationes decimasque fidelium, absque ullius personae contrarietate, firmitate perpetua ipsi monasterio vestro, secundum praedecessorum nostrorum privilegia, confirmamus et corroboramus. Decernimus etiam ne alicui personae magnae vel parvae liceat liquam vim vel controversiam inferre eidem monasterio [Col. 0825A] in rebus ac familiis ejus; et ne femina unquam illuc ingredi praesumat, nostra apostolica interdicimus auctoritate, et ne quis unquam placitum ibi habeat vel in caeteris ejus locis, nec servos nec colonos ad aliquod servitium constringat, nisi cui abbas ad utilitatem suae necessitatis assensum praebuerit. Eligendi quoque abbatem sibi, quando opus fuerit, fratres inter se potestatem habeant secundum regulam sancti Benedicti, sine ullius contradictione personae.

Caeterum vero hoc deliberantes decernimus ut, congruis temporibus, nostrae sollicitudini ecclesiasticae intimetur qualiter religio monastica regulari habitu dirigatur concordiaque convenienti ecclesiastico studio mancipetur, ne forte, quod absit! sub [Col. 0825B] hujus privilegii obtentu, animus gressusque rectitudinis vestrae a norma justitiae aliquomodo retorquatur. Concedimus etiam tibi, quem bene cruditum et bene eloquentem virum esse novimus, dulcissime fili, praedicare verbum Dei auctoritate, sancti Petri apostoli Dei, et nostra ejus indigne vicarii, et ut, tam vos quam successores vestri, ante alios abbates Galliae seu Germaniae primatum sedendi in omni loco conventuque nostra apostolica auctoritate obtineatis. Abbas vero, non nisi a nostra apostolica sede benedicatur, a qua benedici debet, et, si in aliquo crimine accusatus fuerit, de eadem nostra apostolica sede tantum judicium exspectet. Usum quoque dalmaticae et sandaliorum, secundum quod ab antecessoribus nostris vobis concessum est, concedimus et [Col. 0825C] confirmamus. Igitur generaliter addendum dignum duximus ut, quidquid, auctoritate antecessorum quorumlibet nostrorum regum et imperatorum, ipsi vestro Fuldensi monasterio constat fuisse concessum, sit etiam nostra apostolica auctoritate per hoc nostrum privilegium confirmatum atque corroboratum, statuentes apostolica censura, sub divini judicii obtestatione, ne quis unquam nostrorum post decessorum pontificum Romanorum, regum, ducum, marchionum, comitum, et praeterea archiepiscoporum, episcoporum, aut cujuslibet dignitatis vel conditionis hominum, contra hoc nostrum privilegium quidquam audeat attentare. Quod si quis praesumpserit, sciat se nostri anathematis vinculo usque ad dignam [Col. 0825D] satisfactionem insolubiliter innodatum. Qui autem pio intuitu se custodierit, et ne in aliquo infringatur a se observaverit, benedictionis gratiam et peccatorum suorum absolutionem a retributore omnium bonorum Deo consequi mereatur ut in coelesti sede glorietur.

(S. p. s.) B. V.

Datum V Idus Febr., per manus Aribonis, vice Annonis, sanctae Romanae et apostolicae sedis archicancellarii, et Coloniensis archiepiscopi, anno II papae Victoris II, indictione X.

XV. Victoris II privilegium pro Ecclesia Trevirensi. (Anno 1057.) [GUNTHER, Codex diplom. Rhen. Mosel., p. 134.]

[Col. 0826A]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, tibi dilecto confratri ac sanctae Trevirensis Ecclesiae archiepiscopo tuisque successoribus in perpetuum.

Justis ac Domino placitis petitionibus affectuosus debetur effectus. Quid enim in praesentiarum tam justum, tam Deo placitum, quam et reverendis ac piis locis ad laudem et gloriam nominis ipsius debita auctoritas, reverentia simul, ac utilitas, vindicetur et conservetur? Quapropter piae sollicitudini tuae in confirmando ac perpetualiter retinendo jus sanctae Trevirensis Ecclesiae tibi temporaliter commisisse [Col. 0826B] plurimum congratulamur, charissime nobis ac in Christo reverende confrater ac coepiscope Eberharde, juxta tuam suggestionem ac privilegia praedecessorum nostrorum Joannis videlicet XIII papae, ac Benedicti VII, beatae quoque memoriae Leonis IX per hujus nostri privilegii auctoritatem decernimus ac confirmamus tibi tuisque post te successoribus primatum Galliae Belgicae, hoc modo, ut quandocunque a nostra principali ac apostolica sede presbyter vel diaconus vel subdiaconus, vel quilibet ordinarius legatus pro ecclesiasticae utilitatis causa, seu peragenda synodo in Galliam Germaniamve directus fuerit, tu tuique successores post eumdem apostolicum legatum primum inter alios pontifices locum obtineatis, et si missus Romanae Ecclesiae [Col. 0826C] defuerit, similiter post imperatorem sive regem sedendi sententiamque dicendi, ac synodale judicium canonice promulgandi primatum habeatis, utpote in illis partibus vicarii nostrae sedis apostolicae merito constituti. Neque dignum est ut illius Ecclesiae praesul aliquo tempore caeteris non habeatur praelatus, cujus honor in illis partibus sub ipso apostolorum principe exstitit primitivus. Et cum ejusdem Ecclesiae archipraesulem beatum Eucharium, scilicet a beato Petro apostolorum principe novimus ordinandum, sicut et beatum Apollinarem Ravennae civitatis, placuit nobis tibi fratri nostro Eberhardo sanctae Trevirensis Ecclesiae archiepiscopo, cunctisque post te successoribus tuis permittere, [Col. 0826D] quatenus sicut in unius beati Petri scilicet apostoli ordinatione, benedictione, directione, gentibus ad praedicandum Christi Evangelium aliarum civitatum praedicatores aequales exstiterunt, ita et in missarum solemniis celebrandis in aequitando cum nacco per stationes ac omni honore aequales existant. Crux ante te sicut ante Ravennatem etiam archipraesulem, ubi geratur, cardinales quoque presbyteri tui te fratre nostro missam celebrante dalmaticis ac diaconi una cum presbyteris sandaliis utantur. Sed et tu tuique successores Romana mitra ob insigne primatus in ecclesiasticis officiis Romano more utamini, semperque vos discipulos Romanae sedis reminiscamini, eo videlicet pacto ut tu tuique successores singulis annis, [Col. 0827A] nisi forte propter hoc canonica vocatio a sede apostolica vobis venerit; legatos vestros ad nos nostrosque successores semel mittatis, per quos vobis de nostris utilitatibus agendis illis in partibus remandemus, ac semper tertio anno excepta, ut dictum est, canonica vocatione, vos ipsi Romam visitationis gratia absque inevitabili causa veniatis. Pari namque modo sancimus omnes in parochiis tuis degentes sive ordinatione ac promotione cujuslibet ecclesiastici gradus a vobis percipientes eidem matrici Ecclesiae ejusque archiepiscopo debere canonice placere, obsequi ac jure obedire. Siquidem decreto beati Clementis papae super hoc ita cautum videtur. Si vero episcopis non obedierint omnes presbyteri, diaconi, ac reliqui [Col. 0827B] clerici cuncti, omnesque principes tam majoris ordinis quam inferioris atque reliqui populi tribus et linguae non obtemperaverint, a liminibus sanctae Dei Ecclesiae alieni erunt; dicente Domino: Qui vos audit me audit, et qui vos spernit me spernit. Inter haec quoque omnia quae ad saepedictam Treverensem Ecclesiam intra et extra civitatem pertinere videntur: id est ecclesias cum universis rebus sibi attinentibus, seu monasteria tam monachorum quam virginum de quibus ex praeceptis sive scriptis regum seu imperatorum sive eorumdem fundatorum auctoritate ad se pertinent ac pertinere debent, ac quidquid omnino illa ipsa ecclesia ubi et quoquo merito possidet ac possidere debet: quia ita invenimus in privilegus praedecessorum nostrorum; idcirco [Col. 0827C] eidem Ecclesiae haec omnia cum omnibus attinentibus generaliter ac specialiter concedimus; Reconfirmamusque tibi fratri ac coepiscopo nostro tuisque successoribus ad perpetuam sanctae Trevirensis Ecclesiae donationem atque ditionem per hanc nostrae apostolicae praeceptionis seriem a praesenti decima indictione et usque ad finem saeculi valituram. Contra quam si quis hominum quolibet modo agere praesumpserit, ac quod juste ac canonice a nobis decretum est in aliquo infringere attentaverit, sciat se ex Dei omnipotentis ac praedicti beatissimi apostolorum principis omniumque sanctorum, ac deinde nostra auctoritate damnandum ac anathematizandum ac cum omnibus impiis aeterno [Col. 0827D] supplicio deputandum. Qui vero hoc ipsum nostrum privilegium observare, custodire, adimplere fideliter studuerit, benedictionis gratiam et misericordiae plenitudinem in coelestibus castris inter electorum numerum efficaciter a Domino Deo consequi mereatur.

Scriptum per manum Gregorii notarii ac scrinarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense apriti indictione praescripta die XXV.

Datum VII Kal. Maii, per manum Arebonis diaconi vice Annonis sanctae Romanae et apostolicae sedis archicancellarii, sanctae Coloniensis Ecclesiae archiepiscopi, anno III domni Victoris II papae, indictione X mense Aprili, die vicesimo quinto.

XVI. Victoris papae II litterae, quibus Ecclesiae Silvae Candidae privilegia Humberti episcopi gratia amplificat. (Anno 1057.) [MANSI XIX, 835.]

[Col. 0828A]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, dilecto fratri et coepiscopo HUMBERTO, et per eum Ecclesiae sanctarum virginum et martyrum Rufinae et Secundae, quae nominatur Silva Candida, in perpetuum.

Officii nostri esse dignoscitur, ut ex apice summae apostolicae sedis, cui Deo auctore praesidemus, universitati Ecclesiarum tanquam nostris reliquis membris consulamus. In qua utique, si pia et necessaria [Col. 0828B] sollicitudine debemus operam nostram etiam longinquis, et non quaerentibus ultro porrigere; multo magis propinquis sequela, merito eam debemus exigentibus prorogare; quia dum tempus habemus, ad omnes debemus bonum operari, maxime autem ad domesticos fidei (Galat. VI, 10) , juxta magisterium divi apostoli Pauli. Ut enim ipse attestatur, qui suorum et maxime domesticorum curam non habet, fidem negavit, et est infideli deterior (I Tim. V, 8) . Ad instar siquidem visibilis ignis, invisibilis charitas paucis [ f. spatia] viciniora sibi corripit, et inde gradatim ad longinquiora se extendit. Quapropter secundum suggestionem tuam, noster reverendissime confrater et coepiscope Humberte, * ad aliquam temporalem memoriae decessori nostro domino [Col. 0828C] Leoni, et jugiter in sancta Romana et apostolica sede, etiam supra vires tuas et facultates hactenus exhibuisti, per hujus nostri privilegii sanctionem decernentes concedimus, et confirmamus tibi et per te atque propter te in perpetuum, reverendae ecclesiae sanctarum virginum et martyrum, Rufinae ac Secundae, quae nominatur Silva Candida, in fundo qui vocatur Boscus, quidquid auri, argenti, pallii, seu cerae, vel quarumcunque rerum omnino jactatum vel positum fuerit, vel oblatum in toto altari majori sancti Petri, sive in ejus venerabili confessione, aut certe sibi suisque successoribus oblatum ab inchoatione matutinorum quintae feriae in Coena Domini usque dum completorium peractum [Col. 0828D] fuerit veluti in Sabbato sancto ab hora tertia per totam ipsam diem, deinceps usque post expletam in crastinum missam, qualescunque vel quantascunque oblationes praefati altaris et confessionis ejus, per privilegia venerabilis Sergii et multorum antecessorum nostrorum, jam dicta ecclesia sanctarum Rufinae ac Secundae promeruit, retinuit, retinet, etiam retineat ad perpetuam animae nostrae mercedem, nominisque nostri et servitii sui in sancta Romana Ecclesia memoriam illarum oblationum, quas eidem sacrosanctae ecclesiae per hoc nostrum privilegium adjiciendo concedimus, et confirmamus, sicut superius dictum est: scilicet ab inchoatione matutinorum quintae feriae in Coena Domini, usque post completorium, salva sibi per omnia, et hoc nostro privilegio [Col. 0829A] eidem in perpetuum reservata, et confirmata concessione et confirmatione omnium oblationum quas per privilegia antecessorum nostrorum hactenus accipere et sibi habere * conservetur: videlicet in die Palmarum, in Coena Domini et in Parasceve, in Sabbato sancto et die Dominica. Neque enim istud nostrum ita adjicimus, ut illud antecessorum nostrorum donum in aliquo minuamus. In qua utique concessione et confirmatione nil novitatis arbitramur egisse: scilicet exemplo reverendissimorum praedecessorum nostrorum, et copia sanctae Romanae Ecclesiae, inopiam lateralis et maxime domesticae filiae, laudabili liberalitate secundum apostolicam institutionem supplere. Venerabilis apostolicae sedis censura sub divini contestatione judicii, et anathematis [Col. 0829B] interpositione statuentes interdicimus ut nullus unquam successorum nostrorum pontificum, vel quilibet publicarum actionum administrator, seu alia quaelibet et quantumlibet magna parvaque persona, audeat vel praesumat, contra hujus nostrae donationis privilegium cogere aut aliter quidquam alienare, auferre aut minuere; sed potius firmum et stabile in perpetuum, sicut concessum et confirmatum est, permaneat. Si quis autem, quod non optamus, temerario ausu hoc nostrum apostolicae sedis statutum, in quoquam infringere praesumpserit et coadjutor illius in aliquo exstiterit, auctoritate sanctae et individuae Trinitatis et apostolorum principis Petri, cujus, licet indigni, dignatione divina vice fungimur, vinculo anathematis sit mancipatus, [Col. 0829C] et a regno Dei segregatus, et diabolo, et angelis ejus, nisi forte resipiscens satisfaciat, indissolubiliter aggregetur. Qui vero pio respectu observator et defensor hujus concessionis et confirmationis exstiterit, potestate beati Petri apostolorum principis et precibus sanctarum virginum ac Christi martyrum, Rufinae et Secundae, coelestis regni introitum, et gratiam atque gloriam a justo judice Domino Deo nostro, vitamque aeternam percipere mereatur in saecula saeculorum. Amen.

Scriptum per manus Gregorii notarii et scriniarii S. Romanae Ecclesiae in mense Maii, indict. X. Bene valete.

Datum octavo Idus Maii, per manus Aribonis [Col. 0829D] diaconi, anno 3 domini papae Victoris II, indict. X. Decernimus ergo, ut nulli omnino hominum liceat, etc. Si quae igitur in futurum, etc. Cunctis autem, etc.

XVII. Pro monasterio Sancti Bertini, Victoris II privilegium. (Anno 1057.) [GUÉRARD, Collection des cartulaires, abbaye de Saint-Bertin, tom. III, pag. 180.]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio BOVONI, religioso abbati, cunctisque successoribus ejus, in Sithiensi coenobio regulariter promovendis, in perpetuum.

Convenit apostolico moderamini quatenus, sicut dignitate ac auctoritate Petri, principis apostolorum, [Col. 0830A] singulari privilegio omnibus preaeminemus, ita universarum ecclesiarum Dei sollicitudinem habeamus, ac singulis quibusque fidelibus atque piis locis opportuna suffragia conferamus. Quapropter, inclinati precibus tuis, charissime ac religiose abba, Bovo, per hanc nostrae auctoritatis censuram confirmamus ac corroboramus, tibi tuisque successoribus, regulariter promovendis, Sithiense coenobium in perpetuum, quod in episcopio Taruannensi est constitutum in honore sancti Petri, ac omnium apostolorum, ubi etiam praeclarus Christi confessor Bertinus, ipsius loci primus fundator ac abbas, cum Folquino ac Sylvino, beatis confessoribus, corpore quiescit.

Pariter quoque confirmamus tibi tuisque successoribus, [Col. 0830B] sicut dictum est, in perpetuum, cuncta eidem coenobio juste pertinentia, tam ea quae hactenus devotione fidelium Christi illic collata sunt quam quae deinceps juste conferenda sunt, in arvis, campis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumve decursibus, molendinis, piscariis, villis, ecclesiis, comitatibus, familiis, vineis, pomeriis, cunctisque suis mobilibus vel immobilibus, cultis vel incultis, ut quidquid inde, secundum Dei timorem, ad ipsius coenobii utilitatem regulariter disposuistis agere, liberam in omnibus habeatis faciendi potestatem, per omnia vobis salva et hoc privilegio nostro perpetualiter confirmata immunitate illa seu libertate, quam beatus Audomarus, Taruannensis praesul, in [Col. 0830C] praefato beato Bertino eidem coenobio proprio scripto indulsit atque confirmavit, qua hactenus secundum beati Gregorii papae luminoso abbati concessa, obeunte abbate monasterii ipsius, nullus episcoporum in describendis praevidendisque ac quaesitis quaerendisve rebus ecclesiae hujus, aliqua se occasione, permisceat; abbatem vero eidem monasterio non alium, sed quem dignum moribus atque aptum disciplinae monasticae communi consensu, congregatio tota vel, quamvis parva, pars congregationis saniori consilio, secundum timorem Dei proposierit, ordinet. Stationes autem illic publicas per episcopum fieri omnint prohibemus, ne in servorum Dei recessibus, popularibus occasio praebeatur ulla conventibus, ac simpliciores ex hoc animas plerumque, quod absit! [Col. 0830D] in scandalum trahat. Frequentior quoque muliebris introitus, nisi forte, secundum dictum Nicolai papae, ab abbate monasterii vel fratribus, necessitatis causa vel dilectionis gratia, vocatus advenerit, ne importunitate sui ministrorumque suorum inquictudine, fratres vel abbas sustineant ullam molestiam, et sic ei cuncta laesionis funditus ablata potestate, nullatenus aliquando in vestro versetur gravamine.

Unde, apostolicae sedis censura, sub divina contestatione judicii, anathematis impositione statuentes, interdicimus ut nullus unquam episcoporum, seu cujuslibet ordinis clericorum, vel quilibet publicarum actionum administrator, seu alia quaelibet, aut quantumlibet magna parvaque persona, audeat vel praesumat contra hoc nostrum privilegium agere, [Col. 0831A] aut inde quidquam alienare, auferre, aut minuere vel transgredi; sed potius firmum ac stabile in perpetuum, sicut a nobis concessum et confirmatum est, permaneat; liceatque abbati vel fratribus monasterii ipsius apostolicam sedem appellare contra quorumlibet hominum injuriam, si per episcopum Taruannensem aut archiepiscopum Remensem satisfacere praedicto monasterio ejusdemque rectoribus contempserint. Si quis autem, quod non optamus, temerario ausu, contra hoc nostrum apostolicae sedis statutum in quoquam temerare, vel confringere praesumpserit, et contradictor illius exstiterit in aliquo, auctoritate sanctae et individuae Trinitatis et apostolorum principis Petri, cujus, licet indigni dignatione, tamen vicibus fungimur, vinculo [Col. 0831B] anathematis mancipatus, a regno Dei segregatus, diabolo et angelis ejus, nisi resipiscens satisfaciat, indissolubiliter aggregetur. Qui vero pio respectu observaverit, ac defensor hujus confirmationis et concessionis exstiterit, potestate beati Petri, apostolorum principis ac sanctorum confessoris Audomari atque Bertini, coelestis regni introitum et gratiam atque gloriam, a justo judice Domino, Deo nostro, vitamque aeternam percipere mereatur, in saecula saeculorum. Amen.

Scriptum per manus Gregorii notarii anno Dominicae nativitatis millesimo quinquagesimo septimo.

Ego Humbertus, dictus episcopus sanctae ecclesiae Silvae Candidae, interfui et propria manu [Col. 0831C] subscripsi.

Ego Benedictus, sanctae Bellitrensis ecclesiae dictus episcopus, cognovi, et propria manu subscripsi.

Ego Bonifacius, sanctae Albanensis ecclesiae dictus episcopus, cognovi, et propria manu subscripsi.

Ego Petrus, archidiaconus sanctae Romanae Ecclesiae, cognovi et propria manu subscripsi.

Ego Hildebrandus, sanctae Romanae Ecclesiae archidicanus, cognovi, et propria manu subscripsi.

Ego Fredericus, diaconus subscripsi.

Datum tertio Idus Maii, per manus Aribonis, diaconi, anno tertio pontificatus domini papae Victoris, mense Maio, indictione decima, die tertio decimo.

XVIII. Victoris II bulla pro monasterio Casinensi. (Anno 1055-57.) [MABILL., Annal. ord. S. Bened., IV, 744.]

[Col. 0831D]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, FRIDERICO dilecto filio abbati venerabilis coenobii almi Patris Benedicti, quod nuncupatur Mons-Casinus, cunctisque successoribus ejus illic canonice ad regimen promovendis in perpetuum.

Pastoralis sollicitudinis nostrae bonum si debet prospicere et proficere omnibus etiam extraneis et longinquis, multo magis domesticis et propinquis. Ipsis quippe secundo gradu post Deum admovenda est visibilis charitas, ut per eos velut quaedam visibilis flamma gradatim ad remotiores quosque discurrat. [Col. 0832A] Piis ergo locis et divina religione venerabilibus debitae consolationis et defensionis porrecturi manus, illum caeteris praeferendum non ambigimus, quem monasticae normae constat esse principale gymnasium, et sanctae Romanae et apostolicae sedi contiguum, quem cives Romani, patres videlicet eximii Benedictus, Maurus et Placidus cum nonnullis aliis fundarunt, quemque a gentibus destructum Romani pontifices nihilominus sua auctoritate restruxerunt, et privilegiis apostolicae sedis merito caeteris coenobiis praetulerunt, atque contra quorumlibet suspectas injurias efficaciter munierunt: quorum nos sacrae auctoritati sicut tempore et loco succedimus, sic eorum exemplo, ut oportet, innitimur, et per hujus nostrae decretalis paginae tenorem tibi, dilectissime [Col. 0832B] fili et abba Friderice, electionem ad regimen coenobii praefati saniori consilio omnium fratrum in praesentia responsalis nostri a Petro monacho aliquorum pravorum conspiratione electo in te translatam collaudantes confirmamus. Unde et secundum privilegia eorumdem antecessorum nostrorum, atque consuetudinem tibi, quem abbatem sacravimus, monasterium almi Patris Benedicti situm Monte Casinicastri, cunctamque ipsius monasterii abbatiam, integre cum cellis suis, castellis, praediis, et omnia sua pertinentia concedimus, et nostra auctoritate decernimus tam in finibus Beneventanorum, Apulorum et Calabrorum, quam etiam in finibus Marsorum et in Marchiis, sive ubicunque longe et prope hactenus jure tibi pertinet, aliquid sive quidquid [Col. 0832C] deinceps ubivis juste acquisierit. Ad haec justitiam, vel quodlibet debitum, quod officiales nostri sacri palatii exigunt a navibus ad Romanum portum applicantibus, vestri coenobii navi peculiari gratanter relaxamus; et quotiescunque Romam ad servitium sanctae Romanae Ecclesiae veneritis, in sancta Hierusalem palatii Susurriani hospitium habeatis; et defuncto abbate, ibidem vestra vel vestrorum successorum electione abbas constituatur a Romano pontifice consecrandus. Conservato vobis vestrisque successoribus privilegio, tam quod ex navi vestra, quam quod ex ipsa destructa ecclesia, ut vel sic restrueretur, proximus decessor noster sanctus Leo firmavit abbati Richerio. Usum quoque sandaliorum [Col. 0832D] et dalmaticae, quamvis jure cardinalatus tui ab apostolica sede perceperis, a nobis tamen tibi, et loco deinceps et principalibus tantum festis concedimus ad honorificentiam tam venerabilis coenobii, et ob dilectionem tui, secundum quod praefatus decessor noster tuo praefato concessit. Praeterea corroboramus tibi tuisque successoribus in omni conventu episcoporum et principum superiorem omnibus abbatibus sedem, et in conciliis et judiciis priorem sui ordinis hominibus sententiam pro reverentia tanti loci, qui primum et summum monasticae legislatorem vivum et mortuum retinere promeruit, quique ipsius legislationem scripto, verbo et exemplo coenobiale propositum appetentibus in toto mundo sole clarius evibravit. Defuncto autem abbate, [Col. 0833A] ex sese ipsa congregatio secundum sanius consilium sapientum et seniorum fratrum sibi abbatem eligat, et apostolicae sedis pontifici firmandum et consecrandum exhibeat: nec aliter ibi abbas constituatur aut aliunde illuc intromittatur, nisi forte ex se aliquem tanto regimini idoneum non habuerint, et ob id saniori consilio extraneum sibi elegerint. Porro praeter summum apostolicae sedis praesulem, cujuslibet Ecclesiae episcopum, vel sacerdotem, in praefato monasterio, vel in cellis ipsius, ditionem quamlibet sibi praesumere hac nostra interdicimus auctoritate, ita ut, nisi ab abbate fuerit invitatus, nec missarum solemnia inibi audeat celebrare; sed remota et propulsata qualibet oppressione ecclesiasticarum, vel saecularium personarum, sicut hactenus mansit, a [Col. 0833B] praesenti decima indictione, hoc nostro privilegio in perpetuum quietum, et liberum ad servitium, et gloriam Dei maneat sub defensione et jure sanctae Romanae et apostolicae sedis, cum suis omnibus, ex quibus summatim et generaliter omnibus haec nominatim, et specialiter tantum istic digessimus: Cella Albaneta, Ciconia; cella sancti Gregorii in Aquino, S. Nazarii, S. Benedicti in Clia, S. Benedicti in Insula, S. Silvestri, S. Urbani, S. Pauli, S. Angeli in Valle Lucis, S. Michaelis, sanctae Mariae in terris Albis, sanctae Luciae apud Fractas, S. Angeli in Canucio, S. Stephani in Terracina, S. Scholasticae in Gaieta, Sanctae Mariae in Berula, S. Nicolai in Pica, S. Mauricii in Limata, S. Petri in Esculeto, S. Benedicti in Sessa, S. Benedicti in Teano cum suis [Col. 0833C] cellis, S. Benedicti in Capua, cum cellis, et terris circum circa; simul et in Apulia, S. Benedicti in Martia, S. Liberatoris in Teti cum cellis suis sexaginta, et terris cultis, et incultis, et omnibus suis; sanctae Scholasticae in Pinna, sanctae Mariae in Murena, S. Martini in Salinis, S. Nicolai in Esculo, cella sanctae Justae, S. Benedicti in Trunto, S. Benedicti in Trinio, sanctae Mariae ad Casales-planos, S. Eustatii, quam dedit Alferius Pantasiae, S. Benedicti in Alarino, S. Benedicti in Pectinari; item sanctae Mariae ad Casales-planos, S. Trinitatis in Termulis, S. Benedicti in Asculo, S. Focatis in Alesino, cum faucibus et piscaria; S. Eustasii in Arcu, S. Angeli in Barreio cum cellis et castellis, et terris [Col. 0833D] multis; sanctae Mariae in Barretano, S. Georgii in Luca prope Posterulam Virivualam, quam sancto Benedicto contulerunt Heinricus, et Rolandus fratres sanctae conversationis habitum quaerentes, ex qua etiam pro novitate facti privilegium tuo rogatu fecimus; Sancti Valentini in Comino, S. Salvatoris inibi, S. Benedicti in Venafro; ibidem sanctae Mariae, item S. Nazarii, cortem S. Felicis, S. Benedicti in Cesamo, S. Bartholomaei in Miniano. Castella autem haec; inprimis ad pedem montis S. Salvatoris, quod est S. Germani, S. Petri, Pignatari, Plumbarola, S. Stephani, S. Georgii, S. Apollinaris, Vallis-frigida, S. Andreae, Bantra Comitalis, [Col. 0834A] Bantra Monacisca, Junctura, S. Angeli, Turudum, S. Victoris, S. Petri in Clia, Cervara, Vallis-Rotunda, S. Eliae, Saraciniscum, Conca, Capriata, Francilone, S. Joannis, S. Benedicti minoris. S. Joannis in Capua. Quorum aliqua olim fuere monasteria, sed a Sarracenis destructa, postmodum ad tuitionem patriae necessario facta castella: insuper Lastinianum et alia tria castella, Mons Albrici, Muccla, S. Quirici cum portu decem navium, quae duo Transmundus comes filius Actonis beato Benedicto in Monte Casino legali donatione, et chartarum munimentis contulit; tertium autem Castellum Frisa, quod praefati Transmundi uxor pro anima sua simili, ut sua maritus, modo contradidit, quod etiam post mortem uxoris praefatus comes non timuit invadere, [Col. 0834B] sed Laterani in cappella sancti Laurentii, praesente Humberto Silvae candidae episcopo, te quoque filio nostro Friderico nondum ad regimen electo, admonitus a nobis in ipsa confessione reatuum suorum Dominica quarta post Pascha sponte refutavit. Igitur his, et omnibus quae praefato coenobio juste pertinent nunc, et quae in futuro juste pertinebunt, sub tutela et Romana libertate hoc privilegio perpetualiter ad temporalem servorum Dei, praesentium scilicet atque futurorum quietem, statutis atque confirmatis apostolica censura, sub interpositione districti anathematis et divini contestatione judicii interminamus omnibus tam praesentibus quam futuris, ne ullus hominum cujuscunque ordinis, dignitatis, conditionis vel cujuscunque officii, seu quaelibet, [Col. 0834C] vel quantumlibet magna aut parva persona, quibuscunque rebus vel personis praefato monasterio juste pertinentibus, aliquam violentiam inferat aut calumniosus existat, vel incumbat. Si quis vero, quod non optamus, hujus nostri privilegii decretalem paginam temerario ausu in aliquo infringere tentaverit, aeternae maledictionis vinculis innodatum se noverit, et perpetua supplicia luiturum cum diabolo et angelis ejus, nisi forte prius resipiscens satisfecerit; at qui pietatis intuitu devotus observator exstiterit, ipsius interventu almi Patris Benedicti, perfectorumque sequacium, sociorumque ejus sempiternae benedictionis particeps, et paradisi beatus possessor efficiatur. Amen.

[Col. 0834D] † Humbertus dictus cardinalis episcopus sanctae Ecclesiae Silvae Candidae cognitum relegit, et subscripsit.

† Heldibrandus cardinalis subdiaconus sanctae Romanae Ecclesiae dando consensit, et subscripsit.

XIX Privilegium Victoris II, Winimanno archiepiscopo Ebredunensi concessum . (Anno 1057.) [MANSI XIX, 858.]

VICTOR episcopus, servus servorum Dei, dilecto confratri et episcopo WINIMANNO, et per eum sanctae [Col. 0835A] Ebredunensi Ecclesiae et successoribus ipsius canonice promovendis in perpetuum.

Sanctae Romanae et apostolicae sedis apicem ideo super gentes et super regna in principe apostolorum suorum, Petro, constituit universitatis Dominus, ut evellat, et destruat, et plantet, et aedificet (Jer. I, 10) in nomine ipsius. Siquidem donec sancta ejus Ecclesia, in toto terrarum orbe diffusa, temporalitatis mutabilitati subjacebit, variis et continuis defectuum et profectuum suorum vicissitudinibus, velut luna suis menstruis, alternabitur, ut sine intermissione deprehendatur in ea quod industrius hortulanus debeat evellere, vel plantare, et quod sapiens architectus (I Cor. III, 10) destruere vel aedificare. Undo nos, nullo nostro merito, sed solo divinitatis nutu [Col. 0835B] in sanctae et universalis Ecclesiae specula praecellentes, et varios ejus successus prospectantes, inter alia ipsius discrimina animadvertimus, Ebredunensem Ecclesiam, primo quidem incursione, et pervasione Sarracenorum, secundo autem receptione et possessione transfugarum et indisciplinatorum; deinde longa oppressione pastorum suorum imo mercenariorum, et, quod pejus est, Simoniaca haeresi, et mutua occisione debacchantium prostratam miserabiliter et corruptam, quondam religione et opibus mirabiliter evectam, et integram, cujus omnimodae desolationi et defectioni praecordialiter compatientes, te, charissime confrater et coepiscope Winimanne, praefatae Ecclesiae archiepiscopum et rectorem pro vitae merito et sapientiae doctrina ordinavimus [Col. 0835C] et consecravimus secundum electionem cleri et populi, ad petitionem quoque religiosorum principum et ad suggestionem venerabilium primatuum circumjacentium provinciarum. Quorum unanimis sententia exstitit, ut si Ebredunensi Ecclesiae recuperatio aliqua quaereretur, ab illa matre, scilicet Ecclesiae Romana, quae prius illo B. Marcellinum praedicatorem et pontificem direxerat, praedicator et pontifex reposceretur.

Itaque, secundum quod tua devotio postulavit, sibi privilegium nostrae apostolicae auctoritatis ad corroborationem sui archiepiscopatus, in rudi et indisciplinata ecclesia, vix nomen ipsum nudum pene retinente et parietinas suas jam demonstrante, inclinati [Col. 0836A] precibus tuis praesentis anni decima indictione hac nostra decretali pagina concedimus et confirmamus tibi Ebredunensem dioecesim in integro, et ad archiepiscopalem sedem basilicam Dominae nostrae, Dei genitricis, semperque virginis Mariae principalem, cum omni sua antiqua et justa pertinentia, in baptismalibus ecclesiis, capellis, monasteriis, coemeteriis, possessionibus, villis, castellis, pascuis, agris, vineis, silvis, aquis, aquarumve decursibus, piscariis, domibus, mancipiis, colonis, peculiis, et cum omnibus omnino rebus, mobilibus, et immobilibus, vel se moventibus, sibi juste pertinentibus, tam eas quas modo quiete et legaliter possidet, quam illas quas deinceps collatione fidelium, seu redditione vel emptione, aut qualibet ratione acquirere [Col. 0836B] poterit. Confirmamus quoque tibi omnium ecclesiarum totius tuae dioecesis decimas, primitias, oblationes, tam vivorum quam defunctorum, judicia clericorum, et cuncta ecclesiastica officia, ut ex dispositione tua secundum canonicam sanctionem pendeant. Pariter quoque suffraganeorum tuorum consecrationem, debitam subjectionem, et reverentiam seu obedientiam, nec non ad concilium agendum convocationem et auctoritatem, secundum omne jus quod metropolitanis suis suffraganei canonice debent, salva in omnibus sanctae Romanae et apostolicae sedis, ut dignum est, auctoritate. Praeterea hujusmodi nostri privilegii tenore concedimus et confirmamus tibi usum sacri pallii secundum antiquam consuetudinem praedecessorum tuorum, qua [Col. 0836C] consueverunt eo uti in subscriptis solemnitatibus juxta privilegia nostrorum antecessorum illis indulta antiquitus, scilicet in die sancto Paschae, in die ascensionis Domini, in die sancto Pentecostes, in Nativitate Domini nostri Jesu Christi, in Epiphania Domini, in Coena Domini, in Assumptione beatae Mariae semper virginis, in Natalitiis omnium apostolorum, in festo Omnium Sanctorum, in festivitate S. Marcellini praefatae civitatis Ebredunensis archiepiscopi, in Dedicatione principalis basilicae B. Mariae semper virginis, in consecratione episcoporum, in ordinatione presbyterorum et diaconorum, Sabbatis jejuniorum et quatuor temporum, et in consecrationibus novarum et principalium basilicarum.

[Col. 0837A] Quin etiam ad supplementum beneficentiae apostolicae atque archiepiscopo insigne, crucis Dominicae vexillum, ubicunque jus in parochia tua, et in parochiis suffraganeorum tuorum, concedimus et sancimus, apostolicae auctoritatis privilegio, bajulari ante te. Porro pallio sacro ita te uti volumus ut diligenter atque vigilanter perpendas quod tuae fraternitati immineat agendum; usus illius scilicet inter alia, ut carnem tuam crucifigendo cum vitiis et concupiscentiis (Gal. V, 24) , stigmata Jesu Chriti cum Paulo apostolo in corpore tuo portes (Gal. VI, 17) , et semper mortificationem illius in pectore et scapulis circumferas (II Cor. IV, 16) ; non ad aliquod ostentationis tuae et singularis excellentiae indicium, sed ad demonstrandum causa commemorationis et [Col. 0837B] imitationis ovibus tibi commissis Salvatoris nostri venerabile signum, qui ineffabili pietate ovem centesimam in humeris suis reportavit. Demum igitur omnibus suprascriptis, apostolicae sedis auctoritate, per hoc nostrum privilegium tuae dilectioni concessis, et confirmatis, eadem apostolica auctoritate interdicimus ne temere obviet, aut contradicat aliquis. Si quis autem, quod non optamus, nefario ausu praesumpserit huic nostro decreto in aliquo contraire vel refragari, sive sit ecclesiasticus, clericus aut laicus, servus, aut liber, magna vel parva persona, sciat se anathematis vinculo innodatum, et cum diabolo ejusque atrocissimis ministris, atque cum Juda traditore, nisi forte prius resipuerit, aeternae gehennae suppliciis deputandum. At vero quisquis pio intuitu [Col. 0837C] observator in omnibus exstiterit hujus nostri apostolici constituti, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino nostro multipliciter consequatur, et vitae aeternae possessor efficiatur. Amen.

  • Civitas Ebredunensium metropolis.

  • Civitas Dignensium.

  • Civitas Solingensium [ al., Solinensium].

  • Civitas Rigomagensium.

  • [Col. 0838A] Civitas Samasiensium vel Saniciccium.

  • Civitas Glannatina.

  • Civitas Semelenentium, id est Nicentium.

  • Civitas Veciencium [ al., Vensiontium].

  • Civitas Antipolis, id est Grassensis.

Antiqua auctoritate sanctorum praedecessorum nostrorum, clerus et populus Ebredunensis eligimus, laudamus et corroboramus Winimannum archiepiscopum in sede archiepiscopali Ebredunensi, praecipiente summo pontifice et universali papa Victore, confirmante Willelmo, Bertrando et Gaufredo, seu Pontio Diensi comite, ita ut praesideat et regat omnes ecclesias supradictae civitatis, sicut scriptum est in privilegio, quod dominus papa Victor illius consecrator auctoritate Romana sibi contulit, cum decimis, [Col. 0838B] et primitiis, sicut expedit archiepiscopo tenere et disponere. Si quis autem hoc decretum infre, erit, nisi ad satisfactionem venerit, sciat se damnatum et anathematizatum. Fiat, fiat. Amen. Datum . . . Nonas Julii per manus Araboli diaconi, anno tertio pontificatus domini papae Victoris secundi, indictione decima. Fridericus cardinalis Sancti Chrysogoni. Ludovicus Nucerinus episcopus. Ermannus Joannes Senensis episcopus. Gregorius Guido Egebinensis episcopus; cum quibus Pistoriensis episcopus, omnes hi interfuerunt et Humbertus dictus cardinalis episcopus sanctae Ecclesiae Silvae Candidae. Arnoldus Aretinus episcopus. Giraldus Florentinus episcopus. Castellensis episcopus. Litgrinus Popiliensis episcopus. Vercellensis episcopus. Cimibertus [Col. 0838C] Taurinensis episcopus. Velitrensis episcopus, Fesulanus episcopus, Pisanus episcopus, corroboraverunt haec supra scripta. Deo gratias. Amen.

Epistola XX

Petrus Damianus

XX. Epistola S. Petri Damiani S. E. R. cardinalis ad Victorem II papam.

(Vide in B. Petro DAMIANO, ad an. 1702, Opp. tom. I, epist. 5.)

CIRCA ANNUM DOMINI MLVII. BERENGARIUS VICECOMES NARBONENSIS.

Querimonia adversa Guifredum

Berengarius Narbonensis

[Col. 0837]

QUERIMONIA BERENGARII Adversus Guifredum archiepiscopum Narbonensem, proposita in concilio apud Tolosam habito sub Raimbaldo Arelatensi, et Pontio Aquensi, archiepiscopis, Victoris secundi papae legatis, anno Christi 1056 . (Apud MANSI Concil. tom. XIX, col. 830, ex Baluz., Conc. Narbon.)

[Col. 0837D] Sanctae huic conglomerationi vicariorum Dei, legatis scilicet summi pontificis Romani, vicem obtinentis [Col. 0838D] beati Petri apostolorum principis, ejusque vice fungentibus, archiepiscopis videlicet et episcopis, [Col. 0839A] nec non et abbatibus hanc in synodum sanctam sistentibus, ex catholica fide tractantibus, haec querimonia non modica ideo praesentat ut et legatur et audiatur, dijudicetur, atque definiatur. Sed, ut plenius dijudicetur, ad originem inchoetur:

Ego Berengarius, Narbonae urbis proconsul, querimoniam hanc vobis omnibus facio palam, quam de metropolitano meo fratre vestro habeo magnam. Archiepiscopatus quippe Narbonae fuit cujusdam avunculi mei, Ermengaudi archiepiscopi, cujus in diebus idem episcopatus unus erat ex melioribus qui sunt de Roma usque Hispaniae finibus, villis atque castellis ditatus, praediis et alodiis locupletatus; cujus ecclesia plena erat codicibus, aureis adornata tabulis et scriniis et crucibus, aureis fulgebat coronis [Col. 0839B] pretiosisque lapidibus. Canonicorum ibidem multorum voces certis horis audiebantur, orationes dabantur, et omnium bonorum operum incrementis ibidem agebantur. Castra autem ipsius ecclesiae et villas, praedia, et possessiones non a laicis fruebantur, sed a famulantibus in ea Deo possidebantur. Ecclesiam vero illam olim pius rex Carolus fabricaverat, atque in honore sanctorum Justi et Pastoris consecrare fecerat, et eam inclyte castellis, et villis terrisque locarat, et vineis, sicut et a veteranorum traditur dictis, et ut legitur in regalibus ejusdem Ecclesiae praeceptis. Defuncto autem praefato divae memoriae archiepiscopo, Guifredus Cerdaniensium comes, Narbonam adiens, cujus consanguineam ego jam possidebam uxorem, exquisivit [Col. 0839C] utrosque parentes meos et me ipsum de praefato archiepiscopatu ad opus filii sui suprascripti nostri antistitis, qui non erat adhuc nisi decem annorum, et spopondit pro eo magnum dare donum inter comitem Rutenis et patrem meum centum millia solidorum. Sed pater meus et mater mea non ei acquiescebant. Ego autem, amore tantae consanguinitatis ductus et simulationis amicitate deceptus, segregavi me pro hac re a consortio genitorum meorum; et, nisi mihi acquievissent, arbitratus fui interficere illos. Cernens enim pater meus me [Col. 0840A] motum, meque contra se ita fore molestum, acquievit meae voluntati et petitionibus praememorati Gaufredi, atque inter se et comitem Rutenis acceptis centum millia solidis, pretium pro episcopatu dedimus cum praenotato filio suo antistiti nostro; qui jurejurando, Deumque testando, dixit nobis suum dictum firmum et fidem firmam, quia si ille foret antistes noster, ut fuit et est, ullum nostrum neque de nostris non esse damnum, neque damnum ipsius episcopatu. Sedente autem illo in cathedra, et aetate atque honore crescente dum fisus eram ut ipse esset mihi auriga, et arma et clypeus contra cunctorum hostium tela, et memoraret consanguinitatem meae uxoris, et tanti locum honoris, in quo adjutus sum ponere illum, et ut mihi erat testatus, juvaret mihi [Col. 0840B] honorem tenere atque habere, tunc surgens, quasi diabolus, superbe atque repente exacerbavit me, et provocavit ad iracundiam et aedificavit super me castra, venitque cum ingenti exercitu super me, et fecit mihi guerram crudelem, et fuere interempti pro ea ex utraque parte fere millia homines. Tunc vero castra, et villas, praedia et possessiones, quae erant in dominium praefatae ecclesiae, fiscos et possessiones canonicorum, et quaeque ex communi erant, abstulit Deo et famulantibus ei, deditque diabolo ac militantibus illi. Et ita alia omnia ad laicalem vertit censuram, ut etiam omnes qui ea possident quasi per alodia habent paterna.

Inter haec autem Eriballum Urgellitensem praesulem contigit mori. Et praefatus archiepiscopus [Col. 0840C] acquisivit illum episcopatum ad opus fratris sui Guilielmi , et spopondit dare pro eo centum millia solidos. Quod mihi satis libuerat, si meum damnum non esset. Firmato autem tanto munere pro ipso episcopatu, archiepiscopus praememoratus, hostis Dei et hominis, ad sedem suam rediens atque Ecclesiam suam adiens, thesauros quosque, qui a conditione in eam congregati erant, subtraxit. Tabulas vero, et postabulas, et cruces et scrinia reliquiarum aurea et argentea excoriavit. Patenas insuper calicum aureas vel argenteas, ubi sancta [Col. 0841A] sacrificia sumebantur, in manibus aurificum Judaeorum misit ad destruendum, et Hispaniam venundari pro ipso episcopatu. Codices autem, qui ibi erant variis generibus, non meliores reliquit. Sed ita male suam ecclesiam dissipavit ut etiam et clerici desunt, et qui inibi sunt inopes et mendici, et nullus pulcher in ea apparet. Non chlamydes, neque capas polemitas, non cyclades, non dalmaticas, non cureballi, non lignum Dominicum. Omnia haec quae a conditione ibi plura congregata erant, sed dissipavit ea, deditque pro episcopatu fratris sui. Insuper, quod pejus est et inhonestum, commendavit se manibus ad comitissam Urgelli. Pro qua re non solum mihi, sed etiam cunctis nostrae patriae nobilibus, in magnum ruit odium. Quo peracto, aggregavit [Col. 0841B] concilium non modicum juxta praefata urbe Narbona multorum sui dioecesi episcoporum, inter quos fuit hic Raimbaldus Arelatensis archiepiscopus, et in eorum atque nostrorum omnium praesentiam reliquit cunctas armas militarias et omnem saeculi militiam, atque excommunicando misit sub anathema tam semetipsum quam omnes sui dioecesis episcopos, qui ab illa die deinceps armis erant sumpturi. Qui non multo post, acceptis armis ut miles, non corrigia succinctus lumbis, sed ferro, et debellavit mecum. Et quot mortui, quot vulnerati, quot detruncati, quantaeque adustae ecclesiae et exarsae reliquiae, si per singula enarrare voluero, fortasse et vobis foret fastidium, et facilius dies quam copia deserit.

[Col. 0841C] Deinde venerunt episcopi in meam terram, et mecum una cum eodem archiepiscopo firmaverunt treguam Dei inviolabilem tenere in omnem meam terram, atque ex eadem corruptores teterrimam justitiam facere. Unde idem archiepiscopus et ego hanc fecimus convenientiam, ut de cunctis quae emendata fuissent per ipsius treguae fractionem, una medietas fuisset praefatae ecclesiae, alia, mea, pro exercenda justitia. Ego autem consensi ipsam meam medietatem condirectioni ipsius ecclesiae. Sed ille non in ejus condirectionem, sed in destructionem misit, quia et ab ecclesia eam abstulit, et militibus per solidatas tribuit potius quam decem millia solidos. Qua data Deo et fortiter firmata, qui [Col. 0841D] primi eam fregerunt in nostra patria, sui milites, ex suo exientes castello, occiderunt unum militem meum in treguam Dei, et retinui homicidas illos, et nullam quivi ab eo impetrare justitiam. Deinde Petrus Raimundi Biterrensium comes in treguam Dei violavit ecclesiam Sanctae Mariae, coenobium loci electi, ubi mirificum habetur lignum Dominicum, et extraxit ab inde duos milites inclinatos atque innoxios, et unum ex eis, qui erat consanguineus meus, pependit in ligno, et occisit morte crudeli, quasi cleptem. Unde idem archiepiscopus talis suffragator exstitit ut etiam sacrilegos et homicidas illos in sua se mittentes potestate patrocinavit, suffragatorque eorum exstitit et in eo ullam non valui invenire justitiam.

[Col. 0842A] Praeterea sacramenta quae mihi super sancta altaria manibus juratus est multa, unquam non mihi tenuit, sed omnia fregit. Ad ultimum vero bonum opus operatus est, satis Deo et universae plebi Narbonensis placibile. Unde mala haec omnia oblivisceramus, si nobis in bonum venisset. Corpora namque sanctorum Justi et Pastoris, quae praememoratus rex Carolus ab Hispania deferens, atque in via carens, in praefata in eorum honore aedificata ecclesia collocare optaverat, quae nobis nostrisque patribus multum erant optata, ab idem archiepiscopo explorata et capta, ad suam usque cum honore asportavit ecclesiam, atque honorifice collocavit. Unde non solum a me, sed etiam a suis civibus laudatus atque dilectus erat. Qui non multo post, [Col. 0842B] litigante eo cum suo archidiacono, voluit trahere praedictorum corpora sanctorum ab ecclesia eorum. Et ego rogavi eum ne hoc fecisset, et volui ei dare obsides per decem millia solidos, ut, si ullus homo vel femina ullam vim ei faceret de ipsorum corporibus sanctorum, aut de ullo munere eis oblato vel praesentato, ego de illo vel illis hoc facientibus adjutor essem praedicto pontifici per fidem non fictam. Idem vero archilevita voluit eis satisfacere in judicio episcopi Arelato. Qui renuit; sed substracta ab eadem sede tantorum corpora sanctorum duxit et inhoneste collocavit in quamdam villanam ecclesiam. Ibi suam cathedram fabricavit, ibi ordinem suum fecit, ibi suas synodos tenuit, ibi codices et cruces et lignum Dominicum asportavit, ibi clericos [Col. 0842C] primae sedis, quos meliores invenit, constituit, et ita eligens membrum, caput reliquit quasi tugurium. Insuper cuncti nostrae patriae nobiles, et plebs cuncta, qui soliti sunt occurrere ad civitatem et ad sedem suam, et poenitentes sua munera ad suam sedem dare atque praesentare solentibus, multosque adjutorios ad operam suae ecclesiae facientibus, abstulit, et munera illa suis militibus per solidatas tribuit, et suam ecclesiam desertam et sine capite dereliquit.

Interim vero idem archiepiscopus habuit mecum placitum, et constrinxit me ei ad suum libitum satisfacere, et dixit mihi suum dictum et tidem, quam meliorem ei requirere potui, ut et ad sedem [Col. 0842D] suam rediret et corpora sancta in ea restitueret. Qui mentitus est mihi, sed, ut mihi fuit testatus, facere noluit, et est mihi mentitus suum dictum et suam fidem. Deinde conjux mea videns eum rogavit restituere corpora sancta, et idem ipse ad Ecclesiam suam redire, directumque nostrum supra modum accipere, neque audire voluit; sed testatus est ei Altitonantem ducere ipsa sancta corpora in aliena patria, et usque in aeternum nobis non esse recuperanda. Quae audiens, metuens ne subito, sicut juratus est, hoc faceret me absente et ignorante, fuit ad praefatam villae ecclesiam, non adhuc consecratam, et traxit exinde corpora sancta, restituitque et condidit honorifice in sedem suam. Deinde conjux mea, prostrata coram eo, suum postulavit accipere directum; [Col. 0843A] qui renuit. Ego autem confestim ut hoc novi, vidi praefatum archiepiscopum, voluique ei affirmare directum et de me et de conjuge mea et de omnibus meis in judicio sui dioecesi episcoporum et episcopi Arelato per decem millia solidos; qui renuit. Deinde in judicio legati apostolici et hujus sanctae synodi; et hunc sprevit. Ad ultimum vero exclamavi sanctum Petrum et judicium domni apostolici ut irem coram eo, et in ejus manu ei affirmarem directum. Hunc multo parvipendit; sed excommunicavit inclementer atque injuste me et meam uxorem, meosque infantes, et omnem nostram terram, tam crudeliter, ita ut nullus ibi baptizetur , nec communicetur, nec sepeliatur. Nos autem, nisi timor Dei esset, parvi penderemus suam excommunicationem, quem tot [Col. 0843B] malis novimus sceleratum, et a papa Victore cum CXX episcopis anathematizatum , et Simoniacum, qui omnes ordines suos vendidit, qui omnes episcopos, taceam de alienis, sed omnes quos in mea terra ordinavit, usque ad novissimum quadrantem redimere fecit. Quod si non creditis, Lutevensem requirite episcopum et Helenensem et hi hoc vobis testificentur, [Col. 0844A] qui ab eo sunt ordinati. Neque ecclesias meae ferrae consecrare voluit, donec datum earum tenuit. Nuper autem duos meos milites venientes ex vigilia sanctae Salvatoris Anianae, die Epiphaniae, eo jubente atque suffragante, sunt capti et tenti, et eos qui illos ceperunt patrocinat, et dat eis solidatas. Ideo ego Berengarius praefatus hanc vobis et Domino Deo facio querimoniam, et postulo justitiam; quam nisi impetravero, suae excommunicationi parvi pendero, et in meam terram treguam nullam tenebo, neque judicium apostolici amplius acclamabo.

Quod ego Berengarius ita superius queror ad legatos summi pontificis superius, et ad cunctos episcopos et abbates, quoniam ad synodum Arelati conabam ostendere. Sed quoniam nihil profuit, ad [Col. 0844B] domnum apostolicum ideo libens mittere curavi. Quem rogo, per Deum et sanctum Petrum, ut ab hac excommunicatione me absolvat, meoque praesuli de me satisfaciat, quoniam usque Romam ego libentius satisfacere ire non ambigo; ille, nisi ligatus, unquam sponte non ibit.

ANNO DOMINI MLVII. THEUZO EREMITA ET MONACHUS S. MARIAE DE FLORENTIA.

Notitia historica

Auctor incertus

[Col. 0843]

NOTITIA HISTORICA ( Annales Camaldulenses, tom. II, pag. 163.)

[Col. 0843D] Distinguendus est Theuzo eremita et monachus Sanctae Mariae de Florentia ab alio celebri et beato Theuzone, sancti Joannis Gualberti discipulo, qui eodem tempore vivebat; de quo consulendi auctores Vallumbrosani. Alius pariter videtur a Theuzone monacho et indigno sacerdote, qui se subscribit post Petrum, hujus nominis secundum, abbatem Sanctae Mariae Florentiae, in charta restaurationis cujusdam hospitalis apud Puccinellium (Chron. abbat. Florent., p. 254) ; nam Theuzo eremita verisimiliter non fuit sacerdos; sacramenta enim, teste Damiano, divina per totius anni circulum nonnisi semel, et tum non a sui monasterii sacerdotibus, sed aliunde quaesitis percipiebat. Alius demum est a Theuzone [Col. 0844D] monacho, cujus interventu Prataliense monasterium sub sua protectione recepere anno 1002 Otto II, et anno 1020 Henricus, imperatores. Putatur Theuzo eremita auctor Commentarii in Regulam sancti Patris Benedicti, quem dicavit episcopo Odelrico. Brixianus hujus nominis antistes vivebat anno 1027, et decessit anno 1048. Alter Odelricus Firmanus episcopus subscripsit concilio Romano anno 1059, cui etiam epistolam dedit circa annum 1061 Damianus. Potuit tamen ipsius Commentarii auctor esse alter esse Theuzo monachus pariter Florentinae abbatiae, vel aliquis alius ejusdem nominis monachus; imo pignus daremus Theuzonem hujusce Commentarii scriptorem requirendum esse inter Mediolanenses [Col. 0845A] monachos. Integrum opus percurrimus, nullibique se auctor prodit aliquo indicio, nisi capite 14, ubi inquirens quomodo peragendae sint vigiliae in natalitiis sanctorum, exemplum offert Ecclesiae Mediolanensis, ubi corpora servantur et coluntur sancti Ambrosii et sanctorum Gervasii et Protasii. Et capite 61 loquens de monachis peregrinis, ac exemplum adducens formatarum epistolarum, quas scribere debent abbates episcopis, haec verba habet: Venerabili Christicolarum vita decorato, plus coelo quam terrae vicino, domno ill. praesuli venerando ill. [Col. 0846A] Mediolanensis monasterii abbas perpetuae felicitatis obpudia atque angelicorum synaxis consortia. Praeter exemplar chartarum hujus Commentarii Theuzonis, quod asservari in abbatia Florentina sub num. 58 asserit Mabillonius, quodque saeculo XVI fuit conscriptum, nitidissimum alterum exemplar membranaceum, saeculo XIV vel XV exaratum, servant monachi nostri Sancti Mathiae de Muriano, ex quo etiam epistolam ipsius nuncupatoriam ad Odelricum, quae praefixa est Commentario seu potius collectioni ex dictis praecedentium Patrum, damus.

Prologus expositionis regulae S. Benedicti

Theuzo S. Mariae de Florentia

[Col. 0845]

PROLOGUS EXPOSITIONIS REGULAE S. P. N. BENEDICTI ABBATIS Scriptus a THEUZONE monacho. ( Annal. Camald., tom. II, Append. p. 156, ex codice saeculi XIII monasterii S. Mathiae de Muriano Venetiarum.)

INCIPIT EXPOSITIO REGULAE BEATI BENEDICTI ABBATIS.

[Col. 0845B] Verae dilectionis praerogativa circumfluo domno ODELRICO venerabili episcopo, Theuzo peccator perpetuae felicitatis obsonia, ac perpetuae indeficentia fidelitatis emolumenta.

Quanquam, mi venerande Pater, beati Patris Benedicti Regulae dicta in plerisque videantur aperta esse et dilucida, tamen in quibusdam minus studiosis, et, ut ita dicam, imitari et scire nolentibus, non facile sunt patentia, secundum quod illorum demonstrant opera. Qui si vel leviter accedendi postularent introitum, confestim sibi quoad interiora penetrare possent, ostium invenirent apertum. Clavis enim ejusdem ostii continue ibidem dependens, non se subduceret a manu libenter operire volentis. Quo si quis semel intrasse fuerit dignus, ulterius de [Col. 0845C] caducis atque terrenis incommodis non existeret [Col. 0846B] ingratus; sed quia, ut ait beatus Gregorius, degustare nolumus dulcedinem intus nobis paratam, amamus foris miseri famem nostram: propterea ego ex dictis praecedentium Patrum hoc strictum breviterque perstrinxi opusculum, non penitus a me editum, sed ex alienis laboribus carptum, ne forte sibi quis velit excusationis asciscere malum, nudum Regulae non posset carpere textum. Denique eumdem textum, particulatim per congrua loca divisum, ordinans, virgulas, quo facilius quidquid ex eo quaeritur inveniri possit, praenotavi. Hanc igitur collectionem vestrae paternitati examinandam offerre curavi, ut, si forte ad aemulorum mamus delata fuerit, non ibi quidquam quod canino dente corrodant, sed potius ad eos ab infelice pertinacia [Col. 0846C] removeat, reperire queant. Valete.

ANNO DOMINI MLVIII. ODO MONACHUS FOSSATENSIS

Notitia historica

Fabricius, Joannes Albertus

[Col. 0845]

NOTITIA HISTORICA. (FABRIC. Bibliotheca mediae et infimae Latinitatis, tom. IV, pag. 158.)

[Col. 0845D] Odo, monachus Fossatensis, scripsit anno 1058 Vitam domni Burchardi comitis Melodunensis, qui apud Hugonem Capetum et Robertum ejus filium gratiosus, diem obiit A. 1012. Exstat in Brolii sive [Col. 0846D] Jacobi du Breul, Benedictini supplemento Antiquitatum Parisiensium, Paris. 1614, 4, et in Andreae du Chesne, t. IV Scriptorum de rebus Francorum, p. 115, et Gallice, Sebastiano Roulliardo interprete [Col. 0847A] in ejus Historia Civitatis Melodunensis. Paris. 1628, 4. * Sub hujus scriptoris nomine legimus indicata apud Montfaucon Bibliothecarum pag. 1278, Vitam S. Mauri metro et prosa scriptam, quam in nescio qua (neque enim indicat) Gallica Bibliotheca exstare dicit. Scriptores Historiae litterariae Gall. tom. VII, pag. 494, censent Vitam illam S. Mauri prosa scriptam aliam non esse ab ea quae jam olim ante [Col. 0848A] Odonem prodierat, forte tamen ab hoc ipso Odone recensitam. Alteram vero metro scriptam facile huic ipsi Odoni tribui posse censent. Monent insuper ex Mabillonio in Actis SS. Benedictinorum tom. II, pag. 596, calamo ejusdem Odonis deberi Responsoria in honorem S. Barolini, primi abbatis Fossatensis, quae olim in officio festi ejusdem sancti apud coenobitas illos canebantur.

Vita Burchardi

Odo Fossatensis

[Col. 0847]

VITA DOMINI BURCHARDI VENERABILIS COMITIS, Qui sub regibus Hugone Capeto et ejus filio Roberto floruit, AUCTORE ODONE MONACHO FOSSATENSI. (Apud Duchesn., Script. Rer. Franc., tom. IV, pag. 115, ex editione Jacobi Brolii, monachi S. Germani de Pratis, in Supplement. Antiq. Paris.)

INCIPIT PROLOGUS.

[Col. 0847B] Religiosorum gesta virorum, vita Deo fideliter placentium, memoriae tradere posterorum dignum fore autumamus atque justissimum. Pertranseuntibus enim generis humani aetatibus, oblivioni traduntur quae geruntur a fidelibus, nisi forte contigerit aliquibus membranis inserere quae ab ipsis, dum vivunt, peraguntur honestissime. Commonitus itaque Patrum priorum exemplis, qui de multis sui temporis gestis plurima nobis reliquere, maxime beati Gregorii Romanae urbis apostolici, qui de plurimis sanctorum gestis tam in Dialogo suo quam in Homeliis disserit, studui aliqua fratribus Fossatensis Ecclesiae perscribere, qualiter venerabilis comes Burchardus, ejusque filius, praesul scilicet Ragenaldus, sancto Spiritu commonente, eumdem locum honoribus ac possessionibus [Col. 0847C] sublimaverunt, atque postmodum, appropinquante fine, religionis habitu. Nam, licet multa eorum bene gesta hac nostra aetate oblivione sint deleta, pauca tamen, quae adhuc perspici possunt et quae ab ante natis comperi, ob eorum perpetuum memoriale rememorandum, stylo percurrere aggressus sum. At quoniam, secundum Domini dictum, abundante iniquitate et refrigescente charitate, omnes qui pie volunt viver [Col. 0848B] persecutionem patiuntur, jam dicto loco ad summam miseriae calamitatem decidente, antequam penitus ad ima corruat, cogor nativum relinquere solum, quo pueriliter, ut Christo placitum fuit, educatus sum. Pressuris siquidem plurimis stimulatus, infestationum jaculis colaphizatus atque fugatus, exteras cupio adire nationes, ignorans, sicut dicit Apostolus de se, quid mihi futurum sit. Nec, hoc agendo, extra Domini praeceptum facere pertimesco, qui suos fideles, ut vitare valerent rabiem persequentium, de civitate in civitatem fugere jubet. Ipsius tamen posco sanctae misericordiae largitatem, ut ab hostium tam visibilium quam invisibilium incursu ereptum jugiter dignetur protegere, quem pretioso sui sancti sanguinis redemit cruore. Antequam ergo itineris seu mutationis assumam [Col. 0848C] laborem, hoc scriptum jam dictae Fossatensi Ecclesiae studui relinquere, ut fratres, devotionis atque sanctae dilectionis amorem circa me exhibentes, dum docti ab indocto perceperint verba hujus lectionis, sint memores Odonis peccatoris, quatenus eorum sanctis precibus merear post mortem carnis consequi bravium aeternae felicitatis. Amen.

[Col. 0847] EXPLICIT PROLOGUS.

INCIPIT VITA.

[Col. 0847D] Inclytus Burchardus, nobili stirpe progenitus, sacro baptismate est ingeneratus, atque nobiliter in religione catholica militari tirocinio edoctus. Nam pueritiae tempora dum transigeret, curiae regali, more Francorum procerum, a parentibus traditus est. Qui, Christianitatis operibus pollens, totius prudentiae atque honestatis assumpsit commoda. In [Col. 0848D] aula enim gloriosi Hugonis Francorum regis cunctis tam coelestibus quam militaribus impuebatur institutis. Dum vero adolescentiae atque juventutis appulit ad nos, Domini providente gratia, qui fidelem militem sibi eum providebat futurum, magno dilectionis amore a rege amplectitur, in tantum ut cunctos coaetaneos transcendere videretur. Amabatur enim [Col. 0849A] a cunctis, honorque maximus ei ab omnibus Francorum proceribus impendebatur. Honoratur quoque ab inclyto rege, auroque et argento, castris quoque ac possessionibus multis ditatur, ipsiusque consiliarius fidelissimus efficitur. Contigit itaque iisdem temporibus, Dei disponente judicio, ut comes Corbuili castri, nomine Haymo, ad limina sanctorum apostolorum Petri et Pauli orationis gratia Romam pergeret, ibidemque in eodem itinere finem hujus vitae acciperet. Quo defuncto, admonetur strenuae juventutis tiro Burchardus tam a rege quam caeteris Francorum primoribus, ut praedicti comitis uxorem sibi conjugio copularet. Ille vero, quem jam juventutis seu naturae humanae necessitas talia facere cogebat, praeceptis regalibus libenter paruit. Datur ergo dono regali [Col. 0849B] ei uxor jam dicti comitis Haimonis, Elisabeth vocitata, nobili progenie et ipsa exorta; conjungunturque toro nuptiali, ut, secundum Domini imperium, prole dulcissima postmodum laetarentur. In quo copulae thalamo dedit Hugo rex sibi fideli militi Castrum Milidunum, atque jam dictum Corboilum, comitatumque Parisiacae urbis; taliterque comes regalis efficitur. Susceptoque honore temporali, gubernabat sibi commissam familiam secundum Domini voluntatem. Erat enim fidelis defensor ecclesiarum quae sub imperio regni Francorum habebantur, largitor eleemosynarum, consolator miserorum, sublevator piissimus monachorum, clericorum, viduarum, atque virginum in coenobiis Deo militantium.

Cum igitur his et aliis multis Domino placere studeret [Col. 0849C] virtutibus, utpote vir saeculari militiae deditus, atque in cunctis mundi negotiis implicitus, ejus mens Regi regum fideliter devota mundo minime celari potuit. Non enim dignum erat ut lucerna sub modio posita diutius lateret in tenebris, sed super candelabrum poneretur, ut lumen lucernae clare ardentis omnibus in limine sanctae Ecclesiae introeuntibus patesceret. Tempore ergo jam dicti Francorum regis Hugonis, ecclesia Fossatensis coenobii, quae olim ab antiquis regibus nobiliter fuerat sublimata, prae caeteris erat confusa, atque omni humanae necessitudinis auxilio destituta. Hoc autem acciderat partim justitiae penuria, partim quoque rectorum negligentia. Iisdem namque diebus Magenardus vir [Col. 0849D] nobilis, secundum hujus caduci saeculi honorem nobiliter natus, eamdem gubernabat ecclesiam. Qui non juxta patris Benedicti imperium agens, saeculo valde deditus, animarum ac corporum commoda postponebat. Delectabatur enim canum atque bestiarum venationibus aviumque volatibus. Dumque alicubi voluntas pergendi adesset, depositis monachalibus indumentis, pretiosarum pellium tegmentis exornabatur, calamaneumque [ al., calamantum] optimum pro capitio humili capiti imponebatur. Subjecti etiam quique pro posse et ipsi eadem sectabantur. Ne ergo cuiquam erga habitatores ipsius loci molestum videatur, hic mos a cunctis monachis istius regni agebatur. Dum itaque haec et multa alia agerentur, quidam coenobita, Adicus nomine, grave [Col. 0850A] tulit, et secum cogitatione tacita, quomodo hoc a sanctuario Dei prohiberi posset, sedule meditabatur. Omnibus ergo inscientibus, abbate quoque ignorante, religiosum adiit comitem, cunctam sui cordis ei pandens voluntatem, ac omnibus eum exorans precibus, ut locum ipsum memor suae animae in pristinum statum restituere dignaretur. At memoratus comes, talia mente pertractans, promittit se ejus precibus assensum praebiturum. Accedens itaque ad regis praesentiam, humili mente ac voce coepit dicere: «Licet, rex Francorum gloriose, tua regalis Majestas prae caeteris aulae tuae effecerit me castris ac multis honoribus terrenis ditiorem, unum tamen adhuc requiro tuae benignitati, quod ne prohibeas, super cunctis precatibus me deposcere agnoscas.» [Col. 0850B] Ad quem rex: «Quid, inquit, illud est, charissime, quod tibi in regno nostro possit negari?» Cui venerandus comes: «Non valde multumque larga, sed parva videtur res esse quam requiro. Oro namque ut ecclesiam Fossatensis coenobii, quae regali subdita est dominio, vesterque fiscus fore videtur, mihi servitutis vestrae obsequiis parenti tua praecelsa majestas concedere dignetur.» Cui rex ait: «Cum omnibus constet praedecessorum nostrorum temporibus regalem semper fuisse abbatiam, quomodo valet fieri ut a nostra regali potestate separetur? Si enim hoc a nobis factum fuerit, forte post tui corporis obitum, haeredum sive successorum tuorum nequitiis subverletur, atque tunc culpabimur, detrimentumque animae patiemur, cum nullus justitiae fuerit locus, [Col. 0850C] fratribusque in eo degentibus infinitum acciderit detrimentum.» Ad haec comes responsum reddidit: «Dum minime nunc impetrare valeo ut mihi perpetuali concedatur dono, saltem hoc tribuatur ut, emendationis ac restaurationis gratia, causa quoque salutis nostrarum animarum, hoc petitionis donum suscipere merear. Valde quippe delector tam pretiosum locum ad emendandum suscipere, vestroque suffultus auxilio, honoribus ac possessionibus plurimis, si vita Deo propitio comes fuerit, sublimare atque in pristinum statum erigere. Salutem quoque meae animae, atque scelerum et peccatorum meorum diminutionem eleemosynarum largitione per ipsum locum, Deo annuente, spero consequi. Et post hujus [Col. 0850D] caduci saeculi decursum, fragilia mei corporis membra volo ibidem tumulari.» Cernens itaque rex ex Dei voluntate esse quod a tanto poscebatur viro, causa emendationis ac benefaciendi, sicut pollicebatur, ejus providentiae commisit ut sublevator fidelis atque defensor ipsius ecclesiae adversus hostes malignos terrarumque invasores existeret. Quod alacri cordis gaudio suscipiens, gratiarum Deo laudes regique mortali reddidit.

Illis igitur diebus fama venerabilis Maioli abbatis Cluniacensis laudabilis per omnem Galliam habebatur. Accepta itaque comes regis licentia, ad eumdem sanctum virum perrexit. Cumque ab eo reverenter, ut dignum erat, susceptus fuisset humo prostratus, tam admirabilem humilitatis exhibitionem [Col. 0851A] adventusque ejus ad eum causam a tam longinqua patria inquirere studuit. Cui comes: «Laborem tanti itineris assumens, non causa levitatis ad te venisse credendum est. Supplex namque requiro ut petitionis meae verba suscipias, ne poenitens inveniar, tam longo itinere fatigatus, tam longinquam adisse patriam. Locum siquidem Fossatensis ecclesiae nuper a domno Hugone Francorum rege emendationis gratia suscepi, quem deposco vestro emendari ac sublimari praesidio, quatenus S. Benedicti institutio ibidem religiose servetur. Non enim alicujus auxilium requirere studui, nisi tuum, quem Deo placere comperi.» Cui pater Maiolus admirans, respondit: «Cum multa monasteria in vestro habeantur regno, cur ab illis non accipitis quod a nobis [Col. 0851B] requiritis? Valde enim laboriosum nobis est exteras atque incognitas adire regiones, nostraque relinquere, et vestra appetere. A vestris ergo hoc potius vicinis expetendum est quam a nobis longinquis et ignotis.» Hoc comes audiens, valde tristis atque moestus redditur, timens tantum iter in vanum assumpsisse. Iterum ergo atque iterum ad pedes sancti viri prosternitur, poscens ut affectus desiderii ejus susciperetur. Sanctus itaque Maiolus multis venerandi comitis devictus precibus, acceptisque perfectioribus sui coenobii fratribus, cum eodem comite ad Parisiacum usque pervenit, cumque ad portum villulae super fluvium Matronae monasterio Fossatensi proximae pervenissent, jubet comes abbatem cunctamque congregationem sibi ultra flumen [Col. 0851C] occurrere. Illi autem, ignari futurorum, alacriter jussis comitis obediunt. Cumque cuncti adunati fuissent, praecepit ut qui cum abbate Maiolo manere in coenobio voluissent, ejusque jussis in omnibus obedire, liberam haberent licentiam revertendi. Qui vero nollent, abirent quo vellent. Illi autem tristes admodum effecti, utpote omni humano destituti auxilio, magis elegerunt vias cordis proprii appetere quam cum abbate vel monachis sibi ignotis ad ecclesiam redire. Nemini enim licuit ex his quae habebant secum quidquam deferre, exceptis indumentis quibus induti erant. Abbas autem Magenardus, qui, ut diximus, nobilis progenie erat, ex sanguinitate enim Ansoaldi divitis Parisiacae civitatis existebat, [Col. 0851D] in coenobio sancti Mauri, quod Glannafolium dicebatur, transmissus est, ut ibidem pastor fratrum illic degentium existeret. Qui quandiu vixit, in eodem loco conversatus est. Quo defuncto, ante vultum crucifixi Domini in ecclesia corpus ejus sepultum est.

Sanctus igitur Maiolus, saepefatum locum cum suis suscipiens monachis, districtionem regularis ordinis districte observare coepit, ut omnino nihil praetermitteretur ex his quae sancti Benedicti praecipit regula. Cumque regulariter intus et exterius cuncta ibidem agerentur ac sollicite omnia, ut possibile erat, emendata fuissent, accedens ad Hugonem Francorum regem, exoratus est ut victus alimoniam servorum Dei sub eo conversantium multiplicando adaugere dignaretur. Cujus preces rex benigne suscipens, [Col. 0852A] adhortante eum comite Burchardo, contulit ecclesiae Fossatensi villam quae dicitur Mansiones, cum ecclesiis, et cum cunctis sibi adjacentiis, sitam in Parisiaco inter Sequanam et Matronam, sicut ipse eam regali jure habere videbatur. Facto itaque testamento monogrammate firmatur, et in eo sigillum regalis majestatis a Ragenaldo cancellario filio comitis, postea Parisiorum praesule, imponitur anno incarnati Verbi 988, sub die XII Kalend. Juliarum, perpetuoque in eodem monasterio conservatur. Ob hoc etiam dies obitus ipsius regis IX Kal. Novembris usque hodie in ipso monasterio solemniter celebratur. His igitur ita peractis, sanctus Pater Maiolus ad propria regredi accelerabat. Committens ergo locum cuidam religioso viro, nomine Teutoni, quem de [Col. 0852B] Cluniaco secum cum caeteris adduxerat, ipse unde venerat reversus est.

Post multum vero temporis, dum sanctus vir Maiolus in Galliam reverti differret, defuncto jam inclyto rege Hugone, cum piae memoriae Robertus rex filius ejus regnum suscepisset, consilio et hortatu comitis eidem Teutoni donum abbatiae isdem rex dedit, eumque abbatem ordinare praecepit. Quod cum ad aures Cluniacensium pervenisset, valde tristes effecti sunt, quia cupiebant sibi ipsum locum ad cellam redigere. Ordinatus autem praedictus vir ad honorem regiminis, magno studio conabatur onus susceptum aequo disponere moderamine, ac ecclesiam sibi commissam summo sublimare honore. Parietes enim ipsius aulae, qui ab antiquis fuerant constructi, [Col. 0852C] nimia vetustate erant consumpti. Quod idem Pater cernens, eamque meliorando restaurare cupiens, omne aedificium illius solotenus evertit, atque aliam majoris amplitudinis et excellentiori dignitate conspicuam, Deo sibi auxiliante, construxit. Deinde duo signa pretiosa, nomen suum uni imponens, ad honorem Domini facere praecepit. Haec itaque et multa alia ipse Deo dignus abbas bona in eodem loco operatus est opera. Venerabilis autem comes de salute suae animae valde sollicitus, sancto eum Spiritu adhortante, contulit dilectae sibi ecclesiae, sanctaeque matri Domini Mariae, et apostolis ejus Petro et Paulo, necnon venerabili Mauro confessori res possessionis suae, quae pretiosae sibi esse videbantur. [Col. 0852D] Helizabet quoque comitissa sociali conjugio illi juncta, cum Ragenaldo suo filio jam praesule urbis Parissi effecto, talis facti assensores, et desiderii sui participes exstiterunt. Accedens ergo ad regis praesentiam, exoratus est ut regali more hoc et ipse annueret, testamentumque suae auctoritatis juberet fieri ac suo signo muniri, quatenus per futura tempora eisdem rebus praedictum frueretur monasterium, et ejus memoriale in orationum precatibus semper haberetur. Hortante itaque regis clementiam ejus genitrice Adelaide, et ejus conjuge regina Bertha, quae a tanto poscebantur viro libentissime annuit. Dedit itaque saepedictus comes Burchardus ecclesiae Fossatensi has possessiones de rebus suae proprietatis, villam videlicet, quae Nobiliacus [Col. 0853A] dicitur, in episcopatu Parisiacensi super flumen Matronae sitam, cum advocatione et' vicaria, cum ecclesia et altari, et cum omnibus quae ad ipsam aspiciunt. Item in eodem pago, in comitatu Corboliensis castri, in villa quae vocatur Licias, mansum Algardis cum omnibus ad illum pertinentibus. In Vastinensi quoque pago, in comitatu Nantonensi, atque in episcopatu Senonensis urbis, praedium juris sui, quod nuncupatur Seia, cum advocatione et vicaria, atque ecclesia, et cum cunctis quae ad ipsum aspiciunt. In comitatu etiam Milidunensi alodum, qui vocatur Curciacus, cum advocatione et vicaria, et cum omnibus ad eum pertinentibus. Hanc ergo suae sanctae devotionis voluntatem plurimi Francorum videntes et audientes, erga eumdem locum et ipsi ex [Col. 0853B] propriis rebus multa conferebant. Inter quos vicecomes Milidunensis Castri, nomine Joscelinus, exoratus est Deo devotum comitem, ut ei ecclesiam, quae sita est in vico qui Nosiacus siccus dicitur, quam de ejus beneficio possidebat, Deo et sanctis ejus concedere dignaretur. Comes vero, gaudio repletus, et hoc ipsum libenti animo concessit. Ipse quoque vicecomes, cingulum militiae pro Christo deponens, in eodem coenobio monachus postmodum est effectus, atque digne finem suae complens vitae, ibidem obiit sub die XIV Kalend. Aprilium. Super his ergo omnibus inclytus rex Robertus auctoritatis suae testamentum fieri jussit, traditionemque abbati Tentoni, seu reliquis monachis, fecit, et praefatae ecclesiae munificentiae suae praecepto confirmavit; per quod [Col. 0853C] praecepit jubens ut, usque in finem saeculi, coenobitae illius loci haec omnia tenerent atque pleniter possiderent, nullusque rex, nullus episcopus, nullus comes, aut ulla mortalis potestas illas res disponere aut in sua potestate quidquam horum decernere aut delegare praesumeret; sed perpetua soliditate in ipsorum jure consisterent, disponendi atque faciendi ad utilitatem loci quidquid elegissent. Ut vero ipsius praeceptionis atque roborationis edictum per cuncta aevi tempora inviolabilem obtineret firmitatis vigorem, more regali manu propria confirmavit, et annuli sui impressione insigniri jussit. Quod Rogerius cancellarius devote peregit, qui postea, Deo concedente, ad honorem pontificatus in urbe Belvacensi sublimatus [Col. 0853D] est. Acta sunt autem haec in civitate Parisius, anno incarnati Verbi 998, anno vero Roberti regis X, sub die XIII Kal. Maiarum.

Fuit etiam ipsis diebus miles quidam egregius, potentiis et divitiis saeculi valde sublimis, venerandoque comiti fidelis, nomine Ermenfredus, fideliter Deo complacere desiderans. Hic itaque, pavore aeterni supplicii perterritus et exemplis jam dicti viri religiose animatus, retulit ei multum locum sibi commissum diligere, ac de propriis possessionibus se velle in eo largiri. Deprecatus est itaque eum, quatenus villam, quam de ejus beneficio tenebat, quae Licias ( Lices ) appellatur, ecclesiae Fossatensi daret, ita ut etiam praedium suae possessionis, quod Jureum ( Jury ) dicitur, spontanea voluntate simul [Col. 0854A] tribueret. Ille vero, qui optabat ut cuncti milites Francorum similia peragerent, liberam dedit illi facultatem dandi quidquid ejus animo placitum fuisset. Veniens itaque ad sibi dilectum prae caeteris locum, cum sua conjuge, quae Ermensendis dicebatur, innotuit religioso abbati Teutoni ac caeteris fratribus sui cordis secretum. Qui, gratias Deo agentes, in suis orationibus praedictos conjuges suscipiunt, sicque familiares Dei servorum effecti sunt, atque locum suae tumulationis post resolutionem corporum acceperunt. Dederunt ergo ibidem praedium, superius nominatum Jureum, super flumen Sequanae situm, distantem a castro Corboilo milliario et dimidio, ecclesiam quoque et vicariam, et advocationem, cum omnibus ad eum pertinentibus. Simili [Col. 0854B] etiam modo donationem fecerunt de villa jam dicta, quae vocatur Licias, in praedicto pago sita, distante a castro milliario et dimidio; quam de beneficio Burchardi comitis et filii ejus honore pontificali praecluentis Rainaldi tenebant. Quorum consensu et voluntate hoc donum fecerunt pro aeternae vitae remuneratione, et pro animarum suarum, sive Gelonis, cui successores existebant, atque parentum eorum, absolutione, cum advocatione et vicariorum potestate, et cum cunctis quae ad ipsam aspiciunt. Donum ergo harum rerum super altare Sanctae Mariae Sanctique Petri apostoli posuerunt tenore tali ut annuatim recognitionem ex ipsis haberent denominatam, ambobus vero ab hac luce migrantibus, perpetuo habendas possiderent. Post haec etiam regis [Col. 0854C] adeuntes praesentiam, deprecati sunt ut haec dona praecepti sui auctoritate roboraret et annuli sui impressione munire dignaretur. Ipse quoque suae matris Adelaidis, uxorisque Berthae suggestionibus, uti precatus fuerat, peregit. Conscripto itaque testamento, ac monogrammate regis manu facto, Franco tunc cancellarius, postea vero episcopus Parisii factus, imaginem regis imposuit. Factum est autem hoc in praedicta urbe anno incarnationis Christi 1000, indictione XII, anno vero regni inclyti regis Roberti XII feliciter.

His ita narratis, ad nostrum Burchardum reflectatur stylus. Huic ergo venerando comiti, instigante humani generis inimico, infestus atque inimicus [Col. 0854D] existebat valde Odo comes, ejusque bonis invidebat actibus, quia illum in aula regis sibi praeponi, atque honorari, et diligi a cunctis conspiciebat. Qua de re seductione quadam atque traditione Castrum Milidunum ei furatus est. Quod cum didicisset, auxiliante sibi rege, coadunato Francorum exercitu, multis millibus militum circumvallavit. Cernens itaque Odo non se posse ibidem quietum manere, nec idem castrum proprio retinere dominio, clam cum suis abiens fugit. Burchardus vero introgressus proprium recepit castrum. Galterius vero, cujus traditione hoc tantum nefas perpetratum est, in monte, qui eidem praeeminet, cum sua conjuge laqueo suspensus est. Alio quoque tempore, inimico pacis lucisque adversario adhortante, hi duo comites in eodem [Col. 0855A] pago Milidunensi denominato sibi loco bellum inter se condixerunt. Cumque ibidem advenissent, pugnaque ab utrisque partibus acerrime praepararetur, praedictus miles Ermenfredus, solius tunc regis dominio subditus, suis manibus ac ejus potestati humiliter se submisit. Non enim mos erat, nec est Francis, in bello aliquo modo introire absque praesentia aut jussu proprii senioris. Humiliato ergo Burchardo valde in conspectu Dei, quatenus contra hostem superbum, cervicem corporis et cordis rigide erigentem, victoria sibi daretur, in campum villulae, cui nomen Orceiacus ( Orsay ) est, simul pugnaturi conveniunt. Illis itaque in acie decertantibus, Dei judicio exercitus Odonis intra semetipsum dimicans, magna caede prosternitur. Burchardus vero, in Domino [Col. 0855B] fiducialiter confidens, super hostes irruit, multisque millibus interfectis, victoria illi de coelo tribuitur. Videns quoque Odo multum suum exercitum minui, valdeque occisum per campi planitiem jacere, nec illa die penitus posse victorem existere, pavore valido tremefactus valdeque effectus confusus, timebat minime inde evadere, sed latenter auxilium fugae citissime petiit. Sic itaque Deo fidelis comes, victor existens, laudans cum suis Dominum, ad propria cum gaudio revertitur.

Religiosus denique abbas Teuto, jejuniis, et orationibus, vigiliarumque pernoctationibus assidue intentus, Deo semper placere fideliter desiderabat. cum ergo in loco sibi commisso arduam, ut cupiebat, vitam, ob pastoralis custodiae curam, minime [Col. 0855C] servare posset, Remensis urbis pagum ad habitandum sibi elegit. Habetur siquidem illuc quaedam possessiuncula, quam gloriosus rex Carolus Calvus ecclesiae Fossatensi, abbatique Godofredo, refugii causa propter Normannorum persecutionem, dedit, in qua etiam corpus sancti Mauri multis annis reverenter traditur conservatum. Illuc ergo jam dictus abbas, arduam pro Christo peragens vitam, multo tempore conversatus est. Quo pergens, ibidemque permanere desiderans, baculum curae pastoralis per sui servitii ministrum, nomine Valterum, quem ipse in Domini timore nutriverat, fratribus transmisit, mundans ut sibi secundum Christi voluntatem dignum pastorem eligerent. Hoc ergo coenobitae audientes, [Col. 0855D] valde mirati atque tristes effecti, comiti praecipuo ac ejus filio Parisiorum praesuli Rainaldo protinus studuerunt innotescere. Illi autem haec omnia regis auribus innotuerunt. Venerabilis autem pater Teuto, in jam dicta villa multis diebus commoratus, in jejuniis et orationibus, atque in cunctis bonorum operum exhibitionibus, inquantum homini mortali possibile fuit, Deo sibi opem ferente, solitariam peregit vitam. Postmodum vero cupiens locum sibi commissum, fratresque quos reliquerat revisere, usque ad Novigentum ( Nogent-sur-Marne ) prope monasterium pervenit. Ibidem ergo figens gressum, mandat fratribus se adesse, atque ad eos se velle venire. Quod multi audientes, hanc ejus desiderii devotionem prohibuerunt, dicentes suo loco jam [Col. 0856A] abbatem suscepisse, nec debere eum recipi, quia animarum curam penitus reliquerat. Cum autem ipsi Dei servo hoc nuntiatum fuisset, valde moestus efficitur, ignorans quid agere aut quo se vertere deberet. Tandem meditatus in corde suo, confortante illum Domino, qui sperantes in se non deserit, salubre consilium reperit. Nam repente ad Cluniacum sui coenobii locum rediit. Ibique duos abbates, qui post ipsum in sibi commisso loco ordinati sunt, supervixit, atque in sancta conversatione, ut coeperat, permansit. Nemo enim illorum diu vivere potuit, quia, Domini disponente judicio, potestatem regiminis nonnisi quinque annis tenuerunt. Completo igitur termino, qui praeteriri non potest, ibidem feliciter obiit sub die Iduum Septembrium. Ad [Col. 0856B] cujus sepulcrum, ut referre audivimus, multi infirmi postea sanitatem receperunt.

His ergo ita narratis, ad ea quae omissa sunt reflectatur stylus. Audito itaque rex quod taliter pater Teuto locum fratresque reliquisset, tractare sollicite cum venerabilibus viris, Burchardo scilicet atque Rainaldo praesule, coepit, quomodo ex Domini voluntate ipsum locum ordinare possent. Qui solerti industria commoniti, filium Haimonis comitis, fratrem ipsius episcopi, nomine Theobaldum, qui jam coenobio Cormaricensi praeerat, ad se venire praecipiunt. Cui rex donum abbatiae dedit, eumque patrem monachorum fore constituit, quia et ipse ex Cluniacensibus erat, atque sancti patris Maioli institutione edoctus fuerat. Nobilitate autem hujus [Col. 0856C] mundi sublimis comes non solum in loco de quo sermo agitur, verum etiam per multa monasteria regni Francorum multa bona contulit, inter quae coenobium Sancti Petri Milidunensis, quod Siguinus archipraesul Senonensis aedificare coeperat, propriis muneribus ditare studuit. Erant autem et in aliis pagis plurima ei castra, ex quibus Vendocinum ( Vendôme ), Lavarzinum ( Lavardin ), et Montemaureum ( Montoir ) proprio retinebat dominio, exceptis aliis, quorum nomina mihi ignota existunt, et quae multi milites beneficii et fidelitatis gratia ab ipso possidebant. Statuit denique decretum ut quicunque fidelium suorum ex suis castris vellet aliquam partem terrarum ecclesiae Fossatensi tribuere, [Col. 0856D] liberam haberet licentiam dandi, absque jussione suorum successorum, quidquid animo libuisset. Quod a quibusdam servatum, postea multa nobis largiti sunt. Dederat autem cuidam suo praeposito, nomine Badoni, ac duobus ipsius haeredibus, quoddam beneficium taliter ut, diebus suae vitae, censum ipsius monasterio persolverent, id est LXXII nummos; illis vero ab hac luce substractis, ipsam terram perpetuo coenobitae possiderent. Sed, jam dicto viro obeunte, filius ipsius, Alrannus nomine, qui primus haeres exstiterat, cujusque nomen in charta continebatur, accedens ad Odonem, qui postmodum loco praefuit, accepto pretio, super altare sanctae Mariae eamdem posuit chartulam, atque cuncta quae in ea descripta erant abbati ac monachis tradidit. [Col. 0857A] Sunt autem ipsae res non magnae, sed admodum parvae, sitae in Parisiacensi pago non longe a castello Corboilo, sed in circuitu ejusdem castri. Hoc est in villa quae vocatur Licias, villulam quae dicitur Burgunnaria, eo quod ibi Burgundiones habitaverunt, ubi habetur silva cum terra arabili. Item prope castrum farinarium, quod vocatur Tolvia, cum dimidio aripenno terrae, ad aedificandum, si fuerit opus. In ipso quoque loco aliquantulum de terra Sancti Stephani. Caetera vero sunt, id est contra castellum sancti Exuperii, et in juniori et in veteri Corboilo, et in Ateias, et in Sosiaco, atque in Sintrio. Quae qui cuncta noscere cupit, in chartula, sive in testamento Roberti regis, quod anno incarnati Verbi 1028, anno vero regni sui XII, [Col. 0857B] factum est, aperte reperire valebit.

Eo igitur tempore, dum Francorum regnum optima pace a Roberto glorioso rege gubernaretur et Ecclesia Dei pacis concordia repleretur, subito idem regnum maligna conturbatur adversitate. Unde accidit ut quidam hujus saeculi, ventosa nobilitate praedives, Arnulfus vocitatus, comitatus officio insignitus, contra domnum Robertum insurgeret, cuncta quae ejus ditioni subjecta fore videbantur incendio concremaret, et ea mala quae inferre poterat in omnibus adhiberet. Qua discordia praevalente et diaboli saevitia praeeunte, coenobium sancti Walarici adiit, incendio cuncta quae potuit concremavit, atque ipsum corpus confessoris Christi proprio dominio subdidit. Qua de re tristitia magna repleti [Col. 0857C] monachi, tanto carentes patrono, celeri gressu regem Francorum adeunt, poscentes ut eis succurrere dignaretur. Qui eis praesentiam sui exhibere non valens, domnum Burchardum exorando deprecatur, ut eis sua vice succurreret, et eis corpus sanctum, quo valeret, juvamine reddere faceret. Venerandus vero Burchardus comes illuc adveniens, de Dei gratia corde confidens, comitem Flandrensem adiit, regia profert verba, et eum exorando deprecatur, quatenus confessoris Christi membra, quae iniqua cupiditate sustulerat, voluntate et misericordia Dei praeeunte, solo restitueret proprio. Qui, ejus precibus assensum praebens, pacem fecit cum rege et Francis, et quod a tanto comite petebatur [Col. 0857D] celeriter adimpletur. Cumque venissent ad fluvium qui Summa dicitur, et inde transire vellent, repente mare cernunt inundasse, et viam sancto corpori, comitique Burchardo, et caeteris qui cum eo erant, denegare. Tunc comes, qui bajulus sancti corporis erat, cunctis audientibus et Deum tota mente ignorantibus, dixit: «Domine Jesu Christe, si misericordia voluntatis tuae existit ut corpus hujus sancti tui proprio restituatur coenobio, jubeas nobis hoc flumen maris clementia tuae bonitatis dividere, et viam hujus itineris clementia tua nobis pandere non dedignetur, quatenus haec plebs, tuo nomini serviens, ad laudem gloriae tuae et ad honorem hujus sancti tui corde devoto munera laudum laeta cordis exsultatione persolvere valeat.» Ad [Col. 0858A] hanc vocem servi Dei et precibus sancti sui exoratus Dominus, subito aequoreum mare ita divisum est ut bajuli sancti corporis, et cunctus populus laudando et benedicendo Dominum Deum, cum summa laudis devotione, illud aequoreum maris periculum, siccis vestigiis, absque ullo maris periculo, pertransiret. Ex quo facto illud Dominus reiterare dignatus est miraculum quod per Moysen famulum suum, fugientibus filiis Israel, per medium mare operari dignatus est. Illud quoque coenobium multis praediorum suorum possessionibus ditatum reddere cupiens, multa intrinsecus et extrinsecus ob suum perpetuum memoriale largiendo contulit. Unde etiam ibidem dies anniversarii ipsius solemniter celebratur, tanquam si praesens illic adesset corpore. [Col. 0858B] Qui etiam testando profitentur, si possibile esset, ut apud illos corpus illius haberetur, quod fieri non valet, quia hoc voluntati Dei placere non confidimus; tamen illius venerandum corpus penes sancti Walarici corpus poneretur, quatenus quem honorare studuit in terra, cum ipso quoque a Christo honorificaretur in coelo et in terra. Sed, his omissis, ad nostrum Burchardum reflectamus articulum, ac qualiter ad sacrum ordinem accesserit, et ad Christum postmodum pervenerit, auxiliante Domino, vertatur stylus, et cunctis hoc ignorantibus nostra oratione manifestaque ratione cunctis demonstretur mortalibus.

Diebus igitur praedicti abbatis, miles invictus Deo devotus comes Burchardus in infirmitatis languorem [Col. 0858C] decidit. Sed quoniam omnis filius qui recipitur a Deo misericorditer, flagellatur, desiderans inveniri vigilans animae suae, custos pervigil existere cupiebat. Protinus enim militia saecularis contemnitur, monachalis vita appetitur, coeleste regnum toto mentis intuitu concupiscitur. Formidans ergo mortis periculum minime posse evadere, accepto auro et argento, palliisque et multis monasterialibus ornamentis, in constructo et aedificato a se loco monachalia indumenta requirit et accipit. Fit luctus ingens ab omnibus Francorum proceribus, a monachis, a clericis, a viduis, a cunctis ordinibus utriusque sexus et aetatis, eo quod ipsorum patronus eos desereret quos affabili consilio, [Col. 0858D] dulcissimo alloquio confortare solebat. Plangunt cuncti milites, lamentantur universi pauperes, quoniam consolator miserorum, sublevator afflictorum, cunctorum militum spes et refugium, ab eorum subtrahebatur aspectibus, et ipsi praesidium totius suae salutis et consolationis amittebant. At contra coenobitae, Christi servi, licet de ejus incommodo tristarentur, gaudebant tamen, quoniam tam egregius miles, comitali honore praefulgens, secundum Domini praeceptum, cuncta relinquebat ejusque jugum suave et onus leve mente devota suscipiebat. Deferuntur itaque inter caetera ipsius ornamenta, vasa plurima aurea et argentea, aerea et lignea, candelabra quoque pretiosa. Quae omnia, ut dignum erat, ad sanctae ecclesiae, seu sancti [Col. 0859A] altaris ministeria deputantur. Inter haec ergo duo vasa pretiosa ad limpham fundendam sive recipiendam in sacerdotis manibus, quorum unum manipulum vocamus, eo quod manu geritur, in quo etiam litterae habentur quae Abagari regis ad sanguinem minuendum eum fuisse testantur. In ipso quoque ipse rex cum se phlebotomante alioque sibi serviente, ex pretioso puroque auro cernitur imaginatus, tamque pretiosum ac decorum vas in hac patria minime dicitur inveniri. Textus etiam libri sancti Evangelii, optime litteris aureis conscriptus, auro et argento atque ebore inciso pulchre operatus, minime defuit. Aureus quoque ensis cum cingulo aureo, ex quo hoc magnum monasterium dicitur esse incoeptum, a lumbis resolutus, ejus [Col. 0859B] dono allatus fuit. Item vas pretiosum valde ex lapide, quem berillum dicimus, ex quo aqua in sancto calice fundebatur, locumque quo milites exerceri solent cristallino lapide optime operatum secum detulit. Servorum quoque et ancillarum infinitum contulit numerum. Quid plura? nemo hac mortali carne tegitur, qui cuncta ejus dona pleniter enumerare valeat. Cum ergo tam gloriosus comes innumeris in saeculo claruerit honoribus, nulli haeredum, nulli amicorum, nulli suorum fidelium tanta, exceptis castris, reliquit, quanta Deo sanctisque ejus in loco sibi prae cunctis dilecto pro salute suae animae contulit.

Sacro igitur schemate religiose indutus, in domo sibi juxta ecclesiam praeparata plurimis diebus infirmus [Col. 0859C] jacuit, postmodum suorum servorum preces pro eo semper fundentium dominus pius placatus convalescere coepit, atque cum caeteris abire fratribus. Cum itaque sanitati redditus Domino fideliter placere studeret, illi jugiter gratias referebat eumque humili mente benedicebat, quia suae sanctae misericordiae gratiam illi etiam in hoc ordine conferebat. Servitium quoque sanctae Ecclesiae, quod more coenobitarum a saeculo conversi Deo exhibere debent, ipse vir nobilissimus humili devotione peragebat. Cumque ei a fratribus diceretur: Ut quid tam nobilis vir saeculari dignitate praecelsus, senectutis jam labore fractus, se humiliando affligere dignatur? ille respondebat: «Si, inquit, cum militari honore [Col. 0859D] sublimatus essem, atque, ut dicitis, militum stipatus agmine, comitatus dignitate fulgerem; mortali regi lucerna indigenti cereum manu anteferebam, quanto magis nunc immortali Imperatori debeo servire, atque ante ipsum candelabra ardentia manibus cum exhibitione humilitatis reverenter ferre?» Hoc dicens et agens, magnum de se humilitatis exemplum cunctis videntibus et audientibus proponebat. Sic itaque Deo probatus et, velut aurum pretiosum, igne examinatus, iterum languoris molestia corripitur, atque ad extrema deducitur. Sacri igitur corporis et sanguinis Christi perceptione munitus, beatum Domino spiritum reddidit sub die IV Kalendar. Martiarum. Quo defuncto, continuo adest praesul cum clericorum numero, abbas quoque cum monachorum [Col. 0860A] agmine. Corpori persolvuntur obsequia funebria, sanctam Deo commendantes animam. Fit repente clamor per urbem, per castella, vicos et plateas. Concurrunt milites, divites et pauperes, senes et juvenes, viduae et virgines, cuncti plangentes et ejulantes, repleti dolore et miseria. Impletur Fossatus luctu et gemitu omnisque doloris plenitudine, amittens patronum et advocatum, quem habere meruit defensorem et sublevatorem fidelissimum. Clamat se minime amplius talem reperturum, cujus nobilitate ditetur, cujus auxilio tam fidelissime muniatur; sed morsibus patere malignorum, invasione diripi hostium, atque cunctorum adversantium malignitate circumdari. Quod ita postmodum accidisse, cunctis hodie per orbem degentibus claret. [Col. 0860B] Sepelitur igitur tam nobilis viri corporis gleba ante vultum nostri Redemptoris in domo, ubi fratres ad matutinum et serotinum conveniebant capitulum. Studuerunt autem antiqui patres ejus mausoleum talibus decorare versiculis, quo ejus perpetuum memoriale sine fine maneret inviolabile.

Hic vir magnus erat quondam dum corpore vixit,
Nomine Burchardus, per mundi climata notus.
Celsus erat meritis, dictis factisque modestus:
Pauperibus largus, viduis per cuncta benignus.
Ipsius en corpus tumulo requiescit in isto,
Martius ostendit quarto migrasse Kalendas
Illa autem tabula sepulcri ipsius ab antecessoribus nostris optime operata ac decorata fuit, super pectus ejus crux deaurata cum litteris α et ω superposita fuit: et nos quoque pueritiae nostrae tempore oculis [Col. 0860C] nostris inspeximus. Quae cuncta postmodum, ut hodie patet, penitus destructa existunt.

Venerabilis quoque Elisabet comitissa uxor ejus eumdem locum secundum sexus sui naturam magnis muneribus ditare studuit, quae a saeculo migrans ibidem sepulta jacet. Cujus obitus dies agitur XV Kal. Februarias. Cujus etiam polyandrum his decoratur versiculis:

Hos placuit Domino vivos conjungere binos,
Et polyandra simul jungere sic voluit.
Hoc quicunque legis, persolve carmina psalmi,
Spiritus ut valeant scandere regna poli
Haec de multis comitis gestis sufficiat enarrasse. Sunt denique innumera bonorum ejus operum acta, quae fastidio compellente relinquimus, quia ad alia [Col. 0860D] gerenda festinat animus. Nobis ergo, fratres, solerti studio providendum est ut istius viri caeterorumque benefactorum eleemosynas, quas pro redemptione criminum suorum huic loco contulerunt, taliter ante oculos Conditoris pro ipsis deserviamus, ut non, quod avertat Deus a nobis, ad aeternam confusionem proveniant. Sciendum est enim quod eleemosynis bonorum virorum praesentis vitae cursum, Deo auxiliante, transigimus, ideoque animo recondendum quod Dominus terribiliter peccatores exprobrando per prophetam clamat dicens: Peccata populi mei comederunt (Ose. IV, 8) .

Anniversaria etiam horum conjugum solemniter a servis Dei in diebus praedictis celebrari debent, ut animabus eorum proficiat quod hunc prae caeteris [Col. 0861A] locum dilexerunt, et sua corpora ibidem tumulari voluerunt, ut a Christo Domino in die judicii resuscitari mererentur. Usque hodie enim, id est usque ad praesentem annum, qui est incarnati Verbi 1058, anni vero regni regis Francorum Henrici XXVIII, hoc ipsum devote in hac peractum est ecclesia. Quod et ut in posterum fiat humiliter fatendum est. A rectoribus quoque loci sive a ministris magnopere procurandum est ut, sicut in ecclesia agi diximus, sic quoque refectio ex pretiosis dapibus et pigmentis pro ipsorum spiritibus solemni praeparetur obsequio, quia, ut vulgo dicitur, inanis videtur esse labor qui victus alimoniam non tribuit. Et ne hoc vanum cuiquam aut floccipendendum videatur, abbatis Giraldi seu totius congregationis favore ac voluntate statutum [Col. 0861B] est ut pro comite Burchardo, qui tanta beneficia nuic ecclesiae contulit, ut quisque ex praesentis styli narratu noscere valet, provisor Nobiliaci, pro Elisabeth [Col. 0862A] vero Cruciaci, pro Rainaldo praesule Seiae, pro Hugone rege Mansionum, pro Ermenfredo autem ejusque conjuge Liciarum et Jurei, pro abbatibus hujus congregationis provisor atque thesaurarius hujus loci diligenter, absque omnis negligentiae incursu, studerent perficere. Qui autem hoc decretum postmodum despicere aut destruere conaretur, perpetuo excommunicationis anathemate damnaretur.

Proposueram in prooemio hujus Operis post haec de praesule Rainaldo aliqua disserere, quo ejus memoriale posteris notum fieret. Sed quia non est in potestate hominis vita ejus, multis incommodis urgentibus, me nunc hoc perficere minime libet, donec optatae pacis et tranquillitatis tempus adveniat. Gratias tamen et in prosperis et in adversis semper [Col. 0862B] agamus Jesu Christo, sanctoque Paracleto, qui vivit et permanet unus Deus indivisibiliter per cuncta saecula. Amen.

[Col. 0861] EXPLICIT VITA DOMNI BURCHARDI VENERABILIS COMITIS.

ANNO DOMINI MLVIII. ANSELMUS CANONICUS LEODIENSIS.

Historia episcoporum Leodiensium

Anselmus Leodiensis

[Col. 0861]

ANSELMI HISTORIA EPISCOPORUM LEODIENSIUM.

( Vide Patrologiae tom. CXXXIX, in HERIGERO Leodiensi, ad an. 1008. Anselmum ab Herigero, quamvis annis quinquaginta juniorem, propter arctam quae inter opus utriusque exstat connexionem, disjungere oluimus. )

ANNO DOMINI MLVIII. DROGO BELLOVACENSIS EPISCOPUS.

Notitia historica

Sammarthanus, Dionysius

[Col. 0861]

NOTITIA HISTORICA. ( Gallia christiana, nov. edit., tom. IV, pag. 708.)

[Col. 0861C] Occurrit quamprimum Drogo an. 1035, quo, concedente Henrico rege, fundavit non longe ab urbe monasterium S. Symphoriani. Anno sequenti duo alia monasteria instauravit: Flaviacum nempe, virorum; et oratorium virginum, nunc S. Pauli nomine insignitum. Fundavit etiam ex Luvetio, [Col. 0862C] tom. l, pag. 50, an. circiter 1037, ecclesiam collegiatam S. Laurentii; et eodem anno alia S. Bartholomaei collegiata fundata est ab Hailone milite. Henrico rege fundationem confirmante. Praeterea ejus consilio monachi cum abbate restituti sunt apud Britolium; et ipse dedit canonicis suis ecclesias de [Col. 0863A] Haudivillari, de Exulio et de S. Eusebia; monachis vero S. Luciani alias ecclesias cum comitatu et vicaria Warlosi, cujus rei chartam habes apud Luvetium tom. II, pag. 190. Anno 1047 subscripsit placito Henrici I regis pro coenobio S. Medardi Suessionensis adversus Robertum Codiacensem; et donationi Balduini cancellarii in gratiam monachorum S. Praejecti Quintinopolitanorum anno sequenti adfuit concilio Silvanectensi. Anno 1049 a Leone IX [Col. 0864A] papa vocatus ad concilium Remense, nec convenit, nec misit excusationem; sed in comitatu regis commanens perrexit ad bellum; quare excommunicatus est cum archiepiscopo Senonensi, episcopo Ambianensi, et abbate S. Medardi. Sed paulo post ab excommunicatione solutum conjicimus, nam Ecclesiam suam gubernare perrexit, atque in ea pacifice diem clausit extremum. Obiisse dicitur anno 1058.

Epistola ad W. coepiscopum

Drogo Bellovacensis

[Col. 0863]

DROGONIS EPISTOLA AD W. COEPISCOPUM SUUM. (Apud Baluz. Capitul. tom. II, col. 1549.)

Consultus a Widone episcopo, ut videtur, Silvanectensi quid agendum foret de quibusdam hominibus qui sacerdotem acriter verberaverunt, respondet inter alia ex Capitularibus, et caput 98 libri VI, De sacerdotibus et levitis atque monachis interfectis vel debilitatis, ad sententiae suae probationem adducit.

[Col. 0863B] Fratri et coepiscopo W., D. Belvacorum episcopus, salutem.

Si res ita se habet ut vobis vester fidelis ill. narravit, illos sacrilegos non tam excommunicastis quam excommunicatos esse denuntiastis. Nam si humana lingua taceat, divina tamen auctoritas post patratum flagitium mox illos anathematizat. Quod ex verbis Domini colligimus sic loquentis ad discipulos suos: Qui vos spernit me spernit. Qui vos tangit, tangit pupillam oculi, mei. Isti enim membra Christi et pupillam Dominici oculi non solum tetigerunt, sed, ut audio, acriter verberaverunt. Unde et protinus divino judicio communione privati fuerunt. Ubi de re peritura agitur, dandae sunt forsitan in quibusdam negotiis harum vocationum [Col. 0863C] dilationes. Quando autem hoc tale et tam maximum committitur sacrilegium, in quo verum Dei templum non manufactum violatur, eodem momento operator hujus iniquitatis non tantum reus efficitur excommunicationis, sed etiam alicujus magni supplicii quod possit et ipsam superare gehennam. Recte igitur eos absque dilatione excommunicastis qui non timuerunt extendere manus in sanctos Dei. Quod si quaeratur quomodo puniri vel corripi debeant, expedit eis ut mola asinaria gravati demergantur in profundum maris, qui famulis Christi scandalum inferentes verberibus eos et contumeliis afflixerunt. Leges quoque mundanae in Capitularibus praecipiunt hujusmodi aut capitali sententia puniri, aut exsilio deportari, aut manus [Col. 0863D] incontinenter extensas praecidi, aut depositis militaribus armis in monasterio, sub perpetua retrudi poenitentia. At vobis pro tempore et saeculari consuetudine mitius erit agendum, videlicet ut prius vobis emendetur excommunicatio; deinde capitalia, si ablata sint, cum lege triplici reddantur. Ictus quoque singuli et prensiones secundum legem tripliciter [Col. 0864B] emendentur. Postmodum exigite ab eis triginta libras quae solent dari pro infractione atrii ecclesiae. Multo enim pretiosior est Dei minister quam atrium templi vel parietes. Praeterea congrua injungatur eis poenitentia aut septem aut quinque annorum, ut et isti corrigantur et caeteri metum habeant. Hoc est excerptum de sexto libro Capitularium, capitulo 98: Si quis sacerdotem vel levitam aut monachum debilitaverit, juxta statuta priorum capitulorum quae legi Salicae sunt addita componat, et insuper bannum nostrum, id est sexaginta solidos nobis persolvat, et arma relinquat, atque in monasterio diebus vitae suae sub ardua poenitentia Deo serviat nusquam post modum saeculo vel saecularibus militaturus, neque uxorem copulaturus.

[Col. 0864C] Tempore Ludovici regis, patris Lotharii, fertur quiddam actum. Cum quidam ira permotus quemdam sacerdotem gravissimis affectum injuriis et ad extremum plagis non timeret lacerare plurimis, uterque coram regia censura reductus est. Qui diligenter causam examinans, Christi ministris ut doceret omnem exhibendam reverentiam, omnes circumstantes sibi sic allocutus est: «Omnis, inquit, nostrae religionis cultus per sacerdotum officia percelebratur; ideoque eis omnimodis cultus reverentiae divinae exhibetur, non eorum aliquando hoc exigente vitae merito, sed ut in eis videatur a nobis obtemperari Christo. Unde hunc qui sic intemperanter efferatus in Dei sacerdotem est deductum, censeo ad arboris stipitem stringi, [Col. 0864D] omni vestimentorum adempto tutamine.» Cum itaque juxta regis sententiam comprehensus, nudatus ad arborem foris fuisset constrictus, tanta ibidem refertur repente advenisse permolesta multitudo muscarum ut antequam . . . . rex fecisset regrediens milliarium, omne corpus ejus comestum referretur.

Litaniae veteres ecclesiae Bellovacensis

Auctor incertus

[Col. 0865]

LITANIAE VETERES ECCLESIAE BELLOVACENSIS (Apud. Baluz., Miscell., edit. Luc., pag. 283.)

  • [Col. 0865A] Christus vincit. Ter.

  • Christus regnat. Ter.

  • Christus imperat. Ter.

  • Exaudi Christe.

  • R\ Joanni summo pontifici et universali papae vita. Ter.

  • Salvator mundi. Tu illum adjuva.

  • Sancta Maria. Tu illum adjuva.

  • Sancte Michael. Tu illum adjuva

  • Sancte Gabrihel. Tu illum adjuva.

  • Sancte Raphahel. Tu illum adjuva.

  • Exaudi Christe.

  • Rotgerio hujus Ecclesiae pontifici et omni gregi sibi commisso salus et vita.

  • Redemptor mundi. Tu illum adjuva.

  • [Col. 0865B] Sancte Petre. Tu illum adjuva.

  • Sancte Paule. Tu illum adjuva.

  • Sancte Andrea. Tu illum adjuva.

  • Sancte Simon. Tu illum adjuva.

  • Exaudi Christe.

  • Rotberto serenissimo et a Deo coronato magno et pacifico regi vita et victoria.

  • Salvator mundi. Tu illum adjuva

  • Sancte Stephane. Tu illum adjuva.

  • Sancte Dionysi Tu illum adjuva.

  • Sancte Luciane. Tu illum adjuva

  • Sancte Juste. Tu illum adjuva.

  • Exaudi Christe. Constantiae reginae salus et vita.

  • Redemptor mundi. Tu illam adjuva.

  • Sancta Felicitas Tu illam adjuva.

  • [Col. 0865C] Sancta Perpetua. Tu illam adjuva.

  • Sancta Agatha. Tu illam adjuva.

  • Sancta Agnes. Tu illam adjuva.

  • Exaudi Christe. Omnibus judicibus et cuncto exercitui Christianorum vita et victoria.

  • Salvator mundi. Tu illos adjuva.

  • Sancte Silvester Tu illos adjuva.

  • Sancte Gregori. Tu illos adjuva.

  • Sancte Leo. Tu illos adjuva.

  • Sancte Ambrosi. Tu illos adjuva.

  • [Col. 0866A] Christus vincit, Christus regnat, Christus imperat.

  • Rex Regum Christus vincit.

  • Misericordia nostra Christus vincit.

  • Liberatio et redemptio nostra Christus vincit.

  • Arma nostra invictissima Christus vincit.

  • Murus noster inexpugnabilis Christus vincit.

  • Defensio et exsultatio nostra Christus vincit.

  • Protectio et victoria nostra Christus vincit.

  • Ipsi soli imperium, gloria, et potestas per immortalia saecula saeculorum. Amen.

  • Ipsi honor, laus, et jubilatio per infinita saecula saeculorum. Amen.

  • Ipsi soli virtus, fortitudo, et victoria per omnia saecula saeculorum. Amen.

  • Christe audi nos. Kyrie eleyson. Christe eleyson. [Col. 0866B] Kyrie eleyson.

  • Hunc diem laeti ducamus. Ter.

  • Domnum Joannem apostolicum Deus conservet. Ter.

  • Salvator mundi. Tu illum adjuva.

  • Sancte Joannes. Tu illum adjuva.

  • Sancte Jacobe. Tu illum adjuva.

  • Sancte Philippe. Tu illum adjuva.

  • Domnum Rotgerium Episcopum Deus conservet. Ter.

  • Redemptor mundi. Tu illum adjuva.

  • Sancte Martine. Tu illum adjuva.

  • Sancte Remigi. Tu illum adjuva.

  • Sancte Medarde. Tu illum adjuva.

  • Domnum Rotbertum regem Deus conservet. Ter.

  • Salvator mundi. Tu illum adjuva.

  • Sancte Corneli. Tu illum adjuva.

  • [Col. 0866C] Sancte Laurenti. Tu illum adjuva.

  • Sancte Vincenti. Tu illum adjuva.

  • Feliciter. Ter.

  • Feliciter. Ter.

  • Feliciter. Ter.

  • Tempora bona habeant. Ter.

  • Tempora bona habeant. Ter.

  • Multos annos. Amen.

  • Ite, missa est. Deo gratias.

ANNO DOMINI MLVIII. STEPHANUS X PAPA.

Notitia historica

Ciaconius, Alphonsus

[Col. 0865]

NOTITIA HISTORICA. (CIACONI, Vitae pontificum Romanorum. )

[Col. 0865D] In nomine Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi benedicti. Amen.

[Col. 0866D] Sanctissimus dominus noster Stephanus IX, Lotharingus, Fridericus antea vocatus, nobilissima [Col. 0867A] domo ducis Lotharingiae, Gothelonis ducis filius, et Gothifredi IV magni ducis frater, regio Francorum genere oriundus, natione Gallus, liberalibus disciplinis a puero instructus, et ecclesiasticis obsequiis traditus, primo enim canonicus regularis S. Lamperti in Lotharingia factus. Mox a beato papa Leone X diaconus cardinalis, et apostolicae sedis cancellarius creatus, Constantinopolim legatus de latere cum Humberto episcopo cardinali Silvae Candidae missus, Graecorum errores confutavit. Deinde in Urbem reversus, mortuo papa Leone nono, ad monasterium Casinense profectus est, ubi sumpto (quam a puero semper amavit), religionis sancti Benedicti habitu, ibidem per aliquod tempus vitam transegit. Biennio vero ab ejus ingressu vix exacto, [Col. 0867B] tricesimus sextus in abbatis Roberti demortui, qui illum susceperat, locum, abbas Casinensis omnium monachorum consensu designatus. Pro consecratione autem, ut mos erat, ad Romanum pontificem Victorem secundum, qui tum Florentiae commorabatur, veniens, octo monachis comitatus, non solum in abbatem Casinensem est consecratus, verum et presbyter cardinalis in titulo Sancti Chrysogoni ordinatus est. A quo ad monasterium suum Casinense reversurus discedens, cum Romam venisset, statim obitus papae Victoris secundi renuntiatus est.

Hoc nuntio Romam allato, Romani extemplo comitia subrogando pontifici habuerunt, ibi aliis Hildebrandum, qui cum Victore erat, exspectandum, aliis moram nullam comitis interponendam esse censentibus. [Col. 0867C] Omnes demum uno consensu Fridericum ipsum cardinalem, ex Tuscia ipsa paulo ante reversum, adeunt, eumque per vim ex hospitio eductum, ad basilicam Sancti Petri ad Vincula trahunt, atque pontificem lectum Stephanum nomine appellant; is enim dies erat IV Nonas Augusti, quo die memoria sancti Stephani pontificis et martyris ab Ecclesia colitur. Atque inde plaudentibus omnibus ad Latera num deducunt; postridie vero die Dominico cardinalibus [Col. 0868A] omnibus cum clero populoque Romano ad eum confluentibus, in Vaticano magna caeremonia consecrant. Sedit, imperatore Henrico quarto, menses VII, dies XXVIII.

Anno Dominicae Nativitatis 1057, die III Nonas Augusti, altero post electionem die, in basilica Principis apostolorum, in episcopum et pontificem papa Stephanus X Romae consecratus est, suae coronationis insignia suscepit per Mainardum S. R. E. archidiaconum.

Stephanus, pontificatu inito, extemplo legatum ad Agnetem Augustam, Henrici quarti matrem, Hildebrandum misit, qui de rebus actis eam doceret, atque inde ad prosequendam, quae instituta erat, reformationem Ecclesiae se convertit. Restabat enim ingens [Col. 0868B] cum ipso Henrico ejus filio certamen, qui a familiaribus depravatus, ecclesias non iis qui plus litterarum ac vitae laude mererent, sed qui plus mercedis ac pecuniae praebuissent, aperta sacrorum nundinatione, vendere instituerat. Quatuor igitur menses Romae moratus, omnes in his cogitationibus consiliisque consumpsit, quibus et Henricum Simoniacae haeresis insimulare ac factum ejus aspero decreto notare non dubitavit, et novis constitutionibus clericorum incontinentiam et consanguineorum nuptias interdixit.

Stephanus X synodum Laterani congregavit, in qua Ecclesia Mediolanensis, quae superbiae fastu ante ducentos ferme annos a Romana se subtraxerat, Hildebrandi praecipue opera, nunc demum obtemperare [Col. 0868C] iterum coepit ut vere omnium Ecclesiarum matri et magistrae, quam postea ita observavit, ut legitimae filiae piissimam matrem colere consueverunt.

Anno Dominicae Nativitatis 1058, die IV Kal. Aprilis Florentiae mortuus est papa Stephanus X, cujus corpus ibidem in ecclesia cathedrali S. Reparatae sepultum est.

Vacavit sedes dies 28.

Notitia altera

Mansi, Joannes Dominicus

[Col. 0867]

NOTITIA ALTERA. (Apud MANSI, Conciliorum tom. X.)

[Col. 0867D] Stephanus, antea Fridericus appellatus, ex abbate Cassinensi et cardinale presbytero, communi totius cleri consensu invitus factus est pontifex, hujus nominis nonus, anno Christi redemptoris 1057, regnante Henrico IV. Habitis in Urbe plurimis conciliis contra concubinatum aliave plurima vitia cleri mores Ecclesiae reformavit. Petrum Damiani ab eremo abstractum creavit episcopum cardinalem Ostiensem. Ad Ecclesiam Constantinopolitanam schismate divisam catholicae et apostolicae communioni consociandam legationem misit in Orientem, qua fungebantur Stephanus cardinalis, Mainardus Silvae-Candidae [Col. 0868D] episcopus et Desiderius abbas Cassinensis designatus. Dato illis rerum agendarum commonitorio, praecepit ut quamprimum possent reditum pararent. De futuri pontificis electione decretum edidit, quod Leo Ostiensis his verbis describit: «Post haec, congregatis intra ecclesiam episcopis et clero, populoque Romano, sub districta nimis inhibitione constituit, ut si, antequam Hildebrandus Romanae tunc Ecclesiae subdiaconus ab imperatrice, ad quam pro quibusdam reipublicae negotiis communi consilio mittebatur, rediret, se mori contingeret, nullus omnino papam eligere auderet; sed usque ad illius reditum [Col. 0869A] sedes apostolica intacta vacaret, ejus demum ordinanda concilio.» Ad invisendum sanctum Joannem Gualbertum, fama sanctitatis celeberrimum, Florentiam profectus incidit in morbum; et paucis diebus postquam aegrotasset, obiit quarto Kalendas Aprilis, anno 1058. «Interea, inquit Leo Ostiensis, Gregorius Lateranensis, et Tusculanensis comes, comperto Romani pontificis obitu, sociato sibi Gerardo Galesense [Galerense, Benedict. X, pseudopapa et schismaticus] et Romanis potentibus aliquot, noctu cum armatorum turbis ecclesiam una pervadunt, [Col. 0870A] et Joannem Velitrensem episcopum, Mincium postea cognominatum, papam constituunt, Benedicti illi imposito nomine. Quod cum Petrus Damianus, vir valde religiosus, quem eo tempore Stephanus papa ab eremo extractum in Ostiensi Ecclesia episcopum fecerat comperisset, una cum cardinalibus resistere ac reclamare coepit atque anathematizare. Sed tamen hi omnes timore perculsi per varia loca fugere.» Qua ratione autem schismaticus sede expulsus fuerit, infra in Vita Nicolai II dicetur.

Notitia diplomatica

Jaffe, Philippus

[Col. 0869]

NOTITIA DIPLOMATICA. (JAFFE, Regesta pont. Rom., 381.)

[Col. 0869B] Stephanus X in bullis hac sententia usus est: IPSE EST PAX NOSTRA (n. 2, 5).

Scriptae bullae ejus sunt per manum

Gregorii notarii et scriniarii (n. 2, 3, 4, 6, 7).

[Col. 0870B] Datae per manum.

Humberti S. Ecclesiae Silvae Candidae episcopi et bibliothecarii Sanctae Romanae et apostolicae sedis (n. 2, 3, 4, 5, 7).

Epistolae et privilegia

Stephanus X

[Col. 0869]

STEPHANI X PAPAE EPISTOLAE ET PRIVILEGIA.

I. Epistola Stephani X ad Gervasium archiepiscopum Remensem.—Pro religione fortiter agenti auxilium pollicetur; Bituricensis archiepiscopi causam in aliud tempus differt; in urbem ad synodum cum suffraganeis suis eum evocat. (Anno 1057.) [MANSI Concil. XIX, 862.]

[Col. 0869C]

STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, GERVASIO Remensi archiepiscopo salutem et apostolicam benedictionem.

Promotioni nostrae, sicut nobis scripsisti, non ambigimus te gratulari; amicitiam quoque sinceram et volumus et optamus inter nos fore perpetuam. Porro obedientiam fidelitatemque, quam nobis polliceris, te integerrime servaturum si, ut debes et ut te [Col. 0869D] decet, servaveris; facis quod faciendum optime scis, quod principalem et communem matrem, non modo nos revereris in nobis. De concilio autem Remis habendo quid aliud dicendum, nisi quod beatae memoriae dominus Victor Dei judicio hinc est raptus; [Col. 0870C] et quod tu, sicut inter nos convenit, non remandasti, an in hoc esset regis consensus? Sed et de Bituricensi archiepiscopo, quia dilectus filius noster Hildebrandus, cui illius causa maxime nota est, abest, hoc tantum respondemus quod, eo revertente et te cum illo ad nos veniente, tam ex hoc quam ex aliis ecclesiasticis negotiis tuum consilium habebimus. Ne deficias aut frangaris, si adversarios pro fidelitate sanctae Romanae Ecclesiae, imo pro sanctorum canonum defensione pateris, sciens, secundum Apostolum, quod in hoc positus sis (I Thess. III) . Auxilium enim nostrum et consilium tibi pro justitia agonizanti tempore nostri pontificatus, ad quem nullo meo merito videor assumptus, non deerit; et secundum quod oras, orabimus Dominum Jesum ne [Col. 0870D] a bono proposito aliquando decidas. Caeterum Romae quinto decimo die post sanctum Pascha synodum celebraturi, tuam fraternitatem cum suffraganeis ejus, volumus et auctoritate apostolica jubemus interesse absque inevitabili necessitate.

II. Stephani X bulla per quam confirmat cleri saecularis immunitatem a saecularium potestatum judiciis et oneribus. (Anno 1058.) [MURATORI, Antiq. Ital. V, 973.]

[Col. 0871A]

STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimis in Christo filiis omnibus sacerdotibus, levitis, universisque sacris ordinibus, Lucae commorantibus, seu de omnibus plebibus, clericis, acolythis, subdiaconibus, diaconibus, presbyteris suburbanis Lucensis episcopatus, et omnibus successoribus corum in perpetuum.

Si erga fidelium laicorum ordinem, legalem consuetudinem et decreta pietatis servare nobis convenit, [Col. 0871B] multo amplius circa clericorum gradus qui Ecclesiae Dei fideliter ministrant et serviunt visa aequitatis observare, et observanda confirmare debemus. Quapropter ob interventum dilectissimi coepiscopi nostri Anselmi Lucensis episcopi, simulque Benedicti Belletrinensis episcopi, et Bonifacii Albanensis episcopi, et domni Humberti Sanctae Rufinae sedis episcopi, nec non Petri Lavicanensis episcopi, simulque Joannis Portuensis episcopi, nec non et domni Hildebrandi sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconi, aliorumque nostrorum fidelium, per hujus nostrae praeceptionis paginam constituimus et confirmamus, sicut sacrorum canonum demonstrat auctoritas, et humanae praecipiunt leges, sicut etiam illis ab Ottone imperatore Augusto, et reliquis [Col. 0871C] imperatoribus per praecepti paginam concessum et confirmatum esse videtur, ut deinceps a nulla magna parvaque persona hominum ad saecularia judicia pro qualicunque controversia pertrahantur, vel ante saeculares judices examinentur vel distringantur, nisi tantum ab eorum praesule. Et ut nullus in domibus eorum aliquam invasionem facere audeat, vel molestiam praesumat inferre, vel tributum, sive redditum, seu etiam superimpositum eisdem sacerdotibus et cunctis sacris ordinibus, a quacunque persona minime imponatur, vel requiratur. Et ne aliquis audeat se intromittere sine legali judicio de aliquibus supellectilibus eorum, sive servis utriusque sexus, vel familiis, seu etiam de universis eorum colonis, nec non mobilibus et [Col. 0871D] immobilibus, arvis, cultilibus, vineis, olivetis, silvis, pratis pascualibus, seu universis haereditatibus corum, sive acquisitis, nec non eorum bonis, vel quidquid illis juste et legaliter pertinere perspicitur. Insuper concedimus per hoc nostrum apostolicum privilegium omnibus sacerdotibus, levitis, cunctisque sacris ordinibus jam dicti episcopatus, ut eorum advocatus non aliter, nisi solus, juret sine ulla contradictione, sicut in sancta Romana Ecclesia agitur. Et liceat eis secundum ecclesiasticos gradus quiete et pacifice vivere, et Deo servire, et sub hujus nostri privilegii defensione consistere. Ita sane juvemus ut nullus dux, sive marchio, comes, vicecomes, gastaldus, curialis, exactor, decanus, [Col. 0872A] vocemissarius, vel etiam ulla persona hominum audeat interdicere vel constringere hoc, quod a nobis constitutum et confirmatum est. Si quis autem (quod non credimus) temerario ausu huic nostro apostolico privilegio contrarius exstiterit, sciat se, nisi resipuerit, et damnum quod fecerit emendaverit, auctoritate Dei omnipotentis, et beati Petri apostolorum principis ac nostra, anathematis vinculo innodatum, et a regno Dei alienum, atque cum Juda traditore sociatum. Insuper compositurus existat auri optimi libras decem, medietatem sacro nostro palatio, medietatem illis quibus injuria illata fuerit. Qui vero pro intuitu custos et observator hujus nostri apostolici praecepti exstiterit, benedictionis apostolicae gratiam, vitamque aeternam a [Col. 0872B] Domino Deo nostro consequi mereatur in saecula saeculorum. Amen.

Scriptum per manus Gregorii notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense octobrio, et indictione undecima.

Datum Romae per manus Humberti sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi, et bibliothecarii sanctae Romanae et apostolicae Sedis, anno pontificatus domni Stephani noni papae primo, XV Kalendas Novembris, indictione undecima.

III. A Stephano X concessionum, aliorumque indultorum sacri coenobii Sancti Petri Perusini confirmatio. (Anno 1057.) [COQUELINES, Bullarum Rom. pont. ampliss. Collect. I, 396.]

[Col. 0872C]

STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, venerabili monasterio beati Petri apostoli, sito extra, imo et juxta civitatem Perusinam, in loco qui dicitur Caprarius, et per illud BONIZONI abbati ejusque successoribus ibidem juste et regulariter promovendis, in perpetuum.

Cum universalis sancta mater Ecclesia per gloriosos terrae principes, Petrum scilicet piscatorem hominum, ac Paulum doctorem gentium, prae caeteris cooperatoribus maxime sit coadunata, instructa, simul et ditata, convenit eis confirmari et detineri omnia quae suae ditionis ac potestatis reperiuntur specialia. Quare ad hujus supradicti monasterii [Col. 0872D] honorem semper augendum, nunquam minuendum, concedimus hoc apostolicae defensionis privilegium ut teneat quod habet, scilicet cellas suas, et ecclesias, curtes suas, ac plebes, fundos etiam, ac casales, plebem, scilicet Sancti Constantii, et sancti Rufini, ac Sancti Martini, ecclesiam Sancti Martini in Agellione cum suis pertinentiis, curtem de casale, et curtem Sancti Justini, curtem de Petroniano, ecclesiam Sancti Andreae de Aliano cum sua pertinentia; ecclesiam Sanctae Mariae in Pitiniano; et ecclesiam Sancti Clementis, atque medietatem Sancti Donati in civitella, nec non et terram Ugonis nepotis Bernonis de Montenigro. Insuper confirmamus eidem monasterio in perpetuum massas tres, [Col. 0873A] in comitatu Perusino positas, unam, quae vocatur Pusulo, aliam Filontio, et alteram, quae nuncupatur Casalini, cum ecclesiis, casis, vineis, campis, hortis, montibus cultis et incultis omnibus cum suis pertinentiis. Licentiam quoque damus tibi de omnibus tuis clericis, tam in monasterio degentibus quamque etiam foris in possessionibus tuis manentibus, a quocunque volueris idoneo et canonice locato episcopo eos ordinandi, et chrisma in tuis plebibus accipere, si tamen ab episcopo, in cujus dioecesi praefatum tuum monasterium situm est, nec ordinationes nec chrisma potueris canonice et gratis obtinere aut impetrare; et de ecclesiis ordinandis eodem modo. Et nullus episcopus ad idem monasterium pertinentem excommunicare aut damnare [Col. 0873B] audeat, si in causa sua, nostrum, ac sanctae apostolicae sedis patrocinium et examen flagitat. Romani autem pontificis donum abbatiae, et abbas ipse, et consecratio abbatis sit in perpetuum. Et omni remota excusatione, nisi canonica, ad synodum quandocunque summo pontifice vocatus fuerit, veniat.

Porro oblationes eidem monasterio collatae, tam pro vivis quam pro defunctis a nullo episcoporum pervadantur, sed ex integro proficiant monasterii utilitatibus ac fratrum necessitatibus. Decimae autem ejusdem monasterii in susceptione hospitum et peregrinorum ad portam ipsius monasterii conferantur. Servitium quoque, et quod vulgariter dicitur Foderum nec imperatori, nec regi, nec marchioni, [Col. 0873C] nec alicui homini liceat ex eodem monasterio, aut ex pertinentia ejus requirere, nisi soli nostrae apostolicae sedi. Insuper nemo ibidem sepeliri prohibeat mortuum. Episcopus missas publicas et stationes ibidem si facere voluerit, statutis temporibus id agat, scilicet secunda feria Paschae, et beatorum apostolorum Petri et Pauli natalitiis solemnibus; sed nullas inde oblationes tollat ipse, aut aliquis clericorum ejus, invito abbate ac fratribus. Statuimus autem, si quando abbas ejusdem monasterii decesserit, ut nullus ab aliis personis ibi abbas eligatur, si potuerint ad hoc opus de congregatione idoneum fratrem eligere, sic videlicet communi ac regulari consilio, absque pretio a Romano pontifice [Col. 0873D] consecrandum. Jubemus etiam ut omnes nocivae ecclesiae vestri monasterii chartae omnino vacuae et inanes consistant. Praeterea apostolica nostra auctoritate constituimus et confirmamus ut nullus imperator, rex, episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, castaldio, aut alia quaelibet magna parvaque persona et praedictum abbatem suosque successores canonice intrantes, de jam dicto monasterio, vel de omnibus suis rebus et proprietatibus, mobilibus et immobilibus molestare, devestire, aut inquietare audeat; et qui praesumpserit, sciat se auctoritate Domini nostri Jesu Christi et beatorum apostolorum Petri et Pauli, ac nostra maledictione anathematizari; insuper compositurus existat duodecim libras auri, medietatem nostro [Col. 0874A] sacro palatio, medietatem ipsi monasterio. Qui vero hanc ecclesiam honoraverit, et nihil inde auferens, de suis pro redemptione animae aliqua ei contulerit, benedictionis gratiam a Domino Deo consequatur et per clavigerum principem coeli janua regni coelestis introduci mereatur.

Scriptum per manus Gregorii notarii, et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Novembris, indictione undecima.

Datum Romae quarto Non. Novembris per manus Humberti sanctae ecclesiae Silvae Candidae episcopi et bibliothecarii sanctae Romanae et apostolicae sedis, anno I pontificatus domni Stephani noni papae, indictione undecima.

IV. Stephanus X canonicorum Aretinorum bona, petente Arnaldo episcopo, confirmat. (Anno 105.) [UGHELLI, Italia Sacra, I, 416.]

[Col. 0874B]

STEPHANUS, servus servorum Dei.

Convenit apostolico mandamini pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et poscentium animis alacri affectione impertiri suffragium. Quapropter notum sit omnibus S. Dei Ecclesiae fidelibus, et nostris, praesentibus scilicet et futuris, quod nos, interventu Arnaldi episcopi Arctini, sequentes vestigia beatissimae memoriae D. Victoris praedecessoris nostri, confirmamus et nostra apostolica auctoritate [Col. 0874C] corroboramus omnia quaecunque canonicis S. Aretinae Ecclesiae juste data et legaliter collata sunt sive a regibus, sive a praesulibus S. Aretinae ecclesiae, sive etiam ab aliquibus S. Dei Ecclesiae fidelibus pro redemptione animarum suarum concessa sunt.

Si quis vero deinceps in eamdem canonicam B. Donati Aretini episcopi et martyris de rebus propriis aliquid conferre voluerit, tam in comitatu Castello quam in aliquibus aliis locis, nostra fultus auctoritate, licentiam dandi et pro remedio animae suae largiendi B. Donato, ad usum et sumptum fratrum canonicorum in eadem B. Donati canonica famulantium, sine alicujus magnae parvaeque personae interdictu [Col. 0874D] [habeat], ipsaque donatio sive largitio ab omni fiscali illaesione perpetuo maneat absoluta. Quicunque vero hujus nostrae confirmationis seu largitionis violator exstiterit, nostra apostolica auctoritate excommunicatus, perpetui anathematis jaculo feriatur.

Scriptum per manus Gregorii notarii et camerarii S. apostolicae sedis, in mense Novembris, die XIX ind. II.

Datum Romae, X Kal. Decembris, per manus Humberti dicti episcopi [S. Ecclesiae] Silvae Candidae, et bibliothecarii S. R. et apostolicae sedis, anno Deo propitio 1057, pontificatus D. Stephani IX primo, indict. II.

V. Stephanus X episcopatus Marsorum, a Victore II in pristinum statum restituti, fines possessionesque, petente Pandulpho episcopi, confirmat. (Anno 1057) [UGHELLI, Italia Sacra, I, 889.]

[Col. 0875A]

STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto confratri et coepiscopo PANDULPHO, caeterisque successoribus episcopis in S. Marsicana Ecclesia canonice promovendis in perpetuum.

In specula S. et universalis Ecclesiae adhuc peregrinantis quanto caeteris eminentiores apparemus, tanto vehementius concurrere vicissitudinibus inde debemus; sicut enim luna menstruo cursu deficit et perficit, sic in Ecclesia militanti, temporalibus subjecta, [Col. 0875B] continuas altercationes, valde defectus et profectus incurrit; cujus defectui vel diminutioni sicut necesse est ut compatiamur, sic proculdubio expedit ut profectui vel plenitudini congratulemur. Quapropter unam Marsicanam Ecclesiam intestino et diuturno malo, et plusquam civili discordia saecularium hominum miserabiliter discissam, et in duos episcopatus, contra sanctorum Patrum canones, a Theophilacto dicto papa divisam, et postea permissu magis quam consensu, necessitate quam utilitate, a sanctissimo praedecessore nostro Leone, sicut inventa fuit, omissam, eamdemque sub beata memoria decessore nostro Victore, judicio generalis concilii, per divinam gratiam in gremio basilicae Constantinianae aggregatam, XIV Kal. Maii, ind. X, divisionem illam [Col. 0875C] unius dioecesis in duas partes evacuatam et abdicatam atque in antiquam sui status unionem reformatam, et in perpetuum ipsam, sicut justum fuit, dioecesim unam uni episcopo decretam, inde, interventu totius S. synodi, episcopo Actone, qui tunc partem Marsicanae dioecesis injuste occupabat, in Theatinam civitatem sublato, per hujus nostri privilegii decretalem paginam, deinceps tibi, beatissime, et confrater et coepiscope Pandulphe, et successoribus tuis in perpetuum concedimus et, secundum quod tibi synodaliter, sicut superius dictum fuit, judicatum est, firmum Marsicanum episcopatum cum omni sua integritate et pertinentia inter ea quae nominatim sunt ecclesiae Sanctae Sabinae antiquae civitatis Marsorum, ad episcopalem sedem [Col. 0875D] largimur atque decernimus; necnon et reliquas ecclesias totius Marsicanae dioecesis cum pertinentiis, decimis et oblationibus earum, tam pro vivis quam etiam pro defunctis, secundum quod S. canones decreverunt; pariterque ecclesiam dominae nostrae Sanctae Dei Genitricis virginis Mariae in Carseolo cum decimis et oblationibus, imo cum omnibus sibi adjacentibus ecclesiis et rebus juste tibi pertinentibus, tam in castro Tupho et Scallellis quam . . . . et alto Sanctae Mariae, et Civitellae, et Pamperano usque ad Capistrellum et in tota valle Nerfacendae. Insuper auctoritate apostolica sancimus ut, quandocunque expedierit, ordinationes clericorum et consecrationem altarium ibidem facias, et in monasteriis, quod [Col. 0876A] tui juris est, ut S. canones censent, et reliqua omnia quae ad episcopum pertinent sine cujusquam contradictione expleas, scilicet intra justos terminos totius parochiae Marsicanae, tam illius partis quam antea obtinebas, sive et alterius quam tibi injuste episcopi invaserant. Hinc apostolicae sedis auctoritate subnixus, potestatis et confirmationis privilegium indissolubiliter statuentes, interdicimus, sub divini etiam contestatione judicii, anathematis interpositione, ut nullus unquam successorem nostrorum pontificum, vel quilibet publicarum actionum administrator, seu alia quaelibet vel quantumlibet magna parvaque persona, audeat vel praesumat contra hujus nostrae confirmationis privilegium agere, aut quidpiam inde alienare, auferre aut minuere, sed potius firmum [Col. 0876B] ac stabile in perpetuum sit, sicut a nobis concessum et confirmatum est. Si quis autem, quod non optamus, temerario ausu hoc nostrae apostolicae sedis statutum in quopiam alienare vel infringere praesumpserit, et contradictor illius exstiterit, auctoritate S. individuae Trinitatis et apostolorum principis vinculo anathematis mancipatus, a regno Dei segregatus, et diabolo et angelis ejus, nisi forte resipiscat, indissolubiliter aggregetur. Qui vero pro respectu observator et defensor hujus concessionis et confirmationis exstiterit, potestate S. Dei genitricis et semper Virginis Mariae, et B. Petri apostolorum principis, et precibus B. Sabinae martyris et omnium sanctorum, et coelestium multitudine angelorum, aque gloriam a justo Judice D. nostro Jesu Christo [Col. 0876C] vitamque aeternam percipere mereatur in saecula saeculorum. Amen.

Scriptum per manum notarii et scriniarii S. R. apostolicae sedis in mense Decemb., ind. II.

Datum in Castro Casino, V Idus Decembris, per manus Humberti S. Ecclesiae Silvae Candidae episcopi, et bibliothecarii S. R. et apostolicae sedis, anno primo D. papae Stephani IX, ind. II.

VI. Constitutio Stephani papae X pro monasterio S. Prosperi Regini. (Anno 1057.) [Margarini, BULLAR. CASIN. II, 90.]

STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo [Col. 0876D] et reverendissimo filio LANDULFO abbati venerabilis coenobii Sancti Prosperi confessoris Christi subtus civitatem Regium constituti, et per eum cunctis successoribus ipsius inibi regulariter promovendis in perpetuum.

Quemadmodum regi, et defendi ac gubernari ab illo, a quo sumus, optamus, ita universum Christianum orbem, juxta quod nobis commissum esse constat, a singulis provisoribus Ecclesiarum Dei sperare non dubitamus, prout cuique dictorum expedit: ideo huic operi tanto vigilantius insistere debemus, quantum, permittente Deo, malefactorum saevitiam hoc tempore adversus ovium Domini pastores, nullo resistente, efferatam attendimus.

1. Quapropter justa et salubri suggestione tua, [Col. 0877A] charissime fili, Landulphe abbas, ad utilitatem tuam, successorumque tuorum commoti et commoniti, per hujus nostrae apostolicae constitutionis paginam confirmamus, et corroboramus venerabili coenobio Saneti Prosperi episcopi, ut electio, vel ordinatio abbatis ipsius monasterii fiat omnino secundum regulam sancti Benedicti.

2. Et quia a beatissimae memoriae Henrico et Conrado filio imperatore, ac nonnullis aliis regibus praecepta; et ab Alberico praedictae sanctae Regiensis Ecclesiae episcopo decretum, non solum de ipsa abbatum electione, verum de omnibus rebus ipsi monasterio juste acquisitis, vel in futurum acquirendis constant, secundum tenorem illorum, et quod majus est, secundum veritatis et justitiae rationem, per [Col. 0877B] hujus nostrae auctoritatis privilegium nominatim concedimus atque decernimus ipsi venerabili coenobio Sancti Prosperi, quod in tutela sancti Petri et nostra suscipimus, fundum praedictae ecclesiae ejusdem Sancti Prosperi in urbe Regii situm, cum coemeterio ipsius, et novem jugera terrae cum capella Sancti Nazarii, quam a praeposito ecclesiae Sancti Prosperi intra castrum praedictae civitatis sitam per commutationem juste factam, abbas qui tunc temporis erat accepit; necnon et omnem illam terram de Corticella, quae ab episcopis ipsius loci in dicto loco monasterio data est; insuper duodecim mansos, qui sunt in Fossolo: quatuor in Palude; quatuor in Campaniola; tres in Quingente; unum qui est in Gurgo; unum in Fossedunde; quinque in Baniolo; [Col. 0877C] et capellam Sanctae Mustiolae cum suis pertinentiis; unum in Crustulo veteri; unum in vico Desbergato, unum in Magno Casali: cum capella Sancti Sylvestri, cum dominicatu de eadem villa Magno Casali; tres mansos in Regio, et dominicatum Regii; Braidam Regis, et omnem terram praedicti monasterii circa eamdem civitatem sitam; tres mansos in Rodano; quatuor in Lovari; unum in Banio, unum in casale de Rodano; tres in Marmirolo; unum in Aliano; unum in Bibiano; unum in Piano; unum in Mulazano; unum in Planzo; unum in castro Oleriani, et curtem de Nasseto cum Lamma Fraularia, et campo et rivam de Nasseto, quae a Carolo piissimo rege jam per scriptum, juxta fines ibi designatos, Regiensi [Col. 0877D] ecclesiae data esse dignoscitur; et terram quam dedit Rolandus filius Eriberti; in Mutilena quatuor mansos, cum capella, et quamdam partem castelli; in Albinea quatuor mansos, et capellam Sanctae Mariae in Pisignano, cum Oliveto sibi adjacente; in Vergnano duos mansos, et octo mansos quos dedit Ardicio filius Attonis filii Gandulphi, et capellam Sancti Damiani in medulae, quam dedit Ubertus; vineam cum septem montibus; capellam Sancti Petri in Convanello, cum omnibus suis pertinentiis; in Spetiano unum mansum; in Sancto Floriano unum; unum in monte Baranzonis; et quamdam partem in capella Sancti Martini in Revere, et quatuor partes in praedicta Revere; duas in ecclesia Sanctae Mariae, unam in Sancto Florentino, [Col. 0878A] unam in Sancto Laurentio; duos mansos in Bibianello, et quidquid intra Italicum regnum juste possidet, vel si non possidet, juste possidere debet. Itaque tam ea, quae praediximus, quam quae devotione, quorumcunque fidelium juste acquisita deinceps fuerunt, in perpetuum, sine alicujus inquietudine, ut praefatum monasterium sub tutela beati Petri perpetualiter suscipimus, possidere apostolica auctoritate sancimus.

3. Illud etiam ob reverentiam sancti confessoris, praecipueque Domini, praesenti auctoritate tibi, dilectissime fili, Giselberte abba, tuisque successoribus, et quibus tu, vel quem supradicti monasterii fratres jusserint, in sacerdotali officio positis, apostolico privilegio concedimus, ex charitate, quae [Col. 0878B] Deus est, virtute sancti Spiritus, auctoritate beati Petri coelorum clavigeri confirmamus, ut populis per saecula undique sanctissimi confessoris suffragia expetendo concurrentibus, sive ipsius terrae, incolis ad eamdem ecclesiam convenientibus, ad honorem Dei, et beatissimi Prosperi confessoris devote super ipsius sacras reliquias, solemnes et publicas missas celebrare, et pane verbi Dei eos congrue reficere, et saepius praenominati domini et magni patroni, videlicet beatissimi Prosperi meritis, et nostra praesenti auctoritate roborati, eorum devotas confessiones suscipientes, vestrarum ipsarum, aliarumque orationum, sermonum quoque, vigiliarum, jejuniorum etiam, et eleemosynarum illis subministrantes praesidium, delictorum eorum explandorum [Col. 0878C] conferatis solatium.

4. Praecipimus quoque ne quis ejusdem civitatis episcopus, sed nec quidem aliquis primas, vel metropolitanus, aut quaelibet parva magnaque ecclesiastica saecularisve persona, quidquam eorum quae supra taxavimus pervertere audeat, sed nec aliquam potestatem exercere contra eumdem vestrum coenobium, neque quavis occasione inibi missas celebrare, aut ordinationem aliquam, quamvis parvissimam, sine voluntate abbatis et fratrum agere, aut excommunicationem contra eos ferre, vel aliquod officium, aut sepulturam mortuorum condere audeat qui non vult aeternaliter damnari et perpetuo anathemate feriri.

5. Quod si aliquo unquam tempore apparuerit [Col. 0878D] aliquis qui contra haec velit, auctoritate beati Petri, ut praediximus, irritum habeatur quod praesumpserit appetere, neque a te vel a tuis successoribus obediatur.

6. Porro super electione seu ordinatione abbatis, quod maxime saluti coenobitarum competit, hoc in fine repetimus, ut tanto tenacius haereat praesentium et futurorum mentibus, quanto pro sui speciali vel singulari utilitate inculcatur crebrius. Si quis ergo, quocunque ingenio, per aliquam venalitatem vel humanam gratiam successorem ei subrogari praesumpserit, aut aliter quam a beatissimo Patre nostro Benedicto constitutum est in electione vel ordinatione abbatis egerit, electio illa, vel ordinatio, [Col. 0879A] auctoritate sanctae Romanae et apostolicae sedis omnimode habeatur irrita, et auctores ejus vel mediatores, nisi resipuerint, perpetuo damnati sint anathemate Maranatha.

7. Hinc hujus privilegii transgressor quicunque temere tentare praesumpserit, districto anathemate se condemnatum noverit nisi forte resipiscens digne satisfecerit.

8. Qui vero devotus conservator exstiterit, divinis repleatur benedictionibus, et principis apostolorum auctoritate ab omnibus delictorum suorum absolvatur nexibus. Amen.

Scriptum per manus Gregorii notarii sanctae Romanae et apostolicae sedis, in mense Decembris, indictione XI.

[Col. 0879B] Datum in castro Casino per manus Humberti sanctae ecclesiae Silvae Candidae episcopi, et bibliothecarii sanctae Romanae Ecclesiae.

VII. Epistola Stephani X papae ad fratres Cluniacensis monasterii. (Anno 1058.) [ Bullar. Cluniac., 15.]

STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, dilectissimis filiis Cluniacensis nonasterii salutem et apostolicam benedictionem.

Quamvis pro nostrae sedis dignitate omnibus simus debitores, tamen specialem circa vos affectum charitatis habemus, qui, sub umbraculo sanctae et apostolicae [Col. 0879C] sedis positi, unde defensionem protectionis habuistis solamen orationum impendistis. Quod semper facere debetis, quatenus sub ea crescatis et fructum reddatis. Nostrum autem dilectissimum filium charitative nobiscum usque ad synodum retinuimus. Vobis autem, sicut imprimis benediximus, benedicimus, et viventes ac defunctos ex parte Dei et beati Petri principis apostolorum absolvimus.

VIII. Privilegium Stephani X papae per quod confirmat omnia monasteria, bona, jura et privilegia monasterio Cluniacensi antea concessa. (Anno 1058.) [ Bullar. Cluniac., 15.]

STEPHANUS episcopus, servus servorum Dei, reverendissimo [Col. 0879D] filio HUGONI abbati venerabilis monasterii quod a valle Cluniaca agnominatur Cluniacum, in honore beatorum apostolorum Petri et Pauli consecratum, in comitatu Matisconensi situm, et per te cunctis successoribus tuis abbatibus inibi regulariter promovendis in perpetuum.

Ad hoc, Deo auctore, in specula sanctae et universalis Ecclesiae eminentiores conspeculatoribus nostris consistimus, ut saluti et quieti universorum sollicitius invigilemus. Quod utique ex speciali apostolicae sedis privilegio adepti, si omnibus infatigabiliter prospicere debemus, multo magis illis quos sub apostolica disciplina arctiorem vitam mandatorum Dei, ad instar primitivae Ecclesiae, percurrere novimus, [Col. 0880A] quibus non solum omnia communia, sed etiam unum cor est et anima una. In quorum sorte non inferius censetur Cluniacense coenobium, quod ab ipso suae fundationis primordio hactenus vibrat longe lateque sanctae conversationis jubar clarissimum, adeo ut faciendo et docendo exstiterit et existat Gallicanis, Germanicis, Italicis, et plane cunctis Latinae linguae monasteriis forma sanctitatis atque speculum. Tam laudabili ergo monasticae philosophiae gymnasio, tamque ordinatae aciei castrorum coelestium, ut dignum est, totis praecordiis devoti, secundum postulationis tuae tenorem, charissime fili, et abba Hugo, auctoritate sanctorum apostolorum Petri et Pauli, quorum patrocinio praefatum Cluniacense coenobium innititur, per hujus nostrae [Col. 0880B] decretalis paginae inviolabile robur, statuentes confirmamus tibi Cluniacense coenobium, et per te cunctis tuis, sicut dictum est, successoribus in perpetuum, cuncta loca et monasteria ipsi Cluniacensi monasterio jure pertinentia, quae etiam a quibuscunque fidelibus Christi, regibus, episcopis, ducibus, seu principibus eidem loco sunt concessa; vel ab antecessoribus tuis abbatibus acquisita, Bernone videlicet, Odone, Eymardo, et beatae recordationis Maiolo et sancto Odilone, tam in rebus mobilibus quam etiam in immobilibus seseque moventibus, ut absque ullius contradictione secure et pacifice quietus debeas ea possidere. Ex quibus hic nominatim ista descripsimus:

Imprimis ipsum Cluniacense coenobium a potentissimo [Col. 0880C] quondam duce Willelmo in pago Matisconensi fundatum, cum omnibus rebus in circuitu ipsius et in aliis regionibus positis ad ipsum jure pertinentibus; in comitatu, videlicet Matisconensi, cellam in honore sancti Martini; ecclesiam quoque juxta positam in honore sancti Joannis; villas etiam Cavinias cum ecclesia Solestriacum villam cum ecclesia; Escutiolas cum ecclesia; Galliniacum cum ecclesia; Rufiacum cum ecclesia; Massilias cum ecclesia, Clairmannum, Barjeseranum villam; Curtilias villam, Petronniacum, Arpajacum, Darboniacum, Besurniacum; Ecclesiam Sanctae Columbae; Vitreriam Burguliensem villam, ecclesiam Sancti Laurentii; castrum Lurdonum, Blanuscum; villam, nomine [Col. 0880D] Cottam; monasterium etiam quod vocatur Carus-Locus cum omnibus ad se pertinentibus; cellam Regniacum cum omnibus sibi pertinentibus; ecclesiam Sancti Victoris cum omnibus suis pertinentiis; ecclesias etiam et terras quae juxta illam sunt, pro quibus data est quondam ecclesia Sancti Gengulphi; Equirandam quoque curtem cum ecclesia Sancti Andreae apostoli, et cum aliis ecclesiis et omnibus suis appendiciis; omnes quoque ecclesias et terras, seu quicquid praefatus locus habet in jamdicto comitatu; in comitatu vero Cabilonensi; cellam de Bellomonte in honore sanctae Dei genitricis Mariae dicatam, cum omnibus sibi pertinentibus; ecclesiam quoque de Campiloco cum omnibus suis appendiciis; curtem etiam vocabulo Juliacum cum ecclesiis et terris eidem [Col. 0881A] loco quondam ab episcopo Manasse collatis, et omnes ecclesias et terras ac quaecunque supradictus locus comprobatur habere in jam dicto comitatu; ecclesiam Sancti Gengulfi cum suis pertinentiis; cellam sanctorum martyrum Cosmae et Damiani, et monasterium Sancti Marcelli cum omnibus suis pertinentiis: in episcopatu vero Augustodunensi monasterium in Aurea Valle, quod Parendus dicitur in honore sancti Joannis Baptistae consecratum; cellam etiam Oiadellis cum omnibus suis appendiciis, villas etiam, ecclesias et terras quas Theotardus clericus contulit jam dicto Cluniacensi coenobio.

Confirmamus etiam et corroboramus nostra apostolica auctoritate illam convenientiam quam fecit domnus Galterius Augustodunensis Ecclesiae episcopus [Col. 0881B] de monasterio, quod dicitur Magabrense, ad suam ecclesiam pertinente, cum omnibus ad ipsum pertinentibus, omnesque ecclesias et terras et quaecunque supradictus locus Cluniacus videtur habere in jam dicto episcopatu: in territorio vero Divionensi curtem Giuracum, cum omnibus suis pertinentiis: in comitatu quoque Antissiodorensi cellam, in honore sanctae Dei Genitricis consecratam, in Dunziaco castro: in comitatu quoque Arvernensi, Silviniacum monasterium, ubi sanctus Majolus et sanctus Odilo requiescunt, cum omnibus ad eumdem locum pertinentibus, et cellam quae vocatur Firmitas, cum omnibus ad se pertinentibus; cellam quae vocatur Scuriolas; ecclesiam etiam in honore sancti Sulpitii dicatam in villa quae dicitur Langiacus, et cellulam [Col. 0881C] quae vocatur ad Boscum in honore sancti Petri consecratam; curtem etiam quam vocant in Frigido Monte; monasterium quoque quod dicitur Rivis, consecratum in honore sanctae Dei Genitricis cum curte Lussiaco, cum omnibus suis appendiciis; ecclesiam quae vocatur Marengum, cum aliis terris eidem monasterio ab Eustorgio nobilissimo viro traditis; cellulam etiam juxta positam, in honore sanctae Dei Genitricis sacratam, quae vocatur ad montes; monasterium autem Celsinianense cum cellis, ecclesiis, villis, terris Carniacum videlicet, Burnunculum, Abolniacum, Ginniacum, Cardonetum, et cum omnibus ecclesiis et terris ad ipsum monasterium pertinentibus; cellam quoque [Col. 0881D] ubi requiescit sanctus Florus, quam tradidit supradicto loco Eustorgius clericus, cum omnibus ad eam pertinentibus; mansiones quoque in Brivatensi vico et monasterium etiam quod dicitur Volta, in honore Sanctae Crucis consecratum, sicut sanctus Odilo praedecessor tuus in praedio parentum suorum construxit, cum omnibus suis pertinentiis; cellam etiam Relliacum cum curte et omnibus ad eam pertinentibus; cellam etiam in honore sanctae Martinae consecratam, quae vocatur Ad Pontem; omnes quoque ecclesias et terras, et quaecunque videtur Cluniacus possidere in jam dicto comitatu: in episcopatu etiam Nivernensi cellam, quae vocatur sancti Reveriani, cum omnibus suis pertinentiis; ecclesiam etiam quae dicitur Luperciacus, quam Frotmundus [Col. 0882A] dedit cum omnibus suis pertinentiis: in comitatu Pictaviensi cellam Sancti Joannis in villa quae dicitur Mongon: in episcopatu Sanctonico abbatiam Sancti Joannis quae vocatur de Engiriaco. Abbatiam etiam Malleacensem concedimus tibi et apostolica auctoritate firmamus. In abbatia autem Sancti Cypriani, quae est Pictavis, concedimus tibi quod antecessores tui ibi habuerunt.

In episcopatu Caturcensi abbatiam Sancti Petri de Moyssiaco, ut quietus debeas possidere, nostra apostolica auctoritate confirmamus atque laudamus: in episcopatu Vivariensi cellam Mizoscum, cum omnibus quae ibi aspiciunt; cellam de Rumpono monte; cellam ad fontes, et cellam Riom, cum omnibus quae habere videtur supradictus locus Cluniacus in jam [Col. 0882B] dicto comitatu vel episcopatu: in episcopatu Uticensi monasterium in honore sancti Petri et sancti Saturnini dedicatum super ripam Rodani situm, cum castro coloncellis et curte Tulleta, cum omnibus ad se pertinentibus ex utraque parte fluminis: in Trecassino episcopatu cellam in honore sancti Amandi consecratam: in episcopatu Arausico cellam in Podio Odoieno; monasterium in honore sancti Pantaleonis constructum, cum omnibus ad ipsum pertinentibus: in Vapincensi episcopatu cellam in honore sancti Andreae constructam, jam dicto Cluniacensi coenobio concessam a Rigaudo clerico, cum omnibus suis appendiciis; Ganagobiense quoque monasteriolum, et curtem Valentiolam, et omnia quae videtur habere supradictus locus [Col. 0882C] Cluniacus, et de quibus rebus habet donationem et descriptionem, atque de villa et castro Sarrianis, et de omnibus quae habet in patria quae vocatur Provincia: in Valentinensi episcopatu quod videtur habere cluniacensis locus in villa quae dicitur Ales, et in monte Sion monasterium Sancti Marcelli quod dicitur ad Salcetum, cum omnibus suis pertinentiis, et omnia quae videtur habere ipse locus in illo episcopatu: in episcopatu Viennensi monasterium quod vocatur Taderniacum, cum cella quae dicitur Causella, et villa quae vocatur Brocost, et villa quae dicitur Insula; cellam etiam in castro Candiaco, cum omnibus ecclesiis, villis, et terris, quae videtur habere jam dictus locus in ipso episcopatu: in episcopatu [Col. 0882D] Lugdunensi monasterium quod vocatur Amberta; cellam etiam quae dicitur Saluzatis; cellam Polliacum, cellulam Arthedunum, cellam quoque Saviniacum et curtem Ambariacum; ecclesiam Sancti Andreoli; ecclesiam quae vocatur ad Oratorium; curtem de Romanis; cellam Cavariacum; cellutam Luiniacum; villam Tusciacum; omnes quoque villas et terras quas Wichardus moriens eidem loco Cluniacensi contulit, cum omnibus quae videtur habere supradictus locus in jam dicto episcopatu; cellam etiam quae vocatur Burgum, quam Ancedeus comes Deo et Sancto Petro dedit fratribus ejus, et faventibus Burchardo videlicet atque Odone; cellam etiam in honore sancti Georgii consecratam, et ab Ainardo jam dicto loco Cluniacensi datam, quae [Col. 0883A] etiam est justa castrum quod vocatur Domena; cellam etiam quae vocatur Portus, in honore sancti Stephani consecratam, in episcopatu Bisuntinensi sitam: in episcopatu Tullensi, cellam quae vocatur Ramengas. Abbatiam Viziliacensem, ubi sancta Maria Magdelene requiescit, tibi concedimus in possidendum. Monasterium vero Paterniacum, eidem loco Cluniacensi per praecepta regalia traditum cum omnibus quae habere videtur in Burgundia, et quae ipsi monasterio in Alsatia dederunt imperatores Augusti Ottones; monasterium quod dicitur Romanum, cum omnibus ad se pertinentibus jam dicto Cluniacensi coenobio habere concedimus in perpetuum.

Confirmamus etiam et corroboramus nostra apostolica [Col. 0883B] auctoritate illam convenientiam quam fecit Domnus Hugo Genevensis Ecclesiae episcopus, laudante et consentiente Rodulpho rege et domina Adeleida imperatrice, de ecclesia Sancti Victoris martyris, cum omnibus ad se pertinentibus. Abbatiam autem Salsensem concedimus tibi, cum consensu et cum licentia senioris nostri Henrici imperatoris Augusti, sicut antecessores tui eam habuerunt. Et supra dicto loco Cluniacensi nostra apostolica auctoritate haec omnia supradicta loca et monasteria, cum cellis, ecclesiis, curtibus, villis, villulis, servis et ancillis, silvis, vineis, campis, pratis, aquis, aquarumque decursibus, et omnibus terris cultis et incultis ad supradictas potestates pertinentibus, ipsi loco Cluniacensi, tibique et tuis successoribus per [Col. 0883C] hujus nostri privilegii auctoritatem tenenda et possidenda concedimus in perpetuum, ita ut nullus dux, neque episcopus, neque aliquis princeps, neque quaelibet magna parvaque persona de praefatis omnibus rebus et decimis quae inibi pertinere videntur, audeat molestare, vel inquietare. Nec non sub divini judicii contestatione et districti anathematis interpositione statuentes decernimus ut nullus episcoporum nec quilibet sacerdotum in idem venerabile coenobium, pro aliqua ordinatione, sive consecratione oratorii vel altarium, presbyterorum vel diaconorum, missarumque celebratione, nisi ab abbate ipsius loci invitatus fuerit, venire aut ingredi praesumat; sed liceat monachis ipsius loci cujuscunque ordinationis gradum voluerint suscipere ubicunque, [Col. 0884A] vel a quocunque tibi tuisque successoribus placuerit. Abbates quoque de ipsa congregatione cum consilio fratrum Deum timentium, secundum regulam sancti Benedicti, communiter eligantur, et ad consecrandum eos quemcunque voluerint ipsi fratres episcopum advocent.

Nec quovis modo quicunque episcopus seu archiepiscopus locum ipsum vel monachos ejus excommunicare vel judicare audeat, sed semper sub tutela et immunitate Romanae sedis soliusque Romani pontificis judicio consistentes omnipotenti Deo securi et quieti deserviant. Parata etiam a quocunque episcopo voluerint in opus consecrationum in ipso loco agendarum, chrisma, oleum sanctum, atque oleum infirmorum accipiant. Concedimus quoque [Col. 0884B] tibi, et ipsi venerabili loco, et confirmamus apostolica auctoritate habere, quandocunque, vel quandiu vobis placuerit, percussuram proprii numismatis vel monetae, quemadmodum privilegiis venerabilium praedecessorum nostrorum comperimus vobis concessum et confirmatum esse. Tandem in fine per hoc nostrae apostolicae auctoritatis privilegium corroboramus tibi, tuisque successoribus, quidquid hactenus possedistis, et acquisistis, et deinceps quovis modo legaliter et juste acquirere poteritis in perpetuum. Si quis autem ausu temerario impiaque praesumptione contra Deum et sanctos ejus apostolos, contraque animam suam, hoc nostrae apostolicae . . . maledictionis aculeo transpunctum, nostrae apostolicae excommunicationis telo perfossum, nostri etiam [Col. 0884C] apostolici anathematis gladio transverberatum, nec nisi per dignam satisfactionem saluti pristinae reparandum. Qui vero se ab hoc observaverit, et inviolatum hoc nostrum privilegium permanere laudaverit, hic benedictionem, gratiam, et omne bonum a retributore omnium bonorum Deo, et in praesenti saeculo consequatur, et in futuro.

Scriptum per manus Gregorii notarii et scriniarii sacri Lateranensis palatii, in mense Martii, indictione XI.

Datum Romae in palatio Lateranensi, secundo Nonas Martii, per manus Humberti, sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi et bibliothecarii santae Romanae et apostolicae sedis, anno primo pontificatus domni papae Stephani noni decimi, indictione undecima.

CIRCA ANNUM DOMINI MLIX. GOZECHINUS SCHOLASTICUS.

Monitum

Gallandus, Andreas

[Col. 0885]

MONITUM DE GOZECHINO SCHOLASTICO ET OPUSCULO SUBSEQUENTI. (Apud Galland. Biblioth. Patr., tom. XIV, Proleg., pag. VIII)

Gozechinus, natione Germanus, Leodii aliquando litteras docuit; ubi inter discipulos habuit Valcherum quemdam sibi magnopere charum, ad quem scribit longiorem illam epistolam, quam exhibemus ex Analectis Mabill. Suspicatur idem Mabillonius Valcherum non esse alium a Valtero Burgundione, de quo Adelmanus in Rhythm. Querebatur Valcherus quod immutasset cathedram et Leodium Gozechinus deseruisset: cui, sed praesertim adversariis suis respondet, apologiam facti scribens. Post quam etiam excurrit ad deploranda prolixius mala sui temporis, quae propter depravatos mores et haeresin potissimum Berengarii invecta fuerant. Illud maxime ostendere nititur, posse quempiam deserere eos, a quibus parum vel nihil utilitatis exspectet. Hominem se prodit litterarum non ineruditum pro temporis illius conditione. Scripta est epistola paulo post mortem Henrici imperatoris et Luitboldi archiepiscopi qui obiit an. 1059.

Epistola ad Valcherum

Gozechinus Scholasticus

[Col. 0885]

GOZECHINI SCHOLASTICI EPISTOLA AD VALCHERUM ITIDEM SCHOLASTICUM, SUUM OLIM DISCIPULUM. (Apud Galland. Biblioth. Patr. tom. XIV, pag. 230.)

Praemissa apologia, quod relicto Laodicensis cathedrae magisterio, Moguntiam secesserit, mala sui temporis deplorat, ex Berengarii maxime perversa doctrina consecuta.

[Col. 0885A] I. Unanimi suo fratri et filio VALCHERO, frater GOZECHINUS, in eo quod est esse, feliciter coesse. Retractatis multiplicibus, quae mihi saepe ad nutum exhibuisti, benevolentiae impendiis, multiplex a me tibi, charissime, et habetur et refertur gratia; nec solum pro dulci, jucunda ac suavi veterum recordatione, sed et pro festiva novi muneris exhibitione. Misisti enim mihi quem petebam librum, videlicet opera digitorum tuorum, in quo plane ostendis quanti me facias, quamque id quod me velle nosti, non in secundis habeas. Qui utique liber ita innovat cuncta quae mihi antehac impendisti charitatis xenia, ac si ea secum gregatim revehens mihi sistat praesentia. Hunc ergo diu a te exspectatum ut primum vidi, ut in manibus accepi, [Col. 0885B] et articulos tuos, imo te ipsum in eo agnovi, et totus in novam tui dilectionem penitus exarsi. ac si antehac expertum non dilexissem. Serio vero triumphat animus, quod rudes articulos tuos aliquando ipse manu mea ad scribendum direxerim, quodque male tornatos apices, caeteraque id genus quae tenera peccat aetas, super dorsum tuum cuderim, ut scilicet de arbuscula nostra putans superfluam [Col. 0886A] mergitum et foliorum luxuriem, postmodum de cremento et fructu ejus gauderem. Quis enim plantat vineam, et de fructu ejus non accipit? Ego vero saepenumero laboris mei dulcem messui fructum in his quibus a me plantatis et rigatis Deus dedit incrementum: a nullo tamen eorum tanta mihi affluxit fertilitas, quin semper a te cumulatior mihi arrideat bonae frugis ubertas.

II. Et o utinam omnes utriusque auditorii nostri asseclas tales enutrissem! utinam vel unum talem senectutis meae baculum inter eos invenire possem! sed heu! juxta quod divinum per prophetam conqueritur oraculum, hodie est filios enutrire et exaltare; ipsos autem praeter admodum paucos, exaltantem se spernere. Viderint autem qui ejusmodi [Col. 0886B] sunt, ne pro contemptu bene monentis patris, a Patre patrum priventur testamento aeternae haereditatis.

III. Tu vero, mi charissime, fac quod coepisti, augmenta in majus et melius quae a me bona accepisti, nec a tua unquam desinas innumerabili erga me benignitate, pro qua ab eo qui tibi me praeposuit, aeterna doneris haereditate. Hoc vero nec novum [Col. 0887A] facis, nec praeter solitum, si te mihi tam exhibes benignum: sed et cum adhuc sub scholari fleres ferula, eadem mihi serviebas benevolentia: et quod de te, ut de caeteris solus metus sufficeret extorquere, tu prae caeteris, ut in tali animante conjici poterat, magis hoc exhibebas ultronea bonitate; adeo ut totus de nutu oris mei penderes, nec quidquam de verbis meis in terram cadere permitteres. Cumque te adhuc puerum ob hujusmodi diligere coeperim, et propter alia quaedam signa virtutis in te jam tum eminentia, factum est accessu aetatis, ut spem honestiorem in dies de te captarem, considerans vim industriae tuae ad obscuritatem lectionum, sagacitatem, vigilantiam, acumen alacris ingenii ad fugas subtilium rerum: adeo ut cum caeteri catecheseos [Col. 0887B] nostrae auditores verba magistri dictis vel scriptis nequiverint aequiparare; tu etiam totum magistrum in te videreris transfundere. Unde et ego cum fratre tuo et cum caeteris amicis quibuscum oportebat gloriabar, speciale quoddam mihi accrescere in areola quam plantabam aromatum, scilicet inter adultos te sapientem puerum.

IV. Ubi vero te adultum propter bonos mores et vitae honestatem gaudebam sedulo mecum esse, quid te gratius, quid te amabilius mihi erat! nunquidnam aliquis, vel aliquid poterat intervenire, quod te apud me in secundis fecerit esse? Ac multarum quidem rerum atque hominum assiduitas satietatem afferre solet: te vero mihi domi forisque conjunctissimum consuetudo ipsa altius inserebat; [Col. 0887C] ut quotidie gratior recentiorque habereris. Et merito quidem. Nam te mihi in cunctis adeo exhihebas unanimem, ut non solum de successu meo gauderes, verum et, si quando res nostras adversa concussissent, tu multo acerbius multoque indignius atque ego, cujus intererat, tolerares. Eratque jam tum experiri quantum valeas etiam consilio, dum modo profectibus nostris gnaviter annuendo, modo incommodis viriliter obtinendo, res nostras saepe in melius reduxisti. Si quando vero ab exterioribus mihi non vacabat negotiis feriari, tu vices absentis magistri inter adjutorii nostri concelliones ita exsequebaris, ut quaeque vel legendo, vel disputando perplexe intricata, vel in theosophicis, vel in sophisticis occurrissent; [Col. 0887D] ea nodosus ipse sagaciter enodares, et de his ambigentibus ad votum satisfaceres.

V. Cum haec et hujusmodi plura ita se habeant, possumne, oro, probitatem, industriam, benignitatem tuam, caeteraque id genus bonae et circumspectae vitae munia oblivione transmittere, teque, ne si velim quidem, non amare? Ego vero ut prius in te puero praeclaram indolem, ita nunc totis amplector visceribus praecanam adultae juventutis tuae maturitatem; nec quidquam magis mihi dolet, quam quod dulcedinis tuae privatus fructu, velut in quadam deserti solitudine mihi degere videor. Non quia desint frequentissimi comites et charissimi assessores, sed eorum nullus, aut valde rarus est, in quo caput, imo animum tam molliter reclinem. Proinde si fas esset, [Col. 0888A] et ratio pateretur, continuis pulsarem aures precibus divinae pietatis, si forte detur nostras admitti voces intra sacrarium exauditionis: quatenus tandem aliquando eo loci nos componat, ubi tua vel aliorum quibus concrevi, vel quos enutrivi, benignitate, qua, dum vacabat, jucunde fruitus sum, adhuc frui liceat, sicut prius, et de vestro convictu gloriari, sicut antiquitus.

VI. Licet enim aureum regni caput, nobilis videlicet Moguntia, mellifluis ubertatis suae rivis, quibus undique affluit, liberali me aspergine perfundat, et in splendidissima sacri senatus sui corona non humili loco mihi curulem ponat; praeter omnes tamen (ut pace ejus dixerim) angulus ille mihi ridet, quem mater Legia forti virtutum robore nodosa indigenis [Col. 0888B] suis tam delectabilem, quam jucundum exhibet. Ipsa enim, ut nosti, ex occidua sui parte, non subditis collium clivis clementer erecta, geminoque publici montis reflexu, qui in dorso non multum audaci, quatuor regularis vitae gestat greges; ipsius, inquam, gemino reflexu molliter situata, sicut gallina pullos suos, ita haec filios suos sub alas colligit, fovet et nutrit, et ad omne quod civile sit, et moribus conducat, informat et instruit: nec quidquam patitur deesse, quod vel copiam regere, vel inopiam possit temperare. Allubescit quoque et alluit ad loci munimentum et copiae supplementum non subitis allapsibus bicornis Mosa, fluminibus nostrae Belgiae non immerito praeferenda: quae non solum civibus, sed et indigenis terrae piscium copia fluit dapsilis, [Col. 0888C] variis mercium commeatibus habilis, omnique prorsus commoditatum genere conducibilis, excepto (ut venia tua satyrice, licet sine metro ludam) quod si quando in convivium deorum cum nubigenis amnibus fratribus suis, cumque Aeolo rege, et ventis suis intra palatium Junonis adciscitur, dum longis laboribus exhausta, solito uberius Aeolo propinante, nives vel imbres adhibens inebriata revertitur; collectis influentiam sibi fluviorum copiis, velut contracto exercitu, per regionem circum circa lymphato cursu debacchatur, quaeque sibi obvia proterit et populatur; nocturna piscatorum furta, quae illis impune cessisse saepe dequesta est, prohibens punit; sata quae avidi agricolae, littoris virectis audaci [Col. 0888D] sulco violatis, ubi ipsa vellet meridiari, insperserant, eluit et prostrat. Nos quoque indignata littoreis aquatilis aulae suae atriis placito vicinius insedisse, et calones nostros eam saepius inquietare, domos nostras non supplex ingreditur; omnibusque expulsis, nihil deprecata, violenter hospitatur. Et quia saepius ac familiarius inimico sibi numini supplicamus, larem familiarem discruciatis excludit; omnesque sibi invisi numinis reliquias, etiam favillam et cinerem, eluens exstinguit: donec patientia nostra vix tandem satiata, dum ei non resistimus quia non valemus, alveum suum vix demum placata repetit; et nuda nimis relinquens vestigia, in sua se palatia recipit. Habent quoque suburbana nostra undique versum suave olentes hortos olerum, et [Col. 0889A] dulce rubentes lucos arborum, scilicet vineis nostris brachiis aliis habilioribus sibi regionibus intendens, suprema vitium putamina et paucos inspergens thyrsos, extremam imposuit manum. His et hujusmodi multis commoditatibus Legia nostra ubertim ditata, adhuc habet multo potiora, hisque longe longeque praeeminentia. Denique ipsa flos Galliae tripartitae, et altera Athenae nobiliter liberalium disciplinarum floret studiis, et (quod his praestantius est) egregie pollet observantia divinae religionis, adeo (quod pace ecclesiarum dixerim) ut, quantum ad litterarum studia, nihil de Platonis expetas academia; quantum vero ad cultum religionis, nihil de Leonis desideres Roma.

VII. Inde ergo undique versum Christi bonum [Col. 0889B] spargens odorem, plurimam ad se gregatim confluam allicit et recipit multitudinem: quorum nemo se adhuc ei applicuit, qui non profecerit in mellus, nisi ipse sibi nimis obdormivit. Cum ergo nostrum sit tale Leogium, quicunque ei derogat, quicunque cognitum non amat, ut rustice loquar, habeat Dei odium. Inde est, charissime, quod continuis huc votis ruo: et licet alibi degam, animo tamen ibi tecum habito.

VIII. At vero forsitan me insimulas levitatis, quasi bene vivendi, imo vacandi et gloriandi locum quaeram; quod utique est animi vanitantis: acideque redarguis, quod velut ex desiderii affectu, modo situm, amoenitatem, affluentiam et sapientiam tantopere nostri extollam Leogii, cui aliquando Moguntinam [Col. 0889C] praeferens gloriam, dederim libellum repudii: quodque tanta fluitem animi inconstantia, ut modo Leogii positus suspirem Moguntiam; modo Moguntiae satus animo Leogium recurram. Adhibes quoque tibi patrocinium Flacci, ut ulcus quod tibi videris secare, tanto asperius satirico sale valeat infricari:

Coelum, inquit, non animum mutant qui trans mare currunt.
Item:
In culpa est animus, qui se non effugit unquam.
Novi, charissime, te nihil sinistrum contra me moliri, nec idcirco te mihi ad resistendum opposui: [Col. 0889D] sed novi canes illos, qui clandestino morsu semper parati sunt alienam vitam discutiendo rodere, suam vero flagitiis obvolutam in coeno vitiorum volutare. Hos mihi post tergum derogantes sub persona tua, velut in faciem resistentes, mihi oppono: his sub tuo nomine, de quo nihil sinistrum suspicor, respondere paro: ut arguta cavillantium invectione displosa, dissolutum sit quidquid unquam in me arcus livoris super his jaculatus est, et enervatum quidquid serpentinus odii sibilus amarius in me cavillatus est. Unum autem verbum, et pro omnibus unum, hoc est, cujus per omnis hujus tomi areolas semper meminisse debes, scilicet ut quidquid in hoc velut conflictu laute, lepide, amabiliter dictum sit, applices tibi: quidquid vero dure, acide, mordaciter [Col. 0890A] inspersum sit, adversae detrahentium reputes parti.

IX. Video, frater, video quisquis es quem sub amici persona mihi opposui, quem sub advocati scena figmenti ex adverso dicere feci: video, inquam, quod ancipiti me gladio impetis, ac duplici mecum telo congrederis: in altero quidem levitatis inconstantiam arguere paratus, in altero vero pertinaciam in vitiis confodere animatus. Attentius ergo videndum est, quia in me subtili criticorum lance uteris, quid ad singula responderi conveniat objectis. Ergo arguis in me levitatem vanitantis animi, qui velut hac illac fluitans vacare desideret, et gloriari, pro eo quod Leogium nostrum tantopere laudaverim, meque ibidem cum necessariis meis libenter [Col. 0890B] vivere dixerim, quod quidem injuria facere, nec aequi bonique ducere videris, sed commoda nostra obliquo invidiae oculo limare, et cynico detractionis morsu venenare contendis. Nunquid nam diversis locis et temporibus melioris vitae rationem colligere, velut variis litterarum studiis et disciplinarum experientia, liquidum scientiae mel stipare adscribis levitati? Num in melius velle proficere deputas vanitati? Nunquidnam e diversis locis salubres petuntur et aquae et herbae, quae suapte vi valeant quaeque morbida sanare? Nonne duodecim sunt horae diei nonne ordinate dispositum est quid sit agendum mane, quid antemeridianis, quid postmeridianis horis, quid vespere? Sed jam heu! matutinum, in quo erat laetitia, transiit; et vesperam, in quo [Col. 0890C] demorabitur fletus, advenit. Jam posuit Dominus flumina in desertum, et fontes aquarum in sitim; terram fructiferam in salsuginem, et caetera. Et quid de reliquo faciendum est in hac rerum sentina, ubi cunctis quae a Patribus ad nos demanarunt, et studiis et disciplinis tantopere reclamant mores et tempora? Num ideo, ut tu desipis, a bonis est desistendum, et nundinis insistendum, ut obliti quid deceat, quid non, Itacensis Ulyssei vitiosum fiamus remigium? Nonne magis oportet quemvis, qui quidem vir fiet, ut semper deteriora vitans, id appetat, unde se ipso semper melior fiat? Tam vero abest ut haec sint animi vanitantis ut sint etiam animi ad postes ostii sapientiae mane vigilantis; [Col. 0890D] et hoc de fratre sentire vel dicere, sit invidiae et odii malignantis.

X. Quod autem hostili me premens telo, dicis, quid mihi et Leogio? quod olim insolenter deserens turpi notarim elogio; cuique Moguntinam praeferens gloriam, ceu vilem reputaverim scoriam, certe nimis a veritatis tramite aberrasti, vel potius totus veritate excidisti. Dicdum, quaeso, tu qui sub ovino vellere lupino ritu latras, e duobus alteri praefertur, qui postulat, an qui postulatur? Quid respondere haesitas? num tibi laqueum tendi putas? Ergo taces? satis concedis illum praeferri, quem constat ab altero postulari. Dic ergo, nunquid elogium [ id est injuriam] intuli. Legiae, quando eligit ut propter me rogaretur a se ditiore; exaltata autem Legia, dum vel invitatus, [Col. 0891A] vel jussus a summis aurei illius saeculi viris, veni Moguntiam? Numnam matri Legiae feci repulsam? nunquid eam insolenter sprevi, quam velut matrem benevolentiae amplexibus strictam nunquam deserui? Profecto non, ut cornicaris, dedi ei libellum repudii, sed decorem tripudii: non elogii notam, sed honoris coronam: quando per os meum eructavit cor ejus verbum bonum; quando contuli in thesauros hujus affluentiae, quod accepi in thesauris illius sapientiae. Nec unquam hodie effugies, etiam si alter sies Protheus, donec veris victus fatearis, quod nihil quidquam obsit cum ratione loci mutatio, tantum de bono nihil mutetur proposito: quamque sapientem oportet omnes vitae rationes pro loco et tempore metiri, nec juxta leviculum Diogenem [Col. 0891B] omnia in medio haberi.

XI. Quod autem de Flacco tuo ad vitii notam mihi inuris, sive poeticum illud, sive philosophicum sit, satis sui auctoris struit argumento, ad id quod astruendum instituit, non tamen ut proposuit, ita est necessarium: quia qui trans mare currunt, sicut coelum, ita mutare possunt et animam, V. G. si quis idiota et insulsus Athenas pergat vel naviget, ibique doctrinae sale inspersus, stultitiam sapientia commutet. Illud autem sequens, ubi de loci vel coeli mutatione tacuit, et animum redarguit, magis facit ad rationem; nihil ad bene vivendum, vel prodesse vel obesse loci, nisi certa mutationum ratione; quin potius valde culpandus est animus, qui se nunquam effugit talem, qualis jacet in corruptela et [Col. 0891C] coeno vitiorum, et per arctam moralis disciplinae semitam ad seipsum non confugit talem, qualis effici potest in schola virtutum. At vero non est modo nostri otii vel operis exquisitius prosequi quid de his argumentando elici possit: hoc interim, si placet, relinquamus eis quorum tota natio, tota ratio garrulitate procaci concertando, sophisticis cavillationibus totum discendi vel dicendi otium operamque insumit.

XII. Habemus autem antiquiora his quae ad hanc rationem faciunt argumenta, quibus probetur, quid vel patria vel locus aliquis ad bene vivendum sapienti nihil conferat vel auferat: quin potius ipsa sibi virtus ad bonam beatamque vitam usquequaque [Col. 0891D] sufficiat. Denique Teucer, inhibito sibi sine patre reditu, cum Salamina patrem aversaretur, et a sociis Patriam suspirantibus ubinam vellet degere rogaretur: Patria, inquit, cujusque est, ubicunque bene est. Quo quid acutius ad hanc qua de agitur, vitae rationem dici possit non video, si bene esse suo accipiat modo. Socrates quoque rogatus cujacem se esse fateretur? mundanum esse se respondit, id est, non unius alicujus loci, et incolam et civem esse totius mundi. Hoc verbo designans, quod ubicunque esset, nihil de virtutis proposito mutans, idem esset; quodque cum omnibus qui in toto mundo ratione uterentur, communem vitae municipatum haberet. Philosophi quoque nobilissimi, sicut in veteris monimentis legimus, Zenocrates, Crantor, et Chrysippus, [Col. 0892A] Aristoles, Carneades et Panaetius, aliique innumeri, nullum certae habitationis locum sibi ad bene vivendum elegerunt: sed semel gressi ad investigandam toto fugientem orbe sapientiam, nunquam domum reverterunt. Talis est vita perfecti consummatique sapientis, quem quocunque res cedat, non in Phalaridis tauro vel carnificina, quem a constantiae gravitate, a propositi rigore nullus unquam deflectit locus; cui totus mundus ad bene beateque vivendum unus est locus. Sed quorsum ista? scilicet ut arguens refellatur, videatque locum vel insessum vel mutatum, sapienti nihil obesse, cujus propositum est ubivis locorum in constantia virtutis eumdem esse.

XIII. Sed quid nobis haec peregrina? Scilicet [Col. 0892B] apostoli, quos de mundo elegit qui mundum fecit, primum sub coelesti magistro in schola veritatis vivae vocis auditu eruditi, dein ut radii veri Solis emissi ad illuminandum, et ut sal terrae dispersi ad purgandum et condiendum, non patriam vel locum, non agrum vel domum, non quidquam quod mundi esset sibi proprium duxerunt, sed salvandis animabus primo durissimum praedicandi laborem etiam in frigore et inedia vanisque periculis impenderunt: dein exemplo Magistri, qua charitate majorem nemo habet, animam suam pro fratribus posuerunt. Omnis autem beata illa posteritas, quae ex hac Patrum spirituali generatione descendit, populus scilicet acquisitionis, qui testamento sanguinis Christi in Israeliticam dignitatem adoptatus, in genus electum [Col. 0892C] et regale sacerdotium Domino eligente successit; omnes, inquam, isti eamdem vitae viam, licet sub varia graduum et officiorum distinctione ingressi, quia in terra aliena, non quae sua essent, sed quae aliorum laboraverunt; quia non habentes hic manentem civitatem, futuram inquisierunt: ideo in veram repromissionis terram filiorum Israel, ab eo qui ascendens captivam duxit captivitatem, feliciter transmigrati, facti sunt ibi cives sanctorum et domestici Dei.

XIV. Neque vero arbitreris, me aut ignorantiae caecitate, aut oblivionis caligine obrutum, ordinatas Christianae militiae phalangas praeterire, aut eis petulanti vagantis licentiae arrogantia praejudicium [Col. 0892D] inferre, quae videlicet intrantibus novae Hierusalem, tam se ipsis quam infirmioribus Ecclesiae membris armatura Dei protegendis excubare videntur et regularis vitae rationem, seu militaris vigiliae stationem demigrando mutare prohibentur. Novimus enim divinis Patrum edictis cautum esse, ne quis, nisi recta ratione, ad alia demigret, ne quis alienum clericum sollicitet: nihilominus etiam scimus libere permissum, si qua Ecclesia in diversis graduum et officiorum functionibus minus plenos habeat, ab alia Ecclesia cui talium copia est, non negandum petens accipiat. Graduum, inquam, velut si de alia Ecclesia sibi petat ordinari episcopum aut presbyterum: officiorum, velut si sibi petat institui regularem praelatum aut litterarum magistrum. [Col. 0893A] Scimus quoque in eisdem spiritualis vitae gregibus alios esse, quibus contemplativae dulcedinis felix patet otium: alios, quibus in lucrandis animabus activae dispensationis evangelicum injungitur negotium: quorum alii circuli, alii vectes, alii vectores facti, novam testamenti arcam portant, donec eam in aeterna sistant vita, in laudem et gloriam omnipotentis Dei. Haec est illa graduum et officiorum distinctio, et bonorum operum quae in his geruntur splendor, quem videbat propheta in ornatu reginae, quae in vestitu deaurato assistens a dextris sponsi regis, fulget circumdata varietate. Hanc eamdem distinctionem idem propheta in aenigmate speculabatur, quando miratus admirabile nomen Domini in universa terra, pro eo quod super [Col. 0893B] coelos elevata esset ejus magnificentia: miratus, inquam, filium hominis paulo minus ab angelis minoratum, et propter passionem mortis in consessu Patris gloria et honore coronatum: Omnia, inquit, subjecisti sub pedibus ejus, oves, boves, pecora campi, volucres coeli, pisces maris. O beatus ille qui talia videbat! beata et sanctorum Ecclesia, quam, et cui, et in qua talia praevidebat! Ibi enim sub pedibus Christi discretas videbat pias volucres coeli ab his quae obunco avaritiae rostro, recurvo rapacitatis ungue mitiores alites in aere devorant: ab his quoque, quae ad hoc innatant aquis, ut in profunda cupiditatum demersae, hiantem avaritiae ingluviem rapaci miserorum piscium captura pascant. Ab his, inquam, discretae sunt mites illae [Col. 0893C] volucres coeli, quae picturatis bonorum operum vestitae plumis, habentes etiam virtutum pennas et duplices charitatis alas, quasi columbae volant ad fenestras suas. Ibi etiam sunt stellae coeli, quas Abraham in promissione accepit: Multiplicabo, inquit, semen tuum sicut stellas coeli, et velut arenam maris. Hae stellae puritate vitae lucidissimae splendent in coelo, sicut Ecclesiae verbis radiantes, exemplis rutilantes.

XV. Sed quid nobis ad volucres? quid nos ad stellas coeli? Nos enim sumus miseri pisces maris, nos sumus arena maris, nos fluctibus saeculi ut arena contundimur; nos aestibus mundanae incertitudinis, ut vagi pisces circumferimur. Et quae est [Col. 0893D] nostri ad pias volucres coeli comparatio? quae ad lucidas stellas collatio? certe ea quae est nihili ad aliquid, si tamen ratio patiatur, ut hoc comparatio dici possit. O utinam in aliqua spirituali lacuna procul a tempestatibus conquiescamus! utinam sub aliquo vivae rupis abscondito delitescamus, ubi venti fortunae vires suas exserere, et nos ludibrium suum nequeant facere! Hanc ergo quietis lacunam et vivae rupis latibulum, nostram mihi eligerem et optarem Legiam, nisi tu tam aspero Flacci tui sale defricares levitatem meam. Eligerem, inquam, studiorum nutricem Legiam, fontem utique subtilium ingeniorum, et divinae sapientiae feracem locum, utpote civitatem quam digitus Dei multiplici distinxit gratia, quaeque sui similes viros dono Dei semper est [Col. 0894A] editura. Sed quid dixi? quasi ipsa mea laude indigeat et non per se satis emineat. Non enim indiget alicujus laude adumbrari, vel in commentitiam effigiem beatae civitatis alicujus sermone picturari: quia vere viva civitas est, et beatus locus, divinae religionis vivens institutis et legibus. Cum ergo angustum matris et nutricis nostrae caput nive candidius albeat reverendis antiquae sapientiae cunis, cumque trito gestet in vertice splendidum diadema divinae religionis: fulgeat quoque auro tectis insignium gestorum cycladibus, et tota sit desiderabilis undique virtutum circumamicta varietatibus: sanusne sis, si suadeas ut umbram alarum ejus non requiram? quod tantidem est, ac si hortere, ut eam odio habeam. Numnam ut ejus solus [Col. 0894B] potiaris, solus communibus fruare commodis et gaudiis? Sed absit hoc a modestia et probitate tua; absit ut hoc unquam de te quem tantisper norim, credat anima mea. Tam vero abest, ut a me odio habeatur, ut etiam si prohibeat, vehementissime dirigatur.

XVI. Nec hoc dico, quin uber colonia, quam inhabito, paterna mihi viscera, et materna exhibeat ubera: sed autem tecum ludo, aut opto quod vellem, si ita sine honoris praejudicio fieri concedat Dei gratia: nec mihi debes ad vitium reputare, quod apud praestantes viros, dum res ita poposcit, constat non insolitum fuisse. Namque plena est exemplorum vetustas, plena et modernae aetatis novitas, quanti quique illustres viri certa ratione loca [Col. 0894C] demutaverint; nec loca ipsa, sed quid inibi moribus eorum oberat, devitarint; aut certe, ut multis ad salutem prodessent, ad alia demigrarint. Abraham quippe et filii ejus patriarchae non tot loca mutavissent, non tot puteos aquam vivam quaerentes fodissent, si in uno aliquo loco cuncta bona vitae suae congruentia reperissent. Jacob quoque, nihilo minus vates quam patriarcha, nunquam in animabus septuaginta (qui mysticus numerus est) ad Aegyptiam descendisset primo ubertatem, postea servitutem, nisi canineam fugeret famem. Joseph quoque bis venditus ab invidis fratribus bene locum mutavit, qui in tempore angustiae multis ad vitam profuit. Qui videlicet vir primo virga tentationis [Col. 0894D] eruditus, et camino tribulationum ad purum excoctus, inde in dominum Aegypti excrevit, unde dorsum patientiae sub oneribus et manus obedientiae in cophino servituti subegit.

XVII. Possem innumera ejusmodi ad medium deducere, nisi castigato tibi crederem ista sufficere. His ergo Flacco tu cum coelo et animo suo castigatius sit responsum, quam se copia suggerit, ne de caetero alicujus propositum tam improvide carpserit. Excute ergo de manibus cum coelo suo Flaccum tuum, et psalterium arripe meum. Quod si non vis, sine rivali solus ama et habe illum: satis autem inexpugnabilium luce rationum superius probatum videtur. Tamen si Flaccus tuus taceat, quin bene vivendi locus est, ubicunque sis, et si te [Col. 0895A] animus non deficit, equus est etiam salubris.

XVIII. At attamen licet vagando et vacando bene vivendi quaerere locum, e sacrario sapientum viperas eccephalorum eliminet regula rationis; tamen permagni refert videre, quibuscum diverseris. Non recordaris quid laboranti prophetae divinum dicat oraculum? Fili, inquit, hominis, increduli et perversores sunt tecum, et cum scorpionibus habitas. Num te praeterit genuina scorpionum malitia, qui non dente mordent, non lingua inficiunt, non ore venenantur, sed tantum nocent cauda? Hos quippe scorpiones notabat Psalmista cum dicebat: Detrahentem secreto proximo suo, hunc persequebar. Item: Qui loquuntur pacem cum proximo, etc., quos quantum ipse omnesque sancti viri semper exsecrati [Col. 0895B] sint, subdendo aperit: Da illis secundum opera ipsorum, et caetera quae sequuntur.

XIX. Ecce iterum me pervicaciter premens adjicis: Nunquidnam cidem Prophetae mandat idem oraculum, locum vel animum fugiendo matare, at non potius ad corrigendos perversores et evenenandos scorpiones, etiam usque ad sanguinem resistere? Nonne idem Propheta vincula, famem, lacum coenosum pertulit, caeteraque id genus plura, quae a principio semper piis malignantium perversitas intulit? Utique, frater, ita est: et tamen non modo hominibus, sed etiam viris supra vires est semper in procincta esse, nunquam animum ad divinae contemplationis dulcedinem remittere: jugiter tumultuosis [Col. 0895C] assultibus percelli, nunquam internae dulcedinis quiete foveri. Nunc iterum antiqui illius Musonii dicto, velut hostili armaris telo, dicens: Animum remittere, amittere est; et Christiano theologi nostri muniris clypeo:

Nunquam bella bonis, nunquam discrimina desunt.
Ad haec ego: Animum, inquam, in delicias voluptatesque resolvere, et posthabitis iis quae ad salutem animae operantur et protegunt, in terrena desideria remittere, vere amittere est. Verum animus a saecularium tumultu, quantum homini vacat, feriatus, si nubes curarum, si ventos imbresque detrahentium linguarum, si tempestates et turbines falsorum fratrum in altum se attollens transcendat, et a districto rigore militaris disciplinae remissus, in illam [Col. 0895D] placidissimam et lucidissimam divinae contemplationis quietem se totum resolvat: ita vere non amittitur, sed potius retinetur, vel (quod potissimum est) tunc demum vivere videtur. Quod autem noster ait Theologus, semper Christiano esse pugnandum, nihil unde vel ausim vel queam diffingere; sed tamen salva virtutis constantia liceat dicere, satis superque esse laboris, si a foris in falsis fratribus bella et seditiones cessent, interius vero nostri conatus vires contra antiqui hostis tentamenta decertent, donec his armatura Dei superatis et expugnatis, donante Christo accipiamus quietem pacis perpetuae

XX. Adhuc pervicacius agens dicis, semper in Christianae militiae castris utrumque pugnandi genus [Col. 0896A] sudavisse et Augustinum, Ambrosium, Athanasium innumerosque notae frontis Patres, et exterius contra apostolos et discipulos Satanae, et interius contra spiritualia nequitiae usque ad victoriae coronam fortiter dimicasse. Assentior quidem, frater, his quae tum vere, tum curiose argumentaris. Mihi tamen non satis recte omnem electorum Ecclesiam in hoc pugnae studio concludere videris. Nam et de fastis et chronicis, imo si de authenticis scripturarum monimentis Deo militantium colligas annales, certe tam theoreticis, quam practicis, hoc est tam otiosis quam negotiosis virtutibus, eos Deo placuisse invenies. Et ut pauca de his in argumentum fidei compendio perstringam, considera sub umbra legis Josue, Gedeon, David, et coronam Machabaeorum; [Col. 0896B] dein Moysen, et Aaron, Eliam, et Elisaeum, et prophetarum chorum. Ad summam nota quod Paulus de iisdem antiquis Patribus dicat: Sancti, inquit, per fidem vicerunt regna, et caetera quae sequuntur usque circuierunt in meliotis, et in solitudinibus errantes; et tandem omnibus enumeratis concludit dicens: Et hi omnes testimonio fidei probati inventi sunt. His et hujusmodi, si diligentiam considerationis adhibeas, videbis certe patriarchas quidem practice negotiis instantissime occupatos; prophetas vero contemplativae quieti serena mente feriatos. Quomodo enim aliter, vel isti salutem gentis suae forti manu propugnarent, vel illi sereno mentis oculo beatas visiones viderent? Nec haec dico, quin in utroque ordine fuerint plures utriusque propositi: [Col. 0896C] sed haec tamen adscribitur generalis distinctio utrique ordini. Transacta autem Veteris Testamenti nocte, in cujus firmamento memorati Patres velut clarissimae lucebant stellae, ubi illuxit dies quam fecit Dominus, et ortus est Sol justitiae Christus Jesus, vide Barjonam Petrum, et vas electionis Paulum usque ad martyrii coronam in acie perstitisse: Joannem vero angelicae virginitatis theologum, et Lucam Evangelii conservum, quorum alter primo contra bestiam Domitianum aliosque antichristos fortiter decertavit; dein vero sopitis earumdem bestiarum furoribus, theologiae otio vacans, et in ipso divinitatis arcano Evangelii calamum tingens, in pace consenuit. Lucas autem cum peripatetico Paulo aliisque Evangelii veredariis, primo circumquaque desudavit: dein in [Col. 0896D] theologiae otium se conferens, et sacram incarnati Verbi historiam texens, beato fine in pace obdormivit. Vide dehinc quos memoras, Augustinos et Ambrosios, ut vere asseris utroque pugnandi modo in acie feliciter perstitisse. E diverso autem attende Paulos et Antonios aliosque innumeros Christi crucifixos pene ab exteriori turbine vixisse feriatos; atque etiam ipsa interioris pugnae certamina, adjuvante gratia Christi, post tergum misisse, et jam quasi in coelestibus ei conregnare qui dicebat: Nostra conversatio in coelis est.

XXI. Nec solum theologi evangelicae lucis irradiati claritate, verum et priores philosophi et heroes quamplurimi gentilibus obvoluti tenebris, nondum [Col. 0897A] exorto Sole justitiae, et negotiosis et otiosis virtutibus, quas partim naturae beneficio, partim liberalium disciplinarum studio assecuti sunt, vitam suam in illo suo honesto et utili solertissime exercuerunt: quando alii eorum vel artis militiae stipendiis devincti, vel publicis administrationibus perfuncti, domi forisque graviter agendo, terra marique fortiter pugnando, celebre nomen sibi perpetuo, ut putabatur, propagarunt. Alii vero vel emeritis laboribus nobili otio donati, vel etiam in otium quod elegerant odio saecularium, se conferentes, vel scribendo, vel disputando juxta sibi ac reipublicae consuluerunt.

XXII. Quod si, ut argumentosus es, etiam nunc praemissis pugnacius contendis refragari, succenturiatis [Col. 0897B] cincta sententiis aderit ipsa Veritas, nec suis desinet partibus suffragari, et ut verius testatiusque sit quod asseveramus, adducet nobis in praesidium fidei de consilio utriusque Testamenti personas, de altero quidem Rachelem et Liam, de altero autem Martham et Mariam. Sed quorsum haec omnia? profecto, ut patenter advertas, sicut praemissum est, semper et otiosis et negotiosis virtutibus electos suos Deo complacuisse, nec alterutram partem unquam alteri praejudicasse. Quia sicut acceptat Deus quod practice laboratur, ita non excluditur ab ejus beneplacito, quod suo tempore theorice sabbatizatur.

XXIII. Papae autem ut nodosus es, frater, ut fungino capite es, et totum te tegis! Jam enim [Col. 0897C] putabam te desiisse, et vel dicentis auctoritate, vel potius dictorum gravitate pressum, manus veritati dedisse. Et ecce iterum clangis tuba, iterum perstrepis ad arma, iterum excusando impugnas animum, qui tantopere otium amplectitur et quietem, minitans segnitiem et socordiam, quae se theoriae pallio amicit, te, detracta pelle e latebra quam fovet, protracturum in lucem: recurrisque ad praedictum prophetam dicens, quod corrigendis perversoribus et evenenandis scorpionibus tanto impensius acriusque institisset, quanto furiosius eos ad repugnandum, et seipsum discerpendum animatos vidisset. Addis quoque pigritanti stimulum Flacci, quo ille satirico Damasippi sui perornatus [Col. 0897D] commento, in desidiam invehitur dicens:

Invidiam placare paras virtute relicta.

XXIV. Contemnere, miser, vel medius proponis fortissimum illud constantiae solamen, quod vas electionis et solidissima mens primitivae in electos persecutionis manu detegit dicens: Omnes qui volunt in Christo pie vivere, persecutionem patientur. Et: Non coronabitur, nisi qui legitime certaverit. Adhibes quoque praeterea certanti scutum divinae protectionis, quo Dominus in propheta perduelles suos confortans dicit: Ne timeas a facie eorum, quia ego tecum sum ut eruam te, dicit Dominus.

XXV. Fateor quidem, charissime, vera sunt et ea quae de crassa satirici Damasippi profers Minerva, ubi poeticum figmentum philosophicum habet [Col. 0898A] argumentum; vel ea quae de divino producis oraculo, ubi sine nube figmenti, clara patet veritas argumenti. Vera, inquam, sunt, et omnino idonea, non tamen omnino efficacia ad persuadendum, quando animus irrevocabili tenore ab his diversum eligit propositum. Didicisti cum Tullio docente oratoris officium et finem: officium quidem, apte ad persuadendum dicere; finem vero, persuadere dictione. Horum ergo alterum optime affers, dum apte ad persuadendum dicis: alterum vero minime, quia dum persuadere dictione minime vales, fine excidis. Nosti autem quod tanti aestimatur officium, nisi fine suo, id est effectu potiatur, quanti est satio, si nunquam metatur. Proinde apte de labore dicens, officio recte fungeris; sed dum quietem [Col. 0898B] et otium eligenti persuadere non potes, ut supra dictum est, fine excidis. Quis enim hodie otium negotio non praeterat, quando, si labores in vacuum cadat; si cesses, tantidem valeat? Quis enim non temperet a labore, ubi negato etiam eo de quo convenisti denario, minimum laboranti, plurimum conferat otianti, siquidem otio bene utatur? Quis autem, nisi mente captus, tali pergat tempestate supra spinas serere, ubi mala terra tribulis genuinae perversitatis horrens salubrem cultoris manum, et bonum verbi semen spernit admittere? Felix utique terra, in qua per verbum hominis seminatur verbum Dei, quae coelestibus rigata et compluta docentium nubibus, centuplum reddit fructum ad horrea Domini Dei sui Extra terra [Col. 0898C] illa ferrea merito coelum habet aeneum, quae accepto semine non fecundata germine, quidquid spinarum et zizaniorum generat, in tempore messis alligatis fasciculis mittitur in ignem aeternum. Denique tali terrae et tali vineae cultoribus non respondenti Paterfamilias merito iratus per prophetam minatur dicens: Non putabitur, nec fodietur, et nubibus mandabo ne pluant super eam imbrem; scilicet eos quos secundum propositum praedestinationis praevidit damnatum iri, hoc verbo secernens ab his, quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui. Inde etiam, ut arbitror, legislator et prophetarum Dominus in suo, de quo tota lex pendet et prophetae, Evangelio [Col. 0898D] loquitur dicens: Nolite sanctum dare canibus, neque margaritas mittatis ante porcos. Quo utique verbo damnandos secrevit a salvandis, ne surdis praedicando in vacuum cedat pia sollicitudo laborantis.

XXVI. Jam tandem, charissime, fateris, ut arbitror, me tali temporis articulo mihi tibique, et piis omnibus, nec frustra, nec otiose exoptasse otium: quippe quando nec honesto, nec utili, vel certe (quod his antiquius est) saluti non respondet negotium. Unde, ut arbitror, veris victus, et quietis illecebra ductus in nostram cedis coloniam, nec ultra, si sapis, infensor otii contra defensorem insinues querelam. Ut autem pernoveris quod nunc huic tomo maxime in causa est, mihi quidem optabile requiro otium, utpote qui longe longeque ultra [Col. 0899A] legitimae missionis metam emeritis milito stipendiis: tibi vero, licet adhuc succulento et viridi, et piis omnibus, tantidem, quia timeo, vel certe video quod in laborando frustra volvitis rotam nativitatis. Quare autem frustra, quia superius abunde est expressum, castigatae disputationi idem repetere superfluum est. Nosti praeterea quod levitae ex mandato legis a XXV annis et supra jubentur ministrare; a quinquagesimo vero, qui et Jubilaeus est et mysticis celeberrimus sacramentis, custodes vasorum fore. Maturius autem lege militarium sanctionum tirones scribuntur ad militiam; eamdem tamen, quam et illi, legitimae missionis habent metam. Cathedra quoque scholaris magisterii et juxta metam militaris disciplinae in auditorium catecheseos [Col. 0899B] habet januam institutionis, sed longe maturius absolvitur exitu necessariae missionis. Cujus laboris tempus, quia nihil difficilius sub sole geritur, vel quod magis operarii sui vires exhauriat, a sapientibus praefinitum est septenne, nisi de caetero is qui praeest, auctoritate praesideat, non labore. Omnes itaque has metas, partim tu, charissime, ex toto, ego jamdudum, transegimus, et adhuc gemimus sub fasce, adhuc in eodem desudamus labore; et nulla nobis adhuc arrisit gratia emeriti honoris, quae ex aequo compenset vicem tanti laboris. Non est, praeter admodum paucos, qui opus illud retractet, non est qui recogitet. Liberales enim disciplinae mimis et histrionibus posthabentur, et pene per tabernas mendicare videntur, pecunia illa super . . . . . [Col. 0899C] philosophantur, mammona super reges et tetrarchas omnibus dominatur. Ad summam, omnia virtutis praemia feralis possidet avaritia, et in regno pecuniae ambitio sua taxat mercimonia. Quid de tantillis nobis credamus futurum, ubi lapides sanctuarii dispersi sunt in capite omnium platearum? Quae vero sperari vel concupisci potest, aut dignitatum ministratio, aut spiritualium vasorum custodia, ubi non vasa misericordiae praeparata in gloriam, sed ubique videntur vasa irae apta in interitum, a vasis craterarum usque ad omne vas musicorum?

XXVII. Ex eadem itaque toxicata avaritiae radice, et ex hoc pestifero zizaniorum semine, mala orta est et quotidie in pejus pullulat exitialis morum et [Col. 0899D] disciplinae jactura, adeo ut in nullo regularis officii regimine liceat uti solemni majorum censura vel ferula: sed si tortuosis vitiorum anfractibus manum in virga directionis stimulo represseris, continuo pro majoribus quidem aut multitudo similium propugnatrix, aut pecunia defensatrix accedat: pro minoribus vero aut immatura libertas, aut allatis pedibus fuga liberatrix intercedat. Sed de majoribus silere praestiterit: veritas enim odium parit. At vero hi qui adhuc sub scholari ferula erudiendi essent, quia ignaviae, socordiae et deo suo ventri manus dederunt, dum instrui refugiunt ad gravitatem moralis disciplinae, ut levis palea circumferuntur omni vento doctrinae, et, juxta eumdem Apostolum, sanam doctrinam non sustinentes, sed ad sua desideria [Col. 0900A] coacervantes sibi magistros, prurientes auribus, vanis et pestiferis inserviunt vocum vel quaestionum novitatibus: et qui adhuc nudum et molle lutum in rota disciplinae artifici pollice et vehementi torno formari deberent in vasa gloriae, ab inde in externa fugitando resilientes, deformantur in vasa contumeliae. Qui etiamsi aliquid extremae vel garrulae cujusdam scientiae colligant per eruditoria, quasi vagi palantesque nullo contenti discursant. Quia de moribus extrema, vel nulla quaestio est, reversi ad suos, excusso ab indomita cervice timoris jugo, et disrupto disciplinae freno, seipsos perdite vivendo, alios fermento malitiae corrumpendo, totos rapiunt in praeceps.

XXVIII. Quidam vero facti suae cujusdam institutionis [Col. 0900B] pseudomagistri, dum certum ignorant praesepe, nec in sua quae non habent, se possunt recipere, hac illac per villas pagosque urbesque circumcursant, novas Psalterii, Pauli, Apocalypsis lectiones tradunt, juventutem novorum cupidam, levitatis pedissequam, disciplinae refugam, post se per voluptatum declivia trahunt: reverentiam disciplinae, subjectionem obedientiae, observantiam religionis, postremo omnia regularis vitae munia perditissima morum corruptione confundunt.

XXIX. Et ne forte me putes in hujusmodi derogantis linguae tela dirigere, et novorum, imo meliorum suggillationem invidiose texere; non omnino credas verbis meis, crede potius oculis et auribus tuis. Vide, si placet, quam sanae doctrinae, quam [Col. 0900C] salubris disciplinae theologi de Turonensi emergant academia, cui praesidet apostolus ille Satanae Be rengarius. Vide, inquam, quam pestilentes, imo lethiferi scorpiones et reguli de cavernis erumpant totius nostri temporis Babyloniae; qui haeresiarchae sui musto ebrii, et veneno delibuti, de sacris sacrilegas introducunt novitates quaestionum, ad nihil utiles, nisi ad subversionem audientium: quorum sermo ut cancer serpit; quia scientia, quae inflat, non aedificat, sed subvertit.

XXX. Isti de rebus sacrosanctis, de coelestibus scilicet sacramentis, quae sancti Patres, quoties ad ea se audebat tractatus eorum attollere, videntes ea non solum sermonem, sed etiam humanam superare [Col. 0900D] rationem, et reverenter, ut oportebat, attingebant; et, ubi opus erat, habentes clavim David, subtili discretione aperiendi et claudendi, quantum ad sobrietatem sapientibus satis esset, ea catholice exponebant; de his, inquam, rebus et sacramentis et novas et peregrinas cudunt a fide intelligentias; et ipsa sacramenta coelestia, quae in altari consecrantur, dicentes umbram esse non veritatem (quod lingua refugit, et auditus perhorrescit) obnoxia contendunt ventri et secessui juxta naturae necessitatem, quae scilicet naturae dominus in foedere humanae reconciliationis omnipotentia sua sacramentum fecit, et Christianae animae escam spiritualem, unde in aeternum vivat, dedit. Isti eumdem agnum paschalem, qui eadem sacramenta in seipsum ineffabiliter [Col. 0901A] transformans nobis condidit et consecravit, crudum vel coctum aqua, non assum igni comedunt, et quod ejus residuum est, et semper erit (quia nullus unquam mortalis, quantumlibet sciens, ad incarnati Verbi arcanum plena intelligentia in hac vita penetrare potuit, aut poterit), igni non comburunt. Isti improvidam simpliciorum fratrum facilitatem, et maxime curiosam discurrentium perfugarum levitatem novo quodam docendi lenocinio occupantes, primo ipsam Scripturarum superficiem, quasi planam ad septicolomnem sapientiae domum ostendunt viam, et rectam, velut ad portum salutis, demonstrant semitam: deinde sophisticae disputationis retibus captos, et carnalis scientiae acumine hebetatos, per captiosos necessariae argumentationis [Col. 0901B] ducunt anfractus: donec extranea et a salute peregrina quaestionum novitate pulchre ad perniciem instructos, una secum demergant in puteum interitus.

XXXI. Tales ergo quia non advertunt, quod non humano aut saeculi sensu in Dei rebus sit loquendum, quodque inventum mel ad sufficientiam, non usque ad nauseam sit comedendum, dum sua freti sapientia nimium majestatis profunda scrutantur, oppressi a gloria in errorum profunda praecipitantur: et dum imprudenti carnalis sapientiae audacia lippientes oculos animalis hominis, qui non percipit ea quae Dei sunt, in verum Solem defigere nituntur, ipsius inaccessae lucis radiis repercussi, in exteriores errorum tenebras projiciuntur. Isti de divinis [Col. 0901C] sacramentorum mysteriis, semper quidem reverendis, nec unquam humano sensu aut ratione attingendis, dum impiis non timent contentionibus inservire, nihil sano auditu dignum merentur diffinire: et dum naturae terminos volunt includere, et id quod totius rationalis creaturae rationem superat, humana ratione pergunt concludere, vere in lapidem offensionis et petram scandali impingunt: quia de piis sane doctrinae uberibus pro lacte, butyrum aut sanguinem exprimere contendunt. Hanc mortiferi dogmatis pestem ab Ecclesia sua Christus Jesus radicitus evellat, priusquam modicum fermentum totam massam corrumpat.

XXXII. Cum ergo hoc toxico, insuper et multiformi [Col. 0901D] malitiae et nequitiae fermento tota undique fermentetur Ecclesia, nec usquam pene sinceritatis et veritatis integrum servetur azyma: cumque nemo pene sit qui contra haec vel ad vera bonae vitae instituta, vel taboret ipse, vel laborantem de vita mercede remuneret; et ob hoc ipsa quae vix residua est, laborantium paucitas taedio victa, a labore temperet: quis negotio non anteponat otium? quis inutili labori et clamori ad surdos non praeferat quietem et silentium? Posui, inquit, ori meo custodiam cum consisteret peccator adversum me: obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis. Et quid hujusmodi humiliatis et a bono silentibus agendum sit Jeremias docet dicens: Sedebit solitarius, et tacebit, quia levavit se super se.

[Col. 0902A] XXXIII. Haec omnia sapienter despexit Herimannus Remensis, Drogo Parisiensis, Spirensis Huoremannus, Bavenbergensis Meinbardus, et praeterea multi, et praestantes, et praecipuae auctoritatis viri, qui, praecisis speciebus, et abdicatis laboribus, stuciis valefecerunt; et sapienti consilio usi, in theologiae otium concesserunt. Ego vero quid facerem? cur non idem vitae propositum de caetero eligerem? Ego vero ac lubens. Ad hoc enim etsi generalis piorum omnium querela vel causa me non urgeret, singularis tamen vitae meae decursus, et rerum mearum proventus me idem eligere satis moneret. Vitae namque decursus continuo laboris attritu effetas exhaurit, si quae supersunt, corporis vires, et praematuras inspergit capiti nives: unde et maturum [Col. 0902B] mihi minatur exitium, nisi mature me conferam in quietem et otium. Proventus autem rerum mearum, licet abunde expetendarum affluat copia, tamen maxime desiderabilium aporiatur inopia, eorum utique de aureo majorum saeculo prius audita, quae felicioribus nostrae memoriae diebus ipse oculis meis vidi, scilicet fidem non fictam, et veritatem integram; praeceptum Domini in invicem conservare, justitiae et aequitati nihil anteponere; nihil remittere de gravitate disciplinae et religionis, nihil admittere quod non esset publicae utilitatis et honestatis; caeteraque id genus omnia, quae in luteis humanae naturae cratibus auratis possunt mentes aedificare, et in vasis fictilibus desiderabiles thesauros reponere. Haec sunt quae melioribus nostrae memoriae [Col. 0902C] diebus me videre, et his interesse serio gaudebam. Nunc vero quia pene ex toto defecerunt; non tam meam, quam communem defleo miseriam.

XXXIV. Et ut antiquiora, et ob hoc meliora se taceam tempora, et de his loquar quae partim ipsi vidimus, partim recenter gesta fideli relatione didicimus; a diebus domini Notgeri nostrae urbis episcopi, eorum pontificum qui ei contemporales in Ecclesia florebant praecipui, usque ad haec quaejam in miseria defluxerunt duo lustra, misericordia et veritas obviaverunt sibi, justitia et pax osculatae sunt. Nunc autem de terra sublata est, et justitia in coelum recessit, et repentino quodam fortunae impetu, et monstruosa rerum perturbatione inversa [Col. 0902D] et perversa sunt omnia; et, ut breviter dicam, omnia praedictis contraria. Adeo ut si quis inter has saeculi tempestates eodem rationis claro et eadem via mandatorum, quasi coelestium ductu siderum, velit seipsum et sibi credita regere, ipsa turbidus violentia percussus cogatur ab incoepto desistere. Quod quam horribile, quam monstri simile sit, nulli facile explicabile est. Legimus enim nobile illud prioris saeculi aurum argento caeteris inferioris pretii metallis sensim et per temporum intervalla degenerasse, nec tam subito sui coloris speciem amisisse. Nunc autem, ut praemissum est, monstruosa et inaudita quadam rerum perturbatione, quasi in momento, a suo statu subversa sunt omnia: nec pene [Col. 0903A] quisquam est, qui proprii ordinis vel officii servet legitima: sed desiderabile illud nostri temporis aurum repentino quodam casu, non ut prius per temporum intervalla, non in argentum vel caetera quantivis pretii metalla, sed in stipulam et fenum, aut certe in favillam et cinerem omnino redactum est. Ut enim cuncta quae superius objectis tuis respondendo dequestus sum, compendioso recolligam epilogo, postquam clarissima duo Ecclesiae luminaria, quae nimis sero Deus accendit, et nimis mature in abscondito faciei suae a conturbatione hominum abscondit, Henricum dico secundum imperatorem, et Liutboldum Moguntinae sedis protopraesulem, in quos aurei saeculi fines cum maxima sui decoris specie devenerunt: haec, inquam, clarissima duo [Col. 0903B] luminaria, postquam ab his tenebris ad veram lucem, a qua etiam huc alluxerunt orbi terrae, ut oramus et optamus, assumpta sunt; quidquid divinae religionis, quidquid aequitatis et justitiae, quidquid liberalium studiorum, quidquid liberalis disciplinae ubique vigebat, sicut tunc temporis Ecclesia et vario virtutum decore et multiplici liberalium litterarum propagine florebat, cum eis pariter sepulta, imo in coelum recepta sunt: ita ut nihil eorum pene remanserit in terra praeter admodum pauca, et haec ut umbrae inanis vestigia.

XXXV. Namque in primis, hi qui in populo Dei magistratus et duces locum regiminis occupant, sine respectu Dei videntis, sine metu hominis corrigentis, omnes pene quae sua sunt quaerunt, non quae [Col. 0903C] communiter et aliorum: quia non est timor Dei ante oculos eorum; et ideo contritio et infelicitas in viis eorum. Et quomodo cognoscent viam pacis, qui devorant, inquit, plebem meam ut cibum panis? Quia vero non est qui hoc requirat, non est qui arguat, pro studiis divinarum Scripturarum invaluerunt studia partium, pro gravitate et modestia religionis, gloria et gloriatio vanae elationis: et dum divitiis et honoribus gestiunt alter alterum praevenire, nec timent profanis mentibus odiis et contentionibus deservire; nec quidquam pensi habent, cum tyrannidem potius quam regimen exerceant: ad quem exitum, imo exitium talia provenire debeant? Haec autem majestas et talis potestas, si quando sedeat pro tribunali, ut subjectorum [Col. 0903D] facta debeat examinare, et neglecta in oculo suo trabe de oculo alterius festucam eruere, avaritia comes in medio astans declamat querelas; exsudat causas, fas et nefas, sacra et profana in medio haberi deplorat: miserationem judicum, auctoritatem legum, jura divina et humana implorat; et nisi id quod arguitur, in loculos nummati illius qui incesserit, fuerit punitum, perturbationem conqueritur fore omnium judiciorum. Hoc autem tonitruo cunctis terrore perculsis, ipsa utrimque susurranti inclinat aurem, utrique parti linguam aptat venalem, utrumque torvum retorquet oculum, utrique promittenti rapacem porrigit manum: et quem modo quod concupivit habentem accusat, [Col. 0904A] modo quod quaerebat dantem excusat: perorata vero causa violentiae et rapacitati caeterisque concurialibus suis media residens, de libro suo legit quod sit justum, et eisdem juratis legibus sibi assentientibus, lege nummularia in reum profert judicium; et tandiu vinculatus tenetur reus, donec illum absolvat mammona deus: quemque modo Labeonem lege Caecilia sufficit cruci, modo Catonem lege monetaria donat curuli. In omni autem concione hujus potestatis hoc proponit auctoritas legum, in hoc consentit summa judiciorum, ut qui non potest solvere de immenso suo, solvat quod compar sit de dimenso suo: et si non habet unde solvatur, sine miseratione crucifigatur

XXXVI. Inde est quod cum in nundinis sanctum [Col. 0904B] videmus Evangelium, venales in Ecclesia columbas et cathedras vendentium, nec longe ab his mensas nummulariorum, quia hodie nec gratis quidquam accipitur, nec gratis datur: cum haec, inquam, vidimus, attentius vacamus omnes foro quam choro, cautius usuris quam scripturis, impensius mercationi quam religioni; magis implendis capacibus marsurpiis, quam assequendis liberalibus studiis: et omnino missis his quae evangelica veritas, apostolica institutio, sanctorum Patrum auctoritas ecclesiasticis sanxit disciplinis, saecularium desiderio adeo inhiamus, cumulandis divitiis tantisper occupamur, ac si tali pretio vitam aeternam mercari mereamur. Quare hoc? quia tanti quantum habeas sis. Omnis enim res, ut ait quem nosti:

[Col. 0904C] Virtus, fama, decus, divina humanaque pulchris
Divitiis parent, quas quis contraxerit, ille
Clarus erit, fortis, justus, sapiens, etiam rex,
Et quidquid volet.
Cum ergo ex ea quae malorum omnium radix est avaritia, haec horribilis spinarum silva emergat, facile, imo horribile, est videre hoc spinetum quem fructum ferat. Inde est quod dum acquirendis immoramur studiis, in comparandis honoribus invicem praecurrentes, non honore invicem praevenientes, antiqua divinae religionis immutata facie, paterna moralis disciplinae pene in fabulam redacta institutione, frater fratri invidemus, alter alteri mordendo derogamus: invicem accusantes intestina bella movemus, acutis verborum spiculis fratrum corda [Col. 0904D] confodimus; dolos in corde versantes, simulationem in vultu, fallaciam in verbis proferimus, et omnino ad injuriam mandatis Dei omnia mandata ejus prae pecunia parvi habemus. Postremo omnes levitate et morum inconstantia, quasi arundo ventis adeo agitamur, ut in quo pridie studiosus vehemens vel certe nimius fueris, postridie ne quidem memineris. Et quid super his speramus futurum? certe hoc, ut facto de resticulis flagello omnes hujusmodi Dominus ejiciat de templo. Valde etiam timendum est triplex illud animadversionis flagellum, quod per prophetam populo peccatori Dominus intentat, dicens: Ecce ego inducam super eos gladium, famem et pestem, et disperdam eos in omnem ventum. Hujus [Col. 0905A] autem flagelli quosdam quasi ramos et praenuntios videmus sensim de terra oriri, quando paulatim conterit Dominus baculum panis et laetitiam vini, dum inter Christianos audimus geri bella et seditiones, super Christianos paganorum crebras incursiones. Unde datur conjici id quod restat, nisi correctione nostra propitietur Deus, non diu dilatum iri.

XXXVII. I nunc, frater, age contra otium et quietem, et qui ea hoc tempore concupiscit, voca pigrum et socordem. Et o utinam, desperatis laborum praemiis, ea potiamur optata et salubri quiete cui non labor succedat, sed gloria accedat in senatu coelestis curiae! Si quid, frater, nosti rectius, candidus, imperti: si non, utere mecum. Quod si generosa [Col. 0905B] magnanimitatis tuae fortitudo adhuc his non acquiescat, et eam nihil arduum aggredi pigeat: alium quam me tibi quaere Ferentarium, quia me hoc tempore in pugna non habebis socium: vel quaere alterum Martium, cui opus hoc committas, cui tamen bonis initiis meliores eventus, quam illi Romano tribuas. Ego vero licet in illo quam ferali, tam diutino vinculatus carcere, quantalibet potero effetas vires solabor quiete: et spero quod aliquando tandem exaudiar, et longa optatae missionis ducens suspiria, si non emeritus, saltem emissus, alicui transcribam mea tristia regna. Nihil vero in voto meo ponens, aut voluntati relinquens, me lutum suum ex toto committo figulo meo: ipse me fingat in rota saecularis ordinis, prout sederit beneplacito [Col. 0905C] suo: utcunque me ejus tornet potentia, nihil addam, nisi solemne illud obedientiae verbum: Fiat voluntas tua.

XXXVIII. Constat, frater, quorsum aberravimus quorsum a recti itineris linea cursum nostrum detersimus: quoniam me abduxisti ignarum, adque verborum diverticula me traxisti dulcedine tuae charitatis ebrium. Vide frater, et diligenter vide, ne dum quaedam scripturarum sidera incaute sequimur, in cautes et syrtes adacti Charybdeum incurramus naufragium. Vide, inquam, etiamsi minus libito, ne dictum sit amplius licito, quia flagelli plaga livorem facit, flagellum linguae comminuit ossa. Proinde jam nunc illuc redeat oratio, unde abiit, [Col. 0905D] et ad te revertatur, unde prima ejus scaturigo profluit: et quia a charitate coepit, in charitate desinat. Charitas vero nunquam excidat, sed hic sata et crementata, veram sui plenitudinem praeripiat in vita aeterna. De probitate autem tua, gravitate, modestia et constantia, deque caeteris bonae vitae functionibus satis in superioribus dictum sit: de affectione vero tua, benevolentia, caeterisque humanitatis officiis, neque hic, neque ibi satis unquam dici poterit. Hoc tantum tibi imprecer, ut semper in melius et majus proficias, donec ad eam aspires crementi plenitudinem, in qua nullum detrimentum pertimescas. Porro hunc quia desiderabilem thesaurum in fictili vase servas, non otiosum duco si te commonefaciam, ut diligenter adhibeas pervigilis [Col. 0906A] cautelam custodiae. Hoc autem feceris, si cunctas tuae civitatis portas, omnes hujus luteae domus fenestras, custodia humilitatis sub sera et sigillo habeas: si cunctos hujus fictilis vasis exitus et aditus virtutum repagulis munias, ne vel exitus his qui intus servantur, vel aditus pateat his qui foris insidiantur: quia si elationis levitate foris effluant ea quae intus bene congesserat operosa manus solliciti laboris, continuo ea, aut difficile, aut nunquam recolligenda disperdet et dissipabit ventus superbiae in perditionem suae vanitatis. Si vero a foris patente aditu maligni irruperint hostes, ea quae plurimo cum labore intus gessisti violenter diripient, nihil reliqui victo praeter gehennam facientes. Proinde quidquid gratiarum in te divinitus collatum est, quidquid [Col. 0906B] divini muneris in thesauro conscientiae tuae collectum est, nec mihi imputetur plantanti et riganti, nec tibi terrae ubertim fructificanti: sed totum referatur ad Patrem luminum, a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum.

XXXIX. Possem quidem uberius et plenius perfectionis tuae munus applaudere: sed propter notam assentationis non patitur gravitas modestiae. Librum autem quem mihi scripsisti, quemque mihi scribendo occasionem fecisti, in quo mihi articulos digitorum, oculos et animum, inclinium cervicis, laborem capitis, imo te totum animo meo insinuasti; in exterioribus meis non invenio unde possim ex aequo recompensare, vel plurimae benignitati tuae talionem reddere. Sed primum rogari ab eo [Col. 0906C] tibi restitui, a quo haec et omnia quae habes bona accepisti, ut ad invicem hujus benevolentiae aureis bonorum operum litteris nomen tuum scribatur in libro vitae. Dein non dormitabit nostra erga te devotio perpetua, si permodeste succinctis rebus nostris, quantum utrique nostrum ad honorem conducat, remunerandi subluceat occasio.

XL. Jam tandem his quae dicenda erant, prout negotia patiebantur, explicitis, calamus se totum novo scribae scalpello, non Judaico, sed scholastico more circumcidat; et ad te recipiendum, salutandum, festive nabendum, non quantum latius, sed quanto lautius valet, accingat; quia te, quem interius in visceribus Jesu Christi teneo complexum, [Col. 0906D] a foris non dimittam, nisi laute acceptum: sciasque ejus dapis te esse debitorem, cujus te nobis festivum exhibuisti convivam et assessorem. Saluto te cum paucis, licet sim cum multis: quia vel pauci sunt indigenae ejus quam servo coloniae, qui norint quanta virtutum dote industrium ornaris animum, vel pauci sunt boni rerum aestimatores, qui sanum de rebus ferant judicium. Si enim te noscerent, et de te pro meritis aestimarent hi qui multa bona noverunt et oderunt, profecto te amarent. Saluto te cum his cooperatoribus nostris, qui ad bonam frugem instituti de academia nostra ascenderunt, et in locis certe praecipuis magisterii cathedram sibi vindicaverunt. Saluto te cum tirunculis nostris, qui adhuc in scholari desudant palaestra; nobilissimum utique [Col. 0907A] bonae indolis florem, qui ad nutum oris nostri fructum suum meditatur etiam sub ferula: quorum etsi nomina tibi scripta legeres, tamen notitia careres, cum faciem ignorares. Quo tamen verbo me ipse coarguo: quia si cujusque notitiam ex facie metiris, nec te nosti ipsum, cum faciem tuam nunquam ipse videris. Saluto te super omnia ea genuina charitate, qua te in cunabulis disciplinae, elementario eruditionis lacte nutrivi, et ad solidum perfectioris doctrinae cibum usque perduxi, ut de caetero commilito meus in acie, et concolonus in labore, communiceps mihi sis supernae civitatis, et cohaeres aeternae haereditatis. Salutatus ergo saluta ex meo [Col. 0908A] nomine humili fratres meos, non quos caro et sanguis in unam mihi congeneravit cognationem, sed quos aqua et Spiritus in unam mecum regeneravit adoptionem: ut cohaeredes Christi in regno Dei Patris testamento sanguinis ejus sortem accipiamus aeternae beatitudinis. Saluto ergo patres et dominos fratres et amicos; patres cura regiminis, dominos dignitate praelationis; fratres in Deo patres, amicos in charitate. Saluta, inquam, unumquemque eorum, prout nosti mecum esse vel tecum. Salutatio mea sit ad vos omnes, ut eo adjuvante in quem credimus, pariter simus aeternae vitae consortes. Amen.

ANNO DOMINI MLIX. JOANNES SABINENSIS EPISCOPUS.

Notitia historica

Ughellius, Ferdinandus

[Col. 0907]

NOTITIA HISTORICA. (UGHELLI, Italia sacra, I, 159.)

[Col. 0907B] Joannes Joanni suffectus est, electusque episcopus cardinalis Sabinensis a Leone IX. Romano concilio interfuit sub Nicolao II, anno 1059. Sub Alexandro II e vivis eximitur. Hujus Joannis Sabinensis episcopi in monasterii Farfensis indignum facinus, atque in eum divinam ultionem recitat anonymus Vaticani codicis de destructione Farfensis monasterii anno 3 Leonis IX. «Temporibus Leonis papae, Joannes Sabinensis episcopus, qui insidiabatur monasterio Farfensi pro decimis et oblationibus mortuorum, maxime pro ecclesia S. Angeli in Toncia, de qua olim fecerat iniquam convenientiam cum domino Ugone abbate, qui eamdem ecclesiam S. Angeli tenuit et possedit in dominium hujus monasterii, quam convenientiam ideo diximus, quia temporibus [Col. 0907C] D. Adriani I pontificis Ildebrandus dux per suum praeceptum huic monasterio concessit. Haec omnia ignorabat praefatus Hugo abbas, utpote alienigena vir, et praedictam concordiam ab episcopo suscepit, nesciens. Itaque praedictus episcopus insurrexit post hoc, et ad eamdem ecclesiam S. Angeli armata manu perrexit, ejus altare amovens destruxit, et reliquias ex illo abstrahens secum asportavit; et cum inde ad episcopium reverteretur, subito coelo optime serenato orta est aquae, grandinis et fulguris [Col. 0908B] maxima tempestas. Quo viso episcopus secessit a via in quemdam locum qui dicitur Area, et moram aliquantulum ibi cum ipsis reliquiis fecit. Accidit tunc grande miraculum, in ipso loco ubi reliquiae manebant, nil pluviae vel grandinis ibi cecidisse. Cessante vero tempestate, rediit ad episcopatum cum magno pavore. Altera autem die, hoc cum audiret D. Bernardus abbas Ortanus, elegit quemdam episcopum, qui tunc forte hospitabatur in hoc monasterio, de Ultramontanis partibus, et collectis abbatiae viris et fidelibus militibus cum maximo honore reaedificare studuit ipsum altare, magnis et praecipuis ibi reconditis reliquiis. Super quam rem praedictus episcopus valde condoluit Sabinensi Ecclesiae, et quia altare ipsum destruxerat et reliquias [Col. 0908C] asportaverat, ipsa nocte percussus est, et unum totius latus corporis obstupescens, donec advixit, periit. Post hoc veritus et pavens super hoc, et nimis dolens, pro aedificatione quam D. abbas noster fieri studuerat, ad eumdem locum episcopus perrexit, et abstractis inde novis quas invenit reliquiis, priores illic honorifice recondidit; de ipsis vero novis reliquiis in suo episcopio altariolum construens, consecravit, et demum in D. abbatem nostrum in synodo proclamationem sic fecit.»

Querimonia contra Farfenses

Joannes Sabinensis

[Col. 0909]

QUERIMONIA JOANNIS SABINENSIS EPISCOPI Contra Farfenses monachos in synodo Romana anni 1051. (MANSI Concil. XIX, 797, ex Chronico Farfensi, Rer. Ital. Script., III, II, 581.)

[Col. 0909A] Audiat Dominus et totius regni . . . . . . . moderator aequissimus, vel primae sedis episcopus, audiatque cuncta haec sancta synodus, percipiatque justam proclamationem quam facio super abbatem Pharphensem, a quo multas et passus sum et patior injurias. Est quaedam ecclesia in honore S. Michaelis archangeli, sita in monte qui dicitur Tancia, videlicet in episcopatu meo, quae juris mei episcopatus est, cujus altaris auctor et dedicator creditur fuisse Silvester beatissimus hujus almae sedis episcopus; super quod altare non est veritus abbas ille ausu temerario maceriam addere, et supra tanti consecratoris violatam consecrationem missas per monachos suos cantare, nullo vel faciente vel jubente episcopo. De ecclesia autem illa nescio per quem [Col. 0909B] datorem, medietatem obtinet ecclesia Sanctae Mariae, cujus ipse abbas est; medietatem vero alteram episcopatus possidet meus. Sed ex his medietatibus inter me et abbatem Hugonem talis obligatio facta est, ut semper in tempore quadragesimali et in mense Maio meus ibi cum suo minister sedet, caeteris vero temporibus solus suus ibi sedet minister, a quo tria xenia in anno haberem. Et si unquam abbas ille aut aliquis successor ejus aut venderet alicui, aut donaret, aut propter beneficium, aut quoquo modo ipsius ecclesiae medietatem suam, tunc ad meam meorumque successorum deveniret proprietatem. Et si ego vel aliquis successor meus de medietate ipsius ecclesiae quae est mei episcopatus, aliquid tale fecissem, tunc ipsa medietas [Col. 0909C] ad abbatis deveniret proprietatem. Et ecce domnus ipse abbas in his omnibus cecidit, quia neque [Col. 0910A] ministerium meum ita tractavit ut decuit, neque promissa xenia misit, sed medietatem suam duabus Dei ancillis dedit. Arsit praedicta ecclesia una dierum, et post combustionem duxit ille episcopum Siphoniensem, et, me nolente et nesciente, consecravit eam. Cum vero una dierum sciret me iturum fore ad quemdam locum, mei senioris jussione implenda, paravit adversus me insidias, et tales, ut si me posset, occideret, aut si non posset, domum in qua ipse noctu jacerem, incendio concremaret. Cujus nefariae adinventionis exstitit auctor Petrus monachus, qui dicitur de Laurentio, et cum eo Datus de Uberto, Teuzo de Berizo, Albertinus Adulterinus, Barocco, Petrus Castellanus, Raino de Crescentio, Follia Joannes Ferrarius, Rainaldus [Col. 0910B] de Guidone presbytero, et Azolinus. Unius denique mei archipresbyteri silvam incidit ob hoc quod meum fidelem illum cognovit, quae non minus valuit quam centum libras. Cepit quemdam servientem meum, et quia dixit se meum esse, abstulit ei equum et omnia vestimenta ejus. Praeterea decimas omnes quae mihi pertinent, nec non et partem meam de bonis mortuorum, ubicunque valet, contendit, maxime tamen in Bucciniano et Vulpiano. His et aliis ab eo abbate pressus adversitatibus, proclamo me super illum, quaerens misericordiam vestram, ut non sinatis Ecclesiam meam, imo tam vestram quam meam, tantis adversitatibus gravari tantisque molestiis molestari, sed potius liberata a perturbationibus tanti perturbatoris, grates inde maximas [Col. 0910C] Deo reddamus et vobis .

ANNO DOMINI MLXI. HUMBERTUS S. E. R. CARDINALIS, EPISCOPUS SILVAE CANDIDAE.

Notitia historica

Eggsius, Georgius Josephus

[Col. 0911]

NOTITIA HISTORICA. (Apud J.-G. EGGS, Purpura docta, seu Res gestae, legationes, etc., S. R. E. cardinalium, desumpta ex Ciaconio, Andrea Victorello, Augustino Oldoino, etc.; tom. I, pag. 15.)

[Col. 0911A] Humbertus, nullo cognominis vocabulo ab auctoribus insignitus, ortum traxit e Burgundia, ordinis S. Benedicti, professus in divi Mansueti primi Leucorum antistitis coenobio in Tulli suburbiis sito, vir Graece et Latine doctissimus. Hunc S. Leo papa nonus, ejusdem civitatis Leucorum episcopus, Romam profecturus, comitem sibi itineris delegit anno salutis 1049. Paucis post mensibus in Siciliam divini verbi populis illis annuntiandi causa missus, cum strenue officio suo fungeretur ejusdem regionis archiepiscopus, mox S. R. E. cardinalis, et episcopus Sylvae Candidae ab eodem Leone est institutus.

Humberti cardinalis virtutes insigni elogio complexus est Lanfrancus, illius aevi doctus et pius auctor archiepiscopus Cantuariensis, in libro adversus [Col. 0911B] Berengarium haeresiarcham de Eucharistia edito, in quo asserit: «Fuisse Humbertum virum religiosum, fide Christiana et sanctissimis operibus decoratum, scientia divinarum et saecularium litterarum apprime excultum, ut omnes attestantur qui vel propria experientia eum noverunt, vel ab aliis qui eum experti sunt, ejus cognitionem acceperunt. Hunc non e Burgundia, ut quidam male scripserunt, sed e Lotharingia S. Leo Romam perduxit, et ad praedicandum Siculis verbum Dei archiepiscopum ordinavit; postea vero S. R. E. praesulem cardinalem constituit: quo in loco positus taliter vixit, taliter docuit, ut de fide vel doctrina ejus nulla ne minima quidem sinistrae suspicionis fama exorta sit. Hujus rei testis est tota fere Latinitas, quae pro [Col. 0911C] excellentia apostolicae sedis, cujus consiliis et conciliis semper aderat, et praeerat, eum ignorare non potuit.»

Idem Lanfrancus eodem in libro alloquens Berengarium: «Venerabilis, inquit, Humbertus, quem quasi exprobrando Burgundum nominas (quasi non posset Deus in Burgundia servos habere fideles) nihil aliud fecit nisi quod Scripturam ipsam, praecipiente synodo, manu in manum porrexit.» Exstant passim plura ejus apud alios encomia.

Anno Domini 1053, cum percepisset Leo pontifex monasticam coenobii Sublacensis disciplinam Othonis abbatis incuria et oscitantia foede collapsam, malo occursurus, in consortio Humberti eo profectus [Col. 0912A] est; abrogatoque Othone dissolutae observantiae reo, Humbertum regimini praefecit, qui vigilantia sua, vitaeque probatissimae exemplo exstinctam pene humique jacentem disciplinam rursum ad pristinum decorem revocavit atque erexit. Pro qua tuenda multos postmodum a discessu Leonis exantlavit labores.

Trani in Apulia negotiorum causa dies aliquot transigenti Humberto, exemplar datum est epistolae Graeco idiomate a Michaele Cerulario, patriarcha Constantinopolitano, et Leone Acridano Bulgarorum archiepiscopo scriptae ad Joannem Tranensem episcopum, quam latinitate donatam Leoni summo pontifici ad censuram submisit. Epistolae plenus hic arrogantiae titulus praefixus erat: «Michael [Col. 0912B] universalis patriarcha novae Romae.» Cujus tenor tria potissimum capita, vel potius convitia continebat; primo: Ecclesia Latinam Judaeos superstitioso exemplo imitari in benedictionibus panis, azymi; secundo: Morem eam sequi barbarorum suffocata manducantium; tertio: alleluia ipsam decantare paschali solummodo tempore. Quibus omnibus lectis calumniis plenissime satisfecit Leo pontifex, prolixa epistola ad eumdem Michaelem et Leonem directa, quae inter ipsius Leonis IX, epistolas prima ordine recensetur.

Anno 1054, jussu Leonis pontificis, legatione functus est Humbertus Constantinopolitana una cum Frederico Lothareno cardinale, et Petro archipraesule [Col. 0912C] Amalphitano ad Constantinum Monomachum IX, imp. Augustae Zoes maritum, et Michaelem Cerularium patriarcham, in causa conciliandae Ecclesiae Graecae cum Latina et implorandi auxilii adversus Nortmannorum tyrannidem. Hos sedis apostolicae legatos imperator convenienti obsequio et honore excepit, quemlibet eorum in signum amicitiae, ad gentis morem, exosculatus. Quae autem ea in legatione peracta fuerint, Humbertus legatorum primarius scripto exaravit ad Leonem pontificem: notans inter caetera Nicetam monachum, qui pectoratus est nuncupatus, in ipsius imperatoris, legatorum et procerum praesentia, multa verborum acrimonia commendasse libellum quemdam Attico livore et supercilio in Ecclesiam Latinam compositum, [Col. 0913A] tria potissimum capita De azymo, De sabbato et Nuptiis sacerdotum complectentem. Quem Augustus orthodoxus, cum praeter convitia et errores nihil solidi aut sani contineret, legatis suadentibus, flammis exuri jussit. Rebus ita compositis, cum Humbertus cum collegis jamjam abitum Romam versus pararet, Michael patriarcha, vir impius, fraudulentas et callidus, libelli exustione commotus imperatorem adiit, acturus de legatis retinendis, eo fine ut in Sanctae Sophiae templum sub aliquo comitiorum congregandorum praetextu introducti a populo saxis impeterentur et risui exponerentur contra jus gentium, imo naturale et divinum. At prudentissimus imperator perversam Michaelis mentem subodoratus scandalumque exinde oriturum praevidens, impiae [Col. 0913B] petitioni nullatenus assentiri voluit. Quin potius regiis donatos muneribus, prosperaque precatus, ut in viam se, Deo duce, darent, hortatus est.

Interim Michael artes suas elusas aegerrime ferens ad novas struendas insidias conversus, litteras dedit ad Petrum patriarcham Antiochenum, effreni calamo in Humbertum et socios detonans atque, ut eos veluti Graece religionis contemptores et hostes interciperet muneribusque spoliaret, mandans. At Petrus legatorum innocentiam perspectam habens, neglectis Michaelis injuriosis mandatis, eos qua decuit humanitate excepit, novisque auctos muneribus cum honore dimisit.

Anno 1055 Romam allapsi, loco Leonis demortui Victorem II, ad clavum Ecclesiae sedentem invenerunt, [Col. 0913C] a quo, paucis interjectis mensibus, Humbertus ad Cassinense monasterium ablegatus est ob acres monachorum dissensiones in causa intrusi Petri abbatis exortas. Quas tamen Humbertus, sponte praelatura cedente Petro, atque in ejus locum monachorum suffragiis, suffecto Friderico Lothareno cardinale, facile composuit.

Vita functo Victore II, tribus electionibus, Stephani scilicet X, Nicolai II, et Alexandri II, pontificum suo suffragio interfuit, sub quorum regimine [Col. 0914A] nonnulis annis amplissimum munus bibliothecarii et cancellarii incredibili laude et dexteritate exercens. Anno salutis 1059, jussu Nicolai II et synodi Lateranensis, praescripsit formulam fidei pronuntiandam in concilio a Berengario haeretico resipiscentiam tum fingente coram ducentis triginta episcopis et praelatis. At cum Berengarius finita synodo ad instar canis impuri ad vomitum rediisset, voce ae stylo plaustra convitiorum tum in Humbertum, tum in Ecclesiam Romanam exoneravit, quemadmodum jam allegatus Lanfrancus strenuus Ecclesiae et Humberti defensor attestatur.

Assumpto ad pontificatum sub nomine Stephani X Friderico Lothareno, vel (ut Baronio et aliis placet) sedente in Petri cathedra Alexandro [Col. 0914B] hujus nominis II, Humbertus legatus in Angliam destinatur, ubi convocato concilio in praesentia totius cleri Anglicani sexto Idus Aprilis anno 1072 gravissimam litem inter Ecclesias Cantuariensem et Eboracensem super primatu exortam tanta dexteritate composuit, ut Thomas Eboracensis Ecclesiae antistes ejus persuasionibus et rationibus convictus primatum Cantuariensi adjudicatum, publica hac emissa professione, ratum habuerit: «Decet omnino Christianum quemque Christianis legibus subjacere; propterea ego Thomas Eboracensis Ecclesiae metropolitanus antistes jam ordinatus, auditis cognitisque rationibus, absolutam tibi, Lanfrance, Cantuariensis archiepiscope, tuisque successoribus de canonica obedientia professionem facio; et quidquid [Col. 0914C] a te, vel ab eis juste ac canonice injunctum mihi fuerit, servaturum me promitto.»

Romam composita Anglorum praesulum lite reversus, dierum ac meritorum plenus, perceptis Ecclesiae sacramentis ad superos translatus est tertio Nonas Maii, anno a partu Virginis 1064. Sepultus in basilica Constantiniana, summo pontifice ita mandante, prope corpora SS. virginum et martyrum Maternae et Secundinae.

Notitia altera

Fabricius, Joannes Albertus

[Col. 0913]

NOTITIA ALTERA (FABRIC. Biblioth. med. et inf. Lat., IV, 306.)

[Col. 0913D] Humbertus, ex monacho ord. Bened. in Mediano S. Mansueti coenobio Tullensis dioecesis, factus cardinalis ab an. 1049 et episcopus Silvae Candidae, an. 1051 Leonis IX ad imperatorem CPol. Constantinum Monomachum legatus; deinde a Victore II an. 1057 missus ad componendas lites in monasterio Casinensi, de quo Leo Ostiensis lib. II Chronici Casinensis, c. 88. Praeter ejus scripta non inerudita adversus Graecos Mich. Cerularium, Leonem Achridenum et Nicetam Pectoratum, vulgata a Baronio ad annum 1054, et in appendice ad tomum XI Annalium, et a Canisio t. VI Lectionum antiquar. (t. III editionis novae Basnagianae p. 277) et in Bibliothecis Patrum [Col. 0914D] t. XI Colon., et tom. XVIII Lugd., pag. 389, 405, 415. Novissime ejus libros tres adversus Simoniacos ex bibliotheca Laurentiana publici juris fecit Edmundus Martene, tom. V Anecdotorum, pag. 633-844. In libro tertio octo capitula postrema desiderantur. Spinosulus, quem p. 647 perstringit, non videtur esse nomen hominis proprium, sed positum convicii loco in spinosiora adversarii acumina. Idem Humbertus praescripsisse traditur Berengario ejurationem in concilio Rom. an. 1059, quae incipit: Ego Berengarius, atque etiam inserta est Decreto Gratiani, dist. 2, De consecratione, c. 42.

Notitia historica et litteraria

Maurini

[Col. 0915]

NOTITIA HISTORICA ET LITTERARIA. ( Histoire littéraire de la France, tom. VII, p. 527.)

[Col. 0915A] Humbert, que d'autres nomment Hubert , l'un des plus savants hommes de son temps, est le premier Français bien connu qui ait été élevé à la dignité de cardinal. (LANF. in Ber., c. 2, 4, 8, 16.) Il naquit en Bourgogne au commencement de ce siècle, ou tout au plutôt à la fin du siècle précédent. Ceux qui le font Lorrain ont pris le lieu de son éducation pour celui de sa naissance. (CAL., Hist. de Lor., t. IV, par. II, p. 66.) En 1015 ses parents qui nous sont inconnus le mirent à Moyenmoutier, où il s'engagea dans la profession monastique. Sigebert, parlant de lui (SIG. scri., c. 150) , le qualifie moine de Toul, parce que cette abbaye se trouve dans ce diocèse. De là il est arrivé que la plupart des modernes, prenant mal le sens de cet écrivain, ont [Col. 0915B] fait Humbert moine de Saint-Mansui, autre abbaye dans la ville même de Toul. (UGH., t. I, p. 126; Rom. Pont. vit., t. I, p. 795; LAB. scri., t. I, p. 484; PAP. bib. de B., t. I, p. 322.)

(CAL., ib., p. 66, 69; LANF., ib., c. 2; TRIT. scri., c. 332.) Aussitôt après son entrée dans le cloître, Humbert, quoique tout jeune, s'appliqua sérieusement à l'étude. Il ne négligea aucune des facultés de littérature alors en usage, et à l'aide d'un bel esprit il y fit de grands progrès. Plus il acquérait de connaissances, plus il souhaitait en acquérir. Dès 1028 il passait pour avoir un grand fonds de savoir. Mais il le poussa beaucoup plus loin dans la suite, sous les abbés Nortbert et Lambert qui prirent soin de diriger ses études. (MAB. act., t. IX, p. 76. n. 9.) Il donna une application particulière au grec, ce qui n'était pas fort commun alors et l'apprit suffisamment pour être en état de traduire les ecrits en cette langue. On avait alors au diocèse de Toul un secours particulier pour l'étudier avec fruit. (CAL., ib., par. I, p. 146, 147, c. 52.) L'évêque saint Gérard y avait donné retraite, quelque temps auparavant, à des communautés entières de Grecs, qui y étaient venues chercher un asile.

Quelques modernes prétendent même qu'Humbert savait aussi l'hébreu; mais on n'en a point d'autres preuves que leur autorité. (Rom. Pont. Vit., ib.; FRIZ. Gall. pur., p. 89.) Ce fut par ces voies [Col. 0916A] qu'il parvint à se faire de son vivant et après sa mort la réputation d'homme très-versé dans les sciences divines comme dans les lettres humaines: Scientia divinarum ac saecularium litterarum apprime eruditum. Témoignage que lui rendait peu après sa mort le B. Lanfranc (LANF., ib. ), sur la foi de tous ceux qui l'avaient connu par eux-mêmes, et des autres à qui ils l'avaient fait connaître. Ce qu'il dit de sa vertu persévérante et de sa piété reconnue de tout le monde est encore au-dessus.

(CAL., ib., par. II, p. 69.) Une si brillante lumière ne pouvait être toujours cachée dans l'obscurité du cloître. Richer, chroniqueur de Senone, a avancé qu'Humbert avait été abbé de Moyenmoutier (RICH., chr., l. II, c. 18.) ; mais il n'y a plus de doute qu'il s'est [Col. 0916B] trompé sur ce point. La providence avait d'autres vues sur Humbert et le destinait à de plus grandes choses. (CAL., ib., p. 69, 70.) Le pape Léon IX, qui l'avait connu n'étant encore que simple évêque de Toul, voulut l'avoir près de sa personne; en quoi, remarque Baronius (BAR., an. 1049, n. 28) , il se fit à lui-même un grand mérite, et rendit à l'Eglise un service signalé. Humbert lui aurait été peut-être inutile en Lorraine au lieu qu'il l'a servi avantageusement à Rome. (MAB., an. l. LIX, n. 61.) Après le concile que ce pontife vint tenir à Reims en octobre 1049, il prit sa route par la Lorraine et emmena avec lui le moine Humbert. Baronius dit qu'il l'établit abbé de Sublac, vulgairerement Subiago, et apporte en preuve un fragment de la Chronique de ce [Col. 0916C] monastère, où l'abbé dont il s'agit, est effectivement nommé Humbert et qualifié venu de France, ductum ex Francia. (BAR., an. 1051, n. 6.) N'importe, cet Humbert est réellement différent de notre cardinal , comme il est visible par les traits de son histoire, que contient la même chronique; et dom Mabillon l'assure sans hésiter. (MAB., ib., l. 60, n. 2.) Il mérite néanmoins d'être connu pour le soin qu'il prit de rétablir son monastère, dont il n'oublia pas de fournir la bibliothèque de bons livres, et pour la patience chrétienne avec laquelle il souffrit les peines et les afflictions dont son gouvernement fut traversé. L'on a en sa personne un élève de mérite, [Col. 0917A] point connu d'ailleurs, que nos écoles fournirent à l'Italie, entre plusieurs autres qu'elles lui donnèrent au même siècle.

(LANF., ib.; MAB. ib., l. 59, n. 72, 75, t, IV, app. p. 739, I; Rich. chr. ib.; CAL. ib., p. 70.) Celui qui fait le sujet de cet article fut ordonné archevêque de toute la Sicile par le pape Léon aussitôt après leur arrivée à Rome. Il était revêtu de cette dignité avant le concile qui s'y tint en avril ou en mai 1050, puisqu'il se qualifie tel dans la souscription à la bulle de canonisation, qui y fut donnée en faveur de S. Gérard, évêque de Toul. Le but du pape, en la lui conférant, était qu'il allât annoncer la foi aux Sarrasins qui dominaient dans cette île. Ughelli prétend qu'Humbert exécuta ce louable dessein, et [Col. 0917B] qu'il y eut un heureux succès. (UGH., ib.) Mais un auteur beaucoup plus ancien (CAL., ib.) nous apprend qu'Humbert, n'ayant pu pénétrer en Sicile à cause des incursions des Normands qui tenaient la Pouille et la Calabre (UGH. ib., p. 104, 106, 126) , Léon IX le créa cardinal évêque de Blanche-Selve, ou Sainte-Rufine, à dix milles de Rome, sur le chemin d'Aurèle, diocèse qui a subsisté jusqu'au pape Calixte II, qui le réunit à celui de Porto, à raison de son petit nombre d'habitants.

(Ib. p. 126; RICH. chr. ib,; CAL., ib,; PEZ., ib., t. III, part. II, p. 587.) Cette promotion se fit en 1051, et le pape Léon eut en Humbert un consciller fidèle, un coopérateur zólé, un compagnon inséparable dans ses voyages. La même année le nouveau cardinal [Col. 0917C] l'accompagna en Lorraine, où le souverain pontife alla lever de terre le corps de saint Gérard, un de ses prédécesseurs dans le siége de Toul. (CAL. ib) Là Humbert eut occasion de faire voir qu'il n'ignorait pas l'histoire, et qu'il avait lu avec fruit les ouvrages de S. Augustin. Halinard, archevêque de Lyon, s'entretenant avec le pape, on vint à parler de la découverte des reliques de saint Etienne, premier martyr. Ce prélat l'ayant donnée au moins pour suspecte, Humbert en prouva la vérité par un livre du saint docteur, qu'il fit venir exprès de Moyenmoutier, ne se trouvant pas apparemment à Toul. Notre cardinal suivit le pape dans les pèlerinages de dévotion et les autres voyages qu'il entreprit, le reste de cette année-là et la suivante, tant pour [Col. 0917D] le bien de l'Eglise que pour les intérêts de l'empire.

(MAB., Act., ib., p. 76, n. 9.) En 1053, se trouvant à Trani, Jean, évêque du lieu, lui communiqua une lettre, à lui adressée de la part de Michel Cérularius, patriarche de Constantinople, et de Léon, évêque d'Acride, métropolitain de Bulgarie, qui y chargeaient [Col. 0918A] de reproches l'Eglise Latine sur les points dont il a été parlé ailleurs. Humbert, ayant pris lecture de l'écrit qui était en grec, en fit une traduction latine, et la porta au pape Léon, qui y répondit comme on l'a vu en son lieu.

(CASS. Chr. l. II, c. 88; SIG., an. 1054.) Ce pacifique pontife, désirant de rétablir l'union entre l'Eglise Latine et la Grecque, se détermina à envoyer trois légats à Constantinople. Il choisit à cet effet Humbert, Frideric, archidiacre et chancelier de l'Eglise Romaine, et Pierre, archevêque d'Amalfi. Les légats, avant de partir, allèrent au Mont-Cassin se recommander aux prières des frères. Puis s'étant mis en chemin sur la fin de l'année 1053, ils arrivèrent heureusement à Constantinople. Ils y furent reçus [Col. 0918B] avec de grands honneurs par l'empereur Constantin. Monomaque, qui les logea quelques jours dans son palais. Pendant leur séjour dans cette grande ville. Humbert, qui était l'âme de cette légation, en dirigea tout le cours, travailla à réfuter lui-même la lettre du patriarche Michel et de Pévêque d'Acride, quoique le pape Léon l'eût déjà fait. Il y opposa un assez long ouvrage dont il sera parlé dans la suite, et en fit encore un autre pour répondre à celui de Nicétas Pectorat, moine de Stude, qui contenait les mêmes reproches que la lettre précédente.

Le premier écrit de notre cardinal fut sans succès, mais le second eut un heureux effet. Nicétas l'ayant lu fut touché de ses raisons, ouvrit les yeux à la vérité et renonça au schisme. (Conc. t. II, p. 991.) [Col. 0918C] De sorte que les légats étant allés au monastère de Stude, le jour de la Saint-Jean-Baptiste, vingt-quatrième de juin 1054, Nicétas anathématisa l'écrit publié sous son nom contre le saint-siége et toute l'Église Latine. Il souffrit même que l'empereur, qui était présent à cette rétractation, fît brûler son livre en présence de tout le monde. Et afin de montrer que sa conversion était sincère, il alla dès le lendemain trouver les légats à leur logis, et après en avoir reçu de nouveaux éclaircissements sur ses difficultés, il renouvela sa rétractation du jour précédent. Les légats de leur côté le reçurent en leur communion, et il devint leur ami particulier.

(Ibid., SIG., ib.) Au contraire, le patriarche Michel [Col. 0918D] ne voulant ni leur parler ni même les voir, ils allèrent à l'église de Sainte-Sophie le samedi, seizième de juillet, à l'heure de tierce, au moment que le clergé était préparé pour la messe. Là s'étant plaints de l'obstination du patriarche, ils mirent sur de grand autel une excommunication en présence de tous les assistants. (Conc., ib., p. 992.) Puis étant sortis aussitôt, ils secouèrent la poussière de leurs pieds [Col. 0919A] suivant l'évangile, pour leur servir de témoignage en criant: Que Dieu le voie et qu'il juge.

(Ibid.; CASS. chr., ib.) Cependant la nouvelle de la mort du pape Léon, qu'avaient reçue les légats, les faisait penser à leur retour. Ils allèrent donc prendre congé de l'empereur, qui leur donna le baiser de paix et les chargea de présents, tant pour eux que pour Saint-Pierre; après quoi ils partirent fort satisfaits, le 18 du même mois. (Conc. ib.; SIG. ib.) Deux jours après leur départ, le patriarche Michel les fit rappeler sous un prétexte spécieux, afin de les faire donner dans un piége qu'il leur avait tendu. Mais l'empereur le leur fit éviter et ils se rendirent assez heureusement à Rome.

(Hist. de l'Acad. des insc., t. I, part. I, p. 276.) [Col. 0919B] Entre les antiques curieuses qui sont dans le cabinet du roi, l'on voit une belle agathe qui, après avoir été fort longtemps dans le trésor de l'abbaye de Saint-Evre, à Toul, fut présentée au roi Louis XIV, sur la fin de l'année 1684. On l'a regardée autrefois, suivant la tradition de ce monastère, comme faisant partie des présents que le cardinal Humbert avait apportés de Constantinople. Alors on croyait y apercevoir un S. Jean l'évangéliste, enlevé par un aigle et couronné par un ange. Mais on a reconnu depuis que c'est une antiquité purement païenne, et peut-être l'apothéose de Germanicus.

(PEZ. ib.) Ce qu'Humbert avait été auprès du pape Léon IX, il continua de l'ètre auprès de Victor II, son successeur. L'ayant accompagné dans un voyage [Col. 0919C] qu'il fit à Ratisbonne en Bavière, Othlon, évêque du lieu, eut occasion de connaître ce grand cardinal; de quoi il se faisait un vrai mérite. On remarqua en cette même occasion qu'Humbert était si touché de la corruption des moeurs de son siècle, surtout de celle qui régnait dans les cours des princes, qu'il ne pouvait s'empêcher de la déplorer hautement.

(CASS. Chr., ib., c. 94.) Le pape Victor, indigné de ce que les moines du Mont-Cassin avaient élu un abbé sans lui en avoir donné avis, et de ce que cette élection n'avait pas, disait-on, été faite suivant les règles, y députa notre cardinal pour s'informer de ce qui s'était passé, et faire justice. C'était à la Pentecôte de l'année 1057. (C. 95.) Humbert courut quelques risques en cette expédition. Les serfs de l'abbaye, [Col. 0919D] ameutés par quatre moines, à l'insu des autres, et s'imaginant qu'on était venu pour déposer leur abbé, menaçaient de fâcheuses suites. Mais le nouvel élu, usant de prudence, apaisa le tumulte, et se déporta volontairement de son élection. Notre cardinal assista à celle qu'on fit ensuite du moine Frideric, ci-devant son collègue dans la légation de Constantinople, et depuis pape, comme on l'a vu. Après cette cérémonie qui se fit le vendredi dans l'octave de la Pentecôte, (c. 96) il accompagna le nouvel abbé en Toscane, où était alors le pape, dont Frideric reçut la bénédiction abbatiale. Humbert fit à ce pontife l'éloge de la bonne discipline qui s'observait au Mont Cassin, et expédia la bulle que le [Col. 0920A] pape accorda à Frideric, pour confirmer son élection. L'on voit par là que notre cardinal faisait alors les fonctions de chancelier et de bibliothécaire de l'Eglise Romaine.

(C. 97.) A la mort de Victor II, le même Frideric, à l'avis duquel les Romains voulaient s'en rapporter pour lui donner un successeur, leur nomma d'abord le cardinal Humbert, puis quatre autres, comme les plus capables de remplir le saint-siége. Mais les suffrages se réunirent en faveur de Frideric même, qui prit le nom d'Etienne IX, (Conc., ib., p. 1090) et continua Humbert dans les dignités de bibliothécaire et chancelier. C'est en cette double qualité qu'il souscrivit le privilége de ce pape en faveur de l'église de Marsi.

[Col. 0920B] (CASS. chr., ib., c. 101.) Toujours assidu auprès du nouveau pape, Humbert se trouva à sa mort qui arriva à Florence après un pontificat de très-peu de durée. Ayant appris qu'on avait fait aussitôt à Rome, en violant toutes les règles, une élection qui causa dans l'Eglise le schisme dont il a parlé, et que les autres cardinaux ses collègues, qui s'y étaient opposés, avaient été obligés à se cacher, il se retira à Bénévent. De là il fut prié d'aller au Mont-Cassin où il passa la fête de Pâque de l'année 1058. (L. III, c. 7, 10.) Il y présida à l'élection de l'abbé Didier qui devint ensuite pape sous le nom de Victor III. Humbert était déjà lié d'amitié avec lui, et l'avait autrefois fait connaître avantageusement à Léon IX, dont il lui procura l'estime et la bienveillance.

[Col. 0920C] La paix ayant été rendue à l'Eglise par l'élection canonique de Nicolas II, qui se fit tout à la fin de la même année Humbert s'attacha au pape légitime, et eut auprès de lui le même crédit que sous ses trois prédécesseurs. Lui et le cardinal Boniface, évêque d'Albane, étaient, aux termes de S. Pierre de Damien (PETR. DAM., l. I, ep. 7) , comme les yeux de ce pape. (Conc., ib., p. 1094.) Humbert continua sous son pontificat les fonctions de bibliothécaire et chancelier de l'Eglise Romaine, comme on le voit par le privilége que Nicolas, peu de jours apres son élection, accorda au monastère de Sainte-Félicité près de Florence. (P. 1105-1107.) Il assista aux conciles que le même pape tint à Rome, à Bénévent, et sans [Col. 0920D] doute aussi à ceux de Sutri et de Melfe.

(LANF., ib., c. 2.) A celui de Rome de 1039, où le fameux Bérenger reconnut ses erreurs, Humbert fut chargé de dresser la profession de foi qu'il était convenu de souscrire, pour preuve de la sincérité de son retour à la commune croyance de l'Eglise; profession contre laquelle cet infortuné scolastique eut ensuite le malheur de réclamer, et d'en prendre occasion de charger d'injures atroces notre illustre cardinal. Humbert n'était plus alors au monde. Mais il trouva en la personne du B. Lanfranc un puissant apologiste, qui sut faire retomber sur Bérenger les traits dont il voulait percer son innocent adversaire.

(CAVE, p. 527, 2; Rom. Pont. vit., t. I, p. 797; OLD. Ath. Rom., p. 349; CAL., ib., p, 71, c. 55.) Les [Col. 0921A] auteurs sont fort partagés sur le temps de la mort de ce grand homme. Quelques-uns la renvoient jusqu'après l'année 1064 indistinctement, ce que d'autres étendent jusqu'en 1073. Jean de Bayon, écrivain du XIV e siècle, la place au contraire dès le mois de mai 1061, et ajoute que le pape Nicolas prit luimème soin d'enterrer notre cardinal avec les honneurs convenables, dans la basilique de Constantin à Latran, auprès des corps de sainte Rufine et de sainte Seconde, ou plutôt, comme le marque Ughelli (ib., p. 127) , des saintes vierges et martyres Materne et Secondine. Ce qu'il y a de certain, sur la date de cette mort, c'est qu'on ne peut la mettre plus tard qu'en 1063. Nous en avons la preuve dans les écrits de S. Pierre de Damien (opusc. 9, c. 7.) Ce célèbre écrivain, citant le témoignage du cardinal Mainard, lorsqu'il n'y avait pas encore trois ans que le pape Nicolas II était mort, et par conséquent après le mois de juillet 1063, ou les premiers mois de l'année suivante 1064, le qualifiait dès lors évêque de Blanche-Selve, où il succéda à Humbert. C'est ce qui s'accorde avec l'opinion d'Ughelli (UGH., ib.) , qui la place avant le septième de mai 1063. Ce jour qu'il lui assigne est le même qu'y attache Jean de Bayon. (CAL., ib.)

Toute la postérité a témoigné un extrême respect pour la mémoire d'Humbert. S. Pierre de Damien (PETR. DAM., ib., 19, c. 4) , qui ayant vécu avec lui en pouvait parler savamment, rapportant certains faits sur son témoignage, le qualifie homme d'une [Col. 0921C] très-grande autorité, summae auctoritatis viri, et dont les paroles portaient tous les caractères de vérité. Le B. Lanfranc (LANF., ib.) fait de lui, en peu de mots, un éloge aussi pompeux dans les termes que vrai dans leur signification. Après avoir rehaussé son savoir, son orthodoxie et sa persévérance dans la pratique de toutes les vertus chrétiennes, il prend à témoin de ce qu'il avance toute l'Eglise latine, qui en était bien instruite, ajoute Lanfranc, puisque Humbert avait toujours assisté, ou même présidé à ses assemblées et à ses conseils. (MAB. act., t. IX, p. 274, n. 22.) La mémoire d'Humbert, dit l'évêque Atton, historien de S. Jean Gualbert, qui écrivait un peu moins d'un siècle après Lanfranc, est encore [Col. 0921D] célèbre à Rome, et vit encore en nos jours dans une multitude de bonnes oeuvres.

Possevin donnant à Humbert deux divers articles dans son Apparat (POSS. App., t. I, p. 773, 776.) , l'un où il l'établit moine de Toul, puis cardinal; l'autre, où il le représente légat à Constantinople, paraît en avoir fait deux personnes différentes.

Nous nous sommes un peu arrêté à l'histoire de ce grand homme, sur la considération que personne jusqu'ici ne s'est donne la peine de recueillir de suite, et de mettre sous un même point de vue ce qui peut le faire connaître pour ce qu'il a été.

[Col. 0922A] SES ECRITS.

Suivant le témoignage de Lanfranc (LANF. in Ber., c. 2) , l'érudition d'Humbert était fort vaste. Il ne l'a point cependant employée à écrire beaucoup, se bornant à le faire dans les occasions où le demandaient les besoins de l'Eglise: en quoi il a imité les Pères des premiers siècles, qui ne prenaient la plume que dans les mêmes cas de nécessité. L'on nous a conservé de sa façon les ouvrages qui suivent:

1 o Une réponse à la lettre de Michel Cérularius, patriarche de Constantinople, et de Léon, évêque d'Acride, métropolitain de Bulgaire, la même qui était adressée à Jean, évêque de Trani en Pouille, et que Humbert avait traduite en latin, avant sa légation [Col. 0922B] à Constantinople (HUMB. in Gr., p. 283-307) . On ne comprend pas d'abord quel fut le motif ou la raison qui engagèrent notre cardinal à écrire de nouveau contre cette lettre, que le pape S. Léon IX avait déjà réfutée, comme on l'a vu, et dont Humbert même et les autres légats portaient la réfutation qu'en avait faite ce pontife. Mais il put arriver deux choses, dont l'une suffisait pour le porter à entreprendre ce nouveau travail. Comme ce fut à Constantinople qu'il y mit la main, il put savoir, étant sur les lieux, ou que les auteurs de la lettre faisaient des répliques verbales à l'écrit de S. Léon, ou qu'ils se plaignaient qu'il n'y avait pas répondu en les suivant pied à pied. C'est pourquoi Humbert, en y [Col. 0922C] répondant à son tour, a suivi cette dernière méthode.

Après un petit préambule de bon goût, il rapporte par articles le texte de la lettre, et répond ensuite à chacun: imitant en cela ce qu'avait déjà fait S. Augustin en réfutant les écrits de Julien d'Eclane. Humbert, pour distinguer du texte de sa réponse celui de la lettre, eut soin de mettre des obèles à celui-ci, et des astérisques au sien. Dans la suite, au lieu de ces marques distinctives on exprima à la tête du texte de la lettre le nom de constantinopolitain, et celui de romain à la tête du texte d'Humbert. De sorte que cet écrit ainsi dirigé forme une espèce de dialogue entre ces deux personnages. Il était tel dès le temps de Sigebert, qui nous le [Col. 0922D] représente sous ce titre (SIG. scri., c. 150) .

Humbert savait assez de grec pour le pouvoir traduire; mais il ne le possédait pas suffisamment pour écrire en cette langue. (C. 150, 151; conc. t. X, p. 991, 992) Il écrivit donc en latin, après quoi l'empereur fit traduire en grec sa réponse par un nommé Paul et Smaragde, son fils, et donna ordre qu'on la conservât dans les archives de la ville.

Nous ne nous arrêtons point à donner un extrait de cet écrit d'Humbert. M. l'abbé Fleuri l'a déjà fait avec sa suffisance ordinaire (FLEU. H. E. l. LX, n. 6) ; et l'on peut prendre dans ce qu'il en dit une juste notice de tout l'ouvrage, seulement nous observerons que les matières sur lesquelles il roule [Col. 0923A] ne sont ni graves ni fort importantes. Il s'agit d'y repousser les reproches ou los calomnies, comme on les nomme, dont les Grecs schismatiques chargeaient l'Eglise Latine, pour user du pain azyme dans le sacrifice de l'autel, jeûner le samedi, manger du sang et des viandes suffoquées, enfin interrompre le chant de l' alleluia en carême. Humbert dans sa réponse s'en est acquitté avec autant d'avantage que d'esprit et en homme savant. D'habiles théologiens (Perp. de la F., t. I, l. II, c. 6) lui reprochent toutefois d'attribuer aux Grecs certaines conséquences qu'il tire de leurs écrits, comme si c'étaient des dogmes qu'ils eussent formellement soutenus. Il en use quelquefois de même dans l'écrit suivant. Le cardinal Bona (BON. not. auc., p. 23.) [Col. 0923B] juge, de son côté, qu'Humbert, par un trop grand zèle à défendre les rites des Latins, donne quelquefois dans la minutie.

2 o (HUMB. in Nic., p. 314, 324.) Une réfutation de l'écrit de Nicétas, surnommé Stéthatos par les Grecs, et Pectoratus par les Latins. C'était un moine de Stude, fameux monastère à Constantinople même, qui, étant venu à l'appui du patriarche Michel et de l'évêque Léon, faisait à l'Eglise Latine les mêmes reproches qu'eux, et défendait de plus contre son usage les mariages des prêtres. Sur quoi Humbert s'est cru autorisé d'accuser les Grecs de l'hérésie des Nicolaïtes, (Conc. ib., p. 1096.) qualification que le pape Nicolas II donna depuis aux clercs mariés dans une de ses lettres.

[Col. 0923C] Comme l'écrit de Nicétas était d'un style un peu vif et hérissé de pointes, Humbert lui répondit sur le même ton, et renchérit même au-dessus de lui. Du reste il fait paraître dans sa réponse beaucoup d'érudition, et même un fonds de critique, qui était alors fort rare. On y peut apprendre bon nombre de traits qui concernent les rites de l'Eglise latine de ce temps-là, surtout au sujet de la messe et du jeûne. On y trouve aussi des preuves de la présence réelle de Jésus-Christ dans l'eucharistie. Mais la plus avantageuse idée qu'on puisse donner de cette réponse, c'est que Dieu s'en servit pour convertir Nicétas qui, en conséquence, rétracta ses erreurs et anathématiza son propre écrit, comme il a été dit plus haut.

[Col. 0923D] 3 o (HUMB. com., p. 325, 326.) Une courte relation de ce qui se passa à Constantinople pendant le séjour des légats, mais seulement depuis le vingt-quatrième de juin 1054 jusqu'au vingtième de juillet suivant, jour de leur second départ. Car on a vu qu'étant partis dès le dix-huitième, ils furent rappelés deux jours après, et renvoyés aussitôt pour eviter le piége que leur avait tendu le patriarche Michel. On y a aussi quelques événements arrivés après.

(P. 326-328.) A la suite de cette relation vient l'acte d'excommunication, qu'ils avaient déposé sur l'autel de Sainte-Sophie le seizième de juillet. D'abord ils y louent en peu de mots l'orthodoxie et la religion de l'empereur, des grands de l'empire et [Col. 0924A] des sages citovens de Constantinople. Venant ensuite à Michel, nommé abusivement patriarche, disent-ils, et à ses sectateurs, ils les comparent à presque tous les anciens hérétiques, les Valésiens, les Ariens, les Donatistes, et tâchent d'appuyer cette comparaison. En conséquence les légats prononcent l'anathème contre eux, s'ils ne se convertissent. C'est principalement dans cet acte qu'Humbert impute aux Grecs des conséquences tirées de leur doctrine ou de leur conduite, comme si c'eût été des dogmes formels. Il est adressé à tous les enfants de l'Eglise catholiquo, et porte les noms d'Humbert et des deux autres légats

(LAMB. bib., l. III, p. 160.) Cet acte se trouve traduit en grec, et enchâssé dans une des relations [Col. 0924B] que Michel Cérularius dressa de son côté, touchant ce qui s'était passé dans cette grande affaire. Le manuscrit qui contient l'un et l'autre est à la bibliothèque de l'empereur. Il y a deux diverses relations de ce patriarche à ce sujet: l'une comprise en deux lettres adressées à Pierre d'Anthioche, et imprimées entre les Monuments de l'Eglise grecque de M. Cotelier. (Eccl. Gr. Mon., t. II, p. 135-145, 162-168.) L'autre relation n'est proprement, que le décret qu'opposa ce patriarche à l'excommunication des légats, décret conçu en un style historique, et publié en grec et en latin par Leo Allatius. (ALLAT. De lib. gr., p. 161-181) . C'est dans ce décret qu'est enchâssé l'acte dont il s'agit ici, après avoir été fidèlement traduit en grec sur l'original latin. (HUMB. com., p. 326; Sig. an. 1054.) Il est néanmoins constant que Cérularius l'avait d'abord falsifié, à dessein d'en prendre occasion de soulever le peuple contre les légats, de quoi il fut convaincu par l'exemplaire fidèle que ceux-ci envoyèrent à l'empereur. Il craignit apparemment de s'exposer à la même confusion dans la suite. C'est pourquoi il l'inséra dans son écrit tel qu'il était originairement

Nous avons quatre éditions des trois ou quatre écrits du cardinal Humbert, desquels on vient de rendre compte.

En 1604 Baronius et Canisius les publièrent chacun de son côté (BAR. An., t. XI, app., p. 995-1014; CANIS., t. VI, p. 111-197) , sans être concertés: l'un dans l'appendice du onzième volume de ses Annales, sur un manuscrit du Vatican; l'autre au sixième volume de ses Lectiones antiquae, sur un manuscrit de la bibliothèque de l'électeur de Bavière. Toute la différence entre ces deux éditions consiste en ce que Baronius n'a point donné le texte suivi de la lettre de Michel Cérularius et de Léon d'Acride (BAR. An. 1054, n. 19-20) , et qu'il a transporté dans le corps de son ouvrage la courte relation de ce qui se passa à Constantinople, avec l'acte d'excommunication qui la suit. Au contraire, dans l'édition de Canisius, ces deux pièces viennent immédiatement après les autres; et le recueil commence par la lettre qu'Humbert réfute dans son premier [Col. 0925A] ouvrage. On a mis de même à la tête du second, dans l'une et l'autre édition, l'écrit du moine Nicétas. De l'édition de Canisius le recueil est passé dans les diverses bibliothèques des Pères (Bib. PP., t. XVIII, p. 389-416) , où l'on aurait bien pu corriger le nom du diocèse de l'évêque Jean, à qui la lettre de Michel et de Léon est adressée. Ce nom y est exprimé par Cannensi, au lieu de Tranensi. La plus belle, comme la plus correcte des quatre éditions est celle qu'en a donnée M. Basnage en renouvelant la collection de Canisius, réimprimée à Anvers en 1725. (CANIS. B., t. III, part. I, p. 277-328.) On a aussi la petite relation avec l'acte d'excommunication dans le recueil général des conciles. (Conc., t. IX, p. 991-993.)

[Col. 0925B] Gesner marque une édition particulière de l'écrit contre Nicétas, faite à Cologne en 1521. (GESN. Bib. univ., p. 361-1.) Mais comme il se trompe en donnant à cet écrit le titre de Dialogue, qui appartient à la réfutation de la lettre du patriarche Michel et de l'évêque Léon, il pourrait fort bien s'être aussi trompé en indiquant cette édition, inconnue aux autres bibliographes.

4 o Il y a d'Humbert un autre écrit beaucoup plus étendu que tous les précédents ensemble. C'est un traité contre les simoniaques, qui étaient si multipliés en son siècle, et contre lesquels tous les papes de son temps firent tant de décrets réitérés. L'ouvrage est divisé en trois livres, et chaque livre en plusieurs chapitres, souvent assez longs. On en [Col. 0925C] compte jusqu'à cinquante-trois dans le troisième livre; mais les neufs derniers y manquent, comme il paraît par la table qui est à la tête du livre, et dans laquelle ils sont indiqués. Dom Mabillon avait tiré ce traité d'un manuscrit de la bibliothèque Laurentienne du grand duc de Toscane, qui lui paraissait du temps de l'auteur et qui pourrait bien être son original. (MAB., It. Ital., p. 168; MART., Anec., t. V, p. 631.) C'est sur sa copie que dom Martène en a fait présent au public dans le cinquième volume de ses Anecdotes. (MART., ib., p. 629, 844.)

Le premier livre du Traité, et quelques endroits des suivants sont en forme de dialogue, tantôt entre le Corrupteur et le Censeur, tantôt par objections et [Col. 0925D] par réponses. (CAL., Hist. de Lor., t. IV, part. II, p. 72.) Jean de Bayon, auteur de la Chronique de Moyenmoutier, qui ne compte que deux livres dans ce traité, dit qu'Humbert le composa pendant son séjour à Florence. On a vu qu'il passa effectivement quelque temps dans cette ville, à la suite des papes Victor II et Etienne IX. Ce fut précisément en ce temps-là qu'il y mit la main. Nous en avons la preuve dans son ouvrage même. (HUMB., in Sim., l. III, c. 7.) Y faisant l'éloge de l'empereur Henri le Noir, pour son zèle à combattre la simonie, il le loue comme étant déjà mort, ce qui arriva en 1056. Y parlant fort mal au contraire de Henri I e r , roi de France, parce qu'il la favorisait, il le suppose encore en vie, et l'on sait qu'il ne mourut qu'en 1061. Ceci, [Col. 0926A] rapproché des événements de la vie de l'auteur, montre qu'il finit son ouvrage en 1057, ou avant le mois de mars de l'année suivante, qu'il quitta Florence pour se retirer à Bénévent, et de là au Mont-Cassin.

(L. I, c. 7, 8.) Humbert l'entreprit pour réfuter un certain écrivain, nommé Spinosule, qui avait publié un ouvrage, en faveur des ordinations faites par simonie ou par des simoniaques. Autant qu'on en peut juger par les morceaux qu'en rapporte Humbert, il paraît que Spinosule soutenait ces ordinations, non-seulement, comme valides, mais encore comme licites: ut puta quibus nihil desit in nulla gratia (c. 7) . Humbert entreprend de montrer le contraire sur l'un et l'autre point, de façon que le [Col. 0926B] but principal de son ouvrage tend à établir que ces sortes d'ordinations sont tout à la fois nulles comme illicites.

Pour y parvenir l'auteur pose divers principes qu'il appuie des autorités de l'Écriture, des Pères et des conciles, et d'où il tire des conséquences favorables à son dessein. (L. I, c. 11; l. II, c. 11, 21; l. I, c. 3; l. II, c. 34, 41.) Il établit que les hérétiques sont pires que les Juifs et les païens, mais qu'entre tous les hérétiques il n'y en a point au-dessus des simoniaques; qu'ils croient le Saint-Esprit non-seulement moindre que le Père et le Fils, et par conséquent soumis à l'un et à l'autre, mais encore inféricur et soumis à eux-mêmes, comme une chose vénale; (l. I, c. 12) que ceux qui sont ordonnés par [Col. 0926C] les hérétiques deviennent leurs complices, et par conséquent sujets à la pénitence publique; d'où il s'ensuit qu'ils ne peuvent être ordonnés, puisque les canons défendent d'ordonner les pénitents publics.

(C. 19.) Humbert se fait quelques objections, ou plutôt rapporte celles qu'on lui faisait. La plus forte consiste à dire que les canons prescrivent de déposer ceux qui ont été ordonnés par simonie; d'où il résulte qu'ils avaient reçu la grâce et l'honneur de l'ordination, puisque la déposition n'est que la privation de l'honneur reçu. A quoi il répond par le second canon du concile de Calcédoine contre les simoniaques, qui porte que la grâce de l'ordination ne se peut vendre. Il ajoute de plus qu'il est constant, [Col. 0926D] par plusieurs endroits de l'Écriture, qu'on ne peut ni vendre ni acheter le Saint-Esprit. (L. III, c. 33.) Revenant ailleurs à la même objection, il soutient que la déposition des simoniaques n'est point une privation de l'honneur qu'ils auraient reçu, mais une réfutation notoire de leur prétendue promotion.

(L. I, c. 21.) Il s'objecte encore qu'il est au moins vrai que les simoniaques reçoivent injustement le Saint-Esprit et la grâce de l'ordination, et que l'ayant injustement ils la confèrent de la même manière à ceux qu'ils ordonnent. Humbert répond que le Saint-Esprit, étant la justice éternelle, ne peut jamais s'acquérir injustement. Il est visible par là que notre auteur confond ici la grâce de l'ordination avec l'essence de l'ordination. Il n'était pas au reste le seul [Col. 0927A] qui en son temps regardât comme nulles les ordinations simoniaques. On a vu que le pape Nicolas II établit la même chose dans un de ses décrets (BAL. Misc., t. VII, p. 68, c. 9) ; et peut-être y fut-il déterminé par l'ouvrage d'Humbert.

Cet ouvrage, après tout, est fort propre à inspirer une horreur salutaire pour la simonie; à en faire sentir toutes les suites pernicienses, et à montrer les grands maux qu'elle avait dès lors causés dans l'Église. Il est de plus écrit avec un air de piété qui touche, et une certaine politesse qui n'était pas alors commune. Il y a de l'éloquence et une grande érudition. L'auteur y cite quelquefois, il est vrai, de fausses pièces, telles que les décretales attribuées aux premiers papes. Il paraît qu'il avait surtout [Col. 0927B] beaucoup lu les poésies de S. Prosper, et qu'il les goûtait singulièrement.

5 o Richer, chroniqueur de Senones (Chron., l. II, c. 18) , et Jean de Bayon (CALM., ibid., p. 69) , attribuent à Humbert des hymnes et autres pièces pour les offices de divers saints, nommément S. Cyriaque, martyr; S. Grégoire, pape; S. Hidulfe, S. Déodat, S. Colomban, sainte Othilie, vierge. Ils ajoutent qu'Humbert, après les avoir composées, les envoya ensuite à Brunon, évêque de Toul, et depuis pape sous le nom de Léon IX, afin qu'il les notât en musique, ou en plain-chant. Mais Wibert, historien de ce pape, qui vivait de son temps, lui donne disertement ces pièces, tant pour le fond que pour la note. (MAB., Aet., t. IX, p. 64, n. 13.)

[Col. 0928A] 6 o Ciaconius (Rom. Pont. Vit., t. I, p. 797) , Oldoini (Ath. Rom., p. 349.) et quelques autres attribuent aussi à Humbert un recueil de diverses histoires qu'ils ne spécifient point autrement. Vassebourg lui donne pour titre: Historial de Humbert, cardinal de Sicile; et le savant dom Calmet nous avertit qu'il s'agit de l'histoire des abbés de Moyenmoutier. Mais nous avons montré en son lieu que cet ouvrage appartient à Valcande, moine de ce monastère, qui florissait avant Humbert.

7 o Les auteurs dejà cités, et d'autres après eux, veulent encore faire honneur à notre cardinal d'un commentaire sur la règle de S. Augustin. Mais ils confondent ici Humbert, évêque de Blanche-Selve, avec Humbert, cinquième général de l'ordre de [Col. 0928B] Saint-Dominique, qui est le véritable auteur de ce commentaire.

8 o Enfin Oldoini attribue au cardinal Humbert un écrit, en faveur de la virginité perpétuelle de la sainte Vierge, contre ceux qui la combattaient. C'est au reste ce qu'il ne prouve point, et qui ne se trouve établi nulle part ailleurs. Mais on ne peut lui refuser la traduction de la lettre du patriarche Michel et de l'évêque Léon à Jean de Trani, telle qu'elle se lit à la tête de la réponse qu'il y fit, puisque l'historien du pape saint Léon IX la lui donne. (MAB., Act., t. IX, p. 76, n. 9.) On a dit aussi plus haut que Humbert avait dressé la profession de foi que Bérenger souscrivit en 1059.

Notitia alia

Gallandus, Andreas

[Col. 0927]

NOTITIA ALIA EX GALLANDO. ( Biblioth. vet. Patr., Proleg. ad tom. XIV.)

De Humberto Silvae Candidae episcopo et de Niceta Pectorato

[Col. 0927C] Fuit Humbertus monachus Tullensis ordinis S. Benedicti. Ex Lotharingia Romam venit cum Leone IX, anno 1049. Mox cardinalis creatus Sublacensi monasterio praeficitur. Erat Graece doctus: ideoque anno 1053 Latine vertit epistolas Leonis Acridani et Michaelis Cerularii ad Joannem Tranensem. Cum episcopus Silvae Candidae designatus fuisset, insequenti anno 1054 mittitur legatus Constantinopolim ad compescendum schisma. Re infecta Romam reversus est. Anno 1059 sub Nicolao papa composuisse dicitur formulam abjurationis Berengarii, et post annum denique 1064 obiisse. Cum esset Constantinopoli, rogatus a Constantino Monomacho scripsit disputationem inter Romanum et Constantinopolitanum. Cumque Nicetas Pectoratus Simeonis junioris discipulus, et in coenobio Studii monachus infamem edidisset [Col. 0928C] libellum contra Latinos, quem habes infra, hunc eumdem acriter confutavit Humbertus. Accidit hoc ante annum XI Monomachi. Namque eo anno cum die ipso S. Joannis Baptistae accessisset Humbertus caeterique legati ad Studense monasterium, Pectoratus suum illum infamem anathematizavit libellum: quod postridie ejus diei iterum fecit. Hinc ab eis in communionem receptus, effectus est eorum familiaris amicus. Utrum perseveraverit Graecorum laudes in suspicionem adducunt. Commentarium quoque eorum quae contra Michaelem reliquosque ab apocrisiariis gesta sunt, scriptis antecedentibus subjunximus ex Canisio Basnagiano desumptis. Agitur in illis: De azymo praesertim, de caelibatu sacerdotum et observatione Sabbati in Quadragesima.

Adversus Graecorum calumnias

Humbertus Silvae Candidae

[Col. 0929]

HUMBERTUS SILVAE CANDIDAE ADVERSUS GRAECORUM CALUMNIAS. (GALLAND, Biblioth. vet Patr. XIV, 192.)

Argumentum

Gallandus, Andreas

ARGUMENTUM.

Calumnia episcoporum Michaelis Constantinopolitani, et Leonis Arridani [Acridani] pervicaciter exhalantium pestiferas mefites [mephites] diversarum haereseon, adversus sanctam Romaum Ecclesiam apostolicamque sedem, imo contra omnem Latinam et Occidentalem Ecclesiam. Haec quidem calumnia, Graeco sermone edita, et Joanni Kannensi episcopo in suggillationem omnium Latinorum directa, cum fuisset Trani exhibita fratri Humberto, sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopo, in Latinum est translata ejus studio, atque delata domino Leoni nono. Quae etiam hic ad cautelam multorum et notitiam, non autem ad utilitatem aliquam inserta, cunctis scire volentibus fideliter est conservata.

[Col. 0929A] MICHAEL universalis patriarcha novae Romae, et LEO archiepiscopus Arridae [Acridae] metropolis Bulgarorum, dilecto fratri JOANNI Kannensi episcopo.

I. Dei magna dilectio et jucunda compositionis viscera flexere nos scribere ad tuam sanctitatem, et per te ad universos principes sacerdotum et sacerdotes Francorum, et monachos et populos, et ad ipsum reverendissimum papam, et memorari de azymis et sabbatis, quae mystice indecenter custoditis, et communicatis Judaeis. Etenim azyma et sabbata ipsi custodire a Moyse jussi sunt: nostrum vero pascha Christus est. Qui, ut non juxta legem inveniretur adversarius, et circumcisus est, et legale pascha celebravit primitus. Sic, illo discedente, nostrum novum operatus est. Et hoc manifestum [Col. 0929B] est in Evangelio secundum Matthaeum; de mystica coena loquens evangelista, sic quoque inquit: «Prima autem die azymorum accessere discipuli ad Jesum dicentes ei: Ubi vis paremus tibi comedere pascha? Qui ait: Ite ad civitatem ad quemdam, et dicite ei: Tempus meum prope est, apud te facio pascha cum discipulis meis.» Et post pusillum: «Vespere autem facto discumbebat cum duodecim. Et, edentibus illis, dixit: Amen, amen dico vobis, quia unus vestrum me traditurus est.» Et post pusillum, dicente Juda: «Nunquid ego sum, Rabbi?» dixit ei: «Tu dixisti.» Huc usque, o Dei homines, universa legalis paschae sunt. Deinde ea quae mystici et nostri sunt addidit; evangelista enim dixit: «E tentibus autem illis, accepit Jesus panem, [Col. 0929C] fregit et dedit discipulis suis, et dixit: Accipite et comedite; hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Et accipiens calicem, gratias egit, et dedit illis, dicens: Bibite ex eo omnes, hic est sanguis meus Novi Testamenti.» Dicendo enim novi ostendit [Col. 0930A] quomodo ea quae Veteris fuerunt Testamenti cessavere. Aspicite quomodo panem corpus suum sub Novo Testamento vocavit. Vos quidem panem, nos ἄρτον dicimus. Ἄρτος autem interpretatur elevatus et sursum portatus a fermento et sale, calorem et elevationem habens. Azymae autem nihil distant a lapide sine anima, et luto lateris deorsum conjunctae terrae et sicco luto comparatae. Quas Moyses cum amaritudinibus comedere miseris Judaeis semel in anno legem constituit; quoniam malae passionis et tribulationis symbola sunt; at nostrum pascha gaudium et laetitia totum est, et extollit nos ab humo propter gaudium ad coelum, sicut et fermentum, propter proprium calorem, panem, qui panis omni suavitate repletus est. Azymae vero neque sal, neque [Col. 0930B] fermentum habentes, lutum est aridum. Aut non audistis Jesum dicentem discipulis suis. Quia vos estis sal terrae? Et quoniam Simile est regnum coelorum fermento, quod accipiens mulier abscondit in farinae satis tribus, usque dum fermentaretur totum? Mulierem sanctam Ecclesiam vocat. Satis vero tribus modis repletis, Patrem et Filium et Spiritum sanctum: quorum nequaquam lutulentae azymae sunt participes. Dicit enim et David de Christo: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech. Qui ante Abraham et Moysen, coeli et terrae et caeterarum creaturarum agnoscens Deum, exsurgens obtulit illi panem et vinum. Ideo dicit divinus Apostolus: «Quoniam si consummatio per leviticum sacerdotium erat, non secundum ordinem Melchisedech [Col. 0930C] sacerdos Christus diceretur (Hebr. VII, 11) .» Et quia «translato sacerdotio necesse est ut legis translatio fiat (Ibid., 12) ,» quae lex lutulenta constituit azyma Judaeis custodire.

[Col. 0931A] II. Idem ipse magnus Paulus ad Corinthios prima Epistola ex his loquens ait: «Fratres, ego accepi a Domino quod et tradidi vobis: quoniam Dominus in nocte qua tradebatur, accepit panem et gratias agens fregit et dixit: accipite et comedite, hoc est corpus meum quod pro vobis tradetur: hoc facite in meam commemorationem. Similiter et de calice: Hic est calix Novum Testamentum in meo sanguine: hoc facite quotiescunque bibetis in meam commemorationem. Quotiescunque manducabitis panem hunc et calicem bibetis in meam commemorationem, mortem Domini annuntiabitis (I Cor. XI, 23-26) .» Azymae vero quoque commemorationem habent Dei, neque mortem illius annuntiant, sicut Mosaicae et ante mille quadringentos annos ex lege [Col. 0931B] constitutae: et per Novum Testamentum, hoc est, per sanctum Evangelium et per Christum maledictae et derelictae.

III. Sabbata vero quomodo in Quadragesima judaice observatis? Aut non audistis evangelistam loquentem: quia transeuntes discipuli in sabbatis coeperunt iter agere evellentes spicas et comedentes? Dicebant autem Judaei ad Christum: «Vides quid isti fecerint sabbatis?» Qui dixit: «Etiam. Aut nescitis quid egit David cum esuriret ipse, et qui cum eo erant? quomodo intravit in templum, et panes propositionis comedit,» et caetera. Et quia «sabbatum propter hominem factum est, non homo propter sabbatum.» Qui et dicebant, «quoniam homo iste non est ex Deo, quia sabbatum non custodit [Col. 0931C] (Marc. II, 23, seqq.; Luc. VI, 1 seqq.) .» Et iterum loquente Christo in sabbato, et qui manum habebat aridam, similiter et eo qui daemonis spiritum habebat, in sabbato mundato, murmurantibus Judaeis et similia dicentibus, dicit Christus: «Hypocritae, unusquisque vestrum non solvit asinum a praesepe, aut bovem suum, et ducit adaquare? (Luc. XII, 15) .» Et paralytico similiter quem sanum fecit. Et ideo hi qui sabbata cum azymis custodiunt, neque Judaei neque Christiani sunt, sed similes sunt leopardo, sicut dicit magnus Basilius, cujus capilli nec nigri sunt, nec albi omnino.

[Col. 0932A] IV. Quomodo autem et suffocata hi tales comedunt, in quibus sanguis tenetur? An nescitis ut omnis animalis sanguis anima ipsius sit, et qui comederit sanguinis animam comedit? Et idcirco secundum hoc nec gentiles ex toto sunt. Illi enim occidunt, aut plagantes comedunt.

V. Item alleluia in Quadragesima non psallitis, sed semel in pascha tantummodo: quod interpretatur, Dominus venit, laudate, hymnum dicite, et benedicite ei. Ergo secundum hoc neque Domini, Dominum, neque Benedictus qui venit, psallitis. Et istud vero alleluia Hebraice dictum est.

VI. Cur tantam deceptionem horum talium non aspicitis nec intelligitis, neque corrigitis populos et vosmetipsos, sicut qui debent judicari ex his a [Col. 0932B] Deo? Non derelinquitis quod dicitur quod hoc Petrus et Benedictus et Paulus et caeteri docuerunt? Decipitis vos ipsos et populum in istis. Quae vero scripsi, ea sunt quae Petrus et Paulus et caeteri apostoli et Christus docuit, et sancta Ecclesia catholica suscepit et custodit religiose. Quae et vos correcti custodite. Azymas vero et custodias sabbatorum projicite miseris Judaeis; similiter et suffocata barbaris gentibus, ut fiamus puri in recta et immaculata fide, et unus grex unius pastoris Christi. Cujus in cruce divino sanguine inebriati laudamus puri pure Patrem et Filium et Spiritum sanctum. Universa Mosaicae legis et ab eo custodita derelinquentes sine Deo Judaeis, qui velut caeci perquirentes Christum lumen amiserunt, permanentes [Col. 0932C] in umbra, sicut insipientes perpetuo. Haec autem, homo Dei, et multoties ipse cum populo agnoscens docuisti esse, et correctus scripsisti multis similem consuetudinem habentibus. Et ut habeas salutem animae tuae, mitte principibus sacerdotum et sacerdotibus, et adjura ut per haec seipsos corrigant, et Dei populum, ut Dei mercedem in istis habeas. Et si hoc feceris, propono et per secundam scriptionem majora et perfectiora his tibi scribere, fidei vera ostensione et firmamento animarum pro quibus Christus posuit animam suam.

TEXTUS PRAEFATORUM SYCOPHANTARUM EXPLICATUR.

[Col. 0931]

Argumentum

Gallandus, Andreas

ARGUMENTUM.

Incipit responsio fratris Humberti sanctae Ecclesiae Silvae Candidae dicti episcopi, instar dialogi ad ipso Latine conscripta apocrisariatus sui tempore Constantinopoli. Et jussu imperatoris religiosi et orthodoxi Constantini Monomachi Graece edita, sub nominibus Constantinopolitani et Romani, anno Domini millesimo quinquagesimo quarto.

[Col. 0931D] I. ROMANUS. Praefulgente gratia sanctae et individuae Trinitatis, in cujus manu nos et sermones nostri, hinc jam aggredimur responsum in litteris et cavillationibus vestris: ut palam sit nos illius summi Petri disciplina eruditos, qui dixit: «Sitis parati semper ad satisfactionem omni poscenti vos rationem de ea quae in vobis est spe, cum modestia et timore conscientiam habentes bonam: ut, in eo quod detrahunt vobis, confundantur qui calumniantur vestram bonam in Christo conversationem.» [Col. 0932D] Quod figurate per Moysen Dominus innuit, ubi vectes quibus arca portaretur, circulis ipsius semper inesse praecepit: nec unquam extrahi ab eis, ne qua mora fieret quotiescunque arcam elevare necesse esset. Arca siquidem sanctam Ecclesiam; circuli ejus divinam Scripturam; vectes ejus praepositos Ecclesiae significant, quos semper expedit sacrae Scripturae insistere: ne pudenter tunc velint discere, quando jam ad exaltationem sanctae Ecclesiae debent quaestiones quorumlibet enodare. Unde calumniam vestram [Col. 0933A] seriatim discussuri, ab ipsius initio non pigritamur ordiri.

Insuper ut manifestius vestra dicta a nostris secernantur, vestra obelis, nostra autem asteriscis praenotantur. Sed tandem videamus quale sit illud vestrae calumniae prooemium, quo laborastis auditorem vestrum efficere benevolum, ita dicendo:

II. CONSTANTINOPOLITANUS. Dei magna dilectio et jucunda compassionis viscera flexerunt nos scribere ad tuam sanctitatem, et per te ad universos principes sacerdotum, et sacerdotes Francorum et monachos et populos, et ad ipsum reverendissimum papam: et memorari de azymis et sabbatis, quae mystice indecenter custoditis et communicatis Judaeis. Etenim azyma et sabbata ipsi custodire a [Col. 0933B] Moyse jussi sunt.

III. ROMANUS. Ex hac vestra praefatione sicut profitemini, crederemus vos salutem totius Latinae seu occidentalis Ecclesiae pro sola magna Dei dilectione quaerere: si sciremus vos vestram vestrorumque non negligere. Cum vero vos ipsos et vobis commissos negligatis, ut nefandos Jacobitas, imo Theupaschitas, seu alias haereticorum pestes, inter vos et penes vos habeatis: neque eorum consortia, neque colloquia, neque convivia seu pariter orare devitetis: quomodo saltem suspicabimur vos aliqua dilectione Dei aut proximi praemonitos compati nostrae perditioni, sicut putatis? Et quare ad praeceptum gloriosi Pauli, sic aures praecordiorum [Col. 0933C] obdurastis, ut dicentem non advertatis: «Haereticum hominem post unam et secundam admonitionem devita? (Tit. III, 10,) » Unde ipse Paulus, sciens quod nulla pars esset fideli cum infideli, Irenaeum et Philetum devitavit, Et Timotheo Alexandrum aerarium devitare praecepit. Cur etiam non animadvertitis beatum Joannem contestantem fidelibus: «Si quis venit ad vos et hanc doctrinam non affert, nolite eum recipere in domum, nec ave ei dixeritis: Qui enim dicit ave, communicat operibus illius malignis?» (II Joan. 10 et 11.) Ast vos, quasi omnia munda immunda sint vobis, oculis contra vos et vestra clausis sanctam Romanam et omnem occidentalem Ecclesiam pollutam haeresi et Judaismo proclamatis, et velut quamdam abominationem devitatis. [Col. 0933D] Ex qua tam caeca et hactenus inaudita audacia ad hoc prorupistis ut cunctorum haereticorum, quos adhuc deprehendere valuimus, temeritatem transcendatis. Quamvis omnino singulae haereses suis adinventionibus aliqua ecclesiae membra fatigaverint, nulla tamen adhuc ad tantam vesaniam erupit, ut opinionem suam primae et apostolicae sedi ingerere praesumpsisset, cum interpositione anathematis. Recensete si placet, ab initio Christianitatis usque ad nostra tempora cunctarum haereseon volumina; et videbitis an aliqua earum praesumpserit talia. Et cum non inveneritis, saltem tunc resipiscite, ne, quod absit! permaneatis viciniores praecursores illius Antichristi, qui adversatur et extollitur supra [Col. 0934A] omne quod dicitur Deus, aut quod colitur. In cujus arrogantiae monte consistentes, et ex supercilio ejus omnia subter vos jacere reputantes, dicitis vos flexos visceribus compassionis scribere cunctis sacerdotibus Francorum et reverendissimo papae. Sed non solum Romani et Francorum sacerdotes, verum etiam omnis Latina Ecclesia de monte domus Domini clamat, vobis contradicens: «In Domino confido: Quomodo dicitis animae meae, transmigra in montem sicut passer?» (Psalm. X, 2.) Tamen eum quem papam reverendissimum dixistis, revereri et non detestari debuistis.

IV. Quod autem impudenter calumniamini nos communicare Judaeis, observando typice azyma et sabbatum, phrenesi inveterata arbitramur adeo vos [Col. 0934B] perdidisse sensum ut nec factum vestrum respicitis nec dictum. Quapropter suademus vobis ut ad cor redeatis, et animadvertatis quid in Exodo Moyses jubeat de azymis: «Primo mense, quarta decima die mensis ad vesperum comedetis azyma, usque ad vicesimam primam ejusdem mensis ad vesperam. Septem diebus fermentatum non invenietur in domibus vestris. Qui comederit fermentatum, peribit anima ejus de coetu Israel, tam de advenis quam de indigenis terrae. Omne fermentatum non comedetis, in cunctis habitationibus vestris comedetis azyma (Exod. XII, 18, 19, 20) .» Item unde superius: «Septem diebus azyma comedetis. In die prima non erit fermentatum in domibus vestris. Quicunque comederit fermentatum, peribit anima [Col. 0934C] illa de Israel, a prima die usque ad diem septimam. Dies prima erit sancta atque solemnis, et dies septima eadem festivitate venerabilis, nihil operis facietis in eis, exceptis his quae ad vescendum pertinent, et observabitis azyma (Ibid., 15-17) .» Item in sequentibus, scilicet in capitulo tertio decimo ejusdem Exodi dicitur: «Septem diebus vesceris azymis, et in die septima solemnitas Domini erit. Azyma comedes. Septem diebus non apparebit apud te aliquod fermentatum, nec in cunctis finibus tuis (Exod. XIII, 6, 7) .» Item: «Solemnitatem azymorum custodies: Septem diebus comedes azyma, sicut praecepi tibi, in tempore messis novorum (Exod. XXXIV, 18) .» Et in Levitico: «Mense primo, quarta decima die mensis ad vesperam Phase Domini est: et in quinta [Col. 0934D] decima die mensis hujus, solemnitas azymorum Domini est. Septem diebus azyma comedetis, dies primus erit vobis celeberrimus sanctusque, omne opus servile non facietis in eo, sed offeretis sacrificium in igne septem diebus. Dies autem septimus erit celebrior et sanctior, nullumque opus servile fiet in eo (Lev. XXIII, 5-8) .» Et in Numero: «Mense primo quarta decima die mensis Phase Domini est, et quinta decima die solemnitas. Septem diebus comedetis azyma. Quorum dies prima venerabilis et sancta erit: omne opus servile non facietis in ea, offeretisque holocaustum Domino: vitulos de armento duos, arietem unum, agnos anniculos et immaculatos septem, et sacrificia singulorum, et similam [Col. 0935A] quae conspersa sit oleo. Tres decimas per singulos vitulos, et duas decimas per arietem, et decimam decimae per agnos singulos, id est, per septem agnos, et hircum pro peccato unum, ut expietur vobis (Num. XXVIII, 16-22) .» Et in Deuternomio: «Observa mensem novarum frugum et verni primum temporis, ut facias Phase Domino Deo tuo, quoniam in isto mense eduxit te Dominus Deus tuus de Aegypto nocte. Immolabisque Phase Domino Deo tuo de ovibus et de bobus, in loco quem elegerit Dominus Deus tuus, ut habitet nomen ejus ibi. Non comedes in eo panem fermentatum: septem diebus comedes absque fermento afflictionis panem, quoniam in pavore egressus es de Aegypto, ut memineris diei egressionis tuae de Aegypto omnibus [Col. 0935B] diebus vitae tuae. Non apparebit fermentatum in omnibus terminis tuis septem diebus et non remanebit de carnibus ejus quod immolatum est vesperi, die primo mane (Deut. XVI, 1-4) .»

V. Haec omnia, si ita Judaeis carnalibus carnaliter observanda veteris legis lator coelitus censuit constat haec secundum carnalem observationem omnino aliena a nobis. Quia in illis septem diebus quotidie fermentatum in omnibus finibus et terminis nostris et domibus invenitur, apparet atque comeditur. Nec ipsos septem dies aliter quam reliquos totius anni in azymis observamus: nec apud nos perit de coetu nostro anima illius quicunque, tam de advenis quam et de indigenis, terrae comederit fermentatum in diebus supra dictis. Sed nec velut ipsi, a decima [Col. 0935C] die mensis primi sumptum agnum masculum anniculum ex pecoribus usque ad quartum decimum servamus, nec ad vesperam immolamus,ut sanguine ejus postes signemus, nec carnes ejus assas igni, accincti et calceati, tenendo baculos in manibus, nocte comedimus festinanter, cum azymis panibus et lactucis agrestibus. Insuper non offerimus incensum holocaustum Domino in his diebus quotidie in igne vitulos duos de armento, arietem unum, agnos anniculos immaculatos septem: et sacrificia singulorum, et similam conspersam oleo: neque hircum pro peccato, ut expietur pro nobis. In quo ergo communicamus Judaeis? et in quo solemnitatem azymorum custodimus? An forsan quia solemnes [Col. 0935D] eosdem dies et feriatos habemus, et a quarta decima luna usque ad vicesimam primam observamus? Et cur eadem vos observatis? nisi quia aliud nobis innuunt, aliud illis? Illis enim data sunt in memoriam spiritualis egressionis nostrae ex hoc mundo, ut vacemus et videamus quoniam ipse est Deus qui nos de tenebris vocavit in admirabile lumen suum, conresurgere et consedere nos faciens secum in coelestibus, et ut instar lunaris globi incipiamus lucem cordis nostri, id est rationem, a [Col. 0936A] terrenis avertere et ad coelestia convertere; sicque sapiendo et quaerendo quae sursum sunt, reviviscamus Deo et moriamur mundo. Sic quoque omnia quae superius nos carnaliter observare negavimus, Domino annuente, spiritualiter et observamus et omnimode cupimus observare, procul dubio credentes quod, quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt, beato Paulo sic protestante: «Haec omnia in figuris contingebant illis: Scripta sunt autem ad correctionem nostram, in quos fines saeculorum devenerunt (I Cor. X, 11) .»

VI. Nunc ad observantiam sabbati veniatur. De quo ita in Exodo praecipitur: «Memento ut diem sabbati sanctifices. Sex diebus operaberis, et facies omnia opera tua. Septima autem die sabbatum Domini [Col. 0936B] Dei tui. Non facies omne opus, tu et filius tuus et filia tua servus tuus et ancilla tua. jumentum tuum et advena qui est intra portas tuas. Sex enim diebus fecit Dominus coelum et terram et mare, et omnia quae in eis sunt, et requievit die septimo. Idcirco benedixit Dominus diem sabbati, et sanctificavit eum (Exod. XX, 8-11). » Item in eodem: «Sex diebus operaberis: die septimo cessabis arare et metere (Exod. XXXIV, 21) .» Igitur in hujusmodi observatione sabbati, ubi et qualiter communicamus Judaeis? Illi enim in sabbato otiosi et feriati nec arant nec metunt, nullumque opus ex more faciunt, sed festum habent et convivium, et requiescunt servi et ancillae eorum, boves et jumenta. Nos vero nihil horum observamus, sed [Col. 0936C] omne opus facimus, sicut et in praecedentibus quinque diebus, et jejunamus sicut et in proxima sibi feria sexta jejunamus. Vos vero si non judaizatis, dicite cur Judaeis in simili observantia sabbati communicatis? Sabbatum certe ipsi celebrant, et vos celebratis: epulantur ipsi, et solvunt semper in sabbato jejunium. Illi in sua quadragesima solvunt a jejuno omne sabbatum praeter unum, et vos in vestra quadragesima solvitis a jejunio omne sabbatum praeter unum. Illis duplex est causa sabbatum celebrandi, scilicet ex praecepto Moysi, et quod contristatis discipulis, ipsi fuerunt de morte Domini, quem non credebant resurrecturum, in hac die gavisi. Unde quia cum Judaeis sabbatum, et nobiscum [Col. 0936D] celebratis diem dominicum, videmini in tali observatione imitari sectam Nazarenorum, qui sic recipiunt Christianismum ut non dimittant Judaismum. Latina autem Ecclesia, compatiens passo et sepulto Domino, congaudet resurgenti in die Dominica; quando Judaeos nimia occupavit moestitia, et custodes sepulcri conati sunt corrumpere pecunia. Unde nos, traditionem apostolicam usque in hodiernum diem de sabbato retinentes, et usque in finem retinere cupientes, hic subscribere curavimus quid [Col. 0937A] super hoc senserint et confirmaverint nostri antiqui et venerabiles Patres. Ex quorum numero beatissimus papa Silvester, magni Constantini Augusti spiritualis pater, inter alia dixit: «Si omnis Dominicus dies resurrectionis gratia est colendus in gaudio Christianorum: omnis ergo sabbati dies sepulturae deputandus est in exsecratione Judaeorum. Omnes enim discipuli Domini Sabbato fletum habuerunt, sepultum Dominum suspirantes, et Judaeis exsultantibus laetitia inerat. Apostolis autem jejunantibus tristitia imperabat. Tristemur itaque cum tristantibus de sepultura Domini, si volumus cum iisdem de Domini resurrectione gaudere. Neque enim fas est ut destructiones ciborum et caerimonias Judaeorum more Judaico observemus.» Haec et his [Col. 0937B] similia dicente sancto Silvestro, non placuit quibusdam Orientalibus ista traditio apostolicae sedis, sed magis elegerunt celebrare sabbatum cum Judaeis. Cujus sententiae concordans sanctus papa Innocentius ait: «Sabbato jejunandum esse ratio evidentissima demonstrat. Nam si diem Dominicum ob venerationem resurrectionis Domini nostri Jesu Christi non solum in pascha celebramus, verum etiam per singulas hebdomadarum ipsius diei imaginem frequentamus, ac sexta feria propter passionem Domini jejunamus, Sabbatum praetermittere non debemus, quod inter tristitiam atque laetitiam temporis illius videtur inclusum. Quod utique constat apostolos biduo isto et in moerore fuisse, et propter metum Judaeorum se occuluisse. Quod utique [Col. 0937C] non dubium est, et in tantum eos jejunasse biduo memoratur, ut traditio Ecclesiae habeat isto biduo sacramenta penitus non celebrari. Quae forma utique per singulas hebdomadas est tenenda, propter quod commemoratio diei illius semper est celebranda.» Quod si putatis semel atque uno Sabbato jejunandum, ergo et dies Dominica et sexta feria semel in pascha erit utique celebranda. Si autem Dominicae diei ac sextae feriae per singulas hebdomadas reparanda imago est, dementis est, bidui agere consuetudine, Sabbato praetermisso, cum non disparem causam habeat a sexta videlicet feria in qua Dominus passus est, quando et apud inferos fuit, ut die tertia resurgens redderet laetitiam, post biduanam praecedentem tristitiam. [Col. 0937D] Non ergo nos negamus sexta feria jejunandum, sed dicimus in Sabbato hoc agendum, quia ambo dies tristitiam apostolis et his qui Christum secuti sunt indixerunt, qui, die Dominico exhilarati, non solum ipsum festivissimum esse voluere, verum etiam per omnes hebdomadas frequentandum esse duxerunt. Hinc jam reliqua vestra dicta discutiamus.

VII. CONSTANTINOPOLITANUS. Nostrum vero pascha Christus est. Qui, ut non juxta legem inveniretur adversarius, et circumcisus est, et legale pascha celebravit primitus, sic, illo discedente, nostrum novum operatus est.

VIII. ROMANUS. Quod Christus vestrum pascha sit, sciatis nos ita concedere, si eum asseritis etiam [Col. 0938A] nostrum, imo totius catholicae Ecclesiae pascha esse. Quod si, quod absit! pertinaciter contradixeritis, auscultabimus ipsum Dominum nostrum Jesum Christum sic suos praemonentem de pseudochristis et pseudoprophetis: «Si quis vobis dixerit: Ecce hic est Christus, aut ecce illic: nolite ire, neque sectemini (Luc. XVII, 23) .» Quod vero dicitis Dominum Jesum, celebrato vetere pascha, novum discipulis suis celebrandum tradidisse: quis sapiens id negat? Sed illud quod dicitis, Dominum nostrum Jesum Christum ideo circumcisum et vetus pascha celebrasse ne juxta legem inveniretur Deo contrarius, quis unquam ausus erit astruere, nisi manifestus haereticus? In hoc enim videmini perverse cum Marcionitis et Manichaeis sentire alium Deum [Col. 0938B] veterem legem, alium novam dedisse; et, ut apertius dicam, Deum malum et Deum bonum vultis introducere. Et ne illi malo, hoc est Deo tenebrarum, bonus iste Deus lucis inveniretur adversarius, et circumcisus fuit et celebravit pascha vetus. Et quasi devitans illius tyranni, velut fortioris se, iram incarrere, ad tempus simulavit se legem ejus observare. Sed absit tam pestiferum virus a fidelium auribus et cordibus, ut vel suspicetur aliquis aliquid aliquando simulasse omnipotentem et simplicissimam Veritatem, quae est Christus Deus noster, aut alium veteris legis esse, alium novae auctorem! cum ipsa Veritas protestetur, dicens: «Nolite putare quoniam veni solvere legem aut prophetas: non veni solvere legem, sed adimplere (Matth. V, 17) ;» et Psalmista dicat: [Col. 0938C] «Etenim benedictionem dabit legis lator (Psal. LXXXIII, 8) .» Deinde subjunxistis:

IX. CONSTANTINOPOLITANUS. Et hoc manifestum est, sicut, in Evangelio secundum Matthaeum, de mystica coena loquens, evangelista sic quoque inquit: «Prima autem die azymorum accesserunt discipuli ad Jesum dicentes: Ubi vis paremus tibi comedere pascha? Qui ait: Ite in civitatem ad quemdam, et dicite ei: Tempus meum prope est, apud te facio pascha cum discipulis meis (Matth. XXVI, 17, 18) .» Et post pusillum: «Vespere autem facto discumbebat cum duodecim discipulis suis, et edentibus illis dixit: Amen dico vobis, quia unus vestrum me traditurus est (Ibid., 20, 21) .» Et post pusillum, [Col. 0938D] dicente Juda: «Nunquid ego sum, Rabbi? (Ibid., 25) ,» dicit ei: «Tu dixisti (Ibid., ib.) .» Huc usque Dei hominis, universa legalis paschae sunt. Deinde ea quae mystici et nostri sunt, addidit Evangelista, et dixit: «Edentibus autem illis, accepit Jesus panem, fregit et dedit discipulis suis, et dixit: Accipite et comedite, hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur. Et accipiens calicem gratias egit et dedit eis dicens: Bibite ex eo omnes: hic est sanguis meus Novi Testamenti (Matth. XXVI. 26; Luc. XXII, 17-20) ,» Dicendo enim, Novi, ostendit quoniam ea quae Veteris fuerunt Testamenti cessaverunt.

X. ROMANUS. Haec omnia non a vobis, sed a veracibus Evangelistis conscripta, et ab omnibus orthodoxis Patribus constanter praedicata credimus, et [Col. 0939A] ipsum Dominum nostrum Jesum Christum quarta decima luna ad vesperam pascha vetus perfecisse, et mox novum inchoasse praedicamus. Quapropter sequentia videamus.

XI. CONSTANTINOPOLITANUS. Aspicite quomodo panem corpus suum sub Novo Testamento vocavit, sicut vivificum et plenum spiritu, et sicut caloris demonstrativum. Vos quidem panem, nos ἄρτον dicimus. Ἄρτος autem interpretatur elevatus et sursum portatus a fermento et sale, calorem et elevationem habens. Azymae autem nihil distant a lapide sine anima et luto lateris deorsum conjunctae terrae et sicco luto comparatae, quae cum amaritudinibus Moyses comedere miseris semel in divina lege constituit: quoniam malae passionis et tribulationis [Col. 0939B] symbola sunt significativa.

XII. ROMANUS. In hac vestra disputatione, illud tantum approbamus, quod Dominus Jesus panem benedictum et fractum in memoriam sui sub novo testamento corpus suum vocavit. Et quod omnis panis hujusmodi vivificet et det vitam mundo, utpote plenus spiritu et calore Dei vivi, et quod nos panem, vos ἄρτον dicitis; reliqua vero vehementer detestamur, et velut haereticam vanitatem et audaciam olentia atque resonantia, anathematizamus. Quis enim audebit panem quemlibet, absque mysterio quod supra diximus, asserere plenum spiritu et animatum, nisi discipulus Manichaei? Ipsi enim delirando, sicut vere pleni insania, impudenter asserunt panem et vinum, lignum, lapidem et vestem, [Col. 0939C] caeteraque talia animam habere. Illud quoque quod, azymum negantes panem esse, per etymologiam ejus nominis, quod est ἄρτος, conamini nos vincere: sciatis omnino vanum et puerile. Quia et a linguarum peritis diversae etvmologiae dantur ex uno nomine, secundum humanum placitum magis quam secundum naturam rerum. Et in omnibus Scripturis invenimus panem indifferenter dici, sive fuerit azymus, sive fuerit fermentatus. Quod hinc demonstrare incipimus.

XIII. Primo omnium, ecce manna, tam in lege et prophetis et psalmis, quam in evangelicis et apostolicis litteris, panis, id est, ἄρτος vocatur. Sicut in psalmo: ἄρτον οὐρανοῦ ἔδοκεν αὐτοῖς, ἄρτον ἀγγέλων ἔφαγεν ἄνθρωπος : quod latine dicitur: panem coeli dedit eis, panem angelorum manducavit homo. Et in Evangelio: Κύριε, ἀεὶ δὸς ὑμῖν τὸν ἄρτον τοῦτον. Et in Exodo: Οὗτός ἐστιν ὁ ἄρτος, ὃν ἔδωκεν ὑμῖν Κύριοσ. Si ergo manna, quod erat album et minutum sicut semen coriandri, et quasi pilo tusum in similitudinem pruinae, gustusque ejus quasi similae cum melle, auctoritate divina dicitur panis, sive ἄρτος, quod utique nullam similitudinem aut verum saporem panis habebat; quomodo azymae possit tolli nomen panis, non videmus: qui utique natura, forma et sapore omnimodis panis est et dicitur, praesertim cum angeli apud Abraham et Lot subcinericios [Col. 0940A] panes, ἄρτους ὑποτέφρους dicantur comedisse, angelusque Heliae legatur in desertum attulisse. Sed quid multa? In lege et in Evangelio invenimus τοὺς ἄρτους προθέσεως, id est, panes propositionis, quos azymos fuisse nemo dubitat, qui legis Mosaicae aliquam notitiam retentat. Ubi dicitur: «Omnis oblatio quae offertur Domino, absque fermento fiet: nec quidquam fermenti ac mellis adolebitur in sacrificio Domini (Lev. II, 11) .» Et in Deuteronomio Moyses azymum vocavit, ἄρτον ταπεινώσεως, id est panem afflictionis. Sermo quoque Domini ad Ezechielem factus dixit: «Et tu, fili hominis, sume tibi frumentum, nordeum, fabam, lentem, milium et viciam, et mittes in vas unum, et facies tibi panes (Ezech. IV, 9) .» Ecce tam hic quam in subsequentibus panes [Col. 0940B] dicuntur, ubi nulla fermenti mentio habetur: in tantum ut subcinericius, hordeaceus ibidem vocetur. Verumtamen, ut de vestris aliquid dicamus, audite quid Joannes monachus Damascenus in laude Dei Genitricis dicit: Ἐπεὶ αὖτε τῶν βροτῶν οὐσία διὰ σοῦ ὁμιλίσασα θείῳ πυρὶ ὡς ἔγκυμα , πάναγνε παρθένε, ἐξ οὖ ὤπτης θεοτόκον ἀληθινὸν διαφυλάξαντα. Quin etiam volumus ut dicatis fermentatusne azymus sit de quo Salomon ait: «Suavis est homini panis mendacii (Prov. XX, 17) .» Et: «Panis absconditus suavior est (Prov. IX, 17) ;» scilicet quem mulier stulta repromittit. Et hic enim et illic non azymus, sed ἄρτος dicitur. Et quia nos ad hoc trahere nititur tota vestra disputatio, ut pro eo tantum [Col. 0940C] quod Matthaeus dicit: λαβὼν ὁ Ιησοῦς τὸν άρτον, id est accepit Jesus panem (Matth. XXVI, 26) . incipiamus credere fermentatum et non azymum discipulis suis in memoriam suae passionis Dominum dedisse; sciatis istam sententiam vestram satis infirmam esse, si aliud non habetis quod possit vestrae parti favere. Omnis enim sententia ex opinione procedens, est dubia. Quae autem ex scientia procedit, certa omnimode et rata. Unde, si aliam sententiam firmiorem non habetis, hac sola tam ambigua nostrum consensum vobis non vindicabitis: quia, ut superius copiose monstravimus, azymus, sicut fermentatus, dicitur ἄρτος. Quin etiam Matthaeus, qui Hebraice scripsit Evangelium, non dixit: λαβὼν ὁ Ιησοῦς τὸν ἄρτον, sicut Graecus, sed ut Hebraeus Hebraeis: Lachah [Col. 0940D] Jesus lechem. Lechem autem Hebraice etiam azymum vocari in Deuteronomio cognoscite, ubi sic habetur: lechem oni, id est panem afflictionis, atque panes propositionis lechem pavini dicuntur. Unde in Psalmo, manna quoque similiter vocatur ut lechem albicini achal is, quod interpretatur, panem angelorum manducavit homo.

XIV. Tam copiosis ergo trium principalium linguarum exemplis enervatam etymologiam vestram ex nomine, quod est ἄρτος, sapienter considerate, et azymo nostro fermentatum vestrum praeferre cavete. Quia si non obstinata mente manifestae veritati resistitis, et si Vetus et Novum Testamentum [Col. 0941A] aperte non impugnatis, nobiscum sentire et profiteri habetis, azymum panem fuisse, quem ipse Dominus Jesus in coena primis Ecclesiae suae fundatoribus distribuit in memoriam suae passionis. Nam, sicut sufficienter supra ostensum est, in septem paschae diebus fermentatum nec inveniebatur nec apparebat in cunctis domibus seu finibus Israel. Et apud quemcunque fuisset inventum, justa animadversione, velut divinae legis transgressor, absque recrastinatione peribat de coetu Israelitarum. Quod si credimus verbis Veritatis dicentis: «Non veni solvere legem, sed adimplere (Matth. V, 17) ,» credendum etiam et praedicandum est Dominum Jesum nec unum iota aut unum apicem legis praeteriisse, et ut totius transgressionis expertem insidiatoribus suis [Col. 0941B] dixisse: «Quis ex vobis arguet me de peccato (Joan. VIII, 46) .» Alioquin nec ipse peccata multorum tulit, nec pro transgressoribus oravit ut non perirent; nec pro nobis passus, sed pro sua praevaricatione juste punitus: praesertim qui nec solus legis transgressor inventus est, fermentato apud se tunc reperto, sed insuper multos discipulos reos mortis effecit, cibans illos fermentato. Videte quorsum evadat haec vestra disputatio. Nempe si in solemnitate azymorum dicitur quolibet usus fermentato, vere mortuus asseritur in peccato suo, qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ipsius. Insuper administratis Judaeis materiam magnam sibi placendi super interfectione Domini, et permanendi in errore suo, et fidem nostram evacuandi: si gloriantes nomine Christiano [Col. 0941C] objecerint Christo quod Judaeorum nemo objicere praesumpsit, nec tunc nec modo, nisi forte vestro edoctus magisterio. Quamvis enim principes sacerdotum et omne concilium quaesissent falsum testimonium contra Jesum, ut eum morti traderent, et nec in verbis ejus invenissent: tamen tale aliquid, quale vos objicitis, nullus eorum objecit. Quod si fuisset objectum, solum unum sufficeret ad perdendum illum. Nec jam Pilato dicenti: «Accipite eum vos, et secundum legem vestram judicate eum (Joan. XVIII, 31) ,» dicerent: «Nobis non licet interficere quemquam (Ibid.) ;» quia ipsi praecepta legis interfecissent fermentati participem. Denique tota in Jesum calumnia ex interrogatione Pilati et responsione Judaeorum facillime potest animadverti [Col. 0941D] juxta Evangelium Matthaei et Marci, ubi, interrogante Pilato: «Quid enim mali fecit? (Matth. XXVII, 23) ,» clamaverunt: «Crucifigatur (Ibid.) .» Porro, Luca attestante, omnis multitudo tradentes Jesum Pilato dixerunt: «Hunc invenimus subvertentem gentem nostram, et prohibentem tributa dari Caesari, et dicentem se Christum regem esse (Luc. XXIII, 2) .» Quibus paulo post ait Pilatus: «Nihil invenio causae in hoc homine (Ibid., 4) .» Et illi: «Commovit populum per universam Judaeam, incipiens a Galilaea usque huc (Ibid., 5) .» Deinde post aliqua dixit eis Pilatus: «Obtulistis mihi hunc hominem quasi avertentem populum, et ecce ego, coram vobis interrogans, nullam causam mortis invenio in [Col. 0942A] homine isto ex his in quibus eum accusatis, sed neque Herodes. Corripiam ergo illum, et dimittam (Ibid. 14-16) .» At illi postulabant ut crucifigeretur. Joannes autem refert Pilatum sic dixisse. Judaeis: «Quam accusationem affertis adversus hominem hunc? (Joan. XVIII, 29.) Qui dixerunt ei: «Si non esset hic malefactor, non tibi tradidissemus eum (Ibid., 30) .» Et post aliqua dicente eis Pilato: «Accipite eum vos et crucifigite (Joan. XIX, 6) .» Responderunt: «Nos legem habemus, et secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit (Ibid., 7) .» Nonne tot testibus iniquis in Dominum insurgentibus, et iniquitati mentienti sibi, suffecisset hoc unum vestrum mendacium, si constaret eis saltem hoc solum? Nonne instarent Pilato, et dicerent: [Col. 0942B] Nos legem habemus, et secundum legem debet mori, quia fermentatum in pascha comedit? aut certe apud eum apparuit? Et forte dicetis. cum clam egisse hoc. Absit! Quia non solum de factis suis, verum et de dictis ait ipsi pontifici percunctanti: «Ego palam locutus sum mundo. Ego semper docui in synagoga et in templo, quo omnes Judaei conveniunt, et in occulto locutus sum nihil. Quid me interrogas? Interroga eos qui me audiverunt, quae dixerim ego (Joan. XVIII, 20, 21) .» Nunquid etiam dominum domus in qua pascha celebrabat, sanctae legis praevaricatio posset latere? quem constat paternarum traditionum aemulatorem apprime fuisse. Quod si forte et hunc latere potuit, aut certe ipse consensit; nunquid et Judam complicem malignorum [Col. 0942C] Judaeorum latere potuit, qui, juxta Psalmistam, «Unanimis ejus dux et notus (Psal. LIV, 14) ,» et praesertim dispensator fuit? Quem ipse Dominus dilecto Joanni demonstrans ait: «Ipse est cui intinctum panem porrexero (Joan. XIII, 26) .» Et cum intinxisset panem, dedit Simoni Iscariotis. Ecce hic bis dixit ἄρτον, quem vos non nisi fermentatum accipitis. Quod si ita est, quae res prohibuit infelicem Judam, demonstrato ipso fermentato, prodere sanguinem magistri palam, quemadmodum volebat prodere clam? Aut quid necesse habuit desperando dicere: «Peccavi, tradens sanguinem justum?» (Matth. XXVII, 4) , cum tradendo transgressorem legis averterit a se et a populo furorem Domini, et gratiam promeruerit? Ut enim praeceptum legis divinae [Col. 0942D] super hoc breviter tangamus, perpendite quid in Deuteronomio latius dicatur: «Si propheta quilibet, sive frater tuus, filius aut filia, uxor vel amicus quem diligis ut animam tuam, voluerit clam persuadere tibi ut avertaris a caerimoniis legis, non acquiescas ei, nec audias, neque parcat ei tuus oculus ut miserearis et occultes eum; sed statim proditum populo interficies, ut avertatur Dominus ab ira furoris sui, et misereatur tibi, multiplicetque te, sicut juravit patribus tuis (Deut. XIII, 6-8, 17) .»

XV. Hic ne quid minus factum videatur, etiam vestratium ridiculae opinioni obviamus: qui, non invenientes quarum sanctarum Scripturarum funiculo scapham assertionis suae pertrahant ad alicujus [Col. 0943A] stabilitatis littus, fluctuando pertrahuntur in illud divinae omnipotentiae pelagus. Namque sciscitantibus nobis unde Dominus Jesus fermentatum in coena habuerit, cum in omnibus finibus Israel non inveniretur, respondent: Si creditur omnipotens, potuit subito undecunque fermentatum exhibere, aut certe ipsum azymum benedicendo fermentare. Quod quam sit frivolum nemo non intelligit; quia, quocunque modo apud eum in ipsa solemnitate fermentatum apparuisset, legis transgressor fieret, plane dignus puniri, qui in sanctae legis contumeliam fermentatum tractasset. Sed, etsi quolibet modo id fuisset factum, aliquis Evangelistarum tantum narraret miraculum, non inferius illo quo aqua conversa narratur in vinum. Et cum tam subtiliter [Col. 0943B] gesta sive dicta in ipsa coena describunt ut etiam aliqua velut minus necessaria videantur recitare, sicut illud est de contentione prioratus inter discipulos facta, sive quod Dominus ipse praeceperit vendi tunicam et emi gladium; quomodo tam obstinato silentio reticuere tam necessarii sacramenti initium, et ut ita dicamus, omnimodam metamorphosim, et qualem vos somniatis? Neque enim fuerat negligenter commemorandum, quod totius Ecclesiae exstat fundamentum, et usque secundum Christi adventum retinebit Christianitatis statum, per quod in Christo manemus, et ipse in nobis. Unde vos, assertionis vestrae difficultatem passi, laboratis nobis praejudicium facere ex omnipotentia Christi. Sed vobis fideliter et constanter respondemus: Quamvis [Col. 0943C] omnia quaecunque voluit fecerit et faciat Dominus Jesus, hoc facere non potuit, sicut quondam de lapidibus panem facere non potuit. Si quaeritur, cur? Breviter respondetur, quia noluit. Sed unde scitur quia noluit? quia non transgredi potuit nec transgressus est legem, quam non venit solvere, sed adimplere. Itaque unum e duobus eligatis necesse est. Aut enim fermentato abjecto in solemnitate azymorum legem implevit, aut suscepto fermentato legem solvit, propter quam adimplendam se venisse mentitus invenietur, quod absit! Porro de omnipotentis Dei coomnipotente Filio, ita habetur in Joannis Evangelio: «Non potest Filius facere quidquam a se (Matth. V, 19) .» Qui etiam, secundum Marcum, in patria sua non poterat virtutes multas facere.

[Col. 0943D] XVI. Hinc nil tergiversationum vestrarum praetermittentes, quia consideratis vestro fermentato secundum legem et Evangelium juste contradici astruere conamini Dominum non celebrasse pascha cum Judaeis quarta decima luna mensis primi, sed priusquam fieret legalis abjectio fermentati. Et hoc probare contenditis ex Evangelio Joannis qui ait: «Et ipsi non introivere in praetorium, ut non contaminarentur, sed ut manducarent pascha (Joan. XVIII, 28) .» Quod quanta absurditate dicatur, saltem ex hoc perpendite, quod Christum transgressorem legis non cavetis denuo pronuntiare: Quia «cum facta esset hora, discubuit (Luc. XXII, 14) .» Quamvis enim bis posse celebrari pascha lex concedat, tamen quartam [Col. 0944A] decimam lunam omnimodis observandam denuntiat. Et mundis quidem quartam decimam lunam primi mensis, immundis autem quartam decimam secundi mensis. Et quicunque aliter praesumpsisset, de medio populi sui periret. Quod si quaeritur quare Joannes decimam quintam lunam, id est, a pascha secundam, dixerit pascha? cum videatur dicere debuisse: Et ipsi non introierunt in praetorium ut non contaminarentur, sed ut manducarent azyma, quorum prima erat dies ipsa: sciatis indifferenter ab Evangelistis dici pascha et azyma. Nam licet Dominus discipulis dixerit: «Scitis quia post biduum pascha fiet (Matth. XXVI, 2) .» Matthaeus tamen ipsius diei in cujus vespere fiebat pascha mentionem faciens, inquit: «Prima autem azymorum accesserunt [Col. 0944B] discipuli ad Jesum, dicentes: ubi vis paremus tibi pascha comedere (Ibid., 17) .» Cui concordans Marcus ait: «Erat pascha et azyma post biduum (Marc. XIV, 1) .» Et post pauca: «Et prima die azymorum, quando pascha immolabant (Ibid., 12) .» Ubi si indifferenter non accipiuntur pascha et azyma, ut modo pascha pro festo azymorum, modo festum azymorum intelligatur pro pascha, quomodo stabit: «Erat pascha et azyma post biduum?» (Ibid., 1.) Nam juxta opinionem vestram debuit sic scribi: Erat pascha post biduum, et azyma post biduum. Sed beatus Lucas omnem hujusmodi dissolvens controversiam inquit: «Appropinquabat dies azymorum, qui dicitur pascha (Luc. XXII, 1) .» Et quia cum eo qui proprie dicebatur pascha, subsequentes quoque [Col. 0944C] septem dies azymorum abusive nuncupabantur pascha, quem diem vellet specialiter intelligi, in sequentibus luce clarius ostendit, dicens: «Venit autem dies azymorum, in qua necesse erat occidi pascha (Ibid., 7) .» Quod plane in quarta decima luna fiebat ad vesperum, quando agnus occidebatur; quem etiam pascha dici sic Evangelista perhibuit, ut ipsum pascha occidendum diceret. Idem quoque in Actibus apostolorum narrat quod Herodes captum Petrum misit in carcerem, volens post pascha producere eum populo. Qui quod pascha dicat mox subjungens declarat: «Erant autem dies azymorum (Act. XII, 3) .» Nec mirum. Cum etiam Exodi tertio Dominus, tria festa praecipiens, pascha tacuit, solemnitatem azymorum tantum custodiri jussit, quae [Col. 0944D] praetermisso pascha observari nequit. Porro Joannes qualiter intelligi vellet quod ait: «Ut non contaminarentur, sed ut manducarent pascha (Joan. XVIII, 28) ;» paulo post ait: «Erat autem parasceve paschae, hora quasi sexta (Joan. XIX, 14) .» Parasceve paschae, praeparatio paschae interpretatur; quando jam praeparabatur vel instabat celebritas magni diei Sabbati, qui celebrior reliquis paschalibus diebus apud Judaeos habebatur, adeo ut, ob reverentiam ejus, gentilis hominis cohabitatione, vel introitu praetorii pollui vererentur; et insuper ne in cruce remanerent corpora in Sabbato, praecaverent. Nec repugnat vero quod pascha solemnitas azymorum dicitur: quandoquidem ipsum pascha cum azymis edebatur, [Col. 0945A] nec per totum diem illum, sicut scriptum est, apparebat fermentatum in finibus illis usque ad vesperum octavae diei, quam habebant celeberrimam.

XVII. Insuper harum trium solemnitatum continuati octo dies pro uno die sunt habiti, sicut de scenopegiae diebus Dominus dicit: «Vos ascendite ad diem festum hunc, ego autem non ascendam ad diem festum hunc (Joan. VII, 8) .» Qui tamen postea jam die festo mediante dicitur ascendisse, et in novissimo magnae festivitatis die stetisse et clamasse: «Si quis sitit, veniat ad me et bibat (Ibid., 37) .»

XVIII. Ecce vestris opinionibus reluctati forsitan plus necessario fuimus verbosi; sed hinc minime debemus reprehendi, quia causam humano generi super omnia necessariam voluimus evacuari. Si [Col. 0945B] Dominus Jesus legem potuisset transgredi, inanis enim esset fides nostra, inanis et praedicatio nostra; quia posset doceri peccatum Adae obfuisse humano generi, mortem autem Christi nihil profuisse. Nunc sequentia videamus: ubi postquam vanis declamationibus, ut supra monstratur, ἄρτον interpretati fuistis elevatum et sursum portatum a fermento et sale, calorem et elevationem habentem, horrenda caecitate, abominati azyma, dixistis:

XIX. CONSTANTINOPOLITANUS. Azyma autem nihil distant a lapide sine anima et luto lateris deorsum conjuncta terrae, et sic luto comparata.

XX. ROMANUS. Heu! heu! heu! Domine Deus! ecce compleri videmus principis apostolorum praesagium nostris temporibus. «Ex vobis,» inquit, [Col. 0945C] «erunt magistri mendaces, qui inducent sectas perditionis, et eum qui eruit eos Dominum negant. Superducentes sibi celerem perditionem, et multi sequentur eorum luxurias, per quos via veritatis blasphematur, et in avaritia fictis verbis de vobis negotiabuntur. Quibus judicium jam olim non cessat, et perditio eorum non dormitat (II Petr. II, 1-3) .» Cujus sententiae concordans doctor gentium ait Timotheo: «Scito quod in novissimis diebus instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi (II Tim. III, 1-2) ,» et caetera. Et post pauca: «Quemadmodum Jamnes et Mambres restiterunt Moysi, ita et isti resistunt veritati, homines corrupti mente, reprobi circa fidem. Sed ultra non proficient. [Col. 0945D] Insipientia enim eorum manifesta erit omnibus, sicut et illorum fuit (Ibid., 8, 9) .» Unde et vos impudenter detrahentes azymis etiam illi vivifico mysterio redemptionis nostrae inauditas injurias irrogare non timetis. Nec mirum si in secretis coelestibus acies mentis vestrae caligat, quandoquidem in terrenis tam perverse errat, ut azymum, quod visu et tactu atque gustu simul et usu quotidiano panem comprobat, lapidem seu siccum lutum lateris credat. Et, o quam dignam erroris sui mercedem vestra vesania reciperet, si vobis retrusis, et omni consolatione humani victus fraudatis, lapidem seu siccum lutum lateris apponeret aliquis pro azymis! Ibi procul dubio in summo discrimine vestro [Col. 0946A] disceretis plurimum distare lapidem sive laterem ab azymis, et quod lapidibus seu lateribus paries, azymis autem confirmetur cor hominis. Quae quamvis humanam vitam temporaliter sustentent, tamen sine anima esse, sicut et fermentatum, nullus negare audet, nisi Manichaeus demens. Nam in corporis Christi mysterio indubitanter vitalis esca fit perpetuo. Sed dum nitimini apostolicae sedi derogare super azymis, putredine inveteratae haeresis vos scatere monstratis, asserendo panibus inesse animam fermentatis, etiam absque mysterio aliquo dominicae passionis.

XXI. Quod autem calumniamini azyma deorsum terrae conjuncta, non negamus vulgo haec eadem sic parari lapidibus aut argilla superposita, non, sicut [Col. 0946B] dicitis, terrae conjuncta. Verum haec ad communes usus hominum et caeterorum animalium transeunt: nam ad magnam Christi mensam non accedunt; sed illud solum quod diaconi cum subdiaconis seu ipsi sacerdotes, sacris amicti vestibus, cum melodia psalmorum conspersum et in ferro paratum ex secretario proferunt. Nempe, sicut apostolici Actus indicant, diaconi specialiter constituti sunt super hoc opus, Petro dicente: «Non est aequum relinquere nos verbum Dei, et ministrare mensis (Act. VI, 2) .» Vos autem, sicut facere nos reprehenditis, nec in lapide aut argilla seu aliquo metallo vestrum fermentatum paratis. Ergo aut in aqua paratis, aut de coelo manna venit vobis, quod ad humanos et divinos usus habetis.

[Col. 0946C] XXII. Sed ad reliqua frivola vestra veniamus. Non invenitur Moyses dixisse azyma malae passionis et tribulationis symbola fuisse, sed lechem oni, id est panem afflictionis: non quod naturaliter aliquid afflictionis in se habeat, sed quod Hebraeis ad memoriam revocet quia, ab Aegyptiis exire compulsi, conspersam farinam, antequam fermentaretur, asportarint in humeris; quae, ut superius sufficienter disseruimus, nihil nos tangunt juxta carnalis observantiam ritus. Ideo discutiamus quod sequitur.

XXIII. CONSTANTINOPOLITANUS. Nostrum vero pascha gaudium et laetitia totum est, et extollit nos ab humo propter gaudium ad coelum, sicut et fermentum, propter proprium calorem, panem; qui panis [Col. 0946D] omni suavitate repletus est. Azymum vero, neque sal neque fermentum habens, lutum est aridum. Aut non audistis Jesum dicentem discipulis suis: «Vos estis sal terrae?» (Matth. V, 13.) Et: «Simile est regnum coelorum fermento, quod accipiens mulier abscondit in farinae satis tribus, donec fermentaretur totum? (Matth. XIII, 33.) » Mulierem sanctam Ecclesiam vocat: satis vero tribus, hoc est, tribus modiis repletis, Patrem et Filium et Spiritum sanctum, quorum nequaquam lutulentum azymum est particeps.

XXIV. ROMANUS. Optamus vobiscum celebrare pascha, quod totum sit laetitia, et plenum gaudii, in terra scilicet viventium, quia hoc homini concessum [Col. 0947A] est in terra morientium, ubi et de praeteritis scandalis subest gemitus, et de futuris metus. Unde, si cupitis de continuo pascha postmodum gaudere, in isto animo non sitis interim sine timore. Sed, sicut Psalmista monet: «Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore (Psalm. II, 11) .» Et instanter cum apostolis petite ut gaudium vestrum sit plenum. Illum etiam quod asseritis, id est, pascha vos ab humo sustollere ad coelum prae gaudio, ita agere debet omnino. Quia si consurrexistis cum Christo, quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextra Dei sedens: quae sursum sunt sapite, non quae super terram: sin alias, jam non levatur anima vestra ad Deum, sed contra Deum.

[Col. 0947B] XXV. Sane quoniam vestrum gaudium comparatis fermento, quod suo calore panem extollit, ambigimus jam quale illud gaudium sit, quia fermentum in bono accipi vix invenimus, nec fermentatus panis absque consecratione est suavitate aliqua plenior azymis panibus, quos plerique sibi salubriores et sapidiores arbitrantur; sed qualis fuerit propositio, aperit haec vestra conclusio.

XXVI. CONSTANTINOPOPOLITANUS. Azymum vero, neque sal neque fermentum habens, lutum est aridum.

XXVII. ROMANUS. Iteratis contumeliis in tantum azyma lacessitis, ut pene omnibus visibilibus et invisibilibus naturis injuriam irrogetis. Si enim, ut definistis, lutum aridum est quidquid neque sal [Col. 0947C] neque fermentum habet; ergo beati spiritus et animae justorum, sive ipsa quatuor elementa, ex quibus omnia visibilia existunt, lutum sunt: quoniam neque sal neque fermentum habent. Nec suffecit vobis tantum nefas evomuisse, nisi insuper Dominum testem vestrae opinionis produceretis, quasi pro sola commendatione et confectione vestri fermentati dixerit discipulis suis: «Vos estis sal terrae (Matth. V, 13) , et simile est regnum coelorum fermento (Matth. XIII, 33) .» Ergo quia verba quae sunt spiritus et vita, ad litteram placet vobis intelligere: placeat etiam vestro fermentato aliquid palmitum et sinapi adjungere. Nam idem Dominus dicit discipulis: «Vos estis palmites (Joan. XV, 5) .» Et: «Simile est regnum coelorum grano sinapis [Col. 0947D] (Matth. XIII, 31) .» Quod scilicet calorem administrat, quem tantopere tota vestra calumnia in fermento collaudat. Noveritis tamen ipsam de fermento absconso expositionem vestram catholico dogmati contrariam. Si enim mulier illa Ecclesiam signat, et tria sata sanctam Trinitatem, ubi et quando et ad quid Ecclesia in ipsa beata Trinitate fermentum abscondit? An forte quisquam summo et incommutabili bono Deo quidquam augmenti aliquando conferre potuit aut poterit? Quapropter convenientius parabolam hanc exposuissetis, si regnum coelorum sanctam Ecclesiam significare dixissetis; fermentum autem doctrinam apostolicam; tria sata tres filios Noe, quibus post diluvium mensuratur [Col. 0948A] farina, id est, totius humani generis massa: in qua utique mulier, id est coaeterna Deo Patri Sapientia, facta ex muliere, doctrinam apostolicam quasi fermentum recondidit, et regnum coelorum, id est praesentem Ecclesiam, ex diversis nationibus coadunavit.

XXVIII. Jam quia, post multiplices azymorum obtrectationes, ad hoc prorupit vestra insolentia, ut in ipsa terribilia et vivifica sacramenta redemptionis nostrae apertis contumeliis irreverenter insurgat, et azymum exclamet lutulentum, et nequaquam sanctae Trinitatis particeps esse, respondere cogimur deinceps vobis stultis juxta stultitiam vestram, ne vobis sapientes esse videamini. Certissime sciatis quod gloriatio vestra stercus est et vermis, hodie [Col. 0948B] enim extollimini, et cras non inveniemini; et, secundum Psalmistam, ut pulvis ante factem venti comminuemini, et ut lutum laterum delebimini, juxta proverbium Sapientis, de stercore boum lapidandi, et velut stercus in via conculcandi, sicut et antecessores vestri haeretici ac praecursores antichristi. Ut enim in libro beati Job dicitur: «Ex quo posuit Deus hominem super terram, cognoscitur laus impiorum brevis esse, et gaudium hypocritae ad instar puncti (Job. XX, 5) .» Unde, quia in eo putatis vos sapientes si aliorum institutionibus detrahitis, hinc par pari referemus, quod vestram impudentiam mordebit; ut retrahat [eam vel vos] a reverendorum sacramentorum injuriis.

XXIX. Salva ergo, ut dignum est, reverentia [Col. 0948C] corporis Domini nostri Jesu Christi, et, in fermentato et in azymo, perquiramus in fermentum ad humanas mensas praeparatum sincerius ac mundius sit plebeio azymo. Et primo omnium fermentatum repetamus, ut perspecta diligenter ejus scaturigine verax judicium de puritate fermentati habeamus. Necesse est enim ut rivus fontis qualitatem et naturam sequatur. Ita enim originem fermenti invenire cupimus, sicut hominis cujuslibet originem ipsam matrem omnium terram invenimus. Nam si hominis originem alium hominem dixerimus, jam propago, non origo, erit; quomodo nec fermentum fermenti origo esse poterit. Sicut enim sententia vulgi exstat, fermenti origo fit, cum aut spuma musti seu faex cujusdam rusticae potionis quae apud [Col. 0948D] Gallos cervisia dicitur, vel certe jus elixati hordei aut ciceris, sive lac ficulneae vel pecorum corruptum injicitur conspersae farinae. Cum ergo spuma, faex, elixatum leguminum, et lac ficus vel pecorum corruptum apud homines computentur inter sordida, constat fermentum sordibus non carere per omnia. Massae autem cuicunque fermentum injicitur, necesse est corrumpatur, sicut ait sapientissimus Paulus: «Modicum fermentum totam massam corrumpit (Gal. V, 9) .» Ubicumque autem corruptio tam in divinis quam et in humanis litteris dicitur, ibi etiam deterioratio seu vitiositas aliqua substantiae accidisse comprobatur. Unde, si non potest aliquando corruptio in bonam partem intelligi, nulli [Col. 0949A] dubium est quin fermentato azymum mundius sit, quod, nuliam corruptionem fermenti admittens, ex munda farina tantum et pura aqua conficitur. Fermentum quoque si aliquandiu in massa negligitur, tanto acrore eam corrumpit ut ultra humanis usibus non prosit. Deinde panis fermentatus parvo situ efficitur mucidus, quod rarissime incurrit azymus, utpote plenus et solidus, non tumidus et cavernosus, uti fermentatus. Qui licet magna ex parte impar sit nostris laudibus, tamen per omnia par est vestris moribus. Ipse enim, fermento veteri corruptus, deprehenditur acidus, cavernosus et tumidus: et vos haud secus, humana opinione corrupti, loquacitate apparetis acidi, calliditate cavernosi. Et, ut divinae scientiae vacui, humana scientia inceditis [Col. 0949B] inflati, juxta illud dictum Apostoli: «Scientia inflat (I Cor. VIII, 1) .» Cui etiam supradicta vitia inesse ibidem Apostolus attestatur, Timotheo dicens: «Si quis aliter docens, et non acquiescens sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi, et ei quae secundum pietatem est doctrinae, superbus, nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum, ex quibus oriuntur invidiae, contentiones, blasphemiae, suspiciones malae, conflictationes hominum mente corruptorum, et qui veritate privati sunt (I Tim. VI, 3, 4, 5) .» Quod vero fermentum sicut praefati sumus, in divinis et humanis litteris, in malum ponatur, Dominus in Evangelio testatur: «Cavete,» inquiens, «a fermento Pharisaeorum, quod est hypocrisis (Luc XII, 1) .» Et Paulus: «Expurgate, [Col. 0949C] inquit, vetus fermentum (I Cor. V, 7) .» Et paulo post: «Epulemur non in fermento veteri, neque in fermento malitiae et nequitiae (Ibid., 8) .» In saecularibus quoque litteris satyricus, effeminationem et corruptos mores Romanorum redarguens, ait:

Quid didicisse? nisi hoc fermentum, et quo semel intus
Innata est, rupto jecore, exierit caprificus?
(PERS. I, 24.)

XXX. Et, si omnes Scripturas perscrutati fueritis, nunquam et nusquam fermentum in bonam significationem poni invenietis, nisi in uno loco Evangelii, ubi regnum coelorum fermento simile Dominus dicit, doctrinam videlicet apostolicam significans. Si vero omnes revolvatis Scripturas, nunquam et [Col. 0949D] nusquam invenietis azyma poni in significationem contrariam, sed aut sinceritatem aut veritatem signifiare, sicut Apostolus ait: «Epulemur in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V, 8) .» Unde vestra duplicitas, suo fermentato contenta, Romanae et Latinae simplicitati azymum extorquere desinat. Ne, si fuerit pertinax, anathema maranatha cum suo fermentato fiat, et prophetam sibi exprobrantem audiat: «Ite ad Bethel, et impie agite, et sacrificate de fermentato laudem (Am. IV, 5) .»

XXXI. Nunc videatur quaenam Ecclesiarum majori diligentia et subtiliori significatione Dominici corporis proprietatem imitetur. Romana quippe et Occidentalis Ecclesia a ministris sacri altaris in [Col. 0950A] secretario confectum offert azymum, quod ex grano frumenti et limpida lympha per ignem fuerit praeparatum, significans se in una mediatoris Dei et hominum, hominis Dei Jesu Christi, persona, tres perfectas credere et venerari substantias: humanam scilicet carnem, animam rationalem, et Verbum Dei Deum. Et granum quidem assimilari carni, quam de sola Virginis carne, quasi ex grano matris terrae, sola virtute coelesti, non autem aliqua commistione virili factam omnipotens Divinitas animavit, puriorem substantiam, id est animam, quasi aquam praeclaram et nobilem ei infundens. Quas geminas substantias ab ipsius virginalis conceptionis exordio Verbum Dei rite suscepit, et, mediante suae divinitatis calore, tanquam igne, sibi [Col. 0950B] construxit et consolidavit. Taliter praeparatus azymus fideli invocatione totius Trinitatis, fit verum et singulare corpus Christi; non, sicut Theupaschitae volunt, corpus Patris et Filii et Spiritus sancti. Quod et vos videmini sentire, dicentes Patris et Filii et Spiritus sancti particeps non esse azymum, sed subaudiatur, sicut fermentum est particeps eorum. Ex qua prava sententia si non vultis cum Theupaschitis damnari, nolite in ipsa commemoratione Dominicae passionis aliquod participium seu communionem, praeter solam consecrationem vel cooperationem, concedere sanctae et impassibili Trinitati; quia mors solius humanitatis Filii Dei in illo sacramento visibili [recolitur], ut Apostolus ait: «Quotiescunque manducabitis panem hunc et calicem [Col. 0950C] bibetis, mortem Domini annuntiabitis donec veniat (I Cor. XI, 26) .» Ipse quoque Dominus Jesus in speciali commemorationis suae privilegio discipulis distribuens panem, ait: «Hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur (Ibid., 24) .» Meum, inquam, quod, Spiritus sancti septemplici gratia subnixum, ipsa sapientia Dei Patris aeterne aedificavi mihi templum quadraginta et sex diebus in utero et ex utero intactae Virginis: quodque, mox pro vobis et pro multis per passionem crucis in mortem resolvendum, omnipotens Trinitas post triduum suscitabit, non permittens sanctum suum videre corruptionem. Meum, inquam, hoc est, Filii Dei et Filii hominis, qui vadit sicut scriptum est de illo. Quapropter, sicut praediximus, tota beata Trinitas in [Col. 0950D] consecratione Eucharistiae cooperatur, sed sola mors Christi in fractione ejus et in usu annuntiatur.

XXXII. Hinc jam quae apud vos habeatur disciplina et cautela supra tanto mysterio advertamus. Vos aliquando pretio fermentatum a quocunque viro seu femina praeparatum habetis, in tantum ut nonnunquam ab ipsis publicis negotiatorum tabernis emptum panem ad Dominicam mensam transferatis; quem tractatum illotis et sordidis quorumlibet manibus negare non potestis. Qui sane, juxta nostram narrationem, quinque substantiarum particeps est, id est, fermenti, farinae, salis, aquae et ignis. Quorum omnium significationes congruas in illa simplici et sincera carne Salvatoris, si habetis, [Col. 0951A] date nobis. Par est enim ut de fermento nobis rationem reddatis, quemadmodum nos de azymis vobis: ne forte, quod absit! perversitas Manichaeorum, ad fulciendum errorem suum, asserat has quinque substantias in sacrificium Christianorum assumi propter quinque antra tenebrarum, quae fingunt mentiendo sibi. Date quoque evidentem causam illius circumcisionis, qua coronulam panis ad sanctum sacrificium ferro levatis, cum immaculata hostia immaculatum corpus Domini aptius videatur significare, et integritas panis integritatem Ecclesiae, quae corpus Christi fit participatione ejus integerrimi corporis. Quod qualiter fieri debeat, Paulus Corinthiis ita praedicat: «Panis quem frangimus, nonne participatio Domini est? Quoniam unus panis, unum [Col. 0951B] corpus multi sumus omnes, qui de uno pane et uno calice participamus (I Cor. X, 17) .» Unde et Dominus panem accepisse, benedixisse et fregisse, non autem legitur ante vel postea incidisse. Deinde quod sanctum panem vitae aeternae in calicem intritum cum cochleari sumere consuestis, quid opponitis? Neque enim ipse Dominus panem in calice vini intrivit, et sic apostolis dedit dicens: accipite et cum cochleari comedite: hoc est enim corpus meum. Sed, sicut sancta Romana Ecclesia usque nunc observat, panem integrum benedixit et fractum singulis particulatim distribuit dicens: «Accipite et comedite, hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) .» Quibus, postquam coenatum est, calicem porrexit dicens: «Bibite ex eo omnes (Ibid., 27) .»

[Col. 0951C] XXXIII. Quam reverendam angelis et hominibus institutionem etiam sancta Sion, prima scilicet Ecclesia, usque ad haec moderna tempora, sicut ab apostolis accepit, fideliter retinuit: adeo ut quidam Hierosolymitanorum pontificum datis epistolis significaverint quantum illorum institutio discrepet a Graecis. Sic enim scriptum reliquerunt: «Ex ipsa sancta civitate Hierusalem, quae et sancta Hierosolyma, exiit fides Christiana: in ipsa quoque sancta Sion et sancta resurrectio primae Ecclesiae dicuntur et veraciter habentur. In ipso sancto et venerabili loco adimpletur divina et immaculata oblatio Domini nostri Jesu Christi, sicut decet per ordinem.» Et puto quia benefaciunt ibi, quod non nisi integras et sanctas ponunt ipsas oblationes in sanctas patinas, [Col. 0951D] nec, quomodo Graeci, habent lanceam ferream qua scindant in modum crucis ipsam oblationem, id est proscomiden. Porro in praefatis sanctis Ecclesiis, cum ipsa sancta patina sanctam anaphoram, id est oblationem, exaltant. Etenim verae et aptae sunt ipsae oblationes, tenuesque, ex simila. Lanceam vero ferream nesciunt, nisifquae latus Domini nostri Jesu Christi aperuit. Cochlear vero cum quo communicent, sicut in Ecclesia Graecorum, minime habent, quia non ita commiscent ipsam sanctam communionem in calice, sed sola [panis] communione communicant populum. Itaque et in magnis et in parvis Ecclesiis hunc morem traditum sibi a sanctis apostolis habent omnes Christiani ipsius provinciae. [Col. 0952A] Graeci autem, cohabitantes eis, alii sic, alii qualiter a suis acceperunt. Ad haec, si quid ex sancta et venerabili Eucharistia in Hierosolymitanis ecclesiis superfuerit, nec incendunt nec in foveam mittunt, sed in pyxidem mundam recondunt, et sequenti die communicant ex eo populum, quia quotidie communicant ibi, eo quod conveniunt illuc ex diversis provinciis Christiani, qui, propter fidem et maximum amorem Filii Dei, communicare ibi desiderant, quia et locus ipse venerabilior et sanctior est omnibus locis in omni terra. Et ibi est sepulcrum sanctum et honorabile Domini nostri Jesu Christi, et sanctus Calvariae locus. Subterrare autem vel infodere sanctam Eucharistiam in terra, sicut quidam dicuntur agere, aut in lagenam mittere, aut effundere [Col. 0952B] illam, negligentia magna est et nullus timor Dei. Etenim fides Christianorum, ipsa impolluta et divina mysteria sunt, secundum quod Christus dixit: «Qui manducat carnem meam et bibit sanguinem meum, vita vivet in aeternum (Joan. VI, 55, 59) .» Sed de his hactenus: praecipue cum vos ipsi possitis haec colligere subtilius ex tenore epistolae illius quam istis ex graeca latinam perfecimus. Ubi luce clarius intelligi datur, eumdem ritum divini sacrificii sanctam Hierosolymitanam Ecclesiam observasse antiquitus, quem sacrosancta Romana Ecclesia observare non cessat hactenus. Siquidem tenues oblatas ex simila praeparatas integras et sanas sacris altaribus nos quoque superponimus, et ex ipsis post consecrationem fractis cum populo communicamur. [Col. 0952C] Et tunc demum calice meri et liquidi cruoris potamur: quandoquidem nemini discipulorum nisi Judae proditori intinctum panem a Domino porrectum invenimus, significante quod eum esset traditurus; pari modo etiam residuum dominicae oblationis reponimus.

XXXIV. Jam, quia sufficienter auctoritate Novi et Veteris Testamenti constat Dominum nostrum Jesum Christum commemorationem suae passionis recolendam in azymis discipulis sub ipsa coena commendasse, sicut hodieque sancta Romana et Latina Ecclesia noscitur recolere, dicere debetis cujus institutionem in fermentato tam obstinate defenditis. Nempe quicunque seu qualiscunque ille fuerit, juxta beatum Job, compositus Deo, qui est [Col. 0952D] ipsa justitia et sapientia, nec sapiens erit. Nec potest fieri ut quilibet convenientius aut verius commendare praevaluisset sacrosanctum mysterium fidei, quam ipse qui tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo in odorem suavitatis, Agnus immaculatus qui tollit peccata mundi. Cui comparata, imperfecta, cujus inscientia summa est ignorantia. Quapropter eventilemus reliqua dicta vestra.

XXXV. CONSTANTINOPOLITANUS. Dixit autem David de ipso: «Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4) .» Qui, ante Abraham et Moysen, coeli, terrae et caeterarum creaturarum agnoscens Deum, exsurgens obtulit illi panem et vinum. Ideo dicit divinus Apostolus: «Quoniam [Col. 0953A] si consummatio per leviticum sacerdotium erat, non secundum ordinem Melchisedech sacerdos Christus diceretur; et quia, translato sacerdotio, necesse est ut legis translatio fiat (Hebr. VII, 11) .» Quae lex lutulenta constituit azyma Judaeis custodire. Idem ipse magnus Paulus ad Corinthios prima Epistola ex his loquens sic ait: «Fratres, ego accepi a Domino quod et tradidi vobis. Quoniam Dominus, in qua nocte tradebatur, accepit panem, et gratias agens fregit et dixit: Accipite et comedite: hoc est corpus meum, quod pro vobis tradetur; hoc facite in meam commemorationem. Similiter et de calice: Hic calix novum testamentum est in meo sanguine, hoc facite, quotiescunque bibetis, in meam commemorationem; quotiescunque manducabitis panem [Col. 0953B] hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis (I Cor. XI, 23-26) .»

XXXVI. ROMANUS. Quandiu vestigia doctiloqui Pauli fideliter tenuistis, omnino irreprehensibiliter cucurristis. Sed mox ut praecurrere tentastis, miserabiliter corruistis. Quibus non suffecit aberrasse, nisi insuper doctorem gentium in fide et veritate maluissetis post vos reluctantem trahere, quam illius vestigia repetendo errorem vestrum evadere. Insuper inauditum praejudicium eidem facitis, quando, suis dictis eum impugnando, azyma lutulenta pronuntiatis, quae tam ipse quam omnis catholicus esse sinceritatis et veritatis asserit. Illam deinde etymologiam vestram super pane contra nos defensando, complicem vestrum tantum apostolum laboratis [Col. 0953C] efficere, quasi in eo quod, veraces Evangelistas secutus, ait: «accepit panem (Matth. XXVI, 26; Marc. XIV, 22; Luc. XXII, 19) ,» non nisi fermentatum voluisset affirmare. Quod si fieri potuit, inanis praedicatio et labor tanti Apostoli erit. Evacuabitur mors Christi, quia jam non tradidit semetipsum pro nobis, sed juste interiit, sicut transgressor legis. Verum quam sit haec vestra etymologia frivola, satis abundeque ostenditur supra. Jam videamus quorsum pertrahere conamini tantum Apostolum suae assertionis funibus.

XXXVII. CONSTANTINOPOLITANUS. Azyma vero neque commemorationem habent, neque mortem annuntiant, sicut Mosaica et ante mille quadringentos [Col. 0953D] annos ex lege constituta, et per Novum Testamentum, hoc est, per sanctum Evangelium et per Christum maledicta et derelicta.

XXXVIII. ROMANUS. O sacrilega temeritas! o virosa et maniosa Manichaeorum dicacitas! o ab omnium viribus et cordibus procul abigenda impietas! Eone pertraxistis Apostolum, ut in tantae perfidiae barathrum praecipitaretis vobiscum? Ecce illud pestiferum ovum, quod tandiu parturistis, repente peperistis, ex quo qui comederit morietur, ut Isaias propheta dicit: «Et quod fuerit confotum, erumpet in regulum!» (Isa. LIX, 5) . Ecce, ut claret, dolorem concepistis, iniquitatem peperistis, et, contra ipsam veritatem et omnes divinas paginas [Col. 0954A] mentiti, impudenter latratis ipsum Filium Dei legem et azyma, quae constituerat, maledixisse. Sed o sancta, o bona, o venerabilis lex cum universis mandatis et observationibus tuis! quicunque te et tua usque ad unum iota maledixit, maledicit aut maledicet, sit ille maledictus! Potuitne aut debuit Dominus noster sic ingratus esse, ut tam fidelem et devotum praeconem et constantissimum testem suum aliqua maledictione confunderet? qui non cessavit tota sua intentione, signis, mandatis, sacrificiis, caeremoniis atque verbis gloriam ejus conclamare. Et ubi didicistis quod Dominus legi et azymis maledixerit? Forsitan dicturi estis: Ubi novum pascha tradidit discipulis suis, aut ubi surrexit a mortuis. Sed, ut superius liquido cognoscitur, [Col. 0954B] et ipsis benedictis et fractis novum pascha instituit, et ipsa suae resurrectionis die a duobus invitatus in Emmaus castello, accepit panem, benedixit, et mox ἐγνώσθη αὐτοῖς ἐν τῇ κλάσει τοῦ ἄρτου, id est «cognoverunt eum in fractione panis (Luc. XXIV, 13, 30, 31, 35) »; quem omnimodis azymum fuisse constat, quia usque ad octavas paschae nullo modo fermentatum in omnibus finibus Israel apparebat. Sane quod ipse, factus sub lege, legis testimonium habuerit, dicit Judaeis: «Scrutamini Scripturas, in quibus vos putatis vitam aeternam habere, et illae sunt quae testimonium perhibent de me (Joan. V, 39) .» Et iterum: «Si crederetis Moysi, crederetis et mihi: de me enim ille scripsit (Ibid., 46) .» Unde in alio loco protestatur [Col. 0954C] se non venisse solvere legem, sed adimplere (Matth. V, 17) . Cujus quodlibet minimum mandatum quisquis solverit, etiam in regno coelorum, hoc est in praesenti Ecclesia, minimus foret, nedum illam futuram aliquo modo introiret, in qua factor et doctor legis magnus vocaretur. Ipsa quoque suae resurrectionis die, duobus supradictis discipulis, incipiens a Moyse et omnibus prophetis, interpretabatur Scripturas quae de ipso erant. Deinde undecim congregatis dixit: «Oportebat impleri omnia quae scripta sunt in lege Moysis et in prophetis et in psalmis de me. Et quia oportebat pati Christum, et resurgere a mortuis tertia die, et praedicari in nomine ejus poenitentiam et remissionem peccatorum per omnes gentes (Luc. XXIV, 44, 46, 47) .» Ecce breviter Salvator innotuit incarnationis ac passionis suae humilitatem, atque resurrectionis gloriam, omniumque gentium vocationem et per baptismum salvationem, in veteri testamento praemonstratam, et in novo fuisse exhibitam, ut merito Evangelium nihil aliud sit dicendum quam legis expositio. Quae lex, velut bajula et nutrix Christi et Ecclesiae, id est sponsi et sponsae, capitis et corporis, in plenitudine temporum praevia evangelicae gratiae et veritatis lucerna, publicis visibus revelavit quod diu in secretis cubiculi occultavit. Tunc repente illius «speciosi forma prae filiis hominum (Pal. XLIV, 3) » [decus] omni creaturae resplenduit, ubi per sanctos apostolos, quibus aperuit sensum ut [Col. 0955A] elligerent Scripturas, mysterium cunctis retro saeculis absconditum in omnem terram et usque in fines orbis transmisit. Maledicendus ergo est uterus ille, qui, Spiritu Dei gravidatus, ab initio parturivit omnia sacramenta Christi et Ecclesiae, tandemque in fine saeculorum peperit ipsum Evangelium praedicandum ubique? Siquidem Vetus Testamentum efficit ut per Novum libera fronte praedicetur partus Virginis, et credatur resurrectio ex mortuis, atque per lignum et aquam et Spiritum reparatio humani generis. Alioquin deleto Veteri Testamento Novum evanescet, fabulaque putabitur, nec retineri poterit absque charactere suo, quoniam nec paries stabit sine fundamento. Quod ipse Dominus suis factis et dictis supposuit, et apostolis seu praedicatoribus [Col. 0955B] suis inspiravit narrationis suae cursum firmare anchora Testamenti Veteris; cujus auctoritatem primus magister Ecclesiae profitetur certiorem esse illa voce quam super Dominum transfiguratum factam audivit. Unde firmissimum credendum est et liberrime profitendum quod quicunque Veteri Testamento contradicit, etiam Novi adversarius existit, quod velut rota in medio rotae inesse Veteri sanctus Ezechiel vidit (Ezech. I, 16, X, 10) .

XXXIX. Deinde quasi subjectum vel fundamentum est Vetus Testamentum, cujus aedificium vel superior pars constat Novum: quod necesse est deficiet vel corruet, deficiente vel corruente subjecto cui insidebat, et subjecto quidem seu fundamento permanente, permutantur supersidentia saepe; intereunte [Col. 0955C] autem vel ruente, nequeunt pariter non interire vel ruere. Hoc utique Dominus utriusque Testamenti lator intelligi volens, cum posset omnipotenti voluntate vacuas sex hydrias in nuptiis vino de nihilo repente creato implere, maluit tamen, certi mysterii gratia, prius aqua easdem hydrias a festi ministris usque ad summum impleri, et post solo nutu suo mirabile vinum fieri. In quo provido Redemptoris nostri facto dicimus aquam non substantiam suam, sed qualitates, id est saporem et colorem et si qua sunt hujusmodi, permutasse, ut animadvertamus ipsum Dominum Vetus Testamentum, quo sex mundi aetates per ministerium priorum patrum repleverat, non evacuasse, sed innovasse; nec inde quidquam reprobando minuisse, sed quod ei [Col. 0955D] inerat et latebat approbando exhibuisse. In quibusdam enim, sola permutatione temporum seu varietate excepta, lex et Evangelium idem concorditer clamant. Verbi gratia, lex praedicit: «Prophetam suscitabit vobis Dominus de fratribus vestris (Deut. XVIII, 15; Act. VII, 27) .» Et: «Ecce virgo concipiet et pariet filium (Isa. VII, 14) .» Evangelium praedicat: «Propheta magnus surrexit in nobis (Luc. VII, 16) .» Et: «Virgo concepit et peperit filium (Luc. II, 7) .» In quibusdam etiam, tempore et themate salvo, commemorant voces pietatis et impietatis. Ut est: «Deus meus, ut quid dereliquisti me?» (Matth. XXVII, 46; Marc. XV, 34.) Et: «Speravit in Domino, eripiat eum, salvum faciat eum, quoniam vult eum [Col. 0956A] (Psalm. XI, 9) .» Porro si alicui insipida videtur talis lympha, noverit nullo vitio lymphae istud sibi contingere, sed nimio palati sui stupore. Animalis enim homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei. Stultitia siquidem est illi lex Dei, nec novit ex ea mentis ventrem salubriter replere, sed perniciose distendere. Spiritualis autem, qui judicat et discernit omnia, cum nostro architriclino Paulo fideliter decantat: «Scimus quia bona est lex, si quis ea legitime utatur (I Tim. I, 8) .» Et illud: «Scimus quoniam lex spiritualis est (Rom. VII, 14) .» Quod si lex spiritualis est, ministratio Spiritus fit spiritualiter examinata, et ministratio mortis carnaliter discussa. Quamvis enim lex suapte natura sit vita, vitio tamen hominum mors fit, sicut idem Apostolus dicit: [Col. 0956B] «Quid ergo dicemus? Lex peccatum est? absit! Sed peccatum non agnovi, nisi per legem (Ibid., 7) .» Et post pauca: «Itaque lex quidem sancta, et mandatum sanctum et justum et bonum: Quod ergo bonum est, mihi factum est mors? absit! Sed peccatum, ut appareat peccatum, per bonum operatum est mihi mortem (Ibid., 12, 13) .» Et rursus: «Invenio igitur legem volentem mihi bonum facere, quoniam mihi malum adjacet (Ibid., 21) .» Tandem, si sapienter audistis quae praemisimus, resipiscite ab injuriis legis, quam sanctam, et mandatum sanctum et justum et bonum affirmat Apostolus; ne medicum demonstrantem morbos et curare volentem videamini obruere lapidibus tanquam phreneticus.

XL. Porro numerosa patrum conjugia, et ex tribu [Col. 0956C] sua, atque carnalia sacrificia, et circumcisionis seu variarum purificationum caerimonias, ciborumque differentias noveritis temporaliter carnalibus aut permissa aut jussa: ut eos talium jugo vel licentia mandatorum retineret, ne ad idololatriam seu ad caetera flagitia corruerent; spirituales autem significatione bonorum futurorum quae in his promittebantur, jugiter sublevaret, ut advenientia a longe conspicerent et devote salutarent. Quod, licet hujusmodi observationibus pro loco et tempore viderentur nimium dediti, ut sua condescensione paulatim brutas plebes per signa traherent ad res, tamen quid in his senserint, ex his beati David dictis liquet: «Si voluisses sacrificium, dedissem utique: holocaustis non delectaberis. Sacrificium Deo spiritus [Col. 0956D] contribulatus (Psalm. L, 18) .» Unde rursum ait: «In me sunt, Deus, vota tua (Psalm. LV, 12) .» Cujus personam suscipiens, carnali populo contestatur, dicens: «Nunquid manducabo carnes taurorum, aut sanguinem hircorum potabo? Immola Deo sacrificium laudis, et redde Altissimo vota tua (Psalm. XLIX, 13, 14) .» Nonne huic et reliquis patribus aqua legis, colorem et saporem mutaverat, quae pallida et insipida carnalibus apparebat? Quippe his frigebat, quae illis sic calebat ut jam tunc discipuli Jesu dicere possent: «Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, dum loqueretur nobis in via et aperiret Scripturas?» (Luc. XXIV, 32.) Littera enim legis per Movsen data, carnales occidebat, cujus spiritus, [Col. 0957A] gratia et veritate per Jesum Christum facta, spirituales vivificabat: ut illi, timore temporalis mortis, ac si frigore contracti, inde pallerent, unde isti, amore aeternae vitae, quasi calore vegetati, rubebant, et cum Paulo libere proclamant: «Plenitudo legis est dilectio (Rom. XIII, 10) .» In cujus duobus praeceptis charitatis totam pendere Veritas perhibuit. Quod si Deus charitas est, Deo procul dubio adversatur quisquis aliquid legi Moysi subtrahere conatur, quam ipse totam in charitate pendere testatur. Quae charitas gemina, carnalibus et terrenis caeremoniis contecta, velut quidam bisulcus hamus vermiculis seu volaticis plumis insertus, et in pelagus humanae captivationis coelitus demissus, vagos et vacuos coelestium homines, inescatos visibilibus, [Col. 0957B] invisibili mucrone trajecit, et trajectos ad sinum angelicae libertatis retraxit: dicentes Deo in Canticorum canticis: «Trahe me post te (Cant. I, 3) .» Et: Vulnerata charitate ego sum (Cant. IV, 9) . Sic, dum homo adhaeret Deo, et homini proximus, decentissima linea, et tanquam aurea mandatorum divinorum catena, pariter ad paradisum retrahuntur.

XLI. Deinde quanta instantia Euphration Rhodiorum episcopus legem veterem contra Severianos haereticos defenderit, ex subjectis verbis ipsius liquet, ubi inter nonnulla alia dixit: «Fundamenta domus praeclarae circa squalida loca sunt posita, ut ea quae sunt superius nullas contumelias stercorum patiantur. Superiora ergo domus laquearibus auratis, parietibusque pictis, et vario marmorum metallo [Col. 0957C] sunt edita; inferiora vero, humori terreno vicina, degesta etiam superiorum universa suscipiunt. Quid ergo nunc faciemus? Si auferimus inferiora, superiora corruunt: tamen, si destruenda erant inferiora, non hoc alius poterat, nisi Dei Filius facere. Videamus ergo utrum ipse destruxerit hoc quod nos dicimus permanere. «Putatis, inquit, quia veni legem solvere aut prophetas? Non veni legem solvere, sed adimplere (Matth. V, 17) .» Et vos ergo saltem, his et aliis proprii doctoris vestri vocibus revocati, ab injuriis sacratissimae legis cessate, ne ab eodem et ab omnibus Catholicis anathema cum Severianis sitis.

XLII. Sed ne forte adhuc vobis nimium placeatis ex opinationibus vestris, cum nihil teneatis, diligentius [Col. 0957D] recapitulemus dictum Apostoli, quem supra violenter ad vestrum suffragium attrahere tentastis. Quia ait: «Si consummatio per sacerdotium leviticum erat; populus enim sub ipso legem accepit; quid adhuc necessarium fuit secundum ordinem Melchisedech alium surgere sacerdotem, et non secundum Aaron dici? Translato enim sacerdotio, necesse est ut legis quoque translatio fiat (Hebr. VII, 11, 12) .» In quibus verbis, sicut superius ostenditur, nil aliud intelligitis consummationem, nisi consumptionem, id est, abolitionem et finem, non qui perficit, sed qui interimit. Quod longe aliter esse idem Apostolus edocet dicens: «Finis legis Christus, ad justitiam omni credenti (Rom. X, 4) .» Unde, [Col. 0958A] quoniam aliter dicitur finivi panem, » aliter « finivi telam, » accipiamus necesse est Christum finem legis, consummantem, non consumentem: perficientem, non annihilantem: complentem, non evacuantem. Quod finis ab initio saeculi promissus, et in fine exhibitus, dum penderet in cruce pro nobis sacrificium vespertinum et ultimum factus, sciens quia jam omnia consummata sunt, ut consummaretur Scriptura, dicit: «Sitio (Joan. XIX, 28) .» Qui cum accepisset acetum, dixit: «Consummatum est (Ibid. 30) .» Et inclinato capite tradidit spiritum. Ubi certe nec Evangelista dicit: ut consumeretur, sed ut consummaretur Scriptura. Nec ipse Dominus: consumptum est, sed consummatum est. Ad quam morientis vocem velum templi scissum est usque deorsum, ut, [Col. 0958B] juxta Apostolum, accedentibus ad Christum velamen usque tunc positum in lectione Veteris Testamenti significaretur ablatum. Quae consummatio non per leviticum sacerdotium fuit, quia, attestante Apostolo: Nihil ad perfectum duxit. Ex quibus Apostoli verbis ne forte resumatis ansam calumniandi, attendite quia non dixit, nil boni fecit lex, sed, nil perfecit. Habuit enim, ut idem Apostolus ait, justificationes culturae, et sanctum saeculare, et tabernaculum manufactum, et pontifices praesentium bonorum, qui per alienum sanguinem semel in anno introeuntes sancta sanctorum, sanctificabant inquinatos ad emundationem carnis. A quibus munera et hostiae offerebantur, quae non possunt juxta conscientiam [Col. 0958C] perfectum facere servientem, solummodo in cibis et potibus et variis baptismatibus et justitiis carnis, usque ad tempus correctionis impositis. Christus autem assistens pontifex futurorum bonorum, per amplius et perfectius tabernaculum non manufactum, id est non hujus creationis, neque per sanguinem hircorum et vitulorum, sed per proprium sanguinem introivit semel in sancta, aeterna redemptione inventa, quando per Spiritum sanctum semetipsum obtulit immaculatum Deo, et mundavit conscientiam nostram ab operibus mortuis, ad serviendum Deo viventi. Equidem secundum legem plures facti sunt sacerdotes, idcirco quod morte prohiberentur permanere. Hic autem, eo quod maneat in aeternum, sempiternum habet sacerdotium: qui solus proprio [Col. 0958D] sanguine semel aeternam redemptionem perfecit, quam illi alieno sanguine incessanter imitantes, imperfectam repraesentabant. Quae ut accessit, omnis ille sacrificiorum seu caerimonialium carnalium cursus jure conquievit. Neque enim deinceps pluribus sacrificiis indigemus, quia in uno aeternam redemptionem invenimus, quae, per leviticum sacerdotium incepta, per pontificatum Domini Jesu constat perfecta, qui non secundum Aaron, sed secundum ordinem Melchisedech ideo sacerdos dicitur, quia panem et vinum offerendum atque sumendum in veritate carnis et sanguinis sui constituit fidelibus suis. Cujus generatio inenarrabilis de Patre, sine matre, de Matre, sine patre: nec initium dierum nec finem [Col. 0959A] habens, solus verus Rex justitiae et pacis. Cui quia convenientius assimilatur Melchisedech, non solum ex uno sacrificio et genealogia, sed etiam ex praenomine, quam Aaron; dicitur sacerdos Christus secundum ordinem Melchisedech, non secundum Aaron. Denique Melchisedech ille nec corpus et sanguinem suum in pane et vino Divinitati obtulit, nec sine parentibus aut initio et fine fuit, neque substantialiter Rex justitiae et pacis; sed quod haec omnia Scripturae de illo homine aut tacuerunt aut dixerunt, in manifestiori significatione nostri Melchisedech: cujus ille, sicut et Aaron, umbra, non veritas fuit. Ad quem translato sacerdotio, necesse est ut legis quoque fiat translatio, a littera scilicet occidente ad spiritum vivificantem, a vetustate ad [Col. 0959B] novitatem, ab imperfectione ad perfectionem, a servitute ad libertatem et filiorum Dei adoptionem, a Judaeis ad gentes, quibus Apostolus ait: «Non accepistis spiritum servitutis iterum in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum, in quo clamamus, Abba, pater (Rom. VIII, 15) .» Quia utique lex translatione est alterata, non facta alia: immutata, non est mutata: accessu gratiae cumulata, non est recessu suo exinanita. Sicut Dominus suis inquit: «Nisi abundaverit justitia vestra plus quam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. V, 20) .» Nunquid dixit: Nisi reprobaveritis aut omnino reliqueritis justitiam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum? Sed quoniam justitia illorum erat tantum a malo opere [Col. 0959C] abstinere: voluit Dominus in hoc suorum justitias superabundare, ut non solum malum ab opere sed insuper a cogitatione satagerent resecare. Nam illis ex lege bonum erat non occidere, nec moechari: istis autem super hoc ex gratia optimum et perfectum, non irasci nec concupiscere. Ideo lex ramos malitiae succidit; gratia vero etiam radices ejus evellit. Et, sicut in resurrectione hoc ipsum corpus humilitatis nostrae et non aliud reformabitur, sic et lex ipsa per Evangelium reformata in toto mundo praedicatur. In qua utique reformatione quamvis plurimum decus augeatur naturae, tamen integritas in nullo aufertur, quando, ad similitudinem grani, seminatum corpus animale, surget corpus spirituale, et seminatum in infirmitate, surget in virtute. Hac [Col. 0959D] quoque reformatione coelum et terra transibunt; non interibunt: transferentur, non auferentur. Nec moveamur a nostro sensu, nec terreamur, si nonnulla legis sacramenta exhorret animalis sensus: quandoquidem ipsius sancti Evangelii nonnulla mysteria exhorruit hactenus, in tantum ut, Domino dicente: «Amen amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI, 54) ,» etiam maxima pars discipulorum ejus ab eo discessissent, dicendo: Durus est hic sermo. Quis potest eum audire?» (Ibid., 61.) Praeterea Novum Testamentum ideo dicitur, quia procul dubio aeterna sunt quae pollicetur, sicut malis supplicium aeternum. [Col. 0960A] Nam quantum ad recitationem seu conscriptionem, ipsum Evangelium in novissimo die omnino praeteribit; ubi deinceps nec Scriptura aliqua necessaria erit.

XLIII. Caeterum si ad rem pertineret, monstraremus non mille quadringentos annos tantum, sicut scripsistis, sed mille quingentos et amplius annos ab institutione azymorum per Moysen usque ad passionem Christi decurrisse. Sed, cum nostrae intentionis sit Romani ritum sacrificii approbare, chronographis relinquimus opinionem vestram praefato annorum numero reprobare. Itaque si azyma, quemadmodum astruere conamini, per Christum et ejus Evangelium fuerunt maledicta, reprobata et derelicta, et ideo deinceps non debentur [Col. 0960B] offerri in sacrificio Domini, quia per Moysen constituta sunt Judaeis; sciatis fermentatum quoque constitutum per Moysen Judaeis. Sicut in Levitico dicit: «Haec est lex hostiae pacificorum: Offeret panes fermentatos cum hostia gratiarum, quae offertur pro pacificis (Lev. VII, 11, 13) .» Idem Moyses in eodem: «In pentecoste offeretis ei panes primitiarum de duabus decimis similae fermentatae, quos coquetis in primitias Domino: offeretisque cum panibus septem agnos (Lev. XXIII, 17) .» Sal quoque, quem tantopere praedicatis in fermento, per Moysen ita constitutus Judaeis in Levitico: «Quidquid obtuleris sacrificii, sale condies, nec auferes sal foederis Domini Dei tui de sacrificio tuo. In omni oblatione offeres sal (Lev. II, 13) .» Quapropter, si [Col. 0960C] a nobis non debent offerri azyma quia Mosaica sunt, nec a vobis debent offerri fermentatum et sal, quia aeque Mosaica sunt. Et quia, ab Apostolo audientes: «Vetera transierunt, ecce facta sunt nova (II Cor. V, 17) ,» insipienter putatis omnia Veteris Testamenti reprobata, et penitus destructa et ad nihilum redacta sacramenta; hinc jam perpendatis necesse est, ad quantas difficultates properet haec vestra opinio. Denique si vetera non proficiendo, sed deficiendo transierunt, unde vobis templum, altare, sacrificium, candelabrum, et caetera sancti ministerii vasa seu ornamenta aut vestimenta sacerdotalia? Unde vobis encaenia, pentecoste et pascha seu Quadragesima? Unde vobis pontifices, sacerdotes et levitae ac reliqui ecclesiastici gradus ex ordine? Unde primariae [Col. 0960D] et decimae? Postremo, unde vobis dilectio Dei et proximi? ac reliqua mandata Decalogi? Quia ergo, secundum vos, ita nova facta sunt ut vetera relicta sint omnino et per Christum maledicta, abjiciantur procul dubio ab ejus Ecclesia, quae supra diximus omnia, et plura quae reticuimus alia, et veteribus contraria fiant jam nova. Odio habeatur Deus et proximus, pater et mater inhonoretur, homo occidatur; omnes moechentur, furentur, mentiantur, concupiscant, adulterent; conjugia nulla sint: omnis homo ad proximam sanguinis sui, et quae ei affinitate jungitur, accedat. Ad summum quoque nec comedatur, bibatur nec dormiatur, sed relinquatur quidquid Vetus Testamentum exhibuit et exercuit, [Col. 0961A] tam in cultu divino quam in usu humano, et videbitis quia nec bestiae eritis, nedum homines, imo ab eo quod est aliquid transibitis ad nihil. Nos potius, catholica aure intendentes tanto Apostolo dicenti: «Si qua ergo nova creatura, vetera transierunt, ecce facta sunt nova (II Cor. V, 17) ,» corde credimus et ore confitemur vetera, a vetere homine transeundo ad novum hominem Jesum Christum, nova facta esse; quemadmodum idem Apostolus mox secutus curavit declarare: «Omnia autem ex Deo, qui reconciliavit nos sibi per Christum (Ibid., 18) .» Cujus singulari novitate innovantur omnia coelestia atque terrestria: quando quidquid ad cultum Dei seu ad commodum sui vetus ille populus coelitus acceperat, ad novum transtulit. Qui ideo novus [Col. 0961B] dicitur, quia ab umbra ad veritatem, a signis ad res, a timore ad amorem, a servitute ad libertatem, a filiis irae ad filios gratiae, a carne ad spiritum est translatus. Unde dicit Apostolus: «Vos non estis in carne, sed in spiritu, si tamen spiritus Dei habitat in vobis (Rom. VIII, 9) .» Et quomodo in carne non erant, quos epistolis instruebat, nisi secundum quod ipse ait: «In carne ambulantes, non secundum carnem militamus (II Cor. X, 3) .» Hinc rursus inquit: «Nemo vestrum sibi vivit, et nemo sibi moritur (Rom. XIV, 7) .» Et: «Vivo, jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II, 20) .» Sic itaque nobis, et omnibus in novitate spiritus ambulare satagentibus, nova facta sunt omnia, templa scilicet et altaria, sacerdotes, sacrificia, candelabra, thuribula, [Col. 0961C] cibus et potus, et quaeque carnalis Israel tam in supellectile quam in mandatis retinebat, vetera ut eadem et non eadem sint omnia, instar utique aquilae, quae dum naturaliter renovatur, juventus eidem accedit, et senectus, non substantia, ab ea recedit. Pari tenore praedicamus azymum Christianorum longe distare ab azymo carnalium Judaeorum, quos ad umbram veritatis observandam et captandam sola promissio et desiderium terrenae felicitatis invitabat: ut est longaevitas, abundantia frugum, successio filiorum, perditio inimicorum et caetera. Nos vero, corpus veritatis ex azymo et in azymo rite venerantes atque retinentes, ore et corde praegustamus jam quam suavis est Dominus: unum petentes ab ipso et hoc requirentes, ut maneamus [Col. 0961D] in eo et ipse in nobis, in aeternum. Sane si mutare vultis fermentato azymum, mutate quolibet aliquo liquore vinum: quo, sicut et azymo, Christus et vetus pascha finivit, et novum inchoavit. Si enim recipitis vinum, azymum cur abjicitis?

XLIV. Quod vero passio et mors Christi convenientius annuntietur azymo quam fermentato, ex hoc comprobatur quod Dominus ipse azymo discipulis memoriam sui agendam tradidit; et quod in lege panis afflictionis dicitur ut per hoc praemoneamur affligere animas nostras, et pariter offerre sacrificium Deo spiritum contribulatum, cor contritum et humiliatum (Psal. L, 19) , illud Apostoli recolentes: «Cum timore et tremore vestram ipsorum salutem [Col. 0962A] operamini (Philip. II, 12) .» Et: «Si compatimur, et conregnabimus (II Tim. II, 12) .» Porro quae per legem fuerunt usque ad tempus correctionis imposita carnalibus Judaeis, Paulus breviter colligens, ait: «Munera et hostiae offeruntur, quae non possunt juxta conscientiam perfectum facere servientem, solummodo in cibis et potibus et variis baptismatibus et justitiis carnis (Hebr. IX, 10) .» Carnales ergo victimae atque purificationes variae in lege, in quibus maxima erat circumcisio, et caeterae justitiae carnis, ut est differentia ciborum, festivitas tabernaculorum, non arare in bove simul et asino, nec serere agrum diverso semine, et his similia; quae nihil sanctitatis conferebant conscientiis, excepta devotione obedientiae et admonitione spiritualis munditiae; data sunt [Col. 0962B] usque ad praefinitum tempus a Patre, quando per Filium suum factum sub lege, redemit eos qui erant sub lege. Cujus carnales justitias evadens idem Apostolus ait: «Quae mihi aliquando fuerunt lucra, haec arbitratus sum propter Christum detrimenta, et non solum detrimenta, sed etiam stercora, ut inveniar in illo non habens meam justitiam quae ex lege est, sed quae ex fide Jesu Christi (Philip. III, 7, 8) .» Quod Colossensibus quoque denuntiat dicens: «Nemo vos judicet in cibo aut potu, aut in parte diei festi, aut neomeniae, aut Sabbatorum, quae sunt umbra futurorum (Coloss. II, 16) .» Hactenus defendisse legem Moysi et azymum Eucharistiae Christi sufficiat. Jam discutiamus vestra quae restant.

XLV. CONSTANTINOPOLITANUS. Sabbata vero quomodo [Col. 0962C] in Quadragesima judaice observatis? Aut non audistis in Evangelio dicentem quia transeuntes discipuli in Sabbatis coeperunt iter agere, evellentes spicas et comedentes? Dicebant autem Judaei ad Christum: «Vides quid isti faciunt in Sabbatis?» Qui dixit: «Etiam. An nescitis quid egerit David, cum esuriret ipse et qui cum eo erant, quomodo intravit in templum, et panes propositionis comedit?» (Matth. XII, 1-4; Marc. II, 23-26.) et caetera. «Et quia Sabbatum propter hominem factum est, non homo propter Sabbatum (Marc. II, 27) .» Qui et dicebant: «Quomodo homo iste est ex Deo, qui Sabbata non custodit?» (Ibid.) Et iterum loquente Christo in Sabbato ei qui manum aridam habebat; similiter et ei qui daemonis spiritum habebat in Sabbato mundato, [Col. 0962D] et murmurantibus Judaeis et similia dicentibus, dicit Christus: «Hypocritae, unusquisque vestrum non solvit asinum a praesepi, et bovem suum in Sabbato ducit adaquare?» (Luc. XIII, 15) Et paralytico similiter, quem sanum fecit. Et ideo qui Sabbata cum azymis custodiunt, neque Judaei neque Christiani sunt, sed «similes sunt leopardo,» sicut magnus dicit Basilius, «cujus capilli nec nigri sunt nec albi omnino.»

XLVI. ROMANUS. Quod nos Sabbata nec intra nec extra Quadragesimam judaice observamus, sufficienter monstratur superius. Vos autem si non judaizatis, cur saltem Quadragesimae non parcitis? ne, cum Judaeis feriati et epulantes, jejunium Christi [Col. 0963A] in sabbato dissolvatis. Unde testimonia evangelica quae posuistis, omnino refragantur vobis, suffragantur vero nobis. Denique nos, ut discipuli Jesu, non solum iter agimus in sabbato et spicas evellimus, sed insuper piscamur, et quidquid oportet operamur, et hora competenti comedimus. Vos quod legitis discipulos spicas transeundo comedisse, a luce prima in vesperum studetis variis deliciis et multo mero crapulam continuare. Nec mirum: cum istic quoque, obliti etymologiae vestrae, ex nomine, quod est ἄρτος, dixistis David comedisse panes propositionis, id est, τοὺς ἄρτους τῆς προθέσεως ; quos negare non potestis fuisse azymos, si qua scientia veteris legis remansit apud vos. Deinde quoniam Sabbatum propter hominem factum est, non homo propter [Col. 0963B] Sabbatum (Marc. II, 27) , nullo convivio aut otio honoratur apud nos tanquam Dominus, sed oneratur jejunio et labore, veluti devotus servus Dominica sepultura occupatus. Mox, succedente die quam specialiter fecit Dominus, solemniter exsultamus et laetamur, quia in ea Christus resurgens a mortuis jam non moritur, mors ultra illi non dominabitur. Qui etiam pro custodia Sabbati non timemus a Christo notari hypocrisi, quoniam in eo non tantum manum aridam, sed et totum corpus curandum offerimus Deo et medicis. Nec tantum bovem et asinum solvimus a praesepio, et ducimus adaquare, sed etiam arare. Ast vos volentes esse legis doctores, nec intelligentes quae loquimini neque de quibus affirmatis, assertionem vestrae opinionis sic conclusistis.

[Col. 0963C] XLVII. CONSTANTINOPOLITANUS. Et ideo qui Sabbata cum azymis custodiunt, neque Judaei sunt, neque Christiani sunt, sed «similes sunt leopardo,» sicut magnus dicit Basilius, «cujus capilli nec nigri sunt, nec albi omnino.»

XLVIII. ROMANUS. O mirabilis Graecorum philosophia! o ars Pelasga! o Atheniensis et Academica perspicacia! Unde tibi tantus stupor et vertigo repentina? Vere triplici fune lingua tua divinitus est ligata. Nam Graeci sapientiam quaerunt, quam simplex praedicatio Christianae fidei stultam effecit, sicut Dominus repromisit: «Perdam sapientiam sapientium, et prudentiam prudentium reprobabo. Ubi sapiens? ubi scriba? ubi conquisitor hujus saeculi? [Col. 0963D] nonne stultam fecit Deus sapientiam hujus saeculi?» (I Cor. I, 20.) Qua stultitia vos repleti, nec secundum divinas paginas definivistis aliquid, et magnum Basilium secundum humanas monstratis definivisse nihil. Falsissimum enim est ut qui Sabbata et azyma custodiunt, nec Judaei nec Christiani sint. Quia verissime Judaei sunt qui Sabbata et azyma custodiunt carnaliter. Sed et illud in infinitam dubietatem recidit, nec ullo modo consequens erit ut leopardus sit tantum, cujus capilli nec nigri nec albi sunt; quia praeter hunc innumerabilia animalia sunt, quorum pili nec albi nec nigri sunt. O egregii scrutatores divini eloquii! o dociles discipuli magni Basilii, ex cujus praeclaro fonte nihil nisi lutum haurire [Col. 0964A] praevaluistis! cum hinc inde vobis resonaret rivus ille coelestis lactis aeterni mellis, Romanam et Occidentalem Ecclesiam vocans dominam, et obsecrans succurrere perditioni Orientis. Nunc, gratis subvertere Latinam Ecclesiam molientes, armamini contra nos quasi Basilii sententia, quae multo vecordior invenitur illa ridicula Tiresiae prophetia: Quidquid dicam, aut erit, aut non. Nempe accidit vobis illud satyrici proverbium:

Parturiunt montes, nascetur ridiculus mus.
(HOR. De arte poet., 139.)
Atque utinam tacuissetis, ut putaremini sapientes, ceu Sapientia dicit: «Stultus, si tacuerit, sapiens putabitur.» Modo autem stultitia vestra omnibus nota est. Hinc reliqua perspiciamus.

[Col. 0964B] XLIX. CONSTANTINOPOLITANUS. Quomodo autem et suffocata hi tales comedunt in quibus sanguis tenetur? aut nescitis ut omnis animalis sanguis anima ipsius sit, et qui comedererit sanguinem, animam comedet? Et idcirco, secundum haec, nec gentiles ex toto sunt; illi occidunt, aut plagantes comedunt.

L. ROMANUS. Cur ex lege istud, secundum vos per Christum maledicta et derelicta, mandatum nobis opponitis? Nunquid vobis solis licet quidquid libet, ut modo ad legis patrocinium humiliter recurratis, et modo ab ea superbe tanquam anathematizata resiliatis? Nonne vetus lex, et non Evangelium, interdicit ut omne suffocatum et captum a bestia non comedatur? «Quia anima omnis animalis [Col. 0964C] in sanguine est (Lev. XVII, 11) .» Constat utique hoc mandatum ex illis esse quae carnali populo ad qualemcunque munditiam seu justitiam carnis, non ad aliquam sanctitatem mentis data sunt ad tempus. Est enim de cibo: unde Apostolus dicit: «Nemo vos judicet in cibo (Col. II, 16) .» Ac si aperte diceret: Nemo vos velut Judaeos discernat ab his inter quos habitatis, in differentia scilicet ciborum, et in reliquis quae idem Apostolus adjecit. Quod autem hic, judicare, dixerit discernere, in Epistola ad Romanos liquet, ubi de diverso jejunio quorumdam loquens ait: «Alius judicat diem inter diem, alius judicat omnem diem (Rom. XIV, 5) .» Quapropter, sicut idem ait: «Alius credit se manducare omnia (Ibid., 2) .» Is qui non manducat quaedam, observans morem [Col. 0964D] suae patriae et provinciae, et praecepta majorum suorum, manducantem non judicet. Tu enim qui es, qui judicas alienum servum, qui salva fide et pura conscientia comedit quidquid a majoribus suis comedendum accepit? ut enim Dominus ait: «Non quod in os intrat coinquinat hominem (Matth. XV, 11) .» Et secundum Apostolum: «Omnia munda mundis. Coinquinatis autem et infidelibus nihil est mundum, sed inquinatae sunt eorum mens et conscientia (Tit. I, 15) .» Quod Romanis denuntians ait: «Scio et confido in Domino Jesu, quod nihil commune per ipsum, nisi qui existimat quid commune esse, illi commune est (Rom. XIV, 14) .» Et post pauca: «Qui discernit, si manducaverit, condemnatus [Col. 0965A] est: quia lion ex fide: omne autem quod non est ex fide, peccatum est (Ibid., 23) .» Sed quamvis omnia munda sunt, tamen, secundum eumdem Apostolum: «Malum est homini, qui per offendiculum manducat aliquid (Ibid., 20) » quod frater modicae fidei et adhuc infirmus in fide credit immundum et propter hoc non comedendum. Cui condescendere debemus in abstinentia escarum hujusmodi, ut possimus eum Domino lucrari: ne religionem Christianam pro aliqua esca incipiat abominari, et cibo nostro perdatur frater, pro quo Christus mortuus est.

LI. Nos ergo quamvis a Domino et ab apostolis licentiam habeamus manducare omnia quae nec nostrae nec fraternae saluti officiunt, consuetudine tamen [Col. 0965B] provinciarum et praeceptis majorum nostrorum hactenus detenti, devitamus comedere nonnulla, non quia mala aut immunda sunt, sed quia aut nobis aliquo modo non expediunt, aut longo usu in naturam jam verso horrent. Nonne draco populis Aethiopum in esca datus dicitur? Et nonnullae nationes quibusdam vescuntur quae aliae penitus abominantur. Cur hoc, nisi quia unaquaeque gens in suo sensu abundans, quaedam sibi assumpsit, quaedam rejecit? Unde nos quoque absque culpis in antidotis plurima percipimus quae ex serpentibus, et ex aliis quae exsecramur animantibus, assumpta esse non dubitamus. Quod ergo infirmo qualiscunque medicina, hoc fame pereunti qualiscunque esca. Et sicut abominandus infirmus non est, artificialiter [Col. 0965C] refectus sanguine et cadavere aliquorum reptilium: sic nec fame tabescens, si sanguine et suffocato naturaliter sustentat miserabiles artus, potens etiam ad litteram cum beato Job dicere: «Quae prius tangere nolebat anima mea, nunc prae angustia cibi mei sunt (Job, VI, 7) .» Omnis enim creatura Dei bona, et nihil rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur: sanctificatur enim per verbum Dei et orationem. Et vos peregrinos, egenos et pauperes Christi, nec inter gentiles computatis, quibus nil est mundum, quia aliquando qualicunque cibo retinent a Deo sibi datum praesentis vitae munus? Quare non potius signatae arcas pecuniae et promptuaria eructantia ex hoc in illud aperitis, et dispergitis pauperibus, ut justitia vestra maneat in aeternum, et jam non sit [Col. 0965D] eis necessitas praesumere cibum insolitum? Nunc autem, usuris et oppressionibus miserorum ditati et elati, calumniamini, si egens omnium sustentetur aliquo quod vos impinguati et crapulati abominamini; non attendentes Dominum misericordiam malle quam sacrificium. Qui primo mensis hominum post cataclysmum amovit aliqua quasi immunda, cum utique omnia fecerit valde bona, et rationalis creaturae vitium abominabile sit apud Deum, non quaelibet irrationalium creaturarum; voluntas quoque hominum aliquando sibi quaedam vindicat, aliquando alienat. Ceu Romani paucis annis ante Constantinum Magnum porcinae carnis esum per Aurelianum imperatorem sibi vindicarunt. Et Graeci [Col. 0966A] usque nunc ursinam alienant. Et certe si humanum super his interrogetis judicium, immundior erit porcus reptilibus, sordibus atque reliquo suo pabulo. Sed sive nos, sive vos, quod a majoribus nostris accepimus aut usu tenemus comedendum, sic observemus, ut is qui non manducat, manducantem non spernat: et qui manducat, non manducantem non judicet.

LII. Considerate tamen ad quantam stultitiam devoluta sit vestra scriptura et sapientia, quae cum ab hominibus exquirere deberet finem praeceptorum Dei, id est charitatem de corde puro et conscientia bona et fide non ficta: hoc solum exquirendum putat, an aliquando comederint carnem ursinam. Cujus usum quamvis non admittatis, admittentibus [Col. 0966B] tamen pro crimine reputare non debetis; quibus evangelica et apostolica auctoritas omnia edenda constituit.

LIII. Nec hoc dicentes suffocatum et sanguinem nobis contra vos defendentibus: antiquam enim consuetudinem seu traditionem majorum nostrorum diligenter retinentes, nos quoque haec abominamur; adeo ut sanguinem vel quocunque morticinio aut aquis seu quacunque negligentia humana praefocato, apud nos aliquando vescentibus absque extremo periculo vitae hujus, poenitentia gravis imponatur: pro eo maxime quia antiquas consuetudines et traditiones majorum, quae non sunt contra fidem, leges apostolicas arbitramur: nam de caeteris, quae aucupio aut canibus seu laqueo venantium moriuntur, [Col. 0966C] Apostoli praeceptum sequimur: «Omne quod in macellum venit, manducate, nihil interrogantes propter conscientiam (I Cor. X, 25) .» Domini est terra et plenitudo ejus. Quod etiam in convivium gentilium vocatis concessit dicens: «Si quis infidelium vocat vos ad coenam et vultis ire: Omne quod vobis apponitur manducate, nihil interrogantes propter conscientiam (Ibid., XXVII) .» Dominus quoque pro mercede praedicatoribus suis providens alimoniam, dixit eis: «In domo recipientium vos manete edentes et bibentes quae apud illos sunt (Luc. X, 7) .» Ecce Dominus non dixit quaedam apud illos comedite, sed indifferenter quae apud illos sunt. Quapropter omnis homo scientiam habens, si simpliciter edit et bibit quidquid in macellum venit aut quod [Col. 0966D] sibi apponitur, nullatenus est culpandus, nisi inde aliquam immunditiam conscientiae suae contrahat. Quia non quod intrat in os, sed quod procedit de ore coinquinat hominem (Matth. XV, 11) . Nec esca aliqua est in vitio, sed immoderatus appetitus. Verum, ne scandalizetur frater infirmus in fide, qui putat aliquid commune vel immundum esse; si quis dixerit: hoc suffocatum est, vel morticinium; non est comedendum, ut Apostolus de idolothyto ait: «Si quis dixerit, hoc immolatum est idolis, nolite manducare, propter eum qui indicavit, et propter conscientiam. Conscientiam autem dico, non tuam, sed alterius (I Cor. X, 28, 29) .» Multa siquidem usu aut traditione majorum ita observamus, ut aliter [Col. 0967A] facientes omnino abhorreamus, sicut est non lotis manibus manducare. Quod quamvis, juxta sententiam Veritatis, non coinquinat hominem, tamen velut immundum exhorrere solet homo hominem non Iotis manibus manducantem.

LIV. Sed forsan dicturi estis: Non solum in Veteri, sed et in Novo Testamento ab Apostolis traditum gentibus ut abstineant a sanguine et suffocato. Nec nos nescimus, tamen pro loco et tempore nonnulla carnalia veteris legis mandata apostolos observasse scimus, quando adhuc quasi in matutino crepusculo tenebrae et lux confulgebant, et intuentium oculos nunc huc, nunc illuc, reducebant. Sic apostoli in Judaea commorati, aliquando, claritate Evangelii expergefacti, ab umbra legis recedebant; [Col. 0967B] aliquando, necessitate vel consuetudine torpentes, in eam recidebant. Denique sorte associarunt sibi Matthiam, et templum, in quo adhuc sanguis animalium offerebatur, orationis gratia frequentabant. Ipse quoque vertex apostolorum Petrus, modo cum gentibus comedebat, modo ab eis timens se subtrahebat. Cujus coapostolus Paulus, quamvis dixerit Galatis: «Si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. V, 2) ,» tamen dilectum discipulum propter subintroductos falsos fratres circumcidit, et cum aliis purificatus in templo sacrificium legis exhibuit. Sed ubi, ab angustiis Judaeae exclusi, amplitudine gentium fuere potiti, mox, quasi catenis servitutis palam erepti, quotquot ad spiritualem gratiam attrahebant, a carnalibus caeremoniis legis [Col. 0967C] avertere non cessabant. Quod procul dubio ex praecedentibus et subsequentibus verbis Pauli intelligitur, ubi sic protestatur: «Spiritus manifeste dicit quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris, et doctrinis daemoniorum in hypocrisi loquentium mendacium, et cauteriatam habentium conscientiam, prohibentium nubere, et abstinere a cibis quos Deus creavit ad percipiendum cum gratiarum actione fidelibus et his qui cognoverunt veritatem. Quoniam omnis creatura Dei bona est, et nihil rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur. Sanctificatur enim per verbum Dei et orationem (I Tim. IV, 1-5) .» Ecce tantus Apostolus, raptus usque ad tertium coelum et in ipsum paradisum, proclamat [Col. 0967D] omnia munda mundis, et nihil rejiciendum quod cum gratiarum actione percipitur, quia per verbum Dei et orationem sanctificatur. Et vos qui estis, qui, attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum, in hypocrisi loquimini mendacium, scripta Latinis populis destinantes ut relinquant mandata Dei et quae graviora sunt legis, judicium scilicet et misericordiam et fidem, et sequantur traditiones et opiniones vestras, quasi nullos usque nunc habuerint praedicatores ac patres, ac necesse habeant a vobis doceri quae sint elementa sermonum Dei?

LV. Nempe inter alia ignaros omnium conamini instruere quid et qualiter praeparatum comedant, [Col. 0968A] et eos asseritis nec gentiles esse nec Judaeos, nisi obediant. Quia, ut dicitis, gentiles occidunt, aut plagantes comedunt: quasi Latini soliti sint animalia viva aut integra comedere. Nunquid archimagiri omnibus nationibus delegati estis? Et si forte alicui fame deficienti animae obsonium vel victus desit, avis autem et ovis adsit, sed ferrum absit, satius erit eum inedia deficere quam quovis ingenio ea mactare et comedere? Itaque doctrinis variis et peregrinis nolentes abduci: «Scimus et confidimus in Domino Jesu, quia nihil commune per ipsum, nisi ei qui existimat quid commune esse, illi commune est (Rom. XIV, 14) ,» sicut Paulus dicit. Deinde optimum est gratia stabilire cor, non escis, quae non profuerunt ambulantibus in eis. Sed jam [Col. 0968B] insistamus reliquis.

LVI. CONSTANTINOPOLITANUS. Etenim Alleluia in Quadragesima non psallitis, sed semel in Pascha tantummodo, quod interpretatur Dominus venit, laudate, hymnum dicite, et benedicite eum. Ergo secundum hoc neque Laudate, neque Benedictus qui venit, psallitis. Et istud vero Alleluia hebraice dictum est.

LVII. ROMANUS. Scimus Alleluia hebraice dictum, et latine interpretari Laudate Deum, sed quod etiam, Dominus venit, aut, Benedictus qui venit, interpretetur, nescimus, nec nisi a vobis hactenus audivimus. Porro ipsum Alleluia, sicut calumniamini, non solummodo in Pascha cantamus, sed omnibus totius anni temporibus, exceptis novem [Col. 0968C] hebdomadibus quibus id intermittere a patribus nostris accepimus; scilicet quibus negligentias aliorum temporum diluere attentius debemus. Sicut enim quondam populus in eremo, peccatum idololatriae in seipso puniturus, et Ninivitae poenitentiam in praedicatione Jonae acturi omnem ornatum suum et delicias deposuerunt, et saccum et cinerem sibi imposuerunt; nec tam peregrinis verbis ac exquisitis seu dulcisonis melodiis, sed propriis sermonibus, et incompositis sive amaris ejulatibus ad Dominum clamaverunt: sic et venerabiles patres nostri agere consueverunt. Unde, ornamenta et delicias divitis linguae tempore Quadragesimae deponentes, pauperrimum habitum nostrae linguae nobis imponimus, et, stulti facti propter Christum, nihil nos scire judicamus, [Col. 0968D] nisi ipsum crucifixum. Cujus districtum prae oculis habentes judicium, vinculati et gravati peccatis, tanquam idiotae, vix audemus vel in nostro idiomate interpellare Deum. Nam ex libro Sapientis didicimus: quia «non est speciosa laus in ore peccatoris (Eccli. XV, 9) .» Et tamen tunc jugiter hymnum dicimus Domino, atque Benedictus qui venit psallimus, et omnem creaturam ad laudem ejus die noctuque invitamus, dicentes Laudate Dominum, sed, ut praediximus, patria voce tantum. Tunc quoque alium angelicum hymnum intermittimus, id est Gloria in excelsis Deo. Denique hi duo solummodo hymni ab angelis in Novo Testamento inveniuntur decantati: Alleluia scilicet, et Gloria in excelsis Deo. [Col. 0969A] Quos pariter in Septuagesima intermittimus; quia, peccato veteris hominis a conventu angelicae jubilationis expulsi in hujus miserae vitae Babylonem, super flumina ejus sedemus et flemus, dum recordamur illius Sion in qua Deum decet hymnus, dicentes adversariis nostris: «Quomodo cantabimus canticum Domini in terra aliena?» (Psal. CXXXVI, 4) . Siquidem vetus homo vetus et non novum canticum cantare potest, donec post hanc laboriosam vitam, quae significatur per Quadragesimam, renovetur in agnitione secundum imaginem ejus qui creavit eum, per resurrectionem Jesu Christi ex mortuis. Nec tamen Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Sabaoth in Quadragesima intermittimus, quamvis sit hymnus angelicus et in Novo Testamento decantatus, [Col. 0969B] qui et in Veteri prius fuit dictus, fidem videlicet perfectam patrum humiliter Deo offerens, nullum autem meritum bonae operationis eorum attollens. Sic et nos interim in hac nostrae peregrinationis Quadragesima, scientes nos per fidem et non per speciem ambulare, sed sola fide apud Deum praesumimus, supplici confessione dicentes: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Sabaoth; cui, de operibus diffidentes, cum Psalmista proclamamus: «Non intres in judicium cum servis tuis, quia non justificabitur in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII, 2) .»

LVIII. Quod autem novem hebdomadibus «Alleluia» intermittimus, non incongrue per novem hebdomadas novem ordines angelorum accipimus. [Col. 0969C] Quorum decimus ordo, per superbiam corruens, angelicum numerum imminuit, et felicitatem perturbavit. Qui condolentes suae diminutioni, et parem ruinam timentes sibi, a perfecta laude Creatoris fuere praepediti. Quorum recuperationi et consolationi consulens omnipotens Creator primum hominem de limo terrae formavit, qui sui generis multiplicatione damna coelestis patriae resarciret, atque angelorum gaudia suppleret. Qua spe angelicus chorus ad modicum exhilaratus, nec mora, ex lapsu ipsius hominis fuit conturbatus. Unde ille novem ordinum concentus in laude Creatoris remansit imperfectus, donec in Christo resurgente resurrexit prolapsus ille protoplastus. Ibi augmento sui collegii et meliori spe angelicus exercitus gavisus, [Col. 0969D] in novum «Alleluia» consurrexit totus, et in eo perstat devotus. Quem et nos pro modulo nostro imitantes, a Septuagesima, quando lapsus protoplasti in Ecclesia recitatur, «Alleluia» novem hebdomadibus intermittimus, scilicet in pascha, ubi Christus resurgens a mortuis tristitiam nostram in gaudium vertit, et «Alleluia» reddit. Quod utique si non aliquando Latina Ecclesia decantaret, reprehendi a vobis non deberet, cum tamen in sua lingua laudem Domini personaret. Nunc quae sit ista vestra superbia miramur, quae latrat Latinos non pertinere ad Deum, si Hebraice aut Graece non persolvant et hymnum et debitum officium, cum etiam Latina lingua principaliter confiteatur quia Dominus [Col. 0970A] Jesus Christus in gloria est Dei Patris. Ipsa quidem cum Hebraea et Graeca titulum crucifixi Domini complevit, et, quae erat novissima, facta est prima: ferro et fide usque ad adventum maligni Antichristi et benigni Jesu Christi defendens sibi terrenam et coelestem potestatem. Hinc, jam diu calumniis vestris reluctati, breviter attingamus intentionem vestri epilogi.

LIX. CONSTANTINOPOLITANUS. Cur tantam deceptionem horum talium non aspicitis, nec intelligitis, neque corrigitis populos, sicut qui debentur judicari a Deo? Non derelinquitis quod dicitur quoniam hoc Petrus et Benedictus et Paulus et caeteri docuerunt? Decipitis vos ipsos et populum in istis. Quae vero scripsi, ea sunt quae Petrus et Paulus et [Col. 0970B] caeteri apostoli et Christus docuit, et sancta atque catholica Ecclesia suscepit et custodit religiose; quae et vos correcti custodite.

LX. ROMANUS. Sicut sufficienter monstratur superius, converso ordine et versa vice procederent haec rectius, scilicet si vos seductos, seductores et mature judicandos a Domino diceremus Quia volentes esse doctores, nec intelligentes quae loquimini neque de quibus affirmatis, sanctorum apostolorum et catholicorum puram doctrinam humana praesumptione fermentatis, omnino decipientes vos et alios in istis. Quae autem nunc vobis scripsimus, Christus docuit, et apostoli ipsius; quae ab eis et a sanctis Patribus sancta et catholica suscipiens Ecclesia religiose observat hactenus; quae et vos [Col. 0970C] correcti observate, si non vultis a Christo anathema esse. Porro Benedictus monachorum Pater egregius in nullo a vobis est detrahendus, quia fide, doctrina et vita praecipuus, nec ad dextram nec ad sinistram aliquando declinavit a recta via, nec terminos quos Patres posuerunt est transgressus, nec leopardum curavit definire, sed regulam discretione plenam coenobitis tradere. In qua et si constituit esum carnium infirmis, et femoralia in itinere positis, absit tamen ut arbitraretur haec duo pejora esse fornicatione, quam quidam vestratium adeo sibi defendunt, ut publice profiteri nec erubescant nec metuant, tale esse fornicari, quale est quolibet pomo vesci et refici! Unde et fornicantes Sarabaitas venerantur: femoralibus vero et carnibus in [Col. 0970D] necessitate utentes coenobitas omnino detestantur. Sed quid dicit Propheta? «Vae his qui dicunt bonum malum, et malum bonum (Isai. V, 20) !» Nunquid vas electionis beatus apostolus Paulus alicubi definit: Neque carnibus aut femoralibus utentes, regnum Dei possidebunt? Qui tamen plerisque locis vehementer inculcat, dicens: «Nolite errare; neque adulteri, neque molles, neque masculorum concubitores regnum Dei possidebunt (I Cor. VI, 10) .» Item: «Fornicatores et adulteros judicabit Deus (Hebr. XIII, 4) .» Et: «Omne peccatum quodcunque fecerit homo, extra corpus est: qui autem fornicatur, in corpus suum peccat (I Cor. VI, 8) .»

LXI. CONSTANTINOPOLITANUS. Azymas vero et custodias [Col. 0971A] Sabbatorum projicite miseris Judaeis. Similiter et suffocata barbaris gentibus, ut fiamus puri omnes in immaculata et in recta fide, et unus grex unius pastoris Christi. Cujus in cruce divino sanguine inebriati, laudamus puri pure Patrem et Filium et Spiritum sanctum: universa Mosaicae legis et ab eo custodita derelinquentes sine Deo Judaeis. Qui velut caeci perquirentes Christum, lumen amiserunt, permanentes in umbra sicut insipientes perpetuo.

LXII. ROMANUS. Superius monstravimus copiose, nec Sabbata vel azyma nos judaice observare, nec suffocata gentiliter manducare, sed apostolicam catholicamque fidem principaliter retinere, nec procaciter refugere, sed humiliter fugere ad unum [Col. 0971B] unius summi boni Pastoris ovile, qui posuit animam suam pro ovibus suis: quas vocem suam, non alienorum, recognoscentes et sequentes carne sua instanter cibat et sanguine potat, ut corde, ore et opere collaudent sanctam et individuam Trinitatem. Unde super omnia dolemus veteres anias vestro de pulmone hactenus non potuisse revelli. De quibus in Actibus apostolorum dicitur: «Athenienses ad nihil aliud vacabant, nisi addiscere aut audire aliquid novi (Act. XVII, 21) .» Sed jam profanas vocum novitates devitando, veterem pelliculam quantocius abjicite, ne, quod absit! dicatur vobis Sponsi voce: «Si ignoras te, egredere et abi post vestigia gregum, et pasce haedos tuos (Cant. I, 7) :» illos scilicet quos ipse pastor in fine a sorte [Col. 0971C] humilium ovium separat; quia, lascivi et petulci, hic se vi superbiae exaltare non cessant.

LXIII. Deinde si universa Mosaicae legis relinquimus Judaeis, nulla honestas aut sanctitas remanebit nobis, ceu ex superioribus recolligere potestis. Relinquantur ergo eis sola carnalia mandata, et sanctum saeculare, in quibus caeci quaerunt quid invenire, dum umbram sectantes exsulant a luce. In qua umbra numeratur et Sabbatum vestrum, Apostolo dicente: «Nemo vos judicet in cibo aut potu aut in parte diei festi, aut neomeniae aut Sabbatorum, quae sunt umbra futurorum (Coloss. II, 16) .» Porro sicut sine Deo sunt Judaei, sic et omnes haeretici. Verum ne quid sit minus, quod sequitur attendamus.

[Col. 0971D] LXIV. CONSTANTINOPOLITANUS. Haec autem hujusmodi multoties et ipse cum populo agnoscens docuisti eos, et correctus scripsisti multis talem consuetudinem habentibus. Et ut habeas salutem animae tuae, mitte principibus sacerdotum et sacerdotibus, et adjura ut per haec seipsos corrigant et populum, ut mercedem et in istis habeant. Et si hoc feceritis, propono et per secundam scriptionem majora et perfectiora his scribere tibi fidei vera ostensione et firmamento animarum, pro quibus Christus posuit animam suam.

LXV. ROMANUS. O viri cordati, perpendite hic et cavete haereticorum callidam subreptionem; qui per benedictiones et dulces sermones seducunt [Col. 0972A] corda innocentum. Ecce his specialiter Tranensem episcopum Joannem, cui talia scripsistis, alloquentes, oleo peccatoris caput ejus impinguare satagitis, dicentes: «Haec autem hujusmodi multoties cum populo agnoscens docuisti eos, et correctus scripsisti multis similem consuetudinem habentibus.» Sed nos e contrario per Salomonem dicimus vobis. «Os quod mentitur, occidit animam (Sap. I, 11) .» Neque enim praefatus episcopus correctus a vobis aliquando talia populum docuit aut cuiquam super his scripsit. Quod si fecisset, correctus a nobis fuisset, cur, correptus non autem correctus a vobis, talia praesumpsisset? Sed ille qualiscunque sit in opere, sanus tamen hactenus exstitit in orthodoxa fide juxta capacitatem suae intelligentiae. Unde, nullis [Col. 0972B] vestris susurrationibus acquiescens, adhuc persuaderi non potuit ut alicui sacerdotum has vestras naenias pro correctione illorum et populi cum adjutoribus mitteret. Et ipse non solum nullam mercedem in his haberet, sed insuper gradus sui periculum incurreret. Cui etiam, si vobis in vestris nugis obediat, aliud mercedis repromittis: scilicet vos secundo ei scriptum ire majora et perfectiora his, vera fidei ostensione, ac firmamento animarum, pro quibus Christus posuit animam suam. In quibus plane promissis antiquum ritum haereticorum retinetis, quorum sermo sicut cancer serpit, et pollicetur curiosis fastigium perfectae scientiae, ut pertrahat ad barathrum extremae stultitiae. Quorum vanitatem Sapientia Dei per Salomonem proprie [Col. 0972C] demonstrans ait: «Mulier stulta et clamosa, plenaque illecebris, et nihil omnino sciens, sedet in foribus domus suae, in excelso urbis loco, ut vocet transeuntes per viam, et pergentes itinere suo. Quis est parvulus? declinet ad me. Et vecordi locuta est: Aquae furtivae dulciores sunt, et panis absconditus suavior. Et ignoravit quod gigantes ibi sunt, et in profundis inferni convivae ejus (Prov. IX, 13-18) .» Hic plane hic vestri efficax depictor est, qui majora et perfectiora ad ostensionem fidei et firmamentum animarum pollicemini invitando parvulos et vecordes ad aquae furtivae dulcedinem, et panis absconditi suavitatem. Vere omnino aqua furtiva est, in qua rebaptizatis Latinos catholice baptizatos, quod nullus catholicus adhuc praesumpsit scilicet ut rebaptizaret [Col. 0972D] aliquos, in nomine sanctae Trinitatis ab ipsis etiam haereticis baptizatos. Vere omnino ad nescio quem panem absconditum invitatis, quando vivifica et terribilia sacramenta corporis et sanguinis Jesu Christi profanis pedibus conculcatis.

LXVI. Haeccine sunt illa majora et perfectiora, ut tanta oblatio imponatur altari, quanta nequeat a ministris vel a populo sumi, et idcirco debeat subterrari, aut in puteum ad hoc praeparatum projici? Haeccine quoque sunt illa majora et perfectiora, ut novus maritus et recenti carnis voluptate resolutus et totus marcidus Christi ministret altaribus, et ab ejus immaculato corpore sanctificatas manus confestim ad muliebres transferat amplexus? [Col. 0973A] Haeccine sunt illa perfectiora, ut mulieribus Christianis in partu vel in menstruo periclitantibus communio degenetur? aut paganis baptismus interdicatur? et parvulis morituris ante octo dies regeneratio per aquam et Spiritum sanctum subtrahatur? In quo utique crudeliores Herode, non tantum in corpore sed et in anima quotidie trucidatis parvulorum innumerabilem populum, et destinatis ad ignem aeternum. Nunquid etiam inde est quod hominis morituri imaginem affigitis crucifixae imagini Christi, ita ut quidam Antichristus in cruce Christi sedeat ostendens se adorandum tanquam sit Deus? Nunquid et illud inde est quod [Col. 0974A] pejus sit monachos femoralibus indui et carnibus vesci, quam fornicari? Ideone clauditis Ecclesius Latinorum et dirigitis scripta per totum orbem, ut ad haec majora et perfectiora pertrahatis omnent Christianum populum? Non sunt haec talia ostensio verae fidei, sed adinventio diaboli. Nec sunt firmamentum, sed destructio animarum. Pro quibus omnibus et aliis, quos longum est scripto prosequi, erroribus, nisi resipueritis et digne satisfeceritis, irrevocabile anathema hic et in futuro eritis a Deo, et ab omnibus Catholicis, pro quibus Christus animam suam posuit.

[Col. 0973] EXPLICIT RESPONSIO.

Libellus contra Latinos

Niceta

[Col. 0973]

INCIPIT CUJUSDAM NICETAE PRESBYTERI ET MONACHI MONASTERII STUDII LIBELLUS CONTRA LATINOS EDITUS Et ab apocrisiariis apostolicae sedis Constantinopoli repertus

[Col. 0973B] I. Niceta presbyter et monachus monasterii Studiorum, qui praenominor Pectoratus: Romanis, de azymis et sabbatorum jejuniis, et nuptiis sacerdotum. Bona est dilectio ad proximum, o omnium gentium sapientissimi et nobilissimi Romani. Ex habitudine enim dilectionis ad proximum, et humilitas abundat ad eum qui habet illam. Ipsa autem abundans efficit participem sui omnia diligere, omnia sustinere, ut ait divinus Apostolus, et non inflari adversus proximum suum aliquando, neque ea quae ipsius solius sunt quaerere, aut zelum habere adversus eum et altercationem et aemulationem. Omnia enim haec dilectionem persequuntur et humilitatem, et faciunt hominem non secundum Deum ambulare, sed secundum hominum libitum. Quod et Paulus [Col. 0973C] arguit, dicens: «Cum sit inter vos zelus et contentio et discordia, nonne carnales estis, et secundum hominem ambulatis?» (I Cor. III, 3) Propter quod rogo vestram charitatem, humiliari vos propter Dei praeceptum, et audire a nobis indignis et minimis.

II. Requirentes enim ab illis qui ex diversis provinciis Romanorum peregrinantur hic de azymis, quid dicemus de his in dilectione Christi ad vos? Qui azymorum adhuc participant, sub umbra legis sunt, et Hebraeorum mensam comedunt, non autem rationalem et vivam Dei mensam, et nobis qui credidimus supersubstantialem, quemadmodum superius exigere supersubstantialem docti sumus panem. Quid enim est supersubstantialis, nisi quia [Col. 0974B] nobis est consubstantialis? Alter autem nullus est nobis consubstantialis panis, sed corpus Christi, quod consimile nobis est secundum carnem humanitatis ipsius. Si autem animata est nostrae massae substantia qua Verbum induit se, ergo non substantialem nobis panem comeditis, quia azymorum participamini. Azyma enim inanimata sunt, sicut ipsa rerum natura declarat atque liquidius edocet. Intermistum enim modicum fermentum in farina et commista sibi, ipsa unam efficit seipsam propter fermentum, vivifica quadam virtute, et calefacit eam, et tam mobilem quam vivam operatur. Quod in azymo fermento Pharisaeorum, quod effugere nos sermo admonet, neque effectum est aliquando, neque fiet omnino. Divinae enim effecti sumus participes naturae, [Col. 0974C] cujus et participamur quotidie, qui communitatem habemus cum Christo, sicut dicit et Petrus vertex: «Gratia vobis et pax multiplicetur in cognitione Dei, et Jesu Domini nostri (I Petr. I, 2) .» Et post pauca: «Ut per eam efficiamini divinae participes naturae (II Petr. I, 4) ,» non autem fermento azymi interfectorum Dei. Divinam autem naturam, quisquis rationis est dominus, dicet aliquando azymum et mortuum fermentum Judaeorum, quod in sacrificio vos Deo offertis, quod in figura verae et vivae carnis Domini comeditis? Quomodo unitatem habebitis cum Christo, vivente Deo, mortuum, ut dictum est, et infermentatum fermentum comedentes, legis, umbrae, non Novi Testamenti? Si enim et hoc dixeritis, sed non sic se habet. [Col. 0975A] Inquit enim dilectus Christi discipulus: «Si dixerimus quia communitatem habemus cum eo, et in tenebris ambulamus, mentimur, et non facimus veritatem. Si autem in lumine ambulamus sicut ipse est in lumine, communitatem habemus ad invicem, et sanguis Jesu Christi purificat nos ab omni peccato (I Joan. I, 6, 7) .» Qui ergo azyma comedit, in tenebris legis ambulat. Et quomodo [non] habebit societatem cum Christo, qui est in lumine Novi sui Testamenti et gratiae? Nam qui in lumine ambulant gratiae, panem comedunt qui est corpus Christi, et bibunt sanguinem immaculatum ejus, et ita habent ad invicem, et cum Christo societatem, purificati, sicut dictum est, ab omni inquinamento. Azymum autem non est panis. Neque enim compositus, neque [Col. 0975B] per se ipsum perfectus est, sed indigens semique perfectus, indigens plenitudine fermenti. Panis autem compositus, per seipsum perfectus est et plenissimus, sicut ille qui totum habet in seipso plenitudinis.

III. Animadvertite et attendite quia in azymis nulla est vivens virtus, mortua enim sunt; in pane autem, hoc est, corpore Christi, tria sunt viventia et vitam praebentia eis qui ea digne comedunt: Spiritus, aqua et sanguis, ceu et ipse, qui super pectus Christi in coena recubuit, Joannes contestificatur in eo verbo: «Tres sunt qui testimonium dant, Spiritus, aqua et sanguis, et hi tres in uno sunt (I Joan. V, 8) ,» videlicet in corpore Christi. Quod et secundum tempus Dominicae crucifixionis [Col. 0975C] declaratum est, cum aqua et sanguis ex immaculata costa ipsius effluxit: lancea percussa carne ipsius, sanctus Spiritus vivificusque in deificata carne ejus permansit. Quam comedentes in pane, qui immutatus est per Spiritum et effectus est corpus Christi, vivimus in ipso, tanquam vivam et deificatam carnem edentes. Sic autem et sanguinem vivum et calidissimum ejus bibentes cum effluente aqua ex immaculata costa ejus, mundamur ab omni delicto, ferventi replemur Spiritu. Calidum enim, ut videtis, velut ex latere Domini, calicem bibimus, quia ex viva carne et calida spiritu Christi calidissimus nobis sanguis et aqua emanavit. Quod in eis qui azyma comedunt, nequit fieri.

IV. Si autem mortuum fermentum comeditis, o [Col. 0975D] sapientissimi, ut sermo declaravit, cujus rei gratia gloriamini, dicentes: «Quia non sicut vos sale et fermento atque aqua farinam temperamus, et sic facimus oblationem azymorum nostrorum, sed aqua sola et farina et igni azymum conficimus, et in tribus his puram facimus nostram oblationem;» percontamur igitur vos, haec tria, aquam et farinam et ignem, ad quid accipitis; et cui effigiem esse haec aestimatis? Carnis Domini? Sed non inquit dilectus Christo Joannes: «Tres sunt qui testimonium perhibent (I Joan. V, 8) ,» aqua et farina et ignis. Sed quid? «Spiritus et aqua et sanguis, et hi tres in uno sunt (Ibid.,) ,» videlicet in corpore Christi, ut dictum est, quod nos comedentes unimur incarnato propter [Col. 0976A] nos et immolato Christo incorporati, et velut caro ejus, sicut scriptum est. Si autem ad increatam et incorpoream naturam sanctae Trinitatis assumitis, erratis cadentes in haeresim eorum qui asserunt Deum passum, qui dicunt compassum Verbum carni, et eamdem ipsam deitatem sustinuisse passionem. Non enim pariter Trinitas incarnata est, Pater et Filius et Spiritus sanctus, ut conspiciantur in ea haec tria, aqua ut dicitur, farina et ignis, et ut in figura ipsius faciatis azymum et sacrificium offeratis: sed unus ex Trinitate Filius, et Verbum Dei incarnatum est, ex castissimis sanctae Virginis carnibus homo effectus; et omnia ordinationis suae perficiens, crucifixus est carne, non passa divinitate ipsius. Carne igitur crucifixus, tradidit nobis edere per [Col. 0976B] panem carnem suam, quam in Spiritu sancto ita vivam dicimus: «Accipite et comedite, hoc est corpus meum, quod pro vobis fractum est, in remissionem peccatorum (Matth. XXVI, 26-28) .»

V. Quid ergo vobis, in Christo fratribus nostris, et legi quae maledicta est in Christo? quoniam adhuc azymum fermentum ejus comeditis? Nova creatura sumus in Christo: vetera transierunt. Paulum audite dicentem: «Ecce facta sunt omnia nova (II Cor. V, 17) .» Si autem haec comedere decernitis justum: cur non et circumcidimini? Christus circumcisus est. Cur non et purificamini? Paulus etiam et hoc fecit: et alia etiam omnia similiter servare veterum, sicut et hi ea quae legis sunt faciunt, per quos nomen Dei in gentibus blasphematur, sicut est scriptum: [Col. 0976C] «Non bona est gloriatio vestra (I Cor. V, 6) , ut et ego quae Pauli sunt loquar ad vos: «Nescitis,» inquit, «quia modicum fermentum totam massam corrumpit?» (Ibid.,) Et panis tandem, non azymum efficitur. Sed quid hic dictus Apostolus scribit ad Corinthios? Nunquid, ut vos aestimatis, de celebratione quam vos in azymis celebratis? Nequaquam. Sed quoniam illi hoc despiciebant quod aliquis novercam acceperat, et in antiquis consuetudinibus falsae scientiae suae gloriabantur; volens autem eos converti Paulus et ex vetere removere malitia, venit per similitudinem hanc, fermenti dico et massae, ostendit eis quoniam unum malum, tanquam modicum contemptum, magnam in toto corpore Ecclesiae faciet laesionem. Propterea inquit adjiciens: [Col. 0976D] «Et non luctum habuistis, ut auferatur de medio vestri qui hoc opus operatus est?» (I Cor. V, 2.) Potest enim, inquit, iniquitas ista ad omnes vestras urbes transire, et, tanquam modicum fermentum totam massam fermentat, sic omnes apprehendi et fermentari, et unam massam majoris iniquitatis operari: «Expurgate,» inquit, «vetus fermentum (Ibid., 7) ,» peccati. Tollite hunc a medio, ut efficiamini Christo nova conspersio, sicut estis baptizati, id est vel azymi vel puri, mortificati mundo et desideriis carnis. Etenim pascha nostrum hoc est, quoniam, ut eriperet nos ex iniquitate ac morte, immolatus est Christus. Qua de re sic ait: «Epulemur non in fermento veteri, neque in fermento malitiae [Col. 0977A] et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (Ibid. 8) ,» hoc est purae vitae et fidei, qua in Deum credimus, et veraces oratores ejus efficimur. Sic Magnus Gregorius theologus hoc verbum accepit. O sapientissimi, ea quae mentis apostolicae sunt intelligite, et non, quemadmodum hoc vos accepistis, de azymorum festivitate et participatione. Si enim de azymis et de celebratione eorum Corinthiis Paulus praecepisset, et eos in azymis epulari jussisset, non promulgasset cum undecim, et omnem reducens Ecclesiam fidelium in ordinem, in septuagesimo canone, cum excommunicatione praecepisset omnibus, hujusmodi causam a Judaeis nullatenus accipi: «Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus, aut omnino ex numero clericorum jejunaverit cum Hebraeis, [Col. 0977B] aut epulatus fuerit cum eis, et acceperit festivitatum eorum munera, ut sunt azyma aut aliquid hujusmodi, deponatur: si autem laicus, sequestretur.»

VI. Si autem dicitis: Quia ab Hebraeis non accipimus, sed domi facere consuevimus; cur hoc? sive ab illis accipiatis, sive domi faciatis, azyma sunt. Et juxta hoc graviorem poenam habebitis, quoniam relinquitis agere quae jussa sunt vobis a Christo et Apostolis ipsius, facientes velut illi qui sub servitute legis sunt, qualia Judaei faciunt, in umbra et tenebris legis sedentes, nullatenus dicenti Paulo credentes: «Fratres, unusquisque in eo ordine quo vocatus est, in ipso permaneat (I Cor. VII, 20 et 24) .» Non enim invenietis omnino in divina Scriptura quoniam azymum [Col. 0977C] dictum sit a Christo aut apostolis ejus, cum administraretur ab illo Novi Testamenti mysterium. Paulus enim Corinthiis scribens dicit: «Discernere vos oportet calicem benedictionis quem benedicimus; nonne communicatio sanguinis Christi est? Panem quem frangimus, nonne communicatio corporis Christi est? Quoniam unus panis, unum corpus, multi sumus. Etenim omnes ex uno pane participamus (I Cor. X. 16) . Ego enim accepi a Domino, quod et tradidi vobis: quoniam Dominus Jesus in qua nocte tradebatur, accepit panem,» et non azymum, «et benedicens fregit, et dixit: Accipite et comedite: hoc est corpus meum, quod pro vobis frangetur. Hoc facite in meam commemorationem (I Cor. XI, 23, 24) .» Et non semel dixit panem, sed etiam saepe. [Col. 0977D] Non hic solus dixit, sed et caeteri apostolorum, et Matthaeus quidem ait: «Coenantibus autem illis atque comedentibus accipiens Jesus panem (Matth. XXVI, 26) :» Aspicis, panem et hic inquit, «et benedicens fregit, et dedit discipulis suis et dixit: Sumite et comedite, hoc est corpus meum (Ibid.) .» Similiter autem et hoc Marcus inquit, et reliqui: et nequaquam azymum ab eis commemoratur.

VII. Quoniam quidem oportebat pati Christum secundum diem legalis paschae, in qua et agnus ab Hebraeis immolabatur. Oportuit enim fieri pascha ab interfectoribus Dei in sexta feria, in qua tandem et quarta decima luna erat juxta primum mensem, [Col. 0978A] in quo contingit evenire 1534 annos: cyclus enim solis erat 18 et 5, ut non adhuc traditus praevenisset proprium pascha discipulis tradere, recumbens in coena secundum vesperum quinti diei; postquam coenavit, accepit panem, fregit, tradidit apostolis mysterium Novi Testamenti in nocte quinta in qua traditus est a Juda: sicut scriptum est. Sed quid dicit Lucas apostolus? «Accepit panem, et benedicens fregit (Luc. XXIV, 30) .» Ecce et Lucas accipere panem Christum dixit, et non azymum. Non enim adhuc erat sextae feriae dies. Tertia decima erat luna in illa quinta feria, et non erat azymum, neque adhuc oblatio fermentati.

VIII. Azyma enim in quintadecima luna promulgata erant in lege, ut in quartadecima die ad vesperam [Col. 0978B] agnus immolaretur, et in quartadecima die lunae primi mensis Pascha appellaret lex, quintamdecimam diem primum azymorum et Sabbatum nominaret. Proh dolor insipientiam illiteratorum! Et non erat azyma in quinta feria, cum esset luna tertiadecima, et non quartadecima. Secundum quintamdecimam lunam fuerat institutum azyma fieri, sicut et agnus ad vesperam quartaedecimae diei jussum esse immolari, secundum quam immolatus est Christus, Agnus Dei, qui tollit peccata mundi. Si autem Christus immolatus est et crucifixus in decima quarta die lunae, feriae sextae, in Sabbato autem erat festum azymorum, quando azyma comedit? etiam apostolis sic facere in Novo Testamento tradidit? Quomodo dicitis ab apostolis accepisse vos [Col. 0978C] facere azyma jam post resurrectionem a mortuis? Non videtis quia manifeste ex rebus arguimini, quoniam non tunc azyma, cum mysteria Novi Testamenti traderet apostolis Christus?

IX. Ostendam vobis hoc ex legislatione Moysi. Loquitur enim: «Hae sunt festivitates Domini et ipsae sanctae, quas vocabitis in temporibus suis. In primo mense in quintadecima die mensis hujus festum azymorum Domini; et in quartadecima die mensis intra medium ad vesperum erit Pascha Domino; et in quintadecima die hujus mensis festum azymorum Domino. Septem enim diebus azyma comedite (Levit. XXIII, 4-6) .» Ecce enim ex legislatione Moysi didicistis, quoniam non tunc azyma, quando post coenam secundum diem quintae feriae [Col. 0978D] Christus tradidit per fractionem panis Novi Testamenti mysterium. Ante festum autem azymorum hoc fecit, cum esset tertiadecima dies mensis. Quintadecima enim die mensis, ut legislatio Moysis, erat festum azymorum. Et Christus in feria sexta crucifixus, secundum quartamdecimam diem mensis, quando debebant Judaei immolare agnum; Sabbato autem secundum quintamdecimam diem mensis, cum esset festum azymorum, in sepulcro jacuit sepultus Azyma ergo dum non essent ante festum azymorum in toto anno ipso: septem enim diebus comedebant azyma Judaei, ceu instituit Moyses: in quintadecima die primi mensis incipientes festum horum, ubi reperta sunt azyma, quando cum discipulis suis coenam [Col. 0979A] comederet Christus? Si enim sicut dicitis, a Domino apostoli acceperunt azyma, et illi iterum tradiderunt vobis haec in figura corporis Christi in mysterio Novi Testamenti, dum nec ablatio panis fieret secundum constitutionem Moysi, neque erant tunc azyma, ubi reperta sunt? Quomodo obliviscimur legislationum Moysis? Septem namque solis diebus facere tradidit vobis. Sed vos in toto anno conculcatis instituta Moysis. Et Christus non venerat solvere legem, sed adimplere (Matth. V, 17) .

X. Valde enim veritatem obsistitis, fratres. Si enim traditum vobis fuit ab apostolis comedere azyma, quomodo Agathon sanctissimus papa vester, praesessor cum esset sextae synodi sub Constantino imperatore, et divinus Gregorius Acragantinorum [Col. 0979B] episcopus non abstinuere; cum, sicut hujus synodi divini Patres, adversum azyma legem constituissent a nemine fidelium hoc fieri? Et, ut ostendam vobis horum legislationem contra azyma, adjicio rationi et canonem ipsorum sic habentem in undecimo capitulo: «Nemo in sacerdotali constitutus ordine, aut laicus, ea quae apud Judaeos sunt azyma comedat, aut cum eis cohabitet, aut in infirmitatibus invitet, aut medicinam ab eis accipiat, vel in balneis cum eis lavetur. Si quis hoc agere initiaverit, siquidem clericus fuerit, deponatur; si autem laicus, sequestretur.» Qui azymum conficit et comedit, etsi non acceperit hoc a Judaeis, sed imitator fuerit in hoc, ut Judaeus intelligit, et extra legem est, quemadmodum et si circumciderit quis seipsum, aut a Judaeis [Col. 0979C] circumciditur, simul et in scientia est illis, canonesque et instituta apostolorum sanctorumque Patrum transgrediens, et irrita omnia facit, ut ratio nostra demonstravit. Sed de azymo sufficienter vobis quod prohibitum sit ab omni Scriptura divina demonstravimus.

XI. Age nunc qui caetera demonstravimus vobis, et subito memoriae suggestum est vobis de jejunio Sabbatorum, quoniam insultatis nobis: unde jejunare Sabbata, ex qua sancta Scriptura accepistis? Ab apostolis? Nequaquam. Apostolorum vertices in quinto quidem libro ordinationum, qui de martyribus inscribitur, juxta Clementem: «Quartam feriam et sextam praecepit nobis jejunare Dominus. Unam quidem propter traditionem, alteram propter [Col. 0979D] passionem. Ipsum autem Sabbatum non tradidit nobis jejunare, quoniam non oportet, propter illud solum, in quo Creator omnium sub terra fuit.» Unde, juxta calcem ejusdem libri, iterum sic loquitur: «Omne quidem Sabbatum et omnem Dominicum celebrandum esse dicimus. Gaudere enim oportet in his et non lugere.» Septimo quidem libro earum constitutionum juxta vicesimum quartum caput hoc inquiunt: «Sabbatum namque et Dominicum celebramus, quia illud quidem divinae operationis est memoria; hic vero resurrectionis. Unum vero tantum Sabbatum custodiendum est in toto anno sepulturae Domini, quo jejunare oportet. Quando enim Christus in sepulcro jacuit, discipuli potentiorem [Col. 0980A] circa eum fletum habebant quam gaudium ex memoria divinae operationis.» Verumtamen haec mystice per Clementem papam constituentem non steterunt hic, sed scientes magnam damnationem esse jejunare Sabbata, excommunicatione valida ligant ex hoc Ecclesiam. Dicit enim in sexagesimo quarto canone: «Si quis inventus fuerit Dominicum diem jejunare, aut Sabbatum, praeter unum solum, deponatur; si autem laicus, sequestretur.»

XII. Hoc autem exsequentes et qui in sexta synodo Patres, convenienter huic sic promulgant sancte, praesidente synodo Agathone papa Romae, et Gregorio cum eis Agrigentinorum episcopo praesente: «Quoniam quidem discimus eos qui in Romanorum urbe sunt, in sanctae Quadragesimae jejuniis eadem [Col. 0980B] Sabbata jejunare extra traditam sibi ecclesiasticam consequentiam: placuit sanctae synodo observare Romanorum Ecclesiam immobilem canonem dicentem: Si quis clericus fuerit inventus,» et caetera quae deinde scribit. Haec igitur, sicut cernitis, apostolicis constitutionibus et canonicis fidelium Ecclesiam ligat cum papa Romae Agathone. Vos unde aliter et ex quo jejunare Sabbata accepistis? Quinetiam oblationem perfectae missae per omnem diem facere in sacris diebus jejuniorum, sive Sabbato sive Dominico die: unde assuevistis? a quo doctore accepistis? Ex apostolis? nullatenus. Apostoli enim ex hoc posuere canonem sic loquentem: «Si quis episcopus aut presbyter, vel diaconus aut lector aut cantor, sanctam non jejunaverit Quadragesimam quartamque [Col. 0980C] et sextam feriam, deponatur, nisi infirmitate corporis impediatur.» Ministrantes ergo atque complentes ministrationem sanctae missae secus tertiam horam diei, in qua et promulgatum est offerri sacrificium, quomodo jejunium usque ad horam diei nonam observatis? solventes haec in tempore ministrationis missae? Nequaquam. Si autem hoc impossibile est, maledictione plectemini.

XIII. Qui in Gangreno fuere Patres concilio cap. 19 talia effantur: «Si quis continentia sine corporali necessitate elatus fuerit, et constituta jejunia in commune et observata ab Ecclesia dissolverit, praesumendo sibi perfectam rationem, anathema sit.» Similiter Patres qui in Laodicensi fuere concilio, secundum quinquagesimum canonem sic effati sunt: [Col. 0980D] «Quia non oportet in Quadragesima martyrum natalitia celebrare, sed sanctorum commemorationem facere in Sabbatis et Dominicis diebus.» Et juxta quadragesimum octavum canonem item aiunt ipsi: «Quod non decet in Quadragesima panem offerre, nisi in Sabbato et Dominico solo.»

XIV. Et qui in sexto universali concilio convenerunt Patres similiter juxta quinquagesimum secundum canonem sanciunt cum sanctissimo Agathone papa dicente sic: «In omnibus sanctis Quadragesimae jejuniorum diebus, sine Sabbato et Dominico die, et sine sancto Annuntiationis die, fiat missa ex antesanctificatis oblationibus.» Sic ergo accipientes nos Sabbato et Dominica die, secus tertiam diei [Col. 0981A] horam, in qua et Spiritus sanctus descendit super discipulos, immolantes, in ipsis sanctificamus munera, ex quibus sufficientia in tota hebdomada conservamus. In aliis autem diebus hebdomadis juxta tempus horae nonae diei concludentes omnem ministrationem in consummationem completorii, agimus nos sacerdotes cum diaconibus ingressum, thuribulam solum ferentes. Et post lectionem prophetarum constitutas orationes a magno Basilio facientes, et munera transferentes appositionis altario et orantes cum ipsis. Insuper autem et traditam nobis a Domino orationem dicentes, exaltamus praesanctificatum panem, et damus praesanctificata sancta sanctis, et uniti communione pane et calice mysteriorum Christi. Et ita agentes gratias Deo, linquimus [Col. 0981B] eos atque dimittimus ex congregatione, sumentes nos communem mensam per folia et legumina, et calidam aquam qui voluerint. Sunt autem et alii qui sola communione et benedictione per totam perseverant hebdomadam. Vos autem referentes per unumquemque diem perfectam in Quadragesima ministrationem, quae congrua est juxta tertiam horam diei offerri, positos transgredimini canones Ecclesiae. Et in hoc maledictioni Patrum subjacetis, sicut dictum est.

XV. Quis ille est qui tradidit vobis prohibere et abscindere nuptias sacerdotum? Quis ex doctoribus Ecclesiae hanc vobis tradidit pravitatem? Siquidem nisi nupserit, manus impositionis accipiet. Et ita ad nuptias ruit, qui ordinatus est innuptus, [Col. 0981C] legitime. Hoc et secundum canones facitis, hujusmodi nuptias prohibentes? Si autem ante habuerit uxorem ille qui ordinatus est sacerdos, perseveraveritque in castitate magnaque vita, nuptias ejus solvitis, transgredimini, ut ex praecepto apostolicorum canonum ostendam vobis. In sexto enim libro Clementis ordinationum quae ab eo conscriptae sunt, juxta septimum decimum caput Apostoli haec dicunt: «Episcopum et presbyterum et diaconum dicimus, qui unam habent uxorem, ordinari, quamvis vivant eorum conjuges, quamvis defunctae, non licet eos post manus impositionem innuptos esse, nec insuper ad nuptias ire, aut si nupserint, alteras amplecti, sed sufficere quas habent cum ad ordinationem venerunt.» In quinto sanctorum canonum [Col. 0981D] ita fatur in 2 cap.: «Episcopus aut presbyter aut diaconus uxorem suam non abjiciat obtentu religionis; si autem abjecerit, sequestretur. Perseverans autem deponatur.» In quadragesimo vero canone, inquiunt palam: «Propriae episcopi res.» Et post pauca: «Ne occasione ecclesiasticarum rerum cadere episcopum ab eis quae sunt episcopi, in mulierem et pueros et propinquos, ne per occasionem eorum, ea quae Ecclesiae sunt subtrahat.» Et deinde: «Siquidem sunt qui prohibeant sacerdotes legitimis conjugibus.» Non ita vertices apostolorum exposuerunt ecclesiasticos canones. Si autem dicis mulierem Ecclesiam dixisse apostolos, tunc infidelis apparebit sermo tuus et vacuus, cum sacris canonibus [Col. 0982A] ipsorum, qui a nobis praedicti sunt, non abjicere episcopos et presbyteros occasione religionis, uxores sanxerunt, et ut caderent res episcoporum ex potestatibus eorum propter filios et mulieres ipsorum.

XVI. Si autem aliquis dixerit de sancta et universali synodo, quod papam Romae sanctissimum Agathonem, ut saepissime diximus, praesessorem habuit, ipsa centum septuaginta Patrum, sub Constantino imperatore, nepote Heraclii et patre Justiniani: quomodo non obstitit divinus Agathon sanctae synodo sancienti adversus hos impios quos usque nunc habetis? Si vero ab apostolis haberetis has traditiones, obsisteret forsitan, et non suscepisset haec quae apud nos ab ea promulgata sunt. Papa cum [Col. 0982B] esset vester, quoniam adulteras cognoscebat traditiones ipsas et extraneas ab apostolorum doctrina: propterea pariter cum Patribus sacrae sextae synodi, sicut de azymis et jejuniis Sabbatorum et sacrae missae mysteriis, sic et de nuptiis sacerdotum promulgavit dicens in decimo tertio capite: «Quia in Romanorum Ecclesia in ordine canonis tradi cognovimus, praesentes diaconi aut presbyteri dignas fore manuum impositiones confiteri, ut non amplius a suis disjungantur conjugibus. Nos antiquum exsequentes canonem apostolicae diligentiae et ordinationis, sanctorum virorum copulationes secundum legem et a modo valere volumus, nullatenus a conjugum copulatione dissolventes aut privantes eos ab invicem, secundum tempus congruum locationis. [Col. 0982C] Quia vero si quis dignus inventus fuerit, manus impositione diaconus vel subdiaconus aut presbyter, hic nullatenus prohibeatur ad hujusmodi gradum ascendere, conjugi cohabitaturus legitime; neque in tempore ordinationis exigatur confiteri ad legem propriae locationis propter propriam uxorem.» Et post pauca: «Si quis ergo praesumpserit extra apostolicos ordines motus quemdam sacrorum presbyterorum et diaconorum privare a copulatione legitimarum mulierum, a communione sequestretur. Similiter si quis presbyter aut diaconus collactaneam suam occasione religionis projecerit, separetur; perseverans autem deponatur.»

XVII. Unde igitur vobis et ex quibus hae horibiles infirmitates supervenerunt, o viri Romanorum sapientissimi [Col. 0982D] et omnium aliarum gentium nobilissimi? Aestimo quod quidam ex Judaeis in tempore apostolorum credentes, vana lucra cupientes et pecuniarum amatores reperti, volentes multos fidelium abstrahere ex Evangelio, hoc est, ex fidei praedicatione, corruptis dum praedixissent eis, in hoc et Christianitas et Judaismus corrupta sunt. De quibus Joannes fatus est: «Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis. Si enim fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum (I Joan. II, 19) ,» de his qui circa Simonem et Deman, Nicolaumque et Cleobium subtexendo. Reliqui autem verticum in septimo libro Institutionum juxta sextum decimum caput liquidius dixerunt: «Scimus enim, inquit, quia hi [Col. 0983A] qui, circa Simonem et Cleobium et Judam, conscripserunt libros in nomine Christi et discipulorum ejus, circumferunt ad seductionem vestram, et eorum qui diligunt Christum, et nos servos ipsius.» Et in veteribus quidam conscripserunt libros apocryphos Moysi et Enoch et Adam, Isaiae et David, et Eliae, et trium patriarcharum, corruptiones facientes atque veritatis inimicos libros. Sed et Paulum Domini apostolum haec praescientem, ut aestimo, sic ad vos ascendisse hujusmodi seductores, dolum texentes vobis, Philippensibus scribit: «Videte canes, videte malos operarios, videte abscissionem (Philipp. III, 2) .» Et Timotheo iterum: «In ultimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus et doctrinis daemonum, in hypocrisi loquentium [Col. 0983B] mendacia, et incedentium propria conscientia, impedientium nubere, et abstinere a cibis quos Deus creavit (I Tim. IV, 1-3) .» Et ea quae exinde. Propter quod et Tito praecepit: «Argue eos, inquit, duriter, ut sani sint in fide, non attendentes Judaicis fabulis, et praeceptis hominum subvertentium veritatem (Tit. I, 14) .»

XVIII. Quamobrem diligentissime inquisivimus de caetero circa haec, o fratres, ne aliquando ex his quae dicta sunt et redarguta vobis mendacia, dico nunc azyma, Sabbatorum jejunia, nuptias sacerdotum et in jejuniis oblationes accipiatis; sed scientes [Col. 0984A] nunc, quod primum est eorum, ex omni a Deo inspirata Scriptura; fugite quae hujusmodi sunt actitare, cum sitis Ecclesia Dei et totius orbis semper splendidus oculus, ut uniti nobis vestris confratribus: quos per jam dicta scidistis, cum sitis corpus Christi; revelata facie gloriam Domini in concentu et unitate cum orthodoxa fide conspeculemur, et imaginem ejus transformemus in nobis, viva demonstratione, et ipsius ad gloriam sempiternam, sicut a Domini spiritu, quoniam ipse est caput nostrae Ecclesiae corporis; et in eo sicut in uno corpore, omnes nos conjungimur.

XIX. Haec vobis Romanis. Si ergo possimus vos, cum sitis homines, ad credulitatem nobiscum reducere per ea quae diximus, et docendo vos ex divina [Col. 0984B] Scriptura arguimus; gratia Dei, et vobis scientibus bene Spiritui sancto credere, et prosequi rationem jam dictam ex Scripturis. Si vero aliter tenetis, date nobis testimonia ex divina Scriptura consistentia: in quibus volo benevolos vos esse, ut super sedes intelligentiae requiescatis, et nos, scientes obedire inenarrabili rationi spiritus, docere omnia quae ad vos scripsimus. Salutamus vos in Christo Jesu Domino nostro, cui est gloria et potentia, cum Patres. Spiritu sancto, nunc et semper, et in saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0983] Finis libelli Nicetae, presbyteri et monachi monasterii Studii, contra Latinos.

Contra Nicetam

Humbertus Silvae Candidae

[Col. 0983]

INCIPIT RESPONSIO SIVE CONTRADICTIO IN EUMDEM LIBELLUM A FRATRE HUMBERTO EPISCOPO SILVAE CANDIDAE.

[Col. 0983C] I. Si diligenter sanctae Chalcedonensis synodi quartum considerasses caput, quiete monastica et jejuniis atque orationibus in monasterio tuo contentus, nequaquam ecclesiasticis rebus communicasses, nec importunitatem intulisses. Quapropter sexcentorum triginta Patrum concordi decreto a communione es suspensus, ne per te nomen Domini blasphemetur. Decet enim unamquamque professionem se sub mensura sui habitus et gradus cohibere, ne conturbet ecclesiastici dogmatis ordinem totum, dum, non suo contentus officio, praeripere quaerit alienum. Sed vae tibi, Sarabaita, qui nulla coenobitali examinatus disciplina, voluntate atque voluptate ductus propria, contra sanctam et Romanam et apostolicam Ecclesiam et omnium sanctorum Patrum concilia horribiliter latrasti, stultior asino, frontem [Col. 0984C] leonis, et murum adamantinum frangere tentasti! In quo utique conatu, non es victor erroris, sed victus errore; nec presbyter, sed inveteratus dierum malorum, et puer centum annorum maledictus; potius dicendus Epicurus, quam monachus. Nec credendus es degere in monasterio studii, sed in amphitheatro aut lupanari. Qui etiam vere praenominaris pectoratus, quoniam cum serpente antiquo super pectus tuum graderis. Quod, sicut quidam Patrum dixit: «Quicunque vult, intrat et solvit asinum:» ex abundantia enim cordis os loquitur (Matth. XII, 34) . Deinde detestabilior omni veneficio, labia mortiferi poculi melle charitatis et bono odore humilitatis imbuens, ex praedictis virtutibus delectabile exhibuisti prooemium, ut praegustata dulcedo faceret incunctanter absorberi fel draconum et reliquum [Col. 0985A] veneficium. Sed vae ei qui potat amicum suum potione turbulenta! Quam ideo necessariam duximus subtiliori linteo colatum ire, ut modus concinnationis ejus, et potentia aliquatenus possit deprehendi, et deinceps caveri, quia ingreditur blande, sed in novissimo mordebit ut coluber, et sicut regulus venena diffundet.

II. Ecce in ipso livoratus tui vestibulo tria proposuisti: de azymo scilicet, de Sabbato et de sacerdotum nuptiis. Ex quibus tot et tanta evomuisti, ut in pervertendo divinas sententias non inferior videaris perversis et rabiosis canibus Juliano et Porphyrio. Denique divini eloquii scalam ad coelos subrectam, quantum in te fuit, retorsisti ad inferos, ne cum angelis scanderes ad catholicos, sed cum [Col. 0985B] apostatis descenderes ad haereticos. Inde est quod, sanctae Romanae et apostolicae sedis sacrificio detrahens, falsissime definivisti nos mensam Judaeorum comedere. Quod satis ostenditur in superiori nostra narratione, ubi commentis complicum tuorum, Michaelis scilicet Constantinopolitani et Leonis Acridani voluimus obviare. Nec est necesse eadem nos toties repetere. Quia stuppae collectae et paleae conjectae zizaniisque collectis una potest flamma sufficere. Unde ea tantum decrevimus leviter succendere, quae solus videris plus illis congessisse.

III. Itaque quod dixisti consubstantialem et supersubstantialem idem esse, omnino est futile. Quia Dominus Jesus, quamvis nobis humanitate sit consubstantialis; [Col. 0985C] sic et humanae mensae panes, licet sint consubstantiales sibi, mensae tamen divinae panis supersubstantialis est eis. Et, o mentite Deo, et aperte impugnator sancti Evangelii! ubi et quando dixit Veritas, veracis Patris Filius: «Cavete ab azymo fermento Pharisaeorum?» (Marc. VIII, 15.) Nunquid azymum quolibet modo potest dici fermentum, quando azymum dicatur, eo quod absque fermento sit? et ubicunque fermentum fuerit, necesse est ut aut fermentum efficiat, aut fermentum permaneat? Cum ergo fermentatum non sit sine fermento, nec fermentum aliquando possit esse sine ipso, quomodo saltem somniare ausus es azymum fermentatum? Sed quamvis talia dicendo telas araneae texueris, muscas et culices seu vermiculos aberrantes his irretire [Col. 0985D] poteris; non autem columnas simplices et oves recognoscentes vocem sui auctoris.

IV. Deinde, o subverse subversor, subvertere conatus sententiam apostoli Joannis dicentis: «Si dixerimus quia societatem habemus cum eo, et in tenebris ambulamus, mentimur et non facimus veritatem (I Joan. I, 6) ,» et caeteris nequius usus es hoc ejus testimonio, quam adulter oculo et latro ferro, quae utique bona sunt. Illi enim laedere tentant aliquos, tu perdere cunctos. Unde et sic concludis: Qui ergo azyma comedit, in tenebris legis ambulat. Sed idem Joannes intentionem tuam enarrans, luce clarius demonstrat, qui dixerit, subjungens: «Qui odit suum fratrem, in tenebris est, et in [Col. 0986A] tenebris ambulat (I Joan. II, 9) .» Hic plane liquet quod non ab apostolo sancto, sed ab apostata angelo accepisti, ut diceres: Qui ergo azyma comedit, in tenebris legis ambulat, quia tota epistola illa, nec fermentatum nec azymum commemorat, sed solum charitatem.

V. Post haec non minori sacrilegio abusus alio testimonio ejusdem apostoli dicentis: «Tres sunt qui testimonium perhibent in terra, Spiritus, aqua et sanguis, et hi tres unum sunt (I Joan. V, 7) ;» perverse conaris ad panem mensae Christi transferre, quod ille de baptismo ejus voluit intimare. In baptismo siquidem haec tria sunt, et unum baptisma efficiunt. Et Spiritus quidem sanctificat, aqua abluit, sanguis redimit. Si quodlibet horum defuerit, baptismus [Col. 0986B] non erit, sicut venerabilis pater Augustinus ait: «Tolle aquam, non est baptismus, tolle verbum, non est baptismus. Sed accedit verbum ad elementum, et fit sacramentum.» Tu autem nequam pectorate, nequiter interpretando et depravando sententiam recumbentis super pectus Jesu, dixisti: Et hi tres in uno sunt, scilicet in corpore Christi, quod dilectus ejus, nec sensit, nec scripsit, sed, «hi tres unum sunt (I Joan. VII, 8) ,» secundum superiorem de baptismo sensum.

VI. Parva sunt haec et pene nulla ad comparationem sequentis blasphemiae, qua asserere laboras, quod tempore Dominicae passionis et crucifixionis, quando sanguis et aqua de latere ejus exivit, sanctus et vivificus spiritus in deificata ejus carne remansit. [Col. 0986C] Quod si constiterit, mortuus non fuit. Si mortuus non fuit, neque resurrexit. Si non resurrexit, inanis est fides et praedicatio nostra, quia nec nos resurgemus. Et sicut Apostolus ait: «Si ad bestias pugnavi Ephesi, quid mihi prodest, si mortui non resurgunt?» (I Cor. XV, 32.) Ut quid enim quotidie tanta patimur? Comedamus et bibamus: imo bestialiter vivamus, cras enim ut bestiae moriemur. Si in hac vita tantum in Christo sperantes sumus, miserabiliores omnibus sumus hominibus; sed absit hoc ab omni genere humano! Nam idem praeclarus evangelista, qui hoc ipsum praesens vidit, attestatur carnem Christi vere exanimatam in cruce fuisse, dicens: «Et inclinato capite emisit spiritum (Joan. XIX, 30) .» Porro Marcus et Lucas dicunt eum [Col. 0986D] exspirasse (Marc. XV, 39; Luc. XXIII, 46) . Unde et in symbolo confitemur mortuum et sepultum. Alioqui sepeliri non debuit, qui mortuus non fuit. Obmutesce, canis: linguam, canis improbe, morde; Christus enim vere mortuus est propter delicta nostra, et propter justificationem nostram (Rom. IV, 25) resurrexit a mortuis primitiae dormientium (I Cor. XV, 20) .

VII. Ecce pestifera doctrina, ecce diabolica suggestio, cujus tu signifer effectus conaris opiniones et adinventiones tuorum contra traditionem apostolicam, et contra manifestam veritatem defendere, dicendo: Aquam calidam et sanguinem de vivo et calido Christi corpore exisse, et ideo Graecos aquam [Col. 0987A] ferventem sanguine ejus jure miscere. Quod totum longe aliter est. Nam veraces evangelistae concorditer narrant Dominum nostrum hora nona in cruce mortuum, et sero a Josepho postulatum depositum de ligno et sepultum. Ipso enim emittente spiritum, velum templi et petrae scissae sunt, terra mota, monumenta aperta, et multa corpora sanctorum resurrexerunt. In tanta itaque perturbatione et quasi naufragio totius creaturae, non solum latus Domini non fuit apertum lancea, sed etiam hi qui prius ei insultaverunt, et ad spectaculum illud convenerant, viso terraemotu et his quae fiebant, pectus suum percutientes, revertebantur. Adeo ut ipse centurio, cui traditus fuerat ad puniendum, diceret: «Vere Dei filius erat iste (Matth. XXVII, 54) .» [Col. 0987B] At ubi tumultus mundi conquieverat, et securitas aliqua rediit, cum jam sero esset, Pharisaei rogaverunt Pilatum ut propter solemnem diem Sabbati frangerentur crucifixorum crura et deponerentur. Tunc quoque Joseph rogavit Pilatum ut tolleret corpus Jesu. Pilatus vero mirabatur si jam obiisset. Et accersito centurione, ubi cognovit Jesum jam mortuum, donavit corpus Joseph. Porro milites ad praeceptum Pilati fregerunt crura prioris et alterius latronis. Ad Jesum autem cum venissent, ut viderunt eum jam mortuum, non fregerunt ejus crura, sed unus militum lancea latus ejus aperuit, et continuo exivit sanguis et aqua, quibus formaretur Ecclesia, quemadmodum ex costa Adae dormientis formata est Eva. Ecce si hora nona obiit, et sero, [Col. 0987C] jam de cruce deponendus, lancea percussus fuit; sanguis fuit ille, naturaliter calidus non fuit, toto corpore jam praemortuo et frigido. Quod si aliquo modo caluit: Evangelium quare tantum miraculum et sacramentum tacuit? Unde vos novi symmystae volumus dicatis an sanguis tantum, aut aqua tantum, an simul utrumque caluerit? Si sanguis tantum, quare aquam calefacitis; si aqua tantum, quare ex ea calefacitis sanguinem Christi? Si utrumque simul, quare utrumque simul non calefit? Sed cujus visu vel tactu potuit discerni, quodlibet horum duorum ex uno vulnere simul erumpentium, calidum aut frigidum fuisse? Praeterea si aqua illa caluit, quare et aqua baptismatis non calefit, cum praecipue ipsa baptismum praefiguravit, sicut sanguis [Col. 0987D] redemptionem? Volumus autem scire qua intentione costam Christi immaculatam dixeris? Si pro sanctitate et innocentia: optime; si autem pro eo quod impenetrabilis ferro fuit: pessime; quia de vero vulnere verum, non phantasticum, sanguinem pro nobis fudit. Et non de costa, sicut tu scribis, sed de latere, quia os sanguinem non solet emittere, nec os comminutum fuit ex Dominico corpore.

VIII. Caeterum quod panis sit et dicatur etiam azymus, et quod non cum Theupaschitis in sacra oblatione erremus, et quod non azymum veteris legis, sed sinceritatis et veritatis comedamus, quodque vetera transierunt, et facta sunt nova, satis ostenditur in alia nostra epistola.

[Col. 0988A] IX. Tu vero maledicte et maledictus sermo oris tui, sanctam legem, sicut Severianus, maledictam dixisti. Nec mirum, cum etiam panem tuum laudare supra modum cupiens, nimium vituperasti illum dicens: «Modicum fermentum totam massam corrumpti, et panis tandem, non azymum efficitur.» Deo gratia, quia azymum non efficitur de massa fermento corrupta, sicut tuus panis. Nam corruptio nunquam et nusquam in bonum accipitur; quia ubicunque corruptio, ibi etiam substantiae deterioratio. Quinetiam cum exponeres sententiam beati Pauli, quam post tot orthodoxos Patres, nobis nolumus ab haereticis exponi, quamvis nolens azymum laudasti dicens: Sicut estis baptizati, id est, azymi et puri. Si ergo secundum tuam confessionem [Col. 0988B] baptizati sunt azymi, quid sunt non baptizati, nisi fermentati, id est, corrupti?

X. Dic tamen ubi et quomodo Paulus cum undecim apostolis canones illos cum excommunicatione exposuit, quorum tu nobis septuagesimum caput objicis? omnino nesciens quid loquaris: «Si quis, inquit, episcopus aut presbyter aut diaconus, aut omnino ex numero clericorum jejunaverit cum Hebraeis, aut epulatus fuerit cum eis, et acceperit festivitatum eorum munera, ut sunt azyma, aut aliud hujusmodi, deponatur; laicus autem sequestretur.» Etiam si hoc capitulum ex libris authenticis prolatum esset, nullo modo nos tangeret, quia nec cum Hebraeis jejunamus, nec cum eis epulamur aut festivitatum eorum munera aliqua accipimus. Quod [Col. 0988C] autem tu vesane subjungis: Sive ab illis accipiatis, sive domi faciatis, azyma sunt. Id jaculum tibi re torquemus dicentes: «Sive cum Hebraeis Sabbato epulemini, sive domi, epulatio est.» Sane hoc dignius contra vos dirigeretur, quia vos nihil aliud in Sabbato quam solemnitatem Judaeorum, nos autem in azymo longe aliud sacramentum retinemus et amplectimur. Si enim interrogemus Judaeos, quid celebrent in Sabbato? Respondebunt: «Requiem Domini.» Si Graecos, idem et non aliud dicent. Ergo sub servitute legis sunt. In cujus umbra et tenebris consederunt.

XI. Deinde post inanes latratus super vocabulo panis, reduxisti nobis annos ab initio mundi, usque ad passionem Christi, quando secundum te cyclus [Col. 0988D] solaris erat XVIII et lunae V: ut hoc saltem figmento possis evadere cum fermento tuo, quasi juxta hanc supputationem tuam, occurrat in Coena Domini luna XIII, in qua nondum fermentum abjecerat plebs Hebraea. Sed nos chronographis et calculatoribus talia relinquentes, maxime cum apud Graecos et Latinos atque Hebraeos diversae de temporibus habeantur rationes: hoc tantum dicimus, quia Christus nec unum iota aut apicem veteris legis resolvit. Unde et XIV luna ad vesperum quinta Sabbati Pascha celebravit, et mox eadem nocte comprehensus, crucifixus est quintadecima luna, id est sexta Sabbati, quae specialiter dicebatur prima dies azymorum. Quamvis et in tota praecedente die, id [Col. 0989A] est quarta decima luna, fermentatum non appareret in omnibus finibus Israel. Nam et agnus cum azymis comedebatur. Quod si juxta tuam assertionem Christus Pascha fecit tertiadecima luna cum fermentato, dupliciter reus fuit; juste puniendus secundum legem, quia Pascha fecit in tempore non suo, et quia cum fermentato. Quapropter mors ejus nihil nobis conferet, qui non pro nostris sed pro suis peccatis interiit, scilicet quia fuit transgressor sanctae legis. Sed de his alias copiose disseruimus.

XII. Deinde si exceptis septem diebus Judaei toto anno fermentatum, ut asseris, comedunt, quis convenientius debet argui, ille qui minimo tempore eos imitatur in azymis, an ille qui toto anno in fermentatis? [Col. 0989B] Absit tamen ut eorum carnalem ritum in aliquo imitemur!

XIII. Verum quoniam labyrintheo errore duceris, ut nunc qua exibas intres, nunc qua intrabas exeas, iterum eamdem viam teris, dicens: «Si traditum vobis fuit ab apostolis comedere azyma, quomodo Agatho papa vester, praesessor sanctae sextae synodi, cum Gregorio Agrigentinorum episcopo et aliis Patribus, contra azyma ne fierent legem statuit?» Audi, stulte, vane: non tantum ab apostolis, quantum ab ipso Domino nostro Jesu Christo traditum est nobis, azyma non de Phase Judaico comedere, sed de Pascha Christiano percipere.

XIV. Nec rei tenemur illo quod objecisti cap. 11 [Col. 0989C] sextae synodi, dicens: «Nemo in sacerdotali constitutus ordine, aut laicus ea quae apud Judaeos sunt azyma comedat, aut cum eis habitet, aut in infirmitatibus eos invitet, aut medicinam ab eis accipiat, vel in balneis cum eis lavetur. Si quis haec egerit, siquidem clericus fuerit, deponatur: si autem laicus, sequestretur.» Quis nostrum, rogo, azyma quae apud Judaeos sunt comedit? Quamvis enim reliqua capituli hujus observemus, illud tamen super omnia de azymis observamus.

XV. Sed quid dices? Nonne magnus Basilius a Joseph Judaeo medicinam multoties accepit? tu autem sicut diabolus psalmum, ita exponendo capitulum subjunxisti: «Qui ergo azymum conficit et comedit, quamvis hoc non acceperit a Judaeis, imitator [Col. 0989D] tamen Judaeorum est, sicut et is qui circumciditur.» Perdes, Domine, omnes qui loquuntur mendacium! (Psal. V, 3.) Nunquid omnibus omnino Christianis interdicitur ne aliquando alicubi azyma comedant, sicut interdicitur ne se aliquando circumcidant? Quare hoc? quia in his imitantur Judaeos? Concedimus tamen circumcisionem solum fuisse Judaeorum: verumtamem azyma omnium gentium, quae tu malitiose non solum a divina, sed ab humana mensa omnino repellis. Sed quid facies, o fermentate? Judaei, ceu superius asseruisti, exceptis septem diebus toto anno fermentatum comedebant, et aliquando offerebant. Nunquid et hoc tolles hominibus?

[Col. 0990A] XVI. Hinc videamus si non estis Sabbatiani, quos commemorant Patres sanctae quintae synodi. Reprehendens enim nos cur jejunemus Sabbatis, dicis: «Quarta et sexta feria jugiter jejunandum: una propter traditionem, altera propter passionem Domini, Sabbato autem nunquam nisi uno.» Et hoc asserere conaris ex apocryphis libris et canonibus pari sententia sanctorum Patrum repudiatis. Nam Clementis liber, id est, itinerarium Petri apostoli et canones apostolorum numerantur inter apocrypha, exceptis capitulis quinquaginta, quae decreverunt regulis orthodoxis adjungenda. Unde nos quoque omne apocryphon abjicientes, dedignamur audire eorum fabulosas traditiones, quia non sunt ut lex Domini. Quapropter his omissis, in altera epistola, [Col. 0990B] vide quid sentierint de Sabbato beati et antiqui pontifices Romani, Silvester et Innocentius, quorum sententiae sententia Agathonis quamvis sanctissimi nullatenus praefertur. Sed absit ut aliquando contraria eis Agatho sensisset! Et tamen in hoc, sicut et in aliis falleris, quod eum praesessorem illius synodi fuisse dicis, cum tantum legati ejus eidem synodo praesederint. Cujus gesta hic summatim placuit inseri.

XVII. Tempore Constantini, filii Constantini imperatoris, anno imperii ejus septimo decimo, Agatho papa, ex rogatu Constantini, Heraclii et Tiberii principum piissimorum, misit in regiam urbem legatos suos. In quibus erat Joannes Romanae Ecclesiae tunc diaconus, longe post episcopus, pro [Col. 0990C] adunatione facienda sanctarum Dei Ecclesiarum. Qui benignissime suscepti a reverendissimo fidei catholicae defensore Constantino, jussi sunt remissis disputationibus philosophicis, pacifico colloquio de fide vera perquirere, datis eis de bibliotheca Constantinopolitana cunctis antiquorum Patrum, quos petebant, libellis. Adfuerunt autem et episcopi 150, praesidente Gregorio regiae urbis praesule et Antiochiae Machario. Et convicti sunt qui unam voluntatem et operationem astruebant in Christo, falsasse Patrum catholicorum dicta per plurima. Finito autem conflictu, ea hora tantae aranearum telae in medium populi ceciderunt, ut omnes mirarentur. Ac per hoc significatum est quod sordes haereticae pravitatis depulsae essent. Et Gregorius quidem [Col. 0990D] correctus est, Macharius autem cum suis sequacibus simul et praedecessoribus, Cyro, Sergio, Honorio, Pyrrho, Paulo et Petro anathematizati, et in loco ejus Theophanius abbas de Cilicia episcopus factus. Tantaque gratia legatos catholicae pacis comitata est, ut Joannes Portuensis episcopus, qui erat unus ex ipsis, Dominica octavis Paschae missas publicas in ecclesia Sanctae Sophiae coram principe et episcopo ipsius urbis Latine celebraret. Eo tempore Damianus Ticinensis Ecclesiae episcopus sub nomine Mansueti episcopi Ecclesiae Sancti Michaelis, satis utilem rectaeque fidei epistolam composuit, quae in praefata synodo non mediocre suffragium tulit.

XVIII. Recta autem et vera fides haec est: Ut in [Col. 0991A] Domino nostro Jesu Christo sicut duae sunt naturae, hoc est, Dei et hominis, sic etiam duae credantur esse voluntates sive operationes. Vis audire quod deitatis est? «Ego, inquit, et Pater unum sumus (Joan. X, 30) .» Vis audire quod humanitatis? «Pater major me est (Joan. XIV, 28) .» Cerne secundum humanitatem eum in navi dormientem. Cerne ejus divinitatem cum evangelista dicit: «Tunc surgens imperavit ventis et mari, et facta est tranquillitas magna (Math. VIII, 26) .»

XIX. Haec est sexta synodus universalis Constantinopoli celebrata et Graeco sermone conscripta, temporibus papae Agathonis, exsequente ac residente piissimo principe Constantino intra palatium suum, simulque legatis apostolicae sedis et episcopis 150 [Col. 0991B] residentibus, qui omnes quidem haeresim damnaverunt. Tunc piissimus princeps Constantinus interrogavit eos qualiter Romana Ecclesia de sacrificio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi ordinem teneret? Illi responderunt: «In calice Domini non debet solum offerri vinum, sed aqua mistum. Nam si solum vinum offertur, sanguis Christi incipit esse sine nobis. Et si aqua pura offertur, sola plebs incipit esse sine Christo. Quando utrumque admiscetur, id est, vinum et aqua, tunc sacramentum spirituale perficitur. Oblatio vero quae in sacrificium altaris offertur, nullam commistionem aut corruptionem fermenti debet habere, sicut beata virgo Maria absque omni corruptione Christum concepit et peperit. Hinc in Ecclesia mos obtinuit ut [Col. 0991C] sacrificium altaris non in serico aut in panno tincto, sed in lino terreno celebretur, sicut corpus Domini fuit in sindone munda sepultum. Sic et oblatio munda debet esse a fermento, juxta quod in gestis pontificalibus a beato Silvestro legimus esse statutum.» Tunc placuit piissimo principi Constantino haec traditio apostolicae sedis. Ecce istius et sex caeterarum synodorum omnibus sanctis Patribus et orthodoxis imperatoribus, per omnia placuit fides et traditio apostolicae sedis. Et tu qui es, cui displicet? Sed volumus dicas: Videturne tibi congruum ut omni quarta et sexta feria jejunes propter traditionem et passionem Christi, et propter sepulturam nullo Sabbato, nisi uno? Cum ergo omni Dominica celebres resurrectionem, omnique quarta et sexta [Col. 0991D] feria jejunes propter traditionem et crucem; cur non et omni Sabbato propter sepulturam, cum de celebrando Sabbato nullam rationem teneas, nisi quam Judaei, scilicet quia in eo requievit Deus? Qui utique fatigatus non est, verbo creans quidquid voluit, sed in hoc nostram requiem praefiguravit. Quod si uno Sabbato in toto anno jejunandum est, propter sepulturam Christi, ergo et una quarta feria propter traditionem, et una sexta feria propter passionem, in toto anno est jejunandum. Una quoque Dominica propter resurrectionem celebranda.

XX. Non autem mirum si Agathoni papae et sanctis Patribus sextae synodi vestra imputatis deliramenta, [Col. 0992A] et quae aut finxistis capitula, cum etiam ipsi Domino Jesu et apostolis ejus imputetis figmenta Unde nos, scientes sextam synodum ad destruendam haeresim Graecorum Monothelitarum, non autem ad tradendum Romanis novas institutiones congregatam, capitula quae nobis sub ejus auctoritate opponitis, omnino refutamus, quia prima et apostolica sedes, nec aliquando ea accepit, nec observat hactenus; et quia aut sunt nulla, aut, ut vobis libuit, depravata sunt. Depravastis Joannis Chrysostomi atque Gregorii theologi aliorumque orthodoxorum Patrum dicta, et exhibuistis in eadem synodo sexta. Nempe a prima synodo Nicaena usque ad hanc sextam trecenti et amplius anni dicuntur evoluti. Et quomodo in Nicaena et reliquis quatuor [Col. 0992B] synodis universalibus nulla mentio fit de tam necessariis rebus? Nunquid usque ad sextam synodum Graeci et Latini rationem missae ac jejuniorum ignoraverunt, et per sexcentos et amplius annos a passione Christi in talibus errarunt? An forsan Graeci haec noverunt, et Romani ignoraverunt? Sed ex Missalibus Romanorum libris, ab omni Ecclesia Occidentali antiquitus receptis, evidenter cognoscitur quam rationem jejunii et missae habuerint sub reverendissimis pontificibus, Silvestro scilicet auctore Nicaenae synodi, Gelasio damnatore vestri Acacii, maximeque Gregorio dialogo, compatre imperatoris Mauritii. In cujus libris Missalibus omnis dies Quadragesimae habet specialis missae plenarium officium, et, excepta Dominica, nullus dies ejus solvit susceptum [Col. 0992C] jejunium, quam traditionem si tentasset papa Agatho aliquatenus removere Romanis, non audiretur ab eis. Quia, licet ipse magnus exstiterit, praefatis tamen decessoribus suis sicut tempore, ita scientia et auctoritate minor fuit. Quamobrem caput quo asseritis eum promulgasse ut si quis clericus jejunaret Sabbatum praeter unum, deponeretur, magis dicendum est Nazarenorum esse quam apostolorum, Cherinti et Hebionis quam sextae synodi et papae Agathonis. Cui sane capitulo epistola Pauli aperte contradicit, ubi ait: «Nemo vos judicet in cibo aut potu aut in parte diei festi, et neomeniae et Sabbatorum, quae sunt umbra futurorum.» Unde Romani proprio auctori et magistro gentium in fide et veritate obedientes, nulli Sabbato festum vel otium dependunt, [Col. 0992D] sicut nec neomenia, quia profecto Judaica sunt, et utique umbra futurorum.

XXI. Porro unde acceperimus omni die jejuniorum perfectam missam facere, supra curavimus ostendere: nec timemus caput quod dicitis apostolorum de his qui non jejunaverint Quadragesimam, quarta quoque et sexta feria, qua, excepta gravissima infirmitate, sollicite cuncti jejunamus diebus Quadragesimae, adeo ut interdum decennes pueros nobiscum faciamus jejunare, nec solvimus per Sabbata quadragesimalem abstinentiam, quam Dominus noster non solvit in quadraginta jejunii sui diebus. Nec solveremus etiam in die Dominica, quemadmodum nec ipse, nisi prae gaudio resurrectionis ejus hoc interdixisset [Col. 0993A] ab initio omnium catholicorum Patrum sententia, etiam cum anathemate. Quos secuti sancti Patres Gangrensis concilii dixerunt: «Si quis non dijudicans diem Dominicam, jejunaverit tanquam in ejus contemptu, anathema sit.» Ubi certe sicut eis attestantur omnes autenthici libri, non contradicunt jejunio Sabbati, sed Dominicae diei.

XXII. Sed, o perfide Stercorianista, qui putas fideli participatione corporis et sanguinis Domini quadragesimalia atque ecclesiastica dissolvi jejunia, omnino credens coelestem escam velut terrenam per aqualiculi fetidam et sordidam egestionem in secessum dimitti, plane sentis cum Ario. Qui cum pro aliis blasphemiis in Filium Dei, tum etiam pro ista, foveam delapsus in atram, visceribus fusis vacuus [Col. 0993B] quoque ventre remansit. Et ubi est Salvator qui dans discipulis panem a se benedictum et fractum dixit: «Accipite et comedite, hoc est corpus meum?» (Matth. XXVI, 26.) In quo quid traderet, alibi dicit: «Panis quem ego dedero, caro mea est, pro mundi vita (Joan. VI, 52) :» et; «Caro mea vere est cibus, et sanguis meus vere est potus (Joan. VI, 56) .» Quomodo verus? Quia «qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, habet vitam aeternam (Joan. VI, 55) .» Et quae est vita aeterna? Nempe Christus Jesus, sicut ipse dicit: «Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV, 6) .» Qui ergo panem Dei manducat, carnem Dei Christi manducat. Qui autem carnem ejus manducat, Christum [Col. 0993C] manducat; qui Christum manducat, procul dubio vitam aeternam manducat. Ergo, o pestifer leno antiqui serpentis, qui conaris astutia tua corrumpere sensus Christi sponsae, quae est Ecclesia, ut excidatur a charitate tanti et talis sponsi, credis nos vitam incorruptibilem comedentes, corrumpere integritatem jejuniorum, velut aliquo cibo corruptibili?

XXIII. Horremus quidem dicere, sed compellimur a tua impudenti improbitate. Conaris Christum, imo ipsam vitam per digestionem sicut coenum olidum demittere in latrinam. Et ubi est, quod dixit: «Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo?» (Joan. VI, 57.) Sine qua refectione quia non habetur vita, ipsa Vita, quae est Christus, quasi quodam jurejurando protestatur dicens: [Col. 0993D] «Amen, amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem Filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Ibid., 54) .» Nunquid hic dixit: Si manducaveritis carnem meam et biberitis sanguinem meum, dissolvetis jejunium? Et utinam hoc solo sacramento, non ad judicium nostrum, omni hora reficeremur! Sed quia corpore corruptibili, et nimia miseria conscientiae nostrae gravati, etiam bonum nostrum nequimus sufferre, a sanctis Patribus certae ad percipiendum tantum sacramentum praefixae sunt horae. Quod ne vilescat carnalibus, et in percipiendo escam spiritus submurmuret aliquis carnis appetitus, cum summa parcitate praegustamus; videre tantummodo cupientes quam suavis est Dominus, cujus panis non vult, sicuti nec manna fastidium. [Col. 0994A] Nec dubitandum in quantulacunque portione ejus fideles manducare sibi totam vitam, id est Christum, infideles autem mortem, id est, judicium suum, utpote qui rei fiunt corporis et sanguinis Domini. Deinde quotidie sive tertia, sive nona, sive quacunque hora fiat a nobis missa, non fit nisi perfecta. Nec reservatur ex oblatione ejus pars aliqua, ut per dies quinque agatur missa imperfecta. Quia nec sancti apostoli leguntur quidquam ex illo primo corporis et sanguinis Christi mysterio sub ipsa coena distributo reservasse, nec actus eorum indicant eos aliquando tale quid egisse aut praecepisse. Quinimo, sicut Lucas narrat: «Erant fideles perseverantes in doctrina apostolorum et communicatione fractionis panis (Act. II, 42) .» Quae communicatio qualiter et [Col. 0994B] quibus diebus fieret, post pauca demonstrat, dicens: «Quotidie perseverantes unanimiter in templo, et frangentes circa domos panem sumebant (Ibid., 46) .» Ecce verax evangelista testatur sub apostolis fideles quotidie orasse et panem fregisse. Et vos, qui estis, qui dicitis duobus tantum diebus hebdomadis missam perfectam fieri debere, reliquis vero quinque imperfectam? Nempe hic in panis fractione et communicatione, non nisi perfectam actionem missae debemus accipere, quemadmodum et ipsum Dominum legimus, non imperfectam, sed perfectam commemorationem suis discipulis tradidisse, in pane a se benedicto et mox fracto et distributo. Non enim benedixit tantum et servavit frangendum in crastinum, [Col. 0994C] nec fregit tantum et reposuit, sed fractum statim distribuit. Unde beatus Alexander martyr et papa V ab apostolo Petro, passionem Domini inserens canoni missae, non ait: Hoc quotiescunque feceritis, sed «Haec quotiescunque feceritis, id est, benedixeritis, fregeritis et distribueritis, in mei memoriam facietis,» quia quodlibet horum trium, si sine reliquis fiat, scilicet benedictio sine distributione, aut fractio sine benedictione et distributione, perfectam Christi memoriam non repraesentant, sicut distributio nulla sine benedictione et fractione. Quod autem quotidie et quotacunque hora diei, non autem sola tertia perfectam missam agimus, auctoritatem tenemus ex verbis ipsius Domini juxta beatum Paulum dicentis: «Hoc facite quotiescunque sumitis, in [Col. 0994D] meam commemorationem (I Cor. XI, 25) .» Unde mox idem Apostolus secutus adjecit: «Quotiescunque manducabitis panem hunc et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis (Ibid., 26) .» Et quandiu? Donec veniat (Ibid.) : scilicet judicare vivos et mortuos. Putasne alicubi dixerit: Hoc facite hora tertia in meam commemorationem? Non utique, sed nullam horam aut tempora excipiens dixit: Quotiescunque. Nec ipse Paulus jejunia aliqua aut certam quamlibet evolutionem annorum attendens ait: Quotiescunque per tot annos hora nona manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis; sed indifferenter: Quotiescunque; et: Donec veniat.

XXIV. Nec nescimus sanctos Patres diei Dominicae [Col. 0995A] et praecipuarum solemnitatum missas hora tertia celebrasse solitos, propter Spiritus sancti effusionem hora tertia in discipulos, et hoc mandasse ad posteros quatenus illa unius actio missae gemino privilegio insigniretur: resurrectione videlicet Christi et adventu Paracleti, utque propter gaudium festi temporibus relaxarentur cunctis frena jejunii. Verumtamen alia causa est Dominicae diei, ac solemnitatum, alia jejuniorum; si ergo hora nona aut vespertina diebus jejuniorum, perfecta agitur missa, nulla procul dubio inde contrahitur noxa, quia et Dominus in coena ad vesperum primam et perfectam administrationem tanti sacramenti discipulis instituit, et hora nona spiritum tradens sacrificium vespertinum expansis manibus in cruce, et praemissa [Col. 0995B] oratione ad Patrem consummavit. Propterea quamvis hora tertia et nona propter supradictas rationes sint aptiores missarum actioni, quotiescunque tamen horis aliis fiunt occupatione itineris, aut gratia cujuslibet necessariae rei, in memoriam fiunt Christi; nec violatur inde integritas jejunii. Quod utique beatus Thelesphorus papa a Petro septimus sentiens, etiam nocte Nativitatis Domini missas celebrari instituit, nec ullam resolutionem jejunii ante horam tertiam et diurnam missam inde fieri, sicut vos perverse putatis, timuit. Dicite autem, si potestis, cur Sabbatum et caeterae extra Dominicam feriae hora tertia missam debeant habere, cum in eis Spiritus sanctus non legatur descendisse. Itaque nos, sicut supra ostenditur, divina auctoritate subnixi, nec jejunia [Col. 0995C] resolvimus in celebratione missae quotacunque hora diei fit; nec in aliquo natalitio martyrum, sed nec in Annuntiatione Mariae virginis. Et ideo nullius universalis synodi percellimur anathemate. Caeteri autem quamvis sanctorum Patrum conventus, etsi potuerunt de utilitate et conversatione Ecclesiarum suarum tractare, nullas tamen traditiones universali Ecclesiae praefigere. De papa quoque Agathone omnino scimus quia nec sextae synodo per seipsum praesedit, nec aliquibus capitulis ejus subscripsit, nisi quae promulgata fuerunt adversus Monothelitarum haeresim. Vos videte unde haec quae proponitis habeatis, quia Ecclesia Romana talia hactenus ignoravit. Nec credi potest post tot annos Romanorum [Col. 0995D] pontificem Graecis promulgasse aliquas de missa observationes. Deinde ritum vestrae discere non curamus, quia minimam cautelam et maximam negligentiam ei inesse cognoscimus, dum sanctum panem frangentes et sumentes, hinc inde decidentes micas non curatis. Quod etiam solet contingere, dum patinas sanctas foliis palmarum et porcorum setis fricatis inhoneste. Multi quoque vestrum tam irreverenter corpus Christi reponunt, ut pyxides inde cumulent, et ne decidat aut superfluat, manu inculcant. Reliquias quoque oblationis, velut communes panes, nonnunquam usque ad fastidium sumunt. Et si sumere non sufficiunt, subterrant, aut in puteum projiciunt. Si autem, ut dicis, panem jam pridem oblatum et sanctificatum exaltatis altera die, [Col. 0996A] unam oblationem videmini bis offerre. Et cur non attendistis in epistola papae Clementis, cujus traditiones, ut putatis, contra nos defenditis, quod ibi promulgasse putatur? «Certe, inquit, tanta in altario holocausta offerant, quanta populo sufficere debeant. Quod si remanserint, in crastinum non reserventur, sed cum timore et tremore clericorum cautela et diligentia consumantur.» Ad haec quod asseris, vos ab ipsa sancta communione statim ad communes cibos transire, non sic sensisse idem Clemens invenitur in praefata epistola, ubi de his qui residua sacrificii consumpserint subjecit: «Qui autem, inquit, residua corporis Domini quae in sacrario relicta sunt consumunt, non statim ad communes accipiendum cibos conveniant, ne putent sanctae portioni [Col. 0996B] esse commiscendos cibos qui per aqualiculi egestus in secessum funduntur. Si igitur mane Dominica portio in sacrario edatur, usque in sextam jejunent ministri qui haec consumpserint. Et si tertia aut quarta, jejunent usque in vesperum.» In quibus sane verbis liquet quod non solum hora tertia, sed etiam mane hora quarta missas fieri licet, quodque ex sacrificio jejunium non solvitur, dum illic dicitur, ut qui consumpserint usque ad sextam vel vesperum: alioqui quomodo jejunabant, si ex sacrificio jejunium solverunt? Deinde abstinentiam paucissimorum nobis praedicantes, tacetis ingluviem multorum, qui aut parum aut nihil Quadragesimalis jejunii Deo offerunt, dum a primo mane usque vesperum crapulari non metuunt nec erubescunt. Aliqui etiam [Col. 0996C] ad Ecclesiam legumina et alia obsonia deferentes inibi comedunt, nec Paulum attendunt dicentem: «Qui esurit, domi manducet (I Cor. XI, 34) ;» et: «Nunquid domos non habetis ad manducandum et bibendum? aut Ecclesiam Dei contemnitis, et confunditis eos qui non habent?» (Ibid. 22.) At nos Quadragesimam unius septimanae, quam dicitis sancti Theodori, nescientes, solam Quadragesimam Domini nostri Jesu Christi quadraginta diebus diligenter observare contendimus, quam ut aliquis, excepta gravi infirmitate, in aliquo infringat sufferre nequimus. Nec licet cuiquam apud nos, sicut apud vos, post unam refectionem quidquam pomorum aut herbarum diebus jejuniorum percipere.

[Col. 0996D] XXV. Hinc perpendentes a te tam perverse defendi adulteria potius quam nuptias sacerdotum, arbitramur ab inferis emersisse principem hujus haeresis nefandum diaconum Nicolaum. De quo Epiphanius vester sic scripsit: «Quarta Nicolaitarum a Nicolao haeresis est adinventa, uno ex septem diaconibus ab apostolis ordinato. Iste cum zelo pulcherrimae conjugis culparetur, docere coepit indifferenter uti conjugibus, non solum laicos, sed etiam qui sacerdotii fungerentur officio. Hos damnavit sanctus evangelista et apostolus Joannes, et jussit ut quicunque cum eis vel sermonem colloquii miscuissent, ex hoc ipso communione privandos. Docens rationabiliter a mundi origine Deo castitatem plurimum placuisse. Tunc etiam in seipso Christum Dei [Col. 0997A] Filium castitatis gloriam dedicasse, cum, virginem possidens matrem virgo mansurus, nullum discipulorum suorum commistione etiam legitima conjugii uti permisit, dicens: «Si quis vult post me venire, abneget semetipsum» sibi, «et tollat crucem suam et sequatur me (Matth. XVI, 24) .» Unde idem Dominus Jesus in Apocalypsi praecipiens apostolo Joanni scribere angelo Ephesi, inter alia inquit: «Hoc habes, quia odisti facta Nicolaitarum, quae et ego odi (Apoc. II, 6) .» Hinc etiam angelo Pergami dicit: «Habeo adversum te pauca, quia habes illuc tenentes doctrinam Baalam, qui docebat Baalac mittere scandalum coram filiis Israel, edere et fornicari: ita habes et tu tenentes doctrinam Nicolaitarum (Ibid., 14, 15) .»

[Col. 0997B] XXVI. Suffecerant quidem haec, o Nicolaita Niceta, ad convincendum errorem, sed quia canonibus sub nomine apostolorum editis nos urgere videris: exponere tibi tua capitula decrevimus, quamvis ea inter apocrypha usque nunc magna ex parte computaverimus, ut aperte cognoscatur nec apocryphis nec authenticis vos vestras ineptias posse defendere. Ante omnia autem comprobamus te esse mentitum ipsi veritati, in eo quod dixisti nostros prius ordinari, deinde uxores sortiri. Quia apud nos nec ad subdiaconatus gradum quisquam admittitur, nisi perpetuam continentiam etiam a propria conjuge profiteatur. Nec post gradum cuiquam uxorem ducere unquam conceditur. Sed tu Ecclesiam Dei volens efficere synagogam Satanae et prostibulum [Col. 0997C] Balaam et Jezabel, cum Nicolao dicis: «Episcopum et presbyterum et diaconum dicimus, qui unam habet uxorem, ordinari, quamvis vivant eorum conjuges, quamvis defunctae. Nec licet eos post manus impositionem innuptos esse, nec insuper ad nuptias ire, aut, si nupserint, alteras amplecti, sed sufficere eis quas habent cum ad ordinationem venerunt.» O abominabilis Cynice, quomodo non erubuisti tantum nefas evomere? Ergo non licet aliquem post manus impositionem sine uxore esse? Si ita est, ipse Joannes apostolus et Paulus et Barnabas et omnis continens in gradu ecclesiastico in culpa est procul dubio. Unde necesse est ut futurus episcopus, presbyter, diaconus et subdiaconus, prius uxorem sortiatur, quae sibi sufficere debeat ad [Col. 0997D] carnales amplexus? Nunquid laicis non sufficit una? nisi forte discipulis maligni Muhamed, cujus farinae totus es. Tu quoque quia presbyter es, sine uxore esse non debes, secundum assertiones tuas.

XXVII. Sed jam videamus capitula quibus putas posse defendi adulteria sacerdotum, non conjugia. «Episcopus, inquam, presbyter aut diaconus uxorem suam non abjiciat obtentu religionis. Si autem abjecerit, sequestretur, perseverans autem deponatur.» Omnino confitemur non licere episcopum, presbyterum, diaconem vel subdiaconem uxorem propriam causa religionis abjicere a cura sua, scilicet ut ei victum et vestitum provideat, non ut cum illa ex more carnaliter jaceat. Sic et sanctos [Col. 0998A] apostolos legimus egisse, beato Paulo dicente: «Nunquid non habemus potestatem sororem mulierem circumducendi, sicut fratres Domini et Cephas?» (I Cor. IX, 5.) Vide insipiens, quia non dixit: Nunquid non habemus potestatem sororem mulierem amplectendi, sed circumducendi, scilicet ut de mercede praedicationis sustentaretur ab eis, nec tamen foret deinceps inter eos carnale conjugium. Praeterea cur aliquis laicus uxoratus dubitabit ad ecclesiasticos gradus ascendere, cum ei una, sine qua esse non debet, possit ad carnales amplexus sufficere? Et quare tu, qui tantopere Clementis capitula proponis, epistolam ejus de qua superius diximus, non attendis? Ibi enim ita dicitur: «Tribus gradibus divinorum commissa secretorum [Col. 0998B] sunt sacramenta, id est, presbyteris, diaconibus et subdiaconibus.» Et post nonnulla: «Ministri altaris ad Dominica tales eligantur officia, qui ante ordinationem conjuges noverunt, scilicet si semper continere voluerint. Quod si post ordinationem contigerit ministrum propriae invadere cubile uxoris, secretarii non terat limina, nec sacrificii portitor fiat, nec altare contingat, nec ab offerentibus holocausta vel oblationes suscipiat, nec ad Dominici corporis portionem accedat. Aquam sacerdotum porrigat manibus, ostia forinsecus claudat; minora tantum gerat officia, urceum sane ad altare non suggerat.»

XXVIII. Porro synodus Nicaena omnino venerabilis et authentica, sic de suis actis, id est, subintroductis habet: «Omnimodis interdicit sancta synodus, [Col. 0998C] et neque episcopo, neque presbytero, neque diacono, neque ulli omnino clericorum permittit habere secum mulierem extraneam, nisi forte mater sit, sororve aut amita. In his namque personis et horum similibus omnis suspicio declinatur. Qui autem praeteragit, periclitabitur de ordine suo.»

XXIX. Beatus quoque papa Innocentius latius hinc scribens Exsuperio episcopo Tolosano dicit: «Proposuisti quid de his observari debeat, quos diaconii ministerio, aut in officio positos incontinentes esse aut fuisse generati filii prodidere. De his et divinarum legum est disciplina, et beatae recordationis viri Siricii episcopi monita evidentia commearunt, ut incontinentes in officiis talibus positi [Col. 0998D] omni honore ecclesiastico privarentur, nec admitterentur accedere ad ministerium quod sola continentia oportet impleri.» Idem ad Victricium episcopum: «Praeterea quod dignum et pudicum et honestum tenere Ecclesia omnimodo debet, ut sacerdotes et levitae cum uxoribus suis non coeant, quia ministerii quotidiani necessitatibus occupantur. Scriptum est enim: «Sancti estote, quoniam ego sanctus sum, dicit Dominus Deus vester (Levit. XI, 44) .» Nam priscis temporibus de templo Dei anno vicis suae non discedebant, sicut de Zacharia legimus, nec domum suam omnino tangebant, quibus utique propter sobolis successionem, uxorius usus fuerat relaxatus; quia ex alia tribu et propter semen Aaron ad sacerdotium nullus fuerat permissus accedere. [Col. 0999A] Quanto magis hi sacerdotes vel levitae pudicitiam ex die ordinationis suae servare debent, quibus sacerdotium vel ministerium sine successione est, nec praeterit dies qua vel a sacrificiis divinis aut baptismatis officio vacent? Nam si Paulus ad Corinthios scribit, dicens: «Abstinete vos ad tempus, ut vacetis orationi (I Cor. VII, 5) ;» et hoc utique laicis praecepit; multo magis sacerdotes, quibus et orandi et sacrificandi juge officium est, semper debebunt ab hujusmodi consortio abstinere: qui si contaminatus fuerit carnali concupiscentia exaudiri posse se credit? cum dictum sit: «Omnia munda mundis; coinquinatis autem et infidelibus nihil mundum (Tit. I, 15) .» Sed fortasse hoc licere credit, quia scriptum est: «Unius uxoris virum [Col. 0999B] (I Tim., III, 2) .» Non propter permanentiam in concupiscentia generandi hoc dixit, sed propter continentiam futuram. Neque enim integros corpore non admisit, qui ait: «Vellem autem omnes esse sicut et ego (I Cor. VII, 7) . Et apertius declarat dicens: «Qui autem in carne sunt, Deo placere non possunt. Vos autem jam non estis in carne, sed in spiritu (Rom. VIII, 8) .» Et habentem filium, non generantem dixit.»

XXX. Et venerabilis papa Siricius: «Feminas non alias esse patimur in domibus clericorum, nisi eas tantum quas propter solas necessitudinum causas habitare cum iisdem synodus Nicaena permisit.»

XXXI. Sanctus deinde Leo papa mirabilis doctor [Col. 0999C] et sanctae Chalcedonensis synodi auctor, omnem ambiguitatem hujus rei abscindens ait: «Lex continentiae eadem est altaris ministris, quae episcopis atque presbyteris. Qui cum essent laici, sive lectores, licite et uxores ducere et filios procreare potuerunt. Sed cum ad praedictos pervenere gradus, coeperunt eis non licere quae licuerunt. Unde ut de carnali fiat spirituale conjugium, oportet eos nec dimittere uxores, et quasi non habeant sic habere: quo et salva sit charitas connubiorum, et cessent opera nuptiarum.» Ecce isti cum Petro et per Petrum effecti clavigeri regni coelorum, ita confringunt omnes claviculas infernalium portarum, ut nulla jam supersit haeresis Nicolaitarum.

XXXII. Sed ne quid minus factum dicas, sertatim [Col. 0999D] et aperte prosequemur, quid Romana Ecclesia in gradibus clericorum agat. Clericos tantum ostiarios, lectores, exorcistas, et acolythos, si extra votum et habitum monachi inveniuntur et continentiam profiteri nolunt, uxorem virginem ducere cum [Col. 1000A] benedictione sacerdotali permittit: non autem viduam et repudiatam; quia propter hoc solum deinceps nec ad subdiaconatum provehi poterunt, nec laicus non virginem sortitus uxorem, aut bigamus ad clericatum. Quod si quis praefatorum ordinum desiderat ad subdiaconatum ascendere, nequibit huc sine consensu uxoris suae, ut de carnali deinceps fiat conjugium spirituale, nemine eos ad hoc cogente. Nec permittitur postea uxor jungi eidem suo marito carnaliter, nec cuiquam nubere in vita aut post mortem illius, alioqui anathematizanda est: sicut et diaconus, et subdiaconus, et presbyter aut episcopus deponendus suam repetens, aut extraneam ducens, juxta quod in Neocaesariensi concilio orthodoxi sanxere Patres.

[Col. 1000B] XXXIII. Talibus ergo traditionibus usque nunc sancta Romana Ecclesia et apostolica sedes omni mundo refulsit, nec aliquando Judaicis fabulis et apocryphis scripturis acquievit, sed per primos apostolorum in ipso summo angulari lapide Christo Jesu fundata, nullis haeresibus cessit, nec prohibuit a conjugio laicos: sed sacri altaris ministros et apostolicam perfectionem professos monachos.

XXXIV. Illa tamen Ecclesia, quam Arius corrupit, Macedonius prostituit, quae genimina viperarum, id est, Nestorium, Eutychen, Monothelitas et Theupaschitas et reliquas haereticorum pestes peperit, adhuc a Nicolai haeresiarchae complexibus abstrahi non potuit, adeo ut ad sacri altaris ministerium ordinandos interroget an habeant uxores. [Col. 1000C] Qui respondentes se non habere compelluntur primum ducere, et sic impositionis manum accipere: ut novi mariti, et recenti carnis voluptate toti resoluti et marcidi, et inter sancta sacrificia cogitantes quomodo placeant uxoribus, immaculatum Christi corpus tractent atque populo distribuant, indeque sanctificatas manus ad tractandum membra muliebria mox referant, et sit sicut populus sic et sacerdos, et tandem populi sicut sacerdotes mali.

XXXV. Quapropter parcite jam vobis, et nolite attendere spiritibus erroris et daemoniorum doctrinis, ut nobiscum de vera pace, quae Christus est, hic et in futuro gaudeatis. Tu vero, miserrime Niceta, donec resipiscas, sis anathema, ab omni Christi Ecclesia, cum omnibus qui tibi acquiescunt in [Col. 1000D] tam perversa doctrina. Nam volens esse legis divinae doctor, non intelligis quae loqueris, neque de quibus affirmas, et stultus ipse, sapientior tibi videris septem viris loquentibus parabolas. Sed saltem aliquando disce tacere, qui nunquam loqui didicisti.

[Col. 0999] Explicit responsio fratris Humberti episcopi contra Nicetae blasphemias.

Commemoratio eorum quae gesserunt apocrisarii

Humbertus Silvae Candidae

[Col. 1001]

INCIPIT BREVIS ET SUCCINCTA COMMEMORATIO EORUM Quae gesserunt apocrisarii sanctae Romanae et apostolicae sedis in regia urbe, et qualiter anathematizati sunt Michael cum sequacibus suis.

[Col. 1001A] I. Anno undecimo imperii Constantini Monomachi indictione VII, ipso die nativitatis beati Joannis Baptistae, advenientibus a Domino papa Leone nono apocrisariis sanctae Romanae sedis, Humberto scilicet cardinali episcopo Silvae Candidae et Petro Amalphitanorum archiepiscopo, Friderico quoque diacono et cancellario, ad monasterium Studii intra urbem Constantinopolitanam. Niceta monachus, qui et Pectoratus, ante praesentiam praefati imperatoris et procerum ejus, insistentibus ipsis nuntiis Romanis, anathematizavit quoddam scriptum sub suo nomine contra sedem apostolicam et omnem Latinam Ecclesiam editum, et praetitulatum: De azymo, de Sabbato, de nuptiis sacerdotum. Insuper anathematizavit cunctos, qui ipsam sanctam Ecclesiam Romanam [Col. 1001B] negarent primam omnium Ecclesiarum esse, et qui illius fidem semper orthodoxam praesumerent in aliquo reprehendere. Post haec statim in conspectu omnium, ad suggestionem eorumdem nuntiorum Romanorum, jussit idem orthodoxus imperator praefatum incendi scriptum, sicque fuit discessum.

II. Sequenti autem die praedictus Niceta urbe est egressus: ultro adiit legatos ipsos intra palatium Pigi. A quibus accipiens perfectam suarum propositionum solutionem, iterum sponte anathematizavit omnia dicta et facta vel tentata adversus primam apostolicam sedem. Hic ab eis in communionem receptus, effectus est eorum familiaris amicus. Porro dicta vel scripta eorumdem nuntiorum adversus [Col. 1001C] diversas calumnias Graecorum, et maxime contra scripta Michaelis Constantinopolitani episcopi et Leonis Acridani metropolitani episcopi, et saepedicti Nicetae monachi, jussu imperatoris in Graecum fuere translata, et in eadem urbe hactenus conservata.

III. Tandem Michaele praesentiam eorumdem et colloquium devitante, atque in stultitia sua perseverante, praefati nuntii XVII Kal. Augusti adierunt Ecclesiam Sanctae Sophiae, et super obstinatione illius conquesti, clero ex more ad missas praeparato jam hora tertia diei Sabbati, chartam excommunicationis super principale altare posuerunt sub oculis [Col. 1001D] praesentis cleri et populi. Inde mox egressi, etiam [Col. 1002A] pulverem pedum suorum excussere in testimonium illis, dictum Evangelii proclamantes: Videat Deus et judicet. Hinc ordinatis Ecclesiis Latinorum intra ipsam Constantinopolim, et anathemate dato cunctis qui deinceps communicarent ex manu Graeci Romanum sacrificium vituperantis, in osculo pacis accepta orthodoxi imperatoris licentia donisque imperialibus sancto Petro et sibi, alacres coepere reverti XV Kal. Augusti; sed nimia instantia precum Michaelis spondentis tunc demum se conflicturum cum eis, imperator compulsus a Solembria litteris suis eos revocavit XIII Kal. Augusti. Quo etiam die festinantes regressi devenerunt ad palatium Pigi. Quos praefatus Michael haeresiarca comperiens rediisse, quasi ad concilium conabatur adducere in Ecclesiam Sanctae [Col. 1002B] Sophiae, sequenti die, ut ostensa charta, quam omnino corruperat transferendo, obruerentur ibidem a populo. Quod prudens imperator praecavens noluit haberi aliquod concilium , nisi et ipse adesset praesens. Cumque hoc ei omnimodis Michael contradiceret, jussit Augustus ipsos nuntios confestim arripere iter. Quod et factum est. Porro vesanus Michael dolens suas non procedere insidias, concitavit imperatori vulgi seditionem maximam, velut nuntiis cooperata fuerit ejus voluntas. Unde impeperator coactus, interpretes Latinorum Paulum ac filium ejus Smaragdum caesos et detonsos Michaeli tradidit; sicque tumultus ille conquievit. Verum imperator post nuntios Romanos directis suis, exemplar excommunicationis verissimum a civitate [Col. 1002C] Russorum remissum sibi accepit, civibusque exhibuit, ac tandem Michaelem falsasse chartam legatorum comperit atque convicit. Itaque commotus, amicos et affines ipsius honoribus privatos a palatio eliminavit, contraque ipsum usque nunc graves iras retinuit. Denique exemplar chartae excommunicatoriae est tale:

«HUMBERTUS, Dei gratia cardinalis episcopus sanctae romanae Ecclesiae; PETRUS Amallitanorum archiepiscopus; FRIDERICUS, diaconus et cancellarius, omnibus catholicae Ecclesiae filiis.

«Sancta et Romana prima et apostolica sedes ad quam tanquam ad caput sollicitudo omnium [Col. 1002D] Ecclesiarum specialius pertinet, ecclesiasticae pacis [Col. 1003A] et utilitatis gratia ad hanc regiam urbem nos apocrisarios suos facere dignata est, ut juxta quod scriptum est, descenderemus et videremus utrum opere completus sit clamor, qui sine intermissione ex tanta urbe conscendit ad ejus aures, aut si non est ita, ut sciret. Quamobrem cognoscant ante omnia gloriosi imperatores, clerus, senatus et populus hujus Constantinopolitanae urbis, et omnis Ecclesiae catholica nos hic persensisse magnum unde vehementer in Domino gaudemus bonum, et maximum unde miserabiliter contristamur, malum. Nam quantum ad calumnas imperii et honoratos ejus cives sapientes Christianissima et orthodoxa est civitas. Quantum autem ad Michaelem abusive dictum patriarcham, et ejus stultitiae fautores, nimia [Col. 1003B] zizania haereseon quotidie seminantur in medio ejus. Quia sicut Simoniaci donum Dei vendunt; sicut Valesii hospites suos castrant, et non solum ad clericatum sed insuper ad episcopatum promovent; sicut Ariani rebaptizant in nomine sanctae Trinitatis baptizatos, et maxime Latinos; sicut Donatistae affirmant, excepta Graecorum Ecclesia, Ecclesiam Christi et verum sacrificium atque baptismum ex toto mundo periisse; sicut Nicolaitae carnales nuptias concedunt et defendunt sacri altaris ministris; sicut Severiani maledictam dicunt legem Moysis; sicut Pneumatomachi vel Theumachi absciderunt a symbolo Spiritus sancti processionem a Filio; sicut Manichaei inter alia, quodlibet fermentatum [Col. 1003C] fatentur animatum esse; sicut Nazareni carnalem Judaeorum munditiam adeo servant, ut parvulos morientes ante octavum a nativitate diem baptizari contradicant, et mulieres in menstruo vel in partu periclitantes communicari, vel si paganae fuerint baptizari prohibeant, et capillos capitis ac barbae nutrientes eos qui comam tondent, et secundum institutionem Romanae Ecclesiae barbas radunt, in communione non recipiant. Pro quibus erroribus et aliis pluribus factis suis, ipse Michael litteris [Col. 1004A] domini nostri papae Leonis admonitus resipiscere contempsit. Insuper nobis nuntiis illius, causa tantorum malorum rationabiliter reprimere volentibus, praesentiam suam et colloquium denegavit, et Ecclesias ad missas agendum interdixit, sicut et prius Latinorum Ecclesias clauserat, et eos azymitas vocans, verbis et factis ubique persecutus fuerat: in tantum, ut in filiis suis anathematizasset sedem apostolicam, contra quam se adhuc scribit oecumenicum patriarcham. Unde nos quidem sanctae primae apostolicae sedis inauditam contumeliam et injuriam non ferentes, catholicamque fidem subrui multis modis attendentes, auctoritate sanctae et individuae Trinitatis atque apostolicae sedis, cujus legatione fungimur, et cunctorum orthodoxorum Patrum ex [Col. 1004B] conciliis septem atque totius Ecclesiae catholicae anathemati, quod noster reverendissimus papa itidem Michaeli et suis sequacibus, nisi resipiscerent, denuntiavit, ita subscribimus.

«Michael abusivus patriarcha neophytus, et solo humano timore habitum monachorum adeptus, nunc etiam criminibus pessimis diffamatus, atque cum eo Leo Acridanus episcopus dictus, et sacellarius ipsius Michaelis, Constantinus, qui Latinorum sacrificium profanis conculcavit pedibus et omnes sequaces eorum in praefatis erroribus et praesumptionibus, sint anathema Maranatha, cum Simoniacis, Vallesiis, Arianis, Donatistis, Nicolaitis, Severianis, Pneumatomachis et Manichaeis, et Nazarenis, et cum omnibus haereticis, imo cum diabolo et angelis ejus, [Col. 1004C] nisi forte resipuerint. Amen, amen, amen.»

Item alia excommunicatio ibidem facta in praesentia imperatoris et optimatum ejus, viva voce:

«Quicunque fidei sanctae Romanae et apostolicae sedis ejusque sacrificio pertinaciter contradixerit, sit anathema, Maranatha, nec habeatur Christianus catholicus, sed prozymita haereticus, Fiat, fiat, fiat.»

Adversus Simoniacos

Humbertus Silvae Candidae

[Col. 1005]

HUMBERTI S. R. E. CARDINALIS ADVERSUS SIMONIACOS LIBRI TRES. (Apud D. Martene, Thesaurus Anecdot., tom. V, pag. 629, ex bibliotheca Laurentiana. )

Admonitio praevia

Martene, Edmundus

ADMONITIO PRAEVIA.

Postquam simoniam cum ipso parente suo Simone Mago spirituali jaculo confodit princeps apostolorum, tam horrendi monstri ne nomen quidem apud Christianos audiri deberet. Verum ea est ejus malitia ut, quamvis nihil eo in Ecclesia perniciosius, nihil tamen in ea eo frequentius; adeo ut, cum ipsa natum, non nisi ea deficiente defecturum videatur. Verum, licet omni tempore praevaluerit, nec ullis unquam sanctorum doctorum praedicationibus aut scriptis, nullis episcoporum censuris, nullis conciliorum decretis compesci potuerit, saeculo tamen undecimo adeo grassata est immanis illa pestis, ut pene universum orbem infecisse diceres. Tunc adversus eam insurrexerunt, auctoritate apostolica summi pontifices, Leo papa IX, Gregorius VII, Urbanus II; scriptis suis, Petrus Damiani et Humbertus cardinalis; factis ac miraculis, Petrus Ignitus et Joannes Gualbertus, omnes ordinis nostri, nec incasso sane labore.

Ut autem de Humberto cardinali, cujus libros tres adversus Simoniacos hic damus, aliquid dicamus. Is in Lotharingia natus, sub monachali habitu adhuc puer Hardulfo abbati oblatus in Mediano Tullensis dioecesis monasterio, vix adolescentiae annos attigit cum omnem vitae religiosae perfectionem est assecutus. Tunc humanioribus litteris informatus, brevi omni scientiarum genere imbutus, cum doctrinam cum pietate conjungeret artemque musicam apprime calleret, Brunonis Tullensis episcopi sanctissimi, qui ea delectabatur, amicitiam et gratiam adeo sibi devinxit ut factus summus pontifex, Leo nonus, Humbertum secum in Italiam duxerit, atque eo adjutore in praecipuis ac magis arduis Ecclesiae negotiis usus sit. Quia in re, inquit cardinalis Baronius ( ad annum 1049), «debuit plurimum Ecclesia Romana Leoni, qui tantum virum, otiosum fortasse in Lotharingia commorantem, his opportune temporibus in orbis theatrum pro universa Ecclesia catholica constituit laborantem.» Statim autem atque Romam pervenit Leo, Humbertum fecit archiepiscopum Siciliensem, nec multo post cardinalem creatum et episcopum Silvae Candidae propugnatorem habuit adversus Ecclesiae hostes, legatumque misit Constantinopolim ad compescendum Graecorum schisma, adversus quos disputationem habuit de azymo et fermentato, quam jussu imperatoris Constantini Monomachi in scriptis reductam ex ms. Vaticano publici juris fecit Caesar Baronius, cum responsione ejusdem ad objecta Nicetae Pectorati. Caeterum Humbertum cardinalem ita commendat Lanfrancus, Cantuariensis archiepiscopus, in Commentario adversus Berengarium: «Humbertum virum fuisse religiosum, fide Christiana et sanctissimis operibus perseverantissime decoratum scientia divinarum ac saecularium litterarum apprime eruditum testantur omnes qui, vel propria experientia eum noverunt, vel ab aliis qui ipsum experti sunt ejus cognitionem acceperunt. Hunc non de Burgundia, sed de Lotharingia S. Leo Romam traduxit, et ad praedicandum Siculis verbum Dei archiepiscopum ordinavit. Postea vero sancta Romana Ecclesia praesulem sibi cardinalem constituit. Quo in loco positus taliter vixit, taliter docuit, ut de fide vel doctrina ejus nec saltem sinistrae suspicionis fama aliquando exorta sit. Hujus rei testis est tota fere Latinitas quae, pro excellentia apostolicae sedis, cujus conciliis et consiliis semper aderat et praecerat, eum ignorare non potuit.» Huic Lanfranci testimonio suffragantur Trithemius, et Bellarminus aliique scriptores posteriores.

Porro, praeter commemorata Humberti opuscula et alia edita ab erudito viro Henrico Canisio in tomo sexto antiquarum Lectionum, tres adversus Simoniacos conscripsit libros, in quibus legationis suae Constantinopolitanae mentionem facit. His conscribendis occasionem praebuisse videtur Spinosulus quidam qui Simoniacorum ordinationes approbabat, quas e contrario impugnabat Humbertus. Id saltem conjicimus ex his Humberti, lib. I, cap. 7, verbis: «Unde, se quoque nolente, Spinosulus iste suae perversae intentionis initium, progressionem et finem, procedente disputatione, noscitur jam revelare, et, velut implicitus ericius, caput suum, et pedes caudamque, accedente aqua, cogitur explicare. Constat enim eum pertinaciter defendere ab haereticis et specialiter a Simoniacis ordinatos, quia in catholica, sicut in superioribus abunde monstratur, semel acceptus ordo non iteratur. Laborat quoque variis, sed vanis argumentis astruere quod a Simoniacis, ut dicitur, ordinati sine poenitentia et manus impositione debent in clero catholico haberi, et in eo permanere ut puta quibus nihil desit in nulla gratia. Nos vero sufficientibus sanctorum Patrum superius comprobavimus testimoniis Simoniacos haereticos pejores esse pessimis Arianis,» etc. Quis autem sit ille Spinosulus, quem unicum his in libris nominatim impugnat, necdum rescire potui.

Tempus vero quo fetum hunc edidit Humbertus, colligimus ex libro III, cap. 7, ubi in primis invehitur in Henricum Francorum regem quod Simoniacis plus aequo faveret, nec admonitus a reverendae memoriae pontificibus Leone et Victore corrigi voluerit. Hinc colliges Humbertum ante annum millesimum sexagesimum, quo Henricus rex vivere desiit, et post pontificatum Leonis et Victoris, summorum pontificum, qui Stephanum X habuere successorem anno millesimo quinquagesimo septimo, scripsisse.

Porro hos libros ex Laurentiana bibliotheca eruit Mabillonius, mihique edendos majoribus occupatus concessit noster Renatus Massuetus, laborum illius haeres et studiorum successor. Codex ex quo descripti sunt, auctoris aevo exaratus, adeo ut autographum ipsum censeri posse videatur caeteroquin optimae notae.

INCIPIT PRAEFATIO HUMBERTI CARDINALIS EPISCOPI SANCTAE ROMANAE ECCLESIAE In responsione sua contra Simoniacos.

[Col. 1007]

[Col. 1007A] Ne sibi sapiens videatur, respondere stulto cogimur qui, titulo frontis tractus, imo latratus sui, eraso, nomineque suppresso, impudenter persuadere conatur non separandum a vili pretiosum, nec aliquid differre sanctum et profanum, mundum et immundum. Et quandoquidem inter lepram et lepram lex divina nonnullam facit distantiam, hic prodigiosus tergiversator et daemoniosus argumentator, velut alter Jovinianus et redivivus Stoicus, unam eamdemque catholicis et haereticis contendit inesse et cooperari gratiam, nihilque referre utrum extra, an intra catholicam Ecclesiam contingat fieri aut haberi quorumlibet sacramentorum Christi administrationem, cum intra vel extra eam indifferenter et aequaliter operari censeat Spiritus [Col. 1007B] sancti plenitudinem, nec posse aliquid conferri ad catholicam reversis, nec auferri ab ipsa aversis. Quodlibet ergo sit acerrimus iste conjector, inimicus tamen Dei esse convincitur, etiamsi in aliquibus ejus videatur defensor, quia, secundum Apostolum, habet quidem speciem pietatis; virtutem autem ejus abnegat (II Tim. III, 5) , aestimans quaestum esse pietatem (I Tim. VI, 5) . Qui, etsi quaedam recte aliquando offerat, in eo tamen quod non recte dividit peccat, Cain a maledictione et sententia percellendus, et a facie terrae, videlicet catholicae Ecclesiae, projiciendus, siquidem ad suam et multorum pusillorum Christi perditionem, sanctas Scripturas, sanctorumque Patrum rectas sententias contorquendo depravat, aliquas quidem decurtat, aliquas autem sua dicendo [Col. 1007C] prolongat. Tandemque violenter intenso arcu paravit sagittas suas in pharetra, ut sagittet in obscuro rectos corde (Psal. X, 3) , et, quod adhuc est deterius, arrogantia scientiae seu qualiscunque continentiae suae elatus et caecatus, zelum quidem Dei, ut putatur, habens, sed non secundum scientiam (Rom. X, 2) , se obsequium praestare Deo arbitratur (Joan. XVI, 2) , si velut cancer pestiferis sermonibus serpendo inficiat, corrumpat, et a castitate, quae est in Christo, simplicium fratrum sensus abscidat. Nempe, derelicto fonte aquae vivae, fodit sibi cisternas, cisternas dissipatas, quae continere non valent aquas (Jer. II, 13) ; nec curat de puteis quos foderunt pueri Isaac (Gen. XXVI, 15-22) aquam vivam efferre, sed eis potius lutum inferre. Et velut mulier illa Proverbiorum [Col. 1007D] garrula et vaga, quietis impatiens, stulta et clamosa, plenaque illecebris, nihil omnino sciens, nec valens in domo consistere pedibus, et per omnia veri panis inops, nunc foris, nunc in plateis, nunc juxta angulos insidians, nunc sedet in foribus domus [Col. 1008A] suae super sellam in excelso urbis loco, ut vocet transeuntes per viam et pergentes itinere suo: Qui est parvulus declinet ad me. Et vecordi locuta est: Aquae furtivae dulciores sunt, et panis absconditus suavior. Et ignorabunt quod gigantes ibi sunt, et in profundis inferni convivae ejus (Prov. VII, 10-12; IX, 13-18) .

A cujus fornicariae delubro, imo volutabro, pertinacique procacitate et procaci pertinacia, nil est quo aptius et cautius nostros parvulos deterreamus et revocemus quam his in utero sanctificati Jeremiae invectionibus seu increpationibus: «Nunc quid tibi vis in via Assyriorum, ut bibas aquam fluminis? quid tibi in via Aegypti ut bibas aquam turbidam?» (Jer. II, 18.) Et vasis electionis, beati Pauli, talibus [Col. 1008B] dissuasionibus: «Non potestis mensae Domini participes esse et mensae daemoniorum. Non potestis calicem Domini bibere, et calicem daemoniorum (I Cor. X, 20, 21) .» Et: «Nolite jugum ducere cum infidelibus. Quae enim participatio justitiae cum iniquitate? aut quae societas luci ad tenebras? quae autem conventio Christi ad Belial? aut quae pars fideli cum infideli? Qui autem consensus templo Dei cum idolis? Vos enim estis templum Dei vivi, sicut dicit Deus: Quoniam inhabitabo in illis et inambulabo inter eos, et ero illorum Deus, et ipsi erunt mihi populus. Propter quod exite de medio eorum, et separamini, dicit Dominus, et immundum ne tetigeritis, et ego recipiam vos, et ero vobis in patrem, et vos eritis mihi in filios et filias, dicit Dominus omnipotens (II Cor. VI, 14-18) .»—«Has igitur promissiones habentes, charissimi, mundemus nos ab omni inquinamento carnis et spiritus, perficientes sanctificationem in timore Dei (II Cor. VII, 1) .» In quibus sane Apostoli verbis, etsi conjugium et copulam carnalem luce clarius monemur separatum iri ab infidelibus, multo magis spiritualem, nec immundum tangere, ut Deo nostro exhibeamus nosmetipsos gloriosam Ecclesiam, non habentem maculam aut rugam, aut aliquid ejusmodi (Ephes. V, 27) ; ut ipse in nobis inhabitet, et ipse nos recipiat, perficiens sanctificationem nostram. Porro infideles cum audis, non solum paganos intellige, sed et haereticos, quos pejores paganis et beatus Hieronymus omnisque sanctorum doctorum chorus protestatur, quia in paganis spes est adhuc fidei; [Col. 1008D] in haereticis autem jam pugna discordiae. Haereticus autem est, qui a fide catholica dissentit, credens et defendens quod non est credendum, sive de Deo sive de creaturis ejus. Nec tamen quis continuo haereticus habendus est, ubi quid contra fidem senserit; sed [Col. 1009A] ubi obstinate et irrationabiliter sensa sua vel opiniones defenderit. Et ideo mox devitandus, ut idem ait Apostolus: «Haereticum hominem post unam et secundam correptionem vita. Subversus est enim qui ejusmodi est, et delinquit proprio judicio condemnatus (Tit. III, 10, 11) .» Quod si cum tali abominatione et tam repentina animadversione damnandus et abjiciendus est haereticus, defensor ejus quid meretur? Qui enim aliorum errorem defendit, multo est damnabilior et notabilior illis, quia non solum ipse errat, sed aliis offendicula erroris praeparat et confirmat. Unde, quia magister erroris, non tantum haereticus, sed haeresiarcha quoque qui ejusmodi est recte dicitur, utpote in errore primus.

Viderint itaque Simoniacorum utique discipulorum, [Col. 1009B] vel sequacium Simonis Magi, scilicet primi post revelatam gratiam haeretici, pertinaciter defensores, quoto gradu, aut quo nomine habendi sint inter fideles. At nunc jam, Spiritus alme, veni, nostraeque adjungere voci. Correptionem, et, si fieri potest, correctionem adhibe Simoniacae vesaniae in te verbum dicenti, et te blasphemanti, et per me, tuum subjugale mutum, secundum omnipotentiam tuam, in hominis voce de coelo loquens, prohibe pseudoprophetarum insipientiam, qui volentes esse legis doctores, non intelligunt, neque quae loquuntur, noque de quibus affirmant (I Tim. I, 7) . Defende, o liberrime omnium Deus, et Domine coaequalis per omnia, atque coaeterne Deo Patri et Filio, tuam singularem libertatem a sacrilegis negotiatoribus, a Simonis Samardaci [Col. 1009C] pecuniosis haeredibus, ne contra sententiam magni Simonis Petri, in ipsis quoque Christianissimis primordiis datam, inducantur in tam perniciosum errorem parvuli et simplices tui, ut aliquatenus credant vel (quod tolerabilius putatur) aestiment, te summum et incomparabile Dei donum pecunia possideri (quod dictu etiam scelus est) tanquam servum emptitium, aut venale jumentum, servile mancipium. Et quorsum accidet illa nostra libertas, de qua et ipsi per te jam praesumimus in spem et gloriamur in libertate [Col. 1010A] filiorum Dei, Apostolo praetonante: «Ubi Spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17) .» Et: «Quotquot Spiritu Dei aguntur, hi filii sunt Dei (Rom. VIII, 14) .» si ipse nummulariis et servis mammonae servus addictus es, et tu, columba, necessitate aut voluntate te ipsam laniandam milvis praebes? Quod si ad tam nequam servorum et pessimorum mercatorum nutum sanctificandis creaturis illaberis aut infunderis, dicendum est te, aut timore talium dominorum, velut offensis emptionis tuae instrumentis et chartis, ad id violenter cogi, aut, certe concordissimum et unanimem perversis dominis effectum, amore et reverentia quadam pecuniae delectabiliter trahi; et sic gratia jam non est gratia, quia non gratis accepta. Si ergo timore cogeris, omnipotentia tua et libertas perit, [Col. 1010B] quia jam non spiras ubi et quando vis. Si autem amore traheris, jam non beati, sed miseri pauperes spiritu, quoniam tu pecuniae pertinax sectator deprehenderis, quam contemni et dispergi sine aliqua futura retributione falso praecipis. Sed absit tale aliquid vel leviter suspicari de te, o inviolabilis et irreprehensibilis veritatis verax Spiritus, quem dedit nobis Deus fidei et spei pignus, ut pecuniae pignore obligatus Simoniacis, non Dominus dominorum, sed jam tertio gradu inferius aut etiam millesimo servus pessimorum servorum pejoris domini, mammonae scilicet, praediceris. Unde jam nunc blasphemantium te, et indebitum sibi sacerdotium vindicare praesumentium dicta dictis refellamus obviis, praegrediente igne tuo et temerarios comburente, ac, demum igne [Col. 1010C] eorum alieno huc illucque disperso, aenea thuribula, ut puta mortibus peccatorum sanctificata, in laminas producantur et altari Domini affigantur, quatenus ex ipsorum sermonibus, vocalibus quidem sed obscuris, eloquia Domini casta quasi argentum et aurum, ex comparatione ejus, notiora fiant, clariusque et evidentius innotescant. «Oportet enim haereses esse, ait Apostolus, ut probati manifesti fiant in vobis (I Cor. XI, 19) .»

INCIPIUNT CAPITULA In librum Humperti cardinalis episcopi sanctae Romanae ecclesiae in responsione sua contra Simoniacos.

[Col. 1009]

  • [Col. 1009D] I. Invectio adversus corruptorem arguens eum mendacii.

  • II. De pseudoepiscopis, quos notat decretale capitulum Leonis papae.

  • III. Quod Simoniaci pejores Arianis et ipso suo magistro Simone sint.

  • IV. Ira Spiritus sancti in Simonem et comparatio ejus et suorum sequacium, et quid accipiant.

  • V. Quod capitulum illud sancti Leonis non de haereticis, sed catholicis sit intelligendum.

  • [Col. 1010D] VI. De differentia pseudoepiscoporum et ordinationibus eorum.

  • VII. De capitulo sancti Gregorii prohibenti reordinari; ubi etiam concedit Simoniacos saltem Arianis aequiparari.

  • VIII. De canonibus apostolorum et secunda manus impositione.

  • IX. Qualiter baptisma haereticorum permittatur, et quid sit permissio.

  • [Col. 1011A] X. De imperfectione baptismatis haereticorum sententiae sanctorum Patrum.

  • XI. Ubi sanctorum Patrum sententiae promuntur, in quibus sint haeretici vitandi.

  • XII. De ordinationibus haereticorum, juxta beatum Innocentium.

  • XIII. Unde supra, secundum beatum Gregorium.

  • XIV. Recapitulatio superiorum sententiarum beati Gregorii contra falsos argumentatores.

  • XV. De propriis et impropriis dictionibus, et vanitate Simoniacorum.

  • XVI. Sententia sancti Ambrosii de ordinationibus Simoniacorum.

  • [Col. 1012A] XVII. Recapitulatio unde supra. Deinde beati Augustini sententia.

  • XVIII. De mercantibus ecclesiasticam dignitatem sanctorum Patrum sententiae.

  • XIX. Repulsio eorum qui dicunt Simoniacos gratiam habere a qua deponantur.

  • XX. Quod Simoniaci sine fide sint, quodque sibi consentientes fide privent.

  • XXI. Repulsio eorum qui dicunt haberi et juste posse dari Spiritum sanctum ab eo qui injuste accepit.

  • Expliciunt capitula libri primi Antisimoniaci.

INCIPIT LIBELLUS PRIMUS Contra haereticos et maxime Simoniacos, instar dialogi sub nomine Corruptoris et Correptoris, editus ab Humberto, sanctae Romanae Ecclesiae cardinali episcopo.

[Col. 1011]

CAPUT PRIMUM.

[Col. 1011B]

CORREPTOR. In ipso controversiae suae vestibulo, praefixis aliquot ad defensionem sui suorumque capitulis, quasi quibusdam muscipulis aptatis aut casibus ad illaqueandum incautos praetensis, subversus subversor atque seductus seductor, tandem violentus ab insidiarum cuniculis emergit, atque in haec argumenta ad suffocandum irretitos repente erumpit:

CORRUPTOR. «His ergo relectis capitulis, o justitiae dilectores, liquidius audistis quod a pseudoepiscopis ordinatio facta posset rata consistere.»

CORREPTOR. Veneficorum est mortiferi poculi ora aliquantulo melle imbuere, ut praegustata dulcedo incunctanter faciat absorberi quidquid superest lethale. Quod iste calumniator fecisse arguitur, ubi, [Col. 1011C] ordiens tendiculas capitulorum, quae quaquaversum emendicando et suae disputationis foribus praefigendo corruperat, infit.

CORRUPTOR. «Abhinc praeclara sequuntur testimonia, quibus papae Formosi ordinatio rata et legitima esse monstratur.»

CORREPTOR. Hanc sententiolam suam, ut ei maximum conciliaret favorem, et omnibus efficeret reverendam vel ex maxime et primo synodi auctoritate, falso praetitulavit ex concilio Nicaeno.

In qua utique praesumptione qualis habetur in subsequentibus innotuit, qui ipsam suae narrationis januam mendacio, quin potius sacrilegio, polluit. Neque enim capitulum illud primum, aut versiculus in toto Nicaeno vel in aliquo post ipsum concilio invenitur; [Col. 1011D] nec de papae Formosi ordinatione, utrum rata an irrita habenda sit, quidquam in Nicaeno, vel in aliquo post ipsum concilio tractatur, aut monstratur, cum etiam vel leviter tale quid suspicari infinitae stultitiae reputetur. Nam inter Nicaenam synodum et papam Formosum quingenti et amplius anni inveniuntur ut puta inter maximum Constantinum et Imperatorem Arnulfum, cujus adjutorio Formosus Romanum praevaluit retinere pontificatum. Porro Arnulfus [Col. 1012B] a Carolo Magno imperatore computatur sextus, aut septimus. Quod si capitulum illud idcirco ex concilio Nicaeno putavit praetitulandum, quia aliquot capitula eorum quae subjunxit, ex illo concilio sint; vel admonitus cognoscat nullum inibi se subjecisse praeter solum de Catharis capitulum. Hinc ergo apparet quantus sit calumniator qui, victus errore, mentiendo quoque contra maximum et omni mundo notissimum venerabileque concilium, impudenter laborat apparere victor. Sed jam dicta illius eventilando discernantur.

CAPUT II.

Praemisso Leonis papae beati et magni doctoris capitulo, errorem suum corroborare conatur ex eo, quasi de Simoniacis aut certe de aliis haereticis aliquis [Col. 1012C] illic ei fuerit sermo, et non potius de catholicis, si quos forte praepositi Ecclesiae ignorantia, seu praesumptione, vel necessitate non secundum subtilitatem canonum consecrant, aut consecrarint aliquando. Fieri enim potuit, et poterit, ut aut unum, vel duo, aut simul haec tria capitula consecratis desint, id est, ut nec a clericis sint electi, nec a plebibus expetiti, nec a provincialibus episcopis cum metropolitani judicio consecrati; quibus tamen consecratio non deest, quia sine pecuniaria venalitate facta est quamvis ex tribus supradictis capitulis vaga et instabilis fluctuet et aberret. Alioquin, si nulla in eis esset episcopi consecratio, nulla eorum omnino esset ordinatio, quamvis clericos in Ecclesiis, quae ad proprios episcopos pertinebant, consueto [Col. 1012D] judicio praesidentium, ut ita dicatur, ordinarent. Neque enim quaelibet Ecclesia, nec quodlibet judicium eidem praesidentium potuit aut poterit aliquando efficere ut aliquis possit alicui dare quod comprobatur ipse nullo modo habere, consecrationem ratam aliis ministrare oratione sua et operatione quam sibi ipsi nullatenus potuit accipere, aut in se habere. Nonne laudabilior in hoc ordinatio laici catholici haberetur quam cujuslibet haeretici episcopi, [Col. 1013A] si solo judicio episcoporum ecclesiis praesidentium posset dare quam quod non habet? Nam laicus noster, si necessitas postulat, in remissione peccatorum per Spiritum sanctum baptizat, quod haereticus quilibet etiamsi episcopus dicatur, nulli aliquando praestat. Quod ipse beatus Leo, in aliis Decretalibus suis, sic profitetur ut ipsum quoque baptisma ab haereticis in nomine sanctae Trinitatis datum, formam tantum baptismi sine sanctificationis virtute habere protestet. «Hi, inquiens, qui baptismum ab haereticis acceperunt, cum baptizati ante non fuissent sola sancti Spiritus invocatione, per impositionem manuum, confirmandi sunt, quia formam tantum baptismi, sine sanctificationis virtute, sumpserunt.» Et hanc regulam, ut scitis, servandam in [Col. 1013B] omnibus Ecclesiis praedicamus, ut lavacrum semel initum nulla iteratione violetur, dicente Apostolo: «Unus Deus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV, 5) ,» cujus ablutio nulla iteratione temerenda est, sed, ut diximus sola sanctificatio sancti Spiritus invocanda est, ut quod ab haereticis nemo accipit a catholicis sacerdotibus consequatur.

Liquet ergo, ex his beatissimi Leonis dictis, baptisma haereticorum formam tantum vel speciem veri baptismatis habere, et lavacrum sive ablutionem corporibus solummodo, non etiam animabus, praestare, quia sine sanctificationis virtute aut sancti Spiritus sanctificatione datur et accipitur; quod utique ab haereticis nemo accipit vel consequitur. Si autem baptismum Domini Jesu, secundum Baptistae [Col. 1013C] sit testimonium in Spiritu sancto, fit et egit ut omnium remissio peccatorum ex illo valeat fieri, et vetus homo noster renovari, apparet baptisma haereticorum, quia sine sancti Spiritus sanctificatione constat, nullam peccati remissionem, nullam veteris hominis renovationem, sed solam visibilem ablutionem operari. Quod certe non propter aliquam sanctitatem sui vel reverentiam catholici non iterare consenserunt, sed scandalum contentiosae et ineptae multitudinis prudenter devitantes, ut quocunque modo Christo plures reducerent, lavacrum eorum ex meliori utique parte imperfectum permiserunt esse ratum; sic tamen ut a catholicis sacerdotibus, per manuum impositionem et sancti Spiritus invocationem, [Col. 1013D] accipiant quam nullam hactenus habebant sanctificationem in peccatorum, emundationem atque vetustatis innovationem. Et ut manifestius animadvertamus quantae imperfectionis judicentur vel habeantur, etiam post istam receptionem suam universali canone praefixum est ut nemo talium promoveatur ad catholicorum clerum; et si de clero, qui apud haereticos putatur existit, laica tantum communione contentus sit, exceptis Catharis, quos solos sancta Nicaena synodus in clero suo inventos in catholica esse permittit, nec tamen sine manus impositione, quamvis magnae et mirabilis sint conscientiae, nec in aliquo devenit a catholicae fidei confessione et apostolicae Ecclesiae unitate, nec in sola criminosorum, quam devitant exceptione et communione, [Col. 1014A] licet eos jugiter admoneant facere fructus dignos poenitentiae, et solam indulgentiam quaerere et exspectare.

CAPUT III.

Si ergo Cathari pro hoc minimo errore, imo pro hac nimium severa et minus discreta sententia sua, computati sunt haeretici, cum in nullo alio dissentiant a veritate catholicae fidei, nec sine manus impositione possent ad clerum catholicum admitti, potestne aut poterit majorum et pejorum haereticorum ordinatio, aut, ut dicitur, consecratio rata haberi, quam revertentes Cathari sine manus impositione non possunt adipisci, vel retinere sibi, et, ut expressius dicam, a Simoniacis ordinationes et consecrationes praesumptae sine aliqua consideratione [Col. 1014B] et retractatione in catholicam Ecclesiam suscipientur, quos pejores Arianis septima et universalis synodus in epistola patriarchae Tarasii ad Adrianum papam indubitanter diffinivit? Denique Ariani quanquam in hoc maxime errent quod Filium minorem Patre et creaturam esse asserunt, Spiritum quoque sanctum minorem Patre et Filio, atque creaturam; dum tamen utrumque dicunt, neutrumque eorum ulli omnino creaturae, nisi Domino Patri, Creatori visibilium omnium et invisibilium, subjicere contendunt. At Simoniaci, minime contenti tanto Arianorum sacrilegio, omnipotentem Spiritum sanctum non tantum minorem Patre et Filio, seu subjectum soli Patri et Filio, sed etiam semetipsis inferiorem, atque sibimetipsis subditum, tanquam [Col. 1014C] quodlibet venale et vile mancipium credunt, ut, velit nolit, obediat voluntatibus et vocibus eorum, atque funiculis pecuniae attractus aut velut aureis eorum catenis alligatus, plenitudine suae sanctificationis, et gratiae sacrilegis ipsorum officiis, et exsecrandis consecrationibus administret, eorumque venalitati seu operationi cooperetur. Quod ut ad momentum aestimare, intolerabilis est et forte irremissibilis blasphemiae, quia in Spiritum est peccare aut certe verbum in eum dicere. Qua sola aestimatione Simon ille, sectae eorum primus auctor et signifer a quo et ipsi agnominantur, irrecuperabiliter damnatus est. Qui utique quoquo modo posset excusari vel religionis novitate, vel ignorantia sub tanta Spiritus sancti evidentia, qua scilicet delectatus aut obstupefactus, tanquam [Col. 1014D] adhuc rudis in baptismo, et novitius in fidei notitia, repente vel ut strenuus et impatiens morarum discipulus, tam inaestimabile donum scientiae ab efficacibus magistris aestimavit etiam cum summa pecuniae expetendum sibi et accipiendum. Sed inexcusabilis exstitit beatis apostolis Petro et Joanni, adeo ut ille mitissimus Petrus, et Bar Jonae, idem filius columbae simplicissimus, et innocentissimus nulla mansuetudine reservata, nulla, ut rudibus assolet fieri, modesta increpatione praemissa, nulla satisfactione requisita, nulla emendatione exspectata, nulla admonitione ut deinceps tale quid attentare caveret adhibita, in miserrimum illum tanto zelo exarsit, tanta asperitate infremuit ut non servato [Col. 1015A] judicii ordine, prius data sententia irrevocabili reum anathemate feriret dicens: «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII, 20) ;» deinde omnem causam tantae, et tam repentinae damnationis innotesceret subjungens: «Quoniam donum Dei existimasti pecunia possideri (Ibid.) .» Mox qualemcunque spiritualis gratiae portionem existimationi ejus denegans dicit: «Non est tibi pars neque sors sermone isto (Ibid., 21) ,» scilicet in dono isto. Ac demum sic ejus nequitiam et cordis pravitatem exsecratus, vehementer redarguit: «Cor enim tuum non est rectum coram Domino; in felle enim amaritudinis, et obligatione iniquitatis video te esse (Ibid., 21, 23) .» Tandemque ad poenitentiam provocatum, incertum et dubium ex tanta blasphemiae [Col. 1015B] remissione effecit, dicens: «Poenitentiam itaque age ab hac nequitia tua, et roga Dominum, si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui (Ibid., 22) .» In qua utique B. Petri ultima in Simonem sententia, nihil nisi cogitatio cordis redarguitur, sicut et in prima existimatio tantum condemnatur.

CAPUT IV.

Itaque luce clarius est omnibus sacri capitis, Petrum, nimiae patientiae et rusticanae simplicitatis virum, nequaquam suo instinctu et humana passione seu perturbatione commotum, tam repentinam tamque districtam dictasse sententiam, sed ipsum Spiritum sanctum in Petro quasi in templo suo habitantem tantam non tulisse injuriam, blasphemiam [Col. 1015C] et contumeliam, penitusque indignatum, cujus jam irae nemo resistere potest, atque, ut in Genesi metaphoricos legitur, tactum dolore cordis intrinsecus (Gen. VI, 6) , et praecaventem in futuro animadversione detestabili et terribili contra avaritiam Magi, et sectatorum ejus impudentem et sua quaerentem praesumptionem, venerabilis Petri defendisse, et vindicasse gratiae suae libertatem, quia putabatur pecunia posse redigi in servitutem. Porro vesanus ille, tanto tonitru fulmineque verborum perterrefactus, apostolorum intercessione a se tantam Dei indignationem amoveri quaesivit, dicens: «Rogate vos Dominum pro me, ut nihil veniat super me eorum quae dixistis (Act. VIII, 24) .» Quod tamen nullum super hoc ab eis meruit, nec tunc nec postea [Col. 1015D] responsum, ut, posteri discerent quam enorme incurrisset praecipitium, cui nec ipsi sancti apostoli praesumpserunt porrigere suae intercessionis manum, justius arbitrati eum a sua communione abscissum irrevocabilem irae Domini relinquendum, quia inexpiabile animadvertebant ejus piaculum. Quod si, ut Chrysostomus ait, «ruina praecedentium admonitio debet esse sequentium,» considerare debemus secundum quod idem doctor subjungit, quia «si frequenter ceciderimus in ipsam, magis veniam merentur illi qui primi ceciderunt quam nos qui secundi.» Unde, rogo, tandem expergiscantur Simoniaci, et eorum intimi cubicularii atque fidi pedissequi, ut, videntes quantam ruinam incurrerit, ad quantumcunque praecipitium devolutus sit auctor [Col. 1016A] ipsorum primus recogitent, et vel sero agnoscant ubi jaceant, et quod jam non secundi ab ipso, sed multo plusquam millesimi in Ecclesia subsistant, credere ausi se per pecuniam sacerdotes vel aliud quodlibet ecclesiastici ordinis posse fieri, aut promereri, seu dare alicui gratis vel pretio; quod constat ipsos nullo modo potuisse per pecuniam adipisci, protestante principe apostolorum principi ipsorum Simoni: «Non est pars tibi, neque sors in sermone isto (Act. VIII, 21) .» In qua utique praesumptione venialior est error Magi, qui tantum aestimavit donum Domini pecunia posse possideri, quam istorum qui crepunt et confidunt, insuper et dicunt se illud nihilominus pecunia accepisse possidere, et cuilibet dare. Nam si hoc non crederent [Col. 1016B] episcopos se per pecuniam non potuisse fieri, nobiscum et ipsi praedicarent, et officium non suum usurpare cessarent, perditionisque suae damnationem potius quam aliquam episcopalis ministerii ordinationem, seu consecrationem aliis non communicarent. Si autem credunt, manifeste haeretici sunt, pejores illo qui hoc prius existimavit vel cogitavit tantum. Si vero non credunt, cur officium alienum praesumunt, et quod sibi non habent nec in ministerio concedere se aliis non posse, cur non recognoscunt?

Et in hoc quoque manifeste haeretici sunt et desperant, aut certe in spe blasphemias quotidianas primae suae in Spiritum sanctum blasphemiae maledicti adjungunt, pejores illo suo magistro qui, post repulsionem suam, nec se accepisse vel habere [Col. 1016C] donum Domini, sanctum videlicet Spiritum, credidit, nec cuiquam manus propter hoc imposuit, cum ille hanc tantum potestatem quaesivisset ab apostolis, ut cuicunque manus imponeret, acciperet Spiritum sanctum. Malus ille, quia ad hoc obtulit pecuniam; pejores isti, quia non solum offerunt, sed etiam pertinaciter conferunt. Malus ille, quia, nondum a conversione sua dimidio anno expleto, in hoc sacrilegium semel evasit; quanto pejores isti, quia, ab utero carnalis matris, fide Christi suscepta; a pueritia usque ad senium nihil aliud cogitare aut agere appetunt? Sceleratus ille, quia nec correptus aut admonitus poenitendo resipuit; multo sceleratiores isti, quia incorrigibiles et impoenitentes [Col. 1016D] effecti, nullaque increpatione vel admonitione compuncti, alienum officium vel locum, quem sibi praesumpserunt non relinquunt, nec jugi se poenitentiae subducunt, si forte remittatur eis aliquando quod secum multos perdiderunt, atque damnationis suae contagio Ecclesiam Christi infecerunt. Nequam ille, quia, vix dum anno altero a passione Domini incoepto, hujusmodi aggressus est facinus, nullius propter hoc reprobati exemplo deterritus; multo tamen nequiores isti, quia post mille et amplius a condemnatione, et reprobatione ipsius Magi annos, exemplis innumerabilium damnatorum quasi audaciores effecti, non desinunt tantum crimen aggredi, et plus ipso magistro suo in ea culpa perseverando transgredi contraque manifestam. Veritatis, [Col. 1017A] quae Christus est, sententiam credentes, docentes et facientes, Spiritum sanctum non gratis se accepisse, aut dare confidunt, ipsa Veritate protestante, «Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) .» Hinc ergo patet quia nequaquam Spiritum veritatis accipiunt qui non gratis accipere quaerunt. Quid ergo tandem accipiunt? spiritum utique mendacii, quem sine dubio dant sive non gratis sive gratis cuique manus imponunt; neque enim aliud quam quod acceperunt dare possunt, quia neque de tribulis ficus, neque de rubo vindemiatur aliquando uva. Denique gratia, nisi gratis accipiatur, gratia non est, nec dici recte potest. Simoniaci autem non gratis accipiunt quod accipiunt. Igitur gratiam quae maxime in ecclesiasticis ordinibus operatur non accipiunt, si autem non [Col. 1017B] accipiunt, nec habent; si non habent, nec gratis; neque non gratis cuiquam dare possunt quod non habent. Quid ergo dant? profecto quod habent. Quid autem habent? spiritum utique mendacii. Quomodo hoc probamus? Quia si Spiritus veritatis, testante ipsa Veritate de qua procedit, gratis accipitur, qui non gratis accipitur procul dubio spiritus mendacii esse convincitur.

CAPUT V.

Sed hinc jam ad discussionem propositi capituli revertamur, et beatum Leonem, illic pseudoepiscopos commemorantem, non contra Simoniacos seu quoscunque alios haereticos, sed contra quosdam catholicos eum illius modi regulas praefixisse demonstremus. Et de Simoniacis quidem, seu aliis [Col. 1017C] quibuscunque haereticis non eum ibi locutum sufficienter est superius demonstratum, nunc autem quod de pseudoepiscopis, tamen catholicis, loquatur est demonstrandum. Quincunque consecratur episcopus secundum decretales sanctorum regulas, prius est a clero eligendus, deinde a plebe expetendus, tandemque a comprovincialibus episcopis cum metropolitani judicio consecrandus. Neque enim aliter certus et fundatus, vel verus episcopus dici vel haberi poterit, nisi certum clerum et populum quibus praesit habuerit, et a comprovincialibus suis auctoritate metropolitani, ad quem vice apostolicae sedis cura ipsius provinciae pertinet consecrandus fuerit; nec certus, nec fundatus, nec [Col. 1017D] verus, sed pseudoepiscopus dicendus est et habendus, nec inter canonice plantatos vel factos episcopos computandus; quia, cum episcopus dicatur superintendens, aut superinspiciens, cui clero aut cui populo hic talis superintendit, qui nullius cleri, nulliusque populi quibus superintendat electionem habuit, insuper et metropolitani atque comprovincialium auctoritate caruit? Quod autem in proposito subsequitur capitulo: «Unde cum saepe quaestio de male accepto honore nascatur, quis ambigat nequaquam istis tribuendum quod docetur non fuisse collatum,» ita est intelligendum, honorem quidem episcopalem, scilicet consecrationem, acceptum, sed male, non quia per pecuniam vel a Simoniacis, taliter enim nulla praevenire posset aut haberi consecratio, [Col. 1018A] sicut supra satis ostenditur, sed quia sine clero et plebe, et metropolitani auctoritate, et idcirco non esse dubitandum hujusmodi episcopos indignos, quibus tribuatur quod docetur non fuisse dum consecrarentur collatum, certa scilicet propriaque parochia, et certos propriosque clericos ordinandi auctoritas, aut quemadmodum de presbyteris sino nomine titulorum ordinatis in Africano concilio legitur, nusquam ministrent aut ordinent, ad injuriam eorum qui tales non canonice ordinavere. Ubi tamen et in quibus, et per quos, et qualiter ordinatio talium possit stare, in ipso capitulo subjungens curavit demonstrare. Si qui autem clerici ab istis pseudoepiscopis in Ecclesiis ordinati sunt, quae ad proprios episcopos pertinebant, et ordinatio eorum [Col. 1018B] consueto judicio praesidentium facta est, potest rata haberi, ita ut ipsis Ecclesiis perseverent. Aliter autem vana habenda est ordinatio, quae nec loco fundata est nec auctoritate munita. Patet ergo quia, si clericos quorumcunque episcoporum proprias Ecclesias habentium, judicio eorum et consensu ordinaverint, rata ordinatio haberi possit, ita ut permaneant clerici ab eis ordinati in suorum episcoporum Ecclesiis, quia istis non sunt quas dent a se ordinati. Ita enim consecratio eorum hactenus instabilis munitur auctoritate caeterorum episcoporum, fundatur loco, in Ecclesiis scilicet eorum.

CAPUT VI.

Hinc ne quis perverse contendat hujusmodi pseudoepiscopos non posse aliquando ratas facere ordinationes, [Col. 1018C] quomodo nec Simoniacos seu quoslibet alios haereticos; aut certe Simoniacos seu quoslibet alios haereticos ratas ordinationes facere posse, quomodo et istos; atque uno modo habendos istos et illos, ut puta, quoniam pseudoepiscopi dicuntur isti sicuti et illi, scilicet falsi episcopi, animadvertat, quisquis ille est, falsum non semper uniformiter dici, sed aliquando ex parte, aliquando ex toto, quod hoc quotidiano facillime comprobatur exemplo. Dicitur equidem nummus falsus, qui tamen aliter se habet visus a vigilantibus, aliter a dormientibus. Nam illi, aut in caragmate, aut in materie, aut certe tantum in pondere fallit, iste autem in cunctis, quia nec exstitit, nec existit, nec [Col. 1018D] existet, sed ex toto se falsum est, et nihil. Unum quidem etsi humana praesumptio maximo aut minimo sui tenore fraudat, tamen vel parum aut plurimum eidem dat. Alterum diabolica illusio totius probitatis vacuum fingit, nilque illi praeter solam deceptionem attribuit. Jure ergo ex catholicis pseudoepiscopus falso quidem nummo comparatur; sed quem humana ars, etsi in aliquibus imperfectum, in aliquibus tamen perfectum format. Porro ex haereticis pseudoepiscopus falso itidem nummo jure assimilatur sed quem diabolica ars in se toto nihil existentem, in sola tamen illusione perfectum format. At noster nummus, quamvis falsus, alicujus tamen pretii erit, quantaecunque falsitatis fuerit. Nam si reprobatur ex pondere, probabitur ex materie, [Col. 1019A] et ex caragmate; aut si non ex duobus simul, ex uno tamen horum trium aliquo modo approbabitur. Ita et noster pseudoepiscopus quantumcunque minus justitiae in se habeat, tamen probatur apud Deum et homines sanae mentis, aut ex fidei vel vitae suae sinceritate, aut ex sola consecratione, quamvis reprobetur ex electione stertentium. At falsus nummus, quantaecunque perfectionis appareat, nil est, nullius est pretii aut momenti in quamlibet partem sui exstat; quem vel credere nummum esse, fuisse, vel fore, perniciosum est mendacium. Ita et haereticorum pseudoepiscopus, quantaecunque continentiae, vel sanctitatis, si dici debet, videatur, apud Deum tamen et homines pervigilis cordis nihil computatur, quia quidquid sine fide est, peccatum est. [Col. 1019B] Quem quod hactenus credere episcopum non tantummodo peccatum, sed immane quoque est sacrilegium, hinc ad nostrae assertionis affirmationem, libet huic opusculo aliquorum inserere commemorationem, qui nec a clero fuere electi, nec a plebibus expetiti, nec metropolitani judicio a comprovincialibus episcopis consecrati, et tamen ex sola consecratione tantae auctoritatis, sanctitatis, et utilitatis inventi sunt in Ecclesia Christi ut nemo nisi sacrilegus praesumat eos pseudoepiscopos in aliquo profiteri. Et primo quidem beatissimos apostolos universalis Ecclesiae fundatores et principes in hoc commemoremus, nisi justissimum arbitraremur leges et naturas necessario tacere, ubi benedictionem, gratiam et gloriam dedit legislator et naturarum [Col. 1019C] Dominus.

Unde tanta taliumque ordinationum debita cum reverentia salutata praetermittentes, nec non et illa quam ipsi beati apostoli exemplo Domini et magistri sui Asiam, Europam, et Africam episcopis hujusmodi illustrarunt, maximeque Petrus, qui suam Italiam, et cunctas Gallias directis praedicatoribus taliter a se ordinatis post Christum currere fecit, ex posteris eorum longo post tempore duos tantum commemorandos arbitramur, qui jam promulgatis inde sacris canonibus taliter ordinati noscuntur, sicut in Historia Tripartita legitur. Perigenes in Petris ordinatur episcopus, et quoniam cives eum suscipere noluerunt, Romanae civitatis episcopus jussit eum inthronizari in Corintho metropoli, defuncto [Col. 1019D] ejus episcopo, eique, donec advixit, Ecclesiae praefuit. Sisinnius quoque Constantinopolitanus antistes Proclum in Cituco consecravit, qui antequam proficisceretur Cizicum, cives procedentes Dalmatium monachum episcopum sibimet ordinarunt. Mansit ergo Proclus non habens Ecclesiam propriam, qui tamen in doctrina Ecclesiarum Constantinopoleos valde florebat; postea in Constantinopolitana sede inthronizatus. Apparet ergo neutrum a clero vel populo fuisse electum, quos non receptos est manifestum. Superius etiam eadem Historia mentionem faciens secundi universalis concilii, scilicet Constantinopolitani, dicit: Firmaverunt rursus Patres Nicaenam fidem et patriarchas constituerunt, distribuentes provincias, [Col. 1020A] ut episcopi uniuscujusque dioecesis ad Ecclesias non irent extraneas. Hoc enim primitus propter persecutionis tempus indifferenter agebatur, siquidem pro taliter ordinatis talem regulam alia synodus proposuit: «Si quis episcopus ordinatus ad parochiam, in qua ordinatus est, minime proficiscitur, non sua culpa, sed, sive populo respuente, aut propter aliquamlibet aliam causam, non necessitate factam, hunc honorem ministerioque participari tantum, nec eum misceri rebus Ecclesiae, in qua collectam celebrat Ecclesiae, sed sustinere quod provinciae synodus suo judicio terminaverit.» Hinc ergo perpendatur nostros catholicos olim et postea sine tribus illis capitulis consecrationem ratam obtinuisse; haereticos vero omnes, et nominatim Simoniacos, [Col. 1020B] nullam omnino nec tunc, nec postea, etiamsi illis tria illa adsint capitula, videlicet electio cleri, expostulatio populi, judiciumque metropolitani, quia infidelibus nihil munditiae vel gratiae potest adhaerere, donec corda eorum fide mundentur. Haec tamen dicendo, ita sanctorum Patrum nostrorum ordinationem veneramur, ex necessitate temporis et eorum maxima auctoritate, ut posteris nostris et nobis ipsis per omnia contestemur ecclesiasticas regulas observatum iri, quia antiquos excusat necessitas et sua libertas; modernos autem accusat sola sua voluntas et temeritas.

CAPUT VII.

CORRUPTOR. Audistis etiam quia, sicut denuo quisquam baptizari non debet, ita nec denuo in eodem [Col. 1020C] ordine consecrari potest.

CORREPTOR. Quis dicit aut sentit denuo aliquem in eodem ordine consecrari posse? Absit nobis sic sapere! Inter alia equidem quae super hoc a sanctis Patribus accepimus, etiam beati papae Gregorii capitulum propositum debita veneratione suscepimus. Sicut enim ipse ibidem testatur, merito judicatus est qui tale aliquid facere fuit ausus, videlicet quia Probunt prius lapsum ab officio deposuit et poenitentiae supposuit; qua expleta, eumdem rursus in eodem ordine, quasi presbyter nunquam fuisset, consecravit. Quod utique nullo modo fuit aut est agendum, sed si depositus quisque injuste postea innocens reperiatur, sicut concilium Toletanum statuit, episcopo virga et annulus, presbytero planeta [Col. 1020D] et orarium dantur, et sic, per caeteros ordines, ubicuique quod ablatum fuit, cum deponeretur. Inventus autem in aliquo excessu leviori, privata poenitentia satisfactio ita injungitur ut tamen non deponantur, sed omnino eis ordo quem habent conservetur, quemadmodum ipse beatus Gregorius in fine praesentis capituli sensisse cognoscitur; quod hic subtraxisse comprobatur vafer ille et impurus, quia sensit evidenter obsistere suis cavillationibus. Si quis, inquiens, in levi forsitan culpa a sacerdotio venit, poenitentia indici debet, et tamen ordo servari. Nam pro criminalibus juste depositus, aut non, aut vix invenitur quis licite restitutus. Quod si injuste depositus, restituitur, quemadmodum ex concilio Toletano [Col. 1021A] supra dicitur; juste autem depositus nusquam et nunquam licite restituitur. Inventus autem in minus gravibus excessibus, non quidem deponitur, sed eidem suo ordine reservato aliquandiu ab ipso suspenditur. Quis tandem denuo a catholicis consecratus arguitur? siquidem, exceptis irreprehensibilis vitae clericis, amplius his tribus supradictis generibus in catholica non reperiuntur. Aut enim juste depositi erunt, aut injuste, aut certe non depositi; et si in levioribus culpis inventi jam quicunque plus his sunt, extra catholicam Ecclesiam procul dubio sunt. Sunt enim haeretici aut episcopi, aut presbyteri, seu diaconi, vel cujuscunque alterius gradus clerici dicti.

Unde se quoque nolente, Spinosulus iste suae [Col. 1021B] perversae intentionis initium, progressionem et finem, procedente disputatione, noscitur jam revelare, et velut implicitus ericius caput suum, et pedes caudamque, accedente aqua, cogitur explicare. Constat enim eum pertinaciter defendere ab haereticis et specialiter a Simoniacis ordinatos, quia in catholica, sicut in superioribus abunde monstratur, semel acceptus ordo non iteratur. Laborat quoque variis, sed vanis argumentis astruere quod a Simoniacis ordinati sine poenitentia et manus impositione debent in clero catholico haberi, et in eo permanere, ut puta quibus nihil desit in nulla gratia. Nos vero sufficientibus sanctorum Patrum superius comprobavimus testimoniis Simoniacos haereticos pejores esse pessimis Arianis. Et si adhuc dubitatur an [Col. 1021C] Simoniaci sint habendi haeretici, revolvantur catholicorum Patrum de diversis haeresibus libri, SS. Epiphanii, Philastrii, Augustini, caeterorumque qui inde sunt scribere conati, et in omnibus deprehenduntur Simoniaci, qui et Simoniaci in Catalogo haereseon primum, quorum auctor Simon, si damnari ut manifestus haereticus meruit, quia aestimavit vel cogitavit Spiritum sanctum pecunia se posse mercatum iri, et quibus vellet largiri; videant ipsi quid mereantur quia certissime credunt se episcopos, pecunia intercedente, posse vel potuisse fieri, et consecrationes vel ordinationes ecclesiasticas cuiquam impertiri. Nisi enim hoc se posse crederent, a tanta praesumptione se suspenderent. Ex qua certe [Col. 1021D] sua aestimatione, si Simon ille pessimis Arianis pejor evidenter praedicatur, quoniam sibi Spiritum sanctum subjicere quaesivit, Simoniaci ejus, quoniam omnino tantum nefas credunt, quibus jam pejores erunt? Neque enim pejores Arianis in haereseon Catalogo dignoscuntur. Palam ergo Simoniacos, sicut tempore ita et errore, reliquis haereticis priores esse. Verum, ne supra modum praegravari se a nobis causent, pares eos Arianis tandem concedimus, quamvis auctorem eorum Simonem Arianis perversiorem praemonstraverimus quo utique perversiores [Col. 1022A] isti ejus discipuli probantur. Qua certe parilitate concussa, necesse erit Simoniacos cum sibi paribus Arianis parem etiam contra se a catholicis exspectare sententiam. Itaque jam non nostris, sed antiquissimorum, et per omnia catholicorum et orthodoxorum Patrum impetantur spiculis et obruantur sententiis, ut, secundum Salomonis elogia, qui se divites affectant, nihil se, nisi extremam inopiam, habere (Prov. XI, 22) ; vel sero erubescant, sive, juxta Dei atque Patris ejus attestationem, ubi evigilaverint a somno suo omnes viri divitiarum, nihil in manibus suis, id est ordinationibus inveniatur (Psal. LXXV, 6) . Primo tamen hic calumniae eorum summa suffigatur, ac deinde evidentibus Patrum fulminibus confodiatur.

CAPUT VIII.

[Col. 1022B]

CORRUPTOR. Unde supra in canonibus apostolorum, quos sanctus Isidorus recipiendos esse confirmat: «Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus secundam manus impositionem acceperit ab aliquo, deponatur, et ipse qui eum ordinare tentaverit. Nam eos qui ab ejusmodi baptizati fuerint, vel ordinati, neque fideles, neque clericos esse possibile est.»

CORREPTOR. Cum dicit, unde supra, patet quod praecedens caput sancti Gregorii supposito capitulo apostolorum ideo conjungat ut nil differre catholicorum et haereticorum ordinationem astruat, dum, quod S. Gregorius super catholicorum ordinationem specialiter protestatur, iste ad haereticorum partem [Col. 1022C] generaliter transferre conatur, quasi apostoli vetuerint ab haereticis, ut dicitur, ordinatos secundam manus impositionem a catholicis accipere. Hinc, ex apostolorum canonibus sola capitula L , non tantum auctoritate beati Isidori quantam sanctissimi papae Clementis et plurimorum successorum ejus, novimus debere recipi; sed, sicut ex authenticis et antiquis exemplaribus poterit probari, praesens capitulum constat istic proprio sensu et integritate circa sui finem fraudari et privari, et alienum figmentum eidem appositum sub specie veri. Nam in antiquioribus et veracioribus canonibus ita invenitur: «Si quis secundam manus impositionem acceperit, dejiciatur ipse, et qui eum reordinare tentaverit, [Col. 1022D] nisi forte eum ab haereticis ordinatum comprobaverit.» Porro quod caupo ille nequissimus, subtracto vino Sorec, admiscuit ex cisternae dissipatae aquis, ut propinaret a se deceptis, dicendo ab ejusmodi baptizatos, vel ordinatos, non posse neque fideles neque clericos esse, nec in isto sanctorum apostolorum, nec in aliquo catholicorum Patrum invenitur canone. In qua sua fraudulenta praesumptione, vel profanae vocis novitate, solo clarius innotescit quam sit recipiendus, vel audiendus, in praecedenti aut subsequenti sua disputatione. Manifeste [Col. 1023A] enim impugnat, et, quantum in se est, cassat et evacuare contendit sanctam Nicaenam synodum, quae etiam capitulum, quod nobis phreneticus ille putavit ad defensionem sui in subsequentibus objiciendum, continet; in quo Cathari, scilicet viciniores catholicae fidei haeretici, si quando ad catholicam veniunt, manus impositionem accipere, sicque in catholico clero permanere censentur. Neque enim putandum est sanctos Patres id statuisse de Novationorum laicis, qui nullam manus impositionem pro adipiscendis ordinibus acceperunt; sed de illorum clericis, quibus a suae sectae praepositis manus imposita fuit, ut ad quodlibet ministerium promoverentur altaris. Quibus ad catholicam venientibus cum a catholicis sacerdotibus manus imponitur, nonne secundam [Col. 1023B] manus impositionem accipere noscuntur? Quam ideo a catholicis accipiunt, quia ab haereticis ordinati comprobantur, ut in supra dicto canone apostolorum secundam antiquam veritatem legitur, quam hic mendosus emendator subtrahere non veritus, etiam sancto Nicaeno concilio publicas injurias irrogasse deprehenditur. Quin etiam illa ejus conclusio consideretur, in qua diffinivit ab ejusmodi baptizatos, vel ordinatos nec fideles nec clericos esse posse. Quod si ita est, ut de caeteris interim taceatur, constat Novatianos haereticos ad catholicam transeuntes, quasi a facie leonis fugere, sed ursum eis occurrere, dum, per impositionem manus catholici sacerdotis, hoc eis ad perniciem confertur, ne deinceps ipsi, vel ab eis baptizati aut ordinati, possint [Col. 1023C] fideles aut clerici haberi. Sane hoc pacto tolerabilius illis fuerat sic permanere quam ad catholicam accedere, et inibi manus impositionem, post illam quam a suis acceperant, accipere. Duplici namque contritione contriti probantur quorum baptisma vel clericatus nil jam esse posse praedicatur. Sed absit a nobis hoc vel leviter aestimare! Alioquin et Nicaena synodus convincitur errorem non amputasse, sed propagasse; sanctique Patres, auctoritatem ejus secuti, quibuscunque haereticis ad catholicam eorum transeuntibus manus imposuere, ex malis pejores hic et in futuro effecere.

Hinc ergo calumniator ille, si caecus utrobique non est, jam evidenter recognoscere potest nec laicos [Col. 1023D] haereticorum ad communionem, nec clericos ad clerum in catholica debere suscipi sine impositione manus catholici sacerdotis post illam quam a suis accepisse sciuntur. Etenim, si laici fuerint, per manus impositionem et chrismatis unctionem in fide confirmantur; si clerici, nihilominus per manus impositionem permanent in ordine, quem hactenus habuisse videbantur. Unde liquet secundam manus impositionem authenticam esse et pernecessariam, si tamen a catholicis post haereticos, non autem post catholicos fiat. Quae tamen manus impositio, si prudenter advertitur, nequaquam secunda aut altera recte sed rite dicitur. Nam beatus papa Innocentius omnium haereticorum manus impositionem esse pravam protestatur, rectam autem catholicorum. [Col. 1024A] Si ergo haereticorum manus impositio prava est, catholicorum autem recta, patet illam pravam ex quadam recte omnino vana similitudine abusive dici secundam, cum nulla substantialiter seu accidentaliter ad invicem habeant connumerationem. Nam, si haec quae abusive dicitur secunda, nihilominus prava vel pravior esset, non jam abusive, sed vere diceretur secunda. Nunc vero, cum sit illo prava, ista autem recta, constat in duabus rebus, sibi omnino contrariis et dissimilibus, non debere dici primam et secundam, sed unam illam, unam et istam. Identidem sentiendum et de ordinationibus, sive, ut obtrectatores contendunt, de reordinationibus. Denique si haereticus post haereticum alicui manus imponat, prava vel pravior est reordinatio, [Col. 1024B] et ideo nec ordinatio, sed unica purgatio; quam si catholicus post catholicum iterare (ut putatur) praesumit, rectum sine ambiguitate pravo confundit; et ideo non dicendus est reordinasse, sed se et alium a recto ad pravum seduxisse vel attraxisse. Propter quod praemisso apostolorum capitulo judicandi sunt ambo, scilicet deponendi, quia catholicam ordinationem iterandam putantes, par periculum incurrerunt. Haec cum ita sint, solis Simoniacis praefata Patrum regula in nullo putatur esse necessaria, quasi ipsi aut non computandi sint haeretici; aut certe ejusmodi, quibus a catholica nil gratiae spiritualis possit conferri, utputa quibus plenitudo sancti Spiritus ad votum, sive gratis, sive non gratis eam largiri velint, famulatur vel obsequitur.

CAPUT IX.

[Col. 1024C]

Verum quia a catholicis adversus haereticos clamatur, cum utrique se profiteantur catholicos, et alterutros vel invicem se dicant haereticos, ita ut, in hujus plagosae Aegypti palpabilibus hoc nostro tempore tenebris, non facile perspici possit quis cujus spiritus sit, praetermissis omnibus his de quibus impraesentiarum dubitari potest, catholici an haeretici habendi sint, ad duos tantum ex antiquissimis retorqueatur stylus, quos certos et diffamatos haereticos, et a sanctis Patribus concordi sententia damnatos ab initio fuisse ambigit nullus. Et priorem quidem sancti apostoli, alterum vero detexerunt et damnaverunt omni mundo reverendi Patres Nicaenae [Col. 1024D] synodi, et post eos quotquot fuere vel sunt catholicae fidei. Decimus autem Simonem Magum cum suis Simonianis, et Arium Alexandrinum presbyterum cum suis Arianis: quorum prior quamvis a sanctis Patribus reputetur pejor, tamen quia pares in haeresi utrosque esse supra concessimus, contra fusile scutum et armaturam perfidi et redivivi Simonis vibremus et controqueamus jacula sanctorum Patrum, quibus impugnata et expugnata fuit artificiosa armatura vesani Arii, nec jam usquam comparentis. Et primo quidem prolatis catholicorum Patrum testimoniis atque regulis ostendatur, Arianorum et aliorum haereticorum baptisma quanti habuerint, vel quid esse senserint. Itaque, in sanctorum Patrum apostolorum canonibus, quos hic [Col. 1025A] noster contradictor auctoritate sancti Isidori recipiendos esse superius dixit, et nos, potius auctoritate beati papae Clementis plurimorumque successorum, illius capitula, haec duo sine dubio reperiuntur.

(Can. 47.) «Episcopum aut presbyterum haereticorum suscipientem baptisma damnari praecipimus. Quae enim conventio Christi ad Belial, aut quae pars fideli cum infideli?» (II Cor. VI, 15.)

Sequitur alterum ejusmodi:

(Can. 48.) «Episcopus aut presbyter, si eum, qui secundum veritatem baptismum habuerit, rebaptizare praesumpserit, aut si pollutum ab impiis haereticis non baptizaverit, deponatur tanquam deridens crucem Domini, nec veros sacerdotes a falsis sacerdotibus [Col. 1025B] omnino discernens.»

Quae utique regula, quia multa sui subtilitate offendebat plurimos et scandalizabat, ab apostolorum successoribus est remota, et quodam temperamento circumlita, ut baptisma, id est aquae intinctionem, sub invocatione Trinitatis permitterent esse ratam, decernerentque nullomodo iterandam, si constiterit in nomine ejusdem sanctae Trinitatis peractam. Quo certe permittendi verbo usus est et beatissimus Leo, «haereticorum baptisma, inquiens, ratum esse permittimus.» Sed et gloriosus martyr et pontifex Cyprianus quid de haereticorum baptismate senserit, ex concilio ipsius evidenter cognosci poterit. Eadem enim contra illud cum suis coepiscopis sanxit quod et praefati canones apostolici. [Col. 1025C] Sed praevaluit posterior regula, quia et plures revocabat, et disceptationes sequentium removebat, et indocti vulgi animositatem reprimebat. Porro quod permittitur, quamvis sit licitum, non tamen usquequaque censetur bonum, sicut beatus Joannes Chrysostomus, de hujus verbi proprietate in expositione super Matthaeum latius disserens, ait: «Vidit itaque Judaeos Moyses propter delectationem carnalem circa studia sacrificiorum esse deditos, et si mandasset eis recedere a sacrificiis, non fuerat audiendus, quia annosa passio medicamento momentaneo non curatur; jussit eis sacrificare quidem, sed non jam daemonibus, sicut in Aegypto, sed Deo vivo. Dimidium mali permisit, ne totum perderet [Col. 1025D] bonum. Hac ratione permisit illis etiam dare libellum repudii, quia melius judicavit permittente lege matrimonii solvi quam odio compellente homicidium fieri. Permisit eis malum facere, ne facerent pejora. Ergo hoc permittendo, non eis Dei justitiam demonstravit, sed cum peccato abstulit culpam peccandi, ut, quasi secundum legem agentibus, eis peccatum suum non videatur esse peccatum, ut puta si quis habet servum qui furatur et inebriat se, considerans dominus quia si utrumque insimul mandaverit observare, nihil proficit, mandat illi ut bibat quidem quantum vult, sed publice bibat, ut paulatim discat obaudire praeceptis. Sic permissum est et repudium, malum quidem, tamen licitum. Hac ratione et apostoli praeceperunt secundas adire nuptias propter [Col. 1026A] incontinentiam hominum. Nam secundam quidem accipere secundum praeceptum Apostoli licitum est; secundum autem veritatis rationem, vere fornicatio est. Sed, cum permittente Deo publice et licenter committitur, fit honesta fornicatio, propterea bene dixit Dominus, quia Moyses hoc permisit, non praecepit. Aliud est enim praecipere, aliud permittere. Quod enim praecipimus volumus: quod autem permittimus nolentes praecipimus, quia malas hominum voluntates ad plenum prohibere non possumus.» Huc usque Chrysostomus. Cujus egregii viri efficax allegatio, cum plurimis et maximis auctoribus et doctoribus, tam etiam hoc jam trito proverbio suffulcitur: Permittit Deus fieri quod non vult.

CAPUT X.

[Col. 1026B]

Verum in subsequentibus evidentius apparebit quantae imperfectionis haereticorum baptismus sit. Beatus papa Syricius (epist. 1) Tarraconensi episcopo inquirenti sic super baptismo respondit. «Prima paginae tuae fronte signasti baptizatos ab impiis Arianis plurimos ad fidem catholicam festinare, et quosdam de fratribus nostris eosdem denuo baptizare velle, quod non licet cum hoc fieri et Apostolus vetet et canones contradicant, et, post cassatum Ariminiense concilium, missa ad provincias a venerandae memoriae praedecessore meo Liberio generalia decreta prohibeant. Quos nos cum Novatianis aliisque haereticis, sicut est in synodum constitutum, per invocationem solam septiformis Spiritus, episcopalis [Col. 1026C] manus impositione catholicorum conventui sociamus. Quod etiam totus Oriens Occidensque custodit. A quo tramite vos quoque posthac minime convenit deviare, si non vultis a nostro collegio synodali sententia separari.» In quo denique decretali capitulo aperte innuitur non uniformem, sed biformem regulam super susceptionem venientium ab haereticis catholicos a tempore apostolorum usque Liberium papam retinuisse, eumdemque post cassatum Ariminense concilium generali decreto primitus prohibuisse ne ab Arianis baptizati rebaptizarentur a catholicis, sed per episcopalis manus impositionem catholicorum conventui sociarentur, sed quantae imperfectionis in catholica habeantur ab haereticis [Col. 1026D] baptizati, beatissimus papa Innocentius prolata sanctae Romanae Ecclesiae antiqua, et authentica regula liquido ostendit dicens:

(INNOC. epist. 22, n. 4.) «Nostrae lex est Ecclesiae venientibus ab haereticis qui tamen illic baptizati sunt, per manus impositionem laicam tantum tribuere communionem, nec ex his aliquam in clericatus honorem vel exiguum subrogare.» Ex qua regula patet quid sancti Patres de baptizatis ab haereticis sentiant, quos non dico ad aliquem sacri altaris gradum, sed nec ad solum clericatus honorem promoveri consentiunt, exceptis, ut supra dictum est, Catharis. Quid etiam clarissimus doctor fidei Leo de baptismo haereticorum senserit, quamvis superius copiose expositum sit, ejus tamen capitulum [Col. 1027A] super hoc denuo hic inserere minime nos piguit.

(LEO, epist. 129, ad Nicetam, cap. 7.) «Hi, qui baptismum ab haereticis acceperunt cum baptizati ante non fuissent, sola sancti Spiritus invocatione per impositionem manuum confirmandi sunt, quia formam tantum baptismi sine sanctificationis virtute sumpserunt. Et hanc regulam, ut scitis, servandam in omnibus Ecclesiis praedicamus, lavacrum semel initum nulla iteratione violetur, dicente Apostolo: «Unus Deus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV, 5) .» Cujus ablutio nulla iteratione temeranda est, sed ut diximus, sola sanctificatio sancti Spiritus invocanda est, ut quod ab haereticis nemo accipit, a catholicis sacerdotibus consequatur.» Unde supra idem doctor [Col. 1027B] (LEO, epist. 2 ad Rustic., cap. 18) : «Sunt qui non se baptizatos nesciunt, sed cujus fidei fuerint qui eos baptizaverunt se nescire profitentur, unde quoniam quolibet modo formam baptismatis acceperunt, baptizandi non sunt, sed per manus impositionem invocata virtute Spiritus sancti, quam ab haereticis accipere non potuerunt, catholicis copulandi sunt.» Beatus quoque Eusebius (EUSEB. epist. 1) , ante Melchiadem et Sylvestrum Romanam Ecclesiam gubernans, de suscipiendis haereticis ita Gallicanos episcopos instruxit: «Quod significastis quid de conversis haereticis fieri debuisset, scitote nos eos qui in sanctae Trinitatis fide baptizati sunt per impositionem manus suscipere.» Item, unde supra, Campaniae et Tusciae episcopis (Epist. 3) : «Haereticos [Col. 1027C] omnes, quicunque ad gratiam Dei convertuntur, et in sanctae Trinitatis nomine credentes baptizati sunt, Romanae Ecclesiae tenentes regulam, per manus impositionem reconciliari praecipimus.» Manus impositionis sacramentum magna veneratione tenendum est. Quae ab aliis perfici non potest, nisi a summis sacerdotibus, nec tempore apostolorum ab aliis quam ab ipsis apostolis legitur aut scitur peracta esse, neque ab aliis, sicut jam dictum est, quam ab illis qui eorum locum tenent, unquam perfici potest, aut fieri debet. Nam si aliter praesumptum fuerit, irritum habeatur, et vacuum, nec inter ecclesiastica unquam reputabitur sacramenta. Unde supra, ex concilio Arelatensi cujus auctor B. papa Sylvester [Col. 1027D] fuisse dicitur (Conc. Arelat. can. 8) : «Si ad Ecclesiam aliquis ab haeresi venerit, interrogent eum de symbolo, et si viderint eum in Patre, et Filio, et Spiritu sancto esse baptizatum, manus ei imponatur; tantum ut accipiat Spiritum sanctum.» His ergo et aliis hujusmodi sanctorum Patrum quampluribus testimoniis, manifeste instruimur catholicae fidei fundatores et praedicatores quanti habuerint haereticorum baptisma, manus quoque eorum impositionem, quae utraque sine chrismate non fuerunt. Nempe ex eis ad catholicam venientes, et manus impositionem cum invocatione sancti Spiritus accipiunt ab episcopis catholicis, et sacro chrismate perunguntur, quasi qui nihil horum hactenus habuerint.

CAPUT XI.

[Col. 1028A]

Praeterea hinc, jam prolatis aliis sanctorum Patrum regulis, monstrare laborabimus quanti aestimaverint, imo decreverint haereticos habendos in qualibet actione sua vel conversatione, quos pejores paganis et Judaeis judicavere, sicut ex B. Joannis Chrysostomi, super Matthaeum expositione, docemur clarius luce. Ait enim: «Rex, cum viderit in Ecclesia Christi non vestitum veste nuptiali, id est fide vera, jubet ministros suos, id est malos spiritus seductionum, nam mala per malos spiritus reddit, qualis fuit spiritus erroris quem misit Deus ut seducat Achab, sicut scriptum est in tertio libro Regnorum, vel qualis est operatio erroris, quem dabit eis Deus, qui charitatem Dei non receperunt, ut credant mendacio.» [Col. 1028B] Et post pauca: Et apprehendentes eum per ipsa opera, per ipsa consilia ejus, mittunt eos in tenebras exteriores, id est in errorem gentilium, Judaeorum, vel haereticorum. Et forsitan propinquiores sunt tenebrae gentilium, exteriores autem Judaeorum, pejus autem exteriores haereticorum, quoniam gentiles veritatem spernunt quam non audierunt; Judaei autem quam non crediderunt, haeretici autem quam audierunt et didicerunt. Ipsarum quoque haereticorum tenebrarum quaedam sunt prope lucem veritatis, aliae autem longius a veritate, et ideo nigriores, aliae autem amplius longe, et ideo pressiores et exteriores, id est in haereses perversissimas.» Ex qua Chrysostomi sententia convincuntur haeretici paganis et Judaeis pejores, quamvis [Col. 1028C] ex ipsis haereticis sint quidam veritati, id est catholicae fidei propinquiores, quidam longinquiores. Porro in quibus haeretici a catholicis sint devitandi, et velut pagani aut Judaei procul habendi, et ex multis sanctorum Patrum docemur scriptis, et ex subjectis catholicorum conciliorum capitulis.

Ex concilio Laodicensi, cap. 6. «Non concedendum haereticis ingressus domus Dei in haeresi permanentibus.»

Item, ex eodem concilio, cap. 9. «Non accedendum ad coemeteria vel quae martyria dicuntur haereticorum catholicos orationis gratia, et petendae curationis intrare, sed et qui ierint, si sunt fideles, incommunicabiles factos, ad poenitentiam usque ad [Col. 1028D] aliquid temporis redigi. Poenitentes autem eos et se errasse confessos suscipi oportere.»

Item, ex eodem, cap. 10. «Eos qui ad Ecclesiam pertinent indifferenter, filios proprios haereticorum nuptiis minime sociari debere. Cui capitulo concordans. Carthaginense concilium statuit (cap. 26 16 et 17) ut filii clericorum gentilibus, aut haereticis aut schismaticis, matrimonio non conjungantur, et ut episcopi, vel quicunque clerici in eos qui catholici Christiani non sunt, etiamsi consanguinei sint, per donationes rerum suarum nihil conferant.»

Item, ex concilio Laodicensi, cap. 40. «Non oportet cum omnibus miscere convivia, et vel filios, vel filias dare, sed magis accipere, si tamen profiteantur se Christianos futuros esse catholicos.»

[Col. 1029A] Item, ex eodem concilio, cap. 42. «Non oportet haereticorum benedictiones vel eulogias accipere, quoniam istae maledictiones magis sunt quam benedictiones.»

Item, ex eodem concilio, cap. 46. «Non oportet cum haereticis vel schismaticis orare.»

Item, ex eodem, cap. 47. «Non oportet a Judaeis vel haereticis feriatica quae mittuntur accipere.»

Unde supra, in canone apostolorum. «Episcopus, presbyter, aut diaconus, qui cum haereticis oraverit, tantummodo communione privetur. Si vero tanquam clericos hortatus fuerit eos agere, vel orare, damnetur.»

Unde supra, ex decretis Fabiani papae. «Omnes qui rectam non docent doctrinam, vel rectam non [Col. 1029B] tenent fidem accusatores, neminem recte credentium accusare possunt, quia infamia sunt notati, et a sinu matris Ecclesiae a publico mucrone usque ad rectam conversionem et reversionem eorum abscissi. Unde apostolica auctoritate cum omnibus ejusdem apostolicae atque universalis Ecclesiae filiis statuentes sancimus ut omnes qui in catholica fide suspecti sunt, in accusatione recte credentium non suscipiantur, quia suspecti omnes semper sunt amovendi, et non recipiendi. Merito ergo reprobatur eorum accusatio, qui in recta fide suspecti sunt, nec eis omnino esse credendum.»

Item, ex decretis B. Dionysii papae et martyris. (DIONYS. epist. 2, ad Severum episcop.) «Crimina quae episcopis impingi dicis per alios, non sinas ullo [Col. 1029C] modo fieri, nisi per ipsos qui crimina intendunt, si tamen ipsi digni et irreprehensibiles apparuerint, et actibus docuerint publicis, omni se carere suspicione et inimicitia, et irreprehensibilem fidem conversationemque ducere. Nemini enim de se confesso credi potest super crimen alienum, quam ejus, omnisque rei professio periculosa est, et admitti non debet.»

Ex decretis quoque Gaii papae Felici episcopo. «Primum quidem scias paganos et haereticos non posse Christianos accusare, aut vocem infamationis inferre.»

His et hujusmodi catholicorum Patrum decretis et sententiis evidenter agnoscitur haereticis domus Dei ingressus interdici, et ab omni catholicorum communione [Col. 1029D] eos removeri, scilicet orationum, conviviorum, nuptiarum vel matrimoniorum, vel donationis rerum aut patrimoniorum, nec accusandi catholicos, vel testificandi contra eos licentiam concedi, quorum etiam coemeteria orandi causa intrare, vel eulogias, vel feriatica accipere, omnino vetantur catholici. Unde nemo ambigit haereticos per omnia a catholicis repudiandos, sicut aut certe plusquam Judaeos vel paganos, quia in istis adhuc est spes fidei, ut supra dictum est; in illis jam pugnae de discordia.

CAPUT XII.

Sed etiam nunc attendamus quid sancti Patres [Col. 1030A] senserint de haereticorum ordinibus, aut potius ordinationibus.

Ex epistola B. Innocentii papae episcopis Macedoniae. (INNOC. epist. 22, n. 3.) «Ventum est ad tertiam quaestionem, quae pro sui difficultate longiorem exigit disputationem, cum nos dicamus ab haereticis ordinatos, vulneratum per illam manus impositionem habere caput, et ubi vulnus infixum est, medicina adhibenda est, ut sanitatem possit recipere. Quae sanitas post vulnus secuta sine cicatrice esse non poterit, atque ubi poenitentiae remedium necessarium est illic ordinationis honorem locum habere non posse. Nam sicut legitur: «Quidquid tetigerit immundus, «immundum erit (Num. XIX, 22) ,» quomodo id ei tribuetur, quod munditia ac puritas consuevit accipere? [Col. 1030B] sed econtra asseritur eum qui honorem amisit, honorem dare non posse, nec illum aliquid accepisse, quia nihil in dante erat quod ille posset accipere. Et verum est certe quia quod non habuit, dare non potuit. Damnationem utique quam habuit per pravam manus impositionem dedit. Et qui particeps factus est damnato, quomodo habet honorem accipere invenire non possum.»

Hinc jam a Simoniacis ordinati evigilent tandem, et tanto tonitru tantoque fulmine tam egregii inter egregios pontifices subito turbati et confusi, quid ab ordinatoribus suis acceperint saltem sero recognoscant, aut Simoniacos nec esse nec dici debere haereticos, si possunt vel audent, rationabiliter nos edoceant.

[Col. 1030C] Nempe ab haereticis ordinati per illam manus impositionem vulneratum habere docent caput, quia: «Quidquid tetigerit immundus, immundum erit» Constat ergo omnem haereticum immundum esse. Quidquid tangit procul dubio immundum fit, secundum dictum Domini in lege Moysi.

Neque enim ab immundo haeretico potuit, aut poterit tribui quod munditia ac puritas accipere consuevit, cujus cor sincera fide constat non esse mundatum. Cui ergo nihil munditiae ac puritatis potuit tribui, quid aliud poterit illi tribuere quaecunque tetigerit, nisi immunditiam quam solam habet? Ergo restat ut nihil aliud quam immundus sit, quem immundus tangit, quia damnationem, [Col. 1030D] quam habet, dat per pravam suae manus impositionem. Nec enim qui honorem non habet, honorem dare potest. Et ubi nihil est in dante, nihil est quod possit quis, etiamsi omnimodis cupiat, accipere. Itaque accipit damnationem, quam habet ille qui sibi facit pravam, et non rectam manus impositionem. Hujusmodi ergo ordinatus, ut putatur, damnato, id est, haeretico particeps factus ex illa sua ordinatione, irrecuperabilis est, in honore decernitur a tanto pontifice. Censet enim ejus vulneri, quod utique capiti illius infixum est, necessariam esse poenitentiae medicinam.

Quam etiamsi sanitas sequatur, cicatrix tamen ex [Col. 1031A] toto jam non exterminatur, quia post poenitentiam nemo ad ecclesiasticum est admittendus honorem. Claret ergo dupliciter eos repelli qui ab haereticis comprobantur ordinati scilicet quia facti sunt eorum participes, et quia poenitentes. Unde perpendant quantam ruinam incurrerint, quibus etiam ipsa medicina, id est poenitentia, ne ad honorem ecclesiasticum aspirare debeant obsistit. Sed ne, aucupantes verba tantum et negligentes sensa, putent se aliquid tenere, in eo quod in praefato capitulo legitur eum qui honorem amisit honorem dare non posse, et qui particeps factus est damnato, quasi dictum sit de illo qui quondam honorem habuit et postea amiserit, vel qui quondam regulariter ordinatus et postea damnatus fuerit, agnoscant non sic accipiendum [Col. 1031B] ex aliis divinis Scripturis; sed quia amisit ubi inordinate honorem accipere quaesivit, ibique damnatus exstitit, ubi haereticus fieri non timuit. Velut accipiendo enim amisit, aut certe damnatus fuit, quia ne deinceps honorem ecclesiasticum accipere possit promeruit, secundum quod Psalmista ait: «Dejecisti eos, dum allevarentur (Psal. LXXII, 18) .» Non enim ait dejecisti eos postquam elevati sunt, sed cum elevarentur.

CAPUT XIII.

Beatus quoque Gregorius in Moralibus de struthione, quod privasset eam Deus sapientia, nec dedisset illi intelligentiam, loquens ait: «Quamvis aliud sit privare, aliud non dare, hoc tamen repetiit subdendo non dedit, quod praemisit, privavit. Ac si [Col. 1031C] diceret, quod dixi, privavit, non injuste sapientiam abstulit, sed juste non dedit. Unde et Pharaonis cor Dominus obdurasse describitur, non quod ipse duritiam contulit, sed quod, exigentibus meritis, nulla illud desuper infusi timoris sensibilitate mollivit.» Hinc, ex ipsius B. Gregorii dictis, ostendatur utrum Simoniacus sit habendus aut dicendus haereticus.

Ex epistola ejus ad Brunichildam, reginam Francorum. «Nec illud praeterimus, sed omnino exsecrabile et esse gravissimum detestamur, eo quod sacri illic ordines per Simoniacam haeresim, quae prima contra Ecclesiam orta et districta maledictione damnata est, conferantur. Hinc ergo agitur ut sacerdotis dignitas in despectu, et sanctus sit honor in crimine. [Col. 1031D] Perit utique reverentia, adimitur disciplina, quia qui culpas debuit emendare committit, et nefaria ambitione honorabilis sacerdotis ducitur in depravatione censura. Nam quis denuo veneretur quod venditur? aut quis non vile putet quod emit? Unde valde contristor, et terrae illius condoleo, quia dum Spiritum sanctum, quem per manus impositionem omnipotens Deus hominibus largiri dignatur, divino munere habere despiciunt, sed praemiis assequuntur, sacerdotium illuc subsistere diu non arbitror. Nam ubi dona supernae gratiae venalia judicantur, ad Dei servitium non vita quaeritur, sed magis contra Deum pecuniae venerantur.»

Item Theodorico et Theudeberto, regibus Francorum. «Fertur Simoniaca haeresis, quae prima [Col. 1032A] contra Dei Ecclesiam diabolica plantatione suscepit et in ipso ortu suo zelo apostolicae ultionis percussa atque damnata est, in regni vestri finibus dominari. Cum in sacerdotibus fides sit eligenda cum vita, si vita deest, fides meritum non habet, beato Jacobo attestante, qui ait: Fides sine operibus mortua est (Jac. II, 20) . Quae enim opera esse valeant sacerdotis qui honorem tanti sacramenti convincitur obtinere per praemium? Ex qua re agitur ut ipsi quoque qui sacros ordines appetunt, non vitam corrigere, non mores componere studeant, sed divitias quibus honor sacer emitur congregare. Hinc fit etiam insontes et pauperes a sacris ordinibus prohibiti despectique resiliant. Et, dum innocentia pauperis displicet, dubium non est quod praemium illic delicta [Col. 1032B] commendet, quia, ubi aurum placet, et vitium. Hinc igitur non solum in ordinatoris et ordinati animam lethale vulnus infigitur, verum etiam excellentiae vestrae regnum episcoporum culpa, quorum magis intercessionibus juvari debuerat, praegravatur. Si enim is dignus sacerdotio creditur cui non actionis merita, sed praemiorum copia suffragatur, restat ut nihil sibi in honore ecclesiastico gravitas, nihil defendat industria, sed totus auri profanus amor obtineat. Et, dum vitia honor remunerat, in locum ultoris is qui fortasse fuerat ulciscendus adducitur, atque hinc sacerdotes non proficere, sed praeire potius indicantur. Vulnerato namque pastore, quis curandis ovibus adhibeat medicinam? aut quando populum orationis clypeo tueatur, qui jaculis se [Col. 1032C] hostium feriendum exponit? aut qualem de se fructum producturus est, cujus pravi peste radix infecta est? Major ergo metuenda est locis illis fore calamitas, ubi tales intercessores adducuntur ad locum regiminis, qui Dei in se magis iracundiam provocent quam per semetipsos populis placare debuerant.»

Item, idem Siagrio episcopo Augustodunensi. «Nuntio apud nos olim discurrente vulgatum est quod, in Galliarum partibus, sacri ordines per Simoniacam haeresim conferantur, et vehementi taedio moeroris afficimur si in ecclesiasticis officiis quemquam habeat locum pecunia, et fit saeculare quod sacrum est. Quicunque ergo hoc pretii studet datione percipere, sacerdos non esse, sed dici tantummodo [Col. 1032D] inaniter concupiscit. Quid scilicet? quid per hoc agitur, nisi ut nulla de actu probatio, nulla sollicitudo de moribus, nulla fit de vita discussio, sed ille solummodo dignus qui dare pretium suffecerit aestimetur? Ex qua re si recti libraminis examinatione pensetur, dum improbe ad inanem gratiam locum festinat humilitatis arripere, eo ipso magis qui honorem quaerit indignus est. Sicut autem is, qui invitatus renuit, quaesitus refugit, sacris est altaribus admovendus, sic qui ultro ambit, vel importunum se ingerit, est procul dubio repellendus. Nam qui sic nititur ad altiora conscendere, quid agit, nisi ut crescendo decrescat, et ascendendo exterius, interius in profunda descendat? Itaque, frater charissime, in sacerdotibus ordinandis sinceritas vigeat, sit [Col. 1033A] simplex sine venalitate consensus. Pura praeferatur electio, ut ad summam sacerdotii non suffragio venditorum, provectus, sed Dei credatur judicio: nam, quia grave omnino facinus est Dei donum vel pretio comparare vel vendere, evangelica est testis auctoritas (Matth. XXI, 12) : Templum enim Dominus et Redemptor noster ingressus cathedras vendentium columbas evertit. Quid aliud est columbas vendere, nisi pretium de manus impositione accipere, et sanctum Spiritum, quem omnipotens Deus hominibus tribuit, venundare? Quorum sacerdotium ante Dei oculos cadere, cathedrarum utique patenter eversione signatum est. Et tamen exerit adhuc nequitiae pravitas vires suas. Nam cogit vendere quos decipit ut emerent; et dum non attendit quod divina voce [Col. 1033B] praecipitur: «Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) ,» agitur ut crescat, et geminata fiat in uno eodemque delicto conditio, ementis scilicet et vendentis. Et cum liqueat hanc haeresim ante omnes radice postifera subrepsisse, atque in ipsa sua origine apostolica esse detestatione damnatam, cur non cavetur, cur non perpenditur, quia benedictio illi in maledictionem convertitur, qui ad hoc ut fiat haereticus promovetur? Plerumque igitur adversarius animarum, dum non potest in his quae ad faciem sunt prava subripere, callide, specie quasi pictatis injecta, nititur subplantare, suadetque forsitan debere ab habentibus accipi, ut sit quod possit non habentibus erogari, dummodo vel sic venena mortifera, eleemosynae celata obumbratione, transfundat. Nam nec [Col. 1033C] venator feram, nec avem auceps deciperet, vel piscem piscator caperet, si aut illi laqueum in aperto proponerent, aut ille hamum esca absconditum non haberet. Omnino ergo metuenda et cavenda est hostis astutia, ne quos aperta nequit tentatione subvertere, latente telo valeat trucidare. Neque enim eleemosyna reputanda est, si pauperibus dispensetur quod ex illicitis rebus accipitur, quia qui hac intentione male accipit, ut quasi bene dispenset, gravatur potius quam juvatur. Eleemosyna Redemptori nostro illa placet, quae non de illicitis et iniquitate congeritur, sed de rebus concessis et bene acquisitis impenditur. Unde etiam illud certum est quia, etsi monasteria, aut xenodochia, vel quid aliud construitur, mercedi [Col. 1033D] non proficit, quoniam dum perversus emptor honoris in locum venditoris transit, et alios ad sui similitudinem sub datione constituit commodi, plura male ordinando destruit quam ille potest aedificare qui ab eo pecuniam pro ordinatione accepit. Ne ergo sub obtentu eleemosynae cum peccato aliquid studeamus accipere, aperta sacra Scriptura nos prohibet, dicens: «Hostiae impiorum abominabiles Domino, quae offeruntur ex scelere (Prov. XXI, 27) .» Quidquid enim in Dei sacrificio ex scelere offertur, Omnipotentis iracundiam non placat, sed irritat. Hinc rursus scriptum est: «Honora Dominum de tuis justis laboribus (Prov. III, 9) .» Qui ergo male tollit, ut quasi bene praebeat, constat sine dubio quia Dominum non honorat. Hinc quoque per Salomonem [Col. 1034A] dicitur: «Qui offert sacrificium de substantia pauperis, ac si victimet filium in conspectu patris (Eccli. XXXIV, 24) .» Quantus autem dolor patris sit perpendamus, si in ejus conspectu filius victimetur; et hinc facile cognoscemus quanto Deus omnipotens dolore exasperatur, quando ei sacrificium ex rapina tribuitur. Nimis ergo declinandum est, dilectissime frater, sub obtentu eleemosynae, peccata Simoniacae haereseos perpetrare. Nam aliud est propter peccata eleemosynam facere, aliud propter eleemosynas peccata committere.»

Et post aliqua idem eidem, unde supra. «Ne forsitan adhuc pravae se consuetudinis quisquam velit objectu defendere, fraternitatis vestrae discretio rationis eos freno coerceat, et labi in illicitis non permittat, [Col. 1034B] quia quidquid ultioni dignum est, non ad imitationis, sed potius ad exemplum debet correptionis adduci.»

Et post pauca: «De his itaque quae superius dicta sunt, fraternitatem vestram auctore Deo volumus synodum congregare, atque in ea, reverentissime fratri nostro Aregio episcopo, et dilectissimo filio nostro Cyriaco abbate mediantibus, omnia quae sanctis canonibus, sicut praediximus, sunt adversa, districte sub anathematis interpositione damnentur, id est, ut nullus pro adipiscendis ecclesiasticis ordinibus dare aliquod commodum praesumat, vel pro datis accipere, neque ex laico habitu quisquam repente audeat ad locum sacri regiminis pervenire, neque ut aliae mulieres cum sacerdotibus habitent, nisi hae quae a sacris canonibus sunt permissae.»

[Col. 1034C] Item, idem Victorio episcopo. «Quisquis ad hoc facinus videtur Simoniacae ac Neophytorum haeresis emendandum officii sui consideratione vehementer non arderi, cum ipso se habere non dubitet portionem, a quo prius hoc peculiare flagitium sumpsit exordium.»

Ex decretis ejusdem, unde supra. «Antiquam Patrum regulam sequens, nihil unquam de ordinationibus accipiendum esse constituo, neque ex datione pallii, neque ex traditione chartarum, neque ex ea quam nova per ambitionem simulatio invenit appellatione pastelli. Quia enim ordinando episcopo pontifex manum imponit, evangelicam vero lectionem minister legit, confirmationis autem ejus epistolam [Col. 1034D] notarius scribit, sicut pontificem non decet manum quam imponit vendere, ita minister vel notarius non debet in ordinatione ejus vocem vel calamumvenundare. Pro ordinatione ergo vel usu pallii, seu chartis atque pastellis, eumdem qui ordinandus est omnino aliquid dare prohibeo. Ex quibus praedictis rebus si quis huic aliquid commodi appellatione exigere vel petere forte praesumpserit, in districto Dei omnipotentis examine reatui subjacebit.»

Item, eidem Virgilio episcopo Arelatensi. «Quibusdam narrationibus agnovi quod, in Galliarum vel Germaniae partibus, nullus ad sacrum ordinem sine commodi datione perveniat. Quod si ita est, flens dico, gemens denuntio, quia cum sacerdotalis ordo intus cecidit, foris quoque diu stare non poterit. Scimus [Col. 1035A] quippe, ex Evangelio, quod Redemptor noster per semetipsum fecerit, quia ingressus templum cathedras vendentium columbas evertit (Matth. XXI, 12) . Columbas enim vendere est de sancto Spiritu, quem Deus omnipotens consubstantialem sibi, per impositionem manuum, hominibus tribuit, commodum temporale percipere. Ex quo, ut praedixi, malo jam innuitur quid sequatur, quia qui in templo Dei columbas vendere praesumpserunt, eorum Deo judice cathedrae ceciderunt. Qui videlicet error in subditis cum augmento propagatur. Nam ipse quoque qui ad sacrum honorem perducitur, jam in ipsa provectus sui radice vitiatus, paratior est aliis venundare quod emit. Ubi est quod scriptum est: «Gratis accepistis, gratis date? (Matth. X, 8.) » Et cum prima [Col. 1035B] contra sanctam Ecclesiam Simoniaca haeresis sit exorta, cur non perpenditur, cur non videtur, quia, eum quem quis cum pretio ordinat provehendo, agit ut haereticus fiat?»

Idem Joanni episcopo Corinthiorum, unde supra. «Quia hanc nefandissimam pravitatem sancta universalis omnino damnat Ecclesia, hortamur fraternitatem vestram, ut tam detestabile et immane peccatum, de locis omnibus quae sub se sunt, sollicitudinis suae modis omnibus compescat instantia. Nam si quid tale deinceps fieri senserimus, jam non verbis, sed canonica hoc ultione corrigemus, et de vobis quod non oportet aliud incipiemus habere judicium. Novit autem fraternitas vestra quia prius pallium nisi dato commodo non dabatur; quod quoniam [Col. 1035C] incongruum erat, facto concilio ante corpus beati Petri, apostolorum Principis, tam de hoc quam de aliis ordinationibus aliquid accipere sub districta interdictione vetuimus. Oportet ergo neque per commodum, neque per gratiam, aut per quorumdam supplicationem aliquos ad sacros ordines consentiatis vel permittatis adduci. Nam et peccatum, sicut diximus, grave est, et sine correptione hoc non patimur permanere.»

CAPUT XIV.

Ex his sane tam praeclari doctoris multiplicibus et repetitis sententiis, manifeste comprobatur sacrorum ordinum venalitatem haeresim esse, et Simoniacam agnominari, omniumque primam, et in [Col. 1035D] ipsa sua origine apostolica detestatione atque districta maledictione damnatam, velut contra sanctam Ecclesiam radice pestifera primitus proserpentem. Qua profecto fit ut omnis reverentia sacerdotalis, vel actio intus et exterius depravetur et in crimine sanctus honor habeatur. Neque enim venerandum quis putat quod venditur, imo omnino vile esse quod emitur. Denique ubi dona supernae gratiae venalia judicantur, contra Deum pecuniae venerantur, ut jam, in homine misero, non Deus verus et antiquus, sed falsus et recens dominetur, scilicet qui pecuniis praeest talibus mammona nequissimus, et non est dubium pauperum innocentiam displicere, ubi praemium comprobatur delicta commendare, quia, ubi aurum placet, et vitium. [Col. 1036A] Hinc non solum in ordinatoris et ordinati animam lethale vulnus infigi praedicatur, sed etiam qui episcoporum intercessionibus sublevari debuerant, culpa praegravantur. Astruit quoque idem doctor quia, si is dignus sacerdotio creditur cui pecuniae copia suffragatur, consequens est ut nihil sibi, in honore ecclesiastico, probitas defendat, sed totum auri profanus amor obtineat, ut vitia quae vindictam merebantur, honore remunerentur, dum is qui corripiendus est locum correptoris usurpat. Tales profecto sacerdotes non proficere, sed perire potius affirmat, quorum radix gravi peste est infecta. Nihilominus astruit majorem calamitatem timendam locis illis, quibus tales intercessores ad regimen dantur, qui magis iram Dei contra se provocent, [Col. 1036B] quam per semetipsos populis placare debuerant. Deinde vehementi moerore se affligi testatur, si ecclesiasticis officiis locum aliquem habet pecunia, quia quod sacrum est mox fit saeculare. Nam omnem, qui quod sacrum est studet pretio percipere, asserit sacerdotem non esse, sed tantummodo inaniter dici velle. Tandem, post multa quibus eos reprobat, asserit benedictionem illis in maledictionem converti, et ad hoc solum promoveri ut ex catholicis fiant haeretici, quorum omnis actio, etiamsi alicujus videatur momenti, apud Deum tamen reputatur nihil.

Sed quia ex his et quibusdam beati Gregorii dictis quidam sibi praesumunt, unde opinionis suae errorem impudenter et pertinaciter defendant in [Col. 1036C] tantum ut Spiritum sanctum vendi simul et comparare dogmatizent, insistendum est, ut tandem aliquando hoc sensisse vel dixisse poeniteat. Aiunt enim: Ecce quid beatus Gregorius super hoc senserit ad majores Francorum epistolarum ejus tenor aperte ostendit. «Omnino, inquit, exsecrabile et gravissimum detestamur, quod sacri ordines in vestris partibus per Simoniacam haeresim conferantur. Et paulo post: Unde valde contristor, et terrae illi condoleo quia, dum Spiritum sanctum, quem per manus impositionem omnipotens Deus omnibus elargiri dignatur, divino munere habere despiciunt, praemiis assequuntur.» Ex qua sane propositione verborum tanti pontificis, vecordes conscipiunt [Col. 1036D] sibi causas perfidae argumentationis, et velut per Sapientem dicitur: «A facie verbi parturientis» dicunt (Eccli. XIX, 11) : Ecce hic apte beatus Gregorius testatur, quod sanctus Spiritus per pecuniam venditur et confertur, et per manus impositionem pretio emptam nihilominus Spiritus sanctus accipitur et tribuitur. Nempe profitetur quod sacri ordines per Simoniacam haeresim conferantur, et quod homines sanctum Spiritum praemiis assequuntur. Heu miseri, inquit, dies ultra miseri, qui sceleratiores militibus, Dei Virtutem et Dei Sapientiam crucifigentibus, tunicae illius inconsutili violentas manus injicere et particulas sibi inde abscindere non metuunt, quodque adhuc est gravius, eamdem sibi totam cessisse arbitrantur. [Col. 1037A] Cum enim ex periochis tanti doctoris vestigari debuerit, isti particulam sententiae sibi illam arripiunt, quod illic sacri ordines conferri dicuntur, et abjiciunt quod ibidem per Simoniacam haeresim inserit. Ubi si simplici mentis oculo considerassent quid sit haeresis et maxime Simoniaca, nequaquam putarent per Simoniacam haeresim conferri sacros, id est sanctos, sed potius. . . . . . id est exsecrabiles ordines, et ideo nec ordines, sed errores.

Abscindunt quoque et illud quod «Spiritum sanctum homines praemiis assequuntur,» nec respiciunt quod illic inserit, «quem per manus impositionem omnipotens Deus omnibus largiri dignatur, divino munere habere despiciunt;» quod si perspexissent, [Col. 1037B] nequaquam putarent aliquos hominum per cujuscunque manus impositionem quantocunque pretio posse consequi Spiritum sanctum, quem divino munere habere despiciunt. Quomodo enim donum omnipotentis Dei consequi poterit qui illud ejus munere habere contemnit, insuper et pecuniis prolatis expugnare et diripere contendit? miserabiliter namque desipit qui putat aliquam violentiam posse fieri Deo omnipotenti, ut gratiam suam concedat alicui, qui hanc dono ejus despicit adipisci. Ad haec, qui supra semel conceptam blasphemiam defendendo exaggerant, subjungunt: In alio quoque loco gloriosus Gregorius exponens verba Evangelii inter caetera, sic ait: «Vobis sacerdotibus lugens loquor, quia nonnullos vestrum cum pretiis facere ordinationes [Col. 1037C] agnoscimus, spiritualem gratiam vendere, et de alienis iniquitatibus cum peccati damno temporalia lucra cumulare.» Et post pauca: «Columba venditur, quia manus impositio per quam sanctus Spiritus coelitus accipitur, ad pretium praebetur.» In quibus utique beati Gregorii verbis si recipiunt quod ait nonnullos spiritualem gratiam vendere, cur negligunt, quod subjungit, eos de alienis iniquitatibus cum peccato temporalia lucra cumulare? Et quomodo spiritualis gratia potest illic vendi et emi, ubi alterius iniquitas, emptoris scilicet, lucrum temporale, alteri, id est venditori, cum peccato cumulat? Quae enim spiritualis gratia poterit dari et accipi, ubi utrisque iniquitas ostenditur operari si [Col. 1037D] quidem, ut dilectus Domini Joannes asserit: «Omnis qui facit peccatum, et iniquitatem facit, et peccatum est iniquitas?» (I Joan. III, 4.) Absit ergo, absit, ut Spiritus sanctus mediator aliquatenus aestimetur vel tam turpibus et nefandis commerciis, ubi hinc inde iniquitas comitatur et dominatur! Non ergo columba venditur, non emitur, sed vendi vel emi putatur, aut videtur a sacrilegis et stultis, quoties prava manus eorum impositio ad pretium praebetur. Per quam tamen, quandocunque fit ab illis quorum interest, Spiritus sanctus coelitus accipitur, qui nullam manus eorum impositionem negotiatorum quales diximus aliqua ex parte gratia sua dignatur, sed ex damnatione sola taliter accepta pariter exsecratur.

CAPUT XV. De propriis et impropriis dictionibus, et vanitate Simoniacorum.

[Col. 1038A]

Haec igitur et hujusmodi orthodoxorum Patrum dicta si pia aure audissent et catholici cordis oro ruminassent, tandemque nobiscum Spiritum sanctum nec posse vendi nec comparari praedicarent; sed suam damnationem negligentes aut dissimulantes, suscipiunt quidem improprie et usualiter loquentes sanctos Patres, sed respuunt proprie et regulariter seipsos exponentes. Usualiter siquidem vel improprie B. Gregorius loquitur ubi dicit quod sacri ordines a talibus conferantur; sed regulariter et proprie semetipsum exponit quid de illis ordinibus intelligi velit, ubi inserit, per Simoniacam haeresim, [Col. 1038B] neque quidquam spiritualis gratiae intervenit, ubi maligna haeresis mediatrix fuerit. Sic et ibi usualiter loquitur, ubi dicit quod homines Spiritum sanctum praemiis assequuntur, sed regulariter sese exponit, quid quod intelligi velit, ubi inserit quem divino munere habere despiciunt. Quis enim sine Deo Spiritum sanctum, scilicet donum ejus, habere potest? Neque enim aliud Deus, aliud donum ejus, id est Spiritus sanctus, quamvis merito dicatur et sit alius. Qui modus locutionis tam creber in divinis vel humanis reperitur litteris, seu etiam in quotidianis confabulationibus nostris, ut prisci grammatici proprio tropo, qui catachresis dicitur, cum donari, vel odorari consueverint. Cujus etiam vocabuli vim taliter edocent. Cathachresis est usurpatio [Col. 1038C] alieni nominis, ut piscina, cum pisces non habeat. Fit ergo tropo hoc, ut res non habens suum nomen, usurpet alienum. Itaque constat hoc modo sanctos Patres nostros aliena nomina rite ex aliqua rerum similitudine usurpasse, ubi eis propria, quae utique pauca sunt, et aliquando narrationi minus apta contingit non adesse.

Unde cum plurimi alii, tum etiam B. papa Innocentius dicit quosdam ab haereticis ordinatos, cum statim astruat nihil ex illa ordinatione nisi damnationem adeptos. Quod si proprie loquens dixisset ab haereticis damnatos, putaretur dixisse aliquos catholicos ab haereticis depositos aut excommunicatos. Quin etiam ipse B. Gregorius, qua intentione sacros ordines [Col. 1038D] a talibus conferri vel spiritualem gratiam vendi, aut emi, et hujusmodi caetera dixerit, in fine suae narrationis ostendit, ubi protestatur benedictionem illis in maledictionem converti, et ad hoc promoveri ut fiant haeretici. Ad quod fac nus emendandum quisquis, officii sui consideratione, vehementer non exarderet, cum auctore hujus haereseos portionem se habiturum incunctanter sciret? Hoc quoque modo locutionis pene quotidie dicitur quis vendere Deum, cum justitiam vendit, cum constet neutrum posse vendi, sed utrumque pretio offendi; neque enim venditor aliud concedit nisi falsitatem, nec emptor aliud accipit nisi eamdem, pro qua parem utrique incurrunt damnationem. Et tamen cum uterque vere sit reus, et sua ipsius conscientia teste uterque damnatus, [Col. 1039A] unus eorum judex abusive dicitur, alter vero absolutus, cum potius sit obligatus. Sic et apud haereticos dicuntur esse episcopi, sacerdotes, et reliquorum ordinum, cleri, ecclesiae, ordinationes, consecrationes, sacrificia et reliqua omnia sacramenta, sed nomine tenus et specie tenus tantum, non autem aliqua virtute et veritate ipsarum rerum. Nec mirum, cum et apud ethnicos pene omnia nostrorum sacramentorum nomina reperiantur, quibus tamen solum sacrilegium, non autem aliquam sanctitatem, aut veritatem inesse, nemo nisi insanus arbitratur: quidquid enim sine fide est peccatum est (Rom. XIV, 23.) Quapropter nullus jam usurpatus, et in propriis dictionibus seductus a propria et intima sacramentorum veritate aberret, ut credat, aut praedicet se [Col. 1039B] vel quemquam alium gratis aut non gratis accipere posse a quolibet, quia quod quaerit nec accipit, nec habet. Quantolibet enim studio piscinae incumbas, aut insistas, ut pisces tibi, quos quia non accepit non habet, ex ea capias, nihil tibi nomen ejus vel rei similitudo nisi vanam fatigationem praestat, sive gratis, sive non gratis id exigas. Restat ergo ut Simoniaci sacerdotes cum aliis haereticis ad comparationem sacerdotum qui gratia Dei sunt id quod sunt (I Cor. XV, 10) , non incongrue assimilentur statunculis, velauri argentique simulacris, quae, sicut Psalnista canit «os habent, et non loquentur; oculos habent, et non videbunt; aures habent, et non aulient; nares habent, et non odorabunt; nec est spiritus in ore ipsorum. Manus habent et non palparunt; [Col. 1039C] pedes habent et non ambulabunt; non clamasunt in gutture suo (Psal. CXIII, 5-7) .» Neque enim ea fides, sed perfidia adinvenit.

Unde, cum nomina eadem et aliquam verorum membrorum similitudinem aure tenus, sive oculo tenus referant, nihil tamen veritatis in se retinent. Nam os eorum nil, nisi oris veri inane nomen et quantulamcunque similitudinem, tamen vanam, praetendit, cum ex materia, factura, et efficientia omnino dissimile sit, scilicet careat ossibus, compagibus, nervis, venis, sanguine, carne, cute, vita et motu, gustandi, flandi, spuendi, sive screandi effectu hoc et de caeteris membris dictum puta, quibus nec sibi nec cuiquam valent prodesse, aut aliqua efficere simulacra. Simoniaci ergo sacerdotes, instar simulacrorum, [Col. 1039D] nonnisi inane nomen catholicorum sacerdotum, et exterioris cultus eorum similitudines usurpantes, quia mediatrice avaritia, quae est idolorum servitus (Ephes. V, 5) , auro et argento facti sunt, quasi simulacra aurea vel argentea ab idololatria acceperunt. Quorum quia omnia sunt fucata, patet profecto quod minime aestimanda sint quae apud eos dicuntur sacramenta. Unde et episcopus talium factor, etiamsi pridem computabatur catholicus, accedente sibi pretio, fit et ipse statunculus; pariterque simulacra, vel potius idololatrae quotquot spem salutis in eis ponentes, eorum vanitatem reverentur, secundum quod Psalmista imprecatur: «Similes illis fiant qui faciunt ea, et omnes qui confidunt in eis (Psal. CXIII, 8) .» Et iterum: «Confundantur omnes qui adorant sculptilia, et qui gloriantur in simulacris suis (Psal. XCVI, 7) .» Nonne gloriantur in simulacris suis qui praedicant ratas consecrationes fieri a Simoniacis? Unde necesse est confundantur, quia, quod constat non acceptum, nec pretio poterit conferri cuiquam hominum. Et quia quod unusquisque colit, hoc fit, simulacrum fit qui simulacrum colit, sicut Deus fit qui Deum colit, gratia, tamen non natura, ut ait Psalmista: Ego dixi: Dii estis (Psal LXXXI, 6) . Unde avarissimi homines, pecuniam tanquam deum colentes alienum, omnipotentem eam, sicut pagani quoscunque deos suos, aestimant, in tantum ut Spiritum sanctum sibi subjicere praevaleat. Et sese majestatem immensam metiri conantes, qui, viso [Col. 1040B] nummo, ipsi pallent, et ad ejus nutum fasque nefasque exercent, omnino credunt Deo placere quae ipsis non potest non placere; quorum insaniam Satiricus etiam redarguit sic:

Curvae in terris animae, et coelestium inanes.
Quid juvat hoc templis nostros immittere mores,
Et bona diis ex hac scelerata ducere culpa?

Quod si ethnicus, ratione abusus, crederet idola deos esse omnipotentes, et totius boni auctores, tamen, tanquam rationale animal, ratione ad hoc tractus est ut quos credebat summe bonos, consequenter quoque crederet non posse eis placere vitiosas hominum affectiones sive passiones; summa enim virtus necesse est totius vitii sit expers. Putasne Christiani sint, qui Patrem luminum, a quo est et [Col. 1040C] descendit omne datum optimum, et omne donum perfectum (Jac. I, 17) , ducunt adeo imperfectum ut pecuniis, quas super omnia diligunt, credant se posse sibi conciliare, et conquirere ipsius summum donum, nec posse Deo non placere, quod ipsis sic placet negotium?

CAPUT XVI. Sententia sancti Ambrosii de ordinationibus Simoniacorum.

Sed hinc jam aliqua magni Ambrosii subjungantur dicta, quibus Simoniaci, quia avari, comprobentur etiam usurarii, et ideo secundum quod scriptum est, super omnes maledicti (Eccli. X, 9) . Omnis quippe avarus usurarius, et usurarius avarus. B. ergo Ambrosius, de vita et ordinatione episcoporum [Col. 1040D] loquens, inter alia ait: «Licet jam coarctet nos libelli hujus prolixitas, et tempus nos urgeat, ut ad finem hujus operis veniamus, sollicitudo fraterni nos retardat amoris, illorum praecipue sacerdotum qui, mentis torpore hebetati, sacerdotalem infamant honorem, et qui novam prodigialiter regulam hanc tempestatem peperisse noscuntur, et Giezi sectantes et Simonis sententiam, sancti episcopatus gratiam pecuniis coemerunt, nequaquam timentes, cum sacerdotalem honorem pecuniis emerent, a B. Petro apostolo se cum Simone fuisse damnatos, sicut ait: «Pecunia, inquit, tua tecum sit in perditionem, qui donum sancti Spiritus te credidisti pecunia comparare (Act. VIII, 20) .» Nam et lepram cum Giezi a sancto [Col. 1041A] suo cepisse credant Eliseo, qui gradum sacerdotalem se existimant pecuniis comparasse. Quibus cum ista dixerimus, sufficere debuit suam comparando lepram possidere. Nam, sicut validioribus morbis capite vitiato, reliquum necesse est corpus inundatione superioris morbi lethaliter irrigari: ita et hi qui caput videntur esse Ecclesiae, morbo pestifero fraternum vitiant corpus, ut nihil ex tota corporis compage insauciatum possit evadere, quod negligentium sacerdotum vitiositatis mortale non infecerit virus, ita ut videas in Ecclesia passim quos non merita, sed pecuniae ad episcopatus ordinem provexerunt; nugacem populum et indoctum, qui talem sibi asciverunt sacerdotem; quos si percontari fideliter velis quis eos praefecerit sacerdotes, respondebunt mox [Col. 1041B] et dicent: Ab archiepiscopo sum nuper ordinatus episcopus, centumque ei solidos dedi, ut episcopalem gratiam consequi meruissem; quos si minime dedissem, hodie episcopus non essem. Unde melius mihi est aurum de sacello invehere quam tantum sacerdotium perdere. Aurum dedi et episcopatum comparavi. Quos tamen solidos, si vivo, recepturum me illico non diffido. Ecce et aurum quod dedi, in meo sacello recepi, et episcopatum gratis accepi. Nempe hoc est quod doleo, quia archiepiscopus carnaliter episcopum fecit. Nam propter pecunias specialiter leprosum ordinavit. «Pecunia, inquit, tua tecum sit in perditionem, quia donum sancti Spiritus gratiae pretio comparasti,» et commercium [Col. 1041C] miserabile in animarum exitium peregisti. Et nescii homines et indocti in ordinationibus eorum proclamant, et dicunt: Dignus es, et justus es; et conscientia misera: Indignus es, et injustus es, dicit. Pronuntiat enim episcopus hujusmodi ad populum dicens: Pax vobis. Oculis quidem carnalibus videtur quasi episcopus magnus, et divinis obtutibus inspicitur leprosus magnus. Per pecuniam acquisivit indebitum ordinem, et apud Dominum perdidit interiorem hominem. Caro suscepit dignitatem, et anima perdidit honestatem. Caro ancilla domina facta est animae, anima quae erat domina facta est famula carnis. Caro dominatur populis et anima servit daemoni. Carni sacerdotium comparavit, et animae detrimentum paravit. «Et quid prodest hujusmodi [Col. 1041D] homini si totum muudum lucretur, et animae suae detrimentum patiatur? Aut quam dabit homo commutationem pro anima sua?» (Matth. XVI, 26.) Quod dedit cum episcopus ordinaretur, aurum fuit: et quod perdidit, anima fuit. Cum alium ordinaret, quod accepit, pecunia fuit: et quod dedit, lepra fuit.

«Haec sunt mercimonia iniquorum in pernicie eorum. Interrogo tamen fratrem et coepiscopum nostrum, quia et ego episcopus sum, et cum episcopo loquor. Dic ergo mihi paulisper, frater episcope, cum dares pecuniam, quid accepisti? Gratiam episcopalem accepi. Ergo interrogo te: Haec gratia cur tali vocabulo nuncubatur? Respondet: Cur, inquis? [Col. 1042A] ut reor, pro eo quod gratis datur, ideo gratia vocatur. Ergo si gratia gratis datur, et auro non aestimatur, a te cur gratia pecuniis comparatur? Respondet: Non, inquit, mihi daretur, si pecuniis non emeretur, nec episcopus fuissem ordinatus, si pecunias non dedissem. Ergo, ut apparet ex responsionibus tuis, gratiam cum ordinareris non suscepisti, quia gratuito eam non meruisti. Et ideo, frater, si gratiam non accepisti, quomodo episcopus effici potuisti? nam et ad discipulos Dominus dicit: «Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) .» Cur ergo gratuitam gratiam aestimasti te pretio possidere? Nam, ut video, aurum dans perdidisti, et sanctam gratiam non acquisisti. Adhuc tamen semel adjiciens fratrem perquiro, ne quid de approbamentis veridicis nos [Col. 1042B] praetermisisse videamur. Quis dat, frater, episcopalem gratiam? Deus, an homo? Respondes sine dubio: Deus; sed tamen per homines dat Deus, homo imponit manus, Deus largitur gratiam: sacerdos imponit supplicem dexteram, et Deus benedicit potenti dextera; episcopus initiat ordinem, et Deus tribuit dignitatem. O justitia, o aequitas! si homini pecunia datur, qui nihil in ordine amplius operatur, nisi solum servitium quod ei creditur; cur Deo totum negatur, qui ipsum ordinem tibi largitur? Justumne tibi videtur ut servus honoretur et Dominus injuriam patiatur, et injuste accipiat sacerdos pecuniam et Deus patiatur ab homine injuriam? Sed quia pro concesso ordine Deus a te nihil exspectat, cur a te sacerdos pecuniam impudenter exspectat? Dominus [Col. 1042C] homini concedere voluit gratis, et episcopus rapax pecuniam ab homine expetit gratis; Deus homini, ut certe benignus, gratis donavit; et sacerdos indignus eum sine causa praedavit. «Quid enim habes quod non accepisti? si autem accepisti, quid gloriaris quasi non acceperis? (I Cor. IV, 7.) » Ecce ad quae mala volvitur deificus ordo: ecce ad quae probra prolapsi sunt sacerdotes qui audire meruerunt a Judice mundi: «Vos estis lux mundi (Matth. V, 14) .» Ecce quibus subjiciuntur gentes, quibus a Domino dictum est: «Vos estis sal terrae (Ibid., 13) .» Ergo si lux est Ecclesiae episcopus, a Domino ordinatur, ita ut imperitiae tenebras praedicationis suae eloquio rutilante conscientiarum tenebras illuminet, cur ipse palpabilibus tenebris tenetur obstrictus? Et non [Col. 1042D] solum quia ipse dum male agit, digne perit, insuper et alios secum digne perdit. Si enim meruisti salis saporem possidere ut insipientium possis corda condire, cur infatuatum tali vitio immundis te porcorum conculcandum pedibus praebuisti; ita ut nec te ipsum, nec alios possis condire?» etc.

Item quoque B. Ambrosius (lib. VI in IV Luc.) de Evangelio exponens illud quod dictum est: «Multi leprosi erant in Israel sub Eliseo propheta et nemo mundatus est nisi Naaman Syrus (Luc. IV, 27) ,» post aliqua ait: «Disce etiam congruae praecepta virtutis. Probabit fidem, qui praemia recusabit. Disce utroque dictorum factorumque magisterio, quid sequaris. Habes Domini praeceptum, vatis exemplum, [Col. 1043A] gratis accipere, gratis dare, nec vendere ministerium, sed offerre. Non enim pretio taxatur Dei gratia, nec in sacramentis lucrum quaeritur, sed obsequium sacerdotis. Non tamen sat est, si lucrum ipse quaeras; familiae quoque tuae cohibendae manus sunt. Nec hoc solum exposcitur, ut te solum castum immaculatumque custodias. Non enim dixit Apostolus te solum, sed «te ipsum castum custodi (I Tim. V, 22) .» Quaeritur ergo non solum tua ab hujuscemodi nundinis, sed etiam domus tuae castitas. «Oportet enim irreprehensibilem esse sacerdotem, sui domui bene praepositum, filios habentem subditos cum omni castitate. Si quis autem domui suae praeesse nescit, quomodo Ecclesiae Dei diligentiam habebit (I Tim. III, 2-5.) » Instrue ergo familiam, [Col. 1043B] hortare, custodi. Fefellerit servulus? (hominis enim non excipito facultatem) prophetico deprehensus repudietur exemplo; cito turpem sequitur lepra mercedem, et pecunia corpus animumque male quaesita commaculat. «Accepisti, inquit, pecuniam et possidebis ex ea agrum, et vineam, et oliveta et greges; sed et lepra Naaman adhaerebit tibi et semini tuo usque in aeternum (IV Reg. V, 27) .» Vides quia propter facta auctoris, successio damnatur haeredis? Inexpiabilis est venditi culpa mysterii, et coelestis gratiae vindicta transit ad posteros. Denique Moabitae et caeteri non intrabunt in Ecclesiam Dei usque in tertiam et quartam generationem, tandiu videlicet, ut simplicius interpretemur, donec culpam auctorum multiplicis successio generationis [Col. 1043C] aboleret. Sed cum illi qui in Deum idololatriae errore deliquerunt in quartam generationem videantur esse mulctati, profecto durior videtur esse sententia qua Giezi semper usque in aeternum pro cupiditate habendi prophetica auctoritate damnatur, praesertim cum Dominus noster Jesus Christus per lavacri regenerationem omnibus remissionem dederit peccatorum.»

CAPUT XVII. Recapitulatio unde supra; deinde B. Augustini sententia.

Ecce, ex praemissis tanti tamque prudentis viri assertionibus, multifariam docemur pretio gratiam [Col. 1043D] episcopalem nun posse accipi, sed lepram. Et audet quis contra hiscere et gannire sibi aut cuilibet posse dari ab hujusmodi leprosis, scilicet Simoniacis, aliquam sanctorum ordinum quam non habent gratiam, et non potius solam quam acceperunt, et habent lepram? Et cum idem clarissimus doctor indubitanter praedicet inexpiabilem esse venditi culpam ministerii et coelestis gratiae vindictam transire ad posteros, adeo ut exemplum Giezi adhaereat venditori et semini ejus in perpetuum, cujus momenti sunt quae e diverso contradicunt, «Anima quae peccaverit ipsa morietur, et filius non portabit iniquitatem patris (Ezech. XVIII, 20) ,» praesertim cum Dominus de seipso dicat: «Reddam iniquitatem [Col. 1044A] patrum in filios usque in tertiam et quartam generationem? (Exod. XX, 5.) » Et tamen utraque sententia vera est, quia Domini est; sed pro qualitate personarum et culparum ex circumstantiis suis competenter intelligenda est. Neque enim uniformis sententia blasphemis omnibus est danda, quia nec uniformis est blasphemia, attestante Veritate ipsa: «Omne, inquit, peccatum et blasphemia remittetur hominibus; Spiritus autem blasphemia non remittetur (Matth. XII, 31) .» Nonne super hanc Spiritus blasphemiam propheta, apostolus, doctor eamdem quam ipse Dominus eorum, uniformemque comprobantur dictasse sententiam? Propheta siquidem ait: «Lepra Naaman Syri adhaerebit tibi, et semini tuo usque in aeternum (IV Reg. V, 27) ;» [Col. 1044B] apostolus autem: «Pecunia, inquit, tua tecum sit in perditionem (Act. VIII, 20) .» Et post pauca: «Poenitentiam itaque age ab hac nequitia tua, et roga Dominum si forte remittatur tibi haec cogitatio cordis tui (Ibid., 22) .» Quorum auctoritatem profecto secutus doctor, ait: «Inexpiabilis est venditi culpa mysterii.» B. quoque Augustinus, unde supra in expositione Evangelii sancti Joannis. «Simon ille ideo volebat emere Spiritum sanctum, quia vendere volebat Spiritum sanctum, et putabat apostolos mercatores tales esse quales Dominus de templo flagello ejecit. Talis enim ille erat, et quod venderet emere volebat. De illis erat qui columbas vendebant; etenim in columba aparuit Spiritus sanctus. Qui ergo vendunt columbam, fratres? [Col. 1044C] qui dicunt, Nos damus Spiritum sanctum. Quare enim hoc dicunt? et quo pretio vendunt? Pretium honoris sui accipiunt, pretium, cathedras temporales, ut videantur ipsi vendere columbas. Caveant a flagello de resticulis. Columba non est venalis, gratis datur, quia gratia vocatur.»

Idem unde supra in eadem expositione. (AUG., tract. 6, in Joan. II, 18.) «In Actibus apostolorum legimus multos credidisse in Samaria per praedicationem Philippi (Act. VIII, 12) . Intelligitur autem sive unus ex apostolis, sive ex diaconis, quia septem diaconos ibi legimus ordinatos, inter quos est etiam nomen Philippi (Act. V, 6) . Per Philippi ergo praedicationem crediderunt Samaritae; Samaria coepit abundare fidelibus. Ibi erat Simon iste Magus. Per [Col. 1044D] magicas factiones suas dementaverat populum, ut eum virtutem Dei putarent. Commotus tamen signis quae fiebant a Philippo, etiam ipse credidit. Sed quomodo crediderit, posteriora sequentia demonstraverunt. Baptizatus est et Simon. Audierunt hoc apostoli, qui erant Hierosolymis; missi sunt ad illos Petrus et Joannes, invenerunt multos baptizatos, et quia nullus ipsorum acceperat adhuc Spiritum sanctum, sicut tunc descendebat ad ostendendam significationem gentium crediturarum, ut linguis loquerentur in quos descendebat Spiritus sanctus, imposuerunt illis manus orantes pro eis, et acceperunt Spiritum sanctum. Simon ille qui non erat in Ecclesia columba, sed corvus, quia ea, quae sua [Col. 1045A] sunt, quaerebat, non quae Jesu Christi, unde in Christianis potentiam magis amaverat quam justitiam, vidit per impositionem manuum apostolorum dari Spiritum sanctum, non quia ipsi dabant, sed quia, ipsis orantibus, datus est: et ait apostolis: «Quid vultis a me accipere pecuniae, ut per impositionem manuum mearum detur Spiritus sanctus?» Et ait illi Petrus: «Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam donum Dei putasti pecunia comparandum (Act. VIII, 18-20) .» Cui dicit: «Pecunia tua tecum sit in perditionem?» utique baptizato. Jam baptismum habebat, sed columbae visceribus non haerebat. Audi quia non haerebat, et verba ipsa Petri apostoli adverte. Sequitur enim: «Non est tibi pars, neque [Col. 1045B] sors in hac fide; in felle enim amaritudinis video te esse (Ibid. 21-23) .» Columba fel non habet: Simon habebat; ideo separatus a columbae visceribus. Baptismus illi quid proderat?»

In quibus eloquentissimi et perspicacissimi doctoris dictis animadvertant necesse est qui impudenter et impie astruere conantur columbam, vel spiritualem gratiam vendi, illud quod ait: «Columba non est venalis, gratis datur, quia gratia vocatur;» necnon illud, quia «vidit Simon per impositionem manus apostolorum dari Spiritum sanctum, non quia ipsi dabant, sed quia ipsis orantibus datus est.» Deus enim Spiritum sanctum suum hominibus largitur, sed oratione et invocatione illorum, qui hujus ministerii vel officii ordinationem a catholicis [Col. 1045C] gratis accepisse noscuntur, etiamsi pravae, conversationis in oculis hominum habeantur. In qua utique fide vel ministerio, non est haereticis pars, neque sors, quia nec ministri Christi, sed Satanae pretio efficiuntur; nec ipsorum oratione aut invocatione Spiritus sanctus datur, quia ministerium eorum, etiamsi rectae conversationis videantur, a Deo non recognoscitur, et ideo oratio eorum fit in peccatum (Ps. CXVIII. 7) , secundum quod de alio pessimo mercatore a Psalmista constat imprecando prophetatum. Nam ut B. Apostolus Corinthiis ait: «Ejusmodi sunt pseudoapostoli, operarii subdoli, transfigurantes se in apostolos Christi. Et non mirum. Ipse enim Satanas transfigurat se in angelum lucis. Non est ergo magnum, si ministri [Col. 1045D] ejus transfigurentur, velut ministri justitiae, quorum finis erit secundum opera ipsorum (II Cor., XII, 13-15) .» Itaque, sicut Satanas transfiguratus in angelum lucis non potest non esse angelus tenebrarum, tanto perversior quanto praesumptuosior; ita et ministri ejus, transfigurati in ministros justitiae, non possunt non esse ministri injustitiae, tanto detestabiliores quanto audaciores; mentiuntur se esse quod nec sunt, nec fieri possunt.

CAPUT XVIII. De mercantibus ecclesiasticam dignitatem sanctorum Patrum sententiae.

Item, unde supra, ex Canonibus apostolorum, cap. [Col. 1046A] 30. «Si quis episcopus, aut presbyter, aut diaconus per pecuniam hanc obtinuerit dignitatem, dejiciatur ipse et ordinator ejus, et a communione modis omnibus abscindatur, sicut Simon Magus a Petro.»

Item, ex eisdem, cap. 31. «Si quis episcopus saecularibus potestatibus usus ecclesiam per ipsos obtineat, deponatur ipse et ejiciantur omnes qui illi communicant.» Contra quod capitulum qui sibi pretio potestates conciliant, etiamsi ecclesiasticae sint, procul dubio saeculares fiunt, sicut ait B. Gregorius. «Si in ecclesiasticis officiis quemquam habet locum pecunia, fit saeculare quod sacrum est.»

Item inde, ex concilio Chalcedon., cap. 2. «Si quis episcopus per pecuniam fecerit ordinationem, et sub pretio redegerit gratiam quae non potest vendi, ordinaveritque [Col. 1046B] per pecuniam presbyterum aut diaconum, vel quemlibet ex his qui connumerantur in clero, aut promoverit per pecuniam dispensatorem aut defensorem, vel quemquam qui subjectus est regulae, sub turpissimi lucri commodo, is cui hoc attestanti probatum fuerit proprii gradus periculo subjacebit. Et qui ordinatus est nihil ex hac ordinatione, vel promotione quae est per negotiationem facta proficiat, sed sit alienus ea dignitate, vel sollicitudine quam pecuniis quaesivit. Si quis vero mediator tam turpibus et nefandis datis vel acceptis exstiterit, si quidem clericus fuerit, proprio gradu decidat, si vero laicus aut monachus, anathematizetur.»

[Col. 1046C] Item inde, exempla Hormisdae papae (epist. 25) . «Quos constiterit indignos meritis sacramenta mercatos esse pretio dignitatem, convictos oportet arceri, quia dantem pariter accipientemque damnatio Simonis quam sacra lectio testatur involvit. Hoc itaque ad proxima conjungimus, ne benedictio per impositionem manus, quae a Deo esse creditur pretio comparetur, quia Simon, per Spiritum sanctum volens pretio mercari, apostoli fuit detestatione percussus.»

Item inde, ex Expositione Remigii. «Dominus ut ostenderet omnes venditores, et emptores coelestis gratiae eliminandos esse a societate sanctae Ecclesiae, idcirco coepit ejicere vendentes et ementes de templo, et cathedras vendentium columbas evertit, ut [Col. 1046D] doceret quia talium sacerdotium negotiatorum destruitur. Quamvis enim sint nonnulli qui corporaliter a societate sanctae Ecclesiae non repellantur, verumtamen spiritualiter apud Deum repulsi sunt, et proprio honore privati.»

CAPUT XIX. Repulsio eorum qui dicunt Simoniacos gratiam habere a qua deponantur

Verum quia trutinatoribus verborum et neglectoribus rationum supra responsum sufficienter putatur, ex quibusdam dictionibus quae in supradictis capitulis usurpative, et improprie, secundum tropum [Col. 1047A] catachresim, ponuntur, sicut obtinuerit dignitatem pretio, vel fecerit ordinationem, et hujusmodi caetera, illud tamen nunc ventiletur quod nobis opponere frustra nituntur. Aiunt enim:

OBJECTIO. Ecce per pecuniam ordinati deponi praecipiuntur. Constat ergo eos spiritualem gratiam adeptos, et ad gradum honoris promotos a quo deponi jubentur. Etenim dispositio habiti honoris est amissio vel privatio.

REPULSIO. Quibusdam superius monstratum sit piscinam dici et quae pisces non habet, tropo codem, si pertinaces esse nolunt, quantocius animadvertere possunt depositionem quoque rite dici quae nullam promotionem et honoris gradum habuisse, nisi ex [Col. 1047B] aliqua similitudine superficie tenus comprobatur, praesertim cum et propositum Chalcedonensis concilii capitulum evidenter nostrae parti suffragetur; in ejus initio sic legitur (Conc. Chalc. can. 2) : «Si quis episcopus per pecuniam fecerit ordinationem, et sub pretio redegerit gratiam, quae non potest vendi,» etc. Quapropter tam consono et unanimi tonitru sexcentorum triginta sanctorum episcoporum praevaricatores ad cor reversi, discant gratiam non posse vendi. Nam ipsi sancti Patres hanc suam synodum usque ad sanguinem defensores professi leguntur. Tandem inusitato quidem modo, sed proprio loquimur, si depositionem hujusmodi revelationem dicimus, sicut a Simeone Dominus Jesus in ruinam et resurrectionem multorum evangelizatur positus [Col. 1047C] (Luc. II, 34) . Ruendo enim resurgit quisque, malum deserens, ad bonum se accingit. Unde quia multis divinae auctoritatis testimoniis palam est Spiritum sanctum non posse vendi, jam sicut deficit fumus (Psal. LXVII, 3) , deficiant tetra illa, et nebulosa argumenta, imo phantasmata nihil veritatis, sed totum vanitatis habentia, quibus argumentantur talia.

OBJECTIO. Si is, qui pro manuum impositione pretium accipit, ei quem per pretium consecrat Spiritum sanctum non tribuit, profecto Spiritum sanctum nec ille vendidit, nec iste comparavit. Sacerdotium vero sine datione sancti Spiritus nec tribuitur nec accipitur. Liquet igitur sacerdotem non esse qui per [Col. 1047D] manuum impositionem sacerdotium consequitur. Relinquitur vero ut necesse non sit eum ab illo ordine deponi, quem nunquam obtinuit. Frustra itaque hujusmodi statuta canonum, a sanctis Patribus edita, proferuntur, quae tales deponi decernunt.

REPULSIO. Tam sophistico et perplexo syllogismo subversa perversitas aperte resistere Spiritui sancto non verita, quia perverse credit eumdem vendi et emi, ubi venditoris et emptoris audiuntur nomina, ironice concludit necesse non esse eum deponi ab ordine, quem nunquam obtinuit, aut si consequatur, non deponendum, ac per hoc cassandum sanctorum Patrum capitulum, adversus Simoniacos prolatum. [Col. 1048A] Cornibus enim phantasticus ille syllogismus minabundus; utrumlibet presseris, ab utrolibet mox premeris. Nam si deponendos concesseris, dignitatem quoque eos obtinuisse a qua deponantur necessario concedis. Si dignitatem eos obtinuisse concesseris, constabit Spiritum sanctum quoque venditum et emptum ab eis. Quod si constiterit, necessario quoque Spiritum sanctum haberi, dari et accipi ab eis constabit, ac per hoc ordinationes vel consecrationes, gratis vel non gratis factas a Simoniacis, utique haereticis, per omnia ratas esse, nihilque minus habere quam quae fiunt a catholicis, necessario confiteberis. Porro si dignitatem eos obtinuisse negaveris, deponendos non esse ab ea quam nunquam obtinuere dignitatem necesse est [Col. 1048B] profitearis. Si autem minime deponendos concesseris, sanctorum Patrum decreta, quae venditores et emptores gratiae deponi decernunt, incassum esse prolata necesse arbitreris. Restabit ergo aut concessa depositione Simoniacorum, etiam caetera, quae superius omnino absurda concedi videntur, concedantur, et sic capitula illa sanctorum Patrum approbabuntur, aut contradicta depositione reprebabuntur. Sed, quamvis latius supra monstratum sit Spiritum sanctum nec posse vendi nec emi, sine quo sacerdotium non potest acquiri aut haberi, vel consecratio aliqua fieri, et ideo hujusmodi praesumptores debere deponi ab ea transfiguratione vel specie, quam, velut ministri justitiae, injuste usurpando arrogant sibi, concedatur tamen inter venditorem [Col. 1048C] et emptorem rem negotii necessario versari, quia nec ille venditor, nec iste emptor aliter poterit jure dici. Sed ea Spiritus sanctus esse non potest, quoniam ipse Spiritus sanctus gratia dicitur et est. Gratia autem, nisi gratis accipiatur et detur, gratia nec est, nec vere dicitur. Nam si venditur et emitur gratia, jam non esse gratia merito concluditur. Constat igitur Spiritum sanctum, aut certe gratiam, rem venditionis et emptionis non esse.

Quapropter altera quaeratur res oportet, quam, ne diutius et passim quaerendo fatigemur, aut certe aberremus, B. Ambrosium nobis eam demonstrantem advertamus. «Quod dedit, inquit, cum episcopus ordinaretur, aurum fuit; quod perdidit, anima fuit.» [Col. 1048D] Ex qua tam egregii viri sententia sine ambiguitate docemur rem nefandi hujus commercii perditionem et damnationem animarum, et lepram tantummodo recte dici et vere esse. Et perditionem quidem etiam secundum principem apostolorum, damnationem autem juxta B. Innocentium, lepram vero secundum eumdem Ambrosium. Unde ubicunque perditio vel damnatio taxatur, necessario auctor perditionis, vel damnationis diabolus taxeotis hujusmodi cooperatur et principatur, sicut nihilominus idem ipse spiritus immundus ubi lepra datur. Neque enim rei cujus auctor est principari aut dominari non potest. Quibus autem spiritus perditionis, damnationis, immunditiae principatur, Spiritus salutaris nostri [Col. 1049A] Domini scilicet Jesu, qui est auctor totius munditiae, procul ab eis sequestratur. Nam quae conventio Christi ad Belial? A quibus ergo perditio et immunditia possidetur, quosque vicissim ipsa possidet, quid nisi perditio vel immunditia, quam solam acquisierunt dari et accipi potest? Itaque quia necessario concluditur perditionem et lepram venditam et emptam, restat hujusmodi mercatores improprie dici sacerdotes et clericos, proprie autem perditos et leprosos; quorum prava manus impositio, malum quod solum acquisivit tribuit, nullum autem bonum concedit, quia nullum taliter negotiando acquisivit. Nunquam enim juste tribuitur, quod injuste colitur. Unde secum alios quoque perdit et sordidat, non sanctificat aut mundificat, sicut Scriptura [Col. 1049B] evidenter clamat: «Quidquid tetigerit immundus, immundum fiet (Num. XIX, 22) .»—«Spiritus quoque sanctus disciplinae effugiet fictum, et auferet se a cogitationibus quae sunt sine intellectu, et corripietur a superviente iniquitate (Sap. I, 5) .» Ideo spiritus disciplinae dicitur, quia disciplinatos quibuscunque aspirat efficit, et per eos dona gratiarum suarum, prout vult, singulis ad disciplinam distribuit. Indisciplinatos autem longe a se repellit, vel potius quia ficti sunt effugit. Et quis perniciosius convincitur esse fictus, quam qui contra disciplinam catholicam, cujus specialis administrator creditur Spiritus sanctus, fingit se esse quod nec est, nec esse potest aliquatenus, scilicet ut per pecuniam habeatur episcopus, vel cujusque alterius ordinis clericus?

CAPUT XX. Quod Simoniaci sine fide sint, quodque sibi consentientes fide privent.

[Col. 1049C]

Et quidem alii hypocritae incorporatione istorum minus sunt noxii, quia vix alienis nocent, nisi sibi; isti autem secum Christianos catervatim interficiunt, dum eos sua lepra vigente interficiunt, et damnationis vel perditionis venditae aut emptae participes ordinandi, seu sanctificandi obtentu efficiunt. Qui plane simulatores et callidi prae caeteris provocant, non autem placant iram Dei, quia venditi venditores quotidie vendunt oves et boves Christi, scilicet simplices et ingeniosos, aut certe invalidos et validos. Et cui vendunt, nisi, ut beatus Augustinus ait, diabolo? Ubi enim seducti credunt sacerdotes pretio [Col. 1049D] posse fieri, et Spiritum sanctum vendi et emi, primogenita cordis eorum, id est fides, probatur corrumpi: qua corrupta, necesse est adeo corrumpi, si qua inesse potuere bona, ut omnino fiant nulla; quia unica virginitas animae est fides incorrupta, quam utique a pseudoapostolis corrumpi timebat, qui Corinthiis dicebat: «Aemulor enim vos Dei aemulatione, despondi enim vos uni viro virginem castam exhibere Christo. Timeo autem ne sicut serpens Evam seduxit astutia sua, ita corrumpantur sensus vestri et excidant a simplicitate quae est in Christo Jesu (II Cor. XI, 2) .» Quam profecto fidem idem Apostolus secundum gratiam sibi datam, ut sapiens architectus «fundamentum» eis posuit: quod, sicut ipse subsequitur, [Col. 1050A] «aliud nemo potest ponere praeter id quod pesitum est, quod est Christus Jesus (I Cor. III 11) .» Porro Christus Jesus habitat in cordibus pe Spiritum sanctum corroboratis, sicut ipse insinuat Ephesiis: «Flecto genua mea ad Patrem Domini Jesu Christi, ex quo omnis paternitas in coelis et in terra nominatur, ut det vobis secundum divitias gloriae suae virtute corroborari per Spiritum ejus in interiori homine, habitare Christum per fidem in cordibus vestris (Ephes. III, 14) .» Si ergo secundum tamegregium Symmistam, et usque ad tertium coelum (II Cor. XII, 2) , vel in ipsum paradisum raptum fides christianitatis fundamentum est, fundamentum autem Christus Jesus est, restat ut fides Christus sit, qui nos per Spiritum Dei Patris corroboratos inhabitans regit. [Col. 1050B] Hinc procul dubio patet qualis inter Christianos reputandus sit, qui de Spiritu sancto male sentit. Constat enim, quia nec Filium, nec Patrem habet. Nam, sicut catholice praedicatur, inseparabilia sunt opera Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, et cuicunque unius cujuslibet trium visitatio defecerit, necessario etiam reliquorum duorum deerit. Quisquis itaque credit Spiritum sanctum non solum fide sed etiam pecunia posse acquiri, Deum Patrem non habet, ad quem devotissimus Apostolus genua flectebat, ut Ephesios per eumdem Spiritum suum corroboraret. Filium quoque non habet, praeter quem nemo aliud Christianitatis fundamentum ponere potest, quia ne sub tanti fundamenti magnitudine deficiamus, per Spiritum sanctum fulcimur et [Col. 1050C] corroboramur. Restat ergo ut qui Spiritum sanctum, cui fundamentum, quod est Christus Jesus, innititur, non habet, nec ipsum fundamentum habeat. Si fundamentum non habet, Christum non habet. Si Christum non habet, fidem non habet, per quam Christus cor ejus inhabitet. Itaque consequitur ut qui fidem non habet, infidelis sit; infidelis autem, quia Spiritum Christi non habet, ejus non est. Cujus ergo est? Nimirum ejus, qui homicida est ab initio, quique in veritate non stetit, quia veritas non est in eo, quia mendax est ipse et pater mendacii (Joan. VIII, 44) , quoniam qui cum Christo non colligit, spargit (Matth. XII, 30) ; et quia non est cum eo, contra eum est. Unde manifestum est Simoniacos per cupiditatem a fide aberrasse, vel potius apostatasse, et circa fidem naufragasse, [Col. 1050D] sicut Apostolus Timotheo dicit: «Radix omnium malorum est cupiditas: quam quidam appetentes erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis (I Tim. VI, 10) .» Quos videlicet erroneos, vel apostatas vel fidei naufragos, non autem episcopos, aut clericos debere dici vel haberi constat. Nam si terrenae et temporalis mercedis negotiatores per cupiditatem nonnunquam a fide aberrant, dum incaute et artificiose jurando, et perjurando assumunt nomen Dei sui et animas suas in vanum, ut sibi corradant lucri aliquantulum, quantum putamus aberrare a fide eos qui non solum animas suas venales habent, sed etiam Spiritum sanctum, Deum utique et Dominum vendere conantur? Vere aberrant [Col. 1051A] tota via a fide, quorum ab initio damnatas nundinas quia Spiritus exsecratur, fugit eos longe. Quo fugiente, nec fundamentum quod est Christus Jesus potest eis remanere, quia subtrahit se ipse Spiritus, cujus interest suffulcire et corroborare. Sic accidit ut dum cupidissimi mortalium incomparabilem comparare et vendere concertant, malignos spiritus ad destruendum exterius non solum bonorum operum suorum muros, sed etiam interius ad convellendum ipsam fidem, scilicet fundamentum, alacriores reddant, et quasi invicem sed ad omnimodam destructionem adhortantes dicant, quid Psalmista deflendo insinuat: «Exinanite, exinanite usque ad fundamentum in ea (Psal. CXXXVI, 7) .» Siquidem et avulso a cordibus hominum fundamento, hoc est Christo, [Col. 1051B] qui semper innititur Spiritui sancto, certum est hujusmodi domum desertam, et funditus destructam derelinqui a Deo, et effici speluncam latronum (Matth. XXI, 13) , qui eam mox suo vindicant ludibrio; ita ut jam nomine vacuo Christianus dicatur, cui nihil fidei, id est Christi, remansit omnino: ac per hoc convincitur sine Deo et pejor pagano, quia hic infidelis simul est et apostata; cum paganus quamvis sit infidelis, tamen Christianae fidei, vel conversationis, quam nunquam habuit, nequeat recte dici aut haberi apostata. A cujus etiam cogitationibus, sicut praedictum est, aufert te Spiritus sanctus, quia sunt sine intellectu. Et quae cogitationes magis sunt sine intellectu, quam quae aestimant Spiritum sanctum posse vendi et emi? Minus enim [Col. 1051C] est noxium quidquid de creatura cogitatur irrationabiliter, quam quod de Creatore.

CAPUT XXI. Repulsio eorum qui dicunt haberi, et juste posse dari Spiritum sanctum ab eo qui injuste accepit.

Quod si ab illis se aufert Spiritus sanctus, qui eum aestimant posse vendi, multo magis ab illis, qui non solum id aestimant, sed etiam in tantum credunt, ut ad perniciem multorum verbis et scriptis sic praedicent:

OBJECTIO. Liquet, inquiunt, sancti Spiritus gratiam vendi simul et comparari. Ergo Spiritum sanctum, quem quis injuste acquisivit, injuste habuit; cui injuste concessit, hunc secum damnavit; [Col. 1051D] cui vero juste largitus est, hic, si justus est, juste potest habere, quoniam bonus a malo bonum bene accepit.

REPULSIO. In qua utique sententia, quis intellectus, vel quae rationis sint illa inveniri potest? O Deus et Domine Spiritus sancte, qui es justitia sempiterna, secundum perfidiam istorum praedicatorum, imo perditorum, injuste acquiri, injuste haberi, injuste concedi potes! Et ubi tam justitia quaerenda est, si justitia injuste acquiri et haberi potest? Heu miseri et insani, qui te velut aliquid pecus furto acquisitum et a fure habitum, sicque scienter comparatum aestimant! Sed prius ipsi fiant sicut equus et mulus, quibus non est intellectus (Psal. XXXI, 9) , quia [Col. 1052A] homines cum in honore essent, non intellexerunt, comparati sunt jumentis insipientibus, et similes facti sunt illis (Psal. XLVIII, 13) . Quamvis enim rationale animal a Deo creati sint, ratione tamen abutentes non intelligunt justitiam injustitiae, aut virtutem vitio cohaerere aut convenire non posse. Qui, ut B. Judas apostolus ait: «Quaecunque quidem ignorant, blasphemant. Quaecunque autem naturaliter tanquam bruta animalia noverunt in his corrumpuntur (Jud. 10) .» Unde Spiritu sancto ab hujusmodi cogitationibus effugato et ablato, ut supra dicitur, corripiuntur, id est ex toto arripiuntur a superveniente iniquitate, maligno spiritu scilicet, qui sic iniquus est ut sit etiam ipsa iniquitas, sicut gloriosus Paulus declarat: «Mysterium, [Col. 1052B] inquit, jam operatur iniquitatis;» et post pauca: «Et tunc revelabitur ille iniquus (II Thess. II, 7) ,» qui denique sic est homicida ut sit etiam ipsa mors; sic perditus et perditor ut sit quoque ipsa perditio. Ab hac ergo iniquitate ex toto arrepti, jam sicut omnino animales homines non percipiunt ea quae sunt Spiritus Dei (I Cor. II, 14) . Stultitia est enim illis, et non possunt intelligere quae spiritualiter examinantur. Porro, ut idem Apostolus subjungit: «Spiritualis autem judicat omnia, et ipse a nemine judicatur. Quis enim cognovit sensum Domini? quis instruet eum? nos autem sensum Christi habemus (I Cor. II, 15, 16) .» Nam sicut paulo superius praemittitur: «Nobis revelavit Deus per Spiritum suum. Spiritus enim omnia scrutatur, etiam [Col. 1052C] profunda Dei. Quis enim hominum scit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis, qui in ipso est? ita et quae Dei sunt, nemo cognovit, nisi Spiritus Dei. Nos autem non spiritum mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est, ut sciamus quae a Deo donata sunt nobis: quae et loquimur non in doctis humanae sapientiae verbis, sed in doctrina Spiritus, spiritualibus spiritualia comparantes. (Ibid., 10-13) .» Ex quibus Apostoli verbis inter alia illud maxime considerandum est quod ait: «Nos non spiritum mundi accepimus, sed Spiritum qui ex Deo est.» Spiritus enim mundi, ut B. Joannes scribit, in maligno positi, spiritus malignus est, qui a Domino in Evangelio princeps mundi vocatur, sicut est illud: «Princeps hujus mundi ejicietur foras (Joan. XII, 31) ;» et: «Princeps [Col. 1052D] hujus mundi judicatus est (Joan. XVI, 11) ;» et: «Venit princeps hujus mundi, et in me non habet quidquam (Joan. XIV, 30) .» Quem utique palam est eos non accepisse qui sciunt quae a Deo donata sunt eis. Quam scientiam operatur in eis Spiritus qui ex Deo est. Quem ad hoc accepisse perhibentur, ut sciant quae a Deo donata sunt eis. Probatio ergo acceptionis Spiritus, qui ex Deo est, eorum quae ab ipso donantur recognitio est. Quam nos perfecte retinere ex hoc comprobatur, quia donum donari, id est gratis accipi, et dari secundum evangelicam et apostolicam traditionem profitemur, et pro modulo nostro defendimus, spiritualibus spiritualia comparantes Unde e diverso colligitur eos spiritum mundi accepisse, qui [Col. 1053A] contra evangelicam apostolicamque disciplinam donum Dei pecunia posse possideri aestimant, credunt, profitentur et, quantum possunt, defendere conantur, carnalibus spiritualia comparantes. Qui si eumdem spiritum mundi quis et ubi sit, vel quid jam passus recolerent, cum magna cordis contritione erui de potestate tenebrarum, atque, dum adhuc licet, transferri in regnum Filii claritatis paternae quaererent. Siquidem ille est princeps mundi, rector tenebrarum earum, hominum scilicet infidelium, in quibus tanquam in filiis diffidentiae regnat et operatur sua ipse serpens antiquus, qui est diabolus et Satanas jam judicatus et damnatus atque foras ejectus, non utique extra fabricam coeli et terrae, sed extra corda fidelium, quos fecit Christus regnum, et sacerdotes [Col. 1053B] Deo et Patri suo. Quod si spiritus mundi jam damnatus est et foras ejectus, patet jam damnatum et cum eo foras ejectum mundum, cui ipse principatur, nec jam esse in mundo, quem dilexit Deus, et, sanguine Filii sui redemptum, emundavit lavacro aquae in verbo, ut sit ipse Deus cum eis eorum Deus. Nam quae pars fideli cum infideli? Quapropter quisquis [Col. 1054A] de Spiritu sancto male sentit, animadvertat quid B. papa Damasus Paulino Antiocheno patriarchae scribens, inter alia dicit: «Si quis de Patre et Filio bene senserit, de Spiritu autem sancto non recte habuerit, haereticus est.» Et quod omnes haeretici de Filio Dei, aut de Spiritu sancto male sentientes, in perfidia Judaeorum et gentilium inveniuntur. Nempe Judaeis dicentibus: «Nos ex fornicatione,» videlicet idololatria, «non sumus nati. Unum Patrem habemus Deum;» respondit Dominus Jesus: «Si Deus Pater vester esset, diligeretis utique me. Ego enim ex Deo processi, et veni. Neque enim a me ipso veni, sed ille me misit. Vos ex patre diabolo estis (Joan. VIII, 41) .» Simoni quoque Mago Spiritum sanctum mercari cupienti Petrus dixit: «Non est tibi pars, neque [Col. 1054B] sors in hac fide (Act. VIII, 21) .» Sed ne forte continuata haec repulsio licet pernecessaria, si diuturnior habeatur, sic desertorem urgeat et impetat, ut commilito noster defessus oppetatur, delicato lectori respirandi gratia oportet scriptoris intentio consulat, tandemque hic finis primi hujus libelli fiat.

[Col. 1053] EXPLICIT LIBER PRIMUS.

INCIPIUNT CAPITULA LIBRI SECUNDI.

  • [Col. 1053B] I. Quid beatus Petrus apostolus suique coapostoli de haereticis senserint.

  • II. De pietate et impietate, et de Cham et Balaam praesumptione.

  • III. De peccato Chore et fautorum ejus atque poena [Col. 1053C] eorum.

  • IV. De vulgo sequaci praesumptorum, et de differentia veri et falsi sacerdotii.

  • V. De Jamne et Mambre, quibus pejores sunt Simoniaci.

  • VI. Ubi admonentur Christiani vitare supplantationem haereticorum, quorum inibi malum atque poena eorum ostenditur.

  • VII. De damnatione ficte quaerentium Deum sub exemplo Ananiae et Saphirae.

  • VIII. De eo quod non solum vovendum, sed et reddendum sit Domino.

  • IX. Quod Spiritus sanctus fidelibus appareat, infideles autem lateat, a quibus nec quaeritur.

  • X. De excessus eorum differentia qui super fundamentum [Col. 1053D] Christi excedunt et eorum qui sine ejus fundamento.

  • XI. Quod vitandi sint haeretici exemplo viperarum et malae arboris.

  • XII. Quod plusquam viperae cavendi sint haeretici, et de natura et typo earum.

  • XIII. Qualiter viperae conveniant Simoniacis.

  • XIV. Quod unius modi sint subversores sacramentorum et verborum Christi, et quod nec petant nec impetrant ab eo.

  • XV. Qualiter a quibusdam juxta quaedam non audiatur et juxta quaedam audiatur Dominus.

  • [Col. 1054B] XVI. Ubi contradicitur haereticos nec sicut criminosos intra ecclesiam Deum audire.

  • XVII. De differentia negotiatorum saeculi et eorum qus dicuntur Simoniaci.

  • XVIII. De eo quod carnales Ecclesiae sine fide non [Col. 1054C] sint instar Ruben et Gad, et dimidiae tribus Manasse.

  • XIX. De eo quod Simoniaci a Satana pervaduntur exemplo Judae proditionem Domini aggredientis.

  • XX. Quot maledictionibus cum Juda Simoniaci subjaceant, et qualiter omnem Ecclesiam vendant.

  • XXI. De eo quod non prosit Simoniacis qualiscunque eorum eleemosyna.

  • XXII. Quid vulpes Simoniacae faciant vel patiantur.

  • XXIII. Allegoria de vulpibus a Samsone captis.

  • XXIV. Collatio actuum Judae et Simoniacorum.

  • XXV. De eo quod Judas sine fide poenituit, et [Col. 1054D] quod consentientes principibus sacerdotum fide privati sunt.

  • XXVI. Quod nil nisi damnationem a Simoniacis accipiant etiam gratis ordinati, et quod idola faciant pro Christo adorari.

  • XXVII. Sententia sancti Augustini qua omnes haeretici convincuntur negare Jesum Christum in carne venisse.

  • XXVIII. Item cujus supra, de eo quod haeretici Spiritum sanctum non habent, quamvis visibilia sacramenta habeant.

  • XXIX. Item cujus et unde supra in quo cognoscitur Spiritus Dei.

  • [Col. 1055A] XXX. Recapitulatio praemissorum verborum sancti Augustini.

  • XXXI. De malitia Simoniacorum, et quod pejores sint latronibus, et sine aliqua fide Dei.

  • XXXII. Qualiter haeretici a Deo fornicantes faciant et alios fornicari.

  • XXXIII. De diminutione Ecclesiae et haereticorum multiplicatione.

  • XXXIV. Quanto pernictosiores omnibus haereticis sint Simoniaci.

  • XXXV. De nativitate et incremento Simoniacae haereseos.

  • XXXVI. Qualiter Simoniaci non solum res Ecclesiae, sed ipsos quoque principes cum populis diabolo rendunt.

  • [Col. 1055B] XXXVII. De inoestimabili nequitia haereseos, et quali bestiae in Apocalypsi comparetur.

  • [Col. 1056A] XXXVIII. Recapitulatio praemissae sententiae ex Apocalypsi.

  • XXXIX. Quae sint signa et prodigia catholicorum.

  • XL. Quae sint signa et prodigia haereticorum.

  • XLI. De saevitia hujus bestiae et de charactere Christi et Antichristi.

  • XLII. De negotiatoribus Christi et Antichristi.

  • XLIII. Quo charactere Simoniaci noscantur esse Antichristi.

  • XLIV. Quantum sint rei Ecclesiae Simoniaci, et de numero nominis Christi.

  • XLV. De numero nominis Antichristi.

  • XLVI. Qualiter Satanas profanam Trinitatem contra divinam exstruat.

  • XLVII. Quod nihil prosit haereticis nec ad fidei nec ad [Col. 1056B] salutis effectum, etiamsi grandibus vocibus catholicum decantent symbolum.

Expliciunt capitula.

INCIPIT LIBER SECUNDUS.

[Col. 1055]

CAPUT PRIMUM. Quid beatus Petrus apostolus suique coapostoli de haereticis senserint.

[Col. 1055B]

Principis apostolorum piissimi Simonis Petri sententiam in impiissimum Simonem Magum zelo ipsius columbae, cujus filius erat, prolatam, contra pertinaces calumniatores defensum ire pro captu ingenioli [Col. 1055C] aggressus, nullum mihi aptius principium, quam verba ejusdem, cujus egregia fides nec defecit nec aliquando deficiet, sum arbitratus Quibus concordes sententiae coapostolorum ejus velut subscriptiones subjungantur. Hic enim de ipso et hujusmodi perfidis et apostatis in epistola sua secunda latius disserens, ait: «Fuerunt pseudoprophetae in populo, sicut et in vobis erunt magistri mendaces, qui introducent sectas perditionis, et eum qui emit eos Dominum negant, superducentes sibimetipsis celerem perditionem. Et multi sequentur eorum luxurias, per quos via veritatis blasphematur, et in avaritia fictis verbis de vobis negotiabuntur, quibus judicium jam olim non cessat, et perditio eorum non dormitat (II Petr. II, 1-3) .» Et post pauca: «Hi velut irrationabilia pecora naturaliter in captionem [Col. 1055D] et in perniciem in his quae ignorant blasphemantes in corruptione sua peribunt, percipientes mercedem injustitiae . . . . Pellicientes animas instabiles, cor excitantis avaritiae habentes, maledictionis filii: derelinquentes rectam viam erraverunt, secuti viam Balaam ex Bosor, qui mercedem iniquitatis amavit. Correptionem autem habuit suae vesaniae: subjugale mutum, quod in hominis voce loquens prohibuit prophetae insipientiam. Hi sunt fontes sine aqua, et nebulae turbinibus exagitatae, quibus caligo tenebrarum reservatur. Superba enim vanitatis loquentes, illiciunt in desideriis carnis luxuriae eos qui paululum effugiunt, qui in errore conversantur: libertatem illis promittentes, cum ipsi servi sint corruptionis; a quo enim quis superatus est, hujus et servus est. Si enim [Col. 1056B] refugientes coinquinationes mundi in agnitione Domini nostri, et Salvatoris Jesus Christi, his rursus implicati superantur: facta sunt eis posteriora deteriora prioribus. Melius enim erat illis non cognoscere viam justitiae, quam post agnitam retro converti ab eo quod traditum est illis sanctum mandatum. Contigit enim illis illud veri proverbii (Prov. XXVIII, 12) : «Canis reversus ad suum vomitum, et sus lota in volutabro luti (II Petr. II, 22) .» Judas quoque apostolus de talibus nos commonens, ait: «Subintroeunt quidam homines, qui olim proscripti sunt in hoc judicium impii, Dei nostri gratiam transferentes in luxuriam, et solum Dominatorem et Dominum nostrum Jesum Christum negantes (Jud. 4) .» Et post pauca: «Vae illis, qui via Cain abierunt, et errore Balaam mercede effusi sunt, et contradictione Chore perierunt. Hi sunt in epulis suis maculae, convivantes sine timore, semetipsos pascentes: nubes sine aqua, quae a ventis circumferuntur; arbores autumnales, infructuosae, bis mortuae, eradicatae; fluctus feri maris, despumantes suas confusiones; sidera errantia, [Col. 1056D] quibus procella tenebrarum in aeternum servata est. Prophetavit autem, et de his septimus ab Adam Enoch dicens: Ecce venit Dominus in sanctis millibus suis facere judicium contra omnes, et arguere omnes impios de omnibus operibus impietatis eorum, quibus impie egerunt, et de omnibus duris quae locuti sunt contra eum peccatores et impii. Hi sunt murmuratores, querelosi, secundum desideria sua ambulantes, et os illorum loquitur superbiam, mirantes personas quaestus causa. Vos autem, charissimi, memores estote verborum, quae praedicta sunt ab apostolis Domini nostri Jesu Christi, qui dicebant vobis, quoniam in novissimo tempore venient illusores secundum sua desideria ambulantes in impietatem. Hi sunt qui segregant semetipsos, animales, spiritum non habentes. Vos autem, charisrimi, [Col. 1057A] superaedificantes vosmetipsos sanctissimae verae fidei, in Spiritu sancto orantes, vosmetipsos in dilectione Domini servate, exspectantes misericordiam Dei nostri Jesu Christi in vitam aeternam. Et hos quidem arguite judicantes, illos vero salvate de igne rapientes; aliis autem miseremini in timore, odientes et eam, quae carnalis est, maculatam tunicam (Jud. 11-23) .» Joannes quoque sive evangelista, ut creditur, sive presbyter Ecclesiae Ephesi, cuidam sanctae feminae scribens dicit: «Hoc est mandatum Dei, ut quemadmodum audistis ab initio in eo ambuletis. Quoniam multi seductores exierunt in mundum, qui non confitentur Jesum Christum venisse in carnem. Hic est seductor et Antichristus. Videte vosmetipsos ne perdatis quae operati estis, sed ut [Col. 1057B] mercedem plenam accipiatis. Omnis qui recedit et non manet in doctrina christi, Deum non habet: qui permanet in doctrina, hic et Filium et Patrem habet. Si quis venit ad vos et hanc doctrinam non affert, nolite eum recipere in domum, nec Ave ei dixeritis. Qui enim dicit illi Ave, communicat operibus ejus malignis (II Joan., 6-10) .» Hinc etiam ille minimus apostolorum vocatione, maximus autem praedicatione et operatione Paulus, Galatas a pseudoapostolis fascinatos deterret, dicens: «Miror quod sic tam cito transferimini ab eo, qui vos vocavit in gratiam Christi, in aliud Evangelium; quod non est aliud, nisi sunt aliqui qui vos conturbant, et volunt convertere Evangelium Christi. Sed licet nos, aut angelus de coelo evangelizet vobis, praeterquam [Col. 1057C] quod evangelizavimus, anathema sit. Sicut praedixi, et nunc iterum praedico: Si quis vobis evangelizaverit praeter id quod accepistis, anathema sit (Gal. I, 6 9) .» Idem ad Philippenses ait: «Quicunque perfecti sumus, hoc sentiamus, et si quid aliter sapitis, et hoc vobis Deus revelabit. Verumtamen ad quod pervenimus, ut idem sapiamus, et in eadem permaneamus regula. Imitatores mei estote, fratres, et observate eos, qui ita ambulant, sicut habetis formam nostram (Phil. III, 15-17) .» Idem ad Colossenses: «Hoc dico, ut nemo vos decipiat in subtilitate sermonum (Coloss. II, 4) .» Et post pauca: «Videte ne quis vos decipiat per philosophiam et inanem fallaciam, secundum traditionem hominum, secundum elementa mundi, et non secundum Christum [Col. 1057D] (Ibid., 8) .» Idem quoque ad Thessalonicenses: «Si quis non obedit verbo nostro per epistolam, hunc notate, et non commisceamini cum illo, ut confundatur. Et nolite quasi inimicum aestimare, sed corrigite ut fratrem (II Thess. III, 14,15) .» Idem ad Timotheum: «Finis praecepti est charitas de corde puro et conscientia bona, et fide non ficta. A quibus quidam aberrantes conversi sunt in vaniloquium: volentes esse legis doctores, non intelligentes neque quae loquuntur, neque de quibus affirmant (I Tim. I, 5-7) .» Et post aliqua idem ad eumdem: «Spiritus manifeste dicit, quia in novissimis temporibus discedent quidam a fide, attendentes spiritibus erroris, et doctrinis daemoniorum in hypocrisi loquentium [Col. 1058A] mendacium, et cauteriatam habentium conscientiam suam (I Tim. IV, 1) .» Et post aliqua idem ad eumdem: «Si quis aliter docet, et non acquiescit sanis sermonibus Domini nostri Jesu Christi, et ei quae secundum pietatem est doctrinae, superbus nihil sciens, sed languens circa quaestiones et pugnas verborum, ex quibus oriuntur invidiae, contentiones, blasphemiae, superstitiones malae, conflictationes hominum mente corruptorum, et qui veritate privati sunt, existimantes quaestum esse pietatem. Est autem quaestus magnus pietas cum sufficientia. Nihil enim intulimus in hunc mundum, haud dubium quia nec auferre quid possumus; habentes autem alimenta et quibus tegamur, his contenti simus. Nam qui volunt divites fieri, incidunt in tentationem, et [Col. 1058B] laqueum diaboli, et desideria multa inutilia et nociva quae mergunt homines in interitum et perditionem. Radix omnium malorum est cupiditas; quam quidam appetentes erraverunt a fide, et inseruerunt se doloribus multis (I Tim. VI, 3-10) .» Idem ad eumdem: «Noli verbis contendere. Ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium. Sollicite cura te ipsum probabilem exhibere Deo operarium inconfusibilem, recte tractantem verbum veritatis. Profana autem et vaniloquia devita. Multum enim proficiunt ad impietatem, et sermo eorum ut cancer serpit. Ex quibus est Hymaeneus et Philetus qui a veritate ceciderunt, dicentes resurrectionem jam factam, et subvertunt quorumdam fidem. Sed firmum fundamentum Dei stetit, habens signaculum hoc. Cognovit Dominus [Col. 1058C] qui sunt ejus, et discedit ab iniquitate omnis qui nominat nomen Domini. In magna autem domo non solum sunt vasa aurea et argentea, sed et lignea et fictilia. Et quaedam quidem in honorem, quaedam autem in contumeliam. Si quis ergo mundaverit se ab istis, erit vas in honorem sanctificatum, utile Domino, ad omne opus bonum paratum. Juvenilia autem desideria fuge. Sectare vero justitiam, fidem, charitatem, pacem, cum his qui invocant Dominum de corde puro. Stultas autem et sine disciplina quaestiones devita, sciens quia generant lites. Servum autem Domini non oportet litigare, sed mansuetum esse ad omnes, docibilem, patientem, cum modestia corripientem eos qui resistunt, ne quando det illis Deus poenitentiam ad cognoscendam veritatem, [Col. 1058D] et resipiscant a diaboli laqueis, a quo capti tenentur ad ipsius voluntatem (II Tim. II, 14-26) .» Hoc autem scito quod in novissimis diebus instabunt tempora periculosa, et erunt homines seipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blasphemi, parentibus non obedientes, ingrati, scelesti, sine affectione, sine pace, criminatores, incontinentes, immites, sine benignitate, proditores, protervi, voluptatum amatores magis quam Dei, habentes quidem speciem pietatis, virtutem autem ejus abnegantes, et hos devita. Ex his enim sunt qui penetrant domos, et captivas ducunt mulierculas oneratas peccatis, quae ducuntur variis desideriis, semper discentes, et nunquam ad scientiam veritatis pervenientes: quemadmodum Jamnes et Mambres restiterunt [Col. 1059A] Moysi (Exod. VII, 11) , ita et hi resistunt veritati, homines corrupti, mente reprobi circa fidem, sed ultra non proficient. Insipientia enim eorum manifesta erit omnibus sicut illorum fuit (II Tim. III, 1-9) .» Et post pauca: «Erit enim tempus, cum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros, prurientes auribus, et a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur (II Tim. IV, 3, 4) .» Et post aliqua idem ad eumdem: «Alexander aerarius multa mala mihi ostendit, reddet ei Dominus secundum opera ejus (Ibid., 14) .» Item ad Titum: «Sunt multi inobedientes, vaniloqui et seductores, maxime qui de circumcisione sunt, quos oportet redargui: qui universas domos subvertunt, docentes [Col. 1059B] quae non oportet, turpis lucri gratia. Dixit quidam ex illis proprius propheta ipsorum: Cretenses semper mendaces, malae bestiae, ventres pigri. Testimonium hoc verum est. Quam ob causam increpa illos dure, ut sani sint in fide, non intendentes Judaicis fabulis, et mandatis hominum aversantium se a veritate (Tit. I, 10-13) .» Et post aliqua idem ad eumdem: «Stultas autem quaestiones, et genealogias, et contentiones, et pugnas legis devita; sunt enim inutiles et vanae. Haereticum hominem post unam et secundam correptionem devita, sciens quia subversus est, qui ejusmodi est, et delinquit proprio judicio condemnatus (Tit. III, 9-11) .»

CAPUT II. De pietate, et impietate, et de Cain et Balaam praesumptione.

[Col. 1059C]

Haec nos ex apostolicis litteris latius decerpsisse, et continuatim hic inseruisse nullus superfluum ducat, quia cum alias haereses, tum maxime illam notant, quae turpis lucri sequax, pietatem quaestum aestimat. Pietas autem hic non est intelligenda ea quae vulgo solet intelligi, et improprie dici misericordia, sed ea quae Graece dicitur eusebia, id est bonus cultus, vel potius theusebia, id est Dei cultus, secundum quam Dei cultor, vel boni cultor dicitur pius, scilicet recta fide Deo devotus et religiosus, sicut e contrario impius, quisquis veri Dei ignarus, infidelis scilicet aut incredulus, spiritibus erroris passim prostituitur, et ad libitus eorum famulatur. Pietatis enim ostiaria fides est, sine qua nec Deo [Col. 1059D] placetur, nec Deus placatur, nec colitur. Unde hujus vocabulo attendentes, quotquot fideles sumus, peccatores quidem nos dum peregrinamur a Domino (II Cor., V, 6) veraciter atque salubriter profitemur, impios autem nos omnimodis dicere abhorremus et devitamus. Ac per hoc astruitur omnis quidem impius etiam peccator, sed non omnis peccator etiam impius, quia quisquis fidelis quandiu hic vivitur non quidem sine peccato est, cum tamen sine impietate, id est infidelitate sit. Infidelis autem nec sine peccato, nec sine impietate, quales sunt impii Judaei et pagani, de quibus Dominus in Evangelio ait: «Qui non credit jam judicatus est, sicut et princeps mundi hujus jam judicatus est (Joan. III, 18) .» Ideo secundum [Col. 1060A] Psalmistam: «Non resurgent impii in judicio (Psal. I, 5) .» Si ergo juxta Apostolum veritate privati sunt qui quaestum aestinavit pietatem, scilicet Dei cultum, quanto magis Simoniaci, qui adeo pietatem quaestum putant, ut etiam omnia ipsius pietatis officia, ordines videlicet divini cultus quaestus causa venales habent, ita ut ipsius quoque pietatis auctorem Spiritum sanctum donum utique Dei, quod principaliter in ipsis ecclesiasticis ordinibus vel sacramentis operatur, pecunia posse possideri confidant? Nec negligenter praetereundum est quod in ipsis sanctorum apostolorum scriptis, ubi praesentes simul et futurae haereses arguuntur, tacito nomine innumerabilium ante legem, et sub lege reorum nominatim Cain, Balaam, Chore; Jamnes quoque [Col. 1060B] et Mambres paradigmatice ad medium deducuntur. Et tres quidem primos Judas Jacobi seriatim proponit dicens: «Vae illis quia via Cain abierunt, et errore Balaam mercede effusi sunt, et contradictione Chore perierunt Jud. 11).» Quorum medium beatus Petrus sic commemorat: «Secuti viam Balaam ex Bosor (I Petr. II, 15) .» Porro duos ultimos beatus Paulus ita detegit: «Quemadmodum Jamnes et Mambres restiterunt Moysi, ita et hi resistunt veritati (II Tim. III, 8) .» Quapropter si diligenter inspicitur praesumptio, avaritia simul et pertinacia, in his quinque argui deprehenduntur. Quae utique tria omnium haereseon existunt gemina, incrementa tamen et firmantia. Et Cain quidem praesumptio illa inter alias existit, quod secundum B. Joannis apostoli [Col. 1060C] dictum, ipse qui ex maligno erat (I Joan. III, 12) , et cujus opera maligna, ob invidiam sanctissimi fratris, cujus justa erant opera, sacerdotale sibi officium sacrificium Deo offerendo praesumpsit (Gen. IV, 8) . Quam nimirum sacerdoti praerogativam sola devotio patribus ante legem conferebat, ut velut sacerdotes sub lege altaria Domino sacrificarent et hostias offerrent, sicut Noe, Melchisedech, Abraham, Isaac et Jacob et B. Job. Porro avaritia illi tanta aspiravit, ut commune et publicum omnibus bonum, primus ad proprium et privatum redigere laboraret, praesumptis spatiis et terminis translimitando. Cujus squalidus et sedulus fossor sic incubabat, ut quidquid sibi ex illa proveniebat, in illam anxius sic reponebat, [Col. 1060D] ut vix tandem connivente avaritia ad solam invidiam fratris ex terra levatum manipulum offerret. Et vere miserabilis et mirabilis avaritia perfidi hominis, cui cum duobus tantum viris, tunc patre scilicet et fratre, parvus et angustus visus est totus orbis terrarum cum totidem partibus suis. Demum pertinacia eumdem sibi inextricabiliter devinxit, ubi etiam ipsi Domino a peccatis et a praemeditato fratricidio se compescenti et absterrenti acquiescere contempsit. Refert namque Genesis, Dominum dixisse ad Cain: «Quare iratus es? et cur cecidit facies tua? Nonne si bene egeris recipies? sin autem male, statim in foribus peccatum aderit, sed sub te erit appetitus ejus, et tu dominaberis illius (Gen. IV, 6) .» Vel secundum aliam translationem: «Si recte [Col. 1061A] offeras; recte autem non dividas, peccasti, quiesce.» Porro Balaam praesumptione hac notatur, quoniam cum esset ariolus et idololatra, credebat se prophetam atque benedictum cui benediceret, maledictumque cui malediceret, quodque veluti sacerdos Dei altaria aedificabat. Avaritia quoque illius et ex libro Numeri, et ex Epistola B. Petri apostoli evidenter agnoscitur, ubi praedicit magistros mendaces ab Ecclesia exituros, qui pellicientes animas instabiles, cor exercitatum avaritia habentes, maledictionis filii, derelinquentes rectam viam erraverunt, secuti viam Balaam ex Bosor, quimercedem iniquitatis amavit (II Petr. II, 15; Num. XXII, 23) . Cui concordans coapostolus ejus Judas Jacobi, intentat illis Vae, qui errore Balaam mercede effusi sunt (Jud. 11) . Cujus pertinacia [Col. 1061B] ex hoc maxime convincitur, quod etiam quater a Domino correptus, et admonitus mentem a maledictione . . . perditionem Israelis minime mutavit. Nempe sicut sacra historia refert, bis eum domi adhuc positum, sic Dominus praemonuit: «Noli ire cum hominibus istis, neque maledicas populo, quia benedictus est (Num. XXII, 12) .» Cui tamen postmodum praecepit: «Si vocare te venerunt homines isti, surge et vade cum eis, ita duntaxat, ut quod praecepero tibi facias (Ibid., 20) .» Cui jam in via posito post afflamina asinae angelus apparens interminatus est sic: «Ego veni ut adversarer tibi, quia perversa est via tua, mihique contraria (Ibid., 33) .» Quem tamen permittens ire, dixit: «Vade cum istis; et cave ne aliud quam praecepero tibi loquaris [Col. 1061C] (Ibid., 35) .» Sed impius ille ferali avaritiae addictus, clam eis laqueos perditionis aptavit, quibus palam se in mortem fieri similem optavit.

CAPUT III. De peccato Core et fautorum ejus, atque poena eorum.

Jam in ipsa contradictione Core, praesumptio et avaritia idem videntur esse. Nam ambiendo indebitum sibi sacerdotium praesumpsit, et praesumendo ambivit. Porro avaritia, ut B. Gregorius ait, non solum pecuniae est, sed etiam altitudinis. Recte enim avaritia dicitur, cum supra modum sublimitas ambitur. Si enim non ad avaritiam honoris rapina pertineret. nequaquam Paulus de Unigenito Filio diceret: «Non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo (Philipp. II, 6) .» In hoc ergo diabolus parentem [Col. 1061D] nostrum ad superbiam traxit, quo eum ad avaritiam sublimitatis excitavit. Pertinacia quoque Core in hoc ostenditur, quod nec increpatione, nec admonitione ad cor fuit reversus. Denique, ut historia refert, ita illi acriter impudenterque jurganti et exprobranti mitissimus hominum Moyses rospondit: «Mane notum faciet Dominus qui ad se pertineant, et sanctos applicabit sibi, et quos elegerit appropinquabunt ei. Hoc igitur facite. Tollat unusquisque thuribula sua, tu Core, et omne concilium tuum, et hausto cras igne ponite desuper thymiama coram Domino, et quemcunque elegerit ipse erit sanctus. Multum erigimini, filii Levi. Dixit rursum ad Core: Audite, filii Levi. Num parum vobis est quod separavit [Col. 1062A] vos Deus ab omni populo, et junxit sibi, ut serviretis ei in cultu tabernaculi, et staretis coram frequentia populi, ut ministraretis ei? Idcirco ad se fecit accedere te, et omnes fratres tuos filios Levi, ut vobis etiam sacerdotium vindicetis, et omnis globus tuus stet contra Dominum (Num. XVI, 5-11) .» Hinc summotenus per internuntios comperta Dathan et Abiait ad ron proterva contradictione, iratus est Moyses valde; Dominum: «Ne respicias sacrificia eorum. Tu scis quod ne asellum quidem acceperim ab eis, nec afflixerim quempiam eorum. Dixitque ad Core: Tu, et omnis congregatio tua, state seorsum coram Domino, et Aaron die crastino separatim. Tollite singuli thuribula vestra, et ponite super ea incensum, offerentes Domino CCL thuribula; Aaron quoque teneat thuribulum [Col. 1062B] suum. Quod cum fecissent, stantibus Moyse et Aaron, et coacervantes adversus eos omnem multitudinem ad ostium tabernaculi, apparuit cunctis gloria Domini. Locutusque Dominus ad Moysen et Aaron ait: Separamini de medio congregationis hujus, ut eos repente disperdam. Qui ceciderunt proni in faciem, atque dixerunt: Fortissime Deus spirituum universae carnis, num uno peccante contra omnes tua ira desaeviet? Et ait Dominus ad Moysen: Praecipe universo popula, ut separentur a tabernaculis Core et Dathan et Abiron. Surrexitque Moyses et abiit ad Dathan et Abiron, et sequentibus eum senioribus Israel, dixit ad turbam: Recedite a tabernaculis hominum impiorum, et nolite tangere quae ad eos pertinent, ne involvamini in peccatis [Col. 1062C] eorum. Cumque recessissent a tentoriis eorum per circuitum, Dathan et Abiron egressi stabant in introitu papilionum suorum cum uxoribus et liberis omnique frequentia. Et ait Moyses: In his scietis quod Dominus miserit me, ut facerem universa quae cernitis, et non ex proprio ea corde protulerim. Si consueta hominum morte interierint, et visitaverit eos plaga, qua et caeteri visitari solent, non misit me Dominus: sin autem novam rem fecerit Dominus, ut aperiens terra os suum deglutiat eos et omnia quae ad illos pertinent, descenderintque viventes in infernum, scietis quod blasphemaverint Dominum. Confestim igitur ut cessavit loqui, dirupta est terra sub pedibus eorum, et aperiens os suum devoravit illos cum tabernaculis suis, et universa substantia; [Col. 1062D] descenderuntque vivi in infernum operti humo, et perierunt de medio multitudinis. At vero omnis Israel, qui stabat per gyrum, fugit ad clamorem pereuntium, dicens: Ne forte et nos terra deglutiat. Sed et ignis egressus a Domino interfecit CCL viros qui offerebant incensum (Ibid., 15-35) .» Ex quo utique divinae severitatis judicio, etiam in superficie historiae, quam pene totam huic opusculo inserendam judicamus, conjicere possumus quid mereantur aut quid passuri sint qui sacerdotium Christianae gratiae sibi saeculariter vindicare praesumunt, si tanta animadversione mulctati sunt, qui sacerdotium Mosaicae legis sibi contumaciter praeripere attentaverunt; quorum duorum sicut quam maxima in sacramentis est differentia, [Col. 1063A] sic et quam maxima debet esse in ministris utriusque distantia, quantum scilicet distare solet servuli ab imperatoris persona. Equidem Mosaicum illud sacerdotium sacrificiis carnalibus insistens sanguinem hircorum et taurorum, aliquorumque animalium, quo secundum Apostoli dictum impossibile erat auferri peccata, umbram solummodo futurorum bonorum praeferebat; Christianum autem, spiritualibus hostiis vacans, sanguinem Agni incontaminati et immaculati Jesu Christi, qui tollit peccata mundi, quotidie fundit in remissionem peccatorum per manifestam veritatem praesentium et futurorum bonorum. Illud quoque animadvertendum, quod Core non pecunia [sibimet sacerdotium quaesierit], sed gradus sui propinquitate, sed cognatione, [Col. 1063B] qua contribules erant ipse et Aaron, quamvis non ejusdem familiae, et quia confidebat se quoque Domini esse, sicut ex his verbis ejus cognoscitur aperte: «Sufficiat, inquit, vobis quia omnis multitudo sanctorum est, et in ipsis est Dominus. Cur elevamini super populum Domini?» (Num. XVI, 3.) Sed et illud non minus animadvertendum, quam horrendo et miserabili modo Dathan et Abiron viventes in infernum cum omnibus suis, cumque omni supellectile sua descenderint, cum sibimet sacerdotium non quaesierint, neque enim ex tribu Levi erant, sed tantummodo praesumptoribus faverint. Et tamen gravius puniti sunt fautores et defensores, quam ipsi praesumptores. Gravius est enim terra deglutiri vivos cum rebus et ipsis parvulis, qui non peccaverant, [Col. 1063C] quam igne amburi solos qui peccaverant. Animadvertant hoc laici et clerici, qui non timent pravis et indisciplinatis patrocinari, maximeque qui indignos, aut potentia sua, vel favore, seu pretio ad sacros ordines exigunt promoveri. Animadvertant quoque quia prohibitus fuit populus contingere quidquid eorum quae ad Dathan et Abiron pertinebant, ne involverentur peccatis eorum, cum supellex Core in tantum non perierit, ut etiam thuribula eorum in laminas producta jussu Dei altari affusa sint. Et ut historia refert in sequentibus, factum est grande miraculum, ut, pereunte Core, filii illius non perirent; tandemque cognoscant defensores vel fautores pravorum quanto pejores sint pravis ipsis. Etenim sicut priores in scelere prius Dathan et [Col. 1063D] Abiron terra absorbuit; dein Core cum suis complicibus flamma corripiens combussit. Prae cunctis autem animadvertant Simoniaci, qui post innumera anathemata Spiritum sanctum pro ecclesiasticae dignitatis ambitione pecunia impugnare praesumunt, quique se expugnare vel expugnari posse cumdem credunt, quanto sceleratiores sint Core, qui, ante quidlibet anathema, sacerdotium Judaicae Synagogae nulla pecunia prolata vel promissa, sed sola cognationis, vel sanctitatis fiducia, sibi arripere tentavit. Praeterea animadvertant Simoniacorum, seu quorumlibet indisciplinatorum fautores et obstinati defensores ab evangelica veritate quid timere debeant, si Dathan et Abiron ab umbra legati tantam [Col. 1064A] cladem experti sunt. Severior enim Evangelii quam legis est cautio, quia in hac pravum factum solummodo, in illa autem punitur etiam cogitatio. Et certe Dathan et Abiron atque Core duplici contritione, corporis scilicet et animae, creduntur contriti, ut attestatur Judas Jacobi.

CAPUT IV. De vulgo sequaci praesumptorum et de differentia veri et falsi sacerdotii.

Jesus de terra Aegypti populum salvans, secundo eos qui non crediderunt perdidit. Sed hinc jam quid eadem historia subjungat perpendatur: «Murmuravit autem omnis multitudo filiorum Israel sequenti die contra Moysen et Aaron, dicens: Vos interfecistis populum Domini. Cumque oriretur seditio et [Col. 1064B] tumultus incresceret, Moyses et Aaron fugierunt ad tabernaculum foederis. Quod postquam ingressi sunt operuit nubes, et apparuit gloria Domini, dixitque Dominus ad Moysen: Recedite de medio hujus multitudinis, etiam nunc delebo eos. Cumque jacerent in terram, dixit Moyses ad Aaron: Tolie thuribulum, et hausto igne de altari mitte incensum desuper, pergens cito ad populum, ut roges pro eis. Jam enim egressa est ira a Domino, et plaga desaevitur. Quod cum fecisset Aaron, et cucurrisset ad mediam multitudinem, quam jam vastabat incendium, obtulit thymiama; et stans inter mortuos et viventes, pro populo deprecatus est, et plaga cessavit. Fuerunt autem qui percussi sunt quatuordecim millia hominum et septingenti, absque his qui perierunt [Col. 1064C] in seditione Core (Num. XVI, 41-49) .» In quo videlicet facto evidenter monstratur quod etiam perversorum sequax vulgus divina indignatione enormiter prosternitur, dum eosdem perversos quos populus Dei falso credebat et dicebat interfectos conqueritur. Nec mirum, quia amicus stultorum efficietur similiter, ut ait Salomon, quorum societatem cavendam edocet sic: «Fili mi, si te lactaverint peccatores, ne acquiescas eis. Si dixerint: Veni nobiscum, aut sortem mitte nobiscum, marsupium unum sit omnium nostrum. Pedes enim eorum ad malum currunt. Ne aemuleris viros impios, nec desideres esse cum eis, quia fraudes labia eorum loquuntur. Et cum detractoribus ne commiscearis, quoniam repente consurget perditio eorum, et ruinam [Col. 1064D] utriusque quis novit? Ne des alienis honorem tuum, et annos tuos crudeli, ne forte impleantur extranei viribus tuis, et labores tui sint in domo aliena, et gemas in novissimis quando consumpseris carnes et corpus tuum, et dicas: Cur detestatus sum disciplinam, et increpationibus non acquievit cor meum, nec audivi vocem docentium me, et magistris non inclinavi aurem meam? (Prov. I, V, XXIV.) , Pene fui in omni malo in medio Ecclesiae et synagogae, quae ex proverbiis idcirco latius collegimus, quia bruta et segnis ad malumque prona hominum multitudo doctrinam veritatis cognoscere contemnit, tantum prava facta majorum vei rectorum suorum imitari cupida, sua se ignorantia, cui sponte subjacet, [Col. 1065A] excusare contendit, cum dicat Paulus: «Qui ignorat ignorabitur (I Cor. XIV, 38) .» Unde abjiciat a se ignorantiam quae mater est vitiorum Christianus populus, discat quis sit pastor, quis mercenarius, quis fur et latro; et pastorem quidem omnino sequatur et audiat, mercenarium autem solummodo audiat, et interim sufferat; furem vero et latronem nec aliquando audiat, nec sufferat, quia non veniunt nisi ut furentur et mactent et perdant. Et heu lacrymabiliter vitiata nostrae humanitatis conditio! quae vix unquam, diurnis meditationibus et quotidianis praemonitionibus fatigata, cognoscit sibi appetenda, vel fugienda, cum reliqua omnia animalia ab ipso sui exordio solo instinctu naturae appetant sibi accommoda, et fugiant incommoda, vel, ut turtures [Col. 1065B] [milvos] et hujusmodi, sive accipitres, generisque eorum aves columba. In superficie quoque praefixae historiae indubitanter monstratur quantum differant qui sumunt sibi honorem ab his qui a Deo vocantur. Core quippe ejusque complices offerendo incensum et preces Domino nemini profuerunt, sibi autem per omnia obfuerunt, ubi nec mora incendium meruerunt. Aaron autem solus offerendo incensum, et rogando pro pereuntibus, inter mortuos et vivos stans, quasi quidam inexpugnabilis et impenetrabilis murus, et ipse a tanto incendio permansit illaesus, atque illud avertit a superstitibus. Taliter unius legitimi sacerdotis oblatio, et oratio indignationem divinitatis placavit, quam ducentorum quinquaginta praesumptorum sibi et aliis provocavit. Quod oportet [Col. 1065C] audiant Simoniaci atque eorum defensores, si habent aures audiendi, tandemque desinant precibus suis et sacrificiis contra se et contra populum inexstinguibiliter accendere iram Dei.

CAPUT V. De Jamne et Mambre, quibus pejores sunt Simoniaci.

Restant Jamnes et Mambre quorum praesumptio et avaritia palam est. Denique cum essent malefici, geminae avaritiae causa, praesumebant signa divinitatis aemulari, sive ut pares Moysi vel superiores illo aestimati a populo magnificarentur, aut certe ut regiis donis cumularentur. Quorum pertinacem fallaciam nuda veritas et maxima potentia signorum Moysi non repressit, donec illis copia fallendi palam omnibus defecit. Nam quia uti ratione ad discernendum [Col. 1065D] bonum a malo nolebant, eos tanquam infideles non verba, sed signa respicere admonebant, et increpabant. Siquidem admonitio simul et increpatio illis adhibebatur, ubi a virga Moysi virgae eorum devorabantur, et aqua in sanguinem versa atque ranae eductae ad id quod fuerant per solum Moysen revertebantur, cum ipsi malefici plagas illas sibi et aliis tantum addere, non autem possent auferre. Qui cum postea etiam ipsam fallendi et nocendi possibilitatem in tertia plaga amisissent, dixerunt: «Digitus Dei est hic (Exod. VIII, 19) .» Unde constat Spiritum sanctum, cujus operationi in Moyse resistebant, eorum praestigia tunc exinanisse, et postea in tertia nihilominus plaga, quae jam sexta erat, [Col. 1066A] propter pertinaciam, etiam cum jumentis eos ulceribus et vesicis turgentibus deturpasse et condemnasse, ne jam possent stare coram Moyse. Porro digitum Dei Spiritum sanctum esse ipse Dominus in Evangelio indicat, dicens: «Si in digito Dei ejicio daemonia (Luc. XI, 20) .» Quod alius evangelista exponens, ait: «Si in Spiritu Dei.» Hinc perpendant haeretici quibus sint assimilati, et caveant se suaque arcana aut, sicut ipsi sibi praesumunt, sacramenta assimilare sacramentis catholicorum, quibus cooperatur digitus Dei, nec pro sua irrationabili pertinacia a Spiritu sancto, cui contumaciter repugnare non metuunt, velut jumenta irrationabilia irrecuperabiliter percutiantur. Perpendant quoque maleficos illos nullis suis invocationibus et exsecramentis potuisse [Col. 1066B] auferre vel imminuere clades suorum et suas, sed potius augmentasse, et tandem, digitum Dei confessi, incipiant sibi suisque ecclesiasticos ordines humiliter declinando pavere, potius quam superbe usurpando interitum propagare. Quod nisi sategerint, nequiores se Jamne et Mambre procul dubio noverint, cum isti digitum Dei sibi adversari sentientes cesserint, ipsumque professi fuerint, licet impoenitentes veniam non meruerint. Ipsi vero nihil praeter solam pertinaciam habuerint, tanto scilicet nequiores, quanto illi in scelere minores, ut puta qui fuerint magi Pharaonis mortalis utique hominis, cum sint ipsi sub nomine religionis lenones antiqui serpentis. Quapropter exemplo Cain, Balaam, et Core, de quibus supra diximus, et magorum horum de [Col. 1066C] quibus sermo est, perterrefacti, quotquot cupiunt de catholicae Ecclesiae pace in aeternum gaudere, caveant praesumptionem, fugiant avaritiam, devitent pertinaciam, illam B. Pauli semper prae oculis habentes sententiam: «Quaecunque scripta sunt, ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV, 4) .» Et: «Haec omnia in figura contingebant illis. Scripta sunt autem ad correctionem nostram, in quos fines saeculorum deve nerunt (I Cor. X, 11) .»

CAPUT VI. Ubi admonentur Christiani vitare supplantationem haereticorum, quorum inibi malum atque poena ostenditur.

Et nunc sacerdotes, reges terrae, et omnes populi, [Col. 1066D] intelligite, crudimini, principes et omnes judices terrae; juvenes et virgines, senes cum junioribus, apprehendite disciplinam, nequando irascatur Dominus et pereatis de via justa. Diligite justitiam, recolite quis dederit vobis pignus Spiritus, et nolite contristare eumdem Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis in die redemptionis. «An nescitis quia corpora vestra templum sunt Spiritus sancti, quem habetis a Deo, et non estis vestri? (I Cor. VI, 19.) »—«Vos enim estis templum Dei vivi, et Spiritus sanctus habitat in vobis. Si quis autem templum Dei violaverit, disperdet illum Deus (I Cor. III, 16, 17) .»—«Templum enim Dei sanctum est quod estis vos. Empti estis pretio magno (I Cor. VI, 20) .» Nolite vos denuo vendere diabolo quadrante minimo, quem donec reddatis, de [Col. 1067A] carcere districti Judicis exitum frustra speratis. Nolite facere domum Dei Patris domum negotiationis, neque domum orationis speluncam latronum. Sentite de Domino in bonitate, praesumite de illo ad bonum incipere, facere et perficere, et in simplicitate cordis quaerite illum, non autem in aliqua duplicitate, neque potestis Deo servire, vel adhaerere, et mammonae. Denique quia ipse Spiritus sanctus simplicitas est, et simplices facit, simplicesque ut ab ipsis quaeratur quaerit, congrue in simplicissima avium super simplicissimum Dominum Jesum apparuit et mansit: quae, simplicibus frugibus contenta, nulli rapinae inhiat, quin potius fallaces milvos, et hujusmodi raptores [aves] caute devitat. «Simplicitas autem justorum diriget eos, et supplantatio perversorum vastabit [Col. 1067B] illos (Prov. XI, 3) .» Unde justi ex fide viventes sive pro officio suo manus alicui simpliciter imponant, sive aliud quid in nomine Domini agant, omnia eis cooperantur in bonum. Econtrario perversi quia supplantationi mutuae insatiabiliter inhiant, peccatum est quidquid actitant, quoniam sine fide exstat. Nam ubi supplantatio est, fraus quoque est. Ubi vero fraus, ibi et infidelitas atque maledictio, sicut propheta denuntiat: «Maledictus qui facit opus Domini fraudulenter (Jer. XLVIII, 10) .» Itaque attendatur inter alias illa Simoniacorum supplantatio, qua se invicem supplantant vendendo et emendo. Equidem emptor pretium dando supplantat venditorem, dum illum gratia Dei fraudat ne eam habeat venditor, aut pretium accipiendo nihilominus supplantat emptorem, [Col. 1067C] dum illum gratia Dei fraudat, ne eam accipiat. Qua supplantatione quia utrique invicem se gratia Dei fraudant, elongatur ab eis benedictio, qua postmodum secum alios damnent. Quoscunque sive gratis, sive non gratis contaminat manus eorum impositio; ac per hoc fit ut supplantatio perversorum vastet illos, nec relinquat eis radicem et germen spiritualis gratiae. Nam quam periculosum sit etiam laicis ex saecularibus rebus negotium, Sapientis monstrat hoc proverbium: «Duae species difficiles et periculosae mihi apparuerunt: Difficile exuitur negotians a negligentia, et non justificabitur caupo a peccatis labiorum. Propter inopiam multi deliquerunt, et qui quaerit locupletari, avertit oculum suum, sicut in medio compaginis lapidum palus figitur. Sic et inter medium [Col. 1067D] venditionis, et emptionis angustabitur peccatum (Eccli. XXVI, 28; XXVII, 1, 2) .» Quod si tam difficilis et periculosa est venditio et emptio laicis in communibus et privatis corum utilitatibus, quis enarrare potest quam difficilis et periculosa sit clericis in ecclesiasticis ordinationibus? Et certe tibi licita est venditio rei tuae, quia secundum B. Augustini dictum, non illicite venduntur quae licite emuntur. Nam ipse Dominus adolescenti cuidam: «Vade, inquit, et vende omnia quae habes (Matth. XIX, 21) ;» et alibi, ipso dicente Judae proditori: «Quod facis, fac citius (Joan. XIII, 27) ,» quidam discipulorum putaverunt eum solito dixisse: Eme nobis ea quae opus sunt ad diem festum. Et tamen licita et pernecessaria plurimis [Col. 1068A] mortalium venditio suarum rerum vix non infigit peccatum, quod Scriptura asserit inter vendentem et ementem figi et coangustiari velut palus inter medias juncturas lapidum. Et quantum putamus crimen incurrunt, qui illicita et pestifera venditione alienam rem, contradicente eo cujus est, distrahere praesumunt? Plane violenti et raptores sunt de quibus Apostolus: «Neque raptores, inquit, regnum Dei possidebunt (I Cor. VI, 10) .» In quibus, si possint, juste considerent quantam rapinam praesumant, qui de ipso Deo et omnium rerum visibilium et invisibilium Domino nefande negotiari affectant, ubi gratiam ejus, quam gratis acceptam a se gratis dari praecipit: vendere et emere ad multarum animarum perditionem non dubitant. Verum in hoc non solum raptores [Col. 1068B] et sacrilegi, verum et homicidae, perjuri, apostatae atque haeretici, quorum justae ultioni vix sufficiant varia et innumerabilia tormenta inferioris inferni: qui nec praefatis sceleribus contenti, ad cumulum sempiternae damnationis suae blasphemant Spiritum sanctum, quem suo sacrilegio et rapinae caeterisque nequitiis in tantum cooperari praedicant et credunt, ut ad votum illorum sacrificetur et benedicatur quidquid ipsi leprosi et maledicti ore manuque contingunt.

CAPUT VII. De damnatione ficte quaerentium Dominum, sub exemplo Ananiae et Saphirae.

Igitur quotquot estis filii Dei, quia Spiritu Dei agimini, in simplicitate cordis quaerite ipsum [Col. 1068C] Spiritum Dei, quoniam invenitur ab his qui non tentant illum. Simplex est enim, imo ipsa simplicitas, cui per omnia exsecrabilis est simulatorum et calidorum duplicitas, juxta quod scriptum est: «Simulatores et callidi provocant iram Dei (Job XXXVI, 13) .» Ubicunque autem simulatio vel calliditas, ibi quoque fraus; et ubicunque fraus, ibi quoque tentatur divinitas: qua utique tentatione ira Dei provocatur, sicut in apostolorum Actibus verbo et facto principis apostolorum monstratur, ubi sic legitur: «Vir autem quidam nomine Ananias, cum Saphira uxore sua, vendidit agrum, et fraudavit de pretio agri, conscia uxore sua, et afferens partem quamdam ad pedes apostolorum posuit. [Col. 1068D] Petrus autem dixit ad eum: Anania, cur tentavit Satanas cor tuum mentiri te Spiritui sancto, et fraudare de pretio agri? Nonne manens tibi manebat; et venundatum in tua erat potestate? Quare posuisti in corde tuo hanc rem? Non es mentitus hominibus, sed Deo. Audiens autem Ananias haec verba, cecidit et exspiravit. Et factus est timor magnus in omnes qui audierunt. Surgentes autem juvenes amoverunt eum, et efferentes sepelierunt. Factum est autem quasi horarum trium spatium, et uxor ipsius, nesciens quod factum fuerat, introivit. Dixit autem ei Petrus: Dic mihi si tanti agrum vendidistis? At illa dixit: Etiam tanti. Petrus autem ad eam: Quid utique convenit tentare vobis Spiritum Domini? Ecce pedes eorum qui sepelierunt [Col. 1069A] virum tuum, ad ostium, et efferent te. Et confestim cecidit ante pedes ejus et exspiravit. Intrantes autem juvenes invenerunt illam mortuam et extulerunt, et sepelierunt ad virum suum. Et factus est timor magnus in universa Ecclesia, et in omnes qui audierunt haec (Act. V, 1-11) ». Quae nimirum divina indubitanter attestantur, quod fraudator non hominibus sed Deo, utique Spiritui sancto mentitus, ipsum Spiritum Dei tentare convincatur. Cui misero pro vindicta mors infertur subita, quam etiam post paululum incurrit Saphira; caedis quidem tunc nescia, sed fraudis prius conscia. In quibus etiam ad litteram sententia completur, qua dicitur: Facientes et consentientes pari poena plectuntur; et: «Qui talia agunt digni sunt morte, non solum qui faciunt, sed qui [Col. 1069B] consentiunt facientibus (Rom. I, 32) .» Quem certe consensum beatus Petrus conspirationem arguit esse, dicens: «Utique convenit vobis tentare Spiritum Domini?» quia enim Spiritus sanctus effusione gratiae suae hanc charitatem primitivae Ecclesiae inspiraverat, ut multitudinis credentium esset cor unum, et anima una, nec quisquam eorum quae possidebat suum esse aliquid diceret, sed essent illis omnia communia (Act. IV, 32) ; nemini semel admoventi manum hujusmodi aratro permissum est respicere retro; alioquin non est aptus regno Dei (Luc. IX, 62) , a quo prioris praepositi sui defraudator quis sponte effectus, apostatat omnino. Unde secundum Sapientis sententiam: «Qui transgreditur a justitia ad peccatum, Deus paravit eum ad [Col. 1069C] romphaeam (Eccli. XXVI, 27) ,» scilicet qua a paradiso ejus prohibitus relinquatur sociandus diabolo et angelis ejus. Denique etiam si quis a superiori proposito recedens, bono quidem, sed tamen inferiori se conferat, ipsum bonum non jam bonum, sed peccatum constat. Verbi gratia si quae virginalem seu vidualem continentiam professae, ad nuptias quae utique bonae sunt devolvantur, juxta Apostolum habent damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt; hinc et Moyses in Deuteronomio ait: «Cum votum voveris Domino Deo tuo, non tardabis reddere, quia requiret illum Dominus Deus tuus, et si moratus fueris, imputabit tibi in peccatum. Si nolueris polliceri, absque peccato eris; quod autem [Col. 1069D] semel egressum est de labiis tuis, observabis, et facies sicut promisisti Domino Deo tuo, et propria voluntate, et ore tuo locutus es (Deut. XXII, 21) .» Quapropter Spiritus sanctus institutioni suae, communi scilicet vitae, fraudem irrogari nec ad momentum passus, simul infelix Ananias ingressus pretii partem pedibus apostolorum exposuit, correptus exspiravit, nec puncto temporis cum sanctis quos fraudaverat participari permissus, nec vivus nec mortuus, sed nec conscia fraudis uxor ejus. Et certe quantum ad humanum arbitrium ultio [Col. 1070A] haec severa videtur nimium, ut homo in conversatione illa coenobitali adhuc valde rudis vel novitius, et qui nullum super hoc interdictum prius accepisse legitur, tam repentino et horrendo exitu cum conjuge damnatur; nec non quia non alieni, sed sicut Arator dicit:

Fur census sub fraude sui;
sed ob semel abreptum communis vitae propositum, quod suum fuerat, jam non erat suum, quia erat et illorum qui non praesumebant, nec dicebant aliquid suum. Unde non solum fraudator, sed fur quoque sacrilegus exstitit, quia quod suae potestatis prius fuerat retinere aut vendere, voto et professione ejus sacrum coeperit esse; et quia sacrum de sacro subripuit, dum sanctos suo censu fraudavit [Col. 1070B] duriori vindictae jure subjacuit, quam si sacrum non de sacro aut non sacrum de sacro subtraxisset. Quod necesse est sollicite considerent communis vitae professores, ne post prohibitiones se invicem fraudent, saltem extrema facultatum quondam suarum portione, et ut veri sacrilegi damnationem, quam illi in corpore pertulerunt, hanc ipsi cum omnibus qui aliquam fraudem aut rapinam Ecclesiae facere praesumunt in anima patiantur tanto gravius, quanto melior est anima quam corpus. Considerent quoque quod omnis illorum in fraude, et post fraudem cogitatio, locutio et actio, licet bona videatur hominibus, Spiritui sancto tamen habeatur mendacium et tentatio, dicente Petro Ananiae: «Cur tentavit Satanas mentiri te Spiritui sancto, et fraudare [Col. 1070C] de pretio agri? Quare posuisti in corde tuo hanc rem? Non es mentitus hominibus, sed Deo.» Ubi evidenter monstratur quod fraudem in corde ponendo mentitus sit Deo. Et post pauca uxori ejus inquit: «Quid utique convenit vobis tentare Spiritum Domini.»

CAPUT VIII. De eo quod non solum vovendum, sed et reddendum sit Domino.

Sed ne quis modicae fidei apud se dicat, Si tam districte exigitur quod vovetur, cavendum est deinceps ne tale quod voveatur, Psalmistam in Spiritu sancto sic praemonentem audiat (Psal. LXXV, 12) : «Vovete.» Et ne tibi sufficere solum vovere putares, [Col. 1070D] mox subjungit: «Et reddite.» Et velut interrogares cui voveatur, et reddatur? respondet: «Domino Deo vestro.» Et ne forsan crederes te vel alios exteriora munera, v. g. oleum, ceram et incensum, jejunium et plura hujusmodi offerentes excipi, adiicit: «Omnes qui in circuitu ejus offertis munera.» Ac si diceret: Non vitupero quidem quod exteriora vestra Domino offertis, sed moneo ut et vos ipsos, animam scilicet ac corpus hostiam viventem, sanctam, Deo placentem, non conformati huic saeculo, sed reformati in novitate sensus vestri offeratis; [Col. 1071A] ut quae sit voluntas Dei, quod bonum et beneplacitum, et quod perfectum est probetis. Quod votum ne negligeres, cui voveris inculcat dicens: «Terribili.» Putasne quam Terribili? Adjecit: «Et ei qui aufert spiritum principum.» Cujus tenorem ut vere ineffabilem adhuc revelare mortalibus laborans conclusit sic: «Terribili apud omnes reges terrae.» Ergo quia indignum nimis est ut Domino nostro Jesu Christo, qui tanta et talia in nobis et pro nobis est operatus et passus, ingrati simus, totum quod habemus, vivimus et sumus, ipsi voveamus et reddamus. Alioquin melius est non vovere, quam post votum non reddere; cum etiam per Moysen monstretur peccatum esse si tardamus votum reddere. Quod si peccatum est si reddere tardaverimus, [Col. 1071B] quanto magis si non reddiderimus? Nam simili nobis homini si quid vovemus nec reddimus, quasi rebus suis eum fraudaverimus, adversari nobis quantumcunque poterit sentiemus. Si autem aggressi Deo votum reddere deficimus, post Satanam convertimur, canisque ad vomitum reversus, et sus in volutabro luti lota efficimur (II Petr. II, 22) . Itaque postquam multis modis sapienti satisfactum putatur quantum vitanda sit fraus, tandem Simoniaci, quibus pene tota haec nostra tragoedia texitur, in se redeant, et quantam fraudem perpetrent vel admoniti recognoscant. Et si Ananias ex sola fraude, furto, sacrilegio, mendacio, conspiratione simul et tentatione Spiritus Dei notatus morte subita multatur, pro eo tantum quod ex agelluli sui pretio aliquantulum [Col. 1071C] sibi retinuit de crastino sollicitus, hi, si sufficiunt, aestiment quanto furto, sacrilegio, mendacio, conspiratione simul et tentatione Spiritus Dei obnoxii sint, et qua poena digni, qui se invicem Spiritui sancto fraudaturi, eumdem mediatorem sibi et causam pretii proponere satagunt, ut aucupantes alienam rem alienumque censum, adimpleant conspirationem suam, qua tentare convenit eis ipsum Spiritum sanctum. Qui tamen quia non invenitur ab his qui tentant illum, omnis eorum cogitatio, locutio et actio, sine dubio habetur Spiritui sancto mendacium, etiamsi hominibus videatur alicujus veritatis praeferre indicium.

CAPUT IX. Quod Spiritus sanctus fidelibus appareat, infideles autem lateat a quibus nec quaeritur.

[Col. 1071D]

Porro quod mendacium a Spiritu sancto damnationem sibi et consciis suis, nullam autem sanctificationem quibuscunque acquirat, Ananiae et Saphirae mors clamat. Quin etiam si Deus apparet his qui fidem habent in illum, profecto patet Spiritum sanctum nec apparere Simoniacis qui perfidia et mendacio impugnant illum. Ubi enim mendacium, ibi et perfidia. Unde Dominus qui apparet fidelibus, abscondit se ab infidelibus. Fidei siquidem catholicae apparet, ut puta in qua, et per quam in cordibus nostris manet; perfidae autem haeresi, ut puta quam per omnia horret, nusquam et nunquam nisi iratus et vindex adest. Unde constat quia nec invenitur [Col. 1072A] ab eis, quoniam fraudando et mentiendo tentant illum, ut puta qui fidem non habent in illum, secundum quod incredulitatem judaeorum cavendam Apostolus monens, ait: «Neque tentemus Christum, sicut quidam eorum tentaverunt, et a serpentibus perierunt (I Cor. X, 9) .» De quibus et Psalmista ait: «Tentaverunt Deum in cordibus suis, ut peterent escas animabus suis (Psal. LXXVII, 18) ,» dicendo, ut historia refert: «Est ne Deus in nobis an non?» Illud quoque Sapientiae dicentis: «Quaerent me mali et non invenient.» Si in hoc saeculo subauditur, secundum praecedentia accipiendum est, quasi diceretur: Tentabunt me mali et nec juxta velle suum invenientur me faventem sibi; alioquin quis quaesivit Dominum et non invenit? «Quoniam in saeculum misericordia [Col. 1072B] ejus (Psal. CVI, 1) ,» et qui quaerit, invenit (Matth. VII, 8) . Si autem in futuro subauditur, quaeretur tunc, et non invenietur quia dum inveniri potest nunc non quaeritur. Unde propheta ad vere quaerendum Dominum admonens ait: Si quaeritis, quaerite (Isa. XXI, 12) . Qui enim ficte quaerit Deum, nunquam inveniet eum: «Quaerite, inquit Psalmista, Dominum, et confirmamini, quaerite faciem ejus semper (Psal. CIV, 4) .» Et tamen quia omnino verum est: Qui quaerit, invenit, concedatur etiam Simoniacos non ficte sed inhiantur quaerere, et ob id quod quaerunt indubitanter invenire. Sed quid quaeritur? Quod psalmus increpative demonstrat dicens: «Filii hominum, usquequo gravi corde? ut quid diligitis vanitatem, et quaeritis mendacium?» [Col. 1072C] (Psal. IV, 3.) Et quid inveniunt? Nimirum patrem mendacii, scilicet diabolum, qui attestante Domino in veritate non stetit, quia veritas non est in eo. Et cum loquitur mendacium, de suo loquitur, quia mendax est ipse et pater ejus. Hinc et Sapiens dicit: «Semper jurgia quaerit malus (Prov. XVII, 11) » Angelus autem crudelis mittitur contra eum, auctor utique discordiae. Si ergo quis quod quaerit invenit, et si quaerens mendacium vel jurgium, patrem mendacii vel auctorem discordiae invenit, Simoniaci venditores et emptores quid quaerunt, lucrum procul dubio terrenum, et ut summatim et aperte dicatur, pecuniam tantum. Sed quid inveniunt? Tentationem et laqueum diaboli, quia impugnando gratiam Dei volunt ditari. Et cujus diaboli? Mammonae scilicet, [Col. 1072D] qui lucris et pecuniis terrenis praeest. Et ad quid inveniunt? ut sit eorum Dominus, ipsique servi ejus, secundum quod dicitur: Amator pecuniae servus est Mammonae.

CAPUT X. De excessus eorum differentia qui super fundamentum Christi excedunt, et eorum qui sine ejus fundamento.

Verum quia et apud catholicos, velut rara avis, aestimatur qui inter eos pecunias aspernatur, quamvis plurimum differant qui eas sibi juste quaerunt ad solum usum necessarium, ab his qui etiam ad superfluum, non se debent negotiatores, de quibus agitur nostris in aliquo assimilare, qui malunt temporaliter agere quam patriam Dei venalem ducere [Col. 1073A] confidentes quia nihil deerit timentibus eum: qui, si etiam in terrenarum rerum negotiis interdum excedunt, eleemosynis, aliisque bonis quantocius pro certo placare sibi Dominum possunt, quia catholicae fidei fundamentum in mente conservant integrum. Cujus fundamenti merito salvi fiunt, sic tamen quasi per ignem, etiamsi superaedificaverint ligna, aliquando fenum, stipulas (I Cor. III, 12) , quod de omnibus etiam criminosis creditur a quibus fundamentum id retinetur, si tamen in hac vita fecerint dignos poenitentiae fructus. Porro emptitii servi Mammonae, ejusque vesanae malitiae dices et signiferi, qui non solum suas animas venales habent, sed etiam ipsarum Creatorem et Sanctificatorem animarum vendere laborant, quid agent? aut quo [Col. 1073B] iidem milvi fallacissimi a facie columbae ipsius, quam venalem putant, fugient, qui fundamento quod est Christus Jesus, fide scilicet se privarunt, super quem, velut super firmam Petram, Ecclesiam suam ipse aedificat? Neque enim eleemosynis aliisque bonis, quae utique, subtracto ipso fundamento, nulla eis insunt, juvari possunt, cum potius in peccatum illis reputetur quidquid aliis salutem operatur. Nec mirum cum ipsi nec salutem suam, nec alicujus quaerant in ecclesiasticis officiis; quae sibi male praesumunt, quod ex hoc probatur quia sola pecunia eis dominatur, quae sola in actionibus eorum operatur; ipsa enim petitur, ipsa quaeritur a venditore, ipsa pulsatur, ipsa proponitur, ipsa adoratur, ipsa invocatur, ipsa datur, ipsa accipitur, ipsa [Col. 1073C] habetur, ipsa possidetur. Quae si de medio aufertur, aut certe, dum exigitur, denegatur, procul dubio constat quia nec Deus petitur, nec quaeritur, nec pulsatur, nec proponitur, nec adoratur, nec invocatur, nec datur, nec accipitur, nec habetur, nec possidetur. Sic versa vice ipsa petit, ipsa pulsat, ipsam emptor proponit, ipsam adorat, ipsam invocat, ipsam dat, per ipsam accipit, per ipsam habet quod habet, per ipsam possidet quod possidet. Sed quid? exteriorem dealbationem et interiorem denigrationem, quia perditionem, quia damnationem, quia maledictionem, quia sacrilegium, quia mendacium, quia apostasiam invicem sibi dant et accipiunt, habent ac possident. Quin potius a tot daemonibus possidentur quot modis prave negotiando supplantant [Col. 1073D] et supplantantur. Specialiter autem a maligno mammona, cujus sunt summi usurarii, cuique omnis intentio, et actio eorum militat. Neuter enim eorum, venditor scilicet ac emptor, Deum proponit ante conspectum suum; imo penitus proponit sibi Deum, cui proponit numerum. Quo fit ut postponendo Deum, primum et novissimum Antiquum utique dierum, cujus sine fine regnum, proponant sibi recentem Deum, atque deserendo suum adorent Dominum alienum, Psalmista contradicente sic: «Israel, si me audieris, non erit in te Deus recens, neque adorabis Deum alienum (Psal. LXXX, 10) .» Sed quia non obauditus fuit, subdit: «Et dimisi eos secundum desideria cordis eorum (Ibid., 13) .» [Col. 1074A] Et paulo post: «Inimici Domini mentiti sunt ei (Ibid., 16) ;» de quibus alibi congeritur: «Verumtamen pretium meum cogitaverunt repellere (Psal. LXI, 5) ,» Deum meum scilicet ad me. Qua cogitatione ad quid pervenerint, subjungit dicens: «Ore suo benedicebant, et corde suo maledicebant (Ibid.) .» Si ergo qui cogitaverunt Deum a sancto viro repellere, jam maledicunt corde, quamvis benedicant ore, quid putas agunt, qui non sola cogitatione, verum locutione et opere laborant Dominum a se et ab aliis repellere? Quorum oris benedictio quaecunque illa sit, indicibilis maledictio apud Deum fit, qui verba vel facta hominum ex sola intentione cordis perpendit. Nec considerant quid boni dicant, sed dicendo quo intendant. Quod tantum solius Dei [Col. 1074B] est discernere, sicut Apostolus praedicat aperte: «Vivus est, inquit, sermo Dei et efficax, et penetrabiliter omni gladio ancipiti, et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque et medullarum, et discretor cogitationum et intentionum cordis, et non est ulla creatura invisibilis in conspectu ejus. Omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus ad quem nobis sermo (Hebr. IV, 12, 13) .»

CAPUT XI. Quod vitandi sunt haeretici exemplo viperarum et malae arboris.

Sed ne crederet quis se immunem noxae, si negligeret tales cavere, velut qui corda eorum nequiret penetrare, ipse Dominus, in Evangelio monens a falsis prophetis attendendum, indicium [Col. 1074C] cognoscendi mox addidit, dicens: «A fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 16) .» Unde quorum avaritia videtur palam sic saevire, ut non dubitent Spiritum sanctum venalem proponere, constat eos falsos prophetas esse, quia, velut profanae arboris occultum germen, quale sit sapor pestiferi fructus prodit. Itaque quae de ore procedunt, de corde exeunt; et ideo si mala sunt in corde, bona esse nequeunt in ore, etiamsi videantur esse. Ea sunt enim quae coinquinant hominem, cujus in ore benedictio, quia non pro Deo sonat, sed pro nummo plurima computatur maledictio, et nulla benedictio. Hujusmodi enim, ut ait Apostolus, «per dulces sermones et benedictiones seducunt corda innocentium (Rom. XVI, 18) .» Ecce, quales benedictiones, [Col. 1074D] quae seducunt innocentes! Et quid est proprie seducunt? seorsum ducunt. Unde et quo? a Deo ad diabolum. Nam si a diabolo ad Deum, bene seducerent. Vere, malus homo de malo thesauro cordis sui profert mala (Luc. VI, 45) . Nam quid aliud inde proferre poterit, nisi quod thesaurizavit? In tales invehitur Dominus dicens: «Genimina viperarum, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali? aut facere [facite] arborem malam et fructum ejus malum? (Matth. XII, 33, 34) .» In quibus Veritatis verbis arguuntur deteriores malis arboribus, quia istae quales sibi sunt in radice tales se exhibent hominibus in sapore, illi autem, cum mali sint in corde, bona tamen verbo tenus praesumunt in ore. Et quam [Col. 1075A] congrue, per arbores malas, quae vivunt quidem, nec tamen sentiunt, accipiuntur pagani, qui perfidiam idololatriae, quam habent in corde, exhibent in ore. Per genimina autem viperarum, quae vivunt et sentiunt, nec tamen discernunt, increduli et perversi haeretici, qui perfidiam quidem retinent simul in opere; sed in ore monstrant interdum se quoque quiddam recti sentire. Quod quia non discernunt, sibi et multis pejores, et perniciosiores paganis sunt, qui nihil fidei Christianae sentiunt, sicut viperae, nocentiores mala arbore existunt quantum, scilicet venena, ab amaro vel noxio pomo differunt. Et viperae quidem, si non impetantur vel laedantur, ultro impetunt caetera animalia, et naturaliter laedunt. Mala autem arbor, nec quemlibet fructu suo [Col. 1075B] impetit, nec quemlibet, si non impetatur, laedit. Cum ergo tantum viperae, quas haereticos, et malae arbores, quas paganos praefigurasse dictum est, differant, quis magis a catholicis tolerandos paganos quam haereticos dubitat? Siquidem pagani, nisi eos lacessas, non te lacessunt; et lacessiti, si praevalent, damna exterioris substantiae et contumelias infligunt, mortem vero corpori tantum vix aliquando inferunt. Porro haeretici praesumpta sibi specie Christiani sensus et praelata ultro te lacessunt, etiamsi quiescas et sileas, et tantum animae mortem pertinaciter quaerentes, damna exteriora et mortem corporis inferre nihili ducunt, quamvis etiam haec nonnunquam, si praevalent, inferant constanter sibi resistentibus. In quo facto omnimodis similes sunt [Col. 1075C] diabolo qui, tantum animarum mortem sitiens, non curat, sicut B. Gregorius docet, ut terrena tollat, sed ut charitatem in nobis feriat, cujus fundamentum fides exstat. Pagani autem irritati in sua saevitia similes sunt bestiis, quae se irritantium vestes discindunt, et aliquando in eos usque ad mortem carnis saeviunt. Qui profecto tanto fuerunt bonis tolerabiliores, haereticique intolerabiliores, quanto bestiae deprehenduntur crudelitate daemonibus inferiores, quarum crudelitas natura est, cum istorum sit vitium.

CAPUT XII. Quod plus quam viperae cavendi sunt haeretici; et de natura et typo earum.

[Col. 1075D] Unde si horremus viperas quae, naturae legibus ductae, nil peccati ex sua feritate contrahunt, quanto abhorrendi sunt haeretici qui, solo afflatu daemonum impulsi, quidquid vitiorum et scelerum, ubique jacet, irreverenter agunt. Quos non absurde Chaldaeos captivantes, scilicet vel quasi daemones, accipimus, quia quamvis natura homines sint, tamen captivando fideles populos, vitio suo daemones sunt, tanto utique sollicitius cavendi quanto bestiarum nequissimi, non solum dentibus laedunt, sed, quod miserabilius est, lingua quoque innumeras hominum catervas perimunt, cum reliquae bestiae dentibus solummodo, cornibus, aut pedibus sibi objecta impetere soleant, quae tanto minus formidandae sunt quanto exterius est quod quaerunt, quantoque apertius [Col. 1076A] saeviunt. De quibus Psalmista dicit: «Filii hominum, dentes eorum arma et sagittae, lingua eorum gladius acutus (Psal. LVI, 5) .» Quae lingua quantum incanto praevaleat beatus Job manifestat, dicens: «Occidet cum lingua viperae (Job XX, 16) .» Cujus natura tam abominabilis est hominibus ut, cum nullo ab eis experimento sciatur, vix sine aureamento [ f., horrore] animi audiatur, cum forte refertur. Ut enim physiologi asserunt, vipera conceptura aperto ore comparem suum expetit, cujus ori caput ille insano amore inserit. quod illa isaniori mordicus truncatum deglutit; quae ex comparis sui morte taliter peracta mox concipiens, ubi maturi partus tempus habuerit, a filiis in ortum festinantibus infelix mater corrosa costis, perimitur, quia ei [Col. 1076B] natura negavit communes omnibus concipiendi et parturiendi effectus. Sic pessimae bestiarum pereunt, mas videlicet dum coit, femina dum parit; et mas quidem a femina, femina autem a filiis, lege parentum non multo post perituris. Quod physice dictum, si typice fuerit discussum, «Nihil enim fit in terra sine causa (Job V, 6) ,» congruit hoc nimirum animae pravis suis concupiscentiis, et carnis stimulatae, ac per hoc fornicari a Deo, legitimo ejus Sponse, cupidae; cui, velut viperae, compar suus occurrit, diabolus scilicet qui ratione simul et apostasia prior, velut adulter, concupiscentiae illius tanquam ori caput, id est suggestionem vel suasionem suam inserit; quam misera anima, supra modum oblectata, ab illo tollit, et in secretis suis recondit. [Col. 1076C] Ex qua mox concipiens paulatim et sensim intra se pravitatis semina fingit et nutrit, quae maturata, quoniam impensa mente naturales et aptos suis conatibus meatus vel exitus non inveniunt (neque enim natura est animae vel angeli, ut vitiorum opera gignant), miseram matrem suam, id est animam, occidunt. Nam dum ejus naturam obstare suae nativitati sentiunt, in tantum efferantur ut corrosis vitalibus et costis, videlicet immortalitate et robore illius, cum summo matris suae interitu effectum suum capiant et foras erumpant. Sic «peccatum cum consummatum fuerit, generat mortem (Jac. I, 15) .»—«Anima enim quae peccaverit ipsa morietur (Ezech. XVIII, 4) .» Sed anima morietur [Col. 1076D] parturiendo, adulator illius, id est diabolus coeundo, prava utique suadendo, ipsius enim diaboli caput suasio ejus est; quae si recipitur, omnis peccati seminarium et initium efficitur.

Et ne putet quisquam se suggerendo mala posse non mori, intelligat ipsum diabolum, spiritualem scilicet viperam, toties mori quoties mala hominibus suggerit. Qui, quoniam immortalis est conditus, licet semper vivat, semper tamen morietur, tum ex suo peccato quod ab initio incurrit, tum ex suggestione maligna, qua animas perire semper cupit. Moritur ergo sine intermissione, nec moritur, qui quidem ipsa vita sua aliquando penitus non privatur, et tamen sine intermissione tormentis ingeminatis et renovatis urgetur. Cui hoc solum [Col. 1077A] illa sua vita largitur, ne semper moriens aliquando moriatur, et vel sic ab accrescentibus sibi suppliciis eripiatur. Ipse enim homicida est ab initio (Joan. VIII, 44) . Primum siquidem hominem occidit, et deinceps quotquot potuit et poterit. Et non certe non ferro aut veneno aut quolibet alio necis instrumento armatus protoplastum adiit. Pravum verbum seminavit et occidit. Quapropter nullus mali suasor dubitet se homicidam, in quo ne putet alio occiso se adhuc vivere, apostolum Joannem animadvertat dicentem: «Scitis quoniam omnis homicida non habet vitam in se manentem (I Joan. III, 15) .» Quod, ne tergiversaremur et pro libitu sententiam ejus verteremus, praemisit inquiens: «Qui odit fratrem suum homicida est (Ibid.) . [Col. 1077B] Omnes autem vos, inquit Christus, fratres estis (Matth. XXIII, 8) .» Quos procul dubio odit qui eis prava scienter suggerit. Unde et tanto majori homicidio reus tenetur quanto primum homicidam, scilicet diabolum in hoc similius imitatur, quantoque potior est anima quam corpus. Et tamen nullum homicidii genus praetermisit idem apostolus, ubi ait: «Scitis quoniam omnis homicida, etc. (I Joan. III, 15) .»

CAPUT XIII. Qualiter viperae conveniant Simoniacis.

Haec autem quae de natura viperarum typice ad diabolum retulimus, etsi ad omnia membra illius referri possunt, specialius tamen principalibus congruunt, scilicet haereticis, ut puta ab illo secundis; [Col. 1077C] ut enim inter Deum et seraphim nulli spirituum intersunt, sic inter diabolum et haereticos nulli hominum intersunt. Sed quoniam nec ad nomina tot monstrorum sufficimus, Simoniacis tantum, de quibus impraesentiarum agitur, quomodo congruant videamus. Quaecunque Christianae professionis persona, si vitiato animae suae naturali motu, scilicet laudabiliter concupiscibili arripiatur, ut ita dicatur, honoris ambitione, charitate Dei prius privatur; ac deinde ambitiosa effecta, ut Dominus se glorificantem glorificet minime exspectat. Unde quietis et morae impatiens, passim et inhianter vestigat suae concupiscentiae parem. Cui forte invento vastam pectoris sui flammam patulo ore inspirat, ubi in corde, et cum corde hactenus repositam anxia [Col. 1077D] proferendo manifestat. Ubi enim thesaurus, ibi et cor (Matth. VI, 21) . Itaque ille miser, velut alter a diabolo adulter, visa pecunia, velut occulta quondam, sed nunc manifestata sibi alterius cordis avaritia, insanus amore pecuniae caput suum eidem condemnat, ubi vitae suae inimicus, et sempiternae mortis oblitus fidem suam, vel rationem, quam a Domino, velut principale membrum, sortitus erat, infidelitati et irrationabilitati alterius infideliter et irrationabiliter immersat, sed taliter capite privatus moritur, nec tamen reliqua vipera capite illo comparis sui ad profectum suum vel cujusquam, nisi ad solum interitum potitur, quia ambitiosa persona perdit quidem complicem suum, dum ei [Col. 1078A] proponendo cupitum nummum, aufert ei fidem, scilicet principale suum, nec tamen sibi aut cuiquam ablatam fidem possidet, sed solam perfidiam, quam veneno diaboli ebria deglutivit ad seminarium sui interitus et aliorum. Neque enim fides perfidia fieri potest, sed simul ac perfidia accedit, fides abscedit, tanquam ab ea cui aliquando non communicat. Et sicut compar viperae ubi detruncandum caput addicit, jam nec sibi caput est, nec infandae conjugi sed illi mors, isti autem fit seminarium mortis; sic nefandi Simoniaci, ubi gratiam spiritualem vendendam et emendam adducunt, venditorem quidem gratia deserit, nec tamen emptorem adit, sed ira Dei utrumque horribiliter pervadit. Invicem se ergo linguis suis, ut viperae, occidunt, [Col. 1078B] quia hic exigendo, ille exhibendo gratiam venalem haeretici facti pereunt. De quibus, quoniam venenati sunt, non nisi venenati filii nascuntur, ut quidam Sapiens testatur: «Filii abominationum fiunt filii peccatorum, et qui conversantur secus domos impiorum. Filiorum peccatorum peribit haereditas, et cum semine illorum assiduitas opprobrium. De patre impio quaeruntur filii, quoniam propter illum sunt in opprobrio. Vae vobis, viri impii, qui dereliquistis legem Domini altissimi; et si nati fueritis in maledictione nascemini, et si mortui fueritis, in maledictione erit pars vestra. Omnia quae de terra sunt, in terra convertentur; sic impii a maledicto in perditionem (Eccli. XLI, 8, 13) ;» et alibi: «Filii adulterorum in consummatione [Col. 1078C] erunt, et ab iniquo thoro semen exterminabitur: et siquidem longae vitae erunt, in nihilum computabuntur, et sine honore erit novissima senectus illorum, et si celerius defuncti fuerint, non habebunt spem, nec in die agnitionis allocutionem. Nationis enim iniquae dirae sunt consummationes (Sap. III, 16, 19) .» Dominus quoque per prophetam pseudosacerdotium reprobans, ait: «Quia repulisti scientiam, repellam te, ne sacerdotio fungaris mihi (Ose. IV, 6) .» Scientia enim Dei est, verbi gratia, gratiam Dei acceptam gratis dare. Scit namque ipse, sicut in Deuteronomio legitur, quid loquatur. Quam scientiam, quia Simoniaci repellunt, et ei praebere ad se aditum nolunt, etiamsi non verbis, [Col. 1078D] tamen factis ipsi Domino Deo dicunt: «Recede a nobis; scientiam viarum tuarum nolumus (Job XXI, 14) .» Unde et ipsi juste a Deo repulsi, ne ei sacerdotio fungantur quidquid sacerdotalis officii specie tenus praesumunt, sibi tantum et non Deo, nec populo ejus funguntur: alioquin Deo, si ejus populo. Quorum panis in utero illorum vertitur in fel aspidum intrinsecus (Job XX, 14) , quia vitae potum convertunt sibi in veneni poculum, et inde moriuntur, unde nutriri ad vitam videntur. Quibus in errorem haereseos lapsis contingit ut, sicut de felle aspidum, sic infelices de suo pane moriantur. Et in suo sacrificio mortem inveniunt, quia in sacramentis vitae, vel verbis, vitam minime quaerunt. Et notandum quia hujusmodi panis, jam non panis [Col. 1079A] Dei, sed panis ejus, videlicet haeretici, in libro beati Job dicitur (Job XX, 14) .

CAPUT XIV. Quod uniusmodi sint subversores sacramentorum et verborum Christi, et quod nec petant, nec impetrent ab eo.

Haec nos in hoc versiculo beati Gregorii sensa sequendo quae ad haereticos sacra eloquia pervertentes retulit, ad istos qui sacramenta altaris pervertunt non inconvenienter transtulimus, quia verbum Dei et panis Dei, nihilominus paris, imo ejusdem dignitatis, et coaeternitatis sunt. Siquidem verbum Dei nostri, juxta Isaiam, stabit in aeternum (Isai. XL, 8) , et juxta ipsum coaeternum Deo Patri Verbum in Evangelio dicens: «Verba mea non [Col. 1079B] transibunt (Marc. XIII, 31) .» De quibus et beatus Petrus eidem ait: «Verba vitae aeternae habes (Joan. VI, 69) .» Pari modo panis Dei, ut docet in Evangelio ipsum Verbum, imo panis descendit de coelo, et dat vitam mundo: «Et ego sum panis vivus, qui de coelo descendi. Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum (Ibid., 51, 52) .» Hinc ergo apparet Verbi Dei et panis ejus coaequalitas et coaeternitas, quia sicut illud ex sanctis Scripturis, ita hic ex sacramentis vitam aeternam praestat. Nec mirum cum unus idemque Dominus noster Jesus Christus et in Scripturis sanctis sit Verbum Dei, et in sacramentis panis Dei. Unde consequens est ut pari abominatione devitemus eversores divinorum eloquiorum, atque eversores coelestium sacramentorum. [Col. 1079C] Quibus et si coelestem Patrem, ut putatur, petant panem, datur tamen lapis; si piscem, serpens; si ovum, scorpius (Matth. VII, 9, 10) ; quia ut Psalmista prophetice imprecatur, dat illis Dominus secundum opera ipsorum, et secundum nequitiam adinventionum ipsorum secundum opera manuum eorum tribuit illis, reddit retributionem eorum ipsis. Quoniam non intellexerunt opera Domini, et in opera manuum eorum destrues illos, et non aedificabis eos (Psal. XXVII, 4, 5) . Nec mirum; neque enim coelestem Patrem petunt quod est coeleste, et ideo nihil ab eo consequuntur coeleste, sed justo ipsius Dei Patris permissu et judicio accipiunt a diabolo, seu filii mali a patre pessimo, [Col. 1079D] pro pane charitatis vel sacramenti, obdurationis lapidem, pro pisce, fidei perfidiae serpentem, pro ovo, spei desperationis scorpionem. Nam nihil beneficii coelestis malignus hic pater suis filiis valet conferre, cum carnales patres quamvis mali recusent, nisi bona data, quantum ad hoc saeculum, filiis se petentibus dare, ut si petat panem, panem; si piscem, piscem; si ovum, ovum porrigat.

Qua in re claret eos, quibus perniciosa dantur, perniciosa sibi petiisse, nec a Patre luminum, a quo omne datum optimum et omne donum perfectum est (Jac. I, 17) , quidquam petiisse, nec in nomine Jesu petiisse; alioquin contradicitur sic repromittenti ipso Christo: «Amen, amen dico, si [Col. 1080A] quid petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis (Joan. XVI, 23) .» Et: «Quodcunque petieritis Patrem in nomine meo, dabit vobis (Joan. XIV, 13) .»

Constat itaque haereticis his dari quod petunt ab eo quem petunt. Et quem petunt? patrem et dominum suum mammonam. Et quid petant? panem. Quem panem? nimirum qui sibi dulce sapere solet, ut Salomon ait: «Suavis est homini panis mendacii (Prov. XX, 17) ;» quem ne dubitaret quis lapidem esse, subjunxit: «Et postea implebitur os ejus calculo (Ibid.) .» Videsne hic pro pane charitatis lapidem datum obdurationis, cujus pessimo merito efficitur ut petentibus fidem perfidia, velut serpens pro pisce, detur? Nam ubi panis mendacii comeditur, vinumque iniquitatis bibitur, dubium non est [Col. 1080B] quin ibi sola perfidia dominetur. Unde fit ut, tam pestifero serpente possessi, si ovum spei petierint, mereantur scorpionem extimae desperationis. Qua impletur in illis, quod Sapiens ait: «Impius, cum venerit in profundum malorum, contemnit (Prov. XVIII, 3) .» Quae utique tria principalia mala, praefatis tribus et principalibus animae virtutibus contraria, ex sola procedunt avaritia. De cujus pessima sobole, quidam tale distichum prompsit:

Semper avarus eget, nil namque scelestius illo;
Semper avarus amat mendacia, furta, rapinas.
Qui tantam egestatem et miseriam idcirco incurrit, quia infideliter panem petens, lapidem promeruit. Unde prodito corde carneo, in quo requiesceret spiritus pietatis et misericordiae, invenit lapideum [Col. 1080C] contra omnia charitatis officia vel humanitatis insensibiliter obduratum. Quod videlicet cor Dominus nec dat homini, nec facit, sed juste deserendo fieri permittit, ubi ultroneae obdurationis subditum sua aspiratione non emollit, sed spiritualibus nequitiis obduratum adhucque obduratum relinquit. Quod si vere peteretur, spiritum charitatis gratanter largiretur, cujus fervore frigus avaritiae resolveretur. Nam si, ut Dominus ait, patres, «quamvis mali, norunt bona data dare filiis suis, quanto magis ipse Pater de coelo dabit spiritum bonum petentibus se! (Luc II, 13) » hinc datur intelligi quia, si mali sunt liberales ad petitionem et voluntatem filiorum suorum, multo magis et incomparabiliter liberalis est [Col. 1080D] Pater summe bonus filiis se petentibus, velut incomparabilia sunt bonum et malum; sic quod quilibet haeretici et nominatim Simoniaci Spiritum bonum non accipiunt, constat quia a Patre coelesti Spiritum bonum non petunt. Et quid et a quo petunt? spiritum utique malum a maligno patre suo, ut puta auctore et inventore totius mali. Sed econtra dicitur: Nonne videntur, et audiuntur tales Patrem coelestem invocare, et Spiritum bonum sibi vel aliis petere? Quibus apostolice respondetur: «Quomodo invocabunt in quem non crediderunt? (Rom. X, 14.) » Et ne dicatur, quia vere et catholice credunt in Deum, subjungitur: «Quomodo credent ei, quem non audierunt? (Ibid.) » Et quidem praetermissis humanae fragilitatis, et repentinae concupiscentiae [Col. 1081A] quotidianis excessibus, quomodo credunt ei, qui diuturna praemeditatione et consilio in hujus haereseos crimen lapsi contendunt, nec audiunt dicentem: «Gratis accepistis, gratis date?» Constat ergo quia non in eum credunt; sacramentis suis inviolabilia et perpetua privilegia decernentem et constituentem non audiunt.

CAPUT XV. Qualiter a quibusdam juxta quaedam non audiatur, et juxta quaedam audiatur Dominus.

Sed, ne quis hinc ansam calumniae in nos retorquendam arbitretur, asserendo nec nos credere in Deum, quia multoties peccata et crimina vetantem, atque ad virtutes invitantem non audimus, noverit, sicut plurimam esse diversitatem divinorum praeceptorum, [Col. 1081B] sic et plurimam conversorum. Sunt enim quaedam divina praecepta, quae si quis pie transgreditur, non solum nil culpae, sed et plurimum mercedis nanciscitur, velut ille gloriosus transgressor Paulus, qui cum a Domino praeceptum sicut et coapostoli ejus habuerit, ut Evangelium annuntians de Evangelio viveret (I Cor. IX, 14) , nihil horum usus, labore mannum suarum vixit, ne quam occasionem daret Evangelio Christi (Act. XX, 34) . Sic sunt et aliqua, quae si continuatim aguntur, nec aliquando pro tempore intermittuntur, non modicum deviatur, sicut de sacculo, vel pera, seu reliquis non tollendis et tollendis, scilicet tempore pacis aut persecutionis. Nam ipse qui prius dixerat: «Nolite portare sacculum aut peram (Luc X, 4) ;» idem [Col. 1081C] postea dicit: «Nunc qui habet sacculum, tollat similiter et peram (Luc XXII, 36) .» Hujusmodi ergo Dominica praecepta cum discrete intermittuntur, beatus procul dubio intermissor taliter habetur. Sunt quoque alia quae etiam perfectos conturbant nimia subtilitate sua, ut est: «Non concupisces (Exod. XX, 17) ,» et non solum contumeliosi, sed etiam otiosi verbi vehemens interdictio (Matth. XII, 36) ; in quibus cum transgrediuntur, non utique eorum fides sauciatur sed sanctitas conversationis deterioratur, quamvis post concupiscentias suas non cundo, ex verbis quoque suis sese acriter dijudicando reparata melioretur, praecipue ubi corde, ore, opere Deo Patri suo quotidie sic profitentur: [Col. 1081D] «Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI, 12) .» Hinc sunt et alia quae etsi ad perfectionem minus perfectos invitent, tamen arbitrium eorum necessitate praegravant, ut est: «Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes (Matth. XIX, 21) .» Et: «Qui potest capere capiat (Ibid., 12) .» Quae quatuor diversitates divinorum praeceptorum spiritualibus et vere catholicis competunt, qui quamvis non omnia, mandata Dei sic audiunt ut faciant, tamen eorum sanam fidem recta opera clarificant. Restat quinta, quae fideles quidem, sed tamen carnales et rudes informat, et a flagitiis atque facinoribus refrenat, ut est Decalogus, et hujusmodi caetera, sicut: «Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo (Deut. VI. 5) ;» et: «Honora patrem et matrem, non occides, non moechaberis (Deut. V, 16-18) .» Tales si a malo declinant, nec tamen bona faciunt, fideles quidem sunt, sed otiosa est fides eorum. Si autem nec a malo declinant, sed insuper criminalibus peccatis seipsos pessumdant; jam quidem fides eorum reputatur ut arbor mortua, sed non radicitus evulsa, cum tamen quoquo modo adhuc vivat ex spe qua veniam sibi sperant, et Deum a quo ipsam veniam sperant, et proximum quantulumcunque ament. Denique, ut Apostolus ait: «Fides est sperandarum substantia rerum (Hebr. XI, 1) .» Unde patet fidem spei substantiam esse. Ubi autem spes, ibi et amor, quia necesse est ames bona quae speras. Ac per hoc constat illud B. Gregorii dictum, «unumquemque [Col. 1082B] quantum credit tantum sperare et amare.» Porro spes in tantum dicitur proprie rerum bonarum esse, ut habeatur a grammaticis pro vitio quod Graece acyrologia, Latine vero impropria dictio dicitur, ubicunque aliter posita invenitur, ut est illud poetae:

Hinc ego si potui tantum sperare dolorem.
Unde et sic exponunt; sperare dixit pro timere. Cujus verbi proprietatem servans alter ait:
Liceat sperare timenti.
Quamobrem quamvis fides bonarum rerum sit et malarum, spes tamen nonnisi bonarum, quia credimus quidem bona quae promittit Deus, et mala nihilominus quae minatur, cum tamen bona ipsa [Col. 1082C] tantum speremus, mala autem tantum timeamus. Ac per hoc B. Jacobus licet dicat: «Tu credis quia unus est Deus; bene facis, et daemones credunt, et contremiscunt (Jac. II, 19) ;» in hoc tamen credulitas pravorum hominum a credulitate daemonum differt, quia pravi homines credunt et sperant; daemones autem credunt quidem, sed non sperant, imo desperant, et ideo contremiscunt. Quod si perversi homines credunt quidem, sed non sperant, jam a credulitate daemonum nil distant. Sed sciendum quia, sicut malum est hominibus desperando peccare, sic, et supra modum sperando, de die in diem poenitentiam differre, peccatisque peccata addere, et ex eis velut restim longam sibi texere, [Col. 1082D] qua in fine ligati manus et pedes praecipitentur in tenebras exteriores, quos, quandiu nec desperant, nec peccata sua defendunt, nequaquam a catholicae Ecclesiae paradiso extrema sententia damnamus, quamvis interdum a communione nostra aliquandiu medelae causa removeamus. Et ideo constat tales adhuc computari inter fideles, et quamvis criminosos, non tamen recte dici impios, quia «impius,» id est infidelis, «cum venerit in profundum malorum, contemnit (Prov. XV, 3) .» Itaque nec isti audierunt Dominum crimina interdicentem, et tamen credunt ei, sicut supra monstratur evidenter, quod et de his dicendum est, qui etiam de summo virtutum culmine ad ima vitiorum pari modo nonnunquam corruunt.

CAPUT XVI. Ubi contradicitur haereticos, nec sicut criminosos intra Ecclesiam Deum audire.

[Col. 1083A]

Verum ne praefati haeretici his nostris armis, velut incautos, aggrediantur, asserentes se quoque, exemplo eorum quos commemoravimus, in Deum credere, quamvis eum non audiant praecipientem: «Gratis accepistis, gratis date,» noverint nostram a sua causa incorporabiliter discrepare. Si quidem nostri quaedam Christi mandata quasi non audiunt, ubi ea aut suae supremae perfectionis gratia alacriter transeunt, aut imbecillitate mentis perterriti non adeunt, aut fragilitate humana interdum ducti incaute praetereunt, aut tentatione diabolica superati illis obeunt, aut ab illis redeunt. Quorum primi [Col. 1083B] non solum sunt laudandi et imitandi, verum et beatificandi; medii autem laudandi quidem, sed miserandi; postremi vero pariter miserandi et arguendi, et tamen pro tempore et causa si corripi et corrigi patiuntur, patienter tolerandi et exspectandi. Qui etsi a Deo apostatarunt pravi operis perpetratione, tamen adhuc sunt cum eo et stant pro eo ex fidei professione quam retinent corde et ore. Quamvis enim factis, non tamen fide a Deo recedunt, dum eum fidelem in omnibus verbis suis, et sanctum in omnibus operibus suis (Psal. CXLIV, 15) credunt et dicunt, etiam cum fidem ipsam factis astruere negligunt. Qui quidem ad credendum audiunt Christum Dominum dicentem: «Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quem misit ille (Joan. VI, 29) ;» et: «Creditis in Deum, et in me credite (Joan. XIV, 1) ;» sed non audiunt eum ad faciendum, dicentem: «Diligite inimicos vestros; benefacite his qui oderunt vos, et orate pro persequentibus et calumniantibus vos (Matth. V, 44) ,»—«et nolite thesaurizare vobis thesauros in terra (Matth. VI, 19) ;» et similia his quamplurima. De quibus ex fide viventibus, vel virentibus, atque ex operatione morientibus vel arentibus, illud propheticum non incongrue dicitur: «Pars una compluta est, et pars super quam non pluit, aruit (Amos IV, 7) . «Virent ergo succo fidei quam auditam perceperunt ad credendum, et retinent; et arent neglectu boni operis, quod auditum ad faciendum non retinent. [Col. 1083D] Ad quos, quantum ad fidem, illa Domini sententia, incredulos sibi Judaeos arguentis, non plene pertinet, qua dicitur: «Si veritatem dico, quare vos non creditis mihi? Qui est ex Deo, verba Dei audit. Propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (Joan. VIII, 46) .» Nam carnales quique in Ecclesia Christum veritatem dicere credunt, et verba ejus audiunt, et si non ad profectum. Unde et ex Deo sunt, in quantum verba Dei audiunt, et ex Deo non sunt, in quantum non audiunt. Porro haeretici neutro modo Deum aut verba illius audiunt, quia fide non amissa, vel amissa, non solum nil boni faciunt, verum etiamsi quid facere videntur, totum est peccatum, ut puta quod sine fide est. Alioquin si sine fide catholica, quae sola est fides, non sunt, haeretici [Col. 1084A] non sunt. Sed interim praetermissis aliis, Simoniaci ab ipsis Christianitatis rudimentis haeretici sunt dicti et habiti. Ergo sine fide sunt; si sine fide sunt, nec spem habere possunt, quia fides est substantia spei. Si spem non habent, nec charitatem, quia non potest amare quod nec sperat, nec credit, sicut paulo superius astruitur satis.

Hinc conjici potest haereticos et paganos inferiores esse ex incredulitate, quia daemones unum Deum esse credunt et contremiscunt; illi autem nec hoc tantillum. Et tamen superiores daemonibus in hoc sunt quia, et pagani per baptismum, et haeretici forsan per poenitentiam salvari possunt. Quamvis si bene definitio fidei consideretur, fides aut credulitas daemonibus inesse non proprie, sed abusive, [Col. 1084B] dicitur. Nam si fides, ut Apostolus definit, «est sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Hebr. II, 1) » constat daemones nec fidem habere, nec credere Deum, quem in evangelica dignitate ab ipso creati ante lapsum suum noverant, et solebant facie ad faciem contemplari. Ac per hoc non credunt Deum esse, non posse dicere quod dixit insipiens in corde suo: «Non est Deus,» quia in eo quod prius viderunt, sciunt eum esse. Quod enim videt quis, quid sperat? Hinc ergo constat quod nec daemones fidem habeant. Alioquin si fidem vere haberent, spe quoque et charitate non carerent, ac per hoc jam daemones non essent. Quapropter et illa spes diaboli, de qua Dominus B. Job dicit: «Spes ejus frustrabitur cum (Job. XL, 28) .» non est vera spes, sed quaedam securitas, qua sibimet ipse vel sui de misericordia Dei frustra blandiuntur, cum ejus justitiae districtione nequaquam verentur. Quam procul dubio timerent, si ex fide spes illorum subsisteret, quia fides credit in Deum et ex eo quo timendus est, et ex eo quo amandus. Unde fides, retento sibi timore, justissimi Judicis spe communicat amorem piissimi Patris, ut tantummodo amando speret quod fides quoque credit amandum. Sic fides et spes nec diabolo, nec impiis insunt, quamvis ejus inesse inveniatur abusive dictum, sicut B. Gregorius fidem asserit habere infideles, cum credunt se natos ab eis quos sibi parentes dicunt, quamvis conceptionem suam et nativitatem non viderint, et plurima hujusmodi humanae [Col. 1084D] conversationis, seu actionis. De quibus ipse doctissimus Pater ait: «Habent infideles fidem, sed utinam in Deum!»

CAPUT XVII. De differentia negotiatorum saeculi et eorum qui dicuntur Simoniaci.

Sed, his non usquequaque incassum praefixis, disquiratur quo pacto ecclesiastici, qui in sacramentis ecclesiasticis non gratis dant danda gratis, dicantur omnino fidem perdere, et plusquam quilibet Christiani cleri vel laici, etiamsi terreni quaestus causa circumveniant in negotio fratres suos, (I Thess. IV, 6) , aut nimium care vendant quod viliter, aut certe gratis acceperunt. Et primo videatur [Col. 1085A] utriusque modi negotiatoribus, quae sit jugiter communis intentio vel causa, deinde quae privata. Ergo, ut summatim dicatur, haec nobis communis utrisque intentio in suo negotio videtur, quia uterque quaerit temporaliter ditari temporalibus rebus. Quo fit ut utrisque pariter, quamvis per diversitatem officiorum suorum, impariter feriantur illo elogio Sapientis: «Qui quaerit ditari non erit innocens (Prov. XXVIII, 20) .» Nam secundum communem intentionem commune damnum innocentiae incurrunt, licet pro ordinis diversitate unus majus, alter minus. Quod non et commune est eis negotii causa merces proponere, taxare, vendere, atque emptorem cupere. In quibus si nil aliud intercederet, aut nulla, aut minima culpa esset. Neque enim [Col. 1085B] culpae imputandum est, si communis necessitatis causa merces venales proponantur, taxentur, vendantur et emantur, siquidem non illicite venduntur quae licite emuntur. Est etiam eis aliquando communis circumventio fratris, quia unus eorum quotiescunque negotiatur, circumvenit et circumvenitur; alter autem, etsi aliquando, non tamen semper. De qua circumventione, quamvis vendex sit Dominus in utrumque, tamen non gravius in unum quam alterum pro circumventionis et causae qualitate. Sic et viliter vendere quae care accepta sunt, utrisque est aliquando commune, quia unus eorum quotiescunque vendit quid care acceperat, viliter distrahit; alter autem etsi aliquando, non tamen sedulo. Et tamen ille semper viliter distrahendo [Col. 1085C] quod carum est enormiter peccat; hic autem inde meritum sibi bonum et gratiam apud Deum et homines praeparat.

Diximus tandem quae sint utrisque communia, dicamus et quae sunt privata, episcopis, vel reliquis cleris, quorum interest divina sacramenta administrare, praecipuum est et singulare, mercem coelestem tantum proponere, vel exponere; laicis autem, vel caeteris saecularis negotii professoribus terrenam tantum et saecularem; illorum quoque est rem non suam, contradicente eo cujus est, semper proponere, taxare et vendere; istorum autem suam solummodo nemine contradicente. Haud secus illorum est semper viliter venundare [Col. 1085D] non sua; istorum autem vix aliquando viliter distrahere sua. Nihilominus illorum est gratis accepta, non gratis dare; istorum vero est non gratis accepta, non gratis dare. Nam si diligenter consideretur, nunquam ab homine homo gratis aliquid commodi adipiscitur, aut enim pro obsequio, aut pro favore humano vel gratia, aut pro recompensatione manualis muneris accipit quod accipit, et si pro Deo solo ab homine quod accipit, multo magis non gratis accipit, quia et ipse homo a Deo ut alteri dare possit accepit, et dando meritum apud Deum reponit, qui solus ideo verus est Deus et Dominus, quoniam, secundum Psalmistam, bonorum nostrorum non eget (Psal. XV, 2) . De cujus plenissima et sola plenitudine etiam egregius Prosper, juxta intellectum [Col. 1086A] doctissimi Patris Augustini, prius prosa, deinde metro sic edisserit: «Nil Deus jubet quod sibi prosit, sed illi cui jubet. Ideo verus est Dominus qui servo non indiget, et quo servus indiget.»

Epigramma cujus et unde supra.

Non ideo quidquam mandat Deus, ut sibi prosit
Nec servi officio verus eget Dominus.
Cujus praeceptis augetur qui famulatur,
Fitque minor quisquis negligit imperium.
Nam Deus omnipotens, simul omni tenensque potestas
Nil pordit proprium, nil capit occiduum.
Nunquam non habuit quod habet, dans quidquid habere
Proderit, et sumens nonnisi quod dederit.

CAPUT XVIII. De eo quod carnales Ecclesiae sine fide non sint instar Ruben, et Gad, et dimidiae tribus Manasse.

[Col. 1086B] Verum ut ad propositos nobis negotiatores redeamus, illorum est ipsum Deum et Dominum, Spiritum utique sanctum venalem credere et habere; istorum vero, si ad profundum malorum avaritiae pervenerint, animas suas venales habere, nec tamen credere se posse eas alicui hominum vendere aut dare. Hinc vivaci mentis acte resculpendo communes et peculiares horum negotiatorum, quas praenotavimus, lineas sigillatim discernamus, quis eorum magis peccat, aut quis Scyllae seu Carybdi perfidiae magis appropinquat. Et primitus attendamus saecularis negotii professores, in quibus delinquere soleant. Plane delinquunt in hoc quod ditari temporaliter quaerunt, sed quis invenitur pius justo ditari non cupidus? certe rarissima est hujusmodi [Col. 1086C] volucris. Delinquunt etiam in hoc quod lucri studio circumveniunt in negotio fratres suos, dum vilia carius illis vendunt, vel cara viliter auferunt.

Restat aliquibus eorum illud maximum avaritiae culmen, quo etiam animas suas venales habent, ubi eas quaestus causa sectando varia crimina et peccata occidunt, ex quibus quamvis animae illorum moriantur, fides tamen illis omnino non extorquetur. Non solum enim fidem sanam non impugnant, aut refutant, sed eamdem quoque licet sibi mortuam corde et ore defendere laborant. Quos non incongrue filii Ruben et Gad, et dimidia tribus Manasse significant, qui armati Jordanem ante fratres suos, eisque [Col. 1086D] terram repromissionis potenti brachio et ferro decertantes acquirunt, et subjiciunt. Inter quos sortem aliam sibi non requirunt, sed ad suam quam trans Jordanem liquerant post se habitaturi redeunt. Attamen altare super ipsum Jordanem aedificant sibi in testimonium, quod Dominus ipse sit Deus, ne postea filii caeterarum tribuum possent dicere filiis eorum: «Non est vobis pars in Domino, quia inter nos et vos Jordanem posuit medium (Jos. XXII, 25-27) .» Sic et saeculares quique et tamen fideles in sancta Ecclesia quoties, catholicis baptismum fide et opere conservantibus, certamen fidei ab haereticis vel paganis induitur, mox sententiis sanctorum Patrum armati, et interdum potentiae saecularis suffulti, fratribus suis pro fide pugnaturis accurrunt Neque [Col. 1087A] prius relinquunt quam eis, hoste fortiter expugnato, optatam quie em acquirant. Sed ad suam, trans Jordanem, quantocius revertuntur, quia licet catholicae fidei zelo, quam profitentur, catholicis pro tempore suffragentur, tamen post Jordanis transitum, baptismi scilicet sacramentum, fidem baptismatis quantum ad opera transgrediuntur, eamque in pace praetereunt quam in bello fortiter defendunt. Sola enim labentia et transitoria magnopere appetentes, non curant aliam sibi cum fratribus suis provideri haereditatem, nisi ejusdem fidei professionem ac defensionem.

Quod etiam velut altaris super ipsum Jordanem in terra repromissionis a se constituti testimonio comprobant, quandocunque catholicis atque spiritualibus [Col. 1087B] viris eorum carnalem conversationem redarguentibus et detestantibus in tantum, ut partem eis in Deo denegent ad confessionem catholicae fidei, quam supra fontem sacri baptismatis, quasi altare supra Jordanem, ipsi et patres eorum professi construxerunt, ad confirmandam sibi sanctorum communionem recurrunt, eoque sibi partem in Deo vindicant, quo fidei symbolum corde et ore fideliter retentant, atque, quotiescunque expetit, admoniti pro viribus alacriter defendant. Quo fit ut altare quod prius putabatur et dicebatur sacrilegum, quasi fuerit ad holocausta et victimas contra divina mandata aedificatum; postea rationabili causa approbatur, et vocatur fidei societatisque Christianae [Col. 1087C] inter carnales et spirituales testimonium. Quod qui per fidem et opera est Dominus spiritualium, ipse sit per fidem etiam Deus carnalium. Ad cujus causae discussionem non sine causa Phinees mittitur legatus, cui pactum sempiterni sacerdotii statuit Dominus, quia sacerdotis est diligenter requirere, ne forte quilibet, derelicto Deo et unica fide ejus, tanquam unico altari contempto, praesumant sibi indebitum sacerdotium, et altare aliud eligant ad perfidiae suae sacrificia, et cultum daemonum. Quod utique faciunt quia fide aberrant, et speciem ecclesiasticorum sacramentorum usurpant, quemadmodum post multos annos filii Israel derelicto Domino per impium Jeroboam altaria vitulis aureis, et sacerdotes daemoniis adversus altare Domini et sacerdotium [Col. 1087D] ejus instituerunt.

Sed de hoc plenius in loco alio dicetur. Hoc solum interim hinc animadvertatur, quod quandiu filii Israel altare praeter unum et sacerdotium alterum sibi praesumpserunt, sub unius Dei cultu, id est fide, pacem inter se retinuerunt. Mox autem ut praesumpserunt, se invicem continuo bello impugnarunt, nec concordare Judas cum Israel potuit, aut amicitias jungere ausus fuit, Domino contradicente et Josaphat regem super hoc ausu taliter increpante: «His qui oderunt Dominum amicitia conjungeris, et impio praebes auxilium, et idcirco iram Domini merebaris, etc. (II Par. XIX, 2) .» Quin etiam ex beati Gregorii Moralibus indubitanter ostenditur quot et qui intra Ecclesiam male vivunt, sint, [Col. 1088A] et jure fideles dicantur. Ait enim in libro XXXIII: «Vehemoth alios, sub Christianitatis nomine positos devorat, quia in ipso eos fidei errore supplantat, alios a rectitudine fidei nequaquam devitat, sed ad usum pravae operationis inclinat. Alios, quantum vult, in operationem immunditiae inflectere non vult; sed apud semetipsos intus in studio intentionis intorquet ut dum a charitate mentem dividunt, rectum non sit quiquid extrinsecus operatur. Et fidem ergo tenent, sed vitam fidei non tenent quia aut aperte illicita faciunt, aut ex perverso corde quae agunt perversa sunt, etiamsi sancta videantur. Quia et nonnulli confitendo fideles sunt, non vivendo; hinc est quod voce Veritatis dicitur: «Non omnis qui dicit: Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum [Col. 1088B] (Matth. VII, 21) :» hinc rursum ait: «Quod autem vocatis me, Domine, Domine, et non facitis quae dico? (Luc. VI, 46.) » Et post pauca: «Nemo fidem sine operibus sufficere posse confidat, cum sciamus quod scriptum sit: «Fides sine operibus otiosa est (Jac. II, 20, 26) .» Nullus Vehemoth morsum ex sola confessione fidei plene evasisse se aestimet, quia jam quidem fluvium absorbuit, sed adhuc Jordanem sitit, et toties in ore illius Jordanem fluit, quoties Christianus quisque ad iniquitatem defluit. Os quidem ejus jam fide nos sublevante fuimus, sed magno studio curandum est ne in hoc lubrica operatione dilabamur. Si ambulandi cautela negligitur, incassum credendo rectum iter tenetur quia vita quidem fidei ad coelestem patriam profuit, sed [Col. 1088C] offendentes minime perducit.»

CAPUT XIX. De eo quod Simoniaci a Satana pervaduntur exemplo Judae, proditionem Domini aggredientis.

Hinc postquam evidenti multaque auctoritate sub occasione saecularium negotiatorum monstratum est quantum distent nostri carnales, etiam cum mortua fide sua, ab haereticis quibus nec mortua fides superest, sed omnino nulla, ut puta stirpitus evulsa et exinanita, restat seriatim monstrandum ecclesiastici ministerii venditores in quibus delinquant, nimirum ubi et ipsi ditari temporaliter quaerunt, sed delinquunt tanto plus negotiatoribus aliis quanto sempiterna, quam temporalia coelestia cum terrenis sunt [Col. 1088D] pluris, et, ut brevius et apertius dicatur, quanto Creator omnium Deus vilissimae creaturarum praefertur. De cujus sacramentis ubicunque negotiando quaerunt ditari, procul dubio velut alter Judas ipsum Deum, qui ipsis sacramentis essentialiter inest et cooperatur, prodere perfidis disponunt. Unde necesse est ut quos eadem intentio impio et crudeli Judae coaequat, eadem culpa devinciat, parque damnatio involvat. Et certe diabolus qui stat a dextris Judae, furis non qualiscunque, sed sacrilegi, ad mala suadendum pro sola proditionis meditatione cor illius intravit ad seducendum, sicut Joannis testatur Evangelium: «Et coena facta, cum diabolus jam misisset in cor ut traderet eum Judas Simon Iscariotes (Joan, XIII, 2) ,» etc. Ex qua immissione [Col. 1089A] diaboli quid infelix Judas adeptus sit, Lucas apertissime sic ostendit: «Intravit Satanas in Judam qui cognominabatur Iscariotes unum de duodecim, et abiit, et locutus est cum principibus sacerdotum et magistratibus, quemadmodum illum traderet eis. Et gavisi sunt, et pacti sunt pecuniam illi dare, et spopondit. Et quaerebat opportunitatem ut traderet illum sine turbis (Luc XXII, 3-6) .» In quibus veracium evangelistarum veracissimis verbis aperte innuitur quantum reatum ex proditionis illius conceptione incurrit proditor pessimus, qui, licet longe ante ipsam proditionem fur sacrilegus fuerit, quando Dominicam pecuniam egenis profuturam, quam ministerio portabat, furto a loculis exportabat, non tamen in eum diabolus intrasse legitur, nisi ubi in [Col. 1089B] cor ejus ut prodat Magistrum mittitur; quod si talem habitatorem meruit ex solo proditionis affectu, qualem putamus meruit ex ipso effectu? Denique sciendum est quia, sicut bonitas gradus suos habet, quibus paulatim ascendendo proficit, sic malitia suos, quibus indesinenter ad pejora descendendo deficit. Nec mirum cum suggestio boni sit semen Dei; suggestio autem mali nihilominus semen diaboli. Et ut semen Dei, in bonam terram jactum, secundum evangelici agricolae parabolam, prius mittit germen, dein fructiferat herbam, deinde spicam, inde plenum frumentum in spica, quod statim falce defectum atque palearum selectum reponitur in coeleste horreum (Matth. XIII, Marc. IV, Luc VIII) ; ita et semen diaboli in mala terra suis [Col. 1089C] augmentis contendit provenire, ut mox ad suum perveniat locum, perpetuum scilicet incendium. Neque enim quisquam repente fit imus in malo, sicut nemo repente summus in bono.

Unde et semen diabolici lolii in cor pessimi Judae jactum prius occulte germinavit deliberationem proditionis, deinde aperte erupit herbam pestiferae machinationis, ubi abeundo et loquendo inde Judaeis verbis suis, velut luxuriantibus sibi foliis umbra nequitiae suae, alii semini nequam ad mortificando principalem, et singulare granum frumenti communicavit. Quibus dum super hoc gavisis et pecuniam super hoc pasciscentibus spopondit, velut spicam protulit, quae adolescebat, dum tradendi opportunitatem [Col. 1089D] quaerebat (Matth. XXVI, 15, 16) , et plenum lolium in sese exhibuit, quando traditionem osculi signo perfecit (Ibid., 49) . Cui tandem falx accessit, ubi laqueo suspensus medius crepuit, et in locum suum reponendus hinc abiit (Act. I, 18) . Cujus propinquiores sequaces effecti Simoniaci, non minori avaritia ad hoc usque devolvuntur, ut Spiritum sanctum prodere conentur. Cum qua sua immissione diabolus corda eorum, effractis foribus fidei, scilicet timore et amore, violentus intrat, qui hactenus eis exterius assistebat, dum alia avaritiae mala illectos supplantabat, ne tamen qualemcunque fidem Dei ab eorum cordibus elimabat. At mox, ut de Deo sentire prava et conari licet, clam non metuunt, fidem omnino perdunt, sicque secedenti Christo, qui [Col. 1090A] prius per fidem habitabat in eorum cordibus succedit ad invadendum perfidiae hospes diabolus. Hinc, ubi tantae iniquitatis conceptu partarientes clandestinum pus mentium suarum, quibus refundant similes sibi solerter vestigant, cisque repertis talia insusurrant. Quid vultis nobis dare, et nos vobis Spiritum sanctum tradimus? Nunquid non haec vox quae una fuit Judae, et uno tantum die, pene continua et quotidiana est istis?

Atque utinam hic milvi, secundum Isaiam, alter ad alterum in suam Babylonem congregati, hanc nefandam vocem sibi invicem lente et tenuiter insusurrarent, et non proterve et granditer inclamarent! Sed, quod pejus est, in tantum inolevit hujusce negotiationis usus ut jam, velut ex auctoritate et [Col. 1090B] regula, Spiritus sanctus in sacramentis suis venalis palam omnibus proponatur, palam taxetur, palam pretium ejus expostuletur, palam, ut creditur, vendatur, palamque ematur, qua in re sceleratiores sunt sceleratissimo Juda, qui proditionem, nullo modo attentandam a quovis vel latenter, attentavit. Quod si inter alia Dominum Deum etiam ex hoc immaniter offendit quod inaestimabilem arbitrio Judaeorum appretiandum reliquit, et quod incomparabilem adeo parvipendit, ut denariorum numero eum traderet profanis, quo ibunt a Spiritu Dei, et a facie ejus, quo fugient isti, qui nunc suo, nunc alieno arbitrio ipsum Spiritum sanctum appretiare solent, adeoque minimi faciunt, ut non solum paucorum summula nummorum, verum etiam piget, pudetque [Col. 1090C] dicere, pro cane, sue, accipitre, et reliquis qualibuscunque, et hujuscemodi xeniolis vendere non dubitent? Inaestimabilis enim culpae est Creatorem coeli et terrae pro quantumlibet magna, et pretiosa merce velle distrahere. Ideo, sicut supra dicitur, intolerabile facinus perpetrant quotiescunque quod pretiosum, et super omnia carum est, viliter venundare tentant. Quid enim carius et pretiosius Deo? Cujus incomparabilem excellentiam, sub nomine sapientiae, Sapiens sic commendat, dicens: «Nihil esse duxi in comparatione illius; nec comparavi illi lapidem pretiosum, quoniam omne aurum in comparatione illius arena est exigua, et tanquam lutum aestimabitur argentum in conspectu illius, quoniam [Col. 1090D] inexstinguibile est lumen illius. Infinitus enim thesaurus est hominibus (Sap. VII, 8-14) .» Et post pauca: «Est enim in illa spiritus intellectus sanctus, unicus, multiplex, subtilis mobilis, disertus, incoinquinatus, etc. (ibid., 22) .» Beatus quoque Job inde ait: «Nescit homo pretium ejus. Non dabitur aurum obrisum pro ea, nec appendetur argentum in commutatione ejus. Non confertur tinctis in die colorbus, nec lapidi sardonico pretiosissimo, vel sapphiro. Non adaequabitur ei aurum, nec vitrum, nec commutabuntur pro ea vasa auri. Excelsa et eminentia non memorabuntur in comparatione ejus. Trahitur autem sapientia de occultis. Non adaequabitur ei topazium de Aethiopia, nec tincturae mundissimae componetur (Job XXVIII, 13 19) .» Qui post [Col. 1091A] pauca breviter aperiens quid sit sapientia, ex persona Dei dicit homini: «Ecce timor Domini ipsa est sapientia, et recedere a malo intelligentia (Job XXVIII, 28) .» Hinc beatus Hieronymus, in expositione Zachariae, ait: «Salvator pretium suum, id est majestatis, in XXX cernens argenteis, et tam vili mercede se proditum ironice ait: «Decorum pretium quo appretiatus sum ab eis (Zach. XI, 13) .» Hoc autem est legendum cum irrisione dicentis: «Tanto me populus meus, et pauperes quondam gregis, et a me electi in filios, emendum atque vendendum pretio judicaverunt!»

CAPUT XX. Quot maledictionibus cum Juda Simoniaci subjaceant, et qualiter omnem Ecclesiam vendant.

[Col. 1091B] Haud secus hos haereticos nefandi ambitione commercii dirumpere vincula Christianae legis, et projicere a se jugum apostolicae disciplinae quaerentes, qui habitat in coelis irridet et subsannat (Psal. II, 3-4) , ubi impudenter negotiando de Deo nihil inveniunt in manibus suis (Psal. LXXV, 6) , nisi quod Judas et Judaei in suis, perpetuam scilicet maledictionem et damnationem, quia, exemplo Judae, fiunt filii eorum orphani (Psal. CVIII, 9) , et uxor vidua, quia sanguis Christi super eos et super filios eorum (Matth. XXVII, 25) , ut vindicetur, manet. Quorum plane filii ab ipsa conceptione sua et nativitate fiunt orphani, quia sine Deo Patre; et uxor, scilicet plebes eorum, vidua, quia sine legitimo marito, Christo. Unde apparet haereticos generando [Col. 1091C] mori, quorum uxor vidua remanet, et filii orphani. Et vere penitus Deo moriuntur, ubi sacramentorum ejus gratiam perverse alios ordinando vendere non verentur, ut filii amborum, nonnisi orphani, nascantur, quia mox sempiterno Patre orbantur, ubi sacramentis quae apud haereticos dicuntur initiantur. Quibus pariter ad suae damnationis cumulum accrescit, ut a generatione eorum requiratur blasphemia Spiritus sancti, qui est remissio peccatorum, sicut ab insano Juda et perfidis Judaeis, sanguis Christi, qui effusus est in remissionem peccatorum. Quorum substantiam omnem perfidus ille fenerator mammonas pro accommodato eis perfidiae suae nummo scrutatur, laboresque eorum diripiunt alieni [Col. 1091D] illi, quorum voces non noverunt oves Christi. Et quid plura, cum psalmus de quo haec strictim decerpsimus, latius tales insectetur? Quem si fidelis lector Christiano sensu discusserit, nec mora sub titulo Judae proditoris animadvertat quantae, quales, et quot maledictiones atque ultiones debeantur Simoniacis. Neque enim aliquibus haereticis magis aptari potest psalmi illius prophetica imprecatio, in venditorem Christi et emptores ejus directa, quam istis qui Spiritum sanctum venalem faciunt in omnium sacramentorum ipsius gratia.

Ex quibus ut aliqua specialiter commemorem, isti [Col. 1092A] catechismum, baptismum, et perfectae Christianitatis sigillum vendunt, scilicet a primo pabulo sacrati salis usque ad confirmationem per episcopum, quae est septima sacramentorum regenerationis, secundum eumdem septemplicem Spiritum, ad remissionem omnium peccatorum. Et haec quidem vendunt, quotiescunque ordinant pretio episcopos, presbyteros, aliosque, quorum officia regeneratrici gratiae in Ecclesia catholica deserviunt. Nihilominus in diaconibus, quidquid sacramentorum in diaconos pertinet; in subdiaconibus quidquid ad subdiaconos; in acolytis quidquid ad acolytos; in exorcistis quidquid ad exorcistas; in lectoribus quidquid ad lectores; in ostiariis quidquid ad ostiarios; in cleris quidquid ad cleros, in oeconomis quidquid ad oeconomos; [Col. 1092B] in ecclesiis quidquid ad ecclesias; in monasteriis quidquid in monasteria et ad ejusmodi reliqua. Taliter dum nullum Christianae religionis ordinem immunem venditionis relinquunt, nil non venditum in totius Christianitatis mundo praetermittunt. Non quantulaecunque possessionis angulum, non agellum, non tuguriolum, sed nec minimum obelum; intantum ut non solum praesentes, verum et futurae fidelium oblationes in Ecclesia deprehendantur prius venditae quam collatae. Sic hi qui dicuntur Christiani, totum Christianorum mundum quantum in eis est vendunt; quem «sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret (Joan. III, 16) » redemptionem propter eum. Et cui vendunt, nisi diabolo? Et ad quid ei venduntur? Ut sint denuo [Col. 1092C] ipsius, et faciant mala ad voluntatem ejus, neque prosint eis sacramenta aliqua Christianitatis, quia gratis accepta nec dantur nec administrantur gratis; qui si etiam bona videantur agere, jam bona non sunt, quia illi reputantur cui servi addicti sunt per magistrorum suorum male cautum chirographum; qui, velut vasis boni pastoris praecincti , fraudulenter maligno leoni retrahunt quos benigno Agno pertinaciter subtrahunt. Unde et inconsolabiliter plangendi sunt, quia sola sua injuria vel ignorantia pereunt, dum devitare tantorum et talium luporum malitiam aut negligunt, aut nesciunt.

Quorum rabiei si Judae rabies comparetur, tolerabilior multis modis reperietur. Ille etenim, repentina [Col. 1092D] furia actus, semel Magistrum, quem mortalem videbat et passibilem non dubitabat, vendidit; isti autem, diutina meditatione succensi, millies Spiritum sanctum, quem immortalem et impassibilem ore profitentur, vendunt. Ille, quamvis pro tempore paucos discipulos ad horam conturbaverit, non tamen eis Christum etiam occisum abstulit; isti autem et universalem Ecclesiam sine intermissione conturbant, et ab innumerabilibus Christi populis ejus gratiam exterminant. Ille, unus dum unum prodidit, se quidem et paucos complices suos perdidit, sed tamen totius mundi saluti quamvis nolens et [Col. 1093A] nesciens servivit; isti vero, dum innumerabiles unum produnt, se ipsos suosque fautores perdunt, et in perniciem totius mundi grassantes, omnium fidelium saluti resistunt, et nec sibi, nec alicui nisi forte resipiscendo prodesse aliquando possunt. Ille magistrum solum, et sine sua suorumque supellectile distraxit; isti autem non solum Spiritum paracletum, sed insuper quidquid ejus est, et suorum ubivis, usque ad minimum assis. Ille praeter se neminem mediatorem, vel testem quaerere praesumpsit; isti autem non solum se et domesticos suos, verum et extraneos sui negotii mediatores ac testes persaepe acciunt et faciunt. Ille poenitentia ductus XXX argenteos etiam nolentibus refudit; isti autem impoenitentes non solum non refundunt quantulumcunque [Col. 1093B] pretium, sed vellent plus acceptum. Quin etiam, ne in aliquo inferiores perdito Juda ejusque complicibus putentur qui in tot criminibus superiores illis monstrantur, gaudent et isti cum Spiritum sanctum appretiaverint, instar illorum, qui appretiando Christum sunt gavisi, et ut illi opportunitatem proditionis, sic et isti exquirunt suae negotiationis.

CAPUT XXI. De eo quod non prosit Simoniacis qualiscunque eorum eleemosyna.

Nempe velut quis avarissimus negotiator, anxius exspectat, et anhelus expetit nundinas annuas: sic et isti ordinationes, tempore suo agendas, ut aut inde redimant res suas, talis pretii spe oppigneratas, aut saccellum vacuum impleant, aut pleno superfundant. [Col. 1093C] Ex qua utique pecunia, quam sic amant ut Spiritum sanctum vendere non metuant, fructus non capient etiamsi in pauperes et loca sancta expendant, quemadmodum nec Judas ex sua, qua emptus est ager in peregrinorum sepultura, quae nec venditori Christi, nec emptoribus ad animarum suarum mercedem quidquam profecit, in tantum nec vile bustum ibidem profanus Judas acciperet, vel inhumatus superjaceret. Hinc si illud consideretur, quod sacerdotum principes pecuniam proditionis sibi refusam arbitrati sunt, simul et professi non licere mitti in corbonam, id est reponi cum denariis templi sacri, quia pretium sanguinis esset (Matth. XXVII, 5 8) ; putamusne quanto sceleratiores Judaeis arbitramur istos, qui pretium Paracleti interdum [Col. 1093D] cum oblationibus, quas Christianorum devotio ecclesiis Dei contulit aut confert, reponendum arbitrantur? Solent siquidem sacrilegi ex tam sacrilego pretio quadam vana spe redemptionis animae suae modo praedia, modo pallia, modo librorum, modo vasorum atque utensilium ecclesiastici ministerii varia et superflua insignia, possessionibus et gazophilaciis ecclesiarum Dei adjungere. Quod facientes non solum nil mercedis, verum et maximum augmentum damnationis sibi conquirunt, ubi suae immundae oblationis contactu sanctuarium, et omnia quae illius erant polluunt, sicut Dominus per Moysen astruit: «Quidquid tetigerit immundus, immundum faciet (Num. XIX, 22) ;» quod ne fiat, [Col. 1094A] idem Moyses in Deuteronomio sic vetat: «Non offeres mercedem prostibuli, nec pretium canis in domum Domini Dei tui; quidquid illud est quod voveris, quia abominatio est utrumque apud Dominum Deum tuum (Deut. XXIII, 18) .» Quo divinae legis praecepto reprobatur per vitium acquisita oblatio, quia Dominus odio habet rapinam in holocausto; qui mercedem prostibuli merito dedignatur, quam ex suae et alienae carnis corruptione meretrix profana a profanis fornicando consequitur, quanto magis illam, quam ex suae animae, multarumque prostitutione Simoniacus a fide Christiana fornicando mercatur? Nihilominus abominatur pretium canis, non quod eis cujuscunque animalis natura sit abominabilis, sed quod abominetur oblationem, quam quis, [Col. 1094B] velut mutus canis adulando et favendo vitiis alienis, a vitiosis meruit. Vel certe pretium canis Deo est quidquid post poenitentiam ad peccati vomitum reversus offert. Utrumque enim abominatio est apud Deum, sive fornicationis, sive assentationis tuae pretium ei voveas offerendum, quantumlibet sit illud magnum pretium, et pretiosum. Quomodo ergo placabitur Deus pretio quo virginitas innumerabilium animarum, id est fides incorrupta sibique desponsanta prostituitur, aut quo pertinacia vel impoenitentia flagitiosis administratur, quandocunque «laudatur peccator in desideriis animae suae et iniquus benedicitur?» (Psal. X, III.) Quod si possessiones, familias et reliqua, tantum saeculari hominum conversationi utilia, inde sibi suisque propinquis [Col. 1094C] et amici, ut alter Giezi, comparaverint, nihilominus fructus non capient ex eis, quia lepra Simoniacae maledictionis sibi et semini eorum in perpetuum sic adhaerebit ut nutantes transferantur filii eorum et interdicentur et ejiciantur de habitationibus suis (Psal. CVIII, 10) . Sive ergo spiritualiter sive carnaliter pretia illa expeudant, omnimodis eos incassum laborare constat, quia nec juste, nec fructuose cuiquam unquam tribuit, qui injuste tollit. Unde hi negotiando sese invicem circumveniunt, et sibi invicem quae habebant auferunt. Venditor quippe exigendo pecuniam, emptori simul fidem subripit et pecuniam. Emptor autem exhibendo venditori nihilominus subripit fidem et Spiritus sancti gratiam; fitque miro et misero modo ut neuter quod alteri [Col. 1094D] subripuit habeat, sed insuper uterque perdat quod prius habebat, et ab invicem accipiat solam damnationem quam prius non habebat. Quid si uterque est miser, miserior tamen ille, qui et suam pecuniam et fidem perdidit et gratiam spiritualem, quam pro dato pretio exigebat; alteri quidem abstulit, et sibi non accepit; quin potius pro benedictione maledictionem incurrit. Quo fit ut quemadmodum quis, dum alteri animam tollit, illi quidem tollit, sed ipse duas animas non habet, quin potius et suam perdit; sic et isti fidem sibi et gratiam invicem tollunt, sed neutram earum habet quilibet illorum, et insuper in manus Dei viventis horribiliter incidunt (Hebr. X, 31) , ubi mortem eis generat peccatum consummatum [Col. 1095A] (Jac. I, 15) . Unde mox diabolo qui prius intravit corda illorum ad invadendum traduntur divinitus ad semper sibi in pace possidendum, sicque eos denuo, velut alterum Judam, post buccellam intinctam, Satanas intrat (Joan. XIII, 27) , ubi proditores fidei suae ex mutua fraude convictos sibi vindicat. Intinctus enim panis fraude infectam significavit mentem proditoris. Denique non semper abluitur quod intingitur, sed aliquando polluitur.

CAPUT XXII. Quid vulpes Simoniacae faciant vel patiantur.

Itaque quia fraudulenti et versipelles isti pro nihilo habent ut Dominus pars eorum sit ipsique pars Domini: tanquam vulpeculae, ne sicut Sodomorum vinea, demoliantur, etiam florentem vineam Christi [Col. 1095B] capiunt, et partes vulpium illarum efficiunt, quae sibi in eis foveas habent. Qua, quoniam pro qualitate seu differentia suae nequissimae potestatis sibi possidendam patiuntur, sub nominibus et significationibus diversarum et nocivarum volucrum, arborum, herbarum, et bestiarum immundarum, Isaias super Idumaeam sic vaticinatur: «Possidebunt illam onocrotalus, et ericius, et ibis et corvus habitabunt in ea (Isai. XXXIV, 11) .» Et post pauca: «Et orientur in domibus ejus spinae et urticae, et paliurus in munitionibus ejus. Et erit cubile draconum, et pascua struthionum, et occurrent daemonia onocentaurus, et pilosus clamavit alter ad alterum. Ibi cubavit lamia, et invenit requiem; ibi habuit foveam ericius, et enutrivit catulos, et circumfodit, et fovit in umbra [Col. 1095C] ejus. Illuc congregati sunt milvi alter ad alterum (Isai. XIII, 5) .» Talium ergo et tam versipellium vulpium partes pariter et participes effectae vulpeculae, de quibus nunc sermo est, possidentur et possident duplicitatis suae merito a multiformi daemonum nequitia multiplicer partitae, et adhuc multiplicius partiendae, multifariamque partientes, et partiturae sibi illas ipsas possidendas, a quibus ipsae possidendae vicissim partiuntur. De quibus quondam Sapientia ait: «Vulpes inhabitant animae, quae memor est malitiae, et bestiae cubant in turbulento corde.» Porro Christi oviculae simplicitatis suae merito beatae sunt; quarum Dominus est Deus earum, qui totus est unica pars praeclarae haereditatis [Col. 1095D] earum, quam eis ipse restituet (Psal. XV, 5) totus in singulis, quaeque singulae totae in ipso toto, ut sint omnes consummatae in unum (Joan. XVII, 23) , sitque Deus unus omnibus, et omnia in omnibus (I Cor. XV, 28) . Ita sane ipse populus ejus erunt, et ipse Deus cum eis erit earum Deus (Zach. VIII, 8) .

Quarum unicam simplicitatem quia abhorrent praefatae vulpeculae, habitant solitudines draconum et struthionum deserti, privatae praeclara et populosa haereditate unius ovilis uniusque pastoris. Quae quoniam nonnunquam pastoralitatis vel divinae speculationis mentem occupant, dum regimen Ecclesiae, vel sacrae Scripturae studium sibi praesumendo utrumque prava actione, et interpretatione dissipant, recte in lamentationibus sic conqueritur Jeremias: [Col. 1096A] «Moestum factum est in dolore cor nostrum, contenebrati sunt oculi nostri propter montem Sion, quia disperiit; vulpes ambulaverunt in eo (Thren. V, 17, 18) .» Sed licet propter hujusmodi speculatores mons Sion interdum dispereat nonnulla tamen nobis est consolatio, quod non habitasse aut stetisse, sed ambulasse tantum dicuntur in eo. Neque enim in catholica Ecclesia seu canonica Scriptura haereticorum episcopatus, vel ministerium aliquandiu requiescere, aut stare poterit. Siquidem quia non loquuntur veritatem in corde suo, quia agunt dolum in lingua sua, quia munera super innocentes accipiunt, in tabernaculo Dei habitare, aut requiescere in monte sancto ejus nequeunt (Psal. XIV, 1-3) . Sic quia accipiunt in vano animas suas et jurant in dolo proximo [Col. 1096B] suo, nec stare praevalent in loco ejus sancto. Et quod dicitur, quia nec stabunt, in quem nec tales ascendunt. Qualis enim ascendat, Psalmista declarat, dicens: «Innocens manibus et mundo corde,» etc. (Psal. XXIII, 3, 4.) Unde liquet vulpes has tam subdolas et rapaces nec ambulasse in monte catholicae Sion, quem nec ascendere potuerunt. In quo tamen, secundum aestimationem, vulgi credentis tales Ecclesiae Dei principari, vel doctrinam ejus scrutari, ambulasse dicuntur, Domino per prophetam dicente: «Ipsi regnaverunt et non ex me. Principes exstiterunt et non cognovi (Ose. VIII, 4) .» Et alibi: «Omnes principes ejus erunt in nihilum (Isa. XXXIV, 12) .» Ex quibus utique trecentas vulpes fortissimus ille Samson typice cepit, et, ut Historia [Col. 1096C] refert, caudas eorum revinxit ad caudas, et faces ligavit in medio, quas igne succendens, dimisit, ut huc illucque discurrerent. Quae statim perrexerunt in segetes Philistinorum, quibus succensis et comportatae jam fruges, et adhuc stantes in stipula concrematae sunt, in tantum ut vineas quoque et oliveta flamma consumeret. Quod factum in figuram contigisse illis, et ad nostram doctrinam scriptum nemo ambigit qui Pauli Evangelio credit. Siquidem Dominus noster Jesus Christus, fortissimus omnium et zelotes, non ferens uxorem, quam ex gentibus duxerat, cuilibet alii nuptam, ad tantae injuriae suae ultionem, eos qui sapientes erant ut facerent mala, bene autem facere nesciebant, in astutia eorum, quasi [Col. 1096D] vulpes, comprehendit, quae CCC numero illas haereses exprimunt tantummodo, quae sibi applaudunt de nomine Christiano, sicut Simoniaca, Sabelliana, Ariana, et reliquae, exceptis haeresibus Judaeorum et paganorum, quibus crucifixus Christus, aut scanlalum est, aut stultitia.

CAPUT XXIII. Allegoria de vulpibus a Samsone captis.

Quod autem trecentorum numerus universitatem Christianorum, cruce Christi signatorum, designet, Thau littera ostendit, quae, crucis charactere formata, ipsum numerum exprimit. De qua in Ezechiele viro linei induto dicitur: «Signa Thau in frontibus virorum gementium et dolentium (Ezech. IX, 4) .» Quos ne interfectores tangant, subjungitur. [Col. 1097A] «Super quem videritis Thau, ne interficiatis (Ezech. IX, 6) .» Quod character et Gedeoni affuit, ubi divino oraculo instructus in trecentis viris Madianitas prostravit, in figura nostri Gedeonis, qui gyrum coeli circumiens, in utero Virginis totus mansit. Hic, in trecentis armatis tubis spiritualis praedicationis lagenis corporeae fragilitatis et lampadibus miraculorum divinitatis, mundum devicit, et vincit quos semetipsos abnegare, et crucem suam tollere atque post se venire docuit. Quorum Sol, id est Samson, post haec, quia non est qui se abscondat a calore ejus et clarore, ab ovili Ecclesiae suae, quam justitiae radiis profundebat, dolosas et immundas vulpes haerescon venatus separavit, specie quidem pietatis, sed non virtute trecentas, quas caudis ad caudas [Col. 1097B] invicem colligavit, docens quia, quamvis ad diversa intendant facies et ora, unum tamen errorum finem, velut ex unius perfidiae nodo, celant et retinent earum posteriora. Nam, quamvis singulae haereses superbiae suae, velut turrim Babyloniae suae, contra Deum exaltari molientes, diversitate linguarum divinitus confusae, diversa de religione Christiana sentiant et dicant, seseque palam invicem impugnent, in fine tamen unius impietatis nodo convexae clam concordant, ubi deprehenduntur nil aliud nisi fidem perfidia subvertere, et gregem Christi sibi diripere conatae. In quarum medio, scilicet in connexione caudarum noster Samson faces apposuit, ubi earum malignam concordiam, quae in fine jungebatur mutuis et intestinis odiis, zeloque invidiae [Col. 1097C] contra se invicem concitavit. Hinc est quod dum una quaelibet alteram post se trahere aut a se disjungere laborat, omnes invicem pertinacibus animis serviant. «Non est» enim «pax impiis, dicit Dominus» (Isa. XLVIII, 22) . Quas faces tunc accendit, quando irrevocabili anathemate, quasi igne furoris sui, qui arderet usque ad inferni novissima, per sententiam suae catholicae earum odia ad perniciem sui, et multorum aperte inflammavit. Sic dimissae, vagae, et perfugae huc illucque discurrunt, quia exardescente in brevi ira Dei, de via justa perierunt (Psal. II, 12, 13) .

Demum Philisthiim ingressae, omnia victualia gentis adulterae et alienigenae secum concremavere, quia procul dubio consentientes adulterari uxorem [Col. 1097D] Christi, igne justi judicii ejus, quem in fine suo haereses, tanquam in caudis, advehunt, quidquid boni habebant, amittunt. Unde et Philisthiim interpretantur ore, vel poculo corruentes, ut subaudiatur suo vel alieno. Sive enim alienigenae, pagani scilicet, seu vicini eorum vecordes, et male viventes Christiani ore alieno corruunt, quandocunque doctrinis haereticorum, quae utique sunt daemoniorum, credunt, sicut miseri Gothi, quorum alii a paganismo, alii a catholica fide ad Arianam haeresim, per imperatorem Valentem et Eudoxium Constantinopolitanum, transierunt. Qui etiam suo ore corruunt, dum haereticos suo favore protegunt, et extollunt; nec sine causa nominatim messes; vineae et oliveta eorum consumpta referuntur, cum nonnulla alia cum istis perierunt. Cur [Col. 1098A] hoc, nisi ut innotescat haereticos vel fautores eorum verum sacrificium et sanctificationem perdidisse? In messibus enim et vineis sacramentum corporis et sanguinis Domini, quod inde ad vitam populi fidelis conficitur, non incongrue accipitur. In olivetis autem sacrae unctionis oleum; quibus apud illos evacuatis, superest illis ex omnibus ecclesiasticis sacramentis sola aqua baptismatis, quod solum ad solam perniciem dare possunt, sicut superius satis constat monstratum. Et haec tanta mala noster Samson, Christus, fecis e vel facere dicitur, non quia talia jussit, sed quia juste fieri permisit. Paulus quoque has vulpes coambulantes et occasione, sive invidia Crucifixum sic praedicantes, ut ejus crucem evacuare studerent, cavendas Philippensibus denuntiat, dicens: «Imitatores [Col. 1098B] mei estote, et observate eos qui ita ambulant, sicut habentes formam nostram. Multi enim ambulant, quos saepe dicebam vobis, nunc autem et flens dico, inimicos crucis Christi (Philip. III, 17, 18) ;» quarum caudis ignem suae perditionis inesse demonstrans, subjungit: «Quorum finis interitus (Ibid., 19) .» Deinde, ut physiologi astruunt, vulpes famelica in locum squalidum se projicit, et mortuam fingit, sicque aves male credulas subito sibi arripit et occidit. Quod constat nonnunquam facere haereticos, qui, terrenum lucrum aut popularem favorem esurientes, mortuos se huic mundo quadam continentia simulant, et animas volantes quidem, sed adhuc carnales, securas periculorum effectas, sua perfidia strangulant, et diabolum secum incorporant. [Col. 1098C] Ex quibus etiam Herodes exstitit, qui fingebat se Jesum signorum gratia cupere videre, quem quaerebat occidere. Unde et ipse Dominus sibi hoc renuntiantibus respondit: «Ite, dicite vulpi illi (Luc. XIII, 32) ,» quod evidenter in Passione monstratur, ubi Jesus illusus et spretus ab illo, et universo exercitu ejus narratur (Luc XXIII, 11) .

CAPUT XXIV. Collatio actuum Judae et Simoniacorum.

Sed hinc jam finem proditionis, et proditoris Christi consideremus, et ex collatione illius actum et meritum proditorum Spiritus sancti perpendamus. Judas mercator pessimus suis inquit complicibus: «Quemcunque osculatus fuero, ipse est, tenete [Col. 1098D] eum, et ducite caute (Matth. XXVI, 48) .» Simoniaci autem suis nihilominus: Cujuscunque vestrum orando manus imposuerimus, nec mora, advenit ei Spiritus sanctus, quem necesse est accipiat, et ad ecclesiasticum officium libere agendum sibi teneat. In qua praesumptione multo pejores fiunt ipso Juda, qui nec Dominum proditum sibi remansisse putavit, nec temere, sed caute ducendum praemonuit, cum isti Spiritum sanctum sic prodant, ut sive remansisse credant, et ei gratiam aliis proditam pro libitu tractandam ex auctoritate jubeant. Et Judas quidem salutando et osculando, pacem et dilectionem ore, nutu, vel gestu simulans, quam in corde non habebat, Dominum Jesum pretio tradidit; isti vero supplicando, orando, manus imponendo, etc., [Col. 1099A] quae sunt legitimorum sacerdotum propria, ad oculum faciendo, Spiritum sanctum pretio, ut putatur, tradunt; quorum vocibus et reverentiis exterioribus, quod responsum convenientius redditur a Spiritu sancto, quam quod Judae a Christo? Juda, osculo Spiritum Patris et Filii tradis? quasi ironice dicens: Putasne me tibi ita concessum, ut habeas cuicunque volueris etiam ficte tradendum et vendendum? sed vae illi per quem Spiritus sanctus pretio tradetur. Melius illi erat si natus non fuisset. Et non absurde Simoniacus isthic vocatus est Judas, qui interpretatur confessio, quia sicut ille ore confitendo et dicendo, Rabbi, prodebat Magistrum; sic et iste sanctam Trinitatem ore confitendo et invocando, distrahit Spiritum sanctum, quem nominatum dicit [Col. 1099B] Deum et Dominum. Verum talibus haereticorum conatibus nullomodo cooperatur Deus, sed malignus spiritus, qui Christi proditoribus, de quibus sic dicitur: «Haec est hora vestra, et potestas tenebrarum (Luc. XXII, 53) .» Neque enim deinceps isti possunt Spiritum sanctum aliis habere vel sibi, etiamsi aliquando habuerint, quemadmodum nec Judaei, nec Judas Christum, licet ipse prius eum habuerit. Sed cur dicitur quia jam habere non possunt quem nec invocare jam possunt? Quod detestabilis exitus Judae significavit, qui, prodito Christo, ad laqueum festinavit, condignaque suo sceleri poena, nodatis et omnino circumstrictis faucibus illis quae funestae voci proditionis suos meatus laxare vel commodare praesumpserant, interiit, nec post veras [Col. 1099C] voces malae machinationis, nec post fictos pejoris supplicationis, nec vere nec ficte Deum invocare potuit. Cujus non immerito anguntur arteriae, ut jam nec vitalem flatum possint emittere, quae temere eniserunt vocem ausam Redemptorem mundi vendere. Unde «suspensus crepuit medius, et effusa sunt omnia viscera ejus (Act. I, 18) .» Nec communem aliis hominibus, et naturalem exitum spiritus ejus habere meruit, qui contra communem naturae Dominum conspiravit. Sicque coelo terraeque perosus, omnique creaturae invisus, inter utrumque periit, dum terra cadaver ejus foedissimum et fetidissimum, aer autem spiritum impiissimum et impurissimum suscipere refugit. Quapropter in primitiis suis discant Simoniaci qui et quales sint et quod mereantur. Et [Col. 1099D] si primitiae duplici contritione conteruntur, tam grandes accrvi eorum quoties conterentur? Videntne quod post ipsam vocem venditionis nequeunt Dominum invocare, quoniam angustantur guttura ipsorum inextricabili laqueo perfidiae. Etenim quomodo invocabunt in quem non crediderunt? sed forsan cervice ferrea adhuc pertinaces et fronte aenea impudentes obstinate contendunt se catholico sensu credere in Deum, licet vendant Spiritum sanctum. Vestigent ergo, quotquot modis possunt, omnes latebras illius primi auctoris sui in venditione Domini Dei, et praeferant sicubi repererint eum credidisse in Jesum ex quo Satanas intravit cor ejus ad prodendum illum. In quem si quolibet modo crederet, nequaquam [Col. 1100A] tale quid attentaret. Cognosceret enim Dominum non posse vendi, nec aliquem resistere ipsius voluntati et potestati. Sed miser non cognovit in eo nisi quod hominis erat et videbat. Nec mirum qui nec ea quae videbat ex toto cognoscebat, dum forsan Pharisario fermento corruptus, miracula Salvatoris principi daemonum ascribebat. Nam si cognosceret, utique crederet; nam nemo credit quod nullatenus cognoscit, quamvis credendo promereatur cognoscere perfectius, sicut dicit Apostolus: «Nunc cognosco ex parte, tunc autem cognoscam sicut et cognitus sum (I Cor. XIII, 12) .» Et alibi: «Cognoscentes Deum» scilicet per fidem, «cogniti estis ab eo (I Cor. VIII, 3) .» Sed quis hoc de Juda carnali et mortali ambiget, cum idem Apostolus [Col. 1100B] asserat nullum principum hujus saeculi, quamvis subtilioris et immortalis naturae, ut puta spiritualia nequitiae in coelestibus existant, cognovisse incarnatam Dei Patris Sapientiam? «Si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) .»

CAPUT XXV. De eo quod Judas sine fide poenituit, et quod consentientes principibus sacerdotum fide privati sunt.

Sed ne forte opinentur eum credidisse ubi poenituisse et pretium retulisse legitur, noverint abusive dicendam poenitentiam illic, cum proprie tristitia saeculi fuerit, quae mortem operatur, non illa, quae, ut ait Apostolus, «secundum Deum est, et poenitentiam [Col. 1100C] in salutem stabilem operatur (II Cor. VII, 10) .» Denique laudabilis poenitentia sine spe non est, cujus substantia fides est. Unde poenitentia Judae, quia sine spe fuit, constat quia nullam fidem habuit; ac per hoc videns se damnatum, tristitia saeculi ductus, maluit desperando sibi guttur elidere quam sperando fructus dignos poenitentiae suppliciter offerre. Quod si fecisset, error haud nocuisset. Sed perfidus qui prius blasphemaverat Filium Dei, quem crediderat posse vendi, in fine blasphemavit et Spiritum sanctum, quem credidit non posse tanti peccati sibi veniam largiri. Quod autem Christum Jesum non Deum, sed tantummodo hominem, quamvis justum crediderit, confessio ejus ostendit, quia dicit: «Peccavi tradens sanguinem justum (Matth. XXVII, 4) .» [Col. 1100D] Cui mox pessimi emptores responderunt: «Quid ad nos? Tu videris (ibid.) ;» ac si dicant: Quid ad nos pertinet istud peccatum tuum, qui solummodo emimus quem vendidisti? Tu vides quid feceris, quia nos, quem emptum et traditum apte accepimus et tenemus, non dimittemus. Nonne hac responsione quotidie Simoniaci utuntur, quandocunque eorum sacrilega ordinatio reprobatur? Quid ad nos crimen Simoniacae haereseos? Videant illi quid fecerint, qui nobis spiritualem gratiam vendiderunt et tradiderunt, quia quod semel accepimus tenemus, nec officium nostrum dimittemus? A quorum sorte ne se putent exceptos, quamvis multo tolerabiliores sint isti, qui ab emptoribus gratiae gratis acceperunt, ut [Col. 1101A] putatur, gratiam ecclesiasticorum ordinum, considerent quod principes sacerdotum Jesum quem emerant turbis quarum favorem sibi conciliarant dare nequiverunt, sed secundum quod eis persuaserant, Barabbam, seditiosum latronem et homicidam a judice impetrarunt. Sic miser ille populus, persuasus a Pharisaeis et seductus, Pharisaeus, id est divisus a Deo Patre et Magistro, fieri meruit, et filius patris vel magistri eorum effici, ut deinceps frater illorum esset, qui ex patre diabolo vel ex magisterio ejus erant. Hoc enim interpretatur Barabbas, vel Barrabbas. Quo facto tantum fidei pristinae defectum incurrit ut, qui paulo prius Domino cum palmis obviam venerat, et vestimenta sua ramosque arborum in via illius straverat, et Osanna filio David, [Col. 1101B] Benedictus qui venit in nomine Domini, Rex Israel, Osanna in excelsis clamaverat, repente clamaret Barabbam. Quos quotiescunque judex, ut puta desipientes, resipiscere, et ab errore corrigere curavit, nihil profecit, sed magis tumultus fiebat, et invalescebant voces eorum, nec aliud volebant nisi Jesum a se abjicere, et Barabbam sibi poscere dicendo: «Non hunc, sed Barabbam (Joan. XVIII, 40) ;» et: «Tolle hunc, et dimitte nobis Barabbam (Luc. XXIII, 18) ;» et: «Tolle, tolle crucifige, crucifige eum (Joan. XIX, 15) ;» et: «Sanguis ejus super nos, et super filios nostros (Matth. XXVII, 25) ;» et alia his similia.

Qua conspiratione et sententia sic se suosque posteros diabolo manciparunt; paucissimi enim fuerunt [Col. 1101C] qui inde crediderunt, ad comparationem eorum qui non crediderunt; nec se suosque posteros a sempiterna morte subtrahere curarunt. Unde etiam cum morte animae turpissimam et acerbissimam corporis mortem incurrerunt, velut per Vespasianum et Titum, atque per Aelium Adrianum. De quo populo et illud considerandum est quia quotquot eorum salvati sunt, non solum baptismate, quod procul dubio remissionem omnium peccatorum attribuit, Deo perfecte reconciliari meruerunt, nisi et prius per poenitentiam eum sibi placare laborassent. Sic enim ad Spiritus sancti evidentem effusionem, et ad praedicationem Petri compunctis dictum est: «Poenitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum [Col. 1101D] in nomine Jesu Christi in remissionem peccatorum vestrorum, et accipietis donum Spiritus sancti (Act. II, 38) .» Nec excusare eos ignorantia potuit quin poeniterent, quamvis etiam ipse Petrus eis de illa testimonium perhiberet in subsequentibus, dicens: «Et nunc, fratres, scio quia per ignorantiam fecistis, sicut et principes vestri. Poenitemini igitur et convertimini, ut deleantur vestra peccata.» Et quae praecipue illa fuerint in praecedentibus ostendit, dicens: «Deus patrum nostrorum glorificavit Filium suum Jesum, quem vos quidem tradidistis et negastis ante faciem Pilati, judicante illo dimitti. Vos autem Sanctum et Justum negastis, et petistis virum homicidam donari vobis; Auctorem vero vitae interfecistis (ibid., 13, 15) .» Si ergo negasse Christum [Col. 1102A] dicti sunt, qui eum non credentes vel dubitantes Deum, velut hominem purum, pro puro homine interficiendum judici tradiderunt, dubitabiturne an negent Spiritum sanctum qui se asserunt eum omnino credere Deum et Dominum, et tamen pro auro vendunt? Et, o quanto tolerabilior haec negatio foret, si vel pro homine fieret! tanto utique, quanto potior est homo lapide.

CAPUT XXVI. Quod nil, nisi damnationem, a Simoniacis accipiant etiam gratis ordinati, et quod idola faciant pro Christo adorari.

Hinc necesse esse colligant quid acceperint a talibus Spiritus sancti negotiatoribus persuasi, et sic gratis ordinati. Nullo modo enim manus impositionem [Col. 1102B] acciperent, nisi eos sacerdotes Domini esse persuasum haberent. Attendant quoque quanta poenitentia sint castigandi scientes, quandoquidem attendant, nec Judaeos etiam baptizandos a poenitentia excusatos, quamvis ignorantes. Et certe, quantum humano videtur judicio, debuit excusari ignorantia. Sed inexcusabilis fuit, quia juxta quod Apostolus ait: «Qui ignorat, ignorabitur (I Cor. XIV, 38) .» Et o quot et quantae catervae simplicium et rusticanorum, quaerendo veritatem, ignorantes ab haereticis sunt seductae, quas quidem credimus juste perisse! sed qualiter justum fuerit nequimus ex toto comprehendere. Et revera «qui tetigerit picem, inquinabitur ab ea; et qui communicaverit superbo induet superbiam (Eccli. XIII, 1) .» Qui sibi nequam [Col. 1102C] est, cui alio bonus erit? Cognoscant, vel admoniti, quia quotquot fures sunt et latrones sunt, non veniunt nisi ut mactent et perdant (Joan. X, 10) . A quorum sanguinolentis manibus non solum nil sanctificationis, sed etiam plurimum contaminationis acceperunt, in tantum ut facta sit meretrix anima eorum quondam fidelis plenaque judicii. Et in qua prius justitia requievit, nunc homicida, cujus argentum versum est in scoriam, et vinum mistum aqua (Isa. I, 22) . Et cur hoc? quoniam omnes principes ejus infideles socii furum, a quibus persuasi ignari simplicitatis catholicae fidei, et incauti, pro Christo accipiunt illum seditiosum latronem, qui in corde suo dixit: «Ponam sedem meam ad aquilonem, [Col. 1102D] similis ero Altissimo (Isa. XIV, 14) ,» atque homicidam illum qui erat ab initio. Sic qui hactenus prompti laudatores et devoti susceptores Domini fuerant, non improbi blasphematores ejus, atque importuni petitores latronis existunt, quorum intentio illum solum requirit, etiam cum vox eorum Deum se interpellare fingit. Quem, rogo, interpellant, nisi mammonam, qui nec pro Deo nec pro proximo verbum ederet, aut hisceret, vel manum levaret, nisi acciperet aut speraret pecuniam? Sed benignus Spiritus sapientiae non liberavit maledicum a labiis suis. Siquidem quoniam renum illius testis est Deus, et cordis ejus scrutator est verus, et linguae illius auditor, nisi liberavit haereticum maledictum a labiis suis, cui nihil est aliud bene loqui, quam sua [Col. 1103A] seipsum voce damnare, et sibi maledicere, cujus linguae benedicentis, et si auditor est Spiritus Domini, quia replet orbem terrarum et continet omnia, tamen quia habet scientiam vocis, ut putarunt, scrutator renum et cordis non curat quid quis dicat, sed dicendo quod intendat. Hujusmodi voces et exteriores devotiones aspernatus ipse Spiritus sanctus per Isaiam protestatur: «Cum extenderitis manus vestras, avertam oculos meos a vobis. Et cum multiplicaveritis orationem, non exaudiam. Manus vestrae sanguine plenae sunt (Isa. I, 15) .» Nunquid non socii furum et latronum fures sunt et latrones, Salomone dicente: «Amicus stultorum efficitur similis (Prov. XIII, 20) ;» et: «Qui cum fure participat, odit animam suam? (Prov. XXIX, 24) .» Porro [Col. 1103B] fures et latrones, viri sanguinum et dolosi sunt, quorum particeps quicunque est, sanguinolentus et fraudulentus sit necesse est.

Unde quia manus ejus plenae sunt sanguine, et latronum sibi confoederatorum communione, oratio ejus repellitur a mundissima majestate. Ut enim Sapiens ait: «Qui avertit aurem suam ne audiat legem, oratio ejus exsecrabilis (Prov. XXVIII, 9) .» Quod si evenit illis qui non audiunt legem praecipientem honorari Dominum de propria et vernacula substantia (Prov. III, 9) , quid fiet eis, qui alterius eleemosynam sibi sic creditam, ut gratis dent gratis acceptam impie vendunt? Quorum oratio vel benedictio non solum non auditur aut recipitur, verum etiam in peccatum et in maledictionem convertitur; quoniam «non est [Col. 1103C] in ore eorum veritas, cor eorum vanum est (Psal. V, 10) .»—«Sepulcrum patens est guttur eorum, linguis suis dolose agebant; venenum aspidum sub labiis eorum. Quorum os maledictione et amaritudine plenum est; veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem. Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non cognoverunt; non est timor Dei ante oculos eorum. Nonne cognoscent omnes qui operantur iniquitatem, qui devorant plebem meam sicut escam panis? Dominum non invocaverunt (Psal. XIII, 3, 4) .» Et qui magis plebem Dei sicut cibum panis devorant, quam qui omnia Christianae religionis sacramenta venalia portant, et plebi Dei denegant, nisi ea pretio sibi redimant? Sed vae misero qui [Col. 1103D] taliter duplici damno afficitur, quia et exteriora bona sua negotiando perdit, et interiora non accipit, quin potius damnationem incurrit, quia a corpore Christi, velut panis corruptus respuitur, et ab haereticis decoratur, eisque invisceratus sic consumitur ut non sit nisi cum sociis ejus qui non est; quem, velut leonem rugiendo circumeuntem et quem devoret quaerentem, dum stulti incaute fugere conantur, occurrit eis visus, callida videlicet haeresis, quamdam speciem humanitatis, quasi rationis praeferens; sicque intima jecoris eorum, id est rectam intentionem bestialiter dirumpit, et leoni, quem se frustra putaverant effugisse, devorandos latenter addicit.

Unde quia de hujusmodi devoratoribus subditur [Col. 1104A] «quia Deum non invocaverunt (Psal. LII, 6) ,» quaerendum est quem invocent, quoniam prolixas orationes nonnunquam habent, et Deum invocare audiuntur, et videntur ab hominibus. Sed ab hac difficultate quaestionis B. Hieronymus solito succinctus nos eximit, ubi Zachariam sic dicentem exponit: «Et erit in die illa, dicit Dominus exercituum, disperdam nomina idolorum de terra, et non memorabuntur ultra, et prophetas et spiritum immundum auferam de terra (Zach. XIII, 2) .» Sicut idola fiunt de manu artificis, ita haereticorum perversa doctrina, quodcunque simulaverit in idolum vertit, et facit pro Christo adorari Antichristum. Qui si etiam verbis aliquando diabolum maledicunt, seipsos profecto maledicunt, sicut Sapientis elogio comprobatur [Col. 1104B] dicentis: «Dum maledicit impius diabolum, maledicit ipse animam suam (Eccli. XXI, 30) .» Haec ita esse nemo qui refragetur, nisi manifestus haereticus. Unde perpendant nunc a latronibus ad benedicendum, et orandum quolibet modo etiam gratuito constituti et subrogati, quid vel sibi vel aliis acquisierint ex illorum communione cujus participes sunt facti, et cui spontanei subscripserunt, dum factum eorum non solum crediderunt ratum, sed etiam praedicaverunt. Nimirum homicidae sunt quales et illi quibus consentiunt. Nempe sic interiorem hominem in se et in aliis occidunt ut exterior eorum vivat incassum, post paululum habiturus aeternum supplicium. Quocunque enim anima tandem peribit, corpus quoque post ibit.

CAPUT XXVII. Sententia sancti Augustini, qua omnes haeretici convincuntur negare Jesum Christum in carne venisse.

[Col. 1104C]

Verum ne calumnietur quis nos de corpore proprio, et non ex divinis paginis, novam suggillationem in haereticos componere, dum non putat eos omnino sine fide esse, aut Dominum Deum negare, animadvertat venerabilem et catholicum doctorem Augustinum in Epistola B. Joannis apostoli haec intonantem (AUG., Tract. 2, in epist. Joan. n. 4) : «Omnes haeretici, omnes schismatici ex nobis exierunt, id est, Ecclesia exeunt, sed non exirent si ex nobis essent antequam exirent.» Et post aliqua. «Omnes certe qui exeunt de Ecclesia, et ab unitate Ecclesiae praescinduntur, Antichristi sunt; nemo dubitat. [Col. 1104D] Ipse enim designavit: «Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis. Nam si fuissent ex nobis, permansissent utique nobiscum (I Joan. II, 19) .» Quicunque ergo non manent nobiscum, sed exeunt a nobis, manifestum est quod Antichristi sunt. Et quomodo probantur Antichristi? ex mendacio. «Et quis est mendax, nisi qui negat quod Jesus est Christus? (Ibid., 22.) » Videat charitas vestra magnum sacramentum. Attendite quid inspiraverit Dominus Deus et quid insinuare vobis velim. Ecce exierunt a nobis, et facti sunt Donatistae. Interrogemus eos utrum Jesus Christus sit, statim confitentur quia Jesus Christus est. Si ergo ille est Antichristus qui negat Jesum esse Christum, nec nos possunt dicere Antichristos, [Col. 1105A] nec nos illos, quia et nos confitemur et illi. Si ergo nec illi nos dicunt, nec nos illos, ergo nec illi a nobis exierunt, nec nos ab illis. Si ergo non a nobis exierunt, in unitate sumus. Si in unitate sumus, quid faciunt in hac civitate duo altaria? quid faciunt divisae domus, divisa conjugia? Quid facit communis lectus et divisus Christus? Admonet nos veritas fateri quod verum est, aut ipsi a nobis exierunt, aut nos ab ipsis, sed absit ut nos ab ipsis! Habemus enim testamentum Dominicae haereditatis. Recitemus, et ibi nos inveniamus: «Dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II, 8) .» Tenemus haereditatem Christi, illi autem non tenent. Nec communicant orbi terrarum, non communicant universitati redemptae sanguine [Col. 1105B] Domini.»

Et post pauca: «Si ergo ex nobis exierunt, Antichristi sunt. Si Antichristi sunt, mendaces sunt. Si mendaces sunt, negant Jesum Christum. Iterum redit ad difficultatem quaestionis. Singulos interroga, confitentur Jesum esse Christum. Coarctat nos angustus intellectus in hac Epistola. Videtis certe quaestionem. Haec quaestio et nos et ipsos turbat, si non intelligatur. Aut nos sumus Antichristi; aut illi sunt Antichristi. Sed designavit haec Epistola Antichristos. Quicunque negat quod Jesus non sit Christus, ipse est Antichristus. Jam ergo quaeramus quis neget, et non attendamus ad linguam, sed ad facta. Si enim omnes interrogentur, omnes uno ore confitentur Jesum esse Christum. Quiescat paululum lingua, vitam [Col. 1105C] interroga. Si invenerimus hoc, si ipsa Scriptura nobis dixerit quia negatio non tantum lingua fit, sed et factis, certe invenimus multos Antichristos, qui ore profitentur Christum, et moribus dissentiunt a Christo. Ubi invenimus hoc? In Scriptura. Paulum interroga, et audi; de talibus cum loqueretur, ait: «Confitentur se nosse Deum, factis autem negant (Tit. I, 16) .» Invenimus et istos Antichristos. Quisquis factis negat Christum, Antichristus est. Non audio quid sonet, sed video quid juvat. Opera loquuntur, et verba requirimus. «Hypocritae, quomodo potestis bona loqui cum sitis mali (Matth. XII, 34) ?» Voces vestras ad aures meas affertis, ego cogitationes vestras inspicio. Voluntatem malam ibi video, et falsos fructus [Col. 1105D] ostenditis. Novi quid inde colligam? Non colligo de tribulis ficus, non colligo de spinis uvas. Unaquaeque arbor ex fructibus cognoscitur. Magis mendax est Antichristus qui ore profitetur Jesum esse Christum, et factis negat. Ideo mendax, quia aliud loquitur, aliud agit.»

Ex quibus tanti doctoris verbis ne Simoniaci nos impudenter urgeant, et se sic nobiscum in unitate catholica degere praesumant, quia unum altare nobis et illis est, et unae nuptiae, nec in aliqua conversatione a nobis comprobantur dissidere, noverint hoc nostrae imputandum ignorantiae, aut negligentiae, suaeque fraudulentiae atque impudentiae. Qui cum revera sint Antichristi, fingunt se esse Christi, tanto magis cavendi quanto sub obtentu societatis perniciosius [Col. 1106A] incumbant ovili Christi, lacteolam ovem mentiti, dum in sacramentis catholicae, velut investimentis ovium, non cessant catholicis insidiari, et cruda per agninos exercent funera rictus. Quique exemplo auctoris sui Judae, pacis vel osculi signo, sub unius communionis symbolo meditantur, et pergunt tanto numerosiores proditiones et strages ex Ecclesia, quanto occultior se conservat eorum nequitia. Nam velut sicarii se socios itineris mentiuntur, et repente sica ex oculis educta incautos nil tale suspicantes inter amicas confabulationes adoriuntur, docti per pacem facere bellum; pares immundis Manichaeis, qui ne deprehenderentur, etiam catholicorum communionem ore sacrilego praesumebant: qui tamen in hoc interdum deprehendebantur, [Col. 1106B] quod abstemii a vino sanguinis Christi, quem in remissionem peccatorum effusum non credebant, se subtrahebant. Sic et istos nihilominus deprehendere nequimus, nisi ubi eos Spiritus sancti gratiam vendere conari comperimus, sed quantumlibet se occultant et fingunt, ab Ecclesia tamen cum Manichaeis et aliis haereticis, sicut vere haeretici, et primo omnium anathematizati et abscissi, sive falso intus sint, sive vere foris sint, Antichristi sunt. Nec quales Antichristi sunt aliqui ex catholicis, qui contrarii adhuc sunt Christo ad Christiane vivendum, cui tamen concordant ad Christiane credendum. Isti autem utrobique Antichristi sunt, quia contrarii sibi sunt ex perversa credulitate, et ex prava operatione, quae etiam si bona videatur, nil nisi peccatum est, [Col. 1106C] quia sine fide est. A quorum tergiversatione quo discernamus tali charactere nostri insignimur, «gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) .»

CAPUT XXVIII. Item cujus supra, de eo quod haeretici Spiritum sanctum non habent, quamvis visibilia sacramenta habeant

Sed adhuc aliqua ipsius doctoris dicta attendamus: «Dilectissimi, nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus, si ex Deo sunt (I Joan. IV, 1) .» Et quis est qui probat spiritus? Difficilem rem nobis proposuit, fratres mei. Bonum est nobis ut dicat ipse unde discernamus. Dicturus est, ne formidetis; sed primo videte, attendite. Videte hinc exprimi illud unde vani haeretici calumniantur. Attendite, [Col. 1106D] videte quid ait: «Dilectissimi, nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus, si ex Deo sunt.» Spiritus sanctus nomine aquae appellatus est in Evangelio, Domino clamante, et dicente: «Si quis sitit, veniat ad me et bibat. Qui credit in me, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38) ;» quid est illa aqua? Nemo me interroget. Evangelium interroga: «Hoc dicebat, ait, de Spiritu quem accepturi erant, qui in eum erant credituri (Ibid., 39) .» Aliud est ergo aqua sacramenti, aliud aqua Spiritus. Aqua sacramenti visibilis est. Aqua Spiritus invisibilis est. Ista abluit corpus, et significat quod fit in anima. Per illum Spiritum ipsa anima mundatur et saginatur. Ipse Spiritus Dei, quem non possunt [Col. 1107A] habere haeretici, et quicunque se ab Ecclesia praescindunt,» etc. In qua catholici doctoris catholica sententia aperte monstratur, visibilia tantum sacramenta sine aliqua invisibili sanctificatione, quae procul dubio Spiritus sanctus est, haereticis remansisse. Unde panis visibilis sacramenti tantummodo eis adest, sed invisibilis panis Spiritus abest. Quod nihilominus de aqua baptismatis, de unctione sanctificationis, et caeteris ecclesiasticis sacramentis credendum est. Et o utinam ipsa visibilia sacramenta remansissent eis pura, sicut videntur, et simplicia, et in sua tantum natura, et non inesset eis pollutio aliqua; sed quod pejus, panis pollutionis et mendacii est, et quidquid eorum est, sicut Spiritus sanctus per prophetam Osee, sub nomine Ephraim, [Col. 1107B] attestatur, dicens: «Reversus est Ephraim in Aegyptum, et in Assyriis pollutum comedit. Non libabunt vinum Domino, et placebunt ei sacrificia eorum quasi panis lugentium. Omnes qui comedunt eum contaminabuntur, quia panis eorum animae ipsorum non intrabit in domum Domini (Ose. IX, 34) . Factae sunt ei arae in delictum, hostias offerent, immolabunt carnes et comedent, Dominus non suscipiet eas (Ose. VIII, 11, 13) .» De quorum doctoribus praemisit, dicens: «Ventum seminabunt et turbinem metent. Culmus stans, non eis germen, non faciet farinam. Quod si et fecerit, alieni comedent eam (Ose. VIII, 7) . Propheta laqueus ruinae factus est. Super omnes vias ejus insania. In domo Dei ejus profunde peccaverunt sicut in diebus Gabaa (Ose. IX, 8, 9) .»

[Col. 1107C] Si quaeritur quod fuerit peccatum Gabaa, liber Judicum aperte monstrat, qui habitatores Gabaa effeminatos, et Sodomitas alios, alios autem defensores eorum narrat. Nimirum talia sunt haereticorum conventicula, quae domum Dei faciunt speluncam latronum, et lupanar. Quorum auditores ne laetentur, sicut catholici, sic Spiritus Dei: «Noli exsultare, sicut populi, quia fornicatus es a Deo tuo (Ose. IX, 1) .» Et specialiter notans Simoniacam haeresim, subdit: «Dilexisti mercedes super omnes areas tritici (Ibid.) » Et post pauca: «Circumdedit me in negatione Ephraim, et in dolo domus Israel (Ose. XI, 12) .»—«Canaan, in manu ejus statera dolosa, calumniam dilexit. Et dixit Ephraim. Verumtamen dives effectus [Col. 1107D] sum, inveni idolum mihi. Omnes labores mei non invenient mihi iniquitatem, quam peccavi (Ose. XII, 7, 8) .» Quod autem nulla sacramenta, quae apud haereticos putantur auditoribus eorum prosint, ostendit dicens: «Area et torcular non pascet eos, et vinum metietur eis. Non habitabunt in terra Domini (Ose. IX, 23) .»—«Iniquitatem arastis, et impietatem messuistis, comedistis fructum mendacii (Ose. X, 13) .» Sed et quod ab Ecclesia tam populus, quam princeps eorum projiciendi sint, ita praedicit: «De domo mea projiciam eos, non addam ut diligam eos. Omnes principes eorum recedentes, radix eorum exsiccata est, fructum nequaquam facient: Quod et si genuerint interficiam amantissima uteri eorum. Abjiciet eos Deus meus, quia non audierunt cum, [Col. 1108A] et erunt vagi in nationibus (Ose. IX, 15, 17) .» Porro quia Ephraim, qui et Israel a Juda separatus haereticorum typum tenuit, et Judas catholicorum, discamus nunc quanti pendantur a Deo opera amborum. «Judas testis descendit cum Domino, et cum sanctis fidelis (Ose. XI, 12) .»—«Ephraim pascit ventum, et sequitur aestum. Tota die mendacium et vastitatem multiplicat, et foedus cum Assyriis iniit, et oleum in Aegyptum ferebat (Ose. XII, 1) ,» scilicet sanctificationem suam, vel misericordiam in pauperes ab interioribus in exteriores tenebras. «Judicium ergo Domini cum Juda (Ibid., 2) ,» discretio scilicet et veritas. Et quia haeretici et invocant Dominum, et non invocant, dicitur: «Me invocabant: Deus meus, cognovimus, te Israel (Ose. VIII, 2) ,»—«et [Col. 1108B] non clamaverunt ad me in corde suo, sed ululabant in cubilibus suis. Super triticum et vinum ruminabant (Ose. VII, 14) .» Ululare ergo luporum est. Unde apparet haereticos non orare Deum, sed ululare. Quod prae aliis congruit Simoniacis, qui, ut rapaces et famelici lupi, voces nullas ad Deum habent, nisi ut quaestu malitiae suae ventrem satient; qui et super triticum et vinum oblationis non orant, sed ruminant, quia nil ibi nisi solitam escam suam, id est pecuniam retractant. Sic Simoniacus fur ingressus in domum Domini, spoliat latrunculos foris, dum minores suos vendendo, visibilia sacramenta etiam tenero sensu suo privat.

CAPUT XXIX. Item, cujus et unde supra, in quo cognoscatur Spiritus Dei.

[Col. 1108C]

Sed jam canamus B. Augustini quaestioni praefatae reddatur, et summatim tangat quae doctor ille solito diffusus seriatim et enucleate populis eructat. (AUG., Tract. 6, in epist. Joan. n. 11.) «Si, inquit, aquae nomine significatur Spiritus sanctus, et dicit Epistola ista: «Nolite omni spiritui credere, sed probate spiritus, si ex Deo sunt (I Joan. IV, 1) ,» intelligamus inde dictum esse: «Ab aqua aliena abstine te, et de fonte alieno non biberis (Prov. V, 15) .» Quid est, de fonte alieno non biberis? Spiritui alieno non credideris. Restat ergo examen unde probetur quis spiritus Dei est. Posuit quidem signum, et hoc fortasse difficile. Videamus tamen. Ad illam charitatem [Col. 1108D] redituri sumus. Ipsa est quae nos docet quia ipsa est unctio. Tamen hic quid ait: «Probate spiritus, si ex Deo sunt, quia multi pseudoprophetae exierunt in istum mundum (I Joan. IV, 1) .» Jam ibi sunt omnes haeretici, et omnes schismatici. Quomodo ergo Spiritum probabo? Sequitur: «In hoc cognoscetur Spiritus Dei. Omnis spiritus qui non confitetur Jesum Christum in carne venisse, non est ex Deo, et hic est Antichristus, de quo audistis quod venturus sit, et nunc in isto mundo est (Ibid., 2, 3) .» Ergo spiritus qui est apud haereticos ex Deo est, quia confitentur Jesum Christum in carne venisse? Jam hinc erigunt se forte adversum nos et dicunt: Vos non habetis Spiritum ex Deo, sed et nos confitemur Jesum Christum in carne venisse. Iste autem illos negavit [Col. 1109A] Spiritum Dei habere, quia non confitentur Jesum Christum in carne venisse. Quaere ab Arianis, confitentur Jesum Christum in carne venisse; quaere a Macedonianis, confitentur Jesum Christum in carne venisse; interroga Cataphrygas, confitentur Jesum Christum in carne venisse; interroga Novatianos, confitentur Jesum Christum in carne venisse. Omnes ergo istae haereses Spiritum Dei habent? Non ergo pseudoprophetae sunt? Nulla est ergo ibi deceptio, nulla seductio? Certe Antichristi sunt qui ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis. Quid ergo facimus? Unde discernimus? Opera attendamus, non strepitum linguae, quaeramus quare in carne venerit Christus, et invenimus quis eum negat in carne venisse. Nam si linguas attendas, multas haereses auditurus es [Col. 1109B] confitentes Christum in carne venisse, sed convincit eas veritas. Quare venit Christus in carne? quia oportebat nobis afferri spem resurrectionis. Deus ergo venit in carne, ut moreretur pro nobis. Quemadmodum autem mortuus est pro nobis? «Majorem hanc charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV, 13) .» Charitas ergo illum adduxit ad carnem. Quisquis ergo non habet charitatem, negat Christum in carne venisse.

«Nunc etiam interrogo omnes haereticos. Christus venit in carne? Venit, hoc credo, hoc profiteor. Imo hoc negas. Unde nego? Audis quia hoc dico? Imo hoc convinco, quia negas. Dicis voce, negas corde; dicis verbis, negas factis. Quomodo, inquis, [Col. 1109C] nego factis? Quia ideo venit Christus in carne, ut moreretur pro nobis. Ideo mortuus est pro nobis, quia charitatem multam docuit. Tu non habes charitatem, quia pro amore tuo dividis unitatem. Ergo intelligite hinc Spiritum ex Deo. Pulsate, tangite vasa fictilia ne forte crepuerint, et male resonent. Videte si integre sonent, videte si ibi est charitas. Toliis te ab unitate orbis terrarum; dividis Ecclesiam ab unitate, dilanias corpus Christi. Ille venit in carne ut colligat; tu ideo clamas ut spargas. Ergo ipse est Spiritus Dei qui dicit Jesum Christum in carne venisse, qui dicit non lingua, sed factis; qui dicit non sonando, sed amando. Ille autem non est Spiritus Dei qui negat Jesum Christum in carne venisse. Negat et ipse non lingua, sed vita; non [Col. 1109D] verbis, sed factis. Manifestum est ergo unde cognoscamus fratres. Multi intus, quasi intus sunt; nemo autem foris, nisi vere foris. Adeo ut noveritis, quia ad facta retulit, «et omnis spiritus,» ait, «qui solvit Jesum in carne venisse, non est ex Deo (I Joan. IV, 3) .» Solvere factis intelligitur quid tibi ostendit, qui negas quia dixit solvit? Ille venit colligere, tu venis solvere. Distinguere vis membra Christi, quomodo non negas Christum in carne venisse, qui pro honore tuo dirumpis Ecclesiam Dei, quam ille congregavit? Contra Christum ergo venis, Antichristus es. Intus sis, foris sis, Antichristus es. Sed quando intus es, lates; quando foris es, manifestaris. Solvis Jesum, et negas Deum in carne venisse. Non es ex Deo. Ille ergo solvit qui non facit. Quid nos docet, nisi ut [Col. 1110A] facta interrogemus, non verba credamus? Omnes negant Jesum in carne venisse, qui violant charitatem. Jesus enim non opus erat ut veniret in carne, nisi propter charitatem. Quomodo poterat filius Dei ponere animam suam pro nobis, nisi carne indueretur, ubi mori posset? Quisquis ergo violat charitatem, quidlibet dicat lingua, vita ipsius negat Christum in carne venisse, et iste est Antichristus, ubicunque fuerit, quocunque intraverit. «Nos ex Deo sumus. Qui novit Deum, audit nos; qui non novit Deum, non audit nos. Ex hoc cognoscitur Spiritus veritatis, et spiritus erroris (I Joan. IV, 6) .» Jam ergo intentos nos fecit, quia qui novit Deum, ipse audit, qui autem non novit, non audit; et haec est discretio spirituum veritatis et erroris. Videamus quid [Col. 1110B] moniturus est, in quo illum audire debeamus. «Dilectissimi, diligamus invicem, quia dilectio ex Deo est (I Joan. IV, 7) .»

Item unde supra (AUG., Tract. 7, in Joan. Epist., n. 11) : «Violatores charitatis schisma fecerunt. Quomodo oderunt ipsam charitatem, sic oderunt et columbam. Sed convincit illos columba. Procedit de coelo, aperiuntur coeli, et manet super caput Domini. Ut quid hoc? ut audiant: «Hic est qui baptizat (Joan. I, 33) .» Recedite, praedones, recedite, invasores possessionis Christi. In possessionibus vestris, ubi dominari vultis, titulos Potentis ausi estis infigere. Cognoscit ille titulos suos, vindicat sibi possessionem suam. Non delet titulos, sed intrat et possidet. Sic ad catholicam venienti non deletur baptismus, ne titulus [Col. 1110C] imperatoris deleatur; sed qui sit in catholica? agnoscitur titulus. Intrat possessor sub titulis suis, quo intrabat praedo sub titulis alienis.»

Idem unde supra: «Omnis qui credit quod Jesus sit Christus, ex Deo natus est.» (AUG., Tract. 10, in epist. Joan., n. 1.) » Quis est qui non credit quod Jesus sit Christus? qui sic non vivit quomodo praecipit Christus. Multi enim dicunt, Credo; sed fides sine operibus non salvat. Opus autem fidei ipsa dilectio est, dicente Paulo apostolo: «Et fides quae per dilectionem operatur (Gal. V, 6) .» Opera quidem tua praeterita, antequam crederes, vel nulla erant, vel, si bona videbantur, inania erant. Si enim nulla erant, sic eras quasi homo sine pedibus, aut vexatis [Col. 1110D] pedibus ambulare non valens. Si autem bona videbantur, antequam crederes, currebas quidem, sed praeter viam currendo errabas potius quam perveniebas. Est ergo nobis et currendum, et in via currendum. Qui praeter viam currit, inaniter currit; imo ad laborem currit: tanto plus errat, quanto praeter viam currit. Quae est via per quam currimus? Christus, qui dixit: «Ego sum via (Joan. XIV, 6) .» Quae patria ad quam currimus? Christus, qui dixit: «Ego sum veritas (Ibid.) .» Per illum currimus, ad illum currimus, in ipso requiescimus. Sed ut curreremus per illum, extendit se usque ad nos.

Idem unde supra. «Quid potuerunt plus credere daemones, quam ut dicerent: «Scimus qui sis, Filius Dei, sanctus Dei (Luc. IV, 34) !» Quod dixerunt daemones, [Col. 1111A] hoc dixit et Petrus. Eadem verba, non idem animus. Et unde constat quia Petrus hoc cum dilectione dicebat? Quia fides Christiani cum dilectione Dei est; daemonis autem sine dilectione. Quomodo sine dilectione? hoc dicebat Petrus ut Christum amplecteretur: hoc dicebant daemones, ut Christus ab eis recederet. Namque antequam dicerent: «Scimus qui sis, Filius Dei; quid nobis et tibi est (Marc. I. 24) ,» dixerunt, «Quid venisti ante tempus perdere nos (Luc. IV, 34) ?» Aliud est ergo confiteri Christum, ut teneas Christum, aliud confiteri Christum, ut repellas Christum a te. Ergo videtis quia quomodo hic dicit, qui credit, propria quaedam fides est, non quocunque modo communis cum multis. Nemo haereticorum dicat vobis, Et nos credimus. Ideo enim [Col. 1111B] de daemonibus exemplum proposui, ne gaudeatis ad verba credentium, sed exploretis facta viventium. Quid est credere in illum? et omnis qui diligit Genitorem, diligit eum qui genitus est ab ipso. Statim fidei conjunxit dilectionem, quia sine dilectione fides inanis est. Cum dilectione fides Christiani est; sine dilectione fides daemonis. Qui autem non credunt pejores sunt quam daemones, et tardiores. Omnis qui diligit Patrem, diligit Filium. In hoc cognoscimus, quia diligimus filios Dei. Filios Dei dixit, qui Filium paulo ante dicebat, quia filii Dei corpus sunt unici Filii Dei. Et cum ille caput, nos membra, unus Filius Dei. Ergo qui diligit filios Dei, Filium Dei diligit. Et qui diligit Filium Dei, Patrem diligit. Nec potest quisquam Patrem diligere, nisi Filium diligat. [Col. 1111C] Et qui diligit Filium, diligit filios Dei. Quos filios Dei? Membra Filii Dei. Et diligendo fit et ipse membrum, et fit per dilectionem in compage corporis Christi, et erit unus Christus amans seipsum; cum enim se invicem amant membra, corpus se amat. «Et si patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra; et si glorificatur unum membrum, congaudent omnia membra.» Et quid secutus ait? «Vos autem estis corpus Christi et membra de membro (I Cor. XII, 26, 27) :»—«Qui enim non diligit fratrem suum quem videt, Deum quem non videt quomodo potest diligere?» (I Joan. IV, 20)

«Extende charitatem per totum orbem, si vis Christum amare, quia membra Christi per orbem jacent, [Col. 1111D] ubi esse debes, ut sub capite sis. Si in corpore non es, sub capite non es. Quid prodest, quia credis et blasphemas? adoras illum in capite, et blasphemas in corpore. Amat ille corpus suum. Si tu te praescidisti a corpore ipsius, caput non se praescidit a corpore suo. Sine causa me honoras, clamat tibi caput desuper; sine causa me honoras. Tanquam si vellet aliquis tibi osculari caput, et calcare tibi pedes. Forte caligis clavatis contereret pedes tuos, volens tibi tenere caput et osculari. Nonne inter verba honorantis clamares, et diceres, Quid facis, homo? calcas me. Non diceres, Calcas caput meum, quia caput honorabat, sed plus clamaret caput pro membris calcatis quam pro se, quia honorabatur. Nonne clamat ipsum caput: [Col. 1112A] Nolo honorem tuum, calcare jam nunc me noli? Jam tu dic, si potes, Quare te calcavi? Dic illud capiti: Te osculari volui, amplecti volui. Sed non vides, o stulte, quia quodvis amplecti per quamdam compagem unitatis pervenit ad id quod calcas? Susum me honoras, jusum me calcas. Plus dolet quod calcas, quam gaudet quod honoras, quia et quem honoras dolet pro eis quos calcas. Quomodo clamat lingua? Dolet mihi. Non dicit, Dolet pedi meo, sed, Dolet mihi, dicit. O lingua! quis te tetigit? quis stimulavit? quis pupugit? Nemo, sed conjuncta sum eis quae calcantur, quomodo vis non doleam, quae non sum separata? Ascensurum Caput in coelum vidit multos honoraturos se, quia ascendit in coelum, et vidit quia honor ipsorum inutilis est, si conculcant [Col. 1112B] membra sua in terra. Et ne quis erraret, et cum adoraret Caput in coelo, calcaret pedes in terra, commendavit membra in terra, dixit ubi essent membra ipsius, dixit verba novissima, et discessit. Post ipsa verba non est locutus in terra. Jam non invenis loqui Christum in terra. Invenis illum loqui, sed de coelo. Et de ipso coelo quare? quia membra calcabantur in terra. Persecutori enim Saulo dixit: «Saule, Saule, quid me persequeris?» (Act. IX, 4.) Ascendi in coelum, sed adhuc in terra jaceo; hic ad dexteram Patris sedeo, ibi adhuc esurio et sitio, et peregrinus sum. Quomodo ergo corpus suum commendavit in terra, ascensurus? discipulis suis respondit; «Accipietis virtutem Spiritus sancti supervenientis in vos, et eritis mihi testes in Jerusalem, [Col. 1112C] et in omni Judaea, et Samaria et usque in totam terram (Act. I, 8) .» Ecce qua jaceo, qui ascendo, ascendo enim quia caput sum, jacet adhuc corpus meum. Qua jacet? per totam terram. Cave ne percutias, cave ne violes, cave ne calces. Novissima verba Christi sunt ista ituri in coelum. Fratres, cogitate visceribus Christianis, si haeredibus carnalibus novissima verba morituri patris plus sunt dulcia, plus grata, et majoris ponderis mox ituri in sepulcrum; haeredibus Christi qualia debent esse verba novissima non redituri in sepulcrum, sed ascensuri in coelum? Et si plus custodiuntur a filiis novissima verba morientis patris, cujus cadaver in sepulcro sine sensu jacet, quid sibi sperant illi, qui verba [Col. 1112D] novissima sedentis in coelo non custodiunt, videntis desuper an contemnatur an non contemnatur, illius qui dixit: «Saule, Saule, quid me persequeris?» (Act. IX, 4.) Qui servat ad judicium quidquid videt pati membra sua, quibus gravior et intolerabilior est machaera linguae haereticorum, quam ferri paganorum.»

CAPUT XXX. Recapitutatio praemissorum verborum sancti Augustini.

In quibus praecipui doctoris claris sententiis necesse est ad cor redeant praevaricatores novi mandati quicunque haeretici, et prae omnibus Simoniaci, qui ex accepta virtute Spiritus sancti faciunt sibi propostam ad solum negotium saeculi, non ad aliquod testimonium Christi, qui ipsam Spiritus sancti virtutem [Col. 1113A] ascensurus ad hoc solum suscipiendam suis discipulis asseruit, ut resurrectionis ejus et charitatis ubivis terrarum testes sint. Sed perversissimi hominum conversi in arcum perversum, eum a quo intensi sunt impetunt et percutiunt, ubi divitias gratiae ejus quas jussi sunt omnibus gratis sicut acceperunt exponere et erogare, ad pretium distribuere praesumunt. Sic ingrati Christo, contra eum suis donis pugnaturi insurgunt, et fidelibus ejus tanquam membris ipsius pessimas et insanabiles plagas imponunt, quia ad ipsum, qui caput suorum est pertingere nequeunt. Quem etsi labiis se nonnunquam velle honorare fingunt, injuria est illi non reverentia totum quod agunt, quandiu fideles ejus sua perfidia tanquam fures et latrones interimunt. [Col. 1113B] Quod velut oves simplices sub simulato pastoris sibilo seductas sibi convocant, sicque nunc furtim, nunc raptim diabolo gregatim immolant, dum consentiunt ut ab eis ematur quod non aliter accipitur, nisi ut gratis detur. Quo contagio pauculae oves morbidae totum gregem contaminant, dum carnales aliqui morbo ambitiosae avaritiae attacti, pabula coelestis doctrinae fastidiunt, et oculis pastorum se per devia vitiorum abducunt et abscondunt. Quapropter a latrocinantibus Simoniacis, velut solivagae oves, inventi, quantocius prae nimietate morbi sui concordant eorum voluntati. Occidere enim volunt illi, mori isti. Quaerunt illi interficere, isti non vivere. Illi perdere, isti perire. Sic illi et isti et ad suam perditionem, et totius Ecclesiae contagium de Spiritu [Col. 1113C] sancto carnale vel saeculare excogitant et faciunt mercimonium. Quorum persecutio gravior Christo est quam quorumlibet paganorum, qui publica saevitia et transitoriis plagis debacchantur in Christianos, quam istorum qui, occulta conspiratione, sub agno pacis sempiternas mortes inferunt.

Quod si Christus perpeti nequit persecutionem membrorum suorum, quin de coelo Saulo eum ignoranti, et zelum Dei quamvis non secundum scientiam habenti, inclamaret, visumque communem auferret, quid putamus fiet istis, qui confitentur se nosse Deum, et rectores Ecclesiae ipsius, et tamen zelo diabolico inflammati, scienter non desinunt innumeras fidelium animas persequi, et jugulare? Et si [Col. 1113D] Saulus pro corporali persecutione tanto impetu percellitur, quanto, putas, isti pro spirituali percelluntur? Unde ille jure amisit ad tempus oculos corporis; isti autem cordis, ut deinceps ipsi caeci duces caecorum effecti cum sequacibus cadant in foveam aeternae perditionis. Qui si se caecos cognocerent, sicut ait Dominus similibus eorum, peccatum non haberent, quia fructus dignos poenitentiae facere solliciti quaererent. Nunc autem quia dicunt, Videmus, peccatum eorum manet: quibus de coelo Dominus toties clamat, quoties per servos suos in quibus quasi in coelis habitat, verbis, sanctarum Scripturarum praesumptionem illorum increpat; qui quoniam nunc non auditur, postmodum sicut fortis et potens a secretario suo ad publicum egredietur et sicut vir praeliator [Col. 1114A] suscitabit zelum, vociferabitur et clamabit, super inimicos suos confortabitur, quibus tunc dicet: Tacui semper, silui, patiens fui, sicut parturiens loquar; haec enim fecistis, et tacui (Psal. XLIX, 20) . Unde quia paulatim et partim dissipastis gregem meum, et absorbuistis, dissipabo vos, et absorbebo simul.

CAPUT XXXI. De malitia Simoniacorum, et quod pejores sint latronibus, et sine aliqua fide Dei.

Adversus quos falsos testes, quos jam impassibilis Jesus, sed adhuc tales patiens in passionibus Ecclesiae suae, quales prius passus est, in se interpellat Patrem, dicens per Psalmistam: «Ne tradideris me in animas persequentium me, quia insurrexerunt in [Col. 1114B] me testes iniqui, et mentita est iniquitas sibi (Psal. XXVI, 12) .» Quos quantulamcunque scintillam dilectionis Dei, et proximi retentare impium est credere. Dilectio enim Dei et proximi propria et specialis virtus est piorum atque sanctorum, cum caeterae virtutes bonis ac malis possint esse communes, quae qualiter potest inesse illis qui Deum sic despiciunt ut eum etiam vendere quolibet pretio laborent, et proximum sic oderunt ut ab eo viscera sua omnino claudant, ne gratis accipiant, quod illi per ipsos divina gratis dari voluit, et jussit largitas. Qui si etiam substantiam mundi hujus habentes proximo necessitatem patienti viscera sua clauderent, nec de suo aliquid gratis darent, quomodo charitas Dei, quae nonnisi geminata est, in eis [Col. 1114C] maneret? (I Joan. III, 17.) Sed isti non solum de suo nihil dant, sed ut dent quod a Deo gratis dandum gratis acceperunt, infelicem proximum bonis omnibus corporis et animae spoliant, sic contra charitatem obdurati, ut nec os Deo aperiant charitate illius vel proximi, nisi interventu nummi dati vel pacti. Et, o quanto pejores latronibus pessimis, qui simul animam corpusque proximi dilaniant, cum alii latrones sic corpus occidant ut animam occidere nequeant. Constat ergo eos nil charitatis Dei, quem non vident habere, qui tam pessime norunt proximum, quem vident diligere, quem si aliquatenus pro Deo, et in Deo diligerent, jam haeretici non essent, quia necessario tantum rectae fidei etsi [Col. 1114D] minimae quantum verae dilectionis haberent.

Sed quoniam neutram habent, haeretici et Antichristi sunt qui negant Jesum in carne venisse. Cur enim Jesus venit in carne, nisi ut, ex diversis qualitatibus hominum atque ex omnibus nationibus gentium, per nimiam charitatem qua posuit pro illis animam suam, exhiberet sibi gloriosam Ecclesiam non habentem maculam aut rugam, vel aliquid ejusmodi (Ephes. IV, 27) , in qua una columba sua, amica, sorore et sponsa immaculata quiescente, immaculatus ipse Sponsus requiesceret, atque in regnante regnaret, sicque omnibus suis in se ipso uno consummatis, unus ipse Deus omnia in omnibus esset? Cui mirabili et desiderabili unioni prae caeteris invident et insidiantur, qui Spiritum sanctum quo tanta diversitas [Col. 1115A] membrorum sub uno capite, Christo irreprehensibili, et incomprehensibili compositione coadunatur, compaginatur, et unitur, vendere non verentur. Ipse enim, tanquam violentissimum et ferventissimum bitumen, aut gluten charitatis, quam in sanctorum cordibus diffundit, corpus Christi per nexus et juncturas aptas formatum, et praeparatum conglutinat, et conjungit, crescereque facit in augmentum Dei, ubi ex diversae professionis et conversationis hominibus unum corpus, et unum spiritum, secundum vocationem, qua vocati sunt, in una spe efficit. Quem dum, velut efficacissimum glutinum, fabricae Dei isti haeretici subripere praesumunt, quantas et quam miserabiles ruinas faciunt? In quibus seu in parietinis solet, nil jam reperietur ordinatum, nil non confusum. [Col. 1115B] Quibus jam nullus inest decor, nisi urticarum, et veprium libidinis videlicet, atque avaritiae squalor, et serpentini latibuli horror.

CAPUT XXXII. Qualiter haeretici a Deo fornicantes faciant et alios fornicari.

Ecce qualiter fornicantes a Deo, et profani Simoniaci maculant et destruunt illam gloriosam, quam ut sine macula esset Christus mundavit lavacro aquae in verbo, et ut sine ruga efficeretur rugas ejus in crucis extendit patibulo. Quam, proh dolor! nunc impune fornicatores maculant, dum lavacrum illius, et caeteras divinorum sacramentorum species ad conservandum decorum sibi coelitus concessas contagio suae immunditiae contaminant, et sua negotiatione [Col. 1115C] evacuant, quas nihilominus corrugant, dum simplicem ejus intentionem, velut nitidam cutem duplicitate suae calliditatis deturpant, ut merito Sponsus ille, «speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) ,» comminetur huic speciosissimae sponsae suae, cujus super omnia specie delectatur, ne vagari incipiat per gregem sodalium ejus (Cant. I, 6) , haereticorum scilicet, qui gregem haedorum suorum pascendo, se amicos sponsi mentiuntur, sponsamque non sponso, sed sibi zelantes, nil nisi adulterium meditantur. Unde, juxta expositionem beati Hieronymi, sponsus eidem sponsae in Canticis canticorum comminatur, et dicit: aut cognosce temetipsam quoniam Regis es sponsa et formosa, et a me facta formosa, [Col. 1115D] siquidem ego mihi exhibui gloriosam Ecclesiam non habentem maculam, neque rugam; aut scito, quia si te non cognoveris, et tuam nesciveris dignitatem, patieris haec quae sequuntur. Quaenam ista sunt? Si non cognoveris temetipsam, o pulchra in mulieribus, egredere tu in vestigiis gregum, et pasce haedos tuos in tabernaculis pastorum, et pasces non greges ovium, non agnorum, sed haedos tuos (Ibid., 7) . Statuit quippe oves a dextris, et a sinistris haedos. In vestigiis, inquit, pastorum novissima fies, non inter oves, sed inter haedos tuos, cum quibus habitans, non poteris mecum, id est cum bono esse Pastore. «Equitatui meo in curribus Pharaonis assimilavi te (Ibid., 8) » Si vis intelligere, o sponsa, quomodo scire te debeas, cognosce cui [Col. 1116A] te comparaverim, et tunc videbis talem te esse, quae turpari non debeas, cum tuam speciem cognoveris. Quid est igitur: «Equitatui meo in curribus Phraraonis assimilavi te?» Scio equitem Sponsum, propheta dicente: «Et equitatio ejus salus.» Assimilata est ergo equitatui meo in curribus Pharaonis. Quantum differt equitatus meus, qui sum Dominus, et demergo in fluctibus Pharaonem, et christatos ejus, et ascensores, et equos ejus et currus ejus, quantum, inquam, differt equitatus meus ab equis Pharaonis, tanto melior es omnibus filiabus tu, sponsa, tu ecclesiastica anima, omnibus, animabus, quae si non sunt ecclesiasticae. Igitur ecclesiastica es anima, omnibus animabus es melior, si non es melior, non es ecclesiastica.

[Col. 1116B] Qua de re, hei mihi! quantum vereor. ne juxta hanc tam prudentis viri sententiam, sponsus ille coelestis sponsae suae, scilicet nostrae catholicae, impudenter, ut jam dixi, per haereticorum mandras vaganti exacerbatus det libellum repudii, eique irrevocabiliter dicat: «Egredere, et abi post vestigia gregum, et pasce haedos tuos juxta tabernacula pastorum (Cant. I, 7) .» Sic enim se ignorare videtur, ut profanis pastoribus per devia adhaerere, et commorari non vereatur, qui nil nisi haedos pascere noscuntur, de quibus etiam negotiantur. Unde summopere cavendum ne haedorum lascivia hircorumque petulantia castitas ejus ex assiduitate cohabitationis periclitetur, sicque, adulteris paulatim in sponsi cubili admissis, usque ad verticem constupretur, [Col. 1116C] nec jam pascat agnos. Consentiendo et communicando haereticis facit haedos ad sinistram ponendos, ex quibus interim adolescunt ductores, et patres eorum petulci hirci, sorte perventuri cum multis maledictionibus, et totius populi catholici peccatis capiti, et fronti eorum imprecantis ad partem diaboli a Deo deserti, in cujus inferno nullus est qui confiteatur Domino (Psal. VI, 6) . Accipient ergo cum haedis suis sortem, desertum maledictionis, qui refugerunt possidere sortem sibi assignatam, paradisum benedictionis Fient clerus diaboli et synagoga Satanae, quia recusarunt clerum Dei et Ecclesiae esse. Quod incomparabile malum dum vigilanter non cavetur, tantos sine intermissione infert [Col. 1116D] Ecclesiae Dei defectus, ut velut luna in menstruo seu interlunio, quamvis integra sit, aut minima, aut nulla videatur. Quod ei idcirco accidit, quia se ignorare etiam correpta et commonita non erubescit. Unde justo Dei judicio, quae se ignorat, adeo et suis ignoratur, ut jam a pluribus an sit aliqua dubitetur.

CAPUT XXXIII. De diminutione Ecclesiae, et haereticorum multiplicatione.

Sic invisceratis sibi mortiferis humanioribus Simoniacae haereseos, pectus catholicae premitur, sic sententia illius gravatur, sic intestino et domestico illius bello confunditur et atteritur ut sponsa illa vix sentiviva jam extremum palpitet ac, velut capacissima [Col. 1117A] navis mox demergenda, tabulas jam sonantes laxet, vel, sicut populosa quondam civitas a sese impugnata et expugnata, tandem laboret vixque alicujus suorum salutem speret. Quae, quia modica spernit, paulatim decidit (Eccli. XIX, 1) , ad hoc ut jam pene ignoret ubi sit et cujus sit, solo Deo inter tot millia venditorum et emptorum pessimorum cognoscente qui ejus sint, quibus quotidie blande et familiariter in aure cordis inquit: «Nolite timere, pusillus grex, quia complacuit Patri vestro dare vobis regnum; vendite quae possidetis, et date eleemosynam. Facite vobis sacculos, qui non veterascunt, thesaurum non deficientem in coelis, quo fur non appropiat, neque tinea corrumpit. Ubi enim thesaurus vester est, ibi et cor vestrum [Col. 1117B] erit (Luc. XII, 32, 34) . Sed, o Jesu, Pastor bone, quam pauculus apparet nunc istorum agnorum tuorum numerus inter haedorum innumerales coetus? Ita jam superatus lenissimus tuus Jacob ab hispido et hirsuto fratre uterino, ut secundum Isaiam haedis pascendis vepres et spinae sint in omni terra, et pauculis agnellis vix aliqua supersint pascua. Vere adest nobis dies illa ab eodem vate sic praedicta: «Et erit in die illa, attenuabitur gloria Jacob, et pingues carnes ejus marcescent; et erit sicut congregans in messe qui restiterit et brachium ejus spicas leget. Et erit sicut quaerens spicas in valle Raphaim, et reliquetur in eo sicut racemus, et sicut excussio oleae duarum aut trium olivarum in [Col. 1117C] summitate rami, sive quatuor aut quinque in cacuminibus ejus, dicit Dominus Israel (Isa. XVII, 4-6) .» Deinde in ipsa paucitate sua quid diminutionis adhuc incurrat catholica, subjungit idem propheta: «Propterea plantabunt plantationem infidelium, et germen alienum seminabunt (Ibid., 10) »—«Heu, heu, heu. Domine Deus, parce, parce populo tuo, et ne des haereditatem tuam in perditionem (Joel. II, 17) !»—«Propitius esto, obsecro, quiesce. Quis suscitabit Jacob, quia parvulus est? (Amos VII, 2.) » Imminuti enim sumus plus quam omnes gentes, et insuper quos tibi plantamus fiunt infideles, et germen alienum seminamus, quia juxta lamentum Jeremiae, quos educamus et nutrimus, inimicus noster consumit eos (Thren. II, 22) . Et, o, vel soli [Col. 1117D] consumerentur? Sed quod gravius est Ecclesiae utero geniti et lacte ejus nutriti sunt, qui postmodum ab ea ad perfidum Simonem cum maternis armis transeunt, et adversus illam crudeliter insurgunt, et fratres quondam suos deceptos cum periculo matris sub pace interimunt. Quid ergo tanto odio, tantaque pertinacia Ecclesiam Christi, pro qua sola venit in carne, sine intermissione dilaniat, Christum venisse in carne non negant? Nam si beatus Pater Augustinus asseruit Arianos, Macedonianos, Cataphrygas, Novatianos negare Christum in carne venisse, eo quod, de divinitate sentiendo prava, Ecclesiam ejus sua insolentia discindunt, multo magis Simoniaci, qui non solum de Deo prava sentiendo, sed etiam Ecclesiam ejus negotiando [Col. 1118A] eam et quidquid illius est pene ad nihilum, quantum in eis est, redigunt. Et certe Ariani, quamvis Filium et Spiritum sanctum minorem Deo Patre, et creaturam perverse dicant, non tamen utrumlibet vendere se porro aestimant, qui nec ipsi Macedoniani, quamvis Spiritum sanctum minorem Patre et Filio, atque creaturam maligne dicant. Sed nec Cataphrygae licet asserant Spiritum sanctum in Montanum, suae sectae auctorem substantialiter, venisse. Qua de re sola clarius constat Simoniacos plus omnibus his negare Christum in carne venisse, qui ore quidem Spiritum sanctum Patri et Filio per omnia coaequalem dicunt, quem tamen quotidie vendere se posse credunt in eo quod visibilia ipsius sacramenta impudenter vendunt.

CAPUT XXXIV. Quanto perniciosiores omnibus haereticis sunt Simoniaci.

[Col. 1118B]

Quantum excusabilius hoc negotium agerent Ariani et Macedoniani, et pretio Spiritum sanctum vendi posse crederent, quem creaturam praedicarunt? Magis enim consequens est creaturam posse vendi quam Creatorem et Sanctificatorem mundi. Ad haec multo tolerabilior eorum furor, quos magis contra catholicam armabat manifestus terror quam fictus amor, quosque publica confessio clamabat cavendos, quibus tanto intolerabiliores Simoniaci sunt quanto blandiores et occultiores, quos et catholicos putamus ex confessione, et patres [Col. 1118C] vel amicos ex blanda vel pacifica admonitione vel salutatione, quam sic student suae perversitati obtendere, ut credantur blandiores esse blandissimis, cum nullatenus quiescant populum Dei tanta mala non sentientem, quin potius illis arridentem, et applaudentem interimere, quos pejores pessimis Arianis, sicut superius aperte monstratur, sancta septima synodus irreprehensibili et authentica sententia definivit. In quorum comparatione boni possunt putari etiam Novatiani, qui mirae continentiae et acerbissimae disciplinae secta elati, bigamos et pro criminibus poenitentes dogmatizant ab Ecclesia non debere recipi, cum in omnibus aliis nullo modo contradicant catholicae fidei. Sed quia suo scandalo Ecclesiam scandalizant, et dividunt, negant et ipsi [Col. 1118D] in carne venisse Jesum Christum, non ore, sed, sicut pene omnes alii haeretici, actione. Itaque si Novatiani, ex nimia justitia notati, negant Christum in carne venisse, vel leviter dubitandum est Simoniacos negare Christum in carne venisse, qui plus quam diabolica elatione repleti, non jam se aequales Deo rapina, sicut diabolus, sed superiores arbitrantur, quem a se posse distrahi pretio sic opinantur, ut etiam profiteantur? Qua utique vesania non solum Ecclesiam Dei scandalizant, sed quod nullatenus est ferendum, sic supplantant, ut pignus ejus, scilicet Spiritum sanctum quo signata est in die redemptionis et a quo sanctificatur et vivificatur ei penitus extorqueant, dum se in ministros justitiae transformant. Quos quis audet vel somniare in Spiritum [Col. 1119A] sanctum credere, quem plus quam millies aggrediuntur vendere; et potest hoc credere de quolibet vili servulo, ut, toties venditur, ire patiatur aequo animo, et non magis fuga vel quolibet periculo eligat carere tam fastidioso dominio, tantoque ludibrio?

Sed proh nefas! huic tam probroso ridiculo et injuriae nec vilissimis servorum tolerabili, Spiritus libertatis creditur obnoxius, et ad votum parere se vendentibus, quorum spinae in ortu suo mollitiem herbae praetenderunt, sed jam olim adultae rhamnum intelligunt. Nunquid enim non conatus perfidi Simonis quasi mollis herba fuit ad comparationem actus sequacium ejus nostri temporis. Siquidem ille, licet Spiritum sanctum ad hoc emere voluerit, [Col. 1119B] ut carius venderet, suam tamen et non alienam pecuniam propter hoc obtulit, sicut etiam B. Petrus eidem respondendo ostendit, dicens: «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII, 20) .» Cujus propinquiores sequaces hoc ipsum fecisse noscuntur, quando solummodo ex proprio censu, vel ex paternis, seu amicorum facultatibus vel possessionibus ecclesiasticos gradus mercatum iri moliebantur, ob eam causam maxime ut qui, prius fuerant potentes et nobiles ex saeculari copia, potentiores quoque et nobiliores caeteris supereminerent ex dignitate ecclesiastica. Nam nil magis potentia optat sibi omnis rationalis anima, sive sana, sive insana, quam utique potentia sana quaerit adipisci adhaerendo Domino Deo, et spem suam in ipso ponendo, exemplo [Col. 1119C] angelorum sanctorum qui perstiterunt. Insana autem elongando se a Deo, et in se confidendo, vel de se praesumendo, exemplo refugarum spirituum, qui ab initio corruerunt, quorum princeps, ut propheta indicat, prius quam caderet in corde suo dicebat: «In coelum conscendam, super astra coeli exaltabo solium meum, sedebo in monte testamenti in lateribus aquilonis, ascendam super altitudinem nubium, similis ero Altissimo (Isa. XIV, 13, 14) .»

CAPUT XXXV. De nativitate et incremento Simoniacae haereseos.

Verum haec creata ecclesiasticae dignitatis ambitio ab ipso tempore apostolorum usque ad tempora Christianorum principum, immanitate persecutionum deterrita, disparuit, quia primus omnium et [Col. 1119D] gravioribus tormentis subjiciebatur qui primus rector et potentior caeteris videbatur. Simul ac vero pax est reddita Christianis in tantum ut ipsi etiam imperatores, augustum verticem, cunctasque Tauri insulas sacerdotum Christi submitterent vestigiis, pestis illa antiqua rediit, tantamque potentiam et gloriosum, in quo cum Christo sancti jam regnabant, regnum et sacerdotium videns, obstupuit: cui dominari et principari solito cupida, quia veritate, cujus particeps non est, nequivit, fallacia sibi praeripere maluit. Unde quod catholica Ecclesia promeruerat, Dei gratia, ambitio Simoniaca obtinere quaesivit pecunia, non ut in catholica velut adoptionis filius subesset gratiae Dei ac deserviret, sed ut [Col. 1120A] praesumptionis tyrannus praeesset ac imperaret. Et hoc prius suo vel suorum tantum pretio, sicut praediximus, consequi moliebantur, ut vel minimae parti Ecclesiae principarentur; interdum et ingentes possessiones suas hac de causa possessionibus ecclesiasticis adjungebant, atque, sub talis commodi obtentu, negotium suae ambitionis exercebant, ut putaretur ab indoctis principatus talium non solum nil officere, sed et plurimum Ecclesiae Dei proficere; quam, ut vel sic impetrarent ei praeesse, ditabant sua peculiaritate. Verum quia, sicut suis bonitas gradibus progreditur, sic et malitia suis, tandiu . . . . . . hic quantulumcunque excusabilis negotiationis Ecclesiae adhaesit, quandiu aliquis status Christianitatis, vel honestatis progenitoribus nostris insedit. At ubi [Col. 1120B] peccatis praevalentibus ignorantiam Dei prorsus incurrerunt, omnem colorem excusationis vel qualiscunque honestatis abjecerunt, nec jam palliare suam avaritiam curarunt, sed exertis brachiis palam saevire permiserunt, quae pessimam libertatem tandem adepta, ad hoc cupidos ecclesiasticarum dignitatum impulit, ut jam crumenis suis, vel suorum, seu facultatibus nil prorsus demant aut subtrahant, sed totum pretium datum, vel promissum ex redditibus vel possessionibus ecclesiarum quibus praeponuntur corradant. Inde passim et maxime per totam Italiam videntur ecclesiae Dei, monasteria, seu reliqua religiosa loca quaedam a fundamentis destructa, et eversa, quaedam etiam effossa, quaedam a semirutis tectis, et ruinam sui minantibus parietibus [Col. 1120C] horrida, quaedam desolata ab hominibus, bestiis tantum noxiis, et volucribus immundis relicta, quaedam frutetis et urticis repleta, quaedam et si adhuc videntur muris et aedificiis exterius stare et inhabitari, omni tamen decore suo atque interiori ornatu, tam in libris quam et in ecclesiastici ministerii vasis et vestibus, inveniuntur spoliata, ut ex multis quae devota antiquitas piis locis conquisierat, vel paraverat, ne qualecunque supersit psalteriolum, aut fictile samiolum, seu corporale linteolum. Quaedam etiam multis et variis praediis, castris, municipiis, familiis et peculiis olim inclyta, nunc ne agellum quidem, nec tuguriolum, nec municipiolum, nec asellum vel haedulum, sed nec quidquam eorum quae possederant retentant, in tantum ut ipsa sanctuarii [Col. 1120D] atria et Christianorum coemeteria alienus agricola sibi aret atque excolat, messibusque vel vitibus repleat.

CAPUT XXXVI. Qualiter Simoniaci non solum res Ecclesiae, sed ipsos quoque principes cum populis diabolo vendunt.

Taliter multorum sanctorum, et religiosorum Christianorum ossa ab ipsis bustis suis indifferenter extrahuntur, et tanquam irrationabilium animalium ossa super faciem terrae nuda et abjecta relinquuntur. Me miserum! memini frequenter me vidisse intra ipsos parietes pavimenta quoque nobilium quondam basilicarum exarari, et seri, seu pecora stabulari. Et his tantis cladibus, non tantum Vandalus, [Col. 1121A] Gothus, Hunnus, Longobardus, aut Hungarus est auctor, quantum Simoniacus hostis, qui mobiles et immobiles, seseque moventes res venerabilium locorum sic vendendo et propinquis et extraneis donando, dilapidat et dissipat, ut nil sibi nec posteris suis praeter lacrymas relinquat. Qui, utinam, vel illa tantum, quae ab antecessoribus suis parata invenit et prae manibus suo tempore habet, diriperet, et non etiam illa, quae necdum habet! Decimas enim et oblationes vivorum et defunctorum, atque cunctos redditus, quos post se usque in finem saeculi Ecclesia erat habitura, per diabolicos contractus saecularibus hominibus vendit, aut donat, et quibuscunque modis et conditionibus potest, perpetuo alienat, ut Deo post in futuris generationibus servituri, suamque et [Col. 1121B] aliorum salutem operaturi, nihil omnino sibi relictum, nec ad victum unius horae, nec ad vestitum, nec ad diversorium sub nocte inveniant. Inde libelli in saecularibus manibus, inde chartarum monumenta, et instrumenta subscriptionibus talium male cauta, quibus evacuantur ecclesiarum Dei antiqua chirographa et canonica privilegia, et juri laicorum usque ad finem saeculi addicitur et confirmatur omnis possessio ecclesiastica. Nequeunt jam catholicorum pontificum decreta vel privilegia conscriptionibus horum haereticorum obviare, nequeunt ulli canones, aut ullae synodi sanctorum Patrum jam praevalere, nequeunt ulla edicta et praecepta imperatorum, vel leges religiosorum principum jam obsistere.

Ita praevaluit adversarius ut jam ante eum subsistere [Col. 1121C] non possit clypeus, non thorax, non hasta, non gladius. In stipulam ei omnis armatura vertitur, quia nec defensionem, nec vindictam aliquam veretur. Deridet enim vibrantem hastam, nec reputat tubae sonare clangore, quia pro ludibrio habet spirituali comminationem seu sententiam, quae, velut astra, ferit eminus, et carnalem condemnationem quae cominus sic floccifacit anathema cujusvis sacerdotis, sic leges cujuscunque terreni principis, propter eos quamlibet vilis homo dedignetur restituere piis locis, vel passum pedis ex omnibus, quae illi haereticus propria manu confirmavit. Sic quod prius fuerat furtum, quodque gradatim factum est latrocinium, ad tantam jam tyrannidem, ut cuicunque [Col. 1121D] seu ecclesiis, seu civitatibus principari quaerit, non prius id adipiscatur quam ipsi quoque plebeculae libellos haereticorum, et sacrilegorum se observaturum et defensurum juramento et scripto confirmaverit. Parum videtur hoc exigi ab inferioribus potestatibus, ab ipsis summis hoc exigitur imperatoribus. Nec prius licet eis imperii insignia suscipere quam juraverint se non solum scripta illa non cassatum, sed etiam defensum iri. O libertas et pietas Romanae reipublicae! O liberalitas et potestas majestatis imperatoriae! Cogitur summus princeps jurare ne leges religiosorum principum ante se vel suas debeat observare, sed potius evacuare. Vult sibi reddi quae sunt Caesaris ab his qui contradicunt Deo, reddi quae sunt Dei. Videat, quaeso, quale sibi [Col. 1122A] sit illud imperium, quod eum repente efficit ex Christiano paganum; imo pejorem pagano, quia apostatat a Deo; cum perversis enim efficitur perversus, et cum sacrilegis sacrilegus, et ideo morte dignus, quia consentit talia facientibus, qui jam est dicendus perversis consentire, sed revera ut pejora faciant imperare, quibus licentiam suo juramento administrat impune retinendi quae invaserant, et audaciam impune invadendi, si qua restant. Si enim, ut philosophus allegat, qui non prohibet peccare cum possit, imperat, multo magis ille, qui non solum non prohibet cum valeat, sed insuper jurat ne aliquando prohibeat, qui Deo et sanctis apostolis sacerdotibusque ejus nihilominus jurat se prohibiturum talia atque defensurum ecclesiastica bona. [Col. 1122B] Exploret qui potest qualiter, et qua hunc labyrinthum evadat, scilicet jurare ut talia prohibeat, et jurare ne prohibeat. Hic jurare ut bona ecclesiarum defendat, ille jurare ne defendat.

CAPUT XXXVII. De inaestimabili malitia haereseos, et quali bestiae in Apocalypsi comparetur.

Sic populi malitia suaque ignavia summi principes excaecati, opera Dei, quam terribilis sit in consiliis super filios hominum (Psal. LXV, 5) videre negligunt, ideoque cum eis quos regere, et sub eis quibus praeesse debuerunt, in foveam sempiternae mortis corruunt. Quibus paganorum principes tanto sunt liberiores et superiores in ipsis quoque tormentis, quanto liberaliores et promptiores suum cuique [Col. 1122C] jus conservandi et restituendi in rebus mundanis. Siquidem illi privilegia pontificibus suae, ut credebatur, religionis et templis devota largitate conferebant, potentique manu suo tempore defendebant. et in futuro legibus suis munimenta contra quarumlibet diminutionum seu alienationum casus eis providebant, quorum industriam a superstitione ad religionem maximus Constantinus retorquens, privilegia, quae illi suis sacerdotibus et delubris, Christi ecclesiis concessit eorumque ministris quod et sui posteri, quotquot orthodoxi exstiterunt, agere usque ad haec periculosa tempora studuerunt. Et, o quanto tolerabilior Christi Ecclesiis Ariana, seu Eunomiana, vel Eutichiana, sive quaecunque alia haeresis! quia quamvis sua rabie tanquam lupus oves Dei diripiant [Col. 1122D] et dispergant, caulas tamen et pascua earum auferre non curant, sed post se relinquunt ubi residuae, et futurae oves commaneant, et unde vivant. Nonnulla enim consolatio praeteriti, vel praesentis damni est catholicis, ubi parum aut certe nil victus et vestitus minus est eis. Sic, post Auxentium Arianum, Ambrosius catholicus sibi relictum reperit Mediolanensis ecclesiae stipendium et diversorium; sic, post Maximum Cynicum, Nectarius; sic, post Dioscorum, Proterius. Et si reliquas haereseon bestias recenseas, nullam invenies perniciosiorem hac, quae sic oves Christi diripit, ut post se victuris nec caulae pascua supersint.

Profecto haec non solum dentibus ferreis, et magnis [Col. 1123A] omnia comedit et comminuit, ac suis pedibus reliqua proterit, velut bestia illa, quae Romanum imperium praefiguravit; sed flamma insuper ex se exeunte nil ante se inconsumptum relinquit, unde si propheta nomen illius stupore potentiae et immanitatis perculsus reticuit, cum aliarum, quamvis terribilium, nomina non praetermiserit; cui bestiae haec assimilabitur? aut quo nomine vocitabitur, quae dissimilior et crudelior omnibus invenitur? attamen licet illam, quae quarti regni prophetia exstitit, Daniel, hoc est, judicium mei Dei, exceptis dentibus et pedibus, nec nomina, nec forma ostenderit; Domini gratia tamen, id est Joannes, hanc, quae haereseos prophetia exstat, in sua Apocalypsi, nomine tantum suppresso, ac si visibilem omnibus [Col. 1123B] effigiavit, dicens: «Et vidi bestiam aliam ascendentem de terra et habebat cornua duo similia Agni, et loquebatur ut draco, et potestatem prioris bestiae,» scilicet quae similis erat pardo, cujus pedes sicut ursi, et os sicut leonis, «omnem faciebat in conspectu ejus. Et fecit terram et inhabitantes in ea ut adorarent bestiam primam. Et fecit signa magna, ut ignem de coelo descendere faciat in terram in conspectu hominum. Et seduxit habitantes in terra propter signa quae data sunt illi facere in conspectu bestiae, dicens habitantibus in terra ut faciant imaginem bestiae. Et datum est illi ut daret spiritum imagini bestiae, et faciat quicunque non adoraverit imaginem bestiae, occidatur. Et faciet omnes pusillos et magnos, divites et pauperes, liberos [Col. 1123C] et servos habere characterem in dextra manu, aut in frontibus suis, et ne quis possit vendere aut emere, nisi qui habet characterem, aut nomen bestiae, aut numerum nominis ejus, etc. (Apoc. 13, 11-18) .» De qua, post pauca, angelus voce magna dicit hominibus: «Si quis adoraverit bestiam et imaginem ejus, et acceperit characterem in fronte sua, aut in manu sua, et hic bibet de vino irae Dei, quod mistum est mero in calice irae ipsius, et cruciabitur igne et sulphure in conspectu angelorum suorum, et ante conspectum Agni, et fumus tormentorum eorum in saecula saeculorum ascendit, nec habent requiem die ac nocte qui adoraverunt bestiam, et imaginem ejus, etsi quisquam acceperit characterem nominis ejus (Apoc. XIV, 9-11) .»

[Col. 1123D] Porro bestiam illam secundam in subsequentibus vocat pseudoprophetam, dicens: «Et vidi de ore draconis, et de ore bestiae, et de ore pseudoprophetae spiritus tres immundos in modum ranarum. Sunt enim spiritus daemoniorum facientes signa, et procedunt ad reges totius terrae congregare illos in praelium ad diem magnum Dei omnipotentis. Ecce venio sicut fur. Beatus qui vigilat et custodit vestimenta sua ne nudus ambulet, et ne videant turpitudinem ejus (Apoc. XVI, 13-15) .» Et post aliqua: «Et vidi bestiam, et reges terrae et exercitus eorum congregatos ad faciendum praelium cum illo qui sedebat in equo, et cum exercitu ejus. Et apprehensa est bestia, et cum illo pseudopropheta, qui fecit signa [Col. 1124A] coram ipso, quibus seduxit eos qui acceperunt characterem bestiae, et qui adoraverunt imaginem ejus, vivi missi sunt hi duo in stagnum ignis ardentis sulphure, et caeteri occisi sunt gladio sedentis super equum, qui procedit de ore ipsius, et omnes aves saturatae sunt carnibus eorum (Apoc. XIX, 19-21) .» Et post haec de gloria sanctorum etiam in praesenti saeculo ita dicit: «Et vidi sedes, et sederunt super eas, et judicium datum est illis. Et animas decoliatorum propter testimonium Jesu et propter verbum Dei. Et qui non adoraverunt bestiam, neque imaginem ejus, neque acceperunt characterem in frontibus, aut in manibus suis, et vixerunt, et regnaverunt cum Christo mille annis; caeteri vero mortuorum non vixerunt donec consummentur mille anni. Haec [Col. 1124B] est resurrectio prima. Beatus et sanctus qui habet partem in resurrectione prima. In his secunda mors non habet potestatem, sed erunt sacerdotes Dei et Christi et regnabunt cum illo mille annis (Apoc. XX, 4-6) .»

CAPUT XXXVIII. Recapitulatio praemissae sententiae ex Apocalypsi.

Quae prophetia apostolica, quoniam a sanctis Patribus multipliciter et copiose exponitur, hoc tantum inde breviter insinuandum arbitramur, quod bestia prima similis pardo, cujus pedes ursi, et os leonis erat, Antichristum specialiter portenderit, cujus dominatio mirabili velocitate, et callidissima rapacitate proveniret, cujusque temporalis vita citissimo fine, mensibus scilicet XL duobus terminabitur. [Col. 1124C] Siquidem pardus est varium, sanguinarium, velox, rapax, et praeceps animal; adeo ut saltu in mortem ruat, quia ut ait Jeremias, non potest mutare varietates suas (Jer. XIII, 23) , cujus pedes, pedes sunt ursi; omnes scilicet haeretici quamdam speciem humanae sagacitatis, quasi divinae rationis mentiti, qui quanto sunt inferiores in Antichristi corpore, tanto perniciosiores. Ipsis enim universorum compages membrorum retinentur et reguntur, ipsis tota moles diabolici corporis sustentatur ipsis gestatur, ipsis armatur, ipsis passim vagatur, ipsis vestigatur, non ut conteratur, sed ut augeatur, ipsis tanquam solidissimis basibus, et columnis attollitur. Ipsos quisquis sequitur, sive Paganus, sive Judaeus, [Col. 1124D] sive Christianus, Antichristo mox incorporatur, et per eos ad aeternum interitum portatur. Deinde ut Dominus Jesus os Patris dicitur et est, sic et ille blasphemus os illius leonis rugientis est, qui circuit quaerens quem devoret (I Petr. V, 8) , cui etiam tanquam filio et brachio virtutem suam et potestatem dedit draco, idem qui et leo, ut aperta simul et occulta malitia debacchetur in mundo. Sed haereticos quos incorporatos et pedes ejus esse symmista Dei praevidit in alia bestia specialiter significatos in subsequentibus conspexit, quae ascendebat de terra, et habebat duo cornua similia Agni, et loquebatur ut draco. Omnes enim haeretici, qui Christiani se esse dicunt, tanquam bestiae de terra ascendunt, quia de soliditate Ecclesiae ostentationis vel elationis suae [Col. 1125A] fastu exeunt ad illius marinae belluae, Antichristi scilicet, potentia saeculari intumescentis obsequium, secundum praesentis apostoli dictum: «Ex nobis exierunt, sed non erant ex nobis.»

Terra enim non incongrue hic intelligitur sancta Ecclesia, de qua allegorice ait Psalmista: «Qui fundavit terram super stabilitatem suam, non inclinabitur in saeculum saeculi (Psal. CIII, 5) .» Et: «Domini est terra et plenitudo ejus, orbis terrarum et universi qui habitant in eo. Quia ipse super maria fundavit eum, et super flumina separavit eum. Quis ascendit in montem Domini, aut quis stabit in loco sancto ejus? (Psal. XXIII, 1-3) .» Ipsam enim super maria Dominus, id est super elationem et potentiam mundanam esse fecit. Ipsam super flumina, [Col. 1125B] cupiditates scilicet saeculares, extulit, ut sit jam singularis mons ejus pariter et sanctus locus. Ex qua quotquot exeunt duo cornua similia Agni praetendunt, quia aut duo Testamenta se recipere, aut totidem charitatis praecepta observare, aut suam potentiam ad regnum et sacerdotium Christi pertinere, aut baptismo ejus, et cruce se sanctificatos contendunt. Sed in his nullam veritatem praeter solam cornuum Agni similitudinem specie tenus ostendunt. Unde et loquuntur, sicut draco «qui in veritate non stetit. Qui, cum loquitur mendacium, de proprio loquitur, quia mandax est ipse, et pater ejus» (Joan. VIII, 44) , et sicut ille ad hoc tantum locutus et loquitur tantum ut homicida fiat; sic et isti ad hoc tantum loquuntur ut homicidae fiant. Qui etiam [Col. 1125C] omnem potestatem prioris bestiae faciunt in conspectu ejus, quia, aut occulta aut aperta malitia, non minus ipso Antichristo in homines saeviunt. Quam tamen in conspectu ejus faciunt, quia sicut catholici ad Christum referunt quidquid ipso auctore agunt, ita et haeretici ad Antichristum quidquid potestate ab illo data faciunt. Nam, sicut sancti prophetae praeierunt ante faciem Domini parare vias ejus (Luc. I, 76) , sic et isti praecursores facti illius apostatae praeeunt, et in conspectu illius faciunt quidquid faciunt. Quod totum nonnisi malum esse potest, etiamsi bonum apparet. Ut enim boni exemplo Redemptoris sui dicentis: «Ego gloriam meam non quaero (Joan. VIII, 50) ;» et: «Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me (Joan. VI, 38) ,» [Col. 1125D] quidquid sunt et possunt ipsi tribuunt, non quae sua sunt, sed quae Christi quaerendo; sic et reprobi suo tantum quaerendo et non Christi, quidquid faciunt (Philip. II, 21) , in conspectu Antichristi faciunt, qui in nomine suo venturus a semetipso sicut mendax loquetur, gloriam tantum propriam quaesiturus exemplo patris sui draconis, qui ab initio sua tantum quaesivit, ubi propriam sibi sedem exploravit, et Altissimo similis fore per superbiam concupivit (Isai. XIV, 14) .

CAPUT XXXIX. Quae sint signa et prodigia catholicorum.

Qualiter autem faciant haeretici terram et inhabitantes in ea adorare bestiam primam, B. Hieronymus [Col. 1126A] sicut jam superius positum est, sic ostendit, dicens: «Sicut idola fiunt manu artificis, ita haereticorum perversam doctrinam quicunque simulaverit in idolum vertit, et facit pro Christo adorari Antichristum.» Qui quoniam signis quae faciunt in conspectu bestiae illius seducunt habitantes in terra scilicet Ecclesiam, pusillos et magnos, divites et pauperes, liberos et servos, etiam Dominus in Evangelio sic suis praedicit: «Exsurgent pseudochristi, et pseudoprophetae, et dabunt signa et prodigia, ita ut in errorem inducantur, si fieri potest, electi. Et tunc si dixerint vobis: Ecce hic est Christus, ecce illic; nolite credere (Matth. XXIV, 23, 24) ,» nolite ire, neque sectemini. Sicut enim prophetae sancti ante adventum Jesu Christi primum, sancti quoque [Col. 1126B] apostoli et imitatores eorum, ante secundum, dederunt et dant signa, et prodigia multa et magna, sic et haeretici, qui a Domino dicuntur pseudoprophetae et pseudochristi, ut puta Antichristi faciunt ante suum principem Antichristum. Sed inquiratur quae signa et prodigia cultores Christi dederint, vel dent, et quae cultores Antichristi Equidem praecones primi adventus Christi omnibus suis actis et dictis sacramenta Christi, et Ecclesiae ejus praetulerunt, et praeinvenerunt, sicut Moyses, in summi Pontificis nostri figuram, Israeliticum populum per mare Rubrum transtulit, manna de coelo cibavit, et aqua de petra potavit, sacerdotesque et talernaculum cum omni suppellectili sua non solo sanguine purificavit, [Col. 1126C] sed etiam chrismate sanctificavit. Quae catholicae veritatis imago, vel umbra non cessavit, donec advenit Veritas ipsa, Christus, qui etiam est via et vita. Tunc veritas de terra orta omnes gentes, per praecones secundi adventus sui, per verum baptisma, transfert, pane vivo et vero cibat, vino novo potat, et non solum sacerdotes, sed universam quoque Ecclesiam suam suo sanguine prius redemptam gratiae suae unctione sine intermissione sanctificat.

Et haec quatenus agat Apostolus, panem et vinum Christi commendans, demonstrat. «Quotiescunque, inquit, manducabitis panem hunc, et calicem bibetis, mortem Domini annuntiabitis, donec veniat (I Cor. XI, 26) .» Igitur ut interim taceamus de languidis curatis, [Col. 1126D] et mortuis vivificatis, caeterisque beneficiis seu vindictis, quae etiam signa et prodigia fuerunt et sunt, dicamus aliquid de solo baptismo, sacrificio et unctione, quae nobis videntur principalia, et maxima signa et prodigia esse, quia sine his nemo potest Deo vivere. In his itaque nobiscum est a primo adventu suo usque secundum qui erit in fine saeculi. Haec ita signa sunt ut sint etiam res. Nam quod sunt et in se habent, significant. Sic visibilis fons baptismatis signum est, quod tamen in se habet rem, scilicet Spiritum sanctum, qui praebet spiritualem et invisibilem ablutionem interiori homini in mente per signum corporale, et visibile quod oculis carnis ostenditur ex ea quae fit in aqua exterioris hominis intinctione. Hoc de sacramentis altaris; [Col. 1127A] hoc etiam dictum puta de unctione sancti chrismatis. Hoc de reliquis catholicae ecclesiae mysteriis, quae idcirco mysteria, id est secreta dicuntur, quia inest eis occulta virtus, quae per rem visibilem quod suum est pro qualitate et ministerio hominis operatur. Secretum enim a verbo secerno veniens, seorsum cretum, id est visum, qualis separatum dicitur ab oculis scilicet carnis, non cordis. Haec quoque sic sunt signa ut sint et prodigia, hoc est porro dicentia. Sic enim mortem Christi et dispensationem ejus praeteritam significant, ut tamen nunc semper vivere et regnare, et venturum judicare vivos et mortuos prophetizent, id est, porro dicant.

CAPUT XL. Quae sint signa et prodigia haereticorum.

[Col. 1127B]

Verumtamen signa et prodigia, ante primum adventum Christi, in hoc differunt a signis et prodigiis quae fiunt a catholicis, ante secundum ejus adventum, quia illa sic significaverunt ut omnino res non essent; ista autem sic signa sunt ut res quoque essentialiter et vere sint. Restat ergo ut bestiae illius, quae universalis haereticorum typus est, signa et prodigia quae sint, et quae significent vel prophetent discutiatur, et ante omnia animadvertatur quia bestia haec in subsequentibus pseudopropheta appellatur. Quod si falsus propheta est, signa ejus et prodigia sint falsa necesse est. Et quae falsa sunt, necesse est falsum tantummodo significent, et mendacium. Constat ergo nil veri nec recti signi apud [Col. 1127C] eum haberi qui nil nisi falsa significat. Sed quae sunt signa quae bestia illa sibi agenda praesumit? utique aqua, panis, vinum, oleum, et caetera visibilia instrumenta sacramentorum catholicae religionis, quae oculo tenus et specie tenus a Deo, usque in finem irato, sine aliqua spirituali gratia vel significatione eis permissa sunt. Et, o utinam, ipsa visibilia sacramentorum instrumenta apud eos vel in suae substantiae aut naturae munditia haberi possent, et spiritu immundo carerent! sed, quod pejus est, a Spiritu Dei contemnuntur, et a spiritu diaboli appetuntur quo et imbuuntur. In quibus licet exterius videatur aqua, panis, vinum et oleum, ac reliqua sacramentorum, tanquam victus et vestitus ovium, interius tamen latet rabies dira luporum. Unde [Col. 1127D] Dominus per Osce super decem tribubus, speciem haereticorum tenentibus, conqueritur, dicens: «Haec nescivit, quia dedi ei frumentum, vinum, et oleum, et argentum multiplicavi ei, et aurum quae fecerunt Baal (Ose. II, 8) .» Et post pauca: «Et corrumpam vineam ejus et ficum ejus, et ponam illam in saltum, et comedet eam bestia agri (Ibid., 12) .»

Itaque hac arte, his fucis bestia haec facit imaginem prioris bestiae, ut sicut sancti Patres suis caeremoniis, ante legem et sub lege, perfiguraverunt Christum venturum, sic et haeretici suis praestigiis Antichristum. Nam sicut in antiquis Patribus nostris tunc operabatur, et nunc in catholicis operatur mysterium sempiternae justitiae et aequitatis, [Col. 1128A] quae est Christus; sic et in haereticis tanquam in filiis diffidentiae operatur mysterium injustitiae, et iniquitatis quae est Antichristus. Qui si nunc non esset in eis secretus et velatus, non diceret de ejus manifestatione Apostolus: «Ut reveletur in suo tempore et tunc revelabitur ille inimicus (II Thess. VI, 8) .» Nam quomodo catholici quaedam Hebraeorum signa retinent, in quibus Dominum velatum essentialiter bajulent et prophetent, sic et haeretici quaedam signa catholicorum usurpata exhibent, in quibus Antichristum velatum bajulent et prophetent. Cujus imagini etiam spiritum dant, eam ejus imitatione mendacio suae praedicationis et defensionis quibus possunt commendant. Qui, et inter alia signa quae fingunt, etiam ignem de coelo in terram descendere faciunt, quandocunque, [Col. 1128B] instar apostolorum, manus alicui imponentes, Spiritus sancti gratiam ac consecrationem eum accipere praesumunt. Sed hoc in terra, quam suam dicunt Ecclesiam, agere videntur, et in conspectu hominum, hoc est carnalium. Sive aliter de coelo ignem in terra deponunt, quando eorum impietas saeculariter prosperatur, in tantum ut etiam electi, in quibus Deus tanquam in coelis habitat, stupore concutiantur ignemque humani zeli in Ecclesiam excutiant, dum, minus recti corde, pacem et abundantiam haereticorum videntes, in eos zelant.

CAPUT XLI. De saevitia hujus bestiae, et de charactere Christi et Antichristi.

Sed bestia haec quae prius quasi domestica signis [Col. 1128C] blandiebatur, ut seduceret, in fine, velut indomabilis fera, rugitu suo et debacchatione omnes terret, ne sit qui jam ejus saevitiae, prae timore mortis, obviet. Quod ex una Simoniacorum haeresi liquido potest intelligi, quae prioribus temporibus blanda in tantum visa est ut vix ejus nequitia deprehenderetur. Nunc autem ad tantam feritatem erupit ut, sicut quondam tempore Arianorum, nostri quoque temporis homines, publice caesi et facultatibus spoliati, exsiliati atque interempti a Simoniacis referantur, qui vel verbis charitativis et blandis eos resipiscere monuerint. Sic bestia haec, quae caput quasi mite et agninum protulit, paulatim caudam suam tanquam cedrus stringit, ut jam nulli parcat aetati, nulli sexui, nulli conditioni, nulli professioni, nulli ordini, [Col. 1128D] nulli potestati. A maximis usque ad minimos turmatim ad praelium contra Agnum et ejus exercitum ducit populos. Et ante se quidem praemittit multos, sed post se innumerabiles trahit, in tantum ut, cum his qui terrena sapiebant, etiam spirituales qui in Ecclesia tanquam stellae in coelo lucere videbantur, cauda draconis, ut puta ejus sequax effecta, in terram detrahat. Sic ex ambitiosa et spinosa rhamno ignis egressus, non solas steriles silvas, quae ab oliva, vite et ficu repudiatae, eam sibi in regem elegerant, combussit, sed ipsas quoque cedros Libam devoravit. Quam malitiam ut perficere queat, charactere Antichristi dexteras manus, et frontes omnium sibi consentientium notat; quem qui non [Col. 1129A] qui non habuerit, nec vendere, nec emere poterit.

Forsan inquiritur character hic quis sit, nimirum perfidia, quae et proprie dicitur impietas. Sicut enim fides catholica, quae et pietas dicitur, character est Christi, ita et perfidia haeretica dignoscitur esse character Antichristi. Et sicut catholici characterem Christi dextera manu et fronte praeferunt, sic nihilominus haeretici characterem Antichristi. Dextera quippe stigmata crucis Christi gestamus, quam levi motu ipsius dexterae nobis et aliis quotiescunque expedit proferimus, quam et in frontibus nostris impressam chrismate salutari proferimus, nec de illa erubescimus, sed potius in illa sic gloriamur ut cum Apostolo profiteamur: «Ego stigmata Jesu Christi in corpore meo porto (Gal. VI, 17) .» Et cum [Col. 1129B] Hieronymo: «Vexillum crucis in mea fronte porto.» Et quam congrue in fronte praefigitur, quae est principalis et honorabilior pars capitis locusque pudoris, tanquam in superliminari nostri exterioris hominis, ut praemoneat principali nostri interioris hominis parti, quae est ratio, praefigendam, ad aeternum monimen et municimen, crucem Christi, ut ei sic compatiamur ut corregnemus, summamque gloriam pro ejus nomine contumeliam pati arbitremur, nec quidquam pro eo, nisi peccatum, erubescamus. Sic et dexterae nostrae, quae post caput principatum obtinet artuum, laboriosaque imitatrix est artium et administratrix variarum utilitatum sui corporis et aliorum, character crucis inest, quo monemur facta et dicta crucifixi Christi in omni [Col. 1129C] actione nostra nos attendere debere, Apostolo dicente: «Omnia quaecunque facitis in verbo aut in opere, omnia in nomine Domini nostri Jesu Christi facite, gratias agentes Deo et Patri per ipsum (Coloss. III, 17) .» Quod cum fecerimus, nil sinistrum, sed totum dexterum erit quod egerimus, nescietque sinistra malorum quid faciat dextera nostra (Matth. VI, 3) .

CAPUT XLII. De negotiatoribus Christi et Antichristi.

Itaque, quia per fidem ante omnia a Deo cognoscimur, fides profecto est character quo signamur; qui in dextra nostra et fronte deprehenditur, quoties in regno regis nostri negotiari proficue et pacifice [Col. 1129D] quaerimus. Si enim diligenter advertimus, nemo sive bonus, sive malus, valet saltem una hora in hoc saeculo vivere nisi negotietur. Unde Christus in regionem longinquam iturus, sub speciem cujusdam nobilis hominis, ait servis suis: «Negotiamini dum venio (Luc. XIX, 13) .» Unde et de sancta Ecclesia in Proverbiis dicitur: «Facta est quasi navis institoris de longe portans panem suum. Sindonem fecit et vendidit, et cingulum tradidit Chananaeo (Prov. XXXI, 14, 24) .» Negotiator ergo est Christus et sui; negotiator Antichristus sui; cur per Ezechielem Dominus sub specie regis Tyri dicit: «Tu cherub protegens, et posui te in monte sancto Dei, in medio lapidum ignitorum ambulasti; perfectus in viis tuis a die negotiationis tuae, repleta sunt interiora tua [Col. 1130A] iniquitate (Ezech. XXVIII, 14, 15) .» Et post pauca: «In multitudine iniquitatum tuarum, et iniquitatum negotiationis tuae, polluisti sanctificationem tuam (Ibid., 18) .» Cujus rubi etiam dixit: «In negotiatione tua repleta es, et glorificata nimis in corde maris, in aquis multis adduxerunt te remiges tui (Ezech. XXVII, 25, 26) .» Patet ergo quia vita humana isthic non transigitur nisi negotiando. Sed fideles sub charactere Christi vendunt peritura bona, et emunt sempiterna. Infideles autem et ipsi sub charactere Antichristi vendunt peritura bona, et emunt sempiterna mala. Dant illi vitam suam temporalem, et accipiunt aeternam; dant isti vitam suam temporalem, et accipiunt mortem sempiternam. Et illi quidem se et sua omnia vendunt, et centuplicata [Col. 1130B] cum pleno fenore vitae aeternae recipiunt; isti vero se et sua omnia vendunt, et nil eorum, nisi mortis aeternae accumulatum foenus, postea reperiunt; quorum negotiis nemo militans Deo se implicabit (II Tim. II, 4) . Perfidia enim sive impietas generalis character est illis omnibus, paganis scilicet, Judaeis, haereticis, tanquam filiis alienis et Deo mentitis. Sed quid est quod horum impiorum pars characterem crucis in dextera manu et fronte portat? Ergone hoc charactere imputabuntur inter negotiatores Christi? Nonne fures sunt et latrones? Cujus ergo crucem pro charactere suae perfidiae praeferunt? Procul dubio illius blasphemi et procacis latronis, qui per crucifixum Filium suum, scilicet latronem, Domino secum crucifixo procaciter convitiabatur. [Col. 1130C] Sed quid est quod latrones isti characterem crucis sic exhibent ut Christi nomen invocent? Non mirum, quia hoc ad Christi nostri improperium et dispendium, et ad sui latronis gloriam et compendium faciunt. Nam illorum complex et condiscipulus, quamvis dicit Deo: «Si Filius Dei es, salvum fac temetipsum, et nos (Luc. XXIII, 39) ,» omnipotentiae Christi insultabat et detrahebat, atque inimicis ejus materiam subsannandi praebebat. Cui improperando poenam crucis, et quia par latronibus esset, nec praesentem, nec futuram confusionem suam, ex confusione Christi, protervus ille, felle draconis ebrius, sentiebat. Quem socius quondam suus dum increpat (Ibid., 40) , et Christum Regem et Dominum, [Col. 1130D] etiam in cruce morientem, corde credere et ore confiteri non dubitat, characterem latronis, cui additus erat, in Christi characterem commutat, sub quo ex poena latronis mereatur triumphum martyris. Sic haeretici quidquid, quasi dextrum, agere videntur, aut habere praecipuum, totum Antichristi est negotium, ut puta per recognitionem characteris ejus, scilicet perfidiae, dextera et fronte effectum, licet ipsi Antichristi suum Antichristum cum Judaeis vocitent Christum.

CAPUT XLIII. Quo charactere Simoniaci noscantur esse Antichristi.

Ut ergo Ariani hoc charactere Antichristi esse noscuntur, quod praedicant Filium Patre minorem, et Spiritum sanctum utroque; sic et Simoniaci [Col. 1131A] nihilominus hoc charactere Antichristi esse noscuntur, quo Spiritum sanctum, ut putatur, vendunt et emunt, aut vendi et emi posse credunt et dicunt. Qui non solum occulte sicut alii haeretici sub Antichristo negotiantur, sed insuper aperte et saeculariter tanquam vile mancipium Spiritum sanctum venalem proponunt, et pretium saeculare pro eo paciscuntur et accipiunt. Quem non potest quisquam vendere aut emere, nisi charactere Antichristi hoc est perfidia notatus in dextera manu et in fronte, scilicet in suae cogitationis et actionis principali parte, ut jugiter possit suo negotio Antichristum ditare. Unde et propheta Judaeam plangens, ait: «Facti sunt hostes ejus in capite, inimici illius locupletati sunt, quia Dominus locutus est super eam [Col. 1131B] (Thren. I, 5) .» Sed et alius psaltem idoli arguens, inquit: «Cor insipiens adorabit illud, et non liberabit animam suam, neque dicet: Forte mendacium est in dextera mea (Isai. XLIV, 20) .» Sed hoc negotium non perficitur, nisi ubi uterque, venditor scilicet atque emptor, characterem Antichristi praeferre invenitur; quem, quia Petrus non habuit, vendere non potuit, licet Magus, charactere illo signatus, emere voluerit. Ubi attendendum a quanta imbecillitate haeresis haec ad quantum roborem pervenerit. Primo enim venditorem non invenit, deinde, longo post tempore, venditorem quidem reperit, sed qui solius emptoris, et non alterius, pretium quaesivit. Hinc jam venditor ab emptore non solum suam et suorum, sed insuper ecclesiasticam pecuniam non [Col. 1131C] erubescit omnimodis exigere. Hei mihi! contigit me ab his qui inferunt tam horrendum facinus cognovisse, videlicet post pretiosa marmora parietum et emblematum basilicarum pro hoc negotio distracta, etiam tegulas, tectis earum cogente et jubente venditore direptas, ut sibi a miserrimo emptore, jam sero super tale factum lamentante, promissi pretii summa persolveretur. Dicat, si quis valet, quaenam haeresis aliquando tantam desolationem Ecclesiis Dei machinata est quantam haec. Et praedicatur a sapientibus mitius agendum cum Simoniacis quam actum sit cum aliis, et temperandum eis severitatem canonum plusquam Novatianis, erga quos clementiorem et remissiorem catholica se ostendit? Parcatur, volo, lupis, furibus et lat onibus, [Col. 1131D] si ipsi aliquando pepercerunt, aut parcunt ovibus, aut si eas aliquando rapiunt vel furantur, ne mactent et perdant. Permittantur impune crescere, et filios procreare, sed provideatur an pusillo gregi agnorum hoc expediat. Coquatur haedus in lacte matris suae, Domino etiam vetante (Exod. XXIII, 19) , sed caveatur ne sic fiat hircus multandus irrevocabili maledictione. Suspendantur a morbidis ovibus chirurgica ferramenta, scabiosis costis earum sal mordax, acetum, et sulphura viva, sed videatur ne paulatim serpant in omni dira contagia. Parcatur quoque sacrilegis, quibus leges nullae parcunt, sed caveatur ne haec erga eos pietas sit in Deum et in suos impietas, et pia loca, si quid eis superest, [Col. 1132A] amittant. Parcatur fratricidae Caïn, si ipse etiam admonitus a fratricidio quievit. Parcatur homicidis, si non ad mortem peccaverint. Parcatur raptoribus, si non solum rapere desierint, sed si rapta quoque, quae adhuc sibi violenter retinent, rite restituerint.

CAPUT XLIV. Quam sint rei Ecclesiae Simoniaci, et de numero nominis Christi.

O quot et quantorum fratricidarum et homicidarum, prae caeteris haereticis, Simoniaci habentur rei, qui, excepta plebeia manu, tot catervas domesticorum Dei, scilicet clericorum, monachorum et sanctimonialium quotidie occidunt cum sacrilegio [Col. 1132B] immani! Quorum stipendia dum saecularibus vendendo et donando alienant, et corpora eorum intolerabili inedia rerumque omnium penuria interficiunt, et animas nihilominus ad peccata quibus moriuntur cogunt. Ubi enim caelibem et spiritualem vitam ducturi, nil sui stipendii, qui subsistant, sibi relictum sentiunt, ad saecularium hominum suffragia coacti refugiunt; quibus necesse est animas subjugare cogantur, dum corpora relevare conantur. O quot pauperes, viduas et orphanos stipe ecclesiastica alendos, necaverunt! O quot pia loca destruxerunt, ubi debitam pauperibus et ecclesiis portionem decimarum et oblationum perpetuo saecularibus vendiderunt, aut donarunt! Unde jam necesse est ut contra Christianae militiae privilegium [Col. 1132C] suis stipendiis militet quisquis militare Christo volet. Inde est quod, nec clericos, nec monachos, aut sanctimoniales quisquam ad regulare propositum cogere aut libera fronte provocare audet, nisi secundum uniuscujusque eorum voluntatem. Sed hinc jam breviter de numero nominis bestiae hoc intimemus, quod sicut nomen Christi nostri, qui est Jesus, Graecis elementis consideratum, 888 exprimit, sic et Antichristi nomen 666 qui calculus in plerisque Graecis dictionibus, Graece consideratis, invenitur, ex quibus est Teitan, qui apud nos scribitur Titan, cujus pluralis est Titanes, qui intelliguntur gigantes, quondam fabulose aggressi expugnare coelites; et solis, qui respuisse dicitur prius complices; unde adhuc sol dicitur Titan; qui [Col. 1132D] et Apollon Graece, id est Perdens dicitur, quod fervore suo omnem succum virentium decoquendo perdat herbarum.

Quo nomine regem abyssi Apocalypsis nominat, qui, ut ibidem subjungitur, Latine habet nomen Exterminans (Apoc. IX, 21) , cujus derivatum Graecum ἀπολλύειν, , quod significat perditionem. Si consideres nihilominus 666 reperies. Sive ergo gigantem sive perditionem Antichristum nomines, nil obest, quia et gigas est, qui Deo adversatur, et extollitur supra omne quod dicitur Deus aut quod colitur (II Thess. II, 4) , et perditio est, quia homo peccati et filius perditionis est (Joan. XVII, 12) , qui, quamvis salutem omnibus promittat, nec semet salvat, ut [Col. 1133A] Psalmista clamat: «Non salvatur rex per multam virtutem, et gigas non salvabiur in multitudine virtutis suae (Psal. XXXII, 16) .» Ante quem retrorsum quoque accingendus, velut ante contrariam sibi fortitudinem gigas ille accinctus praeliatur, de qua et Psalmista testatur: «Exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII, 6) .» Cui B. Ambrosius succinens ait: Procedit de thalamo suo, pudoris aula regia geminae, gigas substantiae alacris, ut currat viam. Cujus gratia sicut nos salvamur videndo, sic et priores patres nostri salvari meruerunt sperando, dicente Petro apostolo: «Per gratiam Jesu Christi credimus salvari quemadmodum et illi (Act. XV, 11) ;» quem sub nomine futurae salutis in octonario numero illi praeferebant, velut Noe octavus [Col. 1133B] in arca, et Abraham in circumcisione Isaac die octava. Quem et nos, sub nomine exhibitae, et exhibendae salutis, in eodem retinemus numero. Per resurrectionem ejus factam die octavo, et per adventum Spiritus ejus ab ipsa resurrectione octavae septimanarum die primo, credentes nos per octonarium numerum Jesum nunc in animabus resurgere, et in corporibus in novissimo die. Qui non frustra eo numero significatur quo senarius et septenarius continetur, ut, instar Conditoris mundi, demonstret, post perfectionem bonorum operum, tanquam post senarium, nos septenarium quietis animarum habituros, tandemque resurrectionis etiam corporum octonarium percepturos.

CAPUT XLV. De numero nominis Antichristi.

[Col. 1133C]

Unde et Antichristus, ut nihil minus quam diabolus credatur, quantum potest mysterium Jesu Christi, seu fallendi peritissimus, ad se signis et numeris retorquere conatur, abusus etiam illius nominibus, ut et ipse dicatur Messias, vel Christus, Gigas, vel Fortis, cum vere sit filius perditionis, qui venit omnia perdere, quae Dominus Jesus, secundum nomen suum, venerat quaerere et salvare, quia perierant. Ad cujus injuriam atque suarum tenebrarum dissimulationem, Titan, vel Apollo, quasi Sol nominari affectat, ut putetur principalis ille Sol, quem sic Malachias praenuntiat: «Vobis qui timetis nomen meum orietur Sol justitiae [Col. 1133D] (Malac. IV, 2) ;» cum sit omnino mancipium piceae sulphureaeque gehennae, rebellis incommutabili soli, et perdens omnem virorem et germen fidei. Quique ex nefando incesto clam concipiendus et nasciturus, in ipsa sua conceptione ab ipso principe tenebrarum arripiendus, et in filium adoptandus et habendus, ut ejus potentia signisque mendacibus prima spes nostra virginis hominis, scilicet sanctissimae Mariae partus, evacuetur, dicaturque et habeatur hic manzer, vice illius Filius hominis, qui tamen longe illo superior et potentior sit. Et haec omnia et multis his plura finget, ut Regis nostri humilitatem superbia, pietatem impietate, clementiam crudelitate, veritatem mendacio subvertat, per quas clam suas tergiversationes, quibus, [Col. 1134A] quia nonnulla verisimilitudo inerit, facilius sibi incautos subjugabit. Ob hoc, numerum sui nominis numero nominis Jesu Christi coaequare frustra laboret, quia eidem non appropinquat. Nam licet senarium sibi usurpet, septenario et octonario caret. Per quod prudentibus claret Antichristum et suos nonnisi perfectionem malorum operum, nec ad septenarium quietis animarum, nec ad octonarium resurrectionis corporum, nisi in mortem secundam pertingere posse, quia praeter visibilis et temporalis operationis suae senarium, nil sibi curant mercedis reponere in futurum. Haec idcirco de signis et charactere Antichristi numeroque nominis ejus forsan diffusius necessario discurrimus, ne quis, insidiarum ejus et secretae iniquitatis ignarus, suspicetur in [Col. 1134B] fine mundi ab illo aut mortuos ad vitam suscitandos, aut charactere illius visibili homines in dextera, et in fronte inurendos, aut numero nominis ejus inscribendos, et frustra jactet se talia nullo sui corporis cruciatu accepturum, si tunc advixerit, cum forte jam ultroneus his omnibus se subjecerit. Heu! quot et quanti tempora Antichristi non viderunt, et tamen in corpore ejus sunt, qui quanto plures et fortiores sibi inviscerat quanto callidius malitiam suam eis occultat. Avidius enim venenum potatur quam nobile vinum; non selum ex pretioso poculo, sed etiam ex colore putatur.

CAPUT XLVI. Qualiter Satanas profanam trinitatem contra divinam exstruat.

[Col. 1134C] Quapropter antiquus draco, semper cupidus et fingendi peritus, inter tot et tanta, quae eum attentare et simulare superius monstratur, etiam hoc omnimodis efficere conatur ut, secundum quod tres sunt qui testimonium dant veritati in coelo, et tres qui in terra (I Joan. V, 7, 8) , sic et ipse e contrario tres, qui suae falsitati testimonium dent in hoc turbido, quem adhuc permittitur occupari aere, transfigurat, et tres qui in terra. Ad hoc enim ejus superbia prorupit ut jam eotenus similis Altissimo fieri quaerat, ut tamen supra omne quod dicitur aut quod colitur sese extollat (II Thess. II, 4) . Unde rebellis Deo contra beatam et individuam ejus Trinitatem, constituit suam altrinsecus abominationem, se [Col. 1134D] videlicet atque Antichristum suum et pseudoprophetam amborum, ut ipse Pater mendacii Patri veritatis, et Antichristus Christo, seu mendacium veritati, atque pseudoprophetam, velut conspiratio mendacis et mendacii Spiritui veraci et veritatis resistat. Qui nihilominus, pariter contra tres qui testimonium dant veritati in terra, tres ex suo ore spiritus immundos in modum ranarum evomunt, qui polluant, invadant et vendant quos aqua abluit, Spiritus imbuit, sanguisque Christi redemit. Qui sane spiritus immundi ranis non incongrue aequiparantur, quae limpidas et fluentes aquas devitant, et limosas paludes affectant, in quibus improba et incondita garrulitate concrepant, et suam generationem multiplicant et [Col. 1135A] educant. In quibus non invenis ubi deambulaturus et requieturus figaris, sed ubi polluendus et absorbendus infigaris; in quibus nil aliud procreatur, nisi nebulae, fetores, acutae catrices, cannaeque palustres, et scirpi, venenosi serpentes, et perniciosi vermes atque steriles arbores. Talis quippe reproborum multitudo quae, velut stativa et amara aqua, terram, prius aridam et hominibus habitabilem, in paludes squalidas et invias vertit. In quibus jam nil non debitum igni inexstinguibili invenitur. In quibus jam nil, nisi inepta et contentiosa carnalium et garrulorum loquacitas, ebrietatem suam defendentium et sobrietatem spiritualium, et taciturnorum sua improbitate iniquietantium auditur, quales sunt poetae et philosophi gentilium, fabulatores Judaeorum atque [Col. 1135B] haereticorum qui, velut lutulentae ranae in limosis paludibus, naenias suas irrationabiliter et pertinaciter declamant; quibus utique principantur, et carmina inspirant tres illorum auctores, gentilibus videlicet Satanas, Judaeis Antichristus; haereticis autem pseudopropheta.

His enim tribus diabolus sibi tres sectas totius generis humani venari, aucupari, et piscari molitur, et per se quidem tanquam Vehemoth gentiles, per Antichristum tanquam per avem Judaeos, per pseudoprophetam tanquam per Leviathan Christianos. Ex quibus quotquot capiuntur ad aquas furtivas tanquam vecordes retrahuntur, quia aut sapientia saeculari, aut felicitate temporali, seu nomine Christiano, seducuntur. Quorum tertius tanto est perniciosior [Col. 1135C] quanto geminae aquae, sapientiae scilicet atque baptismi, prae illis professor. Quod ex hoc quoque innuitur quod a tempore illius draco et bestia prima velut feriati in Apocalypsi videntur. Gentilibus siquidem ab initio a diabolo possessis, et Judaeis ab Antichristo pervasis, draco et bestia jam securi otiantur, quia solus pseudopropheta seducendis sibique subjugandis Christianis posse praevalere non dubitat. Ab his tribus spiritibus immundis aedificata Babylon de trium professionum hominibus datur a Domino, ut propheta ait, in possessionem ericii illius, qui in veritate non stetit, et in paludes aquarum, scilicet in coetus profanarum turbarum, quarum mentes errorum nebulae corpora autem omnimodae [Col. 1135D] libidinis fetores possident (Isai. XIV, 23) . In quibus nil nisi intractabilis ira, et vana pompa, hypocrisisque et insidiae, hebetudo quoque, atque sterilis et proterva verbositas procreantur, inter quae et «sanguisugae duae sunt filiae dicentes: Affer, affer (Prov. XXX, 15) .» Avaritia enim exstat hirudo saevissima, non missura cutem nisi plenam cruoris. Cujus duae sunt filiae, cupiditas et rapina, quae licet omnibus inhaereant carnalibus, tamen Simoniacis vivacius et manifestius. Isti enim non praetermittunt invicem sibi dicere: «Affer, affer,» verbi gratia, cupidus venditori emptor dicit: Da mihi invisibilem gratiam; rapax venditor emptori nihilominus dicit: Da mihi visibilem pecuniam; vel certe emptor dicit: Affer mihi Spiritum sanctum; venditor e contra; [Col. 1136A] Affer mihi nummum sanum. Unde claret eos accolas paludum Babyloniae esse, qui nil conferre possunt sine morsu, sine vulnere, sine sanguine. Qui nisi prius haustu alicujus erroris venenum innatae sibi avaritiae rejecerint, nonnisi pestem invitare norint.

CAPUT XLVII. Quod nihil prosit haereticis, nec ad fidei, nec ad salutis effectum, etiamsi grandibus vocibus catholicum decantent symbolum.

Pergant ergo nunc Simoniaci grandibusque vocibus confiteantur Jesum in carne venisse, cujus non satiantur corporis vexatione et dilaceratione, cujus pascuntur nece. Correcti et convicti obstinate et impudenter, ut eis moris est, recitent catholicum [Col. 1136B] symbolum, omnibus, ut dicitur, novem instrumentis humanae vocis conclament et proclament se credere in Jesum Christum Filium Dei unigenitum, qui propter nos homines et propter nostram salutem descendit de coelis, et incarnatus est de Spiritu sancto ex Maria virgine, et homo factus est, etc. Vociferentur quoque, si possint et malunt ferrea aut aenea voce, centenosque sonos pectora eorum anhelent, quibus profiteantur «se credere et in Spiritum sanctum, Dominum et vivificantem, qui ex Patre Filioque procedit, qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur, qui locutus est per prophetas; et unam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam,» etc. Nonne supradictas plagas corpori Christi, quod est ejus Ecclesia, inferendo, negant [Col. 1136C] eum in carne venisse? Nonne supradictas blasphemias, et injurias Spiritui sancto irrogando, negant eum Dominum et cum Patre et Filio adorandum et conglorificandum, atque per prophetas locutum? Et quod negare praedicantur Novatiani, praedicandum est Simoniacos confiteri?

Quamvis enim Novatiani claris et magnis vocibus audiantur symbolum nostrum decantare, atque eidem subscribere, convincuntur tamen negare Jesum Christum in carne venisse, non quia sana membra ejus sauciant, sed quia saucia curari ab Ecclesia Dei posse desperant. Et quo modo audiendi sunt Simoniaci quandoque vociferantur se credere Jesum in carne venisse, aut Spiritum sanctum adorandum [Col. 1136D] cum Patre et Filio, quia non solum sancia Christi membra non curant, sed sana quoque usque ad mortem sauciant? Verum, ut in comparatione Simoniacorum deprehendatur quanto sit tolerabilior haeresis Novatianorum, isthic ex Historia Tripartita putavimus inserendum quis et unde exstiterit error eorum. Postquam, inquit, scripta et subscripta est a concilio Nicaeno fidei definitio, requisivit imperator Acesium, Novatianorum religionis episcopum «si et ipse consentiret in fide et paschalis definitione festivitatis.» At ille: «Nihil, inquit, novi, o imperator, synodus definivit. Sic enim olim et a temporibus apostolorum ipse percepi, et terminum fidei, et tempus paschalis festivitatis.» Porro denuo imperatore requirente: «Cur ergo a communnione [Col. 1137A] separaris?» ille ea quae sub Decio gesta sunt persecutionis tempore replicavit, et subtilitatem acerbissimae regulae deduxit ad medium quia, «non oporteat eos qui post baptisma peccant peccatum, quod ad mortem esse Scripturae divinae pronuntiant, communicatione sanctorum fieri dignos, sed invitandos quidem ad poenitentiam, spem vero remissionis [Col. 1138A] non a sacerdotibus, sed a Deo solummodo sustinere, qui potestatem habet peccata remittere.» Sed his hactenus. Hinc jam cum lectoris respirationi, tum scriptoris recreationi consultum ire cupientes, necessarium duximus ut hujus opusculi istic secundus figatur limes.

[Col. 1137] EXPLICIT LIBER SECUNDUS.

INCIPIUNT CAPITULA LIBRI TERTII.

  • [Col. 1137A] I. Contra eos qui dicunt se non consecrationem, sed res Ecclesiae comparasse.

  • II. Comprobatio nil prodesse possessionem sine privilegio ejus.

  • III. De sententia Chalcedonensis concilii contra supradictos.

  • [Col. 1137B] IV. De sanctificatione sanctificante res ecclesiasticas, subsequentibus inde sanctorum Patrum testimoniis.

  • V. Qualiter Simoniaci suo negotio expugnent Ecclesiam Dei, et quod pene omnes laici et clerici de Ecclesia quaerant jugiter negotiari.

  • VI. De baculis et annulis per manus saecularium potestatem datis.

  • VII. De tempore Otthonum et studio Henrici imperatoris, et de malitia regis Francorum.

  • VIII. De quadripartia venditione apud Latinos, et de magni Constantini devotione erga clericos.

  • IX. De differentia clericorum et laicorum, et de studio divi Gregorii in talibus.

  • X. Quanto liberior sit Graecorum Ecclesia, quam [Col. 1137C] Latinorum a potestate laicorum.

  • XI. Qualiter et per quos ecclesiae suis privilegiis privatae sint.

  • XII. De praesumptione feminarum, et dignitate sacratarum rerum.

  • XIII. De dignitate sacerdotii veteris legis, et de praesumptione et poena regum Juda et Israel.

  • XIV. De praesumptione Saulis et poena.

  • XV. Quanta flagella premant principes cum populis pro praesumptione sacerdotalis officii.

  • XVI. De studio sanctorum regum erga divinum cultum, et remuneratione, et peccato, et vindicta plebium.

  • XVII. De meritis Israelis et Judae in typo haereticorum [Col. 1137D] et catholicorum.

  • XVIII. De differentia sacerdotii catholicorum et haereticorum, et de primitiis Simoniacorum.

  • XIX. Qualiter et ipsi sacerdotes sub lege communionem impiorum vitaverint, et ab eis contaminata qualiter purificaverint.

  • XX. De periculo sacerdotum, et indisciplinata ambitione clericorum nostri temporis.

  • XXI. De praecipuo malo Italiae, et de quodam vano episcopo, et officio sacerdotum, et principum et plebium.

  • XXII. De novica taciturnitate sacerdotum, vel loquacitate adulatorum.

  • [Col. 1138A] XXIII. De periculo male tacentium sacerdotum, et male loquentium, et de individua unitate divinitatis, et suorum.

  • XXIV. De exemplari individuae Trinitatis in omnibus creaturis.

  • [Col. 1138B] XXV. Quod individua sit sanctificatio ab his quae sanctificat, et qualiter sanctificentur.

  • XXVI. De poena divisorum, et quod Spiritum sanctum non accipiant, nisi sequaces fidei apostolorum.

  • XXVII. De Spiritus sancti gratia post Resurrectionem, et vindicta in Anania.

  • XXVIII. Quanta operatus sit, vel operetur idem Spiritus in Ecclesia usque in finem saeculi.

  • XXIX. Sententia sancti Augustini de animae potentia, et retractio ex ea, et quales sint promoti a laicis, et metropolitani eorum.

  • XXX. Recapitulatio de depositione haereticorum, et sententia Ezechielis in eos.

  • [Col. 1138C] XXXI. De impropriis dictionibus in supradictis prophetae, et beati Gregorii verbis subjunctis.

  • XXXII. De criminosis catholicis promotis, vel post lapsis, et de ministerio et depositione eorum.

  • XXXIII. De qualibuscunque promotis a Simoniacis, et repulsione objectionis adversariorum.

  • XXXIV. Argumenta ex mundanis legibus contra promoventes, vel promotos Simoniacos.

  • XXXV. Replicatio sententiae Domini de bonis pastoriribus, et mercenariis.

  • XXXVI. De mercede mercenariorum, et promotione eorum.

  • XXXVII. De eo quod catholici nullum pro crimine promoveant, et quod Simoniaci pro solo crimine omnem.

  • [Col. 1138D] XXXVIII. In quo audiendi sunt mercenarii, et in quo non attendendi.

  • XXXIX. De malis scienter et nescienter promeritis, et de ministerio eorum sententia Paschasii.

  • XL. De furibus Simoniacis, et qualiter ovile intrent.

  • XLI. Qualiter Simoniaci imitentur saeculi fures, et quae sit eorum vox, quam non audiunt oves.

  • XLII. Quanta vigilantia oves furibus debeant obsistere, ingressis ovile.

  • XLIII. De differentia mercenariorum et furum, et quod haeretici non sint a catholicis tolerandi, sicut male viventes catholici.

  • XLIV. Exemplis propositis ostenditur haereticos, nec [Col. 1139A] ad horam a catholicis antiquis toleratos, et mercenarios toleratos.

  • XLV. De eo quod sanctus Gregorius adhuc diaconus Euticium devitavit, et quod sanctus Hieronymus non exspectandum in eis publicum judicium asserit.

  • XLVI. De synodis censentibus qualiter haeretici sint reconciliandi, et de quartodecimanorum aliqua excusatione.

  • XLVII. De libellis protestationum, et potestate eorum.

  • XLVIII. De constantia aliquorum catholicorum ne cederent vel acquiescerent haereticis.

  • XLIX. De beato Joanne episcopo tentato quidem, sed [Col. 1140A] custodito, ne venderet gratiam, et de admonitione ejus contra haereticos.

  • L. De cautela B. Antonii et visione ejus, et de vigilantia B. Hieronymi.

  • LI. De duabus generationibus Cain et Abel usque in finem mundi, secundum dicta Chrysostomi.

  • LII. De reprobatione communionis et baptismatis, et ordinatonis eorum, et de non retractanda damnatione eorum secundum sententiam papae Felicis ad Zenonem et Acacium.

  • LIII. Compendiosa retractatio superiorum, et quod haeretici jure mulis comparentur.

Expliciunt capitula.

INCIPIT LIBER TERTIUS.

[Col. 1139]

CAPUT PRIMUM. Contra eos qui dicunt se non consecrationem, sed res Ecclesiae comparasse.

[Col. 1139B]

Sicut in rerum natura nihil rotunda et aperta veritate solidius, et potius, sic nihil angulosa et latebrosa falsitate inanius et pejus. Tanta est enim veritatis evidentia simul et efficacia ut sicut lux vera non solum omnium oculos feriat, sed etiam in tenebris luceat. E contrario tanta est falsificatis obscuritas, simul et imbecillitas, ut veritatem, qua comprehenditur et penetratur, nec comprehendat nec sentiat. Quam homines ex justa damnatione incurrisse ipse auctor veritatis, Veritas in Evangelio sic voluit ostendere: «Hoc est judicium, quia lux venit in mundum, et dilexerunt homines [Col. 1139C] magis tenebras quam lucem; erant enim eorum mala opera. Omnis qui male agit odit lucem, et non venit ad lucem, ne arguantur opera ejus. Qui autem facit veritatem venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in Deo sunt facta (Joan. III, 19-21) .» Ac si diceret: Medicus venit in mundum, omnem hominem invenit aegrotum. Quorum quidam, magis eligentes infirmi remanere quam medicum adeundo infirmi apparere, falsitatem fecere. Quidam, magis eligentes infirmi apparere quam infirmi remanere, medicum adeundo veritatem fecere. Sive ergo illi, sive isti pariter habebantur infirmi. Sed illorum opera erant mala per superbiam medico repugnantium et infirmitatem suam negantium. Istorum autem bona per humilitatem medico cedentium et [Col. 1139D] infirmitatem suam confitentium. Quod plane judicio deprehenditur etiam in Simoniacis, inque per manus eorum, ut dicitur, ordinatis, dum pars ipsorum sententiis sanctorum Patrum contra Simoniacos prolatis sapienter acquiescit, reatumque suum humiliter patefaciens, medelam competentem exposcit; pars autem insipienter resultans, culpam suam superbe defendit, medelaque se non egere contendit. Nec mirum, dum procul dubio ad generationem illam pertineat quae, secundum Salomonem, munda sibi videtur, nec tamen lota a sordibus suis habetur (Prov. XXX, 12) . Quae dum suam falsitatem veritate exsuperari et confutari sentit, nebulis obtegere non [Col. 1140B] desinit, mandatumque Dei propter suam adinventionem irritum facere contendit. Ex qua utiquo generatione, et illi erant quos in Evangelio Veritas confutat, dicens: «Vae vobis, scribae et Pharisaei hypocritae, qui dicitis: Si quis juraverit in templo, nihil est; qui autem juraverit in auro templi debet. Caeci, quid majus est auro, an templo quod sanctificat aurum? Et quicunque juraverit in altari nihil est, qui autem juraverit in dono, quod est super illud debet. Caeci, quid majus est donum, an altare quod sanctificat donum?» (Matth. XXIII, 16-19.) Nec injuria caeci et hypocritae dicuntur, quoniam legi divinae attestanti: «Quicunque tetigerit templum et altare sanctificabitur (Exod. XXIX, 37) ,» sic adversantur ut impudenter persuadere quaerant [Col. 1140C] sanctificantem nihil esse, sed sola sanctificata pensari et attendi debere. Quorum sequaces nunc Simoniaci dum redarguuntur de sanctificatione, sive de sanctificatore hominum Spiritu sancto negotiari, ad aliud falsitatis suae angulum refugiunt, indeque has supervacuas excusationum nebulas evomunt. Absit ut mercenarius consecrationem ecclesiasticam, sed solam possessionem ecclesiasticam, ac si praepostero vestigio callem Pharisaeorum terentes, astruere contendant solum sanctificatorem honorari debere, sanctificata autem nihil esse! Adversus quos, quia superiori narratione sanctificatorem defendere pro viribus laboravimus, nunc defensum ire sanctificata, praeduce eodem Spiritu sancto, aggrediamur.

Et primo illud quale sit eventiletur, quo pars [Col. 1140D] praefatorum negotiatorum se quidem palliare et defendere, haeresem suam aut statuere et confirmare conatur, asserendo se minime invisibilem Spiritus sancti gratiam, sed visibiles ecclesiarum res tantum pretio comparasse: quia contigit eos consecrationem a metropolitano gratis accepisse. Quod non assererent, si saltem scintillam alicujus prudentiae, seu frontem alicujus verocundiae haberent. Sed quia nec sapiunt, nec erubescunt ad excusandas excusationes in peccatis (Psal. CXL, 4.) , ex foliis ficus cui maledixit Dominus perizomata brevia, et volatica, velut protoplasti, male consuunt, et a paradiso Dei cum anathemate ejiciendi pudendis [Col. 1141A] suis opponunt. Unde, quia hoc pallium mendacii eorum breve est, utrumque operiri non potest, quoniam, si eo caput coopertum iri tentant, pedes mox nudant. Quod si pedes cooperiunt, caput simul discooperiunt. Aut enim ex initio aut ex fine actio seu intentio eorum denudatur. Si enim solum patrimonium, seu censum Ecclesiae comparare voluerunt, quare nec mora post venditionem et emptionem sedem episcopi et auctoritatem ejus etiam non consecrati invadunt? Cur de inferiori ad superiorem gradum prosiliunt? Cur episcopale judicium, et consilium super delinquentes proferunt? quo debito consecrationem, canonice electis ad episcopatum dandam, expetunt, nisi quia possessionem ecclesiasticam retentant, quam prius coemerunt, nec quemquam [Col. 1141B] super se ecclesiam occupaturum confidunt? Qui si ad hoc tantum ecclesiasticas facultates comparant ut eis utantur, quare non contenti earum usu, insuper benedictionem, quam se non comparasse dicunt, impudenter exigunt? sed fortes, quod non puto, dicent se, quando praedia ecclesiastica emerunt, nescisse se ob hoc etiam consecrandos, sed tanquam laicos quae emerant putasse possessuros. Monstrent ergo omnibus se tunc nescisse, et cessent episcopalem gratiam exigere; quam, pretium dando pro rebus ecclesiasticis, nec cogitabant, nec exigebant. Et quamvis cum sacrilegio habeant sola quae comparaveruut, nec sibi inde justitiam episcopis debitam praesumant, sed, sicut laici, non solum ex beneficiis, sed etiam ex praediis sui quidquid episcoporum [Col. 1141C] persolvant. Demittant alii accipere consecrationem, episcopalem auctoritatem, animarum procurationem, quae procul dubio spiritualia sunt, et invisibilis gratiae. Sed recognoscunt quod utique, antequam negotiarentur, cognoverunt ad episcopos res ecclesiarum pertinere, et se illas aliter non posse retinere, nisi sub episcopali habitu et nomine, consecrationem quam in aliis ecclesiarum bonis prius emerunt, velut sibi jure debitam requirunt. Nonne, cum quis laicus fundos, aut lacus comparat, pariter quoque quidquid sibi inde gratis proveniet comparat? Nonne etiam ipsam culturam, qua possessionem exercet, comparat?

CAPUT II. Comprobatio nil prodesse possessionem sine privilegio ejus.

[Col. 1141D]

Si enim culturam ipsam, imo licentiam habendi et colendi non comparat, possessio comparata quid commodi ei praestat? Videtur enim nil aliud quam suae pecuniae jacturam voluisse facere, et insuper suae personae, et suis acerbas injurias, et […] emisse; quandocunque praesumet exercere culturam, quam in comparato fundo non comparavit. Qua ex re constat omnimodis nullum potentum imo nullum hominum comparare in rebus verisimilibus, nisi quod videtur, verbi gratia, comparat quis numerosas urbes, provincias, regna. Quid in his comparavit, nisi licentiam habendi et dominandi? Ad minora veniatur. Comparat quis equum; quid in eo comparat, [Col. 1142A] nisi licentiam habendi, equitandi, et faciendi inde quid vult? Aliter enim quilibet quid comparat? Constat ergo nil, nisi licentiam vel usum rerum quae veneunt, comparari. Quamobrem desinant Simoniaci latrones damnationis suae patibulum dealbare; imo quia parricidae et fratricidae sunt, culeum, quo insuendi et puniendi sunt, cessent frustra superungere, et tandem vel sero discant se non possessiones ecclesiasticas, sed solam licentiam possidendi comparasse. Quae licentia benedictio est episcopalis, tanquam privilegium possessionis. Certe sicubi locorum edictum sic proponeretur, ut in praetermissis observaretur, ne quid videlicet sine subscriptione regiae manus a quo inibi possideretur, quid dicendus esset aliquis eorum jure comparasse [Col. 1142B] nisi solam subscriptionem regiam, sive gratis sive non gratis eam consequeretur? Neque enim sine illa licentia juri ejus cederet possessio, quamvis comparata.

Itaque principalius licentia, sive gratuita, sive empta, dominum possessionis in alterum translegat quam possessio concessa vel empta licentiam. Sic episcopalis dignitas potius possessionem, quam possessio episcopalem dignitatem sibi vindicat. Et tamen tale est episcopale officium ut sine his, quibus debet impendi, vel adhiberi, non sit officium, velut si quis dicatur habere licentiam agrum colendi, et ei ager quem colat desit. Nonne ea licentia supervacua est et nulla? Pari exemplo episcopus, qui superintendens dicitur, nullus erit, si ei defuerit quibus [Col. 1142C] superintendat. Et quid plura? Quidquid inseparabiliter continetur a quolibet, neutrum eorum sine altero vendi et comparari valet. Continet autem episcopalis dignitas res Deo sacratas; continetur quoque ab eis, imo in eis, ut puta et ipsa a Deo consecrata, ac si quodlibet subjectum sic sua accidentia contineat ut id quoque ab ipsis principalius contineatur. Unde sicut in omnibus rebus visibilibus quandocunque venduntur, non tantum ipsarum visibilis materia, quantum substantialiter et accidentia, quae utique per se visibilia sunt venduntur, licet neutrum sine altero vendi patiatur; sic et in rebus Deo consecratis, in quibus magis consecratio, eorum vel sanctificatio, quae est Spiritus [Col. 1142D] sancti gratia per se quidem invisibilis venditur, licet quoque ipsae res vendantur. Denique, verbi gratia, qui arborem comparat, magis ei comparat ejus formam, scilicet proceritatem, grossitudinem, et, ut breviter dicatur, quantitatem ejus et qualitatem, quae per se sunt invisibilia, quam subjectam sensibus per formas materiam. Sic qui equum, sic qui fundum et quaecunque hujusmodi sunt.

CAPUT III. De sententia Chalcedonensis concilii contra supradictos.

Sed jam multifariam deprehensi et confutati asseclae Simonis Magi, frivolas technas, quibus larvas naturales et veras facies suas obtegendo quoscunque possunt impune derident et deludunt, deponant, [Col. 1143A] et aut resipiscant, aut soli pereant, sensuri quia delusores Deus illudet. Quos licet praecedentibus humanae scientiae argumentationibus quaesierimus arguere, habemus tamen in promptu divinas sanctorum Patrum sententias, quae solae sufficiunt ora eorum oppilare, et tergiversationem sistere. Siquidem sancta et universalis synodus Chalcedonensis (c. 2) unanimi consensu eamdem super oeconomum, id est dispensatorem per pecunias promotum sententiam intentavit, quam super episcopum vel presbyterum, caeterosque ministros clericalis ordinis, scilicet ut promotor deponatur, et promotus alienus sit a sollicitudine, quam pecuniis quaesivit, et mediatores tam turpis ac nefandi dati, et accepti, si clerici fuerint, deponantur. Si vero laici [Col. 1143B] aut monachi anathematizentur, putasne, sentis, Simoniace, pallium tuum coelesti tibi flamine decussum, teque nudum sub hiemalibus superno fulmini relictum? sentisne sexcentorum triginta Patrum trabalibus telis confossus, quid comparando sollicitudinem vel dispensationem ecclesiasticam habeas minus illis, qui ipsam quoque consecrationem compararunt? Ecce oeconomus res ecclesiasticas dispensare, non autem consecrari pretio quaesivit, neque enim oeconomus consecratur, et tamen si pretio promovetur, nihilominus damnationem incurrit quam episcopus aut presbyter pretio promotus. Cur hoc, nisi quia non solum in maximis, sed etiam in minimis ecclesiasticae procurationis officiis Spiritus sanctus operatur? Quod experimento noverat ille [Col. 1143C] dispensator fidelis, qui dicebat: «Sic nos existimet homo ut ministros Christi et dispensatores mysteriorum Dei; hic jam quaeritur inter dispensatores […] quis inveniatur (I Cor. IV, 1, 2) .» Denique de spiritualibus nolens ignorare Corinthios, ait: «Divisiones gratiarum sunt, idem autem spiritus; et divisiones ministrationum sunt, idem autem Dominus, et divisiones operationum sunt, idem vero Deus qui operatur omnia in omnibus (I Cor. XII, 4-6) .» Qui mox secundum quod in tertium coelum raptus novem coelestium agminum ordines conspexerat, novem quoque gratiarum distributionibus in hoc nostro regno coelorum, id est in praesenti Ecclesia enumeratis, subjunxit: «Haec omnia operatur unus ac idem Spiritus, dividens singulis, prout [Col. 1143D] vult (I Cor. XII, 11) .» Et considera quod Apostolus qui prius sub ternario numero spirituales gratias comprehenderat, mox eas in novenarium dilatat, significans quod, instar beatae Trinitatis, tres tantum diversitates hominum in hujus temporis Ecclesia inveniantur, doctorum scilicet, continentium et conjugatorum. Quae tamen tres, si pro officiorum diversitate, velut personaliter, considerentur, novem procul dubio in hac Ecclesia diversitates hominum, coelestis militiae instar, reperiuntur, secundum quod venerabilis Pater Dionysius Areopagita subtiliter et sufficienter in suis scriptis De coelesti hierarchia attestatur.

CAPUT IV De sanctificatione sanctificante res ecclesiasticas, subsequentibus inde sanctorum Patrum testimoniis.

[Col. 1144A]

Unde non mirum si dispensator cujuscunque, quantulaecunque rei ecclesiasticae per pecuniam promotus, etiamsi non consecretur, damnatur ab ecclesiasticis regulis cum suis auctoribus et mediatoribus, ac si consecraretur, quia necesse est sancta sint quaecunque sanctuarii et altaris famulantur, et debentur usibus. Quod si sancta sunt, sicut vere sunt, necesse est sanctitatem et sanctificationem in se habeant, quia sancta sunt. Sanctitas autem, vel sanctificatio nec est, nec esse potest sine Spiritu [Col. 1144B] sancto, imo ipsa est Spiritus sanctus, velut quisquis sapiens vel castus est, necesse est sapientiam vel castitatem in se habeat, quia sapiens vel castus est. Itaque constat sanctificationem vel sanctitatem, scilicet Spiritum sanctum, sanctificatis, vel sanctis rebus, aut personis inesse. Quapropter quicunque stipendium vel beneficium ecclesiasticum vendit aut emit, Spiritum sanctum procul dubio vendit aut emit, non ut ipse Spiritus sanctus in re, aut cum re vendita aut empta habeatur, sed ut ab ea, quam sanctificabat, offensus effugetur, et ab immundo spiritu polluenda pervadatur, juxta quod per Malachiam dicitur: «Contaminavit Judas sanctificationem Domini, quam dilexit (Malac. II, 11) .» Neque enim sanctificatio contaminari potest, sed metonymicos [Col. 1144C] pro eo quod continet, id quod continetur contaminari dicitur: Ubi res ea quam hactenus sanctificabat qualiter dictum est contaminat. Pro talibus quandiu non resipuerint, nec orandum sanctus Hieronymus super eumdem prophetam sic aperte ostendit: «Quia igitur hoc fecerunt, prophetae ad eos sermo dirigitur, et a peccato maledictionibus retrahuntur. Nec dixit: Maledicat Dominus ei qui fecit hoc, sed qui fecerit, in futurum tendens maledictionem, ut peccatores ad poenitentiam provocentur. Doctorem inquit, atque discipulum; sive ille sacerdos sit, sive levites, una maledictione ferientur. Et offerentem munus Domino exercituum, subauditur: Disperdat Dominus eum, qui pro hujusmodi hominibus voluerit ad altare [Col. 1144D] munus offerre, quorum solum remedium est non facere quae fecerunt.»

In qua tamen docti viri stricta quidem sed districta sententia, animadvertant quid mereantur qui res Deo sanctificatas contaminant, dum ex illis sibi negotiantur Per quorum negotium fit saeculare quod sacrum est, ut beatus Gregorius edocet. Unde quia sacra legunt, id est furantur, merito sacrilegi dicuntur. Furantur enim sanctificationem, dum illam, subtractis rebus vel invasis quas sanctificabat, tanta fraude subtrahunt et auferunt ut, velut incautus homo, furtum passus affectent se ecclesiastica affectatione divites, nihil ejus jam habentes. Quos [Col. 1145A] utique sacrilegos cavendos, Pius, apostolicae sedis pontifex, ita denuntiat, dicens (epist. 2.) : Ab «omnibus illius usurpationibus contumelia depellenda est, ne praedia sibi secretorum coelestium dicata a quibusdam irruentibus vexentur. Quod si quis praesumpserit, sacrilegus habeatur, et sicut sacrilegus judicetur. Ipsos autem qui hoc agunt, clericos et Domini sacerdotes persequi eosque infamare audivimus, ut malum super malum addant, et deteriores fiant, non intelligentes quod Ecclesia Dei in sacerdotibus consistit, et crescit in templum Dei. Et sicut qui ecclesiam Dei vastat, ejus praedia, et donaria exspoliat et invadit, fit sacrilegus, sicque qui ejus sacerdotes insequitur sacrilegii reus existit, et sacrilegus judicatur.» Et beatus papa Urbanus [Col. 1145B] (epist. n. 2) : «Ecclesiasticae res, inquit, fidelium oblationes appellantur, quia Domino offeruntur. Non ergo in aliis usibus quam ecclesiasticis, et fratrum Christianorum communem vitam degere volentium, vel indigentium converti, quia vota sunt fidelium, et pretia peccatorum, atque ad praedictum opus explendum Domino traditae. Si quis autem, quod absit! secus egerit, videat ne damnationem Ananiae et Saphirae percipiat, et reus sacrilegii efficiatur, sicut et illi qui praedictarum rerum pretium fraudaverunt.» Et post pauca: «Haec, fratres, valde cavenda sunt et timenda, quia res ecclesiae non quasi propriae, sed ut communes, et Domino oblatae cum summo timore non in alios, quam in praefatos usus sunt fideliter dispensandae, ne sacrilegii [Col. 1145C] reatum incurrant qui eas inde abstrahunt ubi traditae sunt, et quod pejus est anathema maranatha fiant, et si non corpore, ut Anania et Saphira fecerunt, qui mortui ceciderunt (Act. V) ; anima tamen quae potior est corpore mortua alienata a consortio fidelium cadat, et in profundum barathri labatur. Hoc enim si quis fecerit, post debitae ultionis acrimoniam, quae erga sacrilegos jure promenda est, perpetua damnatur infamia, et carceri traditur, aut in exsilio perpetuae deportationis truditur; quoniam, juxta Apostolum, tradi oportet hujusmodi hominem Satanae, ut spiritus salvus sit in die Domini (I Cor. V, 5) .»

Beatus quoque Lucius papa sic (epist. n. 6) : «Res ecclesiarum vestrarum, inquit, et oblationes [Col. 1145D] fidelium, quam significatis a quibusdam irruentibus vexari, vobisque et ecclesiis vestris auferri, indubitanter maximum est peccatum, teste Scriptura, quae ait: Qui abstulerit aliquid patri vel matri, et dicit hoc non est peccatum, homicidae particeps est. Pater ergo noster sine dubio Deus est, qui nos creavit, et mater nostra Ecclesia quae nos in baptismo spiritualiter generavit. Et ideo qui Christi pecunias et Ecclesiae aufert, fraudat, et rapit, homicida in conspectu justi Judicis esse reputabitur. Unde scriptum est: Qui rapit pecuniam proximi sui iniquitatem facit. Qui autem pecunias [Col. 1146A] vel res Ecclesiae abstulerit, sacrilegium facit. Unde et Judas qui pecuniam fraudavit, quae usibus ecclesiae id est pauperibus, quos Ecclesia pascere debet, destinabatur, jussu Salvatoris, cujus episcopi vicem tenent, non solum fur et sacrilegus effectus est. De talibus enim, id est qui facultates Ecclesiae rapiunt, fraudant, vel auferunt, Dominus comminans omnibus per Prophetam loquitur, dicens: «Deus, quis similis erit tibi? ne taceas, neque compescaris, Deus. Quoniam ecce inimici tui sonuerunt, et qui oderunt te extulerunt caput,» etc., usque in finem psalmi (Psal. LXXXII, 2) . Haec fieri prophetae, haec apostoli, haec successores eorum omnium catholicorum Patrum vetant decreta, et tales praesumptiones sacrilegia esse dijudicant. Quorum nos sequentes exempla, [Col. 1146B] omnes tales praesumptores, Ecclesiae raptores atque suarum voluptatum alienatores, una vobisque a liminibus sanctae matris Ecclesiae, anathematizandos apostolica auctoritate, repellimus, et damnamus, atque sacrilegos esse judicamus. Et non solum eos, sed omnes consentientes eis, quia non qui faciunt rei judicantur, sed etiam qui facientibus consentiunt (Rom. I, 32) . Par enim poena, et agentes et consentientes apprehendit.» De quibus etiam beatus Stephanus papa et martyr ait: «Infames esse eas personas dicimus, quae pro aliqua culpa notantur infamia, id est quae Christianae legis normam abjiciunt et statuta ecclesiastica contemnunt. Similiter fures, sacrilegos, et omnes capitalibus criminibus irretitos,» etc. Idem, unde supra: «Quidquid in [Col. 1146C] sacris Dei rebus et episcopis injuste agitur, pro sacrilegio reputabitur, quia sacra sunt et violari a quoquam non habent.» Idem: «Laicis, quamvis religiosi sint, nulla tamen de ecclesiasticis facultatibus aliquid disponendi legitur unquam attributa facultas.»

CAPUT V. Qualiter Simoniaci suo negotio expugnent Ecclesiam Dei, et quod omnes pene et laici et clerici quaerant de Ecclesia jugiter negotiari.

His sanc beatorum pontificum et martyrum decretalibus sententiis, eorumque sanguine subscriptis, sole clarius monstrantur invasores, vel vastatores rerum ecclesiasticarum infames, fures, sacrilegi, homicidae quoque, et excommunicati et perpetuo [Col. 1146D] carceri aut exsilio tradendi. Eant ergo hypocritae, et impudenter contendant se non consecrationem ecclesiasticam, sed res Ecclesiae comparasse. Et ne forte adhuc se palliare laborent, asserendo se non irruisse, nec invasisse, neque vexasse res ecclesiasticas, discant omnia haec se facere aut fecisse, ubi immunitatem earum et privilegia a sanctis Patribus corroborata suo pretio irrumpunt, et usum illarum ecclesiasticis personis, et pauperibus debitum praesumunt sibi aut praesumpserunt. Nam ut latrones suis telis, et fures scalis vel quibuslibet machinis in alias aedes irruunt, et quod alieni juris est, aut vi [Col. 1147A] aut dolo sibi diripiunt; sic et illi sua pecunia, tanquam suis telis et machinis, ecclesias Dei impugnant et expugnant, et quod familiae ecclesiasticae debebatur sibi vindicant. Quod si quis scelestus sponsam alterius pecunia iniquissimo et avarissimo tutori illius data aut promissa invaderet cum omni supellectili ejus; nonne pecuniam illam, et sua omnia impugnasse et expugnasse veraciter diceretur, et juste convinceretur? Cujus praesumptionis noxa sacris canonibus excommunicatione usque ad mortem, tam in raptorem quam in tutorem, et in omnibus fautoribus eorum vindicatur, et mundanis legibus sanguine vel perpetuo exsilio expiatur.

Ex qua animadversione intelligitur quam abjecta et ignobilis sponsa Christi reputetur, cujus injurias [Col. 1147B] nemo qui doleat invenitur, cujus pudicitiam, sacrilegis raptoribus prostitutam, venditam et addictam nemo qui defendat, nemo qui saltem ab eis illam eripiat, et Sponso vel constupratam restituat. Et putatur in aeternum hoc passurus Jesus, quem nunc nulla ecclesiastica vel laica persona super raptum sponsae suae conquerentem respicere et audire dignatur, cum saepe, si a judicibus et patronis suis querimonia ejus respuitur, quibuscunque potest modis, etiam flammis pessimis raptus suae sponsae quamlibet abjectus ulciscatur? Quid, rogo, jam restat sponsae Christi, nisi, sub intolerabili, et inemendabili calamitate tabescens, seipsam illo desperabili elogio, si potest, consoletur, quo dicitur: Pater meus me vendidit, rex comparavit; cui conquerar [Col. 1147C] qui mihi ex illis justitiam facit? Si quidem a quibus jam redimetur, cum ab ipsis quorum tutelae post Deum fuerat commissa venundatur? A summo enim graduum Ecclesiae usque ad minimum, omnes de ecclesiasticis rebus sibi negotiari non praetermittunt. Imperatores quoque, reges, principes, judices et quotquot aliquid in saeculo possunt ante omnia istud exercent, et quaerunt hoc qui deberent res ecclesiasticas ecclesiastico juri defendere gladio spirituali; hoc qui et materiali. Nec perpendunt quam scelerati, et detestabiles Deo et hominibus fiant dissipando quae Christi pauperibus tuenda susceperunt. Nam si tutor pupilli cujuslibet patrimoniolum, quod tuendum accepit, pro lucro suo venderet, aut pro [Col. 1147D] libitu donaret, seu tutelam semper acceptam in aliquem prodigum exstirpatorem substantiae pupillo relictae sciens, et praemeditatus translegaret, abominabiliter et homicida ab omnibus haberetur et judicaretur. Qui putamus quam abominabiles et quot homicidiorum rei fiunt qui pro libitu suo dilapidant patrimonium Ecclesiarum, quarum tutores sint positi ab eo cui derelictus est pauper (Psal. X, 14) , qui est etiam pater orphanorum, et judex viduarum (Psal. LXVII, 6) . Inde est quod reges saeculi et principes ecclesiis Dei protectores et defensores assignati, relicto officio desuper sibi commisso, gladium quem ut ministri Dei et judices in ira omni operanti malum ostentant, sine causa portant, quo aut nunquam, aut vix aliquando vindictam [Col. 1148A] malefactorum laudemque bonorum procurant (I Petr. II, 14) .

Et o utinam, ab hoc suo officio sic frigerent, aut inteperent, ut ad alienum praecipiendum non incalerent aut aestuarent! Nam, relicto militari negotio quo rempublicam et patriam tueri debuerant ab externis incursibus, sibi relicto quoque judiciario legum suarum tenore et terrore, quibus praevaricatores divinae justitiae et humanae prohibere ab internis et quotidianis excessibus tenentur, omnem suam potestatem, omnem terrorem, omne studium ad expugnandum, et sibi penitus vindicandum res ecclesiasticas, quibus tutores dati fuerant transferunt. Qui etiam non contenti suo foro, ecclesiasticae succedunt, praesident, et principantur synodo, et terrena [Col. 1148B] potestate terribiles, efficiunt ut omnia procedant, et determinentur eorum nutu et judicio. Ipsi primatibus et metropolitanis in electione episcoporum fiunt priores, qui deberent tantummodo consensum, et desiderium cleri, plebis, et ordinis cujuscunque civitatis suo secundum Deum consensu confirmare, ut beatus Coelestinus papa edocet (epist. 2) . «Emeritis, inquit, in suis ecclesiis clericis peregrini et extranei, et qui antea ignorati sunt ad exclusionem eorum, qui bene de suorum civium merentur testimonio, non praeponantur. Nullus invitis detur episcopus. Cleri, plebis et ordinis consensus, et desiderium requiratur. Tunc autem de altera eligatur ecclesia, si de civitatis ipsius clericis, cui episcopus ordinandus est, nullus dignus, quod evenire non credimus, [Col. 1148C] poterit reperiri. Primo enim illi reprobandi sunt, ut aliqui de alienis Ecclesiis merito praeferantur. Habeat unusquisque suae fructum militiae in Ecclesia in qua suam per omnia officia transegit aetatem. In aliena stipendia minime alter obripiat, nec aliter debitam sibi alter audeat vindicare mercedem. Sit facultas clericis resistendi, si se viderint praegravari. Et quod sibi extraordinarium agnoverint, non timeant refutare. Qui si non debitum praemium, vel liberum de eo qui eos recturus est debent habere judicium.» Cui concordans beatus Leo papa et doctor, ait: «Nulla ratio sinit ut inter episcopos habeantur, qui nec a clericis sunt electi, nec a plebibus sunt expetiti, nec a comprovincialibus episcopis [Col. 1148D] cum metropolitani judicio consecrati,» etc.

CAPUT VI. De baculis et annulis per manus saecularium potestatum datis.

Haec cum ita venerabiles omni mundo et summi pontifices Spiritu sancto dictante decreverint, cum metropolitani judicio electio clerici, principis autem consensu expetito, plebis et ordinis confirmetur, ad reprobationem sanctorum canonum, et totius Christianae religionis conculcationem, praepostero ordine omnia fiunt, suntque primi novissimi, et novissimi primi. Est enim prima in eligendo et confirmando saecularis potestas, quam velit, nolit, subsequitur ordinis, plebis, clerique consensus, tandemque metropolitani judicium. Unde taliter promoti, sicut superius [Col. 1149A] praedicatur, non sunt inter episcopos habendi: quia substitutio eorum capite pendet deorsum, quia quod debuit eis fieri postremum, factum est primum, et ab illis quorum interest nihilum. Quid enim ad laicas pertinet personas sacramenta ecclesiastica, et pontificalem, seu pastoralem gratiam distribuere, camuros scilicet baculos et annulos quibus praecipue perficitur, militat, et innititur tota episcopalis consecratio? Equidem in camuris baculis superius ad attrahendum et invitandum uncinatis et inflexis; inferius vero ad repellendum et feriendum acuminatis et armatis, designatur quae in eis committitur cura pastoralis, quae utique sua compositione vel futura admonet pastores, ut recti et plani sint, suaeque actionis vel contemplationis arduum et rigidum [Col. 1149B] verticem causa imitandi et attrahendi ad se gregem Dei condescendentes leniter dimittant et inflectant, sic tamen ut sibimetipsis quoque semper intendant, nec unquam a suimet consideratione mentis obtuta reflectant. Quorum finis indicat ut severa increpatione indisciplinatos terreant, et, si pertinaces fuerint, extrema sententia ab ecclesia repellant. Quae omnia Apostolus breviter insinuat ita: «Rogamus vos, corripite inquietos, consolamini pusillanimes, suscipite infirmos, patientes estote ad omnes (I Thes. V, 14) .»

Porro annulus signaculum secretorum coelestium indicat, praemonens praedicatores, ut secretam sapientiam Dei cum Apostolo disignent, et loquantur inter perfectos (I Cor. II, 6, 7) , quam velut signatam [Col. 1149C] reticent imperfectis, quibus nondum solido cibo, sed solo lacte opus est (Hebr. V, 12) , sive ut tanquam amici Sponsi fidem unam sponsae ipsius, quae est Ecclesia, sine intermissione exhibeant et commendent. Quicunque ergo his duobus aliquem initiant, procul dubio omnem pastoralem auctoritatem hoc praesumendo sibi vindicant. Nam post haec encaenia, quod liberum judicium de talibus rectoribus, jam datis clerus, plebs et ordo, seu metropolitanus eos consecraturus, habere poterunt, quid tantum superest rei, nisi connivent? Sic encaeniatus prius violentus invadit clerum, plebem, et ordinem dominaturus quam ab eis cognoscatur, quaeratur aut potatur. Sic metropolitanum aggreditur, non ab eo [Col. 1149D] judicandus, sed ipsum judicaturus; neque enim jam requirit aut recipit ejus judicium, sed solum exigit et extorquet servitium, quod ei solum in oratione et unctione est relictum. Quid enim sibi jam pertinet aut prodest baculum et annulum quos portat, reddere? Nunquid quia a laica persona dati sunt? Sed etiam a laico baptisma datum non est iterandum, sed oratione et unctione a sacerdote si supervivitur supplendum, sine quibus, nisi forte supervivatur, regnum coelorum indubitanter intratur, cum sine aquae lavacro nullus. Unde palam est omne episcopale officium in annulo et baculo eis datum, sine quorum imitatione et auctoritate episcopali nequeunt, cum sine unctione visibili constet sanctis apostolis hoc attributum in sola praeceptione curae pastoralis, [Col. 1150A] quae annulo et baculo visibiliter monstratur et datur. Rogo ergo cur redditur quod habetur, nisi ut aut denuo res ecclesiastica sub hac specie jussionis vel donationis vendatur, aut in priori venditione corroboranda a metropolitano suisque suffraganeis subscribatur, at certe ut praesumptio laicae ordinationis pallietur colore et velamento quodam disciplinae clericalis? Quod si nec factum est, nec fit, me hinc aliquis mentitum arguat. Sed quod gravius est, non tantum prioribus temporibus recolitur et praedicatur tale quid factum, sed nostris quoque cernitur et scitur usitatum. Nonne saeculi principes prius vendiderunt et vendunt ecclesiastica, sub falso nomine investitionis; deinde metropolitano, sub tenore consecrationis?

CAPUT VII. De tempore Ottonum et de studio Henrici imperatoris, et de malitia regis Francorum.

[Col. 1150B]

Ut enim de prioribus saeculis reticeatur adhuc retinet memoria multorum hanc reciprocatae venditionis rabiem, grassatam per Germaniam et Gallias totamque Italiam, a temporibus Ottonum, usque ad augustae et divae memoriae imperatorem, Heinricum Chuonradi filium. Hic, in diebus suis, tam a se quam ab ecclesiasticis, imperii sibi crediti personis tantum sacrilegium removit aliquantulum, quamvis instaret multum, et cuperet removere totum. In quo cordis sui optimo desiderio immatura morte praeventus, ad vitae aeternae regnum, ut creditur, vel pro hac sola intentione, velut pro oculi sui simplicitate, est [Col. 1150C] translatus, cum ex multis quoque aliis bonis exstiterit laudatus. Cujus synchronus et aequivocus, occidentalis Franciae perditor, et Dei tyrannus, e contrario, sicut filius perditionis et Antichristus, Christo adversatur, cujus gratiam impugnat et expugnare non cessat in cunctis suae ditionis partibus. Quo suo merito, draconis cujus sequax est, cauda putatur, quae innumerabiles et praeclaras stellas coeli, Ecclesiae scilicet Francorum traxerit et trahat, miseritque et mittat in terram tenebrosam et opertam mortis caligine. Quem Spiritus sanctus, in quem sine intermissione plus quam Simon Magus peccat, aut cito compunctum corrigat, aut cito a se interfectum de medio tollat, ne tot blasphemias et injurias ad suae [Col. 1150D] damnationis cumulum et sanctae Christianitatis exterminium diutius ipsi Spiritui sancto inferat. Quem Deus propter peccata populi regnare permisit, ut per eum funditus trahantur ad sortem diaboli, qui nomine tenus censebatur esse Christi. Cui sic perditus ille perditor palam et obstinate usque nunc, velut alter Julianus, repugnat, ut quamvis multoties ab reverendae memoriae pontificibus apostolicae sedis, domno Leone et Victore, super tanta apostasia admonitus et correptus, pejor in dies fiat, finemquo suis pravitatibus rebellis Deo et sacerdotibus ejus ponere contemnat; noxius quoque terrae, quam, ceu sterilis arbor, occupat, cujus nequitiae imitatores sive compares et consortes cum hac profana pecucunia praesumunt adire et frequentare limina Simonis [Col. 1151A] Petri credentes illi posse placere jam pecunias contra suam sententiam acquisitas, exemplo Simonis Magi; nec timent cum illo ab ipso Principe apostolorum sibi quoque dici: «Pecunia tua tecum sit in perditionem (Act. VIII, 20) .» Quorum jam pecunia, quantacunque sit, immunda fit, quandocunque Simoniaca pecunia accedens illam contingit. Sed ad propositum redeatur.

CAPUT VIII. De quadripertita venditione apud Latinos, et de Magni Constantini devotione erga clericos.

Distrahitur ergo passim et sparsim res ecclesiastica prius a principibus et eorum familiaribus, deinde a metropolitanis et eorum familiaribus. Neutra quippe venditio fit sine mediatoribus. [Col. 1151B] Quanto tolerabilius venderetur, si saltem exemplo orientalis et transmarinae Ecclesiae, a metropolitanis tantum eorumque familiaribus venderetur, quia bis tantum, et non quater venderetur. Quamvis enim multimodis erroribus Ecclesiae Constantinopolitani imperii vexentur, ab hoc tamen immunes per omnia noscuntur. Denique, sicut auditu et visu comprobavi, et insuper ab ore orthodoxae memoriae imperatoris, Constantini Monomachi in ipsa regia urbe pro apostolicae sedis responsis positus agnovi; nec ipse imperator, nec laicorum quilibet ullam dispositionem ecclesiarum aut ecclesiasticarum ordinationum seu facultatum aliquando sibi praesumit; sed cuncta simul postquam semel relicta sunt, relinquuntur disponenda metropolitanis et ecclesiasticis [Col. 1151C] personis, a tempore maximi et primi Constantini qui super his memorabilem et omnibus catholicis reverendam sententiam protulit. Praesidens namque sanctae synodo, quae apud Nicaeam congregata est, cum querelam quorumdam conspiceret coram se delatam, ait: «Vos a nemine judicari potestis, quia solius Dei judicio reservamini. Dii etenim vocati estis, idcirco non potestis ab hominibus dijudicari. Ite, et inter vos causas vestras disponite, quia dignum non est ut nos judicemus deos.» Unde ipsa sancta synodus sic promulgavit. «Antiqui moris est, ut urbis Romae episcopus habeat principatum, et suburbica loca et omnem provinciam sua sollicitudine gubernet. Qui vero apud [Col. 1151D] Egyptum sunt Alexandriae episcopus omnium habeat sollicitudinem. Similiter autem et circa Antiochiam et in caeteris provinciis privilegia propria reserventur metropolitanis Ecclesiis.» Porro quod decretis Romanorum pontificum insertum de rebus et negotiis ecclesiasticis reperitur, hic quoque inserendum arbitramur. Quod tale est. Nemo qui Scripturas divinas legit ignorat quod, in principio nascentis Ecclesiae, discipulis in unum congregatis cum multitudine credentium, in quibus erat cor unum et anima una (Act. IV, 32) , quique vendentes praedia et possessiones suas afferebant, et dividebatur singulis, prout cuique opus erat (Act. II, 45) . Futuram namque Ecclesiam in gentibus apostoli praevidebant, maximeque, quia Dominus illis praedixerat: [Col. 1152A] «Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium (Marc. XVI, 15) »: vel quia expellendi erant a Judaea, noverant se et in gentibus dispergendos, Ecclesiamque congregandam ex rudi populo idcirco praedia in Judaea minime sunt adepti, sed pretia tantummodo ad fovendos egentes.

At vero, cum inter turbines et adversa mundi succresceret Ecclesia, adeo usque pervenit ut non solum gentes, sed etiam Romani principes, qui pene totius orbis monarchiam tenebant, ad fidem Christi et baptismi sacramenta concurrerent. E quibus vir religiosissimus, Constantinus primus, fidem veritatis patenter adeptus, licentiam dedit per universum orbem sub suo degentes imperio non solum fieri Christianos, sed etiam fabricandi ecclesias, et [Col. 1152B] praedia tribuenda constituit. Denique, idem praefatus princeps donaria immensa et fabricam templi primae sedis beati Petri, principis apostolorum instituit; adeo ut sedem imperialem quam Romani principes praesiderant relinqueret, et beato Petro suisque praesulibus profuturam concederet. Ab illo etenim tempore et deinceps viri religiosi non solum possessiones et praedia quae possederant, sed etiam seipsos Domino consecrarunt, aedificantes basilicas in suis fundis in honore sanctorum martyrum per civitates ac monasteria, in quibus coetus Domino servientium conveniret. Denique, reges et praesides ac magistratus non solum hanc licentiam attribuerunt, sed etiam ipsi propria largiti sunt per universa regna terrarum, unde alerentur egentes [Col. 1152C] qui nil in mundo possidebant, ecclesiaeque fabricarentur atque restaurarentur, Deoque et Ecclesiae ejus rite tamulantium servorumque illius supplementa absque necessitate tribuerentur ut, haec accipientes, secundum monita Apostoli, possent orationes, postulationes, obsecrationes, gratiarum actiones fieri pro omnibus hominibus, pro regibus et qui in sublimitate sunt, ut quietam et tranquillam vitam habeant; et hoc bonum et acceptum esse coram Deo (I Tim. II, 1-3) , idem Magister gentium protestatur, et cui sollicitudo omnium Ecclesiarum incumbebat (II Cor. XI, 28) , quique episcopos regere per Spiritum sanctum constituit Ecclesiam Dei (Act. XX, 28) , quibus ait: «Pascite qui est in [Col. 1152D] vobis gregem Dei, providentes non coacte, sed sponte secundum Deum, neque turpis lucri gratia, sed voluntarie (I Petr. V, 2) . Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus (II Tim. II, 4) .»

Quae enim sunt negotia saecularia, sancti canones manifestant et inhibent sic: «Dum perspicuum sit quod quidam, qui in clero videntur electi propter lucra turpia, conductores alienarum possessionum fiant et saecularia negotia sub cura sua suscipiant, Dei quidem ministerium parvipendentes saecularium vero domos discurrentes et, propter avaritiam, patrimoniorum sollicitudinem sumentes, decrevit supradicta synodus nullum deinceps clericum aut possessiones conducere, aut negotiis saecularibus se miscere, praeter pupillorum et orphanorum ac viduarum, [Col. 1153A] aut si forte episcopus civitatis ecclesiasticarum rerum sollicitudinem habere praecipiat. Ubi liquido patet quia alia sunt negotia saecularia, alia ecclesiastica.» Nonne Moyses in saeculo erat, cum crebro in tabernaculo intraret et exiret, qui intus in contemplationem raptus, foris infirmantium negotiis urgebatur; intus Dei arcana considerans, foris carnalium onera portabat (Exod. XXXIV, 34, 35) . Cujus typum in Ecclesia sacerdotes agere debent, ut, dum foras exeunt ad exercenda negotia pro necessitatibus subditorum, intus ad se redeant per contemplationem mandatorum. Sicut Paulus qui coelestibus secretis inseritur, et tamen per condescensionis viscera carnalium cubile scrutatur. Sicut Jacob ascendentes et descendentes angelos vidit [Col. 1153B] quia videlicet rectores Ecclesiae non solum Deum contemplando appetunt, sed deorsum quoque ad membra illius miserando descendunt. Et dum sacerdotes horum facta imitantur, et se custodiunt et subditorum onera portant. Et videntur tales esse quales idem egregius Paulus praecipit, ut qui utuntur hoc mundo, tanquam non utantur, et qui gaudent, tanquam non gaudentes, et qui emunt tanquam non possidentes (I Cor. VII, 30, 31) .

CAPUT IX De differentia clericorum et laicorum, et de studio beati Gregorii in talibus.

Ex quibus pariter edocemur, quod sicut clerici saecularia negotia, sic et laici ecclesiastica praesumere prohibentur. Et sicut clerici a laicis, sic laici [Col. 1153C] removentur a clericis, tam ex licentia mutuae accusationis quam et testificationis. Et quemadmodum clerici a laicis habitu et professione, sic discreti debent esse actu et conversatione ut neuter eorum officium alterius aut haereditariam sortem sibi praeripiat; sed uterque terminos a sanctis Patribus et orthodoxis principibus positos attendat. Nam sicut clerici a laicis etiam intra parietes basilicarum locis et officiis sic et extra separari et cognosci debent negotiis. Ideo laici sua tantum, id est saecularia; clerici autem sua tantum, id est ecclesiastica negotia, disponant et provideant. Habent inde utrique sibi regulas praefixas tam a sancto papa et martyre Stephano, caeterisque pontificibus sanctorumque Patrum conciliis, quam et a principibus catholicis. [Col. 1153D] Quod satis in beati Gregorii Gestis ostenditur, ubi sic legitur: Nemo laicorum quodlibet sacri palatii Lateranensis ministerium, vel ecclesiasticum patrimonium procurabit; sed omnia ecclesiastici juris munia ecclesiastici nihilominus viri subibant; nimirum laicis ad armorum solam militiam vel agrorum curam continuam deputatis. Ob hoc se nonnulli procerum sub ostentu religionis primo tonsurare coeperunt. Quorum tergiversationi Mauricius imperator prudenter occurrens, data per Longinum Stratorem lege praecepit ut quisquis fuisset administrationibus implicatus, ei ad ecclesiasticum venire officium non liceret. Quam legem Gregorius super hoc valde laudavit, dicens: «Qui saecularem [Col. 1154A] habitum deferens ad ecclesiastica officia venire festinat, non relinquere cupit saeculum, sed mutare.» Hic quoque beatus pontifex nihilominus per diversas provincias, pro custodia sacrae religionis rebusque pauperum strenue gubernandis, ecclesiae suae viros industrios rectores patrimoniorum ascivit; in quibus Cyprianum Diaconum patrimonii Siculi; Pantaleonem notarium Syracusani, et caeteros qui ibidem nominantur usque ad Candidum presbyterum, Gallicani.

Unde etiam Januario Calaritano inter caetera scribit, dicens: «Indicatum nobis est quod laicis quibusdam curam vestri patrimonii commisistis. Quod de caetero cavendum a fraternitate vestra est ne saecularibus viris, atque non sub regula [Col. 1154B] vestra degentibus, cujuslibet res Ecclesiae committantur, sed probatis de vestro officio clericis, in quibus si quid reperiri poterit pravitatis, ut in subditis emendare quod illicitum gestum fuerit valeatis. Quos videlicet apud vos habitus sui officium magis conveniet quam excuset.» Qui etiam, de sacerdotibus Mauricis imperatori scribens, inter caetera sic ait: «Sacerdotibus autem, non ex terrena potestate dominus noster citius indignetur; sed excellenti consideratione, propter eum cujus servi sunt, eis ita dominetur ut etiam debitam reverentiam impendat. Nam in divinis eloquiis sacerdotes aliquando dii, aliquando angeli vocantur, etc., usque ad lapideis serviebant.» Nihilominus ex aliis ipsius pontificis dictis ostenditur, quod ejus judicio et consensu [Col. 1154C] ordinationes episcoporum celebrabantur; quod ex duobus incunctanter apparet, pro quibus sic populo et clero scribens, jubet: «Quanto apostolica sedes, Deo auctore, cunctis praelata constat Ecclesiis, tanto inter multiplices curas et illa nos valde sollicitat, ubi ad consecrandum antistitem nostrum exspectatur arbitrium. Defuncto igitur Laurentio, Ecclesiae Mediolanensis episcopo, etc., usque non minuat.» Sed cum post annos aliquot Constantius, functo insigniter pontificio, in Domino dormisset, clerus et plebs Mediolanensis, Deusdedit diaconem eligentes, ab Agilulfo rege terrerentur quatenus illum eligerent quem Langobardorum barbarus voluisset; at illi, decretum suum Gregorio dirigentes, [Col. 1154D] concilium petunt quibus ipse inter caetera sic rescripsit: «Illud quod vobis ab Agilulfo indicatis scriptum dilectionem vestram non moveat, etc., usque ordinatus.» Et post pauca: «Ut igitur in ordinando, etc., usque consecrari.»

CAPUT X. Quanto liberior sit Graecorum Ecclesia quam Latinorum a potestate laicorum.

Igitur, ut praedictum est, haec sanctorum Patrum et religiosorum principum statuta de personis et rebus ecclesiasticis inviolabiliter hactenus in transmarino imperio observantur, et solis metropolitanis vel episcopis caeteris disponendae relinquuntur. Unde quaelibet Ecclesiae administratio solo eorum disponitur arbitrio, sive gratis sive non gratis velint eam [Col. 1155A] committere cuilibet clerico; nec, nis a metropolitanis aut episcopis eorumque familiaribus, vendi solet aliquando. Quod, quamvis ex sola venditione sit haereticum et nimium detestabile, est tamen Ecclesiis Dei illis magis tolerabile quam nostris quae, ut superius ostenditur, jugiter venduntur quater. Neque enim arrogantia et avaritia principum nostri saeculi et imperii patitur terminis praefixis coerceri, sed, transgressis divinis et humanis legibus, quae inter arma silent, etiamsi ecclesiastica, omnia sibi praesumentes possident, ut in eis degere aut ex eis vivere sine ullorum datione aut venditione contingat clericorum neminem. Quo fit ut, qui liberiores omnibus esse deberent hominibus, ut puta quorum pars haereditas est ipse Deus, quique [Col. 1155B] vicissim sunt sors Dei, existant contemptibiliores omnibus. Nam quamlibet vilis laicorum servus aut mercenarius, nulli, praeter cum cujus est, famulari cogitur, eique soli subjacet, tum suis rebus, ab aliis liberrimus. Sic cujuscunque laici mediocris aut divitis possessio ejus tantum cujus est subjacet domino, nec invaditur, nec venditur a principum aliquo. Soli sunt clerici, sola est Ecclesia, quibus omnium incurrit calumnia, violentia, potentia, et rapina, in tantum, ut si quid forte ecclesiis Dei laici contulerint pro animarum suarum redemptione, mox fiat calumniosum et venale, quod prius ab ipsis donatoribus possidebatur pacifice. Et a quibus maxime vindicantur et venduntur, nisi ab eis qui se ecclesiarum Dei advocatos vel defensores profitentur? [Col. 1155C] Ab ipsis scilicet imperatoribus, ab ipsis principibus eorumque satellitibus. Ipsi sub nomine et obtentu defensionis praesumunt sibi, alienant, vel vendunt non solum ecclesias, sed et quidquid est earum juris, tam in rebus et personis quam et in officiis. Unde vel correpti animadvertant quantominus Deum revereantur quam sub eorum potestate constitutos cujuscunque conditionis homines, quorum verentur et cavent invadere possessiones. Arbitrantur cedendum hominibus sub se, cum non reputent cedendum Deo supra se. Verentur et erubescunt homines, quibus terrenum vel civile jus conservant, cum nec revereantur, nec erubescant Deum, cui nec terrenum jus, nec coeleste fas reservant. [Col. 1155D] Et cum non dubitent se sacrilegos praebere Deo, cujus haereditatem sibi vindicant, religiosi et catholici principes ab hominibus dici et habere affectant, cum vere sint inimici Dei, adversus quem unanimiter conspirant, ut haereditate sanctuarium ejus possideant. Unde, juxta quod Psalmista imprecando prophetat, ponendi sunt sicut Horeb, et Zob, et Zebee et Salmana qui utique alienigenarum principes et Israelitarum hostes erant (Psal. LXXXII, 12) . Quorum malitiam nostri temporis principes secuti videant quo sint perducti. Denique, ut ex praecedentibus beati Gregorii dictis evidenter apparet, ad hoc eos jam perduxit ambitio perfidi Simonis, ut intolerabilior nunc eorum principatus incumbat catholicis Ecclesiis quam Langobardorum [Col. 1156A] quondam tyrannidis. Neque enim Langobardi, quamvis tunc barbari et Ariani, sed nec eorum rex Agilulfus, quamvis Romanae libertati et dignitati nimium infensus, resistere Romano pontifici tentaverunt, quin Mediolanensis Ecclesiae metropolitanum, juxta suae apostolicae sedis antiqua et canonica privilegia, substituisset. Nec praejudicavit consensus regis et ejus gentis desiderium, nec extorsit apostolico praesuli suum super metropolitanorum electione judicium, licet potentia armorum et crudelitate barbariei suae depopularentur, et perterrefacerent omne Italicum solum, et, quod adhuc majus est, Ariana vesania omnem persequerentur catholicum. Quod sane privilegium non solum in Italia, tunc a barbaris et Arianis pervasa retinuit, verum et in [Col. 1156B] Germania totisque Galliis, sicut clare praedicatur in ejus gestis et dictis.

CAPUT XI. Qualiter et per quos ecclesiae suis privilegiis privatae sunt.

Et haec canonica auctoritas solida et specialis reservata est Romanis pontificibus in omnibus metropolitanis; metropolitanis quoque omnibus in eorum suffraganeis, sicut in Gestis B. Bonifacii Maguntini archiepiscopi reperiet quisquis quaesierit. Nec ipse tunc Pippinus rex, nec filius ejus primus Francorum imperator magnus Carolus hunc canonem infringere fuit aggressus, sed nec pronepotum seu haeredum regni et imperii eorum ullus usque ad Ottonum tempus, [Col. 1156C] Ipsis enim ad imperium adolescentibus et proficientibus, Romanorum pontificum decrescere et deficere coepit virtus adeo ut, prae ignavia et insipientia eorum, atque pro arrogantia neophytorum principum, omne ecclesiasticum officium et jus paulatim subriperetur et extorqueretur eorum manibus, vix inane pristinae dignitatis nomen, non autem ipsam suam dignitatem, retinere laborantibus. Sic debilitato et abjecto capite clericalis ordinis, omne mox corpus sibi, pro libito suo substernendum, impune usurpavit potestas saecularis; quae, primo quidem, non praeripuit cuncta ecclesiastica simul et statim, sed, caeterarum nequitiarum more, seperatim et pedetentim. Nam primo ambitiosis ecclesiasticarum [Col. 1156D] dignitatum vel possessionum cupidis favebat prece, dein minis, deinceps verbis concessivis; in quibus omnibus cernens contradictorem sibi neminem, nec qui moveret pennam, vel aperiret os et ganniret, ad majora progreditur; et jam, sub nomine investiturae, dare primo tabellas, vel qualescunque porrigere virgulas dein baculos laicis, tandemque ecclesiasticis. Quod maximum nefas sic jam inolevit, ut id solum canonicum credatur, nec quae sit ecclesiastica regula sciatur aut attendatur. Et quidem memini me vidisse a saecularibus principibus aliquos pastoralibus baculis et annulis investiri de episcopatibus et abbatiis, metropolitanosque eorum et primates, quamvis praesentes essent, nec inde requisites, nec aliquid contra hiscere ausos. Quibus [Col. 1157A] sub tanto adulterio uxorum et nece filiorum deprehensis, suae negligentiae et praevaricationis merito accidit illud maledictum Mosaicum, dicens: «Uxorem accipies, et alius coram te dormiet cum ea (Deut. XXVIII, 30) .» Quo, ut beatus Hieronymus, in Commentario Zachariae prophetae, attestatur, nihil crudelius, nihil miserius inveniri potest ut, timore mortis propriae, nec salutem filiorum, nec uxorum pudicitiam defendere viri audeant.

Hoc ipsum et Amos propheta, ad Amasiam impium sacerdotem comminans, loquitur: «Uxor tua in civitate fornicabitur, et filii tui et filiae in gladio cadent et humus tua funiculo metietur (Amos VII, 17) .» Incunctanter enim sacerdotis uxor ab aliis violatur, quandocunque Ecclesia a laicis, quibus [Col. 1157B] non pertinet, administratur vel ordinatur. Cujus etiam humus funiculo metietur, ubi ecclesiastica possessio a sorte Dominici sacerdotii alienatur, et ad laicorum sortem et dominium revocatur. Qui si defensores Ecclesiae, et non praedones vel invasores essent, procul dubio pro qualicunque culpa seu negligentia sacerdotum ea defendere non negligerent, nec jus illius sibi vindicarent. Factum enim personae, ut beatus Gregorius docet, non est convertendum in damnum Ecclesiae; sed sic est castiganda persona ut per omnia indemnis conservetur facultas ecclesiastica. Habet enim Ecclesia suas leges, suos judices, quibus cum consilio religiosorum et sapientum aut corripiantur, aut corrigantur culpae praepositorum et ministrorum ejus. Quas si ecclesiastici [Col. 1157C] dissimulant aut minime curant, demum saeculares principes et fideles laici, pro defensione et recuperatione, quam matri suae Ecclesiae debent, necesse est insistant, eosque opportune importune conveniant et moneant, ne destructoribus ecclesiarum Dei et indisciplinatis tacendo et dissimulando faveant, sed secum ad reformandos eis suos canones exsurgant. Quod si nec monitis resistere pravis curaverint, faciat laica potestas tandem quod liberae et dilectae matris degeneres filii, cujus si pudicitiam cognoverint ab adulteris captivari; nec mora, accinguntur vindicaturi, etiamsi pater eorum admonitus negligat tam intolerabile sibi malum ultum iri. Caventes enim maculam suo generi infamiamque [Col. 1157D] non modicam suo nomini, etiam patre cessante, non cessant boni filii matris suae injurias ulcisci. Qui si eam, adulteris ereptam, suo legitimo matrimonio non restituerent, sed suae libidini maternam pudicitiam prostituerent; nonne pejores et detestabiliores quibuslibet adulteris essent? Nonne tolerabilius fuerat ab aliis non defendisse, quam defensam sic sibi usurpare et addicere? Rogo considerent hoc Christiana pietate principes Christiani et laici, et tandem cognoscant quanto flagitiores sint, si spiritualem matrem suam sic defendant, ne patri suo restituant, sed sibi ipsis tantum prostituant. Et cui patri? Illi nimirum cui nullus carnalis pater, ne dicam praeferendus, sed nec quidem est aequiparandus, juxta quod dicitur. «Qui amat patrem aut [Col. 1158A] matrem plus quam me, non est me dignus (Matth. X, 37) ,» quoniam, etiamsi in via spirituali patres contrarios habemus, odisse et fugere debemus.

CAPUT XII. De praesumptione feminarum et dignitate sacratarum rerum.

Verum cur haec tantum de viris laicis conquerimur, cum ipsae quoque laicae feminae, quibus nec loqui in Ecclesia permittitur (I Cor. XIV, 34) , nec dominari in virum (I Tim. II, 12) , non solum laicis res ecclesiasticas dispensandas committunt, sed insuper pastoralibus baculis et annulis de episcopatibus et abbatiis clericos investiant, quos eis aut favor aut obsequium saeculare, seu pretium temporale, conciliat et commendat. Principantur et ipsae [Col. 1158B] nihilominus omni ecclesiasticorum concilio et judicio, dum, ad nutum illarum etiam absentum, alii praeponuntur, alii deponuntur, alii, quamvis culpabiles, aut praetermittuntur, aut defenduntur. Sic hac perversissima abusione, juxta quod impius Porphyrius calumniatur, senatus noster sunt feminae a quibus insuper dantur sacerdotalia insignia, nec licet ecclesiasticos, nisi de earum dono, sua sibi assumere, quae nec dicam feminae, sed nec masculorum quispiam, nisi clericus, debet contingere, beato Stephano papa martyre sic denuntiante: «Vestimenta ecclesiastica, quibus Deo ministratur, et sacrata debent esse et honesta, quibus in aliis usibus nemo debet frui quam in ecclesiasticis et Deo dignis officiis, quae nec ab aliis debent contingi [Col. 1158C] aut ferri, nisi a sacratis Deo hominibus, ne ultio, quae Balthazar percussit, super haec transgredientibus et talia praesumentibus veniat divina, et corruere eos faciat ad ima.» Ex quo tanti pontificis decreto, necesse est caveant laici et laicae ecclesiastica vestimenta suo contactu temerare, et a minoribus prohibita majora sibi praesumere. Quibus enim non conceditur claviculam ostiarii qua serat et reserat valvas templi sancti, vel funiculum tintinnabuli quo significat certas horas operis Dei, multo minus conceditur contingere baculum et annulum episcopi, quibus principaliter insignitus, non solos ostiarios, sed reliquos ordines ecclesiasticos, ipsumque templum cum omni sua supellectili, altare quoque cum [Col. 1158D] omnibus suis utensilibus Deo omnipotenti consecrat. Pari modo quibus non licet contingere cingulum aut mappulam subdiaconi, hostias ad altare laturi, multo minus licet annulum episcopi quo insignitur, dum assistit altari, et sanctificat immolatque Agnum Dei, vel dum consecrat chrisma Spiritus sancti, seu dum benedicit populum Dei. Nec mirum si tantopere veritatem Christi in Novo Testamento revereamur, cum ejus umbram in Veteri decreverit Dominus sic reverendam et honorandam, ut in libro Numeri inde per Moysen dicat: «Erunt sub custodia Levitarum tabulae tabernaculi, et vectes, et columnae, et bases earum, et omnia quae ad cultum pertinent hujuscemodi; columnaeque atrii cum basibus suis per circuitum et paxilli cum funibus. Castrametabuntur [Col. 1159A] ante tabernaculum foederis, id est ad orientalem plagam Moyses et Aaron cum filiis suis, habentes custodiam sanctuarii in medio filiorum Israel. Quisquis alienus accesserit morietur (Num. III, 36-38) .» Deinde vasa altaris in quanta voluerit Dominus reverentia haberi, post aliqua ibidem ostendit dicens: «Ignium receptacula, fuscinulas ac tridentes, uncinos et batilla, cunctaque vasa altaris operient simul velamine janthinarum pellium, et inducent vectes. Cumque involverint Aaron et filii ejus sanctuarium et omnia vasa ejus in commotione castrorum, tunc intrabunt filii Caath ut portent involuta, et non tangant vasa sanctuarii, ne moriantur (Num. IV, 14, 15) .»

Quorum periculum denuo cavendum denuntians, [Col. 1159B] ait Moysi et Aaron: «Nolite perdere populum Caath de medio Levitarum; sed hoc facite eis, ut vivant et non moriantur, si tetigerint sancta sanctorum. Aaron et filii ejus intrabunt, ipsique disponent opera singulorum, et divident quid portare quis debeat. Alii nulla curiositate videant quae sint in sanctuario, priusquam involvantur, alioquin morientur (Num. IV, 18, 19) .» Quod longo post tempore Oza Levites incurrit, ubi arcam Domini inclinatam sustentare tentavit, quam solis sacerdotibus contingere licuit. Ex quibus perpendant quid mereantur qui sola temeritate tractant et ferunt vestes et vasa ecclesiastici ministerii, si occiduntur coelitus qui, sola curiositate ducti, haec tantum viderint, aut [Col. 1159C] subita necessitate permoti sustentare tentaverint. Et certe Levitae et consecrati erant quos tanta animadversio cohibebat; quanta putamus severitate laicos ab his deterrebat? Sed ne forsan autumet quis haec tantum populo sub lege custodienda, et non nobis sub gratia, Apostolum dicentem audiat: «Quaecunque scripta sunt ad nostram doctrinam scripta sunt (Rom. XV, 2) ;» nec non beatum papam Stephanum, consimilia his superius decernentem; Dominum nostrum quoque in Evangelio, majoris justitiae perfectionem suis inculcantem, quibus sic praemisit: «Nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisaeorum, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. III, 20) .» Et revera lex nec iram nec subsannationem, nec verbi convicium [Col. 1159D] in fratrem morte punit, nisi solum actuale homicidium; sed [Evangelium] ejus quoque fomitem et seminarium, iram scilicet manifestumque convicium, et tanto graviori morte quanto melior exstat anima corpore; cujus morte, quam solam sentiebant illi, velut servi, perterriti ab excessibus reprimebantur, cum nos velut liberi, sola charitate aeterni Patris justitiam operari debeamus. Qua, si ut puta disciplinam ejus abjicimus indisciplinatoque illius voluntati resistimus, non solum exhaeredabimur, sed insuper morte animae perpetuo plectemur; quam nobis imminere credentes vitare contempsimus. Et tamen in hoc quoque ab illis distamus, quia nobis, tanquam liberis, copia satisfactionis reservatur; illis autem, tanquam servis, nec mora, vindicta [Col. 1160A] temporalis mortis adhibebatur quae procul dubio umbra perpetuae habebatur. Itaque, ut ait Apostolus, in libertatem vocati (Gal. V, 13) , ne abutamur libertate, nec tardemus reverti ad Patrem nostrum, nec desperando, aut nimium sperando differamus de die in diem, quia, sicut qui desperat, sic et maledictus est qui in spe peccat.

CAPUT XIII. De dignitate sacerdotii veteris legis, et praesumptione et poena regum Judae et Israel.

Nihilominus et perpendant quia, quamvis duodecim tribus Israel totidem tunc haberent principes, in quibus et Nahasson, de tribu Juda, cui non erat auferendum sceptrum et dux de femore ejus usque ad Regem regum, Christum (Gen. XLIX, 10) , nullus [Col. 1160B] tamen illorum, nisi solus Moyses, praesumpsit ex contribulibus suis ordinare pontificem, sacerdotes et Levitas, cunctasque illius temporis instituere et disponere caeremonias. Siquidem ipse, vice summi pontificis et maximi primatis, Aaron fratrem suum, et filios ejus, inferioris gradus sacerdotes infulis sacerdotalibus induit, consecravit et inunxit. Ipse quoque tabernaculum utrumque erexit, et cum omnibus utensilibus suis, altaribusque et vasis inungendo, et aqua cum hyssopo aspergendo dedicavit, qua etiam populum aspersum sanctificavit: «Lecto enim, ut ait Apostolus ad Hebraeos, omni mandato legis a Moyse universo populo, accipiens sanguinem vitulorum et hircorum cum aqua et lana coccinea et hyssopo, ipsum quoque librum et omnem [Col. 1160C] populum aspersit, dicens: Hic sanguis testamenti quod mandavit ad vos Deus. Etiam tabernaculum et omnia vasa ministerii sanguine similiter aspersit: Et omnia pene in sanguine mundantur, secundum legem, et sine sanguinis fusione non fit remissio (Hebr. IX, 19-22) . Hic deinde mortuo Aaron fratre suo, filium ejus Eleazarum vestibus patris induit in monte, ut pontificatu fungeretur illius vice (Num. XX, 27-29) .» Nunquid alicubi reperitur principes aut populos aliarum tribuum designasse, aut instituisse pontifices, ac reliquos ministros tabernaculi vel templum Domini, seu praesumpsisse quidquam sortis ac juris eorum? Ipsi enim, per se et inter se, suas ordinationes et causas, [Col. 1160D] prout eis videbatur, agebant; et tota tribus Levitica suis tantum pontificibus disponenda subjacebat, nemine principum aut plebis contradicente, sed potius cunctis ad praeceptum et nutum eorum pendentibus, tam ex oblationibus quam ex observationibus reliquis. Quos quicunque non audiret, de medio populi sui interiret. Et hoc legitimum Leviticae tribui a caeteris inviolabiliter constat redditum usque ad pessimum regem Jeroboam, qui suo schismate regnum et sacerdotium bipertitus est, instituens alia altaria aliosque sacerdotes idolis, quorum utique sacerdotes fiebant, non Mosaice, sed Simoniace. Nam quicunque, ut historia testatur, volebat, implebat manum suam, et fiebat sacerdos eorum qui non sunt dii. Porro Judas et Benjamin, cum aliqua [Col. 1161A] parte Leviticae tribus, retinuerunt suae sorti aliquandiu sacerdotium, quamvis exorbitando interdum; unde et templum et altare nonnunquam aliquorum sacerdotum et regum malitia profanabat, nonnunquam successorum eorum devotio expiabat. In cujus regni primitiva unione et postrema schismate concordia catholicorum discordiaque haereticorum praefigurabatur quam maxime, et paucitas catholicorum in Judaeis Jerosolymitanis, pluralitas vero haereticorum in Israelitis Bethavenitis.

In quibus pariter etiam considerandum est quia qui non nisi falsum sacerdotium sibi retinuerunt cum ipsa lege Mosaica quam frustra legebant, atque cum psalmis Davidicis quos daemoniis et non Deo decantabant, prius irrevocabilem et perpetuam captivitatem [Col. 1161B] incurrerunt; illi autem qui divinitus institutum sacerdotium sibi retinuerunt, licet cadendo et resurgendo, non nisi septuagenariam, et hanc longo post illos tempore; ex qua tanquam meliorati et renovati, cum lege et psalmis, cum sacerdotibus suis et prophetis, cum ipsis quoque sacris vasis, plurimisque ethnicorum principum donariis sunt reversi, templum et sanctam civitatem restructuri. Et quidem illis, tanquam uxori pertinaciter meretricanti, dedit Dominus semel libellum repudii, ut jam libidines suas expleat sine aliquo respectu maritalis zeli; istis autem, tanquam filiis lascivis et dissolutis, ut resipiscerent, paterna flagella adhibuit, juxta quod per Zachariam dicit: «Zelatus sum Sion zelo magno, et indignatione magna zelatus [Col. 1161C] sum eam. Haec dicit Dominus exercituum. Reversus sum ad Sion et habitabo in medio Jerusalem, et vocabitur Jerusalem Civitas veritatis, Mons Domini exercituum, Mons sanctificatus (Zach. VIII, 2, 3) .» Quod cum ex multis aliis, tunc ex hoc uno patenter colligi potest, quia quamvis Jeroboam sacerdotium decem tribuum, quibus praeesset, sibi praesumpserit, super altare Bethel stando et thura jaciendo (III Reg. XIII, 1) , nulla tamen visibili plaga percussus evasit.

Porro Ozias, rex Juda, cum id, quanquam zelo Dei indiscrete fervens, attentaret, lepra percussus est, etiam priusquam ad altare incensi cum thuribulo, quod solum jam arripuerat, accederet (II Par. XXVI, 19) . «Qui, ut beatus Hieronymus, juxta Historiam, asserit, fuit vir justus, et fecit rectum in conspectu Domini, aedificans templum, aquaeductum fabricans, offerens vasa, et pro hoc merito adversarios superans, quod maximum pietatis indicium est; habens multos in suo imperio prophetas. Hic, quandiu vixit Zacharias sacerdos, cognomento Intelligens, placuit Deo, et cum omni veneratione delubrum ejus ingressus est. Postquam vero Zacharias obiit, volens per semetipsum offerre donaria, sacerdotalem ordinem, non tam pie quam audacter, invasit, et reclamantibus Levitis et caeteris sacerdotibus: Nonne tu es, Ozias, rex, et non sacerdos? Audire noluit, statimque lepra percussus in fronte est. Quam corporis partem sacerdos auri lamina [Col. 1162A] protegebat Ob eam rem terrae motum in templo Dei exortum constat, cujus etiam Zacharias propheta et titulus Amos meminit. Fuit ergo leprosus usque ad diem mortis suae, et habitavit in domo separata seorsum, filio suo regnum obtinente. Quo utique leproso vivente, et quantum in re est sacerdotium dissipante, Isaias visionem Dei videre non potuit. Quandiu ille regnum tenuit in Judaea, propheta oculos non levavit ad coelum, non ei sunt reserata coelestia, non apparuit ei Dominus Sabaoth, nec in ministerio fidei ter sanctum nomen auditum est. Quando vero ille mortuus est, universa haec aperto sese lumine prodiderunt.» Et post pauca: «Donec Ozias vivit, non intelligis, Isaia, te miserum non compungeris, non moveris; sed quando ille [Col. 1162B] mortuus est, tunc animadvertis immunda te habere labia, tunc indignum te esse cognoscis visione Dei. Isaias justus ut tantum in sermone peccaverat; ideo sola labia habebat immunda, quantum, ego arbitror, quia Oziam in templum irruentem non corripuerat, nec juxta Eliae exemplum libera voce impium designaverat.»

CAPUT XIV. De praesumptione Saulis et poena.

Saul quoque, ut legitur, erat vir electus ac bonus, et non erat de filiis Israel melior (I Reg. IX, 2) , et parvulus in oculis suis: nonne pro usurpato sibi sacerdotio reprobatus, regnum quod ei Dominus praeparabat, in sempiternum perdidit, atque semetipsum interfecit? Quod tamen quanta necessitate [Col. 1162C] usurpaverit, istic, juxta Historiam, nos meminisse non piguit: «Philistini, inquit, congregati sunt ad praeliandum contra Israel triginta millia curruum et sex millia equitum, et reliquum vulgus sicut arena quae est in littore maris plurima. Et ascendentes castrametati sunt in Machmas ad orientem Bethaven. Quod cum vidissent viri Israel se in arcto sitos, (afflictus est enim populus), absconderunt se in speluncis et in abditis, in petris quoque» (I Reg. XIII, 5) etc., usque «et non vidit Samuel ultra Saul usque ad diem mortis suae (I Reg. XV, 35) .» In qua tam districta Divinitatis in utrumque regem sententia animadvertant Christiani principes nec devotionem, nec necessitatem fuisse excusatam, quin uterque [Col. 1162D] divinitus ob sacerdotium sibi praesumptum puniretur. Et Ozias quidem corporis sui salutem et munditiam atque regnum amittit; Saul vero spiritui nequam traditur, Spiritum sanctum perdidit, et regnum mortemque animae et corporis, et a semetipso interfectus, totiusque domus suae invenit interitum. Et certe neuter praesumpsit sibi aut rationale aut stolam sanctam, vel laminam auream, seu quamlibet sacerdotalium vestium, nisi quod prior obtulit holocaustum, alter vero arripuit thuribulum ad thurificandum. Notandum quoque quanto excusabilius et tolerabilius quod necessitas cogit quam quod voluntas praesumit. Nam quamvis Saul, necessitate compellente, holocaustum obtulerit, non tamen Dominum aut prophetam sic exacerbavit ut omnino derelictus [Col. 1163A] esset ab eis, quia postea in multis eum triumphis Dominus clarificavit, et propheta multoties illum visitavit, salutavit, et in sermone Domini ad Amalec deletum ire praecepit. Ubi autem voluntate id praesumpsit, statim ab eo spiritus Domini bonus recessit, spiritusque Domini malus eum exagitare coepit, nec postea victoriam habuit, neque Samuelem vidit.

CAPUT XV. Quanta flagella premant principes cum populis pro praesumptione sacerdotalis officii.

Quod necesse est attendant Christiani principes, et sacerdotalis officii quidpiam sibi praesumere nunc cessent, ne non tantum simplicem, sed duplicem quoque confusionem sicut diploidem induant. Neque [Col. 1163B] enim Deus, ultionum Dominus, Deus ultionum fortis et zelotes, tantum nefas inultum praetermittere solet; sed aut in praesenti saeculo, aut in futuro, aut certe in utroque vindicare. Proinde attendant bella externa, seditiones internas, gentem super gentem, regnum contra regnum, terraemotus magnos per loca, terrores de coelo et tempestates, pestilentias et fames, quae sine intermissione Christianos perturbant, et ante haec omnia injecisse manus apostolis Dei et ministris, et vel tot flagellis correpti tandem cognoscant, ne forte etiam post flagella mortem perpetuam incurrant. Super haec attendant, quia cum in Francorum terra reges ex genere prodeant, quis regum a centum et amplius annis recolitur a filiis suis vel usque in quartam generationem regnasse? [Col. 1163C] Siquidem Ottones, prae omnibus ante se regibus sacerdotalis officii praesumptores, vix attigere tertiam. Post quos primus Henricus nullam. Quod et in aliis regnis et principatibus contigisse qui disquisierit, invenire poterit. Et tamen mirabili caecitate arbitrantur hujusmodi principes se obsequium praestare Deo; si ex pecuniis, vel praediis taliter acquisitis constituant novas ecclesias vel alia pia loca, cum non solum nihil eis prosit, sed plurimum quoque obsit, sicut ex verbis beati Gregorii superius monstratur satis. Et revera quid prodest principibus mille ecclesias destruere, et unam construere exemplo principum illorum quos praenominavimus, qui de spoliis multarum ecclesiarum, et praesertim [Col. 1163D] provinciarum miserae Italiae, duos episcopatus construxere, ut vel sic humano judicio approbarentur qui divino reprobantur; et quasi magnum aliquid fecerint, nomine tenus juri tradiderint apostolicae sedis, cum sibi tamen et successoribus suis omne dominium inde retinuerint? Nimirum sive isti, sive quicunque imitatores eorum, aut fallunt, aut falluntur, si credunt Principi apostolorum contra suam in Simonem magum sententiam tales oblationes vel pecunias jam posse placere, quasi eum poenituerit suae prioris sententiae. Et cur non perpendunt non esse suum ecclesias Dei facere, sed factas defendere? Ad hoc enim gladium a Christi sacerdotibus accipiunt, ad hoc inunguntur, ut pro Ecclesiarum Dei defensione militent, et ubicunque opus est pugnent, [Col. 1164A] non ut ecclesias instituant, et vel eas, vel aliquid earum sanctificent aut praesumant.

Quod si alicubi aedificanda sunt ovilia intellectualibus ovibus, sint pastoribus earum devoti et strenui adjutores, non ut aliarum lacte et lanis, sed tantum illarum quarum interest, aedificentur: «Qui enim, ut Sapiens ait, aedificat domum suam impensis alienis, quasi qui colligat lapides suos in hieme (Eccl. XXI, 9) . Et certe quanti penditur hoc a Deo, et sanae mentis hominibus, si solius eleemosinae gratia quilibet divitem vel mediocrem spoliet, aut occidat quemlibet hominem, ut nudum vestiat, aut moribundum vivificet? et quanto laudabilior foret, si miseros negligeret, quam ut eis misereretur taliter. Quapropter saeculariter potentes, ne potenter tormenta [Col. 1164B] patiantur (Sap. VI, 7) , inter alia ecclesiastica sacramenta, caveant annulis et virgis ecclesiasticis quemlibet insignire, scientes hoc non sui officii, sed sacerdotum esse. Ipsi enim, ut servi domestici, juxta evangelicam parabolam, jussu patrisfamilias prodigo filio revertenti proferunt stolam primam, id est catechizant: ipsi eum induunt, id est baptizant; ipsi calceamenta imitationis priorum patrum in pedibus ejus, ipsi multo magis annulum praedicationis seu ecclesiasticae dispensationis dant in manu ejus. Quorum enim non est baptizare et praedicare, multo minus est annulum dare, quo specialius commendatur praedicatio et magisterium rectorum Ecclesiae. Quorum est etiam vitulum saginatum adducere et [Col. 1164C] occidere, sacramenta scilicet corporis et sanguinis Christi familiae ejus epulaturae praeparare. Quod si principes saeculi mercedi animarum suarum in defensione et procuratione ecclesiasticarum personarum et facultatum cupiunt prospicere, per sacerdotes sacerdotales vices, habitacula et sumptus conservari suffragentur, ubicunque ecclesiasticus status incolumis invenitur, exemplo sanctissimi regis David, qui ut sacerdotalibus sortibus sacerdotium tunc incolume per congrua et debita officia Domino disponeretur institit, et de hostium Domini manubiis, suique juris facultatibus ad templum Domino aedificandum expensas Salomoni filio providit et praeparavit, sicut finis libri primi Paralipomenon enucleatius ostendit.

CAPUT XVI De studio sanctorum regum erga divinum cultum et remuneratione, et vindicta plebium.

[Col. 1164D]

Nihilominus ubicunque ecclesiasticus status et divinus cultus imminutus est, aut annullatus, zelo et modo regis Josiae ad recuperandum et vindicandum accingantur, piaque devotione sacerdotes ejus etiamsi suum negligere officium non timeant, exemplo Ezechiae; humiles piis querelis et admonitionibus aggrediantur. Sic enim de illo in altero Paralipomenon libro refertur: «Ezechias anno et mense primo regni sui, aperuit valvas domus Domini, et instauravit eas; adduxitque sacerdotes atque Levitas, et congregavit eos in plateam orientalem, dixitque ad eos: Audite me, Levitae, et sanctificamini. Mundate [Col. 1165A] domum Domini Dei patrum vestrorum, auferte omnem immunditiam de sanctuario. Peccaverunt patres nostri et fecerunt malum in conspectu Dei nostri, derelinquentes eum. Averterunt facies suas a tabernaculo Domini, et praebuerunt dorsum. Clauserunt ostia quae erant in porticu, et exstinxerunt lucernas, incensumque non adoleverunt et holocausta non obtulerunt in sanctuario Domino Deo Israel. Concitatus est itaque furor Domini super Judam et Israelem, tradiditque eos in commotionem et in interitum et sibilum, sicut ipsi cernitis oculis vestris. En corruerunt patres nostri gladio, filii nostri, et filiae nostrae, et conjuges captivae ductae sunt propter hoc scelus. Nunc igitur placet mihi ut ineamus foedus cum Domino Deo Israel, et avertat a nobis furorem [Col. 1165B] irae suae. Filii mei, nolite negligere. Vos elegit Dominus ut stetis coram eo, et ministretis illi, colatis eum, et cremetis incensum (II Par. XXIX, 3-11) .» Cujus devotioni non sufficiet solos subditos corrigere, verum et extraneos admonere, sicut inibi post pauca subditur: «Perrexerunt cursores cum epistolis ex regis imperio et principum ejus, et in universum Israel et Judam juxta id quod rex praeceperat praedicantes: Filii Israel, revertimini ad Dominum Deum Abraham, Isaac et Jacob, et revertetur ad reliquias quae effugerunt manum regis Assyriorum. Nolite fieri sicut patres vestri et fratres qui recesserunt a Domino Deo patrum suorum, et tradidit eos in interitum, ut ipsi cernitis. Nolite obdurare cervices vestras, sicut patres vestri. Tradite manus Domino, [Col. 1165C] et venite ad sanctuarium ejus, quod sanctificavit in aeternum. Servite Domino Deo patrum vestrorum, et avertetur vobis ira furoris ejus; si enim vos reversi fueritis ad Dominum, fratres vestri et filii habebunt misericordiam coram dominis suis, qui illos duxere captivos, et revertentur in terram hanc. Pius enim et clemens est Dominus Deus vester, et non avertet faciem suam a vobis, si reversi fueritis ad eum (II Par. XXX, 6-9) .» Et quid plura? Bene et feliciter principari cupientibus efficiunt ad suam suorumque salutem acta et dicta salutaria regis istius, cujus industria sic Deo placuit ut una prece centum octoginta quinque millia hostium suorum interimeret, atque sibi quindecim annos vitae [Col. 1165D] moriturus impetraret, cum viri sanguinum et dolosi dies suos non dimidient (Psal. LXIV, 24) . Denique David in sua pietate et justitia sibi in semine suo acquisivit sedem regni in saecula. Porro nec Jeroboam nec successorum suorum quisquam, excepto Jehu, ad tertiam generationem pro sua impietate, injustitiaque pervenit, quin potius mingens ad parietem non est derelictus ex aliquorum posteris.

Attendant hoc principum consiliarii, et laterales, attendant hoc eorum plebes, nec se putent principum suorum praesumptionis expertes, sed noverint super omnia culpae eorum participes, imo auctores. Denique accipiter, licet conetur, sine pennis et plumis non praedatur. Unde rectore, qui unus est, derelinquente, [Col. 1166A] innumera populi multitudo prosternitur et flagellatur saepe, quia nil tale sine favore seu suffragio eorum potuit efficere. Timentes enim vel amantes hominem magis quam Deum, non solum favent male facientibus dominis, sed insuper ex malitia eorum audaciam sumunt, et in quos possunt superbiunt et insurgunt. Qui si unanimes prava conantibus obsisterent et reclamarent, sicut nonnunquam pro suis incommodis, seu commodis, vel sicut pro accepta vel sibi promissa ab aliquibus pecunia solent, facillime suos principes et majores a malo revocarent. Denique, nisi principibus sacerdotum turba clamoris sui improbitate favisset, Pilatus Dominum Jesum relaxasset, nec suum velle ipsi principes ex captione Domini complessent. Sed esto necessitate [Col. 1166B] imbelles et vile vulgus qualecunque principum voluntatem sectantur, vel caveant, ne ipsa necessitas fiat eis male agendi voluntas simul et libertas; quasi si debent ab omnium hominum laesione refrenare, multo magis ab ecclesiasticarum rerum praesumptione, recolentes quia si peccaverit vir in virum, placari ei potest Deus; si autem in Deum peccaverit, quis orabit pro eo? Nec non recolant quia plebes numerosius, et aliquando earum principibus temporalem poenam evadentibus, puniuntur, quia plures ipsae sunt, principes vero pauciores, vel quia ab ipsis tanquam a suis radicibus praesumptio et nequitia principum maxime procedit. Hinc est quod Pharao cum omni suo populo interiit. Bethsamitarum quoque septuaginta viri et quinquaginta [Col. 1166C] plebis, quod arcam Domini viderint, quodque David qui dinumerare populum jusserat evadente, septuaginta millia hominum ab angelo tribus diebus caesa sunt. Et notandum quod in causa divina specialius offendendo principes cum populo suo interierint, in humana autem delinquendo principes populo caeso evaserint.

CAPUT XVII De meritis Israelis et Judae in typo haereticorum et catholicorum.

Sed quia exemplis Israelitarum principum et plebium deterrendos simul et invitandos nostri temporis principes, et populos aliqua ex parte curavimus, superest, ut qui cupit duorum jam populorum, Israelis [Col. 1166D] scilicet atque Judae, dignoscere quanti apud Deum ejusque veros Israelitas habeatur oratio et operatio, revolvat prophetas, et specialius Ose et Amos; tum Abiam regem Judam vice et voce catholicorum adversus Jeroboam, et suos procul dubio haereticos proclamantem talia: «Audi, Jeroboam et omnis Israel, num ignoratis quod Dominus Jesus Deus Israel dederit regnum David super Israel in sempiternum ipsi, et filiis ejus in pactum salis?» (II Par. XIII, 4, 5.) Et post pauca: «Nunc ergo vos dicitis quod resistere possitis regno Dei, quod possidet super filios David, habetisque grandem populi multitudinem, atque vitulos aureos, quos fecit vobis Jeroboam in deos, et ejecistis sacerdotes, Domini filios, Aaron atque Levitas, et fecistis vobis sacerdotes. [Col. 1167A] sicut omnis populus terrarum. Quicunque venerit et initiaverit manum suam in tauro, et in bobus, et in arietibus septem, fit sacerdos eorum qui non sunt dii. Noster autem Dominus Deus est, quem non relinquimus, sacerdotesque ministrant Domino de filiis Aaron, et Levitae sunt in ordine suo. Holocausta quoque offerunt Domino per singulos dies mane et vespere, et thymiama juxta legis praecepta confectum, et proponuntur panes in mensa mundissima, estque apud nos candelabrum aureum, et lucerna ejus, ut accendatur ad vesperum. Nos quippe custodimus praecepta Domini Dei nostri, quem vos reliquistis. Ergo in exercitu nostro dux Deus est, et sacerdotes ejus qui clangunt tubis, et resonant contra vos. Filii Israel, nolite pugnare contra Dominum Deum patrum [Col. 1167B] vestrorum, quia non vobis expedit (II Par. VIII, 12) . Hinc si quis typum sacerdotii haereticorum in populo Israelitico, a Juda separato, prudenter consideret, quid dogmata et ordinationes eorum efficiant luce clarius intelliget.

Sic enim inde in quarto libro Regum legitur: «Translatus est Israel de terra sua in Assyrios usque in diem hanc. Adduxit autem rex Assyriorum de Babylone et de Chuta, et Ahiat, et de Emath, et de Serpharvaim, et collocavit eos in civitatibus Samariae pro filiis Israel, qui possederunt Samariam, et habitaverunt in urbibus ejus. Cumque ibi habitare coepissent, non timebant Dominum, et immisit eis Dominus leones qui interficiebant eos. Nuntiatumque [Col. 1167C] est regi Assyriorum, et dictum: Gentes quas transtulisti, et habitare fecisti in civitatibus Samariae, ignorant legitima Dei terrae, et immisit in eis Dominus leones; et ecce interficiunt eos, eo quod ignorent ritum Dei terrae. Praecepit autem rex Assyriorum, dicens: Ducite illuc unum de sacerdotibus quos inde captivos adduxistis, et vadat et habitet cum eis, et doceat eos legitima Dei terrae. Igitur cum venisset unus de sacerdotibus his qui captivi ducti fuerunt de Samaria, habitavit in Bethel, et docebat eos quomodo colerent Dominum. Et unaquaeque gens fabricata est deum suum, posueruntque eos in fanis excelsis quae fecerant Samaritae, gens et gens in urbibus suis in quibus habitabat. Et nihilominus colebant Dominum. Et cum Dominum [Col. 1167D] colerent, diis quoque suis serviebant, juxta consuetudinem gentium de quibus translata fuerant Samariam. Usque in praesentem diem morem sequuntur antiquum. Non timent Dominum, neque custodiunt caeremonias ejus et judicia, et legem et mandatum quod praeceperat Dominus filiis Israel: Fuerunt igitur gentes istae, timentes quidem Dominum, sed nihilominus et idolis suis servientes; nam filii eorum et nepotes, sicut fecerunt patres sui, ita faciunt usque in praesentem diem (IV Reg. XVII, 23-41) .» Quae utique res gesta haereticos, quorum typus est, insinuat Deum timere, nec timere; colere, nec colere. Denique quamvis legem Moysi se habere et observare, seque Deum adorare et timere jactent, usque in hodiernum diem non coutuntur Judaei Samaritanis, [Col. 1168A] quorum duorum religio qualis sit Dominus in Evangelio Samaritanae ostendit, dicens: «Vos adoratis quem nescitis; nos adoramus quem scimus, quia salus ex Judaeis est (Joan. IV, 22) .» Unde et magistris eorum Saducaeis resurrectionem mortuorum evacuare quaerentibus, ait: «Erratis, nescientes Scripturas, neque virtutem Dei (Matth. XXII, 29) .» Quos cum exemplo de Abraham, Isaac, et Jacob proposito confutasset, subjunxit: «Vos ergo multum erratis (Marc. XII, 27) .» Qui quantum aberraverint, quantumque Pharisaei praecucurrerint, liber Actuum apostolorum sic aperit: «Sa lucaei dicunt non esse resurrectionem, neque angelum, neque spiritum; Pharisaei autem utrumque confitentur (Act. XXIII, 8) .» Unde ab ipsis Saducaei daemonium [Col. 1168B] habere perhibentur.

CAPUT XVIII. De differentia sacerdotii catholicorum et haereticorum, et de primitiis Simoniacorum.

Praeterea quantum catholicorum sacerdotes, licet male viventes, differant ab haereticis, hinc colligitur quod, imminente Babylonica captivitate, a sacerdotibus Dei cultoribus ignis altaris in puteo absconditus post annos septuaginta a Nehemia etiam sub aqua, et in aqua vixisse cum lignis, sacrificioque supposito, deprehenditur. Qui juxta legem altari restitutus holocaustorum, jugiterque fotus opera religiosorum sacerdotum, a diebus Cyri regis Persarum non defecit usque regnum Antiochi, qui procul [Col. 1168C] dubio typus fuit Antichristi, cujus prophetae habentur haeretici; quorum sicut primi, sic et maximi, in utroque testamento sunt Simoniaci. Quod non solum ex aliis Scripturis, sed etiam ex Machabaeorum comprobatur gestis. Siquidem typus Antichristi, Antiochus sacerdotium Judaeorum Jasoni, typum Simonis Magi praeferenti, vendidit primus. Quod sic ibidem refertur: «Post Seleuci vitae excessum, cum suscepisset regnum Antiochus, qui Nobilis appellabatur, ambiebat Jason frater Oniae summum sacerdotium, adito rege, promittens ei auri talenta trecenta sexaginta, et ex redditibus aliis talenta octoginta. Super haec promittebat et alia centum quinquaginta si potestati ejus concederetur gymnasium, et ephebiam sibi constitueret, et eos qui in [Col. 1168D] Jerosolymis erant Antiochenos scriberet; quod cum rex annuisset, et obtinuisset principatum, statim ad gentilem ritum contribules suos transferre coepit (II Mach. IV, 7-10) .» Et post pauca: «Erat autem hoc non initium, sed incrementum quoddam et profectus gentilis et alienigenae conversationis, propter impii et non sacerdotis Jasonis nefarium et inauditum scelus, ita ut sacerdotes jam non circa altaris officia dediti essent (Ibid., 13, 14) .» Videsne Simoniaca haeresi etiam Judaicum sacerdotium sic destructum ut pro scelere venditionis et emptionis ad incrementum gentilitatis sit translatum? In quo evidenter ostenditur Simoniacam haeresim seminarium et propagationem esse non Christianitatis, sed gentilitatis. Neque enim Simoniacus aliud efficere [Col. 1169A] aut velle potest, nisi ut contribules suos utique Christianos ad gentilem ritum transferat: quod certe nefarium et inauditum scelus esse constat. Unde idem Jason non sacerdos, sed impius arguitur, quo nomine paganus proprie ostenditur. Simulque considera quod hac prima conspiratione Simoniacorum, Antiochi scilicet, Jasonis, atque Menelai, qui de tribu Benjamin natus, pecunia praefato Jasoni summum sacerdotium extorserat, octoginta millia Judaeorum in Hierusalem caesa, quadraginta duo millia vincta non minus fuerunt venundata (II Mach. V, 14) . Tunc quoque Antiochus Menelao ductore tanquam Antichristus ducibus Simoniacis, templum quod cum sacramentis suis portendebat catholicam Ecclesiam, et sacramenta ejus ingressus, accepit [Col. 1169B] altare, aureum candelabrum luminis, et universa vasa ejus, mensam propositionis, libatoria, fialas, mortariola aurea, velum, coronas, et ornamentum aureum quod in facie templi pendebat, et comminuit omnia, jubens deinde templum contaminari, et cognominari Jovis Olympii (II Mach. VI, 2) . Et accepit argentum et aurum, et vasa concupiscibilia, et thesauros occultos quos invenit, et sublatis omnibus abiit in terram suam. Quae utique singula illius templi ornamenta praefigurabant Ecclesiae sacramenta, sicut orthodoxorum patrum multiplicia testantur scripta. Ex quibus ornamentum illud aureum quod in facie templi erat, titulum fidei, qua Deum esse cognoscimus, et qua ad Deum intratur, aperte significabat.

[Col. 1169C] Quae profecto, per haereticos ab Antichristo comminuta et captivata, in comminutione et captivatione illius ornamenti aurei praemonstratur; qua captivata repellit Dominus tabernaculum suum ubi habitavit in hominibus, traditque in captivitatem virtutem eorum, et pulchritudinem eorum in manus inimici, et concludit in gladio populum suum, et haereditatem suam spernit. Juvenes eorum comedit ignis, et virgines eorum non lamentantur. Sacerdotes eorum in gladio cadunt, et viduae eorum non plorantur (Psal. LXXVII, 60-64) . Cur hoc? Quia, secundum lamentantem Jeremiam, repulit Dominus tabernaculum suum, maledixit sanctificationi suae (Thren. II, 7) . Unde nec ipsum templum jam cognominatur [Col. 1169D] Domini, sed Jovis Olympii, ut indicetur principi acris hujus cessisse quidquid visibilium sacramentorum in illo solebat esse Domini, sed tanti auctor sceleris Jason, a Menelao expulsus sacerdotio, fugiens de civitate in civitatem, omnibus odiosus, ut refuga legum exsecrabilis, ut patriae et civium hostis, et qui multos de patria expulerat peregre periit; et qui insepultos abjecerat multos, et ipse illamentatus, et insepultus abjicitur, sepultura neque peregrina usus, neque patrio sepulcro participans. Cujus supplantator Menelaus, post caedem sanctissimi sacerdotis Oniae aliorumque multorum sanctorum, a fratre suo Lysimacho supplantatur, non multo post juxta aerarium templi seditione saeculari interemoto. Quem sacrilegum Scriptura astruit, non [Col. 1170A] solum quia pecunia sacerdotium obtinuit, sed quia insuper sacra vasa, et supellectilem sanctuarii furti exportavit; quod scelus Simoniacorum specialius esse nemo ambigit. Non solum enim sacerdotium emptum ire aggrediuntur, sed quidquid ecclesiis Dei superesse potuit diripiunt, et furantur. Nec venditor quoque impunitus evasit, qui insanabili et invisibili plaga percussus, vermibus consumptus, atque fetore exercitui ejus sibique intolerabili repletus, peregre miserabili obitu est defunctus in montibus, ut puta typus ejus quem in monte sancto juxta Danielis prophetiam, spiritu oris sui interficio Dominus Jesus.

CAPUT XIX. Qualiter ipsi sacerdotes sub lege communionem impiorum vitaverint, et ab eis contaminata purificaverint.

[Col. 1170B]

Ecce si sic perierunt tunc pseudoprophetae, et pseudochristi Simoniacorum etiam sub umbra legis Moysi, putamusne qualiter pereunt nunc sub veritate Evangelii Jesu Christi? Quorum communionem quanto suorum corporum periculo, facultatumque dispendio, Mathathias et filii ejus nonnulli alii devitant, in libris Machabaeorum cognoscere possunt qui voluerint. Siquidem multa hominum millia utriusque sexus non tantum in civitatibus, verum et in montanis et solitudinibus glorioso tunc martyrio pro lege Dei quam zelabant coronata sunt. Quo zelo Mathathias quoque sacerdos et filii ejus quinque, relinquentes quaecunque habebant in civitate, fugerunt [Col. 1170C] in montes et secesserunt in desertum locum; ibique inter feras vitam in montibus agebant, et feni cibo vescentes demorabantur, ne participes essent coinquinationis. Et in quo jam isti adhuc in Judaismo minus sanctis Patribus nostris in Christianismo communionem haereticorum vitarunt? Simul quoque consideremus quia, donec sacerdotium Judaeorum viguit, nulla utensilia vel pecunia templi angelicis excubiis defensi potuere diripi aut captivari, quamvis id obstinato animo Heliodorus sub Onia pontifice aggressus fuerit. Quod sine aliqua vindicta constat tunc effectum ob sacerdotium venditum, vel a non sua tribu . . . . . fuit praesumptum.

Nec minus considerandum est in facto legitimo sacerdotum illius temporis quanto studio et qualiter [Col. 1170D] a catholicis expianda sunt, quae contaminata invenerint ab haereticis. Sic enim inibi docemur super his: «Elegit Judas sacerdotes sine macula, voluntatem habentes in lege Dei. Et mundaverunt sancta, et tulerunt lapides contaminationis in locum immundum. Et cogitavit de altari holocaustorum, quod prophanatum erat, quid de eo faceret. Et incidit illis consilium bonum, ut destruerent illud, ne forte esset illis in opprobrium, quia contaminaverant illud gentes; et demoliti sunt illud, et reposuerunt lapides in monte domus in loco apto quoadusque veniret propheta et responderet de eis. Et purgato templo, acceperunt lapides integros secundum legem, et aedificaverunt altare novum secundum illud quod [Col. 1171A] fuerat prius; et aedificaverunt sancta, et quae intra domus intrinsecus, et aedem, et atria sanctificaverunt. Et fecerunt vasa sacra nova, et intulerunt candelabrum et altare incensorum, et mensam in templo, et incensum posuerunt super altare, et accenderunt lucernas quae super candelabrum erant, et lucebant in templo. Et posuerunt super mensam panes propositionis, et appenderunt vela, consummatisque omnibus ante matutinum surrexerunt, et de ignitis lapidibus igne concepto, obtulerunt sacrificium secundum legem super altare holocaustorum novum quod fecerunt (I Mach. IV, 42-56) . Quibus actis, rogabant Dominum prostrati in terram, ne amplius malis talibus inciderent, sed, et si quando peccassent, ut ab ipso mitius corriperentur, et non [Col. 1171B] blasphemis aut barbaris nationibus traderentur. Qua die autem templum ab alienigenis pollutum fuerat, contigit eadem die purgationem fieri vicesima quinta novi mensis Casleu, et cum laetitia diebus octo egerunt in modum tabernaculorum. Et decreverunt communi praecepto et decreto universae genti Judaeorum omnibus annis agendum per dies octo (II Mac. X, 4, 8) . Et ornaverunt faciem templi coronis aureis et scutulis, et dedicaverunt portas et pastoforia et imposuerunt eis januas, et facta est laetitia in populo magna valde. Et aversum est opprobrium gentium (I Mac. IV, 57, 58) ,» quas legalis umbrae lineas evangelica recto pede resculpit veritas, dum pene eodem modo catholici patres pro re et temporis sui qualitate expiant contaminatas ab haereticis ecclesias; [Col. 1171C] quod studii nostri erit alio loco et evidentibus demonstrare exemplis.

Attamen et illud interim consideretur quod ante primam captivitatem sub sacerdotibus, quamvis male viventibus, nec altare Domini, nec utensilia ejus, nec ignis sint penitus innovata, sed ab idololatriae sordibus, reliquisque contaminationibus per manus legitimorum sacerdotum sola aqua expiationis purificata. Quod secus factum esse post captivitatem occasione sacerdotii venalis superius ostenditur, in tantum ut lapides quoque sancti quondam altaris inde remoti fuerint; ignisque novus conceptus ex ignitis lapidibus fuit (II Mac. X, 3) , cum a sacerdotio Aaron usque ad perfidum Jasonem ignis ab altare holocaustorum non defecerit, nec abominandum [Col. 1171D] idolum desolationis super illud regum quisquam aedificaverit. Quae tertia jam reconciliatio altaris et templi per aliquot legitimos sacerdotes, qualis Christi praecursoris genitor Zacharias, etiam regnante Herode, exstitit, consecrata fuit, donec, jam praedicante Domino nostro Jesu Christo, Annas et Caiphas non solum venale, sed et annuale sacerdotium sua ambitione et pecunia prorsus effecerunt. Quorum suique similium negotio domus orationis spelunca latronum (Math. XXI, 13) fuerat facta, protestante Domino, quos paulo post in cruce tanquam in throno pontificali exaltatus damnavit, et irrecuperabiliter deposuit, dum, velo templi a summo usque deorsum per medium scisso (Math. XXVII, 51) , omnia illorum [Col. 1172A] sacramenta denudavit, eorum sacerdotium cum omnibus suis caeremoniis, et lege spiritualiter ad se, et ad suos cohaeredes velut ad tribum Judam nomen ejus confitentem transtulit, reprobatis illis; qui eum negarunt exclamando: «Non habemus regem nisi Caesarem (Joan. XIX, 15) .»

Denique quidquid sacerdotalis officii postea, tam ab illis quam ab eorum similibus et sequacibus, praesumptum illic et actum fuit, diaboli et non Dei cultus exstitit, juxta quod B. papa et doctor Leo asserit, «reclamantibus quoque potestatibus angelicis, et dicentibus: Transeamus ab his sedibus.» Sic jugi sacrificio ablato, usque in finem perseverat inibi abominatio et desolatio; secundum quod B. Hieronymus de tribus quatuor sceleribus quarumdam disserens [Col. 1172B] nationum, ait: «Amos propheta in eas gentes quae lectione ejus comprehensae sunt, ob eas causas quas memorat, affuturam iram Dei denuntiat. Et quia in sequentibus ait: In tribus impietatibus et super quatuor non convertam eum, tertio peccatorum indulgentiam Deum dare posse significat; quem quarto eadem peccata committentibus, nec poenitentiam, nec indulgentiam daturum denuntiat. Nam per ignis similitudinem, quem in praedictas gentes mittendum praedixit, gravem et irrevocabilem Dei iram, animadversionemque voluit demonstrare.» Quo tanti viri testimonio expergiscantur Simoniaci, et discant quanto minus sint ipsi convertendi, qui non solum ter aut quater, sed etiam centies aut millies committunt eadem scelera, impraetermisse negotiando [Col. 1172C] de Spiritus sancti gratia. Quae quamvis graviter punienda sint in emptoribus, multo tamen gravius in venditoribus, quia evenit nonnunquam, ut emptor emendo nonnisi semel delinquat, dum denuo cuilibet vendere quod accepisse putatur recusat. Venditori autem quae gratia remanet, aut quae ira non imminet, qui nonnisi vendere solet? Sed ne de aliis tantum sceleribus, et non de Simoniaca haeresi dictum putetur, attendamus quid de Israel, cujus ambitio in typo hereticorum regnum bipartitum effecit, ab eodem propheta dicatur; et sole clarius cernetur illorum prius negotium, quo inique vendunt, et alterum quo sibi linguas correptorum, quasi prophetarum, iniquius redimunt. Ait enim: «Haec dicit Dominus: Super tribus sceleribus Israel, et super quatuor non convertam [Col. 1172D] eum, pro eo quod vendiderit argento justum et pauperem pro calceamentis, et super vestimentis pigneratis accubuerunt, juxta omne altare, et vinum damnatorum bibebant in domo Dei sui (Amos, II, 4, 8) . Et suscitavi de filiis vestris in prophetas, et de juvenibus vestris in Nazaraeos, et propinabatis Nazaraeis vinum, et prophetis minabatis, dicentes: Ne prophetetis (Ibid., 11, 12) .»

CAPUT XX. De periculo sacerdotum et indisciplinata ambitione nostri temporis.

Sed vae, vae nobis sacerdotibus et clericis, quia nos ipsi audaciam et gladium ad praesumendum et invadendum ecclesiastica subministramus laicis, quae [Col. 1173A] nec praesumerent nec invaderent, nisi aut nostra negligentia aut favor eos ad id animaret? Nempe cum simus canes coelestis patrisfamilias, non solum nullo libero et continuo latratu, nullo acri morsu, importuni a peculio et caulis ejus raptores arcemus; quin potius muti, perditis obsecrationum linguis, aut repressis redargutionum dentibus, vocibus et caudis, velut inertes canes, penitus demissi, improba et caeca adulatione ad rapiendum invitamus. Nec aliquo timore vel amore Domini nostri offensam incurrere cavemus, nec instar damnosi canis praecipitandos nos in rapacem Carybdim, ultimisque suppliciis obruendos recolimus. Sed quod adhuc plus dolendum est, familiae Dominicae efficimur terribiles et raptoribus mites. Insuper tantus stupor nos obsidet, [Col. 1173B] ut credamus laicorum esse quod nostrum est. Inde est quod nonnuli nostrum, caeca ambitione ducti, quo maxime malo intra Italiam laboramus, postpositis ecclesiasticis rectoribus, quorum tantummodo interest, certatim palatia nec requisiti, nec vocati irrumpunt, saeculares potestates impudenter adeunt, censum patrimoniorum suorum et facultates principibus eorumque familiaribus adhaerendo et obsequendo expendunt, ut vel sero aliquam ecclesiasticam dignitatem venentur post diuturnas, maximas et continuas angustias, quas insanissima patientia diebus et noctibus perferunt, patientes exsilii, inediae, algoris et vigiliarum supra modum. In quo nimirum detestabiliores ambitioso Catilina sunt habendi, qui patriae parricida ob consulatus [Col. 1173C] ambitionem non renuit fieri. Quod si ille terrenae dignitatis appetitu, terrenum et paganum regnum inquietando et confundendo parricida dictus et habitus est, quia etiam cum interitu urbis, qua editus fuerat, principari tentavit, ubi patres conscriptos suae ambitioni refragari sensit: qui putamus dicendi et habendi sunt, qui sua ambitione coeleste Christianum regnum, Ecclesiam scilicet matrem suam, confundunt et interimunt, contradicente illis ipso regum Rege, Christo, omniumque venerabilium Patrum praeteritorum et praesentium concilio? Quos quis dubitabit dicere supra modum Simoniacos, qui non solas pecunias, sed semetipsos insuper in talibus negotiis expendunt? Siquidem tolerabilius est illis qui simul et semel et in uno suoque loco emunt [Col. 1173D] quod quaerunt quam qui particulatim et multoties, diebusque vitae suae peregrinando atque discurrendo de loco ad locum.

Qui tandem nullo suo merito, sed solo obsequio aut humana gratia dignitatem a saecularibus adepti quam debuerant, si bene in Ecclesiis suis militassent, per ecclesiasticos adipisci, in labores eorum tyrannico furore introeunt. De talibus Ecclesia, scilicet clerus et populus cujuscunque civitatis conquerendo et ejulando dicere cum Domino potest: «Ipsi regnaverunt et non ex me; principes exstiterunt et non cognovi (Ose. II, 4) .» Neque tamen haec dicendo illos incusamus qui suae egregiae indolis publicaeque utilitatis causa invitatione, et petitione principum, [Col. 1174A] atque suorum licentia vel praecepto rectorum in ter reno palatio conversantur et deserviunt, atque nonnunquam ab Ecclesiis rectore privatis nec aliquem suorum qui proficue succedat habentibus expetiti, regimen suscipiunt, nec dicendi sunt labores aliorum invasisse; sed fratribus in labore deficientibus occurrisse. Et quod laudabilius est, profectum suum suae debitum Ecclesiae, cujus stipendiis et in qua militaverunt, periclitantibus aliis Ecclesiis, charitative impendunt; nec dignitatem, quae eis, ut emeritis, in Ecclesia sua vel patria debebatur, attendunt. Tales profecto tanto magis sunt reverendi quanto non sua quaerunt, sed Christi; quibus sane bonis aeque omnibus injuriam faciunt, imo Omnipotentis voluntati, in cujus ditione cuncta sunt posita, resistunt, quicunque [Col. 1174B] ob hoc importunos se impudentesque ingerunt; quorum indisciplinatorum et girovagorum tanta est multitudo, nec tantum nobilium et litteratorum quantum et ignobilium atque illitteratorum, ut, ecclesiis claustrisque vacuefactis et vacantibus, palatia domusque saecularium vix jam capere sufficiant examina clericorum. In quibus nonnulli inveniuntur qui ecclesiasticos honores non tantum clericali officio quantum medicinali, aut scurrili seu gnatonico aucupantur. Mentior, si non plures ejusmodi promeruit Italia, quos nulla promovit morum aut litteratorum gratia, sed aut scurrilitas vel fallax adulatio, seu, quod excusabilius putatur, sola medicina. Quibus cum nullus Christianorum communicare debeat, ut vere acephalis et sine suorum [Col. 1174C] rectorum litteris et permissu vagantibus, insuper regimen ecclesiasticum committitur; quod tandem adepti, non solum tanquam indisciplinati et stulti confundunt et dissipant, sed etiam tanquam libidinosi multimoda fornicatione et foeditate incestant.

CAPUT XXI. De praecipuo malo Italiae, et de quodam vano episcopo, et officio sacerdotum, principum et plebium.

Talibus utique ordinationibus cum nonnullae provinciae sordeant, tum praecipue Italia, in quam hujusmodi solet confluere sentina, quae non solum suo fetore navigare ad regnum coelorum cupientes aegrotare compellat, sed insuper pondere demergat; nimirum tales tardissimi ad bene audiendum, tardioresque ad bene vivendum, cum sint promptissimi ad [Col. 1174D] loquendum et exercitatissimi ad adulandum, aures principum simplices et ex sua natura alios aestimantes, callida fraude decipiunt, eorumque recta studia depravant. Si quidem prudentia carnis, quae legi Dei, ut ejus inimica, subjici non potest, inflari atque nunc simulare, moxque dissimulare quodlibet periti, verisimilibus argumentationibus et intercisis sancti Christi sanctorumque Patrum sententiis abutuntur ad persuadendum; sicque nunc mimica levitate festivi, nunc philosophiae gravitate severi, nunc saeculari urbanitate lepidi, nunc pecuniaria largitate importuni, velut alter sceleratus et multiformis Proteus, ipsi quoque versipelles ad suum arbitrium violenti, et, quod gravius est, blasphemi, reflectunt [Col. 1175A] quidquid apud Deum et homines constabat Ecclesiae sanctae utile et honestum. Mirantes enim personas, quaestus causa, inter alia sua deliramenta et praestigia, quibus tanquam novo aucupio incautos illaqueant, patulis et avidis auribus principum mundanam potestatem, maximeque imperatoriam regiamque potentiam supra modum magnificant, et ecclesiasticam dignitatem attenuant. Et quia vicissitudo est omnium rerum sub sole, ut aliquando proficiant, aliquando deficiant, secundum exteriorem profectum aut defectum ecclesiasticae causae, meritum et potentiam sacerdotalis dignitatis aestimant, ut modo ei, velut lunae, solem saeculares potestates praeponant; modo, velut soli, alterum solem opponant; modo (quod tamen rarissime fit) in solo filiationis [Col. 1175B] nomine, velut filium patri, supponant. Quod impurae et improbae adulationis figmentum diebus nostris sic praevaluit, ut aliquid hujusmodi parasitorum, ad confusionem sanctae Ecclesiae suamque perditionem, dictus episcopus popularem favorem sic sibi conciliare solitus esset: Papa, inquam, Romanus est pater, Imperator filius, ego autem qui inter ipsos duos discurro, Spiritus sanctus. Quam blasphemiam quis catholicorum, ne dicam declamare, sed vel patienter audire potest? Sed caecus adulator, sibique supra modum ex suae adulationis effectu placens, dum conatur ab hominibus aestimari supra id quod erat aut videbatur, duarum haereseon blasphemias incurrisse convincitur. Ubi sua praesumptione gradus in sancta Trinitate constituit, [Col. 1175C] tanquam Arius; et tanquam Manes, se Spiritum sanctum esse professus est. Quo utique sacrilegio, multisque aliis, Deo et fidelibus ejus invisus, velut alter Jason peregre periit, vagus et profugus.

Itaque quicunque principum quaerit hic sibi felicitatem et in futuro beatitudinem parare, caveat talibus acquiescere. Rex enim qui libenter audit verba mendacii, omnes ministros habebit impios. Nec habeant Christi sacerdotes et quae ad eos pertinent alio loco quam quo habuit Maximus Constantinus, ejusque orthodoxi successores in imperio, sicut paulo superius ex parte monstratur in hoc opusculo. Unde qui sacerdotalem et regalem dignitatem vult irreprehensibiliter et utiliter conferre, dicat sacerdotium in praesenti Ecclesia assimilari [Col. 1175D] animae, regnum autem corpori, quia invicem sese diligunt, et invicem sese indigent, suamque sibi operam vicissim exigunt et impendunt. Ex quibus sicut praeeminet anima et praecipit corpori, sic sacerdotalis dignitas regali, ut puta coelestis terrestri. Sic nec praepostera, sed ordinata sunt omnia: sacerdotium, tanquam anima, praemoneat quae sunt agenda; regnum deinde, tanquam caput, sui corporis omnibus membris praeemineat, et ex quo expedit praecellat. Sic enim regum est ecclesiasticos sequi, sic laicorum quoque reges suos ad utilitatem Ecclesiae et patriae, sic ab una eorum potestate populus doceri; ab altera debet regi, quarum neutra populum inconsiderate sequi. Quod sanctorum Patrum [Col. 1176A] auctoritas sacerdotibus sic inculcat: «Docendus est populus, non sequendus, nosque, si nesciunt quid liceat, quidve non liceat, commonere, non his consensum praebere debemus.» Porro de regibus et saeculi principibus ait: «Principes saeculi nonnunquam intra Ecclesiam potestatis adeptae culmina tenent, ut per eamdem potestatem disciplinam ecclesiasticam muniant. Caeterum intra Ecclesiam potestates necessariae non essent, nisi ut, quod non praevalet sacerdos efficere per doctrinae sermonem, potestas hoc imperet per disciplinae terrorem. Saepe per regnum terrenum coeleste regnum proficit, ut qui, intra Ecclesiam positi contra fidem et disciplinam Ecclesiae agunt, rigore principum conterantur, ipsamque disciplinam, quam Ecclesiae utilitas vel [Col. 1176B] humanitas exercere non praevalet, cervicibus superborum potestas principalis imponat. Cognoscant principes saeculi debere se reddere rationem propter Ecclesiam quam a Christo tuendam suscipiunt. Nam sive augeatur pax et disciplina Ecclesiae per fideles principes, sive solvatur, ille ab eis rationem exigis, qui eorum potestati sanctam Ecclesiam credidit.»

CAPUT XXII De nociva taciturnitate sacerdotum, et loquacitate adulatorum.

Haec ita esse cum nemo Christianorum contradicere audeat, vae nobis sacerdotibus quia tacemus, quia viri polluti labiis sumus! Si enim sanctissimus Isaias pollutionem labiorum incurrit, quia regem, [Col. 1176C] sacerdotale officium semel tantum attentantem, libera voce, sicut Elias, non redarguit, nec perfecte ab ea pollutione purgari, juxta beati Hieronymi sententiam, potuit, donec crudeliter sectus occubuit, rogo quando labia nostra mundabuntur, qui sine intermissione principes ecclesiastica praesumentes non solum non redarguimus, sed insuper laudamus? Et talibus labiis Dominum interpellare aut nominare audemus? Et quid juvat quotidie dicere: «Domine, libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa (Psal. CXIX, 2) ;» et: «Domine, labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam? (Psal. L, 17.) » Nonne iniqua labia sunt, quae iniquitatem non arguunt, vel quae iniquitatem non defendunt? A quibus liberari, si omnibus Christianis [Col. 1176D] orandum est, multo magis sacerdotibus, quibus non solum pro se, sed et pro omnibus orationi et praedicationi insistendum est, ne forte cum multiplicaverint orationem, non expediat Deus pollutis labiis eorum offensus. Lex enim veritatis, ut beatus Hieronymus super Malachiam disserit, in ore sacerdotis est doctrina populorum, quae in sacerdote nullo debet mendacio deturpari, sed tota de veritatis fonte procedere, et ut ipse pacem habeat, et caeteros pacificet, nulliusque personam accipiat in judicio, et multos avertat ab iniquitate corripiens alios. «Labia sacerdotis custodient scientiam (Mal. II, 7) .» Et non dixit, proferent, sed, «custodient,» ut in tempore loquatur opportuno, «et legem requirent ex ore ejus, quia [Col. 1177A] angelus Domini exercituum est (Mal. II, 7) .» Et speculator datus a Domino domui Israel. A cujus ore requiretur doctrina et increpatio, nisi annuntiaverit justo ne peccet, atque injusto ut convertatur; sanguis amborum de manu linguae illius requiratur.

Qua animadversione si feriuntur labia ex solo silentio iniqua, qua putas ferientur dolosa quae, non solum reticent quam corripere jubentur iniquitatem, sed insuper mentiendo laborant ostendere aequitatem? Unde, «Vae vobis qui dicitis bonum malum, et malum bonum, ponentes tenebras lucem, et lucem tenebras, ponentes amarum dulce et dulce amarum. Vae qui sapientes estis in oculis vestris, et coram vobismetipsis prudentes: qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab [Col. 1177B] eo (Isa. V, 20, 23) .» Qui enim, ut ait Salomon, dicit impio: Justus es, maledicent ei populi, et detestabuntur eum tribus. Quos propheta cavendos denuntians, ait: «Popule meus, qui beatum te dicunt, ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant. Stat ad judicandum Dominus, et stat ad judicandum populos. Dominus ad judicium veniet cum senibus populi sui et principibus ejus. Vos enim depasti estis vineam meam, et rapina pauperis in domo vestra (Isa. III, 12-14) .» Quod nequissimum adulationis vitium necesse est tanto animosius insectemur, quanto perniciosius omnibus pene vitiis intelligimus. Ipsum enim sacerdotalem auctoritatem, ipsum regalem potestatem et modestiam destruit, ipsum, ne Deo et hominibus debita reddantur, [Col. 1177C] fasque nefasque confundit. Adulator quippe blandus inimicus est, perjurus principibus, quibus, contra jusjurandum suum, infidelis est, cum eis aut mala agere suadet, aut acta improbo favore effert, ut impoenitentes viam sibi in futuro thesaurizent, perniciosissimus populis, quos nec sapere nec resipiscere permittit, invisus Deo, contra quem efficax adjutor diaboli a bonis revocare, et ad mala provocare homines insistit. Unde venerabilis Prosper, prosa metroque eximius, ait de talibus: «Adulantium linguae alligant animas in peccatis. Delectantur enim ea facere in quibus non solum non metuitur reprehensor, sed etiam laudator auditur.» Cujus inde epigramma tale est:

Lingua assentatrix vitium peccantis acervat,
[Col. 1177D] Et delectatum crimine, laute ligat.
Nulla sit ut lapso reparandae aura salutis,
Blanditur sonti dum malesuadus honor.
Libera sit potius vox correptoris amici,
Serpere nec libris caeca venena sinat.
Nec credens medici verbis fallacibus aeger,
Noxia laudatae vulnera pestis amet.

CAPUT XXIII. De periculo male tacentium sacerdotum et male loquentium, et de individua unitate divinitatis et suorum.

Itaque haec et hujusmodi quamplurima patienter audiantur, atque tandem, si suam alienamque perditionem evitare curant ministri Christi, et maxime sacerdotes, seu timore seu amore humano caveant non solum malis, sed et bonis tacere, alioquin morientur, [Col. 1178A] si vel intrantes tabernaculum Dei, vel exeuntes de se sonitum non reddiderint. Nihilominus ministri diaboli parasiti et ventriloqui, maximeque erronei clerici desinant majoribus vel minoribus suis placere, dum favent malis et detrahunt bonis. Illi loqui praesumant, isti tacere discant. Alioquin «desolabit Dominus linguam maris Aegypti (Isai. XI, 15) , et erunt qui beatificant seducentes, et qui beatificantur praecipitati (Isai. IX, 16) .» Quorum nequitiam et poenam Psalmista in transgressore psalmo intimat, dicens: «Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum, labia dolosa in corde et ore locuti sunt. Disperdat Dominus universa labia dolosa et linguam magniloquam. Qui dixerunt: Linguam nostram magnificabimus, labia nostra a nobis sunt, quis noster [Col. 1178B] Dominus est? (Psal. XI, 3 5.) » Sicut ergo maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine, sic et vae ei qui lactat amicum suum, et ducit via non bona! Quapropter, admonente propheta, lingua balborum velociter loquatur (Isai. XXXII, 4) ; et plane atque cor stultum intelligat scientiam, et mutilatores discant legem, ne forte illi, quod absit! divisioni, quae in Deum non cadit, tacendo consentientes, et isti adulando insistentes et faventes, a Deo ut schismatici et haeretici dividantur pariter. Indubitanter enim schisma vel haeresis est Deum et suos ab invicem conari dividere, beato Paulo Corinthiis sic protestante: «Obsecro vos, fratres, per nomen Domini nostri Jesu Christi, ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata. Sitis autem perfecti in eodem [Col. 1178C] sensu et in eadem scientia. Significatum est enim mihi de vobis, fratres mei, ab his qui sunt Chloes, quia contentiones inter vos sunt. Hoc autem dico, quod unusquisque vestrum dicit: Ego quidem sum Pauli, ego autem Apollo, ego vero Cephae, ego autem Christi. Divisus est Christus?» (I Cor. I, 10-13.) Subauditur: minime.

Aliter enim illa ejus oratio, quod absit! infructuosa erit, quam Deo Patri ad passionem iens fudit, ubi inter alia suis, maxime ut unum essent in illo, deposcebat dicens: «Ego dedi eis sermonem tuum, et mundus eos odio habuit, quia non sunt de mundo, sicut et ego non sum de mundo. Non rogo ut tollas eos de mundo, sed ut serves eos ex malo. De mundo non sunt, sicut et ego non sum de mundo. Sanctifica [Col. 1178D] eos in veritate; sermo tuus veritas est. Sicut tu me misisti in mundum, et ego misi eos in mundum; et pro eis ego sanctifico meipsum, ut sint et ipsi sanctificati in veritate. Non pro his autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me et ego in te, ut et ipsi in nobis unum sint, ut mundus credat quia tu me misisti. Et ego claritatem, quam dedisti mihi, dedi eis ut sint unum, sicut et nos unum sumus. Ego in eis et tu in me, ut sint consummati in unum (Joan. XVII, 14-23) .» Videsne, divisor blaspheme, Christi non posse individua dividi. Individua quippe sunt Christi et ejus ministri. Et quod magis stupeas, individui sunt puri homines a Deo [Col. 1179A] Patre, qui tantum Deus est, mediante Christo, qui Deus et homo est, sicut ipse ait: «Ego in eis et tu in me, ut sint consummati in unum (Joan. XVII, 14-23) .» Quae tamen mirabilis et desiderabilis unitas illi, tanquam Unigenito, natura debetur, homini, tanquam adoptivo, sola gratia praebetur. Denique ut Christus Jesus Deo et homini uniendis, sicut singulariter fidelis mediator, ambobus apparet, suae naturae divinae et sanctitati, quibus Deo congruebat, humanam naturam et sanctificationem, qua sanctus et sine peccato natus est, univit, ut ex una homini in peccatis concepto sic congrueret ut consuleret, atque ex altera sic subveniret ut sanctificationem quoque perditam restitueret. Quae sanctificatio Virginis, terrae filio divinitus collata et diabolicae potestati [Col. 1179B] adempta, redditur virginis Mariae Filio, qua idem verus homo praedestinatus est Filius Dei in virtute, secundum spiritum sanctificationis, quem sanctificationis spiritum suis ipse Dei et hominis filius deposcens, ait: «Sanctifica eos in veritate,» scilicet in me qui sum veritas, «ut sint et ipsi sanctificati in me (Ibid., 17) .» Ex quo veraciter colligitur sanctificatione sola effici ut humanis divina jungantur. Itaque, si unum fiunt cum Christo in Deo ministri et famuli Christi, quia sanctificati sunt in ipso, manifestum est quidquid ministrorum Christi est unum esse cum illis in Christo, quia sanctificatum est in ipsis Christo. Quod si peculium carnalis servi unitur et servi domino per servum qui ejus est, quomodo non magis unitur et cedit Christo quidquid [Col. 1179C] suorum est, praesertim quibus possessio nulla est, nisi quae ipsi de donis suis redonata illis redonatur, quorum pars haereditatis insuper est ipse Dominus, cui et ipsi sunt haereditas?

CAPUT XXIV. De exemplis individuae Trinitatis in omnibus creaturis.

Sed, proh dolor! unionem hanc detestabiles, et individuum individui et ab ipso divisi dividere aggrediuntur, cum sanctificationem ita in se contineat ut ab ea contineantur. Equidem velut luteo glaucomate lippi, aut superfluo potu madidi, solem aut lunam, seu quamlibet lucernam credunt sibi non solum duplicari, sed et multiplicari, ut egregius Prudentius Marcionitas duos deos, bonum scilicet ac malum, [Col. 1179D] sibi confingentes confutans, ait:

Nemo duos soles, nisi sub glaucomate, vidit.

Quapropter, si possunt, perpendant quam aversi a Deo incedant, qui dividere individua laborant. Denique ipse Deus suam individuam Trinitatem unitate commendat, atque hoc suae incommutabilis et invisibilis naturae exemplar non solum invisibilibus et mutabilibus, sed visibilibus quoque facturis suis commodat et conservat. Omnia enim quae in una sapientia sua Deus fecit, Trinitatem qua subsistunt insignivit, ubi omnibus mensuram, numerum, et pondus habere dedit (Sap. XI, 21) . Quae tria contemporaliter, et inseparabiliter omnibus creaturis insunt, nec quodlibet corum prius ac posterius duobus reliquis, [Col. 1180A] aut sensibiliter ab illis separabile inveniri poterit. Sive enim mensuram, sive numerum, sive pondus in quibuslibet corporis naturis consideres, pariter et inseparabiliter in ipsa tria nasci, esse, crescere, decrescere, et interire etiam sensibus corporis senties. Quae nihilominus in corporeis creaturis, si animadvertas, intelliges. Habent siquidem mensuram qua etiam circumscribuntur, pondus meritorum, numerum affectuum diversorum. Nempe ut membrorum vel partium diversitas dat corporibus numerum, sic et creatis spiritibus diversitas effectuum. Itaque, ut venerabilis Prosper ait, sic operum species praedicat artificem, fingentem rebus formas, loca, tempora, motus mensuris, numeris ponderibusque suis. Quae licet tria omnibus pariter [Col. 1180B] inserit creaturis, tamen unum quoddam efficiunt, unitateque coercentur, quatenus, juxta suum modum, sic sua dilatentur trinitate ut sua quoque arctentur unitate, sicque numerum habeant nec habeant, instar sui auctoris, qui et tria summa dicitur et unum. Porro juxta quod beata et incorruptibilis haec Trinitas unus Deus recte dicitur et habetur, sic et incorruptibilis illa Trinitas in singulis creaturis, aut unus spiritus, aut unum corpus dicitur et habetur.

Ex quibus omnibus multipliciter docemur Deum, tam in se quam et in omnibus operibus suis, commendare, atque super omnia diligere monadem, et apprime detestari et odisse a se quodlibet ascendentem. Monas enim individuae suae naturae beneficio [Col. 1180C] etiam dividua individuo unionis reducit, et individuae connectit. Dias autem dividuas sui vitii maleficio etiam individuum dividere quaerit. Illa, tanquam inviolabilis et pacifica, nil nisi a dividuis, diversis et privatis retrahere, atque suo omnibus communi, et praesenti individuo unire novit. E contrario ista tanquam violata violatrix, et schismatica, nihil nisi ab individuo consimili et communi bono obrumpere et abscindere tentat. Haec procul dubio ab illo incommutabili; et individua monade ultro recedens prius privatae et solitariae sedis locum sibi in lateribus aquilonis exploravit, deinde hominem a Deo divisit. Haec quoque more suo per meretricem dixit: «Nec mihi, nec tibi, sed dividatur (III Reg. III, 26) .» Haec etiam in Evangelio per alium, persuadere cupit [Col. 1180D] aeternae Monadi visionem, dicens: «Dic fratri meo, ut dividat mecum haereditatem (Luc. XII, 13) .» Cui beata Monas reclamans, naturae suae impassibilitatem sic praedicavit: «Homo, quis me constituit judicem, aut diversorem super vos?» (Luc. XII, 14.) Et si omnia opera divinitatis consideres, monade prorsus ea subsistere, diade autem interire invenies. Quibus sicut monas est subsistendi principium, sic et dias desistendi initium. Nam quandiu diversitas et numerositas membrorum, seu partium, unione censetur, vel toto suo connectitur, subsistit. Ubi autem ad diadem accedit, desistere et interire incipit. Quod Moyses quoque innuit. Qui, cum singulorum dierum opera Deum quod bona essent vidisse [Col. 1181A] commemoraverit, de die tamen secunda loquens reticuit, significans Deo non videri bonum, ubi, quid ab incommutabili ejus unitate discedens, mutabilitatem pluralitatis incipit, et incidit.

CAPUT XXV. Quod individua sit sanctificatio ab his quae sanctificat, et qualiter sanctificentur.

Cum ergo his et pluribus aliis sanctae Scripturae testimoniis liqueat Domino Deo in suae creaturae universitate quam maxime placere universale et commune bonum, atque e contrario displicere particulare et privatum, cujus scientiae, imo cujus frontis sunt qui quaelibet sanctificata Deo praedicant impune et sine sacrilegio posse dividi ab ipsa sanctificatione sua quae cohaerent Deo? Quae qualiter sanctificentur, [Col. 1181B] vetus lex, quae novae typus est, multipliciter ostendit. At enim ex debito quidem, sicut primogenita, primitiae et decimae quae exiguntur, ut pura sanctificata Domino, priusquam nascantur; ex oblatione, sicut pectusculum, armus, pecus, vel quaecunque Domino sanctificantur, ubi recte offeruntur; ex voto autem, quaecunque sponte voventur. Nam ab ipso voto sanctificata Domino noscuntur. Quae pariter in Levitico breviter comprehenduntur, ubi sic praecipitur: «Primogenitae quae ad Deum pertinent nemo sanctificare poterit et vovere, sive bos, sive ovis fuerit, Domini sunt. Quod si immundum est animal, redimet qui obtulerit, juxta aestimationem suam, et addet quintam partem pretii; si redimere noluerit, vendetur alteri, quantocunque fuerit aestimatum. [Col. 1181C] Omne quod Domino consecratur, sive homo erit, sive animal, sive ager, non vendetur, nec redimi poterit. Quidquid fuerit semel consecratum, sanctum sanctorum erit Domino. Omnes decimae terrae sive de frugibus, sive de pomis arborum, Domini sunt et illi sanctificantur. Si quis autem voluerit redimere decimas suas, addet quintam partem earum omnium decimarum, bovis, et ovis et caprae, quae sub pastoris virga transeunt, quidquid decimum transierit sanctificabitur Domino. Non eligetur nec bonum, nec malum, nec altero commutabitur. Si quis mutaverit, et quod mutatum est sanctificabitur Domino, et non redimetur (Levit. XXVII, 26-33) .» Quod si diligenter investiges, invenies tabernaculum, cunctaque ejus utensilia, oleo sanctificationis inuncta, vocabis sanctum [Col. 1181D] sanctorum; caetera vero exterius, quae eidem vel ministris ejus pertnent, tantummodo sancta. Unde intelliguntur haec sanctificationem, quae sancta sunt, accepisse ab ea communione, qua per devotionem fidelium connexa sunt sanctis sanctorum. Ex quibus tantam sanctificationem sibi mutuabantur et potiebantur ut, pro modo admonitionis, quaedam in loco sanctuarii sacerdotibus tantum, quaedam etiam maribus stirpis eorum, quaedam et cunctae illorum familiae emptitiae, seu vernaculae, debebantur, excepto omni alienigena, inquilino quoque sacerdotis, et mercenario, nec non leproso et immundo. In quibus sanctificatis, si anima praevaricans caeremonias per errorem peccasset, offerebat pro delicto suo arietem [Col. 1182A] immacutatum de gregibus, qui poterat emi duobus siclis, juxta pondus sanctuarii, ipsumque quod intulerat damnum restituebat, et quintam partem ponens supra tradebat sacerdoti, et sic ei dimittebatur.

Quod si quis comederet de sanctificatis per ignorantiam, addebat quintam partem cum eo quod comederat, et dabat sacerdoti in sanctuarium, ne contaminaret sanctificata filiorum Israel quae offerunt Domino, ne forte sustineant iniquitatem delicti sui qui sanctificata comederint: «Ego, inquit Dominus, qui sanctifico eos.» (Lev. XXI, 23.) Ex quibus evidenter comprobatur quia Dominus tabernaculum suum et ministros sic sanctificat, ut quidquid ipsis pertinet sanctificatum permaneat. Ex quo si quilibet quantulumcunque sibi per errorem vel ignorantiam [Col. 1182B] praesumeret, aut augmentum restitueret, ut de medio populi sui periret. Si autem per superbiam, nullo pacto dirae mortis evaderet sententiam hic, cum Dominus sanctificator omnium, nunc leniter admonendo, nunc aspere deterrendo, astruat suam sanctificationem ab eis quos vel quod sanctificat inseparabilem. Qui sunt isti qui iniquitatem contra Excelsum loquuntur, asserentes sanctificata sine sanctificatione emisse, aut dono accepisse? Qui utique vel rebus visibilibus debuerant doceri, quas constat, nec sine mensura, nec sine numero, nec sine pondere, quae semel et simul Deus illis indidit posse vendi aut donari. Quod si concessum est his, quarum ipse usum et servitium ipsis quoque inimicis suis relinquit et permittit, videlicet ne sine suis [Col. 1182C] qualitatibus habeantur, quanto magis conceditur illis, quas ad solos sumptus Ecclesiae suae sanctae, ac ministris suis sanctis, non solum ab inimicis, sed ab amicis quoque suis laicis sua sanctificatione secrevit! Procul dubio in hujusmodi schismaticos non absurde dirigi potest illa querimonia Christi: «Diviserunt sibi vestimenta mea.» (Psal. XXI, 29.) Nunquid enim et isti tanquam profani milites, ob mercedem illusionum et injuriarum quas Christo pertinaciter ingerunt, ut inimicis ejus placeant, atque inimicos ab eo avertant, non dividunt jugiter vestimenta illius, quandocunque res illi soli devotione fidelium collatas, et sanctificatas ad victum et vestitum suorum membrorum adhuc istic talibus indigentum praesumunt et sibi dividunt, non ad aliquam [Col. 1182D] sanctificationem sibi, sed ad solam maledictionem et sempiternam damnationem? Quem insuper felle cibant et aceto potant, quia pauperibus ejus debitam alimoniam subtrahentes prae fame et siti vitam eorum intolerabili amaritudine replent, quibus et si de sua videntur interdum aliquid impertiri, tanquam chlamys coccinea et adhibetur inhonestioribus, ut putatur, membris Christi. Neque enim pudori ejus in hoc consulunt, sed suo, dum miserorum calamitatibus ob id tantum subveniunt, ne inhumani videantur, aut certe importunos sibi non erubescere arguantur.

CAPUT XXVI. De poena divisorum, quod Spiritum sanctum non accipiant, nisi sequaces fidei apostolorum.

[Col. 1183A]

Haec cum ita sint, quod conjunxit homo non separet, quia perniciose hoc faciet, secundum quod in Evangelio ipse super divortio conjugum interrogatus prohibet (Marc. X, 9) . Ut enim illi cum duo ante conjugium fuerint, jam post conjugium non duo sed una caro sunt, attestante Domino, vel sicut anima rationalis et caro unus est homo, ita clericalis ordo atque ecclesiastica possessio una est Domini sanctificatio, quam quisquis saeculariter dividit, nil nisi spiritualem interitum efficit, velut si conjugium moechando hominem solvat occidendo; quo denique facto, necesse est duos irrites, dum unum divides, [Col. 1183B] Deum scilicet atque maritum, si uxorem; nihilominus Deum atque interrorem hominem, si diviseris exteriorem. Sic in Deum et in famulos ejus peccas, dum sanctificatam eorum possessionem a sua sanctificatione sequestras. Quod periculosius facis hic quam in adulterio, quia illic unum, hic autem multa hominum millia scandalizas. Quod si quis scandalizaverit unum de pusillis Dei, cum mola asinaria, collo ejus suspendenda, demergendus est in profundum maris (Matth. XVIII, 6) , quid, putamus, meretur qui tot ejus pusillos cum majoribus sua ambitione et invasione scandalizat? Quo scandalo conjugium Christi et Ecclesiae suo solvit adulterio, homicidio quoque et sacrilegio, ubi suo maligno zelo eliminat ab Ecclesia arrham divini matrimonii, [Col. 1183C] Spiritum sanctum scilicet quo sanctificabatur, vivificabatur et ornabatur. Qui sicut replet orbem terrarum, et continet omnia tanquam Conditor, ut subsistere valeant, sic et Ecclesiam, et omnia illius replet ac continet, tanquam sanctificator, ut non solum subsistere, sed insuper sancta esse valeant. Quam sanctificationem, bona voluntas, vel devotio, atque oratio invitat ad sanctificandum quidquid sanctae Ecclesiae confertur a fidelibus, qui praecepta Dominica servantes, ad coelestes thesauros terrena patrimonia de terra levant, et transferunt per manus pauperum spiritu, quorum est coelorum regnum, et quorum advocator et consolator est Spiritus sanctus, a quo omnis sanctificatio, imo qui est ipsa sanctificatio. Ipso totum corpus Ecclesiae sanctificatur et [Col. 1183D] regitur. Ipse vicarius Christi discipulis ejus et fidelibus omnibus ubique patrocinatur, pro corporali praesentia illius. Hunc alium Paracletum dari suis, ut cum eis maneat in aeternum Filius rogavit Patrem. Hunc Spiritum veritatis, quae Christus est, non potest accipere mundus in maligno positus, haeretici scilicet, Judaei, et increduli atque pagani, alioquin si mundus, qui talibus consistit, in perfidia permanendo Spiritum veritatis accipere potest, aut Ecclesia nulla est aut, si est, mendacio arguitur Veritas, quae asserit extra eum non posse accipi Spiritum sanctum. Si enim haeretici et caeteri perfidi accipere possunt Spiritum veritatis, constat catholicos aut non accipere, aut nihil ab haereticis [Col. 1184A] differre, imo hoc ipsum catholicos quod haereticos esse. Sed absit haec perfidia ab animis Christianis! Veritas quippe inviolabilis suae promissionis sententiam inviolabili subscriptione corroboravit, eidem mox subjungens: «Quia non videt eum, nec sed eum (Joan. XIV, 17) .»

Proinde, cum sit plus accipere quodlibet quam videre tantum, aut scire, constat mendacem mundum non accipere Spiritum veritatis, quem nec videre nec scire praedicatur; qui ergo nec quod minimum est meretur, dubitatur an quod maximum est mereatur. Et qui indignus judicatur etiam extrema scintilla, dignus est cui cedatur tota flamma? Sed eadem Veritas, suos de Spiritu suo certificans, subjunxit: «Vos autem cognoscetis eum, quia apud [Col. 1184B] vos manebit, et in vobis erit (Joan. XIV, 17) .» Hinc comprobatur Spiritum sanctum a discipulis Christi cognosci, et apud eos et in eis manere in aeternum. Quod si quis calumniator astruere conatur illis tantum, qui sibi tunc tantum adhaerebant, Spiritum sanctum a Christo repromissum, audiat quod dicitur, «ut maneat vobiscum in aeternum (Ibid. XVI, 11) .» Et ne forte adhuc tergiversetur, recolat quod paulo superius exempli causa assumpsimus, ubi Christus rogando Patrem ut sanctificaret discipulos ait: «Non pro his autem rogo tantum, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me, ut omnes unum sint (Joan. XVII, 20) .» Porro sanctificatio nec datur nec habetur sine Spiritu sancto. Constat ergo apostolos eorumque successores [Col. 1184C] apostolica fide corde credentibus et ore confitentibus Spiritum sanctum cognoscere, accipere, et apud eos et in eis manere. Unde ut reliquas pestes interim praetermittamus, probent Simoniaci fidem se apostolicam et doctrinam sequendo vendere et emere Spiritum sanctum, et sine controversia concedatur eis accipere et habere Spiritum sanctum, et cui voluerint sive gratis sive non gratis impetrare aut dare. Quod si probare non poterunt, sicut vere non possunt, maxime cum ab ipsis primitivae vel totius Ecclesiae columnis, Petro apostolorum principe et Joanne dilecto Domini apostolo et evangelista, noverint, nec negare possunt auctorem suum pro sola tam nefandi negotii aestimatione irrecuperabiliter contritum; cognoscant se esse de mundo illo qui [Col. 1184D] non potest accipere veritatis Spiritum, et resipiscentes festinent fieri de mundo illo quem eligit Christus de mundo illorum.

CAPUT XXVII. De Spiritus sancti gratia post resurrectionem in discipulos et vindicta in Anania.

Hunc sane Paracletum misit Pater in nomine Filii sui, ut fideles ipse doceret omnia, et suggereret eis omnia quaecunque dixerit eis idem Filius. Hunc suum Spiritum, quia a Patre procedit, Veritas suis misit, ut illi testimonium per eos perhibeat de ipsis, qui nec a Filio ad eos mitteretur, nec veniret si ipse Filius hinc non abiisset. Quod eis maxime expediebat, ne carnales remanerent, si Christum non nisi secundum [Col. 1185A] carnem nosse curarent. Hinc veniens arguit mundum immundum de peccato incredulitatis, de justitia suorum, et de judicio diaboli foras ejecti. Hic quoque Spiritus veritatis veniens docet Christi discipulos omnem veritatem, ut per ipsum spirituales effecti discant multa quae Christus habebat eis dicere; sed quia adhuc carnales erant, non poterant hunc portare. Nec loquitur ad semetipsos, sed quaecunque audit loquitur, et quae ventura sunt annuntiat eis. Ille Filium clarificat, qui ante passionem ejus non erat datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus. Hic est aqua illa viva ad cujus haustum sitientes idem Filius invitat. Hic quoque est Spiritus veritatis, qui a te reges et praesides, tanquam fidus advocatus, loquitur in discipulis, ne sit necesse [Col. 1185B] praemeditari qualiter respondeant, quibus datur in illa hora quid loquantur. Nec enim ipsi sunt qui loquuntur, sed Spiritus sanctus. Hic fecit ut apostoli testes essent Christi in Jerusalem, et ab ea quaquaversum usque ad ultimum terrae. Ipse visibiliter quoque eos inflammavit, omniumque linguarum suae septemplicitatis gratia donavit. Ipse in apostolis idioti et sine litteris restitit principibus sacerdotum et magistratibus Judaeorum, ut prohibiti loqui constanter responderent: «Obedire oportet magis Deo quam hominibus (Act. V, 29) , et si justum est in conspectu Dei vos potius audire quam Deum, judicate. Neque enim possumus quae audivimus et vidimus non loqui (Act. IV, 19, 20) ,» et caesi gaudentes a conspectu concilii irent quoniam [Col. 1185C] digni fuerint pro nomine Jesu contumeliam pati. Ipse illis orantibus locum in quo erant movit, eosque ut verbum Dei cum fiducia loquerentur replevit. Ipse signa et prodigia multa per manus apostolorum fecit. Ipse cor unum et animam unam multitudini credentium effecit. Ipse debitae caenobitis pecuniae fraudatores verbo Petri occidit dicentis: «Anania, cur tentavit Satanas cor tuum mentiri te Spiritui sancto? Non es mentitus hominibus, sed Deo (Act. V, 34) . Et utique convenit vobis tentare Spiritum Domini (Ibid., 9) .»

In quibus aperte praedicatur, non hominum, sed Spiritus sancti fuisse pecuniam, qua coenobitae illi temporaliter sic sustentabantur, nec quisquam egens inter illos inveniretur. Cui illi mentiti arguuntur, [Col. 1185D] moxque defunguntur, qui tentabant eumdem Spiritum sanctum abalienare ab illa pecunia, quam in ipso eorum voto sibi sanctificaverat ad suorum coenobitarum stipendium, et quia aliquid peculiare sibi clam retinere, et pauperum Christi victum, et vestitum pro parte alia palam exhibita mercari fraudulenter quaerebant. Ipse Simonem Magum ore Simonis Petri sine fine damnavit. Quia gratiam ejus vendi et emi posse aestimavit. In qua irrevocabili sententia considerandum est quanto venialior fuerit reatus Ananiae in transitoriae suae pecuniae defraudatione quam perfidi [Col. 1186A] Magi in sola aestimatione fraudulenti negotii sempiternae gratiae. Unde ille tentans Spiritum sanctum in fraude rei exterioris et visibilis, quam sanctificaverat, sola morte exterioris hominis plectitur; hic autem fraudem interiori et invisibili gratiae meditatus, interioris hominis morte percellitur. Unde licet uterque in Spiritum sanctum peccaverit, tamen, secundum modum culparum, Ananias temporali morte punitus, perpetuam evasisse putatur; Simon autem morte perpetua damnatus, temporalem distulit, quia nec in hoc saeculo nec in futuro remittenda ei erat blasphemia Spiritus sancti. Ananias ne puncto temporis in carne vivere fuit permissus, quatenus mors illa sibi ad occultum remedium, et viventibus ad manifestum foret exemplum; [Col. 1186B] Simon vero in anima mortuus, aliquandiu temporaliter vivere permittitur, ad augmentum sibi futurorum tormentorum, et ad exercitationem bonorum, cum tamen contritus et conterendus de medio hominum sit ablatus. In quorum vindicta hoc animadvertatur necesse est quia, ut ait B. Prosper, «nihil est infelicius felicitate peccantium, quia poenalis nutritur impunitas, et mala voluntas velut hostis interior roboratur. Reservatur enim aeterno supplicio quod temporali nec punitur nec resecatur flagello.»

CAPUT XXVIII. Quanta operatus sit vel operetur idem Spiritus in Ecclesia usque in finem saeculi.

Ad haec sic omnipotens Spiritus Petro apostolo [Col. 1186C] post ostensionem coelestis lintei nuntios Cornelii adesse dixit, eumque gentibus Laptizandis direxit, quarum primitias sui effusione et omnium linguarum inspiratione etiam ante baptismum mundavit. Hic a gentibus circumcisionis et Judaicarum caeremoniarum onus removit, dicente Petro sic: «Visum est Spiritui sancto et nobis (Act. XV, 28) .» Hic Spiritus Jesu non permisit apostolos ire Bithyniam vel evangelizare in Asiam. Hic Paulum et Barnabam separari in opus Evangelii jussit. Hic eumdem Paulum in Macedoniam transire praemonuit, quem postea Judaeorum vinculis alligandum et Romanis tradendum praedixit. Ipse Spiritus testimonium reddit spiritui nostro quod sumus filii Dei et haeredes, cohaeredes autem Christi. Per ipsum qui omnia [Col. 1186D] scrutatur etiam profunda Dei revelavit Deus suis quod oculus non vidit, nec in cor hominis ascendit. Ipse per Paulum dat virginibus consilium, nuptis quoque et viduis. Ipsum habemus pignus Christi, clamantem in cordibus nostris: Abba, Pater. In ipso signati sumus in die redemptionis. Quem si quis non habet, Christi non est. Ipse denique «spiritus, attestante eodem Apostolo, adjuvat infirmitatem nostram. Nam quid oremus sicut oportet nescimus: sed ipse Spiritus postulat pro nobis gensitibus inenarrabilibus; qui autem scrutatur corda, scit quid desideret spiritus, quia secundum Deum postulat [Col. 1187A] pro sanctis (Rom. XXVI, 27) .» Ipsum ab ore Christi post resurrectionem apostoli acceperunt, ut remitterent et retinerent peccata hominum. Et quid plura? Ipse catechismi et scrutiniorum, ipsius quoque baptismatis, missarum quoque et canonicarum horarum leges et solemnia celebrari docuit. Ipse sanctum chrisma instituit, ipse clericorum vel ministrorum diversos gradus et officia in Ecclesia disposuit. Ipse diversarum professionum homines non solum habitaculis et victu, sed et vestitu distinxit. Ipse singulis professionibus rectores gradatim in unum consummandos praeposuit. Ipse quidquid famulatui divinitatis competit vel humanae conversationi honeste et utiliter expedit dictavit. Ipse quaecunque Ecclesiae sacramenta hactenus fuerunt, [Col. 1187B] sunt et erunt, praeordinavit. Ipse martyrum rosis et confessorum liliis paradisum Ecclesiae compingit. Ipse denique evangelistarum et apostolorum, omniumque orthodoxorum calamos et animos imbuit, vexit et praeduxit ut, quocunque iret ejus impetus, illuc et ipsi graderentur sequentes eum. Ipse Spiritus vitae est in rotis, in Scripturis videlicet canonicis, ut cum sanctis animalibus currentibus eant, et cum stantibus stent, et cum elevatis a terra eleventur, quia verba eorum spiritus et vita sunt. Ipse eas sic vivificat, ut homines quoque per illas vivificet. Sine quo non solum non prodest quidquam earum littera, sed insuper occidit, ut caro Christi carnaliter intellecta. Ipse quoque decreta apostolicorum virorum, canonesque sanctorum Patrum in [Col. 1187C] diversis conciliis ad correptionem et disciplinam ecclesiarum Dei generaliter et specialiter promulgavit, attestante beato papa Damaso, qui hinc Aurelio Carthaginensi archiepiscopo sic scribit : «Violatores voluntarie canonum graviter a sanctis Patribus judicantur, et a sancto Spiritu, cujus instinctu ac dono dictati sunt, damnantur, quoniam blasphemare Spiritum sanctum non incongrue videntur, qui contra eosdem canones, non necessitate compulsi, sed libenter, ut praefixum est, aliquid aut proterve agunt aut loqui praesumunt, aut facere volentibus sponte consentiunt. Talis enim praesumptio manifeste unum genus est blasphemantium Spiritum sanctum. Quoniam, ut jam praelibatum est, contra eum agit cujus nisu et gratia iidem sancti [Col. 1187D] editi sunt canones. Diabolica vero nequitia plerosque subtiliter fallere solet, et ita quorumdam imprudentiam, per similitudinem pietatis saepissime illudit, ut pro salubribus nocitura persuadeat. Idcirco norma sacrorum canonum qui sunt spiritu Dei conditi, et totius mundi reverentia consecrati, fideliter a nobis scienda et diligenter tractanda est auctoritas, ne quoquomodo sanctorum Patrum statuta absque inevitabili necessitate, quod absit, transgrediamur, sed fidelissime per ea gradientes, cum eis qui eos instinctu condiderunt divino, mercedis [Col. 1188A] gloriam et laboris cumulum eorum meritis, auxiliante Domino, habere mereamur, etc.

CAPUT XXIX. Sententia S. Augustini de animae potentia, et retractatio ex ea, et quales sint promoti a laicis et metropolitani eorum.

Cujus Spiritus sanctificatio an totum corpus Ecclesiae sanctificet atque regat si adhuc dubitatur, vel qualiter id agat si quaeratur, ineffabile et supra humanum modum hoc esse sciatur. Unde necesse est pie credatur et intelligatur, ne, si impie discutitur, offendatur. Potest tamen anima, quantum creaturae conceditur, praedicare homini tantum artificem Spiritum, ut ex illa quantulamcunque mente concipiat ineffabilis diffusionis illius conjecturam, [Col. 1188B] qua fiat ei aliquis gradus ad vel tenuiter cogitandum incomprehensibilem Salvatoris potentiam. Anima quippe, ut beatus Augustinus sancto Hieronymo scribens ait, «per totum corpus quod animat non locali diffusione, sed quadam vitali intentione porrigitur. Nam per omnes ejus particulas tota simul adest; nec minor in minoribus, nec in majoribus major, sed alicubi intensius, alicubi remissius, et in omnibus tota, et in singulis tota est. Neque enim aliter quod sit in corpore totum sentit, tamen tota sentit. Nam cum exiguo puncto in carne viva aliquid tangitur, quamvis locus ille non solum totius corporis non sit, sed vix in corpore videatur, animam tamen totam non latet. Neque id quod sentitur per corporis cuncta discurrit, sed ibi tantum [Col. 1188C] sentitur ubi fit. Unde ergo ad totam mox pervenit quod non in toto fit, nisi quia et ibi est tota ubi fit, nec ut tota ubi fit caetera deserit? Vivunt enim et illa ea praesente, ubi nihil tale factum est. Quod si fieret, et utrumque simul fieret, simul utrumque totam pariter non lateret. Proinde et in omnibus simul et in singulis particulis corporis sui tota simul esse non posset, si per illas ita diffunderetur, ut videmus corpora diffusa per spatia locorum minoribus suis partibus minora occupare, et amplioribus ampliora.» Haec ita fieri ab anima, cum tanti doctoris sententia, tum quotidiana experientia constat.

Unde quis fidelium dubitare jam poterit Spiritum sanctum longe ineffabilius sanctificatione sua totam [Col. 1188D] replere Ecclesiam, ut pro qualitate ministrorum et rerum ejus, singula quae illi connectuntur et debentur sanctificet? Est enim clericalis ordo in Ecclesia praecipuus, tanquam in capite oculi, de quo ait Dominus: «Qui tetigerit vos, tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) .» Est et laicalis potestas tanquam pectus et brachia ad obediendum et defendendum Ecclesiam valida et exerta. Est deinde vulgus tanquam inferiora vel extrema membra ecclesiasticis et saecularibus potestatibus pariter subditum et pernecessarium. Porro in capillis capitis possessiones [Col. 1189A] Ecclesiae, in unguibus autem vel reliqui corporis pilis facultates saeculi non incongrue possunt accipi. Quas qui indiscrete vel violenter exteriori homini demit, necesse est graviter offendat interiorem pro injuria dehonestationis vel praesumptionis. Quod non dubitandum est facere Spiritum sanctum, qui in universitate Ecclesiae longe praestantius anima omnia operatur in omnibus, dividens singulis prout vult, et annuntians discipulis multa quae ante passionem Christi non poterant portare. Unde sicut recedente anima, mox fetores et vermes corpus occupant, qui illud cum maxima hominum abominatione et abjectione in pulverem dissolvunt, sic et res ecclesiasticae, recedente ab eis sua sanctificatione, mox daemonum juri cum summa maledictione [Col. 1189B] Dei et sanctorum Patrum relictae dispereunt. Quapropter, secundum quod Dominus in Evangelio ait homini, divisionem haereditatis exigenti: «Videte et cavete ab omni avaritia (Luc. XII, 15) .» O vos divisi divisores, et tandem vel sero individua dividi non posse cognoscite, jamque divisoribus nolite acquiescere, si cupitis animabus vestris et illorum consulere. Nempe sequendo quae videntur, et spernendo quae non videntur, calamum vani honoris temporaliter capescitis, nec supremae beatitudinis aulam, aut extremae miseriae . . . . post modicum respicitis.

Quae si maxima pars vestrum Christiano talia retractaret animo, nequaquam hoc tanto Ecclesiae jugiter angeretur malo. Sed, proh dolor! a laicis [Col. 1189C] dignitatibus ecclesiasticam dignitatem adepti, cum juxta canonicam auctoritatem deberent cum suis auctoribus et fautoribus non solum communione altaris, sed et ingressu ecclesiae privari, primum locum in ea, et dispensationem sacramentorum, Christi omniumque regimen atque dispositionem adipiscuntur, cujus etiam limina contingere prohihentur, ut puta perjuri principibus, quibus in tanta praesumptione infideles aut consentiunt aut insistunt; sacrilegi, fures et latrones Deo, cui sancta sua furantur et violenter diripiunt; homicidae insuper pauperibus Christi, quorum patrimonia et pecunias fraudant et suis usibus vindicant; excommunicati Deo et omnibus sanctis ejus praeteritis, [Col. 1189D] praesentibus et futuris, quorum disciplinam destruunt et conciliant, quos scandalizare et offendere non curant. Qui vere jam non sunt habendi ut alii intra Ecclesiam indisciplinati Christiani, sed ut vere blasphemantes Spiritum sanctum haeretici, dum proterve et voluntarie transgrediuntur leges conscriptas et subscriptas digito Dei. Quorum peccatis communicant procul dubio primates et metropolitani, qui talibus et sine canonica discussione manus imponunt, reclamante Apostolo in Epistola ad Timotheum. Taliter nimirum talium principum, sacerdotumque et fautorum illorum causa quid Ecclesia etiam visibiliter nonnunquam patiatur, aperte indicat Micheas propheta: «Audite, inquit, [Col. 1190A] haec, principes domus Jacob, et judices domus Israel qui abominamini judicium, et omnia recta perv titis, qui aedificatis Sion in sanguinibus, et Jerusalem in iniquitate. Principes ejus in muneribus judicabant, et sacerdotes ejus in mercede docebant, et prophetae ejus in pecunia divinabant, et super Dominum requiescebant, dicentes: Nunquid non Dominus in medio nostrum? Non venient super nos mala. Propter hoc causa vestri Sion quasi ager arabitur, et Jerusalem quasi acervus lapidum erit, et mons templi in excelsa silvarum (Mich. III, 9) .»

CAPUT XXX. Recapitulatio de depositione haereticorum et sententia Ezechielis in eos.

[Col. 1190B] Hinc jam licet maxima ex parte spicula adversariorum catholicis objecta Domino donante aut repulerim aut decusserim, aut certe retuderim, adhuc tamen in calce libri hujus retundendum arbitror spiculum illud nimio toxico imbutum, quo obstinato impetitur ecclesiastica regula, quatenus si juxta eam consequitur haereticos deponendos, consequatur quoque juxta assertionem illorum eosdem gratiam ecclesiasticam adeptos, a cujus ascensione ut deponantur sit necesse. Quapropter hinc quoque trutinatores verborum interim patienter interrogo, a quo gradu divinae gratiae deponantur, quibus Psalmista sic imprecatur: «Disperge illos in virtute tua, et depone eos, protector meus, Domine» (Psal. LVIII, 12) . Quin etiam a quo gradu ecclesiastico deponantur pro quibus [Col. 1190C] catholica in die Dominicae Passionis sic precatur: «Omnipotens sempiterne Deus, qui salvas omnes, et neminem vis perire, respice ad animas diabolica fraude deceptas, ut, omni haeretica pravitate deposita, errantium corda resipiscant, et ad veritatis tuae redeant unitatem.» Ecce hic catholica rogat ut haeretica pravitas ab animabus diabolica fraude deceptis deportetur. Psalmista quoque superius, ut inimici ejus deponantur. In qua utique depositione nullam depositionem ab alicujus gratiae vel dignitatis excellentia quam prius habuerint intelligere possumus, nisi solam praesumptionem haereticae falsitatis, quam sub specie catholicae veritatis sibi pertinaciter arrogant. Sic et Simoniani seu quilibet haeretici cum [Col. 1190D] deponi jubentur, non ab aliqua ecclesiasticae ordinationis gratia quam hactenus habeant deponi jubentur; sed etiam ab exteriori facie ecclesiasticorum graduum, qua ad perditionem suam populique Christiani deceptionem per imposturam abutuntur. Quibus maxime aptari potest fabula de asello pelle leonis induto, qui praesumpto, seu quod aptius dicitur, simulato leonino vigore, turbabat pavidas per rura oves, cum nil omnino leoninae fortitudinis, excepto vano terrore, ex his exuviis vel spoliis sibi vel cuiquam acquirere potuerit. Cui dum rusticus pellem leonis detraxit, nil prorsus leoninae potentiae quam ex pelle illa accepisset aut haberet ei detraxit; sed solam quam ex illa hypocrisi contraxerat praesumptionem, [Col. 1191A] sicut eidem asello rusticus dum spoliatum cerneret, dixisse fertur:

Forsitan ignaros imitato murmure fallis:
At mihi, qui quondam, semper asellus eris.

Est quoque aliud quod in illa oratione poscitur, scilicet, ut haeretici et schismatici ad veritatis divinae redeant unitatem. In cujus quoque praefatione monemur orare pro ipsis, ut Deus ac Dominus noster eos ab erroribus universis ad sanctam matrem Ecclesiam catholicam atque apostolicam revocare dignetur. Unde luce clarius constat in unitate Ecclesiae catholicae atque apostolicae non adesse, ad quam ut revocentur et redeant, ab eadem universali Ecclesia oratur. Ergo Simoniani aut haeretici non sunt, et in Ecclesia sunt, aut certe haeretici sunt, et extra [Col. 1191B] Ecclesiam sunt. Porro si in Ecclesia sunt, catholici sunt, atque accipere possunt Spiritum sanctum, sicque jam haeretici nec habendi nec dicendi sunt. Si autem extra Ecclesiam sunt, certe aut haeretici aut pagani sunt, et ideo accipere non possunt Spiritum sanctum, quia extra Ecclesiam non potest accipi, protestante Domino superius: cujus procul dubio sententiam, cum omnes orthodoxi, tum egregius Prosper secutus ait: «Sicut considerandum est quid et cui voveas, ita etiam considerandum est ubi voveas: quia veri sacrificii locus extra Ecclesiam catholicam non est.» Quod versu quoque declarans subdit:

Norit qui reddit Domino pia vota Tonanti,
Unum divinis cultibus esse locum,
[Col. 1191C] In toto mundo quem vera Ecclesia praebet,
Et sine quo nullum justitiae est meritum.

In quibus plane praedicatur, nec veram Ecclesiam, nec verum sacrificium, nec veri sacrificii locum, nec divinum cultum convincentur habere, sicut nec alii haeretici. Quid ergo pariter habent? Solam falsitatem cultumque daemoniacum. Sed esto, dicitur apud eos sacrificium, sacerdotium et caetera catholicorum sacramenta et insignia. Et, o quam multa dicuntur, quae omnino nil earum rerum quarum vocabulis indicantur in se habere comprobantur? Quod cum superius ubertim monstratum sit, etiam ex verbis Ezechielis prophetae monstrari poterit, ubi dicit prophetantibus de corde suo: «Vae prophetis insipientibus,» etc. usque «et scietis quoniam ego [Col. 1191D] Dominus (Ezech. XIII, 3) .»

CAPUT XXXI. De propriis dictionibus in supradicti prophetae et beati Gregorii verbis subjunctis.

Quae prophetae verba idcirco istic seriatim inseruimus, quia etiamsi alia deessent, haec sola confutationi haereticorum et praecipue objectionibus Simonianorum sufficerent. Ut enim caetera praemissae prophetiae praetermittamus, quod solum inde praesenti operae est pretium summotenus attingamus, videlicet parietem a populo aedificatum prophetae liniant absque paleis. Siquidem lateres in nonnullis provinciis et maxime Orientis sic conficiuntur, ut luto paleae admisceantur, quibus lutea materies colligetur, [Col. 1192A] nec calor postmodum resolvat quod humor conglutinarat. Unde et ipsae paleae istic temperatura dicuntur, quia contemperant dissolubile lutum ne resolvatur. Populus ergo sese in parietem aedificat, dum Ecclesia Christi fieri laborat. Sed a pseudoprophetis, haereticis scilicet, quia luto visibilium sacramentorum sine temperatura invisibilis gratiae linitur, casurus est. Qui profecto paries, non esse paries dicitur, et litura non litura, et prophetae non prophetae, et vivificatae animae non viventes, et mortificatae non morientes. Ubi etiam illorum poena praedicitur, qui cor justi, quem Deus non contristavit, contristant, et manus impii ne revertatur a via sua mala et vivat (Ezech. XIII, 22) , confortant. Quod autem res visibilium sacramentorum, quae apud haereticos [Col. 1192B] Christianismi inveniuntur, non solum detrimenta sed et stercora sint, ex verbis Apostoli ad Philippenses ostendatur, ubi sacrificia et caeremonias quae apud haereticos Judaismi post passionem Christi observabantur, quanti prius fecerit, quantive impraesentiarum faciat, praedicat, dicens: «Secundum justitiam quae in lege est, conversatus sum sine querela. Sed quae mihi fuerunt lucra, haec arbitratus sum propter Christum detrimenta. Verumtamen et existimo omnia detrimentum esse propter eminentem scientiam Jesu Christi Domini mei, proter quem omnia detrimentum feci et arbitror ut stercora, ut Christum lucrifaciam (Phil. III, 6) .» Dominus quoque per Malachiam Judaicum sacerdotium reprobans, ait: «Ecce ego projiciam vobis [Col. 1192C] brachium et dispergam super vultum vestrum stercus solemnitatum vestrarum, et assumet vos secum (Malach. II, 3) .» Quod beatus Hieronymus exponens subdit: «Quia ad sacerdotes loquitur: Projiciam, inquit, in facies vestras ea quae sanctiora putatis in lege, et vobis a Deo pro virtutum munere ex hostiis condonata. Armum enim, id est brachium, et pectusculum, et linguam, et ventriculum, et ea quae in Levitico describuntur, accipiebant ex hostiis sacerdotes. Quae omnia pro peccatis eorum se abjicere, et in facies sacerdotum mittere contestatur: ut scilicet tales sint qui offerunt talia qualia et illa quae offeruntur. Et assumet vos, inquit, secum, id est stercus solemnitatum vestrarum, ut fatentes facies [Col. 1192D] putrida stercoris commistione turbentur.» Ad haec ex verbis quoque beati Gregorii, cujus improprias dictiones pro propriis defensores Simon anorum accipiunt, ostenditur quam multa improprie dicantur. Ait enim in tractatu Evangelii Theophaniae: «Omnia elementa auctorem suum venisse testata sunt. Ut enim de eis quiddam usu humano loquar, Deum hunc coeli esse cognoverunt, quia stellam protinus miserunt. Mare cognovit, quia sub plantis ejus se calcabile praebuit. Terra cognovit, quia eo moriente contremuit. Sol cognovit, quia lucis suae radios abscondit. Saxa et parietes cognoverunt, quia tempore mortis ejus scissa sunt. Infernus cognovit, quia hos quos tenebat mortuos reddidit. Et tamen hunc quem Deum omnia insensibilia [Col. 1193A] elementa senserunt, adhuc infidelium Judaeorum corda Deum esse minime cognoscunt, et duriora saxis scindi ad poenitentiam nolunt, eumque confiteri abnegant, quem elementa, ut diximus, aut signis aut scissionibus Deum clamant.» Itaque Simoniani eorumque obstinati defensores necesse est fateantur beatum Gregorium istic improprie locutum. Alioquin, si attendunt proprie locutum, necesse est profiteantur eum fuisse Manichaeum, qui insensibiles res, non solum animam vitalem, sed sensualem habere crediderit et praedicaverit. Quod si profiteri timent, necesse est nobiscum confiteantur tandem nec coelos, nec mare, nec terram, nec solem, nec saxa, nec parietes, nec infernum cognovisse aut clamasse suum auctorem, nec fecisse in obsequium [Col. 1193B] ejus omnia illa quae praedicantur fecisse: sed repentina et inusitata immutatione vel concussione sui cognitum ab hominibus et praedicatum cata tropon metonymian, per quem id quod fit solet indicari illo quo fit, velut homo dicitur pulvis, et coelum aer. Hoc nihilominus tropo Deus cognovisse quid dicitur, cum efficit ut ab hominibus id cognoscatur. Hoc spiritualem gratiam vel columbam vendi beatus Gregorius fatetur, cum vendi putatur. Siquidem, ut ipse asserit, usu humano locutus, sicut insensibilia sentisse, sic et invendibilia vendi est concionatus.

CAPUT XXXII. De criminosis catholicis promotis vel post lapsis, et de ministerio, et de depositione eorum.

Itaque his et aliis quampluribus argumentis constat [Col. 1193C] Simonianos nil ecclesiasticae dignitatis obtinuisse, quamvis eorum defensores impudenter persuadere laborent honorem in eis acceptum perdurare, nisi Romanae et apostolicae sedis antistes, aut metropolitani eorum comprovinciales episcopi eos synodaliter dejiciant. Quomodo enim in eis perdurare potest quod nullatenus acceptum est? Quod vero subjungunt hoc etiam de cunctis criminibus considerandum est, ut si presbyter adulterium fecerit deponatur, noverint hoc longe habendum et agendum. Denique in tantum haeretici differunt a catholicis, ut quantumlibet criminosus catholicus acceptior sit Deo et tolerabilior hominibus, quam quantumlibet justus, si dici potest, haereticus. Unde catholicus etiam criminosus quidquid boni facit [Col. 1193D] vel habet, procul dubio bonum est merito fidei, sine qua non est. Porro haereticus etiamsi habeatur justus, quidquid boni facere vel habere videatur, procul dubio malum est merito perfidiae suae, cum qua quidquid facit peccatum est. Quod superius tot testimoniis constat monstratum, ut hic non sit inde diutius dicendum. Aut enim ignoratis, aut dissimulatis seu neglectis humanae fragilitatis criminibus vel peccatis nonnunquam sacerdotii dignitas conceditur indignis, quorum promotione aut necessitati vel utilitati proximorum in catholica pro tempore consulitur vel voluntati obsecundatur. Quibus, quia fidei catholicae sunt, credendum est, dum promoventur a catholicis, conferri Spiritum sanctum quem [Col. 1194A] habent, etsi non ad suam, tamen ad aliorum salutem perficiendam. Et adest ergo eis Spiritus sanctus ministrantibus, et abest transgredientibus. Adest enim ministerio quod fidei eorum a fidelibus creditum recognoscit; abest iniquitati eorum quam non cognoscit. Dignatur adesse in sacramentis suis sibi obsequentibus, et dedignatur adesse in pravitate morum sibi resistentibus. Itaque quantulacunque fide cordis eorum Spiritus sanctus invitatus ministerio oris et manuum eorum sanctificandis ad suorum salutem rebus infunditur, sed perfidia scelerum offensus ad condemnationem sceleratorum provocatur. Qui quoniam ministri sunt et scelerati, ministerium eorum suscipit, scelera despicit et punit; sic ministris praesens ut sit sceleratis absens. Quibus [Col. 1194B] sane aptari potest sententia illa prophetae qua Domino dicit: «Prope es tu ori eorum, et longe a renibus eorum (Jer. XII, 2) .» Siquidem Spiritus sanctus in cordibus talium ministrorum fidei, cujus est auctor, praesidens, secundum Deum postulat pro sanctis et impetrat quidquid secundum Deum expedit eis. Quod revera metonymicos dicitur agere; quia postulare facit et impetrare, cum ipse cum Patre et Filio postuletur, et donet etiam per ministerium criminosis; sed tamen catholicis a catholicis impositum, ut necessitati vel utilitati catholicorum pro tempore et loco consulatur. Quos nimirum ministros, etsi plurima mala accusant, nonnulla tamen bona excusant, fides scilicet, quae pro modulo suo spei et charitatis capax est; tum necessitas et utilitas, [Col. 1194C] devotio quoque seu petitio Ecclesiae, deinde gratuita ordinatio ab illis qui gratuito eam accepere. Quibus si deest vitae innocentia secundum canonicam disciplinam, adest tamen obedientia, vel sola promotio ad ministerium ecclesiasticum sine aliqua venalitate secundum datam ab ipso Domino Jesu Christo regulam, qua utique firmatur ex parte una, etiam si infirmatur ex altera. Quae Dominica regula si abesset, nil gratiae quis, quamlibet alias innocens, dare et accipere posset. Liquet ergo hac sola regula etiam pravos ad aliquid dirigi, dum ei consentiunt, et sine illa etiam non parum rectos depravari, dum ab ea dissentiunt. Quapropter in ministris modo quo dictum est promotis, vel post promotionem in aliquod crimen lapsis acceptus honor perdurat, [Col. 1194D] quandiu eorum culpas Ecclesia aut ignorat aut disimulat, et propter utilitatem aliorum, sub spe poenitudinis talium tolerat. Talium depositio quandiu ab illis quorum interest qualibet occasione differtur, officium quo jam indigni sunt adimplere pern ittuntur, totumque quod ab eis interim fit pro ministerio prius sibi commisso, vel postea permisso, sanctum habetur. Quod quamvis ipsis ad poenam, aliis tamen proficit ad vitam. Tales vere deponuntur cum deponuntur, quia etsi non merito, officio tamen veram promotionem habuisse noscuntur. Nec cum eis deponuntur aut damnantur quotquot ab eis ante suam depositionem canonice promoventur, aut quaeque ab eis catholice administrantur.

CAPUT XXXIII. De qualibuscunque promotis a Simonianis, et repulsione objectionis adversariorum.

[Col. 1195A]

Sed non sic impii Simoniani, non sic, quorum depositio non est habiti honoris privatio, sed simulatae vel aestimatae promotionis detectio vel confutatio. Quos cum multa sint quae accusent, nulla sunt quae excusent. Neque enim in eorum, ut putatur, ordinatione necessitati aut utilitati Ecclesiae consulitur, nec devotioni aut petitioni acquiescitur, sed soli avaritiae utrinque providetur. Nec attenditur fides catholica aut doctrina apostolica, sed perfidia haeretica et ambitio Simoniana, nec aliqua vitae innocentia, sed sola pecunia. Unde etiam quod non nisi gratis dari et accipi potest, vendere et emere [Col. 1195B] student. Cui ergo in talibus ordinationibus consulitur, nisi avaritiae duorum? Neque enim prior eorum prius aut pro Deo aut pro proximo manum admovet aut os aperit, quam alter manum marsupio admoverit, aut os promissioni aperuerit. Et qua fronte astruitur quantumlibet justos homines vel gratis posse accipere aliquid gratiae a talibus, quibus nil fidei Christianae, sed totum perfidiae daemonicae cooperatum fuisse aut cooperari dignoscitur? Qui etsi videantur interdum aliquos gratis promovere, constat eos non gratis id agere; sed aut obsequium eorum, aut aliorum favorem saeculariter tantum requirere. Quae duo si palam absunt, datur tamen conjici eos in gratuita, ut putatur, promotione nobilium aut religiosarum personarum, sibi clam aucupari [Col. 1195C] favorem seu auctoritatem eorum, ut jam ab eis promoti sint suae promotionis securiores, et promovendi ad emendum promptiores ipsique ad vendendum audaciores. Sic aut praesens negotium ab illis exercetur, aut ex praesenti praeteritum confirmatur, aut certe futurum invitatur. A quibus omnibus munerum speciebus licet excutiendae sint manus ecclesiasticorum; tamen ante omnia a pecunia, quae nominatim ab apostolo Petro reprobata, et ipso Simone Mago fuit damnata. Praeterea non putatur absurdum istic quoque obviatum ire alii argumentationi vaniloquiorum. Aiunt enim:

OBJECTIO. Lex imperatorum sancit ut si quis hoc vel illud fecerit, capite plectatur. Evenit autem ut aliquis saecularis crimen illud committat, pro quo [Col. 1195D] lege data capite plecti debeat. Quod donec judex cujus interest perficere differt, aut misericordia aut negligentia, nunquid interim non vivit? Nunquid non caput, quod juste debet amittere, portat? nunquid tandem, si postea genuerit filium, filius pro paterno crimine sanguinis reus erit? Non plane. Quoniam ille qui crimen commisit, solus supplicii sententiam sustinebit.

REPULSIO. Quae sane argumentatio pro nobis facere comprobatur, non contra nos pro cephalis videlicet, hoc est capitatis, non autem pro acephalis. Quia vero gratis a catholicis promoti, licet ante aut post promotionem suam inveniantur criminosi, non sine capite sint, paulo superius ostenditur satis, simulque [Col. 1196A] quod ante illorum depositionem promoti ab eis non pereant pro eis. Quamobrem constat praemissa argumentatione nil defensionis provisum acephalis nec eorum filiis, quia caput, id est officium ecclesiasticum nec habent nec habuerunt quo privari possint. Superflua enim lex esse convincitur, qua quis privari eo quod non habet sancitur. Tale est enim ac si dicatur: Si quis decollatus hoc vel illud fecerit, capite privetur. Nimirum decollatus est omnis haereticus, haeresi sua a capite Ecclesiae Christo abscissus; et quotquot deinceps ab eis promoveri videntur. Unde et mortui a mortuis nascuntur, ac per hoc nil nisi morticinum ab eis quisquam consequitur, quibus quid auferatur in sua depositione, praemonstratum est abunde.

CAPUT XXXIV. Argumenta ex mundanis legibus contra promoventes vel promotos Simoniacos.

[Col. 1196B]

Itaque suo ipsorum judicio constat actionem horum defensorum infirmatam. Neque enim agitur cum illo quem defendendum suscepit, sed contra illum. Nam dum laborant probare acephalos caput sibi habere atque gestare, seu jure decollatos generare posse, superfluam argumentationem ex acephalis, quod caput portent et generent antequam decollentur, concepere, et post longam parturitionem abortientes de suae iniquitatis vulva projecere. Unde explosa hac, ut vere frivola, a conjunctis causae et consimilibus sumantur argumenta. Ager est aliquis qui, judice corrupto a pecunia, favore illius et iniqua [Col. 1196C] sententia obtinet aliena praedia. Hunc si postea justus judex detectum inde ejiciat, et priori domino vel ejus haeredibus, sua, ut justum est, cedant, nunquid sortes, aliquibus donatas aut venditas, seu titulos vel ministeria et jura ab invasore ibidem praestita legitimus possessor conservat, et non potius sibi suisque consulens ea inde exterminat? Alioquin si haec ob reverentiam vel gratiam invasoris praetermittit, quasi ille juste ibidem aliquid disposuerit, sua ignavia jus suum sibi infirmat et alienat, atque adversario suo confirmat et revocat. Hoc sane argumento injustae acquisitionis justaeque amissionis seu justae recuperationis potest doceri quid a Simonianis vendatur, quid ematur, quid gratis sive non gratis ab illis promotis conferatur, quid in aliena [Col. 1196D] possessione vel sibi vel aliis proficue disponatur et agatur. Siquidem, quamvis invasor profiteatur, attestante sibi iniquo judice, se justitiam suam accepisse, habuisse, et aliis donasse aut vendidisse, vel postea sibi ablatam injuste; tamen constat nec eum, nec quoslibet per eum aliquando aliquid praeter solam injustitiam et detrimentum suum in hujusmodi fundis acquisisse. A quibus dum poena legum et multiplicata restitutione praesumptarum rerum multati, pariter tam factores quam fautores ejiciuntur, non justitia quam nullam in eis habuerunt, sed sola injustitia quam incurrerunt, privantur. Denique judex crimine perjurii et falsitatis per poenitentiam exuendus dejicitur; invasores vero [Col. 1197A] lepra falsitatis quoque et rapinae haud secus absterguntur; sin alias usque ad novissimum quadrantem aeternaliter reddetur quod hic temporaliter contrahitur. Testis enim falsus non erit impunitus (Prov. XIX, 5) . Et nemo diu gaudet qui iniquo judice vincit. Amplius. Nonne si quis rem quamlibet furatus deprehenditur, in quadruplum eam, testante Salomone, reddet, et omnem substantiam domus suae tradet? Si autem quis furtivum scienter comparaverit, et pretium datum perdidit, et nihilominus tenetur noxa et poena furis. Qui vero nescienter, pretium quoque datum perdit et mercem emptam sine nota furis restituet. Si tamen jurejurando arguentibus comprobaverit se nescisse furto sublatam ubi comparavit, alioquin si vel sibi violenter retinere [Col. 1197B] contenderit, aut super furto se excusare distulerit, noxam furis cum nota et poena subibit. Quod necesse est eum passurum, qui vel gratis acceperit a fure furtivum. Qua de re colligatur quia, si sine infamia, damno et poena non evadit quisquis a fure quodlibet furtivum acquisierit, quandocunque apud eum repertum furit; multo magis illi qui a furibus Simonianis aut scientes aut nescientes pretio vel dono columbam Dei furatam, ut videtur, acquirunt et tanto magis, quanto majora e cariora sunt divina humanis. Ergo aut probetur Simonianos, sicut et alios haereticos non esse fures et latrones, aut concedatur nil ab eis acceptum vel accipi posse sine infamia, damno et poena, quae certe nequeant declinari sine satisfactione legali. Quod si adhuc minus compertum [Col. 1197C] habetur an Simoniani sint fures et latrones, diligenter attendatur et fideliter credatur quia, si haeretici sunt, procul dubio fures et latrones sunt; si autem catholici, aut pastores erunt aut mercenarii. Sed ne huic ambiguo diutius haereatur, pastor summe bonus speciatim illud resolvens audiatur. Siquidem suo sermone velut indice pastores mercenarios, fures et latrones, oves et lupos singillatim demonstrat. Et pastores quidem indicans, ait: «Qui intrat per ostium, pastor est ovium; huic ostiarius aperit, et oves vocem ejus audiunt, et proprias oves vocat nominatim, et educit eas, et, cum proprias oves omiserit, ante eas vadit (Joan. X, 2) ; et bonus pastor animam suam ponit pro ovibus suis (Ibid., 11) .» [Col. 1197D] Mercenarios deinde ostendens, inquit: «Mercenarius, et qui non est pastor, cujus non sunt oves propriae, videt lupum venientem, et dimittit oves et fugit. Mercenarius autem fugit, quia mercenarius est, et non pertinet ad eum de ovibus (Ibid., 12) .» Porro fures et latrones demonstrans, ait: «Amen dico vobis, qui non intrat per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro (Ibid., 1) . Et omnes quotquot venerunt,» subauditur non per ostium, «fures fuerunt et latrones (Ibid., 8) . Fur non venit, nisi ut furetur, et mactet et perdat (Ibid., 10) .» Oves quoque specialiter designans, ait: «Oves pastorem suum sequuntur, quia sciunt vocem ejus; alienum autem non sequuntur, sed fugiunt ab eo, quia non noverunt vocem alienorum (Ibid., 4) , nec [Col. 1198A] audiunt fures et latrones (Ibid., 8) .» Jam lupos exprimens, ait: «Lupus rapit et dispergit oves (Ibid., 12) .»

CAPUT XXXV. Replicatio sententiae Domini de bonis pastoribus et mercenariis.

Quae verba Domini quamvis ad plenam dignoscentiam bonorum et malorum sufficiant, tamen propter aliquos tardiusculos breviter replicanda putamus. Et primum de pastoribus bonis hoc tantum insinuamus quia membra sunt ipsius summi Pastoris, in quo uno velut capite omnes consummati per illum sunt, sub illo, cum illo unus pastor unius ovilis. Ii plane sive sint episcopi, sive reliqui rectores Ecclesiae et ministri, tanquam filii et vernaculi magni Patrisfamilias, [Col. 1198B] oves ejus non sibi ipsis pascunt, sed illi, non quaerentes sua sed illius lucra, simplici victu et vestitu contenti, quem paterfamilias ex lacte et lanis ovium suarum eis constituit. Decimas enim et primitias, oblationesque fidelium atque debitae subjectionis reverentiam ad hoc tantum exigunt, ut pascere oves sic sufficiant, ne in via media [fame] et nuditate deficiant. Ii ante oves vadunt, easque cognoscunt, et cognoscuntur ab eis. Ii ovibus pascua salubria et vitalia provident, et pro tempore nunc blandiuntur nunc minantur. Ii pecus pingue et forte diligenter custodiunt, infirmum et debile seu fractum sanare, recreare et consolidare solerter insistunt. Ii baculis et clamoribus validis lupos arcent ab ovibus, dum potestatibus aereis seu terrenis suam vigilantiam pro [Col. 1198C] earum defensione opponunt, ne aut diabolus spiritualiter tentando, aut quilibet raptor saecularis carnaliter persequendo diripiat eas et dispergat. Unde nonnunquam, resistendo talibus, gravia pericula constanter subeunt, et proprii corporis morte devotas animas pro ovibus alacriter ponunt. Quo maxime indicio cognoscuntur boni pastoris esse, quia non fugiunt videntes lupum venire. Tales nimirum intrant in ovile per ostium Christum, gratis electi et promoti ad hoc ministerium, gratis et sincere vocibus et moribus evangelizantes Christum. Neque enim accipiunt temporalia stipendia ab ovibus, quia evangelizant, sed ut evangelizare sufficiant; nec ut temporaliter ditescant aut nitescant, sed ut suae temporali necessitati [Col. 1198D] ad ovium Christi perpetuam salutem consulant. Quibus nil obstat in patria quod sumptus sumpsere in via, quia non quaesivere ex illis sacculos temporales sibi implere, sed temporaliter fratribus in Christo vivere, sic sibi debitis hic usi sumptibus, ut illic plenis utantur mercedibus. Diximus de paucissimis electis; dicamus de plurimis ad pastoralitatis ministerium vocatis. Et primum de nomine mercenarii dicatur. Mercenarius a mercede et anno compositum nomen est, eo quod, mercede annua conductus, procurat causam vel pascit oves sui conductoris. Quia quamvis pascat, pastor tamen non esse praedicatur a domino, quia oves non sunt ejus propriae. Neque enim salutem earum et augmentum quaerit in eis tanquam in propriis, sed mercedem suam [Col. 1199A] ex eis tanquam ex alienis. Quod veniens lupus manifestat; quia mox visus mercenarium fugat, qui non fugeret si oves suae essent, vel si ipse pastor esset. Sed quia mercenarius est, fugit; neque enim ad eum pertinet de ovibus, quarum nec vitam, nec bonam valetudinem, sed solam pastionis mercedem lucratum iri quaerit. Quae utique quia ad eum pertinet, et non oves, non liberat eas, aut cum aliquo periculo suo defendit a periculis ingruentibus, sed se tantum pactae mercedi, cujus occasione oves pascebat, reservat. Quarum sicut incolumitatem ante pactam mercedem non quaesivit, sic nec post persolutam quaerit. Quae si pariter pereant, etiam quando pascuntur, non curat; tantum ipse sua mercede non careat. Est tamen necessarius patrifamilias, oves [Col. 1199B] ejus ad pascua ducendo et reducendo, sed inutilis lupos fugiendo.

CAPUT XXXVI. De mercede mercenariorum et promotione eorum.

Tales procul dubio sunt omnes qui, sub nomine pastoris super cathedram pastoralem sedentes, Ecclesiam Christi regunt, et sua tantum, non Christi quaerunt. Et quae sunt sua? Primi recubitus in coenis, et primae cathedrae in synagogis, et salutationes in choro, et vocari ab hominibus Rabbi. Deinde lana et lac ovium, omnes videlicet reditus fidelium populorum, quos in usum suum et lucrum convertunt, quos suae luxuriae et avaritiae studio tam violenti exigunt, ut nonnunquam ab ovibus non solum lac et lanam, sed insuper sanguinem cum eis eliciant et [Col. 1199C] extorqueant, dum tyrannico dominio tenues quod non habent reddere cogunt. Qui nullis spiculis se pro ovibus opponunt; sed nec mutiunt, si in aliquo se laedi posse a lupis sentiunt, vel si lana vel lacte aliquandiu fraudari ab ovibus male sanis metuunt, dum curari refugiunt. Qui tamen non culpantur, quod haec ad non sibi delegata juste accipiunt; sed quod tantum horum datum et usum, non fructum amant et requirunt, nec nisi propter haec oves pascunt, quae in tantum pastoribus debentur, ut mala fiant non reddentibus, etiam si bona non sint accipientibus, ubi haec sola exiguntur. Qui, quia Christum catholica praedicatione praedicant, per ostium quidem in ovile ovium ad oves, educturi et reducturi [Col. 1199D] eas, intrant; sed quia servi et non filii sunt, non manent in domo in aeternum. Neque enim dicendi sunt aliunde descendisse, aut extra Ecclesiam, oves scilicet Ecclesiam pascere, nec venisse ut furentur et mactent et perdant; sed ad hoc tantum ab aliis invitati, ut mercedem suam accepturi custodiant et pascant. Quod quia plus charitate temporalis mercedis quam sempiternae agunt, non pastores sed mercenarii sunt; quia non contenti convictu et vestitu tanquam domestici patrisfamilias, annuas sibi mercedes expetunt, quibus privatos sacculos distendant, ne forte remoti aliquando ab ovium cura, quae non sunt ipsorum, vacui remaneant. Talibus, quia totum quod quaeritur ex ovibus recipiunt in via, dicetur in patria: «Amen dico vobis, recepistis [Col. 1200A] mercedem vestram (Matth. VI, 2) .» Isti sane non sunt de paucis illis qui salvantur, quia non contendunt nunc intrare per angustam [viam], sed de multis qui postea quaerunt intrare, et non poterunt. Cum enim, ut Lucas testatur, intraverit Paterfamilias et clauserit ostium, et incipient foris stare et pulsare ostium dicentes: «Domine, aperi nobis,» respondens dicet illis: «Nescio vos unde sitis.» Tunc incipient dicere: «Manducavimus coram te et bibimus, et in plateis nostris docuisti (Luc. XIII, 25) ,» vel sicut Matthaeus ait: «In nomine tuo prophetavimus, et in tuo nomine daemonia ejecimus, et in tuo nomine virtutes multas fecimus. Et tunc confitebitur illis, quia nunquam novi vos. Discedite a me omnes, operarii iniquitatis (Matth. VII, 22) .» Qui tamen mercenarii [Col. 1200B] quandiu praeesse fidelibus permittuntur, necessarii sunt; quia sacramenta ecclesiastica et fidem catholicam occasione suae mercedis dispensant et praedicant. Unde et toleratur eorum prava vita, et honoratur officium quo providentur plebibus necessaria. Quorum promotioni ut consentiretur, quia communis necessitas et non privata cupiditas mediastina fuit, non dubitandum quin multis fidelibus, saluti suae pro temporis necessitate consulentibus, concessum sit quod Dominus duobus consentientibus concedendum repromittit, dicens: «Si duo ex vobis consenserint super terram, de omni re quamcunque petierint fiet illis a Patre meo (Matth. XVIII, 19) .» Unde, necessitate imperante, praesens aut praeterita eorum [Col. 1200C] actio non disquiritur, sed soli ministerio et praedicationi fidei Christianae in talibus consulitur. Quorum etiam post promotionem qualiscunque conversatio nonnunquam ab Ecclesia toleratur, nisi forte a fide ab illis devietur. Ut enim saecularium mercenarii non ex culpis, quibus sibi tantum nocent, examinantur, sed ex sollicitudine et utilitate qua ovibus possunt prodesse, sic et mercenarii Ecclesiae. Et sicut illi, si deprehenduntur fures fuisse, non assumuntur, vel, si assumpti furari coeperint, abjiciuntur; sic et isti, si ante vel post suam promotionem haeresi languere noscuntur. Et sicut illi quaeruntur et ad ministerium quodlibet invitantur spe saecularis mercedis; sic et illi spe ecclesiasticae stipis.

CAPUT XXXVII. De eo quod catholici nullum pro crimine promoveant, et Simoniani pro solo crimine omnem.

[Col. 1200D]

Nec super hoc isti dant aut permittunt suis ordinatoribus aliquod pretium, sed magis accipiunt instar mercenariorum saeculi, qui, nisi mercedis quae convenerit fuerint securi, nulli se obligabunt servituti. Alioquin ex alienis rebus furtum meditati arguuntur, quod oblata pretia sub obtentu alienae utilitatis sibi aucupantur. Sive ergo illi, sive isti, necessario et non superfluo precario et non pretio utilitati aliorum acciuntur et conciliantur. Unde, sive criminosi sive innoxii habeantur, gratis necesse est regendis praeficiantur. Quod apud Simoniacos non fieri nemo est qui nesciat, quibus sive criminosis [Col. 1201A] sive innoxiis, nec necessitas nec devotio populorum, sed sola pecunia commendat. Neque enim solent aut vere possunt a se promovendis dicere: Accede ut promovearis, quia necessarius vel complacitus es Ecclesiae; sed quia dedisti aut daturus es nobis solidos centum vel quotlibet. Nunquid adhuc auditum est dictum a quantumlibet sceleratis catholicis cuilibet promovendo: Accede ut promovearis, quia adulterium, perjurium et his similia fecisti? Absi! Sed quid? Necessarius es ministerio, et complacitus Ecclesiae. Nec promovendus dicit: Da mihi gradum ecclesiasticum, quia fornicator aut sacrilegus sum, sed quia volo meum Ecclesiae Dei praebere obsequium, ut ex illa merear stipendium debitum. Denique instar principis daemoniorum suos satellites promoventis [Col. 1201B] et coronantis, ut legitur, ob deceptionem suam qua in crimina praecipitant bonos, Simoniani quoque promovent complices suos. Quorum etiam impudentia tanta est, ut suum reatum palam sic omnibus praedicent, venditori dicentes: Dedimus tibi pretium, da nobis quaesitum gradum, aut redde acceptum pretium. Constat ergo, secundum beati Gregorii sententiam, apud Simonianos remunerari vitia, scilicet radicem omnium malorum avaritiam atque haereticam perfidiam: quae tanto graviora sunt fornicatione vel adulterio, quanto gravius est aliquem peccare in Deum, quam in corpus suum aut in virum alium. A quibus profecto Simonianis laudatur peccator in desideriis animae suae et iniquus benedicitur (Psal. X, 3) . Quod absit ut a catholicis qualibuslibet agatur, [Col. 1201C] etiam cum criminosi ab eis promoventur!

CAPUT XXXVIII. In quo audiendi sint mercenarii, et in quo non.

Hinc jam ab ipso Pastore oves discant in quo etiam mercenarios audire debeant. De illis siquidem in Evangelio ait: «Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia ergo quaecunque dixerint vobis, servate et facite (Matth. XXIII, 2) .» Ecce quantam obedientiam vult impendi mercenariis malis Pastor summe bonus, ut dicta eorum non solum servet populus in mente, sed etiam compleat opere. Mox in quo non sint attendendi subjungit: «Secundum opera eorum nolite facere (Ibid., 3) .» Quare hoc, Domine? Nonne praecepisti tuis omnia quae dixerint [Col. 1201D] servare et facere? Adjecit: «Dicunt enim et non faciunt (Ibid.) .» Ac si diceret: Attendite quia dicunt, et nolite attendere quia non faciunt quod dicunt. Ubi breviter praemonuit doctrinam oris et ministerium corum quod a Deo acceperunt ad aliorum salutem honorandum et suscipiendum, et carnalia eorum opera quae a maligno habent ad suam tantum perditionem cavendam. Sive secundum opera mercenariorum non faciant oves, ne, sicut illi dicunt et non faciunt, sic et ipsae ab eis audiant et non faciant, quia illos attendunt dicere et non facere. Quorum opera qua intentione fiant, Dominus manifestat dicens: Omnia opera sua faciunt ut videantur ab hominibus (Matth. XXIII, 5) .» Ubi summatim ostendit nil eos [Col. 1202A] nisi ut hominibus innotescant et placeant, ex praedicatione vel ex ministerio suo quaerere. Deinde quae ipsorum opera dicat, aperit sic: «Alligant onera gravia et importabilia, et imponunt in humeros hominum, digito autem suo nolunt ea movere. Dilatant enim phylacteria sua, et magnificant fimbrias. Amant autem primos recubitus in coenis et primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi (Ibid., 4-7) .» Quibus Redemptoris nostri verbis non reprehenduntur quod onera mandatorum Dei imponunt hominibus: hoc enim officium eorum esse dignoscitur, sed quod importabilia, et quod ea vel minima sua operatione non alleviant. Nec quia phylacteria habent et fimbrias; sed quia illa dilatant, istas vero magnificant: [Col. 1202B] nec quia primi velut magistri recumbunt aut sedent, seu salutantur, vel Rabbi vocantur, sed quia haec tantum ab eis amantur. Et tamen, licet ministri Christi tales sint ut nil Christi, sed tantum saeculi quaerant in ministerio Christi quod administrant; vult tamen Christus ut sua illis fideliter reddantur, hoc est audiantur, honorentur, decimis et oblationibus fidelium remunerentur. Qui ergo tam pravi sunt in conspectu hominum, in conspectu Dei putas quales sunt? Et tamen eos Deus et clam et palam malos sive ficte bonos tolerat, et mercede quam quaerunt non fraudat. Quia enim ministri Christi sunt, sed non bene praesunt, simplici honore, praesenti scilicet, digni habendi sunt. Nam qui bene praesunt presbyteri, ut ait Apostolus, «duplici honore [Col. 1202C] digni habentur, maxime qui laborant in verbo et doctrina (I Tim. V, 17) .» Dicit enim Scriptura: «Non infrenabis os bovi trituranti (Ibid., 18) ;» et: «Dignus est operarius mercede sua (Luc. X, 7) .» Cujus Apostoli sententia de mercenariis si requiritur quae sit, Epistola ejus ad Philippenses sic ostendit: «Quidam quidem propter invidiam et contentionem, quidam autem et propter bonam voluntatem Christum praedicant, quidam ex charitate, scientes quoniam in defensione Evangelii positus sum. Quidam autem ex contentione Christum annuntiant non sincere, existimantes pressuram suscitare vinculis meis. Quid enim? dum omni modo, sive per occasionem, sive per veritatem Christus annuntietur, [Col. 1202D] et in hoc gaudeo, sed et gaudebo. Scio enim quia hoc mihi proveniet in salutem (Phil. I, 15) .» Ex qua nimirum tanti doctoris sententia quantum mercenarii sint necessarii edocemur: de quibus etiam non sincere praedicantibus Christum sic laetatur, ut sive invidia, sive occasione praedicetur, se gaudere et gavisurum tantus Apostolus testetur, dummodo Christus annuntietur. Et quis ignorat quantum crimen sit invidia? Ecce si vel per ipsam velut per contentionem et derogationem bonorum Christus praedicatur, gaudet Apostolus. Quanta deinde imperfectio occasionem praedicationis arripere pro solius corporis commodo? Et tamen gaudet nihilominus de hujusmodi praedicatione Apostolus. Ergo nec propter bonam praedicationem et ministerium [Col. 1203A] assumantur mala opera, nec propter mala opera contemnantur sanctae praedicationis et ministerii bona. Unde necesse est, si carpatur pendens de sepe botrus vitis, ut caveatur spina sepis.

CAPUT XXXIX. De malis scienter vel nescienter promotis, et de ministerio eorum sententia Paschasii.

Hos enim ut Dominus in Ecclesia sua usque in finem saeculi monstraret futuros, et a magistris Ecclesiae aliquando, ut aut promoveantur aut ministrent, dissimulandos, Judam sacrilegum furem promovere voluit ad gradum apostolicum, quamvis ab initio sciret quid esset in homine. Sic sancti apostoli a tot millibus sanctorum coenobitarum electum Nicolaum, Epicuri de grege porcum, promovere [Col. 1203B] ad diaconatum nescienter ut sic dicatur. In quibus duobus evidenter praefigurabatur alios sciri, alios nesciri, dum in Ecclesia promoventur, quorum tamen officium aut pro seipsis approbatur, pro aliis interim toleratur. Qui quidquid in sacramentis divinis pro officio sibi credito interim agunt, sanctum est totum, sicut Judas ante proditionis conventionem, et Nicolaus ante suae abominabilis sectae adinventionem. Quod etiam ex libello Paschasii De corpore Domini approbatur, ubi sic legitur: Licet reus sit sacerdos, etc., munus suae largitatis. De qua praefati viri sententia, ne forte restruatur nobis calumnia, quia dicitur hic in fine per ministerium criminosorum dari Spiritum sanctum, quamvis ipsi eum non habeant, quod interposuit in capite attendant, [Col. 1203C] ubi sic hypothetice ait: Nihil minus habet hoc mysterium a quovis indigno, si tamen apostolicae propaginis institutione consecratio exhibeatur; quia non ex eo, sed ex ejus officio a summo pontifice gratia quam ipsa Veritas repromisit, impletur. Unde liquet eos habere Spiritum sanctum ministerio quod apostolicae propaginis institutione accepere, nec tamen sibi ipsis habere. Habent enim ad ministrandum aliis bona, nec habent ad declinandum sibi mala. Habent deinde ad bene credendum, nec habent ad bene vivendum, sicut superius constat abunde monstratum, et quod ministerium haereticorum non sit Christi, neque enim acceptum est institutione apostolicae propaginis.

CAPUT XL. De furibus S. moniacis, et qualiter ovile intrent.

[Col. 1203D]

Hinc quia dictum est de mercenariis intra Ecclesiam, dicatur et de furibus extra Ecclesiam. Quorum hoc est maximum et primum indicium, quod non intrant per ostium, sed aliunde ascendunt. Pro qua utique transgressione et praesumptione fures et latrones a Domino sic pronuntiantur, ut praemissum etiam juramentum ob hoc legatur: «Amen, amen dico vobis, qui non intrat per ostium in ovile ovium, sed ascendit aliunde, ille fur est et latro (Joan., X, 1) .» Quod si et absque juramento dixisset, quis nisi mendax et Antichristus ipsi Veritati et Christo loquenti non crederet? Sed cum juramento idcirco curavit profiteri, quod volebat sollicitius audiri et [Col. 1204A] firmius retineri. Et juxta litteram itaque verum est proverbium Veritatis, et nihilominus verum est juxta intentionem dicentis. Fures siquidem et latrones apud homines sunt qui non intrant in ovile per ostium sed aliunde ascendunt; et nihilominus fures et latrones sunt apud Deum qui non intrant in Ecclesiam per Christum, qui est, sicut praedicat, Ecclesiae ostium, sed aliunde ascendunt. Hi procul dubio sunt omnes haeretici, Judaei et pagani. Ipsi enim pariter non intrant in Ecclesiam per Christum, quem negant in carne venisse. Si quaeritur quomodo omnes haeretici negent Christum in carne venisse, quem nonnulli eorum confitentur in carne venisse, sententia sancti Augustini in tertio hujus opusculi libro relegatur inde. Nunc videatur quomodo ascendunt [Col. 1204B] aliunde. Nimirum aliunde ascendunt, verbi gratia Ariani, qui sic personarum trinitatem discernunt, ut substantiae quoque divinae unitatem dividant. Aliunde Sabelliani, qui sic unitatem divinae substantiae praedicant, ut trinitatem quoque personarum confundant. Longum est, et supra ingenii nostri vires, singulatim reliquarum haereseon pestes revolvere. Unde, praetermissis aliis, Simoniani, quos noster pugio specialius impetit, quomodo aliunde ascendant monstremus. Nimirum et ipsi, contempto ostio Christo et ostiario ipsius Spiritu sancto aliunde ascendunt, dum sua pecunia, velut scalis et machinis, Dominicum parietem, unanimem scilicet populi Dei consensum et soliditatem expugnaturi adoriuntur, et eum aut reptando transiliunt, aut [Col. 1204C] subigendo vel certe impingendo irrumpunt. Neque enim legem ostii dicentis: «Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) ,» reverentur, nec beneplacitum ostiarii praestolantur, sed praecipiti prioratus cupidine acti, pariete transcenso vel suffosso aut rupto, oves pessimi furum et latronum invadunt. Et quidem transcenditur ab illis paries ovilis Dei, cum, saecularibus potestatibus abusi, praevalent temporaliter ovibus dominari; suffoditur autem, ubi ecclesiasticas personas fundamento Ecclesiae cohaerentes extrahunt et sibi attrahunt. Rumpitur deinde, ubi mediocres et laicas personas a charitate Christi dissociant et sibi consociant. A quibus et tectum scinditur, ubi praepositos Ecclesiae integritate sui [Col. 1204D] officii depopulantur. Sive ergo reptando, sive suffodiendo, sive irrumpendo in ovile irruant, patet profecto quia aliunde quam per ostium ascendunt. Denique aut saeculares potestates pretio expugnant, aut inferioris ordinis ecclesiasticas personas, aut earum praepositos, aut certe mediocris potentiae laicos. Minoribus enim populis velut invalidioribus ovibus ad munimentum sui opponuntur ii quatuor ordines, ut saeculares sint eis murus contra incursus visibiles, et ecclesiastici tectum contra invisibiles. Constat ergo Simonianos latrones, ut praevaleant oves mactare et perdere, intrinsecus obtinuisse per eos qui defensores adhibiti sunt extrinsecus. Unde nec ipsi sine ultione evadunt, ubi, velut imbrices aut lapides aedificio subtracti, jam super faciem terrae [Col. 1205A] neglecti et inutiles jacent extra Christi aedificium. Sed et ipsi parietes et tectum perniciose videntur stare, aut superesse, fugato inde ostiario, et exstinctis ovibus, quae relinquuntur solitudini et ruinae, bestiis quoque et immundis avibus.

CAPUT XLI. Qualiter Simoniani imitentur saeculi fures, et quae sit eorum vox, quam non audiunt oves.

Hinc consideretur quam maxime congruat latrocinio Simonianorum quod solet fieri nonnunquam a saeculi latronibus. Nempe, violenter ovile ingressi, prius ostiarium aggrediuntur, eumque nec mora suffocant aut alligant, ut securius oves sibi abigant et perdant. Quod nefas quotidiano experimento constat fieri a Simonianis, et tanto nequius, quanto divina [Col. 1205B] potiora sunt humanis. Equidem ipsi, ut plebes dici possint libere devorare et perdere, Spiritum sanctum in eis prius exstinguere, aut vinctum sibi contendunt mancipare. Nonne videntur eum alligatum trahere, cum ejus gratiam confidunt se posse cui voluerint tanquam captivam vendere? Nonne velut a se exstinctum negligunt, ubi sua perfidia in ovibus quas vivificabat illum exstinguunt. Exstingui enim dicitur Spiritus sanctus, cum fides, quae utique donum est, cuique ipse praesidet accessu perfidiae exstinguitur. Unde et Apostolus monet sic: «Spiritum nolite exstinguere, prophetias nolite spernere (I Tim. V, 10) .» Exstinguunt plane Spiritum sanctum fures isti in ovibus, ubi communione vel consensu impietatis offensum recedere ab eis et fugere compellunt: [Col. 1205C] quo exstincto, omnes jam prophetias, hoc est sanctas Scripturas aspernantur. Qua enim reverentia jam suscipient aliorum sententias, qui etiam ipsius magni Prophetae et Domini prophetarum decretalem sententiam, qua, institutioni sacramentorum suorum subscribens, ait: «Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) ,» tam pertinaciter conculcant? Tales etsi videntur intra Ecclesiam esse, quia nimirum et fures cum furantur, videntur intra ovile. Qui utique minus condemnarentur, si extra furarentur. Nonne Judaei et pagani aliquando videntur intra materiales Ecclesiae parietes? Et tamen quales intrant, tales exeunt; imo pejores sunt intus ex praesumptione sua et sacramentorum injuria aliorumque contaminatione. Quae enim pars fideli cum [Col. 1205D] infideli? (II Cor. VI, 15.) qui tamen, quandiu intus videntur, nunquid pro Christianis habentur? Sic procul dubio Simoniani dum videntur intra Ecclesiam, tunc magis reprobandi et fures habendi sunt. Qui denique tunc credendi sunt fures et latrones non esse, ubi probabitur eos per ostium intrasse in ovile, nec aliunde ascendisse. Sin alias, nec ipsis exceptis, nec quibuslibet haereticis, omnes, testante Domino, quotquot praeter ostium venerunt, fures sunt et latrones. Qui ne forte putarentur in aliquo utiles, sicut mercenarii, subjunctum est: «Fur non venit nisi ut furetur et mactet et perdat (Joan. X, 10) .» Ubi sunt ergo qui praedicant bonis quod a malis Simonianis acceperunt bonum non solum nil [Col. 1206A] obesse, sed etiam prodesse, Domino reclamante, non venire fures nisi ad furari, mactare et perdere? Unde qui haec sola in se habent, et ad haec sola veniunt, quod bonum dare saltem bono cuilibet possunt, nisi forte resipiscentes se prius mutaverint, et bonum quod aliis dare possunt acceperint? Quorum ne dicam factum, sed ipsa quoque vox eorum in tantum funesta est, ut, si eam audierint, non possint non mori oves. Denique, ubi eam audierint, desinunt esse oves Christi, ipso protestante quia non audierunt eos oves. Patet ergo tales jam non boni pastoris oves, quae audierunt fures. Et quid sunt? Raptae, mactatae a furibus et perditae, et idcirco nil aliud jam quam latronum victimae. Quibus malis miserae non succumberent, si eorum voces non audissent. [Col. 1206B] Quamvis enim latrones irrumpere aliquando ad oves praevaleant, non tamen possunt furari, mactare aut perdere eas, nisi prius illos audiant; nec efficiunt fures quod tentant, quandiu oves eis auditum suum non accommodant. Quas enim neces Simoniani praevalerent catholicis inferre, si praemoniti a bono pastore suo Christo, refugerent eos tanquam pastores audire, suumque favorem et consensum talibus furibus praebere? Quamobrem multiplicatio et audacia furum et latronum maxime provenit ex misera patientia ovium, quae justo Dei judicio pereunt, quia duobus indiciis velut totidem testibus praeventae et edoctae, fures cavere aut neglexere aut contempsere. Equidem duo indicia, quibus fures cognoscerent, suis bonus pastor proposuit ovibus, [Col. 1206C] ut si forte unum sine conscientia eorum et voluntate contingeret, alterum devitarent. Et prius indicium furum et latronum proponitur ex introitu in ovile, si non fit per ostium, sed aliunde. Alterum autem ex incognita ovibus voce, quam hinc necesse est quae sit breviter inculcemus, quia de perverso introitu sufficienter inculcatum putatur. Sicut vox, verbi gratia, Arianorum est Filium minorem Patre asserere, ipso Filio reclamante: «Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 7) ;» sic nihilominus Simonianorum vox est: Spiritum sanctum venalem habere, reclamante eodem cujus spiritus est Christo: «Gratis accepistis, gratis date (Matth. X, 8) .» Quam vocem Christi si cognoscunt et sciunt ejus oves, necesse est pastorem suum sequantur et non furem, [Col. 1206D] qui procul dubio alienus est: quem ideo non sequuntur oves, sed fugiunt ab eo, quia non noverunt vocem alienorum, quorum os loquitur vanitatem et dextera eorum dextera iniquitatis (Psal. CXLIII, 8) .» Unde nemo se palpet, nemo sibi ad excusandas excusationes in peccatis tanquam folia ficulneae suis pudendis aptet. Quicunque audit vocem Simonianorum dicentium: «Non do tibi baptismum, non do tibi corporis et sanguinis Christi sacramentum, non do tibi Spiritum sanctum, non do tibi quemlibet gradum ecclesiasticum, nec facio consecrationes ecclesiarum, vel quascunque alias administrationes divinorum sacramentorum, nisi dederis mihi pretium; procul dubio non est ovis Christi, contra cujus [Col. 1207A] vocem, vocem alienorum audit et cognoscit.» Quamobrem alienum procul dubio jam sequitur, nisi Christum, a quo jam non cognoscitur, etiam si ei cujus vocem cognoscere desiit, clamare audiatur Domine, Domine. Cujus vocem si retinuisset, ab alieno incognitam sibi vocem edenti, quantocius fugeret.

CAPUT XLII. Quanta vigilantia oves furibus debeant obsistere ingressis ovile.

Itaque si oves nequeunt Simonianis furibus ovile irrumpentibus obsistere, obsistant saltem ingressis in hoc quod solum possunt, scilicet ne velint aut cogantur eos sic audire, ut velut pastorem sequantur, aut certe velut mercenarium audiant tales: sed, [Col. 1207B] ut dictum est, quod solum valent, fugiant ab eis, devitantes eorum communionem, officia et officinas congregatas de sanguinibus ovium, quas mactant et perdunt. Quibuslibet ergo terroribus hominum vel damnis corporum suorum vel facultatum, oves Christi obsessae vel oppressae, satagant ante omnia animarum suarum laesionem, ne a latronibus vivae absorbeantur, effugere; nec timeant eos qui occidunt corpus, nec animam possunt occidere, sed eum qui utrumque potest in gehennam ignis inexstinguibilis perdere (Marc. IX, 44) . Considerent vero quia, si inexcusabiles erunt quotquot in fine mundi, sub maximo defectu Christianae fidei, Antichristum sequentur, seducti non solum signis et prodigiis magnis, sed et tormentis omnimodae persecutionis coacti; multo [Col. 1207C] magis inexcusabiles sunt qui nunc, in maxima gloria Christiani nominis, fures et latrones blandimentis et terroribus seducti sequuntur. Ut enim illis praedictum est pseudoprophetas et pseudochristos surrecturos, sic et istis fures et latrones venturos, et in ovile intraturos, Domino sic in apostolis praemonente suos: «Videte ne quis vos seducat. Multi enim venient in nomine meo dicentes quia ego sum, et multos seducent. Tunc si quis vobis dixerit: Ecce hic Christus, et ecce illic, nolite credere, nolite ire, neque sectemini. Ecce praedixi vobis. Si ergo dixerint vobis: Ecce in deserto est, nolite exire; ecce in penetralibus, nolite credere. Ecce enim regnum Dei intra vos est. Vos ergo videte; ecce praedixi omnia (Matth. XIV, 4) .» [Col. 1207D] Quasi diceret: In vobis est jam seduci et non seduci, ac per hoc inexcusabiles eritis, si cavere neglexeritis aut contempseritis, quia praedixi omnia vobis. Siquidem praemonstravi regnum Dei ubi sit, catholica scilicet Ecclesia, id est intra vos, qui apostolicam fidem et doctrinam corde et ore conservatis et retinetis. Unde ubi haec naufragabitur aut corrumpetur, Christus, nec regnum ejus ibi esse credatur, etiam si desertum aut penetrale dicatur et videatur. O quot et quam eremitae tempore Arianorum dicebant in suo deserto Christum esse, cum Ariana infecti peste Antichristum haberent apud se! O quot et quanti qui putabantur tunc ecclesiastici, concrepabant et conclamabant Christum in suis penetralibus esse, cum nihilominus Antichristum celarent [Col. 1208A] apud se! Qualis fuit Eusebius Caesariensis, acerrimus propugnator Arii, beato Hieronymo profitente: «Qualis fuit Didymus, et Eutyches, et alii quamplurimi tam ex urbibus quam et ex solitudinibus.» Quod ergo de praefata haeresi, hoc et de aliis dictum putetur. Quod si praemissa Domini verba quis consideret, fures et latrones evidentioribus periochis secundum Joannem expressos quam pseudoprophetas et pseudochristos secundum alios evangelistas inveniet, quamvis eosdem isti pseudoprophetas vel pseudochristos vocitent, quos ille fures et latrones. Quorum cum nullam alii evangelistae praedixerint dignoscentiam, nisi quod signa et prodigia magna darent, quod utique non solum incautos ab errore subducit, sed etiam cautos in errorem inducit. Joannes [Col. 1208B] tamen ex introitu et voce illorum omnibus eos velut digito praemonstravit, ne quoquomodo quispiam se de ignorantia suae perditionis deinceps excusare possit, si audire et sequi fures sibi designatos non timuerit. Denique, si liberum de introitu ejus qui eas recturus est aliquando aufertur ab ovibus judicium, possunt tamen non audire vocem alienorum, et non sequi sed fugere alienum. Quod si etiam veri pastoris habitu quempiam insignitum viderint, non prius eum audire et sequi audeant, quam ex ipsius introitu et voce pastor an latro sit resciscant, eique cum Jesu Nave curiositate laudabili dicant: «Noster es, an adversariorum?» (Josue. IX, 13)

CAPUT XLIII. De differentia mercenariorum et furum, et quod haeretici non sint a catholicis tolerandi sicut male viventes catholici.

[Col. 1208C]

Hinc jam ex procedentibus satis liquet quantum fures et latrones a mercenariis distent. Siquidem mercenarii in omnibus quae dixerint sunt audiendi, Domino sic praecipiente pro eis: «Omnia quaecunque dixerint vobis servate et facite (Luc. XVII, 10) ;» fures autem et latrones nec audiri permittuntur, quia, mox ut audiuntur, peritur. Et mercenarii quidem tales sunt ut Apostolus quoque de illorum praedicatione gaudeat; fures autem et latrones tales sunt ut eos idem Apostolus adulterantes verbum Dei, et inimicos crucis Christi flens dicat. Mercenarii quoque quamvis quaerunt sua, non Christi, non tamen quaerunt sibi alia quam quae [Col. 1208D] debentur et jubentur reddi pascentibus oves Christi, videlicet decimas debitasque reverentias, quas requirendo non delinquunt, quia quae Dei sunt Deo reddi quaerunt. Delinquunt autem haec sola sibi quaerendo, quia haec sola sua esse dicunt; qui tamen, dum propter haec oves pascuae Dei ad tempus pascunt, Deo etiam quae Dei sunt in hac parte reddunt. Nam quod decimae et caeterae fidelium oblationes Domino tantum debeantur et reddantur, et quod qualibuscunque ministris ejus ad temporale stipendium sint deputatae divinitus, sic super Malachiam beatus edisserit Hieronymus: «Quis est, inquam, in vobis, o sacerdotes, qui claudat ostium et incendat altare [Col. 1209A] meum gratuito? Nullus enim in vobis est usque ad extremum ministrorum, non dico sacerdos et caeteri, sed ne janitor quidem, et qui ignem supponit altari ad cremanda holocausta, qui non a me mercedem accipiat laboris sui.» Hoc autem dicit, decimas significans omnium frugum quae offeruntur a populis, quas profecto dum latrones exigunt, non sua requirunt. Quippe quibus nullum pro ministerio divino quo penitus carent debetur stipendium, sed solum pro suo latrocinio, patibulum vel extremum supplicium. Qui tamen, proh dolor! multoties accipiunt non solum quod Christi ministris reperiunt deputatum, sed insuper quod interdictum, cum ad nil aliud veniant et valeant, nisi ut furentur et mactent et perdant. Et quis sanum [Col. 1209B] sapiens censet hujusmodi fures et latrones a catholicis tolerandos, quos Dominus censet sic fugiendos, ut testetur non esse oves quae vel audierint illos? Et qua fronte praedicat quis ministerium horum tolerandum et recipiendum, donec synodaliter deponantur, totumque quod eorum ministerio interim fit in ovili, bonum esse et sanctum, qui solum furandi, mactandi et perdendi habent ministerium? Si ergo bonum et sanctum est oves Christi furari, mactare et perdere, sufferantur fures et latrones, qui nil aliud norunt nec possunt facere, Domino protestante; cui si quis audet contradicere, asserens fures et latrones aliquid aliud boni nosse aut posse facere, disceptare etiam et in judicio contendere cum Domino audeat, et, si potest, cum mentitum [Col. 1209C] arguat. Si autem nemo Christianorum hoc audet, concedat necesse est hujusmodi fures et latrones non nisi malum sibi et aliis facere. Quapropter cur putantur Simoniani multoties et pene quotidie synodaliter deponendi, qui ab initio semel simul et irretractabiliter ab apostolorum principibus fuere depositi, sicut et postea ab orthodoxis et catholicis Patribus alii in ipso ortu suo haeretici? siquidem quoties quoque mala arbor radicitus evellitur, incassum creduntur rami ejus vivere aut victuri nisi et ipsi evellantur, cum in suae matris evulsione et ipsi evulsi computentur. Sic et cujuslibet haeretici depositio tanquam abscissio non est in singulis personis ceu in singulis ramis requirenda, si auctorem haereseos velut malae arboris [Col. 1209D] radicem penitus evulsum constat: quod catholicis quamvis male viventibus certum est non contingere, quorum radix, Ecclesia scilicet catholica, non eradicatur aliquando, etiam cum nonnulli ramorum ejus pro suae sterilitatis aut incompositionis amputantur vitio. Qui quandiu a sua matre arbore portantur, aut meliorantur, aut ad umbram hominum vel ad repausationem avium habentur. Sic et mali bonae catholicae ministri, quamvis male vivant sibi, tamen, donec differuntur depositum iri, aut contingit eos meliorari, aut certe aliquibus interim conferri nonnihil commodi. Ex quibus datur animadverti Catholicorum male viventium depositionem pro tempore et re plerumque differri, et interdum [Col. 1210A] fieri; haereticorum autem nec pro tempore nec re aliquandiu differri, sed mox ut innotuerint fieri. Unde super male viventibus Christi ministris catholica plebs debet Catholicorum exspectare synodum, nec abjicere, donec eos abjiciat comministrorum vel magistrorum suorum arbitrium, juxta quod docet Salomon: «Oculi, inquiens, tui recta videant, et palpebrae tuae praecedant gressus tuos (Prov. IV, 25) .» Solet nempe evenire ut quod imperfectis videtur intolerabile, perfectis videatur tolerabile, et e contrario perfectis habeatur intolerabile quod imperfectis tolerabile. Quo ambiguo ne forte fallatur aut scandalizetur Ecclesia, patienter exspectandum est et sapienter, donec synodalis illud discernat et determinet sententia. Quam qui [Col. 1210B] censet exspectandam et in haereticis post concilia semel habita de illis, nescio an Catholicus vere dici posset; nam cuicunque quaelibet haeresis in Ecclesia videtur tolerabilis, haud dubie a catholica fide naufragavit aut excidit.

CAPUT XLIV. Exemplis propositis ostenditur haereticos nec ad horam a catholicis antiquis toleratos, et mercenarios toleratos.

Nunquid tempore Arianorum seu aliorum haereticorum sicubi Catholicis haereticus quilibet datus est episcopus, ministerium ejus toleravere aut sanctum habuere catholici, quousque synodaliter deponeretur? Quod non fuisse aliquando toleratum a Catholicis cum ex multis clareat historiis, tum ex Tripertita, [Col. 1210C] quae narrat pueros pilam lusoriam flammis expiasse, quia vel in pedes aselli quo haereticus illius tunc civitatis episcopus vectabatur, casu excurrisset. Cujus quoque balneas sic exhorruisse feruntur Catholici, quod non solum cum illo, sed et sine illo ibi lavari recusassent, priusquam etiam loca ipsa recentibus lymphis expiassent. Quem Catholicorum zelum, bonum, Catholicis omnibus ad imitationem propositum, ne quis putet in pace et in aliqua temporali Christianitatis potentia demonstratum, noverit tempore Arianorum imperatorum et principum hoc factum, a quibus propter hoc ipsa civitas data fuit gladio, et trucidata maxima pars civium. Qui quanta alacritate ad mortem pro fidei catholicae confessione properaverunt, quodque carnifices [Col. 1210D] prius defecerunt jugulando, quam devoti cives sese jugulantibus offerendo et ingerendo, quisquis enucleatius nosse desiderat, praefatam historiam revolvat. Ibi enim non tantum haec, sed et alia quamplurima ludibria, verbera, pericula et damna Catholicos ab haereticis perpessos inveniet. Post quae mala, quis enumerare sufficiet quanta constantia crudelioribus omni bestia Guandalis in Africa catholico restiterit Ecclesia, etiam sub innumeris et exquisitis suppliciis diutius vivere compulsa, vixque sero mori permissa. Unde vae prosperitatibus Catholicorum nostri temporis, quibus Christiana fides sine aliqua, aut vix cum aliqua sui suarumque rerum jactura subducitur et extorquetur sub princibus Christianissimis, [Col. 1211A] quam antecessoribus nostris nec subducere nec extorquere indicibiles adversitates valuere, etiam sub tyrannis sacrilegis! Quandiu ergo haeretici sufferantur, vel qualiter deponantur, et Dominus prius constituit, ubi nec audiendos ab ovibus, sed fugiendos innotuit, et Deiloquus Paulus deinde factis et dictis approbavit. Qui quamvis mercenarios etiam contentiosos, contumaces, avaros, cupidos et invidos sic sufferat, ut de praedicatione quoque eorum se gaudere et gavisurum asserat; fures tamen et latrones, haereticos videlicet homines post unam et secundam correptionem devitandos insinuat. Quod et se fecisse evidenter ostendit, ubi Alexandrum, Hymenaeum et Philetam dicentes resurrectionem jam factam Satanae tradidit, ut discerent non blasphemare. [Col. 1211B] Beatus quoque Augustinus in tractatu Evangelii Joannis astruéns mercenarios in aliquo esse necessarios et utiles, licet in multis culpabiles, concessivo modo inquit: «Habeat ovile Domini praepositos et filios et mercenarios. Praepositi autem qui filii sunt, pastores sunt. Praepositi autem sua quaerentes, non Jesu Christi, mercenarii sunt.» Idem in subsequentibus: «Nostis jam in nomine Domini [Col. 1212A] qui sit pastor bonus, et quemadmodum pastores boni membra sint ejus, et ideo sit unus pastor bonus. Nostis quis sit mercenarius ferendus, qui lupus et fures et latrones cavendi, quae sint oves, quod sit ostium quo et oves ingrediuntur et pastor, quomodo sit intelligendus ostiarius. Nostis etiam quando quisque non per ostium intraverit, fur est et latro, nec venit nisi ut furetur et occidat et perdat (Joan. X, 10) .» Ecce tantus doctor licet dixerit mercenarium ferendum, et habeat Ecclesia mercenarios praepositos, nunquid alicubi invenitur dixisse fures et latrones ferendos, et habeat Ecclesia eos praepositos? In cujus tractatu diligentius inveniet designatos mercenarios fures et latrones et caetera, quisquis hic sibi inde non satisfactum autumat.

CAPUT LLV. De eo quod sanctus Gregorius adhuc diaconus Eutychium devitavit, et quod sanctus Hieronymus non exspectandum in eis publicum judicium asserit.

[Col. 1212B]

(Hic desinit codex mutilus, scriptus auctoris aetate et optimae notae, in quo desunt octo capitula, in indice initio libri hujus praefixo notata.)

APPENDIX AD OPERA HUMBERTI.

Fragmentum disputationis adversus Graecos

Auctor incertus (Humbertus Silvae Candidae?)

[Col. 1211]

FRAGMENTUM DISPUTATIONIS ADVERSUS GRAECOS. (Apud Marten., Thesaurus Anecd., tom. V, pag. 815, ex ms. codice Floriacensi.)

Admonitio praevia

Martene, Edmundus

ADMONITIO PRAEVIA.

Sequens disputationis adversus Graecos fragmentum suppeditavit nobis codex Floriacensis ab annis circiter sexcentis manu exaratus. Quis autem fuerit illius auctor necdum rescire potuimus, cum disputationis initium et finis in manuscripto desiderentur. De tempore tamen quo vixerit aut scripserit ille, certo aliquid definire possumus. Neque enim ante tempora Michaelis Caerularii patriarchae Constantinopoli, qui sopitum adversus Latinos schisma non sine furore suscitavit, scriptum composuit suum, sed neque ante Leonem Acridanum episcopum aut Nicetam abbatem Studensem acerrimos Latinorum hostes, quos in diptychis sacris a Graecis conscriptos esse improbat; verum ante finem saeculi XI opus suum in lucem emisisse duo mihi persuadent. Unum repeto ex antiquitate codicis Floriacensis, cujus character ad annos sexcentos accedere videtur, alterum ex eo quod auctor Graecos non obscure arguat quod intinctam eucharistiam porrigant communicantibus, contra morem Ecclesiae Latinae. «Sed, inquit, seorsum corpus et seorsum sanguinem sumimus, nec intinctum panem datum cuiquam nisi Judae traditori cognovimus.» Nam, licet ex decreto concilii Turonensis, quod refert Burchardus lib. V, cap. 9, «sacra oblatio intincta debet esse in sanguine Christi, ut veraciter presbyter possit dicere infirmo: Corpus et sanguis Domini tibi proficiat;» huic tamen decreto derogabat canon 1 concilii III Bracarensis, vetantis «eucharistiam vino madidam pro complemento communionis porrigere.» Quae prohibitio vim habuit legis apud Latinos ad usque saeculum XII, cujus initio eucharistia passim intincta tribui incoepit, ut discimus ex epistola Ernulfi Roffensis episcopi ad Lambertum, ubi hunc ritum «nova consuetudine,» ut ait, introductum multis rationibus tueri conatur. Cui favet etiam Ivo Carnotensis in tractatu De divinis officiis. Hinc patet disputationem contra Graecos cujus hic fragmentum exhibemus scriptam fuisse ab eo tempore quo Michael Caerularius schisma conflavit in Ecclesia, quod totis viribus tueri conatus est Nicetas Pectoratus, hoc est ab anno circiter 1050 ad 1100. Tunc Humbertus cardinalis et Anselmus Cantuariensis archiepiscopus, duo ordinis nostri luminaria Graecorum commenta suis scriptis valide confutarunt; nec mihi dubium est quin etiam alii eamdem in se provinciam susceperint, quorum utinam lucubrationes haberemus! sed ne omnino pereant, saltem vel fragmentum exhibeamus.

FRAGMENTUM DISPUTATIONIS CONTRA GRAECOS.

[Col. 1213]

[Col. 1213A] Vos fidem illorum ignorare dicetis. Nunquid orthodoxis Patribus ignorantia vestra praejudicat? Nunquid non magis vos culpa negligentiae damnat? quod si sanctos Patres fidem illam non habuisse contenditis, et libros eorum falsatos asseritis, et in hoc quoque recipiendi nullatenus estis quoniam causationes hujusmodi nullis assertionibus probare potestis. In nulla namque synodo tale sacrilegium nostris opponitur, quod tamen vestros fecisse synodus VI testatur. Sed ad rem veniamus, et videamus quid etiam in sanctam Scripturam, et in ipsam catholicam fidem peccetis. Cum enim Spiritus sanctus plenus et perfectus sit Deus, et aequalis per omnia Patri et Filio quod dicitur Spiritus Patris, et quod Pater eum dat et mittit et effundit, vel si quid hujusmodi [Col. 1213B] legitur, nullam servitutem vel minorationem significat. Neque enim Pater vel Deus ejus est, vel Dominus ejus est, quia major non est. Majus enim vel minus in Deo non est. Qui enim minor est, perfectus Deus non est, qui vero perfectus non est, nec omnino Deus est, quia Deus perfectus est. Spiritus autem sanctus ideo Deus est, quia de Deo est. Nihil enim de Deo est, nisi quod Deus est, qui ob hoc solum Spiritus Patris est, quia de Patre est: quia si de eo non esset, nullatenus Spiritus ejus esset; et, sicut Filius essentiam habet a Patre nascendo, ita Spiritus procedendo. Processio namque significat essentiam Spiritus sancti. Nihil enim in simplici ejus natura aliud aliquid est, quam quod est. Igitur sive Spiritus sanctus procedens a Patre [Col. 1213C] dicatur, sive missus a Patre, sive datus, sive effusus, sive Spiritus Patris, unum est, et unum significat, id est essentiam Spiritus, quia nihil in simplici natura diversum est. Quod ergo Spiritus Patris est, essentia ejus est. Quod a Patre procedit, quod datur, quod mittitur, quod effunditur, essentia ejus est; et nihil habet a Patre, nisi quod est. Quidquid enim est, Deus est, nec aliam naturam habet, ut Filius, in qua aliud habeat quam quod Deus est. Spiritus est Patris ut Deus, procedit ut Deus, datur ut Deus, mittitur et Deus, effunditur ut Deus, quia totus est Deus. Unum est cum Patre, quia de Patre est. Consubstantialis est illi, procedit ab eo, mittitur ab eo, datur ab eo, effunditur ab eo, quia de eo [Col. 1213D] est, et nihil in eo est, nisi quod est. Similiter quod Spiritus Filii dicitur, quod ab eo datur, mittitur, effunditur, insufflatur, spiratur, profertur, exit, accipit ab eo quod annuntiat, eamdem processionem, id est, eamdem essentiam ejus puram insinuat. Non enim est aliter Spiritus Filii, et aliter Patris, nec aliter dat eum Filius, aut mittit, aut effundit, aut spirat, quam Pater; nec aliter procedit a Patre, quam profertur et exit a Filio; nec aliter accipit a Filio quod annuntiat quam a Patre. Non diversas essentias habet simplex Divinitatis natura, nec aliquid habet a Patre vel Filio, nisi quod est. Accidens [Col. 1214A] enim in Deo non est. Semper enim est quod est. Et, sicut Pater semper generat, et Filius semper gignitur, et nihil est Pater vel Filius quod semper non sit; sic Spiritus sanctus semper procedit, semper mittitur, semper datur, semper effunditur, semper spiratur, semper profertur, semper insufflatur, semper exit, semper accipit quod annuntiat, semper est Spiritus Patris et Filii. Et sicut quod Filius generatur, quod nascitur, quod mittitur in forma Dei, quod prodit ex ore Altissimi, quod exit a Patre, unam essentiam ejus significat, quam habet a Patre; sic omnia quae de Spiritu sancto dicuntur unam et eamdem ejus demonstrant essentiam, quam habet a Patre et Filio: non enim aliud et aliud significant in eo diversae prolationes, in quo nihil est nisi quod [Col. 1214B] est. Sed sive processio, sive missio, sive quodlibet aliud, quod habet a Patre et Filio, puram, simplicem, unam et eamdem solamque significat essentiam, quam habet a Patre et Filio. Si enim diversa significat, aut diversas essentias habebit simplex natura; aut aliquid erit in Deo praeter illud quod est, quod catholica non recipit fides. Item cum Spiritus sanctus unum cum Patre sit, et consubstantialis illi, pro eo quod ab eo est, id est procedit; idem Spiritus consubstantialis Filio non est, sicut Patri, nec unum cum Filio sicut cum Patre, quia non est nec procedit ab eo, quod catholica fides non recipit, quia non aliter et aliter, sed uno et individuo modo unum est Pater et Filius et Spiritus sanctus. Item si Spiritus sanctus non procedit a Filio, [Col. 1214C] quomodo, sicut VII synodus habet, procedit per ipsum? Quid est enim per domum procedere, nisi de domo procedere? Aut qualiter exit a Filio Spiritus, si non procedit ab eo? Quid est enim exire, nisi procedere? vel quomodo spiratur, insufflatur, et effunditur, profertur ab eo, si non procedit ab eo? Nunquid aliter Spiritus Patris est et aliter Filii, ut hujus sit Spiritus procedendo, hujus vero nequaquam? Quomodo non procedit qui spiratur, qui mittitur, qui datur, qui effunditur, qui profertur, qui insufflatur, qui Spiritus est ejus, qui exit ab eo, et accipit quod annuntiat? Quid enim Deus de Deo potest accipere nisi quod est? Nunquid indigens Deus est et minoratus est in aliquo, ut potentior [Col. 1214D] Deus ejus indigentiam suppleat aut formam servi suscepit, in qua quod non habet accipiat? si sic sapias, male sapias; contra Deum sapitis, contra fidem sapitis. Postremo si quae de Spiritu sancto dicuntur non essentiam ejus quam habet a Patre et Filio, sed aliquid propter quod accipitis minorem eum Patre et Filio, cum Pneumatomatico Macedonis facitis.

Arguimus quod sacrificio Dei detrahitis, et adversus Dominum linguas ut serpentes acuitis (Psal. LXIII, 4) ; ita ut quidam ex vobis in archierarchica dignitate corpori Christi anathema dixerint, et ad [Col. 1215A] terram cum exprobationibus multis projecerint, et super sanguinem redemptionis nostrae pedibus immundis calcaverint. Quod horrendum facinus ipsum diabolum debuit deterrere. Minus enim peccaverunt Judaei manus impias in Jesum mittentes, et daemones impellentes, et milites crucifigentes. Per ignorantiam enim fecerunt: si enim cognovissent, nunquam Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) : vos autem et vidistis et odistis, et, secundum prophetam, odio Dominum gratis habuistis. Sed esto, luat corpus Domini, quod, cum panis esset, azymus fuit; sanguis ejus quid meruit ut effunderetur et calcaretur, cui nondum auctoritas vestra condemnationis sententiam dedit?

Sed forsitan non consensistis. Cur igitur Michaelem [Col. 1215B] patriarcham inter sacra missarum solemnia commemoratis? Cur Leonem Acridanum episcopum et Nicetam abbatem de Studio de diptychis sacris non deletis? Cur adhuc in sacrificio nostro Dominico sanguini non communicatis? Sed ex contactu corporis sanguis fortasse polluitur; legitur enim: Quod immundum tetigerit, immundum efficitur (Levit. XI, 26) . Sed nos seorsum corpus et seorsum sanguinem sumimus, nec intinctum panem datum cuiquam nisi Judae traditori cognoscimus. De corpore quoque Christi quanta sententiam vestram absurditas sequatur, videte. Si enim corpus Domini creditis quod ex azymo pane conficitur, cur non recipitur? cur non ut Dominicum adoratur? cur ne fiat interdicitur? cur injuriis lacessitur? cur imperfectum et [Col. 1215C] inanimatum vocatur? cur cum sacrificatoribus suis ab ecclesiis pellitur? cur et fermentum praeponitur? cur cultores ejus a communione suspenditis? cur azymitas vocatis? Nunquid habuit duo corpora Christus? unum perfectum, aliud imperfectum; unum animatum, aliud inanimatum; unum azymum, aliud fermentatum; unum significans, et aliud significatum? Quis haec de corpore Christi cogitare praesumit, nisi qui Christum nec reveretur nec credit? nisi qui manifeste blasphemat? nisi qui Christum sciens et prudens impugnat? Quod si panem azymum fieri corpus Christi negatis, cur imperfectum negatis? Non enim imperfectum Christi corpus est, quod nullo modo corpus ejus est? Cur denique nos Christianos habetis? cur non ut idololatras condemnatis? [Col. 1215D] idolum enim est, si panis azymus adoretur ut Deus. Cur hanc impiissimam haeresim publice non confutatis? cur cum caeteris haereticis Romanos in Ecclesia non anathematizatis? Nihil enim est medium: aut corpus est Christi, et omnibus adorandum; aut corpus ejus non est, et ut idolum contemnendum. Sed unde probatis quod corpus ejus non fiat, cum nullus doctorum hoc sapiat, nulla synodus contradicat? Cur contra canones ecclesiasticos traditiones contemnitis? Cur synodis quod de corpore Christi non habent apponitis? Quid azymo vel fermento cum corpore Christi? Nunquid panis est, ut azymus sit fermentatus? Cur non magis [Col. 1216A] indiscussum relinquitis quod ignoratis? Cur rem quam nescitis temere confirmatis?

Advertite saltem quod accusatores vos et judices esse in eadem causa non liceat, et quod ante probationem judicium lege non fiat, et in causa vestra alios judicare permittite, et Domini corpus ante judicium condemnare nolite.

Quod Christum in fermentato pascha celebrasse asserant. Arguimus quod Dominum ante quartamdecimam lunam pascha contra legem fecisse, vel in quartadecima fermentum comedendo violasse contenditis, et sic transgressorem legis, et solvisse legem antequam impleretur, astruitis; quod Evangelium prima die azymorum, quod dicitur pascha, fuisse commemorat, et Christus non ad solvendam, [Col. 1216B] sed ad implendam legem se venisse confirmat. Quod utique non fecisset, si, antequam impleretur, fermentum comedendo solvisset. Unde consequitur quod peccatum Dominus fecerit, et in ore ejus dolus fuerit, juxta sententiam suam, ut transgressor legis perierit.

Quod fermentatum animatum dicant. Arguimus quod fermentatum panem animatum asseritis; in qua sententia nec Vetus vobis, nec Novum Testamentum consentit; nec aliquis physicorum novum hoc animal, imo novum portentum, praeter solos Manichaeos, confinxit. Quam inopinabilem opinionem inter haereses Manichaeorum sancta jam dudum condemnavit Ecclesia.

Quod animam panis Christum vivificare contendant. [Col. 1216C] Arguimus quod animam panis Christi corpus vivificare contenditis. Nunquid duas animas habet Christus, alteram hominis et alteram panis? aut sicut panis in carnem Christi mutatur, sic anima panis in animam Christi convertitur? an animam suam Christus dimittit, et animam panis admittit? nunquid, si panis anima deerit, Christi corpus animatum non erit? cur non advertitis quod, antequam offeratis eum, occiditur, lancea perforatur, a toto suo particula quae consecrari debet abscinditur, et detruncatus jam et exanimatus ad altare portatur? non enim anima dividi potest, ut divisae partes divisiones quoque retineant animae. Sed esto, partes etiam propter fermentum habeant animam. Quid, cum panis evacuatus fuerit, et omnino fermentum [Col. 1216D] animae desierit, nunquid etiam tunc anima sua manebit, et corpus Domini vivificabitur? panis enim altaris totus in carnem Christi convertitur, nec aliquid naturae panis praeter speciem solam relinquitur. Cur non attenditis quoniam Dominus quod dedit, fregit, corpus suum vocavit, discipuli quod acceperunt manducaverunt? Nunquid anima corpus dicitur? nunquid frangitur? nunquid comeditur? quod Evangelium dedit hanc fidem? Quis apostolorum docuit hanc Dominici corporis vivificationem? Origenianus est, non catholicus sensus, ut aliorum animae in aliorum transeant corpora, et pro meriti quaelitate vel meliora sortiantur vel deteriora.

[Col. 1217A] Quod lancea corpus Christi percutiant. Arguimus quod lancea corpus Christi percutitis, hoc enim Christus non fecit, hoc in commemorationem suam discipulos facere nequaquam instituit: «Accipite, dixit, et comedite», non occidite, vel lancea percutite. Christus nec seipsum occidit, nec discipulos occidere jussit. Milites, non apostoli, Dominum occiderunt; milites, non apostoli, lancea latus ejus perforaverunt. Nec vivebat Dominus sicut fermentum vestrum, cum latus ejus perforatur; sed mortuus erat, ne, cruribus fractis latronum, os ex eo non comminueretur. Quamvis lancea vestra non, sicut jactatis, usque ad occisionem Christi perveniat; nec corpus Christi, sed solum panem percutiat; nondum enim est caro, sed purus panis, quod [Col. 1217B] lanceatis; et fermentatum viventem, antequam Christum vivificare possit, occiditis.

Quod in terra corpus Christi sepeliant. Arguimus quod in terra corpus Domini sepelitis, et contra Scripturam corruptionem videre compellitis: Dominus enim corpus suum comedere jussit, non sepelire; et discipuli comederunt, non sepelierunt. Vos autem, non sequentes apostolos, in lacum corruptionis projicitis; et Spiritum sanctum qui per prophetam dixit: «Non dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV, 10) ,» mentiri compellitis, qui corruptionem eum videre, quantum in vobis est, facitis.

Quod illud cum aqua calida sumant. Arguimus quod corpus Domini cum cibo communi, id est cum [Col. 1217C] aqua calida, sumitis: Non enim Christus hoc instituit, nec in sacramento sanguinis aqua calida fuit; Christus vinum, non aquam, mutavit in sanguinem, nec aliud aliquid, sed genimen vitis propinavit in calicem. Vos autem quod ad mensam communem ex usu percipitis, nec ad mensam divinam abstinere potestis, et ascribitis religioni quod ad peccatorum excusationem habetis.

Quod sanguinem de Christi latere calidum fluxisse dicant. Arguimus quod sanguinem de latere Christi calidum fluxisse contra naturam et Evangelium dicitis: dicit enim Scriptura quod jam obierat, jam exspiraverat, jam mortuus erat, cum corpus ejus [Col. 1218A] vulneratum est, cum lancea latus ejus perforatum est. Nunquid habet natura ut corpus ejus mortuum caleat, cum in eo vita non fuerit, cum jam vitalis calor recesserit? Sed forsitan hoc privilegium habuit Dominicum corpus. Unde probatis? Ubi legitis? Quae Scriptura docet? Quod Evangelium habet? Aut de Scriptura quod profertis probate, aut praesumptioni solitae quod Scriptura non habet ascribite.

Quod pueris ante diem septimum baptismum negent. Arguimus quod puero recens nato baptismum ante septimum diem negatis; non enim Dominus certum diem in baptismo constituit, nec septimum diem primo diei praeposuit; sed simpliciter et absque fallacia mittens ad baptizandum discipulos, dixit: «Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit [Col. 1218B] (Marc. XVI, 16) . Nunquid enim Dominus die septimo baptizatum salvum facere potest, et primo non potest? Omnipotens enim est Deus, et omnia quaecunque voluit fecit, et non est qui possit resistere voluntati suae. Aut potest quidem, sed non vult quod potest, qui vult omnes homines salvos fieri, et ad agnitionem veritatis venire? Ubi omnis dicitur, nullus excipitur, nec infans cujus est vita unius diei super terram. Christus omnem hominem salvat, vos hominem cur excipitis? Christus neminem ejicit foras, vos longius hunc a Christo repellitis? Christus solus baptizat, vos aquam cur prohibetis? Christus solus peccata dimittit, vos peccata cur retinetis? si sordes exteriores offendunt oculos vestros, nunquid et Christum putatis offendi? si carnis [Col. 1218C] immunditiam tactus vester horrescit, nunquid et Christum putatis horrescere? Qui carnis infirmitates pro nobis sustinuit, infirmum hominem magis sustentat quam dejicit. Qui sordes animae quas ex culpa contraximus, lavat, sordes corporis quas nobis imponit necessitas misericorditer portat. Non enim habemus pontificem qui non possit compati infirmitatibus nostris. Vos autem homicidas omnes incomparabiliter vincitis, qui pereuntes de manu Salvatoris excutitis, et morientes ad vitam intrare non sinitis, et in gehennam, morte Christi reclamante, demergitis.

Dissertatio de pane eucharisto, azymo ac fermentato

Mabillonius, Joannes

[Col. 1219]

DOMNI JOANNIS MABILLONII PRESBYTERI AC MONACHI ORDINIS S. BENEDICTI, E CONGREGATIONE S. MAURI, DISSERTATIO DE PANE EUCHARISTICO, AZYMO AC FERMENTATO. AD EMINENTISSIMUM CARDINALEM BONA. ( Vet. Analect. nov. edit., pag. 522.)

EMINENTISSIMO ECCLESIAE PRINCIPI JOANNI BONA, S. R. E. Presbytero Cardinali, FR. JOANNES MABILLONIUS M. B.

[Col. 1219A] Eo me adduxit, eminentissime Ecclesiae princeps, modestia tua ut, si libellum hunc meum tibi non obtulero, ingrati animi vitium incursurus sim: si obtulero, imprudentis. Cum enim hic libellus te monente ac praecipiente conceptus sit, te materiam suppeditante ac delineante formatus, te etiam procurante editus in lucem, indignum est ut sub alieno prodeat nomine, qui te primarium auctorem agnoscit. At vero cum modum tractandi argumentum de azymo ita praescripserit eminentia tua ut non quod tute sentias, sed quod e rei veritate magis esse intellexero sincere exponam, fit ut a tua sententia tantisper discedere cogar, reluctante observantia in te mea, eoque minus acceptum fore libellum merito subverear quo ad judicium tuum minus accesserit. Et id quidem jure timerem, si esses ex eo genere hominum quibus id unum sapit quod sentiunt. Verum tanta est animi tui magnitudo et aequitas, eminentissime cardinalis, ut, cum in scriptis tuis uni studeas veritati, in alienis unam maxime quaerendae veritatis [Col. 1219B] sinceram voluntatem probes plusque de te meriturus sit qui a sententia tua veri studio recesserit quam qui tibi subscripserit fallaci assentationis obsequio. [Col. 1220A] Quapropter in hoc elaborando opusculo id in primis curae mihi fuit ut illud componerem, non tam ad tuae sententiae quam ad animi tui imitationem, ratus in hoc magis splendere dignitatem moresque tuos, si etiam contra sentientes benigne accipias, quam si omnes tibi ambitiose applauderent. Quanquam in tota hac disputatione nihil contradicendi studio a me dictum, nihil definiendi pertinacia assertum, sed id totum quantulumcunque est, perfeci animo tibi obsequendi consecrandique opellam meam, ut, si aliquando permittente otio idem argumentum secundis curis pertractare tibi placuerit, habeas prae manibus hoc officii mei monumentum. Nihil enim mihi felicius gloriosiusve contingere potest quam si quidpiam momenti contulero in subsidium studiorum tuorum, quibus catholicam Ecclesiam atque rempublicam litterariam mirifice illustras. Hae sunt consilii atque operis mei rationes, vir eminentissime, quas si probaveris, spero etiam munusculum hoc non ingratum fore eminentiae tuae: quod etiam atque etiam [Col. 1220B] opto. Vale, et aeternum vive. Lutetiae Parisiorum, in suburbano sancti Germani monasterio, VI Id. Octobris, 1673.

LECTORI.

[Col. 1219]

[Col. 1219B] Huc te paucis volo, studiose lector. Ante annos duos et viginti Jacobus Sirmondus clarissimae memoriae, presbyter societatis Jesu, Disquisitionem de azymo composuit, quo in libro azymorum usum apud Latinos ab annis admodum octingentis viguisse contendit. Eamdem fere sententiam ante hoc biennium amplexus est eminentissimus cardinalis Joannes Bona in lib. I Rerum Liturgicarum, cap. 23; quo quidem tempore ego quoque, cum Acta sanctorum ordinis sancti Patris Benedicti, quae ad saeculum ejus tertium pertinent, typis mandarem, quasdam [Col. 1220B] observationes contra Sirmondi sententiam congessi in praefatione mea. His lectis eminentissimus cardinalis epistola ad me scripta non gravatus est promere quid sentiret de argumentis a me propositis; quibus etiam responsiones suas cum eximia dignatione reposuit. Ad haec, submisso Eldefonsi Hispaniensis episcopi opusculo, quod eatenus inquisieram, auctoritatem in me suam interposuit, quo totum azymi argumentum novis commentariis explanarem. Habes insignem ipsius hac de re epistolam, non minus ornamenti quam documenti gratia, in fronte hujus [Col. 1221A] operis collocatam. Tum subsequitur dissertatio mea; ad cujus calcem subjunxi opusculum Eldefonsi jam dicti episcopi, ante annos octingentos scriptum de [Col. 1222A] pane eucharistico; quod, nusquam hactenus editum, probationis loco erit. Haec tota series hujus operis. Perge, lector, et vale.

Epistola

Bona, Joannes

EPISTOLA. Eminentissimi cardinalis BONA ad Dissertationis auctorem.

[Col. 1221]

[Col. 1221A] ADMODUM REVERENDE PATER,

Cum animadverterem displicuisse nonnullis quae de azymo et fermentato scripseram lib. I Rerum Liturgicarum, cap. 23, decreveram hoc argumentum accuratius pertractare, meamque sententiam clarius et distinctius explicare, sed novis quotidie supervenientibus [Col. 1221B] negotiis, quae nec differre nec praetermittere possum, a proposito recedere compellor, ac tibi, qui de hac re in praefatione tertii saeculi Benedictini copiose et erudite scripsisti, et, sicut ex litteris tuis didici, de eadem re in prolegomenis quarti iterum acturus es, hanc spartam exornandam relinquere. Tua enim multiplici eruditione efficies ut e ruderibus antiquitatis veritas emergat et elucescat, meque tibi arctius astringes, si errores meos benigne correxeris. Hoc nimirum semper optavi scire et cognoscere, veritatem; nec unquam erubescam, si quid forte ab ea alienum incaute scribenti exciderit, expungere et emendare. Ut tuae autem petitioni morem geram, breviter indicabo qua methodo putabam in hac Disquisitione procedendum esse.

Et primo quidem mens erat certa ab incertis, et dogmata fidei a ritibus Ecclesiae secernere. Certum enim est Christum Redemptorem in ultima coena panem azymum comedisse, et in eo Eucharistiam [Col. 1221C] instituisse, idque stabiliendum adversus Graecos schismaticos et aliquot etiam Latinos. Verum ex hoc facto Christi non licet inferre quod in solis azymis conficere oporteat, nam si hoc necessarium foret, nunquam Ecclesia usum fermentati permisisset. Certum est item tam azymum quam fermentatum vere panem esse, et in utroque validam esse consecrationem. Certum denique est convenientius esse Christi exemplum sequi, et in azymis conficere. An vero Latina Ecclesia aliquando fermentato usa sit, res facti est ad historiam et ad ritum pertinens, qui mutationi et novitati subjectus est, non ad fidem, quae inconcussa et immutabilis semper manet. Id vero tanquam indubitatum probari debet adversus quosdam, qui rem natura sua indifferentem in fidei dogma convertunt; optime Algerus, lib. II de Sacramento corporis et sanguinis Domini, cap. 10: «Utrum ex azymo an ex fermentato pane corpus Christi confici debeat, inter Latinos et Graecos magna concertatio [Col. 1221D] est, cum tamen non sit contra fidem christianam seu azymum seu fermentatum sacrificetur, tum quia utrumque panis est, tum etiam quia, quamvis Christus de azymo pane corpus suum fecerit, forsitan non quia res quae fiebat hoc exigebat, sed quia coena in qua hoc factum est panem alium non exigebat, panem tamen fermentatum non prohibuit.»

Hoc posito velut fundamento, indagandum est quo pane in sacrificio usi sint apostoli et eorum successores per aliquot saecula: azymone, an fermentato, an utroque indiscriminatim? Et ego sane utroque indifferenter usos, sive fermentato quia communior magisque obvius erat, sive azymo qui nitidiore farina facile parari et sub cinere vel in parvis clibanis statim coqui poterat, non improbabiliter opinatus sum. Etenim, saeviente persecutione, quando in carceribus, in privatis domibus et in cryptis aut in speluncis terrae clam celebrabant, eo pane uti oportebat qui tunc fortuito occurrebat. Pro usu fermentati multa [Col. 1222A] ego congessi; nunquam tamen, ut monui post praefationem, usum azymi negavi. Dixi enim apostolos panem consecrasse, qualem in domibus fidelium reperiebant, sive azymum, sive fermentatum. Tu vero pro azymis multa profers in tua praefatione, de quibus [Col. 1222B] quid sentiam, non contradicendi, sed inveniendae veritatis studio breviter indicabo.

Num. 65, a facto Christi argumentaris, sed haec ratio nimis probat, ut supra dixi.

Num. 66, testem producis Isidorum, qui, agens de compositione panis eucharistici, non meminit fermenti. Porro Isidorus illam sententiam transcripsit ex epistola 63 Cypriani ad Caecilium; sed nihil certi ex ea concluditur. Nam non excludit fermentum, et fortasse intelligitur illa voce «copulatum» cum ait corpus Domini esse non posse similam solam aut aquam solam: «nisi utrumque adunatum fuerit et copulatum, et panis unius compage solidatum.» Quod autem copulat, adunat et solidat, fermentum est. Epistola vero Isidori ad Redemtum procul dubio supposititia est, ut ipse agnoscis. Auctoritatem concilii Toletani tu pro azymo alfers, qua ego pro fermentato usus sum. Quis vero mentem illorum Patrum melius perceperit non est meum judicare.

[Col. 1222C] Num. 67, testimonium profers Hildefonsi Toletani ex relatione V. C. Emerici Bigotii; sed quid de eo sentiendum sit, ipse cum legeris, pronuntiabis. Integrum enim tractatum ad te mitto ex codice Vaticano, quem laudabat Holstenius, accurate transcriptum.

Num. 68, Bedae et Paschasii testimonia usum universalem azymorum non probant, neque etiam Rabanus Maurus id evincit. Ex eo tamen constat, si non ubique, saltem in aliquibus Ecclesiis occidentalibus, azymorum usum viguisse tempore Photii. Clare enim loquitur, et suspicio interpolationis tollitur, quandoquidem asseris antiquissimos codices mss. cum editis consentire. Nimis tamen probat, cum ait oportere panem infermentatum esse.

Num. 69, ex oblatis ferro characterato impressis infers quod sine fermento fuerint. Et hoc etiam magni momenti est ad probandum quod saeculo nono azymi panes in usu essent in Occidente. An [Col. 1222D] vero hic mos ubique viguerit non liquet.

Num. 70, Leonem nonum testem adhibes perpetuum in Ecclesia Romana azymorum usum astruentem. At ego sanctissimum pontificem sic interpretabar ut non de ritu, sed de dogmate intelligendus sit. Declamat enim adversus haereticos et agit de fide Petri quae nunquam deficiet; tum Graecos perstringit, qui dicebant azymum non esse verum panem, et Christum consecrasse in fermentato, facta ultima coena ante diem azymorum. Non igitur ad ritum qui mutationem admittit, sed ad fidei dogmata spectare mihi videntur verba S. Leonis, si serio perpendantur. Humberius autem, Rupertus abbas, et alii testes sunt suorum temporum: nec est improbabile quod perpetuam fuisse crediderint eam consuetudinem quae, ipsis viventibus, in usu erat. Tu vero nosti quae fides illis praestanda sit qui a Christo ad sua tempora morem aliquem viguisse testantur, nullo teste adhibito qui saeculis praecedentibus vixerit. [Col. 1223A] Certe jurisperiti hujusmodi testimonia prorsus rejiciunt.

Num. 71, primum Sirmondi argumentum pro fermento diluis ex vetusto fidelium more, qui panem offerebant, panem utique consecrandum pro communione sacerdotis et fidelium. Quamvis enim si quid supererat, pauperibus distribui soleret, prima tamen intentio offerentium sacrificium respiciebat. Hunc vero panem fuisse communem et usitatum, ac de more fermentatum, qualis in domibus reperiebatur, ego post Sirmondum asserui, testem advocans Ambrosium, qui de pane consecrando loquens vocat eum «usitatum.» Addo nunc Justinum martyrem, qui prope finem secundae Apologiae de sacrificio missae sermonem habens, «Non enim, ait, ita sumimus ut communem panem, et communem potum;» sive ut alius interpres vertit; «ut vulgarem panem et vulgare poculum.» Similiter Irenaeus, lib. IV, cap 34. «Jam, inquit, non communis panis est, sed Eucharistia.» Panis autem usitati, communis et [Col. 1223B] vulgaris nomine intelligi fermentatum certum mihi videtur. Scio quidem utrumque panem Romanis et aliis gentibus in usu fuisse. Nam Cornelius Celsus, lib. II, cap. 24, inter ea quae stomacho idonea sunt, recenset panem sine fermento, et capite 25, panem fermentatum stomacho nocere ait; utriusque etiam meminit, cap. 28. Nihilominus communem atque, ut ita dicam, quotidianum fermentatum fuisse manifestum est. Hunc siquidem prae caeteris laudat Plinius, lib. XXII, cap. ultimo. Et Galenus de pane agens, lib. I, De alimentorum facult., cap. 2, eum qui fermento caret nemini esse accommodum docet. Idem pro certo ponit Ambrosius, serm. 21, explicans parabolam fermenti. Si ergo panem communem offerebant fideles, et hic fermentatus erat; hinc non leve argumentum desumitur ad probandum fermenti usum in sacrificio.

Num. 72, non constare dicis utrum Latini aut Graeci variaverint panis materiam. Hoc utique verissimum [Col. 1223C] est, et inde caligo oritur qua obvolvimur, nescientes utrum initio omnes Ecclesiae unius moris fuerint an utroque pane indifferenter, an solo azymo vel fermentato determinato uterentur, et quis primum veterem usum mutaverit; quo tempore, qua occasione, quando mordicus coeperint Graeci fermentato, Latini azymo adhaerere; an diversarum Ecclesiarum diversi mores fuerint, sicut olim erant in celebratione Pachatis: cur per annos mille inter Graecos et Latinos nulla de hac panis diversitate mota sit controversia; cur Photius, Graecanici schismatis parens, qui multo minora et etiam falsa Latinis objecit, de hac re siluerit, quae postea tanta contentione inter partes agitata est; cur inter Orientales soli Armenii et Maronitae azymo utantur, quando et qua occasione eo uti coeperint. Haec omnia dubia discutienda diligentissime forent et dissolvenda. Veteres scholastici ab hujus quaestionis difficultate se facile expediunt, asserentes utramque [Col. 1223D] Ecclesiam Graecam et Latinam ab initio et deinceps in azymis consecrasse, donec haeresis Ebionaeorum exorta est, docentium legem Moysis simul cum Evangelio servandum esse, et azymum panem necessario consecrandum, in quorum detestationem orthodoxa Ecclesia ubique gentium fermentatum adhibuit; illa autem haeresi exstincta, Orientales fermentatum retinuerunt; Occidentales ad pristinum morem azymorum reversi sunt. Sed huic historiae nullam fidem adhibendam esse ego in Liturgicis ostendi. Armenios azymum recepisse, cum recesserunt a Graecis; quo etiam tempore vinum aqua miscendum non esse decreverunt ibidem narravi; idemque constanter illarum gentium historici affirmant, et hanc esse veterem illius Ecclesiae traditionem aliquot Armenii Episcopi et sacerdotes a me interrogati, et aliqui etiam ex nostris rituum et linguae eorum periti confirmarunt. Ideo, inter errores quos abjurabant Armenii, cum redibant ad fidem orthodoxam, hic legitur in [Col. 1224A] veteri formula, quam D. Cotelerius edidit in notis eruditissimis ad librum quintum Constitut. apostolicarum, p. 237: «Si quis in panem oblationis non immittit fermentum et sal, nec aquam cum vino in sanctum calicem, anathema sit.» Maronitas credibile est usum azymorum recepisse, cum abjurata haeresi ad fidem catholicam conversi sunt, quod Gulielmus Tyri archiepiscopus suo tempore et se praesente contigisse scribit, lib. XXII suae Historiae, cap. 8. Ipsi tamen hoc negant, et scriptores proferunt antiquissimos, asserentes gentem illam semper Romanae Ecclesiae adhaesisse. Vidi nuper librum de Expositione liturgiae e Syro sermone in Latinum translatum a D. Fausto e Monte Libano, Abrahami Ecchellensis nepote, et S. Maronio ascriptum, quem vixisse aiunt saeculo quinto vel sexto, in cujus capite 16 haec leguntur: «Ad illud quod petistis an conveniens sit offerre de pane azymo vel fermentato, respondemus quod de hoc non habemus praeceptum Dominicum vel apostolicum, quod hoc jubeat, et [Col. 1224B] illud vetet. Quapropter hi in hoc, et illi in illo conficiunt, juxta morem detentum. Nam qui in fermento offerunt, arguunt nos simul cum Occidentalibus atque Armeniis, dicentes quod azymus non est panis.» Tum ex Scriptura probat vere azymum esse panem, et quod Christus in azymo confecit. Verum hic liber post exortum Graecorum schisma, et post excitatas azymorum turbas scriptus videtur; quod eruditioni tuae examinandum relinquo.

Num. 73, aliud argumentum solvis, notatos scilicet Ebionaeos, quod pane azymo praeter morem aliorum uterentur; et auctoritatem Epiphanii affers ad probandum usum azymorum tempore Ebionaeorum, ac si illi ad imitationem Ecclesiae in azymis sacrificium offerrent. Sed ego sub tua et aliorum eruditorum censura, verba Epiphanii aliter intellexi, et ni fallor, ipsemet Epiphanius seipsum explicat, haer. 46, dicens Tatianum mysteria quaedam instituisse ad Ecclesiae sanctae imitationem, sed ad ea nihil praeter [Col. 1224C] aquam adhibuisse. Ubi vides Ecclesiae imitationem non rem oblatam respicere, sed ipsam oblationem.

Num. 74, ex silentio Photii nihil certi concludi ostendis, quod et ipse agnosco, tum propter ratiotiones et conjecturas a te allatas, tum propter ea quae Leo Allatius notavit initio exercit. 28, adversus Creygtonum pro concilio Florentino. Scire tamen optarem, qua de causa post duo fere saecula a morte Photii, acerrima de azymis controversia orta sit. Vellem quoque ut ea dilueres quae pro usu fermentati a me allata sunt ex decretis Melchiadis, Siricii, et Innocentii Romanorum pontificum. Nihil enim gratius contingere mihi potest quam ab amicis corrigi et emendari.

Ne quid autem praetermittam quod ad praesentem causam facere possit, moneo exstare Mediolani Chronicon ms. et ineditum, S. Datio Mediolanensi episcopo ascriptum, in quo leguntur haec verba: «Sanctus Ambrosius Graecorum Ecclesiam in plurimis [Col. 1224D] officiis venerabiliter imitatus est, qui et sacrificium eorum, scilicet fermentatum, cum nostro azymo in celeberrimis festivitatibus, maxime in resurrectione Domini benedicebat.» At Chronicon illud supposititium esse et recentioris aevi jam multi notarunt. Nullius quoque momenti est Simeonis Thessalonicensis testimonium, utpote recentioris et schismatici, qui libro De templo et missa, apud Goar. in Euchol., p. 214, ait: «S. Gregorius, auctor ille Dialogorum, cum fermentato pane sacrificium offerri testatur.» Similiter Fehlavus scriptor heterodoxus, pag. 366, Comment. ad librum Christophori Angeli De statu Ecclesiae Graecae, asserit Apollinarem primum azymorum inventorem fuisse. Sed haec Graecorum schismaticorum adversus Latinos scribentium fabula est, quemdam scilicet discipulum Apollinarii, nomine Leucium sive Felicem, Romam migrasse; et simulata vitae sanctimonia ad [Col. 1225A] summum pontificatum evectum, azymum apud Latinos introduxisse. Scriptor etiam anonymus, quem vidi in Bibliotheca Barberina inter codices Graecos mss., num. 75, ait Carolum Magnum, cum Romam profectus est, tempore Leonis tertii, viae comites habuisse aliquot monachos, Arii et Apollinaris erroribus infectos, qui Urbem ingressi perverterunt populum, docentes Spiritum sanctum non a solo Patre, sed etiam a Filio procedere et oportere in azymis sacrificare, ita ut azyma e Francia prodierint. Haec ille, cui consonant alia apud Leonem Allatium, libro citato, pag. 571 et sequentibus, ubi etiam praedictam Felicis fabellam ex quodam Simeone [Col. 1226A] Hierosolymitano recenset. Omitto alia Graecorum recentiorum figmenta, ne tempus in nugis inutiliter prodigam.

Haec autem scripsi, ut studium tuum et diligentiam excitarem, sicut scriptum est: «Da sapienti occasionem, et addetur ei sapientia (Prov. IX, 9) .» Caeterum Deum oro, ut incerta et occulta sapientiae suae manifestet nobis, detque idipsum sapere in alterutrum secundum Jesum Christum, ut, sicut hortatur Apostolus: «Expurgato veteri fermento epulemur in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V, 8) .»

Romae, die 14 Martii 1673.

DISSERTATIO DE PANE EUCHARISTICO, AZYMO, AC FERMENTATO

[Col. 1225]

DISSERTATIONIS OCCASIO ET ARGUMENTUM.

[Col. 1225B]

Cum edendo Acta sanctorum nostrorum incidissem in quaedam loca pro azymorum usu in Ecclesia Latina, ea, more meo, quibusdam observationibus illustrare visum est, et conjectis iis quae mihi pene obvia fuere argumentis ostendere usum hunc esse antiquiorem quam Jacobus Sirmundus, vir eximiae eruditionis, existimaverat. Nota est studiosis omnibus viri clarissimi sententia in singulari Disquisitione de azymo, nimirum panem fermentatum in Ecclesia Latina multis saeculis adhibitum in missa fuisse, et azyma, Photiani schismatis tempore, nondum recepta, sed tantum medio illo intervallo, quod inter schisma Photii pseudopatriarchae Constantinopolitani, pontificatu Nicolai papae primi, et [Col. 1225C] alterum schisma Michaelis Cerularii itidem patriarchae, sedente Leone papa nono, effluxit, id est medio illo tempore quod ab anno aerae Christianae 867 ad 1054 intercessit. Mihi vero cum multis, tum praecipue Rhabani auctoritate, persuasum erat azyma in rebus sacris obtinuisse ante illud schisma Photianum; nec momenta Sirmundi adeo efficacia visa sunt ut fermenti usum aliquando apud Latinos viguisse fateri nos cogerent.

Quapropter quod Sirmundus optaverat, ut qui sententiae suae de azymorum recentiori usu non consentirent, eos saltem ad praeclaram ejus rei investigationem excitaret, ad hoc ipsum me contuli, quantum et tenuitatis meae facultas, et brevitas observationum, et rei difficultas obscuritasque permisere. [Col. 1225D] Nam etsi hominem tantillum contra Sirmundum niti temerarium videbatur, mihi occurrebat illud quod Sirmundus ipse in sui excusationem attulit in Disquisitionis cap. 5, ubi de fermento Melchiadis ac Siricii aliter atque Baronius sententiam dicturus, veritus non est ne contra Baronii mentem votumque fecisse videretur, propterea quod Baronius [Col. 1226B] omnes ad hoc ipsum ut sua libere promerent, invitasset; nec se ab ejus sententia discedere indignaturum quemquam putavit qui meminisset illum pro singulari sua modestia solitum aliena haud gravate audire, et, si meliora suis cognosceret, libenter amplecti. Et haec quidem mea de Sirmundi mente, modestia ac sinceri studio persuasio erat, eademque facti mei excusatio.

Ubi primum Observationes meas prelo committere parabam, simul certior factus sum eminentissimum cardinalem Bona, cujus virtus, doctrina et eruditio omnibus perspecta sunt, idem argumentum pertractare in opere suo De rebus liturgicis, et ab Sirmundi proposito tantillum recedere. Ut opus illud eximium pervenit in manus meas, illud [Col. 1226C] legi magna cum voluptate, tum maxime locum de azymis, in quo tota res non minus sincere quam erudite explicatur. Ejus loci summa est, jam inde ab apostolorum temporibus ad schisma Photianum, in Ecclesia Latina promiscuum fuisse usum fermentati et azymi panis, nec ante saeculi decimi initium azymum lege communi ac generali ubivis receptum apud Latinos. Qua in re Sirmundi sententiam temperavit illustrissimus scriptor, quod Sirmundus non videatur admisisse azymi usum ante Photii discidium, sed solum fermentatum; at vero eminentissimus cardinalis utrumque promiscue usurpatum pro tempore et locorum opportunitate fateatur.

Commovit haec sententia quorumdam in Urbe [Col. 1226D] animos, rei novitate (ut sibi videatur) ne dicam, indignitate attonitos, quasi nefas esset tantisper recedere a communi recentiorum opinione, qui azymorum in Latina Ecclesia perpetuum usum, non secus ac dogma catholicum, defendunt. Gliscenti querelarum rumori frenum imponere curavit modestissimus cardinalis, edita hanc in rem admonitione, [Col. 1227A] qua rationem assertionis suae contra sentientibus approbare tentavit. Quod ubi plene ad votum non succederet, idem argumentum retractare et clarius sententiam suam explicare animo destinavit; idque brevi perfecisset, nisi hoc agitantem negotiorum turba distraxisset. At cum intellexisset me idem consilium meditari, submissis quas ad hoc habebat litteratoriis copiis, impulit me ad id audendum, id est ad explicandum id quod e rei veritate esse crederem, quod unum semper optavit. Non licuit operam meam negare tantae dignitatis hortatori, maxime cum necessarium mihi esset exponere ea quae, vel obscurius, vel brevius in Observationibus meis dicta aliter quam par erat nonnulli interpretabantur.

[Col. 1227B] Duo sunt quae in Observationibus meis intendebam. Unum, azymorum usum apud Latinos in re sacra viguisse ante schisma Photianum, quod diserte probandum suscepi adversus Sirmundum; alterum, argumenta a Sirmundo proposita non penitus evincere fermentum a Latinis aliquando adhibitum fuisse. Neque tamen hanc posteriorem partem ita demonstrandam suscepi, quasi certum ac manifestum esse putarem fermentum a Latinorum sacris semper abfuisse; sed tantum eo tendebat omnis oratio mea ut probarem id non certum esse quod Sirmundus pro certo proponebat: uno verbo, alteram hanc partem, non tam affirmando quam negando et partis adversae fundamenta evertendo, tueri mihi visum est.

[Col. 1227C] De media illustrissimi cardinalis sententia, deque novis argumentis ab eo pro Sirmundi opinione adductis nihil dixi, tum quia Observationes meae jam typis subjiciendae erant, cum ejus opus De rebus liturgicis in hanc urbem advectum est, tum quia sententia mea magis accedebat ad montem eminentissimi cardinalis. Is enim non negat azymos panes aliquando adhibitos ante Photii tempus, imo ab ipsa aetate apostolorum; sed tamen id factum ait citra delectum, non communi lege, sed pro locorum ac temporum ratione.

Verum quia totum hoc argumentum pro modulo meo denuo tractare mihi jam incumbit, dabo operam ut id historico potius modo quam contentioso a me fiat, non quo difficilem controversiam secundum [Col. 1227D] tantos a me dirimi ac finiri posse putem, sed ut in commune conferam id quantulumcunque quod ad eam illustrandam apud antiquos observare mihi licuit. Atque ut tota res magis dilucide et accurate pertractetur, sequentibus capitulis eam explanare conabor.

INDEX CAPITUM.

  • I. Eucharistiam in azymis a Christo Domino institutam fuisse.

  • II. Exemplo Christi non imponi necessitatem consecrandi in azymis.

  • III. An Graeci initio Ecclesiae fermento usi sint.

  • [Col. 1228A] IV. Quali pane utantur aliae societates Christianae.

  • V. Variae sententiae de azymo Latinorum.

  • VI. Quaedam testimonia dubiae fidei pro azymo Latinorum expenduntur.

  • VII. Proponuntur conjecturae et argumenta quaedam pro antiquo usu azymorum apud Latinos.

  • VIII. Aliae probationes ex forma et conditionibus hostiarum. Ubi explicantur canones duo, unus concilii Turonensis secundi, alter Toletani XVI.

  • IX. Morem hunc generali usu apud Latinos viguisse ante Photii discidium.

  • X. Expenduntur argumenta pro usu fermenti apud Latinos.

  • XI. Epilogus et conclusio praemissorum.

CAPUT PRIMUM Eucharistiam in azymis a Christo Domino institutam fuisse.

[Col. 1228B]

Servatorem nostrum, in extremo Paschate quod morte instante celebravit, venerabile corporis et sanguinis sui sacramentum sub vesperam feriae quintae instituisse constat. Utrum azymum panem huc adhibuerit, disputant Latini et Graeci recentiores: Latinis azymum, Graecis fermentatum praeferentibus. Hujus controversiae solutio ex alia pendet, videlicet an Christus eo anno celebraverit Pascha legale, id est: an agnum cum azymis aliisque paschalibus cibis comederit, tempore et loco lege praescriptis.

De loco nulla est dubitatio, Christum Hierosolymis, [Col. 1228C] uti lege cautum erat, ultimum Pascha peregisse; de tempore, deque esu agni gravis est controversia, non solum inter Graecos et Latinos, sed etiam inter homines ejusdem societatis, inter antiquos ac recentiores. De utrisque agendum singillatim, ac primum adversarum partium fundamenta praemittenda.

Qui pascha legali morte a Christo celebratum contendunt, auctoritatem sumunt ex Evangeliis Matthaei, Marci et Lucae. Matthaeus quippe, prima die azymorum; Marcus, primo die azymorum, quando immolabant Pascha; Lucas, adventante die azymorum, in qua necesse erat occidi Pascha, paratum a discipulis paschalis festi epulum testantur.

Alii vero, sive qui Pascha legale a Christo anticipatum [Col. 1228D] volunt, sive qui agnum ab ipso comessum negant, sive qui et agnum et azyma, caeteraque id genus paschalis festi edulia removent ab ultima Christi coena, nituntur quam maxime Joannis evangelistae duplici testimonio. Unum est in cap. XIII versu 1, ubi coenam ante diem festum Paschae peractam scribit, imo, ut in versione Persica legitur, ante duos dies Paschae; alterum testimonium est in cap. XVIII versu 28, ubi ait Judaeos, Christo capto et adducto ad Caipham, non introisse in praetorium, ut non contaminarentur, sed ut manducarent Pascha. Quod argumento est eos vespera subsequente agnum comedisse, nam agni immolatio atque comestio proprie Pascha dicebatur. Accedit locus ex ejusdem Evangelii [Col. 1229A] cap. XIX versu 14, quo in loco Christus cruci affixus dicitur ea die, quae erat Parasceve Paschae, in qua nimirum Judaei necessaria praeparabant ad comedendum agnum sub vesperam subsequentem. Haec fere argumenta sunt, quibus adducti cum Latini, tum Graeci, tam veteres quam recentiores, in diversas abeunt sententias. Jam Graecorum antiquiorum traditionem consulamus, postea Latinorum.

In primis consideratione digna est epistola Polycratis metropolitae Ecclesiarum Asiae, qui sub finem saeculi secundi, exorto discidio inter Asiaticos et alias totius orbis Ecclesias de die celebrandi Paschatis, suo et aliorum Asiae episcoporum nomine ad Victorem papam primum epistolam scripsit, cujus fragmentum refert Eusebius Pamphili in Historiae [Col. 1229B] ecclesiasticae lib. V cap. 24. Cum enim omnes per Asiam Ecclesiae quarta decima luna, quocunque hebdomadae die accidisset, Paschae festum celebrandum esse censerent, quo die praescriptum erat Judaeis ut agnum immolarent; aliae vero totius orbis Ecclesiae non alio quam Dominicae resurrectionis die, Polycrates morem suum, tanquam a majoribus sibi traditum defendit, auctores adducens Philippum apostolum, Joannem evangelistam, Polycarpum et cognatos sibi episcopos septem; quos omnes ait Pascha celebrasse, ὃταν ὁ λαὸς ἤρνυε τῆν ζύμην, id est, cum Judaeorum populus fermentum abjiceret, significans morem continuo fluxu a Christi exemplo descendisse. Hunc locum ita restituit vir eximiae eruditionis, Henricus Valesius, cum alias in textu [Col. 1229C] Graeco legeretur ἤρτυε, pararet, omnino contra Polycratis mentem atque Rufini interpretationem, qui vocem Graecam auferendi verbo reddidit. Hoc unum testimonium sufficere posset ad probandum Christum primo die azymorum ad vesperam Pascha legale explevisse et ad explicandam mentem Joannis evangelistae, cujus auctoritate Asiaticorum traditio, ab ipso fonte accepta, potissimum fulciebatur.

Asiaticorum morem eadem ratione probat Anatolius Alexandrinus, Laodicensis episcopus, in Canone Paschali, ostendens eos recte Joannis exemplo Pascha celebrare quotannis, quando quarta decima lunatio adfuisset, et agnus apud Judaeos immolaretur, non acquiescentes auctoritati quorumdam, id est Petri et Pauli successorum, id est pontificum Romanorum, [Col. 1229D] qui omnes Ecclesias in quibus spiritualia Evangelii semina severunt, solemnitatem resurrectionis Domini in die tantum Dominica celebrari docuerunt. Nulla vero causa videtur cur Asiatici tantopere morem suum retinere studuerint, nisi quod Christum ipsa die lunae quarta decima ad legis praescriptum Pascha peregisse ex majoribus accepissent.

In eadem versatur sententia Origenes Tractatu 35 in Matthaeum, ubi Christum luna quarta decima comprehensum a Judaeis fuisse tradit, initio Tractatus, ac proinde ratum habuit eadem luna celebratum ab ipso Pascha, cum coenam paschalem Christi comprehensio proxime sit secuta. Hinc in progressu Tractatus ait Christum Judaico more Pascha ultimum [Col. 1230A] peregisse; et, in Commentariis super Joannis Evangelium, Judaeos in ipso Paschate opus scelestum fecisse interfecto Jesu.

His accedit Theophilus Alexandrinus episcopus in epistola ad Theodosium imperatorem de sancto Pascha his verbis: Aliter autem quod et Salvator noster decima quarta quidem est traditus luna, hoc est quinta post Sabbatum; decima quinta autem crucifixus, die tertia resurrexit, hoc est decima septima luna, quae tunc in Dominica die inventa est, sicut et ex Evangeliorum notatione comperimus. Idem docet Theodoritus, quaestione 24 in Exodum, asserens Christum, sub finem lunae quartae decimae, quando immolabatur Pascha, traditum fuisse.

Joannes Chrysostomus pluribus in locis, maxime [Col. 1230B] in homilis 81, 82 et 83 in Matthaeum, probat Christum legali ritu Pascha perfecisse; Judaeos vero, aut saltem principes Judaeorum, contra legis praescriptum, ut scilicet animo suo Christum occidendi obtemperarent, distulisse. Ejus rei argumenta ex Chrysostomo collegit Gregorius protosyncellus, in Apologia adversus Marci Ephesini epistolam; item Arcudius in lib. III de Eucharistia, cap. 4, qui in capite sequenti dubia ex eodem Chrysostomo sumpta dissolvit. Certe Photius in Bibliothecae cap. 116 confitetur Chrysostomum in ea fuisse sententia, Christum in postrema coena Pascha legale servasse.

His omnibus adjungendi sunt duo patriarchae Alexandrini, quorum primus est Cyrillus. Is enim Eucharistiam a Christo institutam post esum agni [Col. 1230C] probat his verbis: Dominus autem noster Jesus Christus conjunxit in una die agnum Judaeorum et verum manna, quando benedixit panem et vinum dicens: Hoc est corpus meum et sanguis meus.

Alter est Proterius Cyrilli successor qui, a Marciano Augusto interrogatus de ratione celebrandi Paschatis, respondit Christum Dominum quinta feria, decima quarta luna mensis primi in coenaculo cum discipulis Pascha typicum manducasse, paulo post a Juda proditore traditum. Haec sententia Theophili, Cyrilli et Proteri, Alexandrinorum patriarcharum, hac in re eo majoris est ponderis, quod antiqui Patres statuendi quotannis paschalis festi omnem curam Alexandrino episcopo delegarunt, referente Leonis papae primi epistola ad Marcianum: Quoniam [Col. 1230D] apud Aegyptios hujus supputationis antiquitus tradita videbatur esse peritia, per quam qui annis singulis dies praedictae solemnitatis eveniret, sedi apostolicae indicaretur, ut hujus scripti ad longinquiores Ecclesias judicium generaliter percurreret. Hac enim peritia facile edocti erant quo die incidisset paschale festum eo anno quo Christus extremum Pascha celebravit.

Ex his non immerito colligimus cum Photio, in Bibliothecae cap. 116, sententiam esse non solum Joannis Chrysostomi, sed etiam Ecclesiae, saltem Graecanicae, Christum ante perfecisse νόμικον seu legitimum Pascha quam mysticam institueret Eucharistiae coenam; quod etiam tradit Victor Antiochenus in Marci cap. XIV.

[Col. 1231A] Ab hac priscorum Graecorum traditione tres aut quatuor invenio veteres qui dissentiant, Epiphanium scilicet, Joannem Philoponum et anonymos duos; ex quibus Epiphanius censet Christum quidem in ultima coena legales cibos adhibuisse, at praevertisse tempus lege constitutum: Philoponus vero et uterque anonymus Pascha legale a Christo perfectum negant.

Epiphanius quippe in haeresi 30, num. 22, contra Ebionaeos agens qui ab esu carnium abstinendum esse ducebant, eos hac ratione revincit quod Dominus Judaeorum Pascha comederit in ultima coena, id est agnum et panes infermentatos. At vero in haeresi 51 Alogos arguens, ait, num. 26, Christum passum esse XIII Kal. Aprilis, cum illi vesperam unam antevertissent, [Col. 1231B] hoc est luna XIV nocturna media. Siquidem illi ante tempus Pascha comederunt, ut Evangelium testatur. Tum subdit: Ἕφαγον οὖν τὸ Πάσχα πρὸ δύο ἡμερῶν τοῦ φάγειν, τούτεστι τῇ τριτῃ ἑσπέρας, ὅπερ ἔδει τῇ πέμπτη ἑσπέρας. Quare biduo ante legitimum diem epulum Paschale celebrarunt, hoc est feria tertia ad vesperam, quod quinta fieri oportuit. Nempe quod quinta dies incidebat in lunam XIV. Neque putes Epiphanii mentem esse quod Judaei biduo Pascha legale anteverterint. Id enim de Christo ejusque discipulis dictum constat ex sequentibus ejus verbis, ubi Christum eadem illa feria tertia sub vesperam luna XI nocturna, XVI Kal. Aprilis comprehensum fuisse affirmat. Epiphanii sententia haec niti videtur Joannis evangelistae auctoritate, [Col. 1231C] dicentis Christum instituisse coenam ante diem festum Paschae. Quibus verbis intellexisse videtur ante duos Paschae dies, quemadmodum versio Persica reddit.

Aliam iniit sententiam Joannes Philoponus homo saeculi sexti, in disputatione de Paschate, quam Balthasar Corderius una cum ejusdem septem libris in Hexaemeron Viennae Austriae primus in lucem emisit. Nam auctor iste Graecus, sectae Eutychianae, caetera vir doctus, contendit, tertia decima luna, pridie legalis Paschae, mysticam Domini coenam contigisse, neque Christum tunc cum discipulis agnum aut azyma comedisse, idque multis argumentis probare conatur.

In eamdem sententiam conveniunt anonymi duo, [Col. 1231D] de quibus agit Photius in Bibliothecae cap. 115 et sequenti. Primus enim, disputans adversus Quartadecimanos, asserit Christum quinta die non edisse Pascha legale (neque enim illum ejus edendi statutum fuisse diem, sed sequentem) neque agnum, neque azyma, neque aliud quidpiam eorum fecisse, quae legale servantes Pascha, more rituque majorum, observant. Itaque privatam tantum, mysticam illam tamen, vult coenam edisse, atque ex ea discipulis panem et calicem porrexisse.

Eodem tendit auctor incertus in cap. 116 a Photio laudatus, scribens Christum aliis adventus sui annis legale Pascha celebrasse, non item eo quo proditus est. Tum subdit Photius id consideratione dignum [Col. 1232A] esse propterea quod Chrysostomus, imo et Ecclesia, docerent Servatorem nostrum Pascha lege praescriptum explevisse, antequam Eucharistiam institueret. Hinc dubitatio mihi suborta est utrum anonymus iste alius sit ab auctore disputationis de Paschate, quae Joannis Philoponi, nomine Graece et Latine, a Corderio vulgata est, in qua eadem omnino sententia deprehenditur, tum an Philoponus vere istius disputationis conditor censendus sit, quoniam Photius qui in Bibliothecae suae capitibus 21, 43, 55, 75, 215, et 240 eum laudat ejusque lucubrationem in Hexaemeron aliasque praedictae disputationis nusquam meminit. Mirum porro est Corderium, qui haec legit animadvertitque nullam attulisse rationem cur istam dispositionem Philopono ascriberet. Verum postea [Col. 1232B] deprehendi, hanc disputationem revera esse Philoponi, qui sub ejus finem meminit lucubrationis suae in Hexaemeron, quem genuinum ipsius fetum esse ex Photio constat. At vero mihi per quam verisimile relinquitur anonymi posterioris librum de Paschate a Photio laudatum esse ipsammet Philoponi disputationem cujus auctorem Photius ignorabat.

Quidquid id est, neque Epiphanii, neque Joannis Philoponi amborumque anonymorum auctoritas praejudicare debet communi traditioni antiquiorum Graecorum, quorum testimonia superius adduxi. Neque Epiphanius negat, imo diserte affirmat Christum in ultima coena legalibus cibis usum fuisse, agni scilicet carne et azymis, tametsi eum Pascha biduo praevertisse opinatus est.

[Col. 1232C] Multo minus admittenda est sententia recentiorum Graecorum qui, a tempore conflati schismatis per Michaelem Cerularium in Latinos infensissimi, per fas nefasque azymi panis usum criminantur, alii aliis modis. Nonnulli enim, quorum dux Nicetas Pectoratus, Christum non quarta decima luna, qua fermentum abjici oportebat, sed tertia decima coenam in fermentato pane celebrasse contendunt; alii vero, testante Humberto in responsione ad epistolam Michaelis Cerularii, sciscitantibus nobis, unde Dominus Jesus fermentatum in coena habuerit, cum in omnibus finibus Israel non inveniretur, respondent: Si creditur omnipotens, potuit subito undecunque fermentatum exhibere, aut certe ipsum azymum benedicendo fermentare. Ast hoc mirabile effugium est delirantium [Col. 1232D] schismaticorum qui, cum rationem conviciorum suorum reddere non possint, tanquam ad aram confugiunt ad Deum, uti Cotta loquitur apud Ciceronem. Haec de Graecis.

Ad Latinos quod attinet, uno fere ore omnes, scilicet veteres illi, consentiunt Christum luna quarta decima in azymis Eucharistiam instituisse. In primis occurrit Ambrosius Mediolanensis episcopus, qui in epistola de festo Paschali ad episcopos in Aemilia constitutos ita scribit: Ipse ergo qui legem locutus est, postea veniens per Virginem novissimis temporibus plenitudinem legis consummavit, quia venit non legem solvere, sed implere; et celebravit Pascha hebdomadae in qua fuit quarta decima luna, quinta feria. Denique [Col. 1233A] ipso die, sicut superiora docent, Pascha cum discipulis manducavit; sequenti autem die, hoc est sexta feria, crucifixus est, hoc est, luna quinta decima.

Ambrosio adhaeret Augustinus in epistola 86 ad Casulanum, ubi, rationem reddens jejunii feriae quartae et sextae, diserte probat Judaeos de comprehendendo Christo consilium iniisse feria quarta. Deinde intermisso uno die, «cujus vespera Dominus Pascha cum discipulis manducavit, qui fuit finis ejus diei, quem vocamus quintam Sabbati,» traditum fuisse Christum ea nocte, «quae jam ad sextam Sabbati pertinebat,» tum subdit: «Hic dies,» nempe sexta Sabbati «primus azymorum fuit, a vespera incipiens. Sed Matthaeus evangelista quintam Sabbati dicit fuisse primam diem azymorum, quia ejus vespera [Col. 1233B] sequente futura erat coena Paschalis, qua coena incipiebat azymum et ovis immolatio manducari. Ex quo colligitur, inquit, quartam Sabbati fuisse, quando ait Dominus: «Scitis quia post biduum Pascha fiet (Matth. XXVI, 2) .» Ex his manifestum est Augustinum in ea sententia fuisse Christum Pascha celebrasse ea vespera, qua «incipiebat azymum» et ovis immolatio manducari, ipsumque cum discipulis legali more Pascha manducasse ante Eucharistiae institutionem.

Aeque perspicua est auctoritas Hieronymi in lib. IV Commentarii in Matthaeum ad capitis XXVI versum 17: «Prima azymorum, inquit, quarta decima diei mensis primi est, quando agnus immolatur, et luna [Col. 1233C] plenissima est, et fermentum abjicitur.» Et in versum 26: «Postquam typicum Pascha fuerat impletum, et agni carnes cum apostolis comederat, assumit panem qui confortat cor hominis, et ad verum Paschae transgreditur sacramentum, ut quo modo in praefiguratione ejus Melchisedech summi Dei sacerdos panem et vinum offerens fecerat, ipse quoque veritatem sui corporis et sanguinis sui repraesentaret.»

His unum addo Junilium Africanum episcopum saeculo sexto, qui Commentario in Genesim contestatur Christum Dominum, «post esum agni typici mysteria nobis sui corporis et sanguinis celebranda denuntiasse.» Praetereo Rhabani et aliorum mediae aetatis auctorum testimonia idem sentientium.

[Col. 1233D] Haec tametsi constant apud antiquiores Patres, non tamen insuper habendi sunt Latini recentiores, qui in hac quaestione explicanda magnam diligentiam impenderunt, in varias opiniones distracti. Alii enim, quos inter Paulus Brugensis, Jansenius Gandavensis episcopus, Maldonatus, Zegerus, et aliqui nonnulli, Christum alio die, alio die Judaeos Pascha celebrasse, utrosque tamen cum legalibus cibis, contendunt. Et hi quidem etiam in duas partes dividuntur, quibusdam asserentibus Christum anticipasse legitimum tempus, aliis dicentibus ipsum statuta die Pascha peregisse, at Judaeos in sequentem diem transtulisse. Hanc vero istius translationis afferunt causam: quoniam apud Judaeos constitutum [Col. 1234A] vigebat ut, ob incommoda quaedam succedentium solemnitatum vitanda, ne unquam Pascha secundo, quarto aut sexto hebdomadae die celebrarent; eo vero anno quo passus est Christus, legitimum Pascha incidisse in feriam sextam, ac proinde translatum a Judaeis propter concurrentem Sabbati diem sequentem.

Alii negant Christum ultimum Pascha legali more peregisse, nec azyma nec alia id genus Paschalis festi edulia percepisse. Quam sententiam tuetur Marcus Antonius de Dominis in lib. V de Republica Christiana, cap. 6 a num. 258, ubi ait Christum pridie vigiliae paschalis, id est luna XIII, communem coenam cum discipulis percepisse, et ex communi seu fermentato pane Eucharistiam ab ipso institutam.

[Col. 1234B] Inter hos mediam invenit viam Hugo Grotius in Matthaei caput XXVI. Qui etiamsi praedictam Judaeorum consuetudinem de transferendo Paschate probat, negat tamen ullo certo constare argumento, diem festum azymorum seu Pascha in feriam sextam incidisse eo anno quo Christus mortuus est. Imo etiam si id contigisset, eam legem tam justam esse ut neque Christus ab ea recessurus fuisset, neque discipuli ipsum de parando Paschate ante diem hac constitutione praefixum interrogassent. Quapropter Grotius ipse censet, anticipatum a Christo Pascha, non quidem θυσιμο plenum et solemne, quod mactatione agni et aliis ritibus lege praescriptis peragebatur, id quod nefas erat extra locum ac tempus [Col. 1234C] constitutum, sed μνημονεύτικον seu commemoratorium, quod solo esu panum azymorum et lactucarum agrestium constabat; quale etiam nunc Judaei agunt.

De variis hisce Latinorum recentiorum sententiis judicium ferre non est hujus loci. Ut rem brevi expediam, duo mihi hac in controversia certa esse videntur. Unum, Christum, non dimidiatum, sed integrum ac solemne Pascha explevisse, sive illud anticipaverit, sive transtulerint Judaei. Nam cum discipuli Dominum de parando Pascha interrogaverunt, isque eos misit ad illud parandum, nihil eorum excepit, quae lex praescribebat. Deinde mittens eos ad hospitem in cujus diversorio coenam paraturi erant, eis suggerit haec verba hospiti ex se dicenda: [Col. 1234D] «Apud te facio Pascha cum discipulis meis (Matth. XXVI, 18) .» Quod sane eo modo intellexit, quo vulgus et hospes ipse intellecturus erat. Ad haec, cum ipse in coenaculum subiisset, omnibus de more paratis, dixit desiderio desiderasse se «hoc Pascha» manducare cum discipulis suis antequam mortem pateretur. «Hoc Pascha,» inquit quale scilicet a discipulis paratum conspiciebatur, non ut in eo sisteret, sed ut umbrae substitueret veritatem. Id, inquam, mihi certum et exploratum videtur, sive Pascha praeverterit Christus, sive Judaei illud transtulerint. Nam Christum eodem die quo Judaeos omnes illud celebrasse, Joannis testimonio contrarium videtur.

[Col. 1235A] Alterum est, sive Christus Pascha legale servaverit, sive illud praetermiserit, sive azymis in ultima coena usus sit, sive abstinuerit, antiquos tamen, id est primos Ecclesiae Patres, in ea fuisse persuasione Christum in azymis Pascha illud celebrasse et Eucharistiam post esum agni instituisse. Quae persuasio id obtinere potuit a primis Ecclesiae rectoribus, ut constituenda ecclesiasticae disciplinae forma morem induxerint Eucharistiam conficiendi in pane fermenti experte, quod abfuisse a Dominica coena persuasum habebant.

CAPUT II. Exempto Christi non imponi necessitatem consecrandi in azymis.

[Col. 1235B] Etsi Christi Eucharistiam instituentis cum voluntas, tum exemplum pro lege sint, nonnulla tamen hinc excipi necesse est quae vel pro temporis, vel pro personarum inter quas degebat respectu observavit. Quod pane triticeo, quod vino aqua temperato, quod certis verbis usus est, ea praetermitti vetat religio, ipsiusque sacramenti natura. Quod semel et quidem in Paschate, quod post legalem coenam, quod in azymo pane id fecerit, ea vel in medio relicta, vel nullo modo in exemplum trahenda esse voluit. Hinc est quod citra Dominici exempli injuriam statuit Ecclesia, idque «placuit Spiritui sancto,» quemadmodum docet Augustinus in epistola 118 ad Januarium, «ut in honorem tanti mysterii in os Christiani prius Dominicum corpus [Col. 1235C] intraret quam caeteri cibi.» Etsi enim «Salvator,» ut idem sanctus doctor paulo post subdit, «quo vohementius commendaret mysterii illius altitudinem, ultimum hoc voluit infigere cordibus et memoriae discipulorum a quibus ad passionem digressurus erat, non praecepit tamen quo deinceps ordine sumeretur, ut apostolis per quos Ecclesias dispositurus erat servaret hunc locum. Nam si hoc ille monuissset ut post cibos alios semper sumeretur, credo quod eum morem nemo variasset.» Sed tamen, ut eodem loco monuit Augustinus, «probabilis quaedam ratio delectavit ut uno die certo per annum, quo ipsam coenam Dominus dedit, tanquam ad insigniorem commemorationem, post cibos offerri et accipi liceat corpus et sanguis [Col. 1235D] Domini.»

Idem fere de azymis contigit. Quia enim Christus azymo pane in Eucharistia instituenda usus est, eum morem observavit Latina Ecclesia, non ob exempli necessitatem, sed ad «insigniorem» Dominici exempli «commemorationem.» At quia Christus, ex occasione tantum, paschalis festi azymum panem fermentato praetulerat, Graecis visum est non teneri se hac in parte exemplo Christi, nec novae legis libertatem Judaico ritui subjiciendam. Utraque consuetudo legitima, utraque probabili ratione fulta; tametsi prior tum ob exemplum Christi, tum ob mysterii convenientiam altera potior esse videtur.

[Col. 1236A] Et vero utriusque Ecclesiae consuetudo ab alterius societatis hominibus prudentibus semper probata est, etiam post conflatum schisma Michaelis Cerularii, qui ea de re primus Latinos in causam traxit. Humbertus cardinalis, etsi pro ingenii sui fervore durius Graecis respondere solitus sit, salvam tamen reverentiam corporis Dominici «in fermentato et in azymo» fatetur in responsione ad Michaelem Cerularium. Hinc Gregorius papa VII, in lib. VIII epistola 1. «Nos vero, inquit, azymum nostrum inexpugnabili secundum Dominum ratione defendentes, ipsorum fermentatum nec reprobamus.» Anselmus Cantuariensis episcopus a Waleramo Nuembergensi antistite interrogatus quid de Graecorum fermento sentiret, ita respondit: «De sacrificio, [Col. 1236B] in quo Graeci nobiscum non sentiunt, multis catholicis rationalibus videtur quia quod agunt non est contra fidem catholicam. Nam et azymum et fermentatum sacrificans, panem sacrificat . . . Non enim differunt azymus et fermentum substantialiter, ut quidam putant.» Et infra. «Postquam de veteri figura ad novam veritatem venimus, et azymam Christi carnem comedimus, non est nobis necessaria illa vetus figura in pane, de quo carnem ipsam conficimus. Apertissimum tamen est quia melius sacrificatur de azymo quam de fermentato, tum quia valde aptius, et purius et diligentius fit, tum quia Dominus hoc fecit.»

Non minus sincere Guibertus abbas de Novigento, in lib. I de Gestis Francorum cap. 2, oblique [Col. 1236C] defendit Graecos quod ex panibus fermentatis Eucharistiam conficiant: Nimirum «quod veteribus caeremoniis Dominus finem ponens, postquam cum azymis agnum comedit, de eodem pane, quia alius non aderat nec secundum legem quam implebat, induci tunc poterat, corporis sui sacramenta contradidit, azymorum illatio, quae tunc adfuit necessitati, non eis videtur ad institutionem pertinere mysterii. Sicut buccellae intinctio, non sacramenti peragendi, sed Judae proditionis fuit ostensio.» Eadem est sententia omnium theologorum, cum recentium tum antiquorum, quibus accedit concilium Florentinum, cujus auctoritate probata est Graecorum consuetudo.

Eodem animo affecti sunt Graeci prudentiores ac [Col. 1236D] moderatiores quique in azymum Latinorum. Theophylactus in oratione ad Nicolaum diaconum, cujus orationis fragmentum exstat in lib. V Juris Orientalis, intempestivum zelum suorum, qui Latinis varios ritus a Graecanicis discrepantes, in his azymorum usum improperant, graviter reprehendit; eumque secutus Demetrius Chomatenus episcopus Bulgarorum. Graecus Theotianus, in epistola ad sacerdotes qui in montanis degebant, ait supervacaneum esse contendere num sacra mysteria ex azymo, an ex fermentato fiant. Mihi vero prae caeteris laudanda videtur modestia Barlaami Hieracensis episcopi, in epistola ad Graecos pro unione utriusque Ecclesiae, qui, cum usum utriusque panis [Col. 1237A] probasset, haec addit: «Latinos vero in tantum prudentiores aestimo, quod illi quidem minime hostiam de fermentato vituperant, sed similiter venerantur.» Denique ut alios complures omittam, Gregorius Protosyncellus in Apologia adversus epistolam Marci Ephesini, ἀδιάφορον seu indifferens aestimat sacrificium, sive in azymo, sive in fermentato pane conficiatur.

Ex his intelligere licet controversiam de azymo et fermentato pane sacrificii esse quaestionem historici facti, utrumque pro varia temporum ac locorum consideratione usurpari ab Ecclesia potuisse, equidem suum cuique societati morem servandum, nec inter eos qui diverso pane utuntur lites hac de re serendas.

[Col. 1237B] Quapropter immoderatum eorum zelum ferre non possum qui nefas putant dubitare an Ecclesia Latina alium panem adhibuerit quam azymum, quasi aut necessaria lege azymis addicta fuerit ab initio, aut fidei dogmata pertineat azymorum usus. Quae sanctior constitutio esse poterat quam quae ab apostolis dictante Spiritu sancto facta est, abstinendum esse a sanguine et suffocato? Et tamen lex illa quae per multa saecula in Ecclesia viguit, servari tandem desiit. Quidni etiam in azymorum usu idipsum contingere potuit? Quod si potuit, cur ea de re quaestionem movere non licet?

CAPUT III. An Graeci ab initio Ecclesiae fermento usi sint.

[Col. 1237C] Etsi Beda, in Historiae suae lib. IV cap. 1. auctor est Graecos «fidei contraria admiscere solitos,» tamen Glaber Rodulfus, in lib. V cap. 1, eos laudat hoc nomine quod apud eos «semper tenor ecclesiasticus cautissime viguerit.» Atque ut proclives fuerint ad nova dicenda, certe rituum suorum eos semper retinentissimos fuisse constat. Hinc nobis primo loco inquirendum est an fermenti usum, quem Latinae Ecclesiae tanto molimine ab undecimo saeculo imponere conati sunt, ab ortu Ecclesiae tenuerint, an vero, receptis aliquando azymis, postea fermentatos panes admiserint. Varias hac de re auctorum sententias, tum rem ipsam consideremus.

[Col. 1237D] Innocentius papa III, in lib. IV de Missa cap. 4, existimat Graecos «postquam tunicam Domini inconsutilem diviserunt, ut perpetuae divisionis scandalum interponerent, sacrificii ritum temere mutasse,» scilicet loco azymorum adhibendo panes fermentatos. Jacobus de Vitriaco, in Historiae Occidentalis cap. 38, iisdem fere verbis eamdem exponit sententiam, nimirum Graecos post secessionem a Latinis defecisse ab usu azymorum, «ne Romanorum Ecclesiam imitari viderentur.» Quo de schismate loquantur, de Photiano, an de illo quod per Michaelem Cerularium conflatum est, neuter explicat. Hanc sententiam amplexi sunt plerique recentiores Latinorum.

[Col. 1238A] Ex Graecis Barlaamus, ineunte saeculo XIV, episcopus Hieracensis, in epistola ad Graecos pro unione utriusque Ecclesiae, existimat fermenti usum apud Graecos ab initio invaluisse, uti azymorum apud Latinos. «Quoniam, inquit, apostoli eadem enim tradentes mysteria non distinxerunt sive fermentatum sive azymum; Orientalis Ecclesia continuo cepit fermentatum, Occidentalis vero azymum, eo quod gerit imaginem puritatis, sinceritatis et veritatis.» Eadem est sententia Gregorii Protosyncelli in responsione ad epistolam Marci Ephesini, ubi ait Graecos fermento ab exordio usos, eam semper consuetudinem retinuisse.

Contra vero Cortesius Brana Mazaracenus, Graecarum litterarum professor in publico gymnasio [Col. 1238B] Neapolitano, in libello de Graecae et Latinae missae consensu, docet cum Soto, in 4 sententiarum, utramque Ecclesiam initio sacratissimam Eucharistiam in azymis confecisse; sed postea ob haeresim Ebionitarum, qui legalia servanda esse volebant, abjecisse azymos panes; tum haeresi exstincta Latinam rediisse ad azymos, Graecam vero in fermenti usu perseverasse.

Expositis auctorum variis sententiis, observandum est Orientalem Ecclesiam ab ipso nascentis Christianae religionis principio habuisse ritus ab Occidentali diversos. Cui rei argumento est tum controversia de Paschate, quae inter Asiaticos et Victorem papam efferbuit, tum Irenaei episcopi Lugdunensis epistola, cujus fragmentum refert Eusebius [Col. 1238C] Pamphili in Historiae suae lib. V, cap. 24. Scribit quippe in ea epistola Irenaeus «beatum Polycarpum Aniceti papae temporibus Romam venisse, atque inter illos cum de Paschate, tum de quibusdam aliis rebus modicam fuisse controversiam; ac statim mutuo pacis osculo sese complexos, communicasse sibi invicem, et Anicetum in Ecclesia consecrandi munus Polycarpo honoris causa concessisse.» Etsi vero non exprimit Irenaeus quaenam fuerint alia illa capita, in quibus Anicetus a Polycarpo dissidebat, conjecturae tamen locus esse potest in his fuisse discrimen panis eucharistici, quem utraque Ecclesia diversum adhibebat.

Hanc conjecturam juvat Origenis auctoritas in Matthaei caput XVI ad versum 16, ubi de fermento [Col. 1238D] Pharisaeorum agens, ait fermentum non solum sumi pro doctrina, sed etiam pro aliis rebus tam in Veteri quam in Novo Testamento. Tum subdit: Οὕτω δὲ μήποτε ζύμη οὐ προσφέρεται ἐπὶ τὸ θυσιαστήριον ; «An non et aliquando fermentum offertur sub altare?» Etsi enim non plane certum sit, num potius de Novo loquatur quam de Veteri Testamento, in quo fermentati panes nonnunquam offerebantur ex Levitici capitibus VII et XXVII, tamen potius de Novo intelligendus videtur ex eo quod usus sit verbo temporis praesentis. Accedit quod in Tractatu XXXV in Matthaeum imperitis nonnullis occurrit, quibus in mentem venire posset, exemplo Christi Pascha Judaico more et azymorum diem celebrandum [Col. 1239A] Quibus respondet ea omnia non jam re ipsa, sed spiritali sensu exercenda esse. Quod etsi de tota ritus paschalis observatione dictum videri possit, tamen ad removendum etiam azymorum usum extendendum videtur. Idem dicendum est de Joanne Chrysostomo, cujus consimilia verba sunt in homilia de proditione Judae.

Aliud testimonium pro antiquo fermenti usu apud Graecos desumi potest ex Chronico Ms. Datii Mediolanensis episcopi, qui medio sexto saeculo vixit. Quo in Chronico sanctus Ambrosius «Graecorum Ecclesiam in plurimis officiis venerabiliter imitatus» fuisse dicitur, «et sacrificium eorum, scilicet fermentatum, cum nostro azymo in celeberrimis festivitatibus, maxime in resurrectione Domini benedixisse.» Si vero fermentati panis usus apud Graecos receptus erat Ambrosii aetate, credere par est morem hunc ex primaria Graecorum Ecclesia descendisse. At quoniam de hujus Chronici auctoritate dubitant nonnulli, quibus supposititium et recentioris aevi esse videtur, de eo amplius in consequentibus agendum. Interim noto Chronicon istud, etsi recentioris sit auctoris, non tamen continuo rejicienda esse quaecunque in eo leguntur, maxime singularia facta, quae non nisi ex antiquioribus monumentis accipere potuit ille quicunque est auctor.

Verum luculentum est de Graecorum fermento Joannis Philoponi testimonium in disputatione de Paschate, in qua, ut jam dixi, auctor probare nititur Christum in ultima Coena non celebrasse [Col. 1239C] Pascha legale, neque agnum aut azyma comedisse, tum Eucharistiam non ex azymo pane, sed ex fermentato confectam fuisse. Nam proposita sibi objectione eorum qui dicebant Christum Eucharistiam discipulis praebuisse primo die azymorum, quando Pascha immolabant, simulque agnus comedebatur et azymum cum herbis amaris, respondet eos ex hoc ipso maxime refutari: Οὐδὲν γὰρ, inquit, ἐν τῷ δείπνῳ, γέγονε τοιοῦτον, ὡς ἠδη εἶπον, οὐδὲ ἄζυμον ἄρτον ἀντίτυπον τοῦ ἶδίου σώματος τοῖς ἐαυτοῦ μαθηταῖς ἔδωκεν ὁ Χριστὸς. Ἐγενετο γὰρ ἂν καὶ μέχρι, νῦν. Εῖ δὲ ἦν πρώτη τῶν ἀζύμων ἐκείνη, ἀδυνατον ἦν ζυμοτὴν ἄρτον αὐτοῖς εὑρεθῆναι, id est, «Nam nihil horum in coena contigit, ut jam dixi, neque azymum proprii corporis antitypum discipulis suis Christus dedit. Nam et [Col. 1239D] hoc etiam nunc fieret. Si autem illa fuisset prima dies azymorum, non potuisset reperire fermentatum.» Ex his Philoponi verbis clarum est suo tempore Graecos, non azymum, sed fermentatum panem in rem sacram adhibuisse, quandoquidem ait, si Christus in azymo Eucharistiam discipulis suis porrexisset, fore ut id etiam tum in Ecclesia fieret. Ex eo vero quod secus res se haberet, infert Philoponus Christum non legali more coenam in azymis peregisse. Praeterea satis apparet Philoponi mentem esse nunquam in Ecclesia Graeco panem alium quam qui tunc usui erat, hoc est fermentatum adhibitum fuisse. Nam si mutationem aliquando factam azymi panis in fermentatum agnovisset, nihil conficeret [Col. 1240A] ejus argumentum. Jam ergo Philoponi aetate, id est sub finem saeculi (nam Justino secundo imperante scribebat) fermenti usus ante memoriam omnem apud Graecos invaluerat.

Hinc est quod Latini exorto schismate Michaelis Cerularii, cum azymum panem fermentato jure praeferri posse contenderent, nusquam tamen (si bene memini) Graecos admissae novitatis insimularunt, quasi recepto quondam azymo fermentatum postea induxerint. Quod argumento est Latinos in ea fuisse persuasione, Graecorum fermentum a primis temporibus obtinuisse. Denique Humbertus cardinalis, in responsione ad Nicetam, aperte innuit, tempore sextae synodi, id est sub finem saeculi septimi, quae anno 680 habita est, Graecos alio pane usos fuisse quam Latinos, ac Romanae sedis legatos morem suum utendi azymis Constantino imperatori approbasse.

His addi possunt et aliae conjecturae. Nimirum quod Photius, in epistola 64, agnoscit differentiam et dissimilitudinem per varias Ecclesias ἔν ταῖς μυστικαὶς θυσίαις, «in mysticis sacrificiis;» quod de pane Eucharistico etiam intelligi potest, siquidem sanctus Nicon, non integro post Photium saeculo elapso, reprehendit Armenos quod azymis uterentur contra morem Graecorum. Ad haec quod Graeci ante schisma Photianum pane eodem modo formato, scilicet denso et integro, iisdem omnino instrumentis atque ritibus utebantur in liturgia sacra quibus etiam nunc utuntur. Instrumenta praecipua sunt λόγχη, δίσκος, ἀστὴρ, [Col. 1240C] quae Joannes Chrysostomus in Liturgia sua et Germanus patriarcha Constantinopolitanus in Contemplatione sua commemorant. Porro ex eo quod de pane integro et denso coronulam lanceola demebant in sacrificium, colligo panes ab ipsis tum adhibitos fuisse crassos et inflatos, quales in usum communem cedunt, id est fermentatos. Verum his conjecturis potiora sunt argumenta quae ex superiorum auctorum testimoniis adduxi, ex quibus sola Philoponi auctoritas sufficere videtur ad probandum fermentum apud Graecos ab initio Ecclesiae, aut certe prope ab initio, receptum perseverasse ad saeculum septimum; quo ex tempore constat nunquam intermissum fuisse.

His tamen repugnare videtur locus apud sanctum [Col. 1240D] Justinum in Dialogo cum Tryphone, ubi oblatio similae pro eis qui a lepra purgabantur, quae infermentata erat, «figura panis eucharistici» fuisse dicitur, τύπος ἦν τοῦ ἄ του τῆς εὐχαριστίας. Verum necesse non est ut figura in omnibus rei figuratae respondeat.

CAPUT IV. Quali pane utantur aliae societates Christianae.

Moscovitae et Rutheni, ut in Graecorum aliis ritibus, ita fermentato pane utuntur. Alexander Gwagninus in Descriptione Moscoviae observat mulieres provectae aetatis, et maxime viduas sacerdotum relictas, apud Ruthenos conficere panem sacrificii, quem «proskura» vocant.

[Col. 1241A] Nestoriani, sic dicti a Nestorio cujus errores sectantur, «ex fermentato» itidem «divino more Graecorum conficiunt,» testante Jacobo a Vitriaco in Historiae Orientalis cap. 78, adeoque illi qui in terra presbyteri Joannis commorantur, itidem Nestoriani, quos notat Cassander facere libum magnum aut parvum pro multitudine gentis, quia omnes communicant; et pro magnitudine crassum dimidio digito aut integro, aut etiam crassiorem magno digito.

Suriani etiam, qui in Syria degunt, Graecorum erroribus involuti, ex fermentato pane conficiunt sacramenta, auctore Jacobo a Vitriaco in ejusdem Historiae cap. 75.

Contra Maronitae et Armenii, seu Jacobitae, azymo [Col. 1241B] pane utuntur; in calicem vero nihil aquae admiscent Armenii. Juverit hoc loco notare Armenios in Eutychianorum haeresim, Theodosio imperante, prolapsos fuisse, ut docent nos epistolae Procli Constantinopolitani episcopi, et Dionysii Exigui qui Procli epistolam Latinam fecit. Ab eo tempore azymo pane et solo vino usi videntur in re sacra, uti ipsi tradunt Armenii. Certe quod solum vinum adhiberent aqua rejecta, damnati sunt ab episcopis auctoribus canonum in Trullo editorum post synodum sextam, ut patet ex canone 32, in quo graviter reprehenduntur quod οἷνον μόνον in mensa sacra offerrent. Quo in loco etsi nulla panis azymi fiat mentio, tamen ipsos jam eo usos fuisse res certa videtur. Primus eos ob usum azymi arguit sanctus Nicon, natione et [Col. 1241C] ipse Armenius, qui medio saeculo decimo floruit. Nam inter varios errores quos in ipsis carpit, unus est, quod in «pane mystico utantur azymis, et in sanctum calicem aquam non immittant.» Ex quo intelligitur Patres Trullanos azymi usum inter ἀδιάφορα reposuisse, cum eum Armeniis non objecerint. Ideoque formulam illam confessionis fidei, quam Graeci ab Armeniis ad Graecorum Ecclesiam redeuntibus exigebant, prout ab eruditissimo Joanne Baptista Cotelerio edita est conditam esse post schisma Michaelis Cerularii. Nam inter varios anathematismos quos proferunt resipiscentes, hic legitur: Εἴ τις οὐ βάλλει εἶς τὴν προσφορὰν ζυμὴν καὶ ἅλας, οὐδὲ ἅγιον ποτήριον (legendum οὐδὲ ὕδωρ εἶς ἅγιον ποτήριον) μετὰ τοῦ οῖνου, ἀνάθεμα, id est: «Si quis in panem [Col. 1241D] oblationis non immittit fermentum et sal, nec aquam cum vino in sanctum calicem, anathema sit.» Haec, inquam, formula, in qua fit mentio septimae synodi, condita videtur post schisma Michaelis Cerularii: quo ex tempore Graeci Latinos ob azymorum usum diris devovere coeperunt. In hac vero formula cum legitur Armenios ad fidem «orthodoxorum Romanorum» revertentes, eam «Renuntiationis» formulam edere solitos, «Romanorum» nomine intelligendi sunt homines Graecae communionis, sic dicti ab incolis novae Romae, quae caput est imperii Orientalis. Sic Graecos «Romanos» vocat Theorianus in Dialogo adversus Armenios, tametsi post schisma edito, et alii permulti. Denique Armeniis ob sectam [Col. 1242A] Eutychianam proprius non est usus azymorum, siquidem Joannes Philoponus, et ipse Eutychianus fermenti usum in re sacra probat, ut superius vidimus.

Praeter hos Mozarabes, sive Gothi in Hispania degentes, Mozarabes dicti, quod postea permisti sint Arabibus Sarracenis, etiam azymo pane usi sunt ab antiquo, ut fusius in consequentibus demonstrabo. Usi sunt etiam Hierosolymitani, ut probat Humbertus cardinalis in responsione ad Michaelem Cerularium.

CAPUT V. Variae sententiae de Azymo Latinorum.

Mirum est quam variae sint opiniones de azymorum [Col. 1242B] usu in Ecclesia Latina. Quinque auctorum classes invenio hac in re ab sese dissidentium. Prima est Graecorum quorumdam; secunda Latinorum eorum qui tempore aut proxime post tempus schismatis a Michaele Cerulario conflati vixerunt; tertia est scholasticorum veterum ac recentiorum, qui non omnes inter se conveniunt; quarta est Martini Polini, Platinae et Joannis Calvini; quinta Jacobi Sirmundi, quam eminentissimus cardinalis Bona aliquomodo temperavit, uti jam satis exposita est.

Graeci nonnulli, quos Allatius in Exercitatione 28 in concilium Florentinum commemorat, eam iniere sententiam, azymum in Latinam Ecclesiam introductum fuisse regnante Carolo Magno. In his Demetrius Chomatenus, Bulgarorum archiepiscopus, cum nullum [Col. 1242C] canonem pro admittendo azymo conditum a Latinis animadvertisset, azymi usum in Ecclesia Latina non nisi post schisma Photii invaluisse putavit, quae est ipsamet Sirmundi sententia. At observare juvat neminem Graecorum qui initio schismatis Michaelis Cerularii scripsere adversus Latinos, recentiorem azymorum usum in Ecclesia Latina unquam causatum fuisse; quod solis recentioribus Graecis venit in mentem.

Latini econtrario qui, fervente praedicto schismate, Graecis azymum obtrectantibus responderunt azymorum usum ab initio Ecclesiae apud se viguisse aut supponunt, aut probant, nemine Graecorum (quod sciam) reclamante. In primis Leo papa nonus in epistola ad Michaelem Cerularium de azymis duo [Col. 1242D] docet, nempe Christum in instituenda Eucharistia usum fuisse azymis, et ipsius exemplo hunc morem, Latinis receptum, ab initio tenuisse. Hoc quod posterius dixi sic urget pontifex, Michaelem alloquens: «Illud autem quis non stupeat quod post tot sanctos et orthodoxos Patres per mille et viginti a passione Salvatoris annos novus calumniator Ecclesiae Latinorum emersisti, anathematizans omnes et publicam persecutionem excitans [in eos] quicunque participarentur ex azymis?» Hinc colligo Leonis mentem fuisse azymorum usum in Ecclesia Latina exstitisse a passione Salvatoris ad mille annos, id est a condita Ecclesia ad suum usque tempus. Cum enim conqueratur Leo quod «post [Col. 1243A] mille et viginti a passione Salvatoris annos» praeter Michaelem inventus sit nemo, qui Latinos ob azymorum usum reprehendere ausus sit, consequens est eos per totum illud tempus azymis usos, aut saltem Leoni ita persuasum fuisse. Alias nihil valeret ipsius argumentum adversus Michaelem. Neque enim calumniae occasionem praebere potuisset usus ille, si nondum exstitisset. Eam porro esse Leonis mentem, neque de jure, sed de facto explicari posse patet ex epistola 1 ad eumdem Michaelem, in qua scribit omnes quotquot ab instituta Ecclesia exstitere martyres apud Latinos, azymis, id est Eucharistia in azymis consecrata, saginatos fuisse, et paulo ante innuit Latinorum hunc morem ex sancti Petri institutione descendisse: [Col. 1243B] «Quapropter, inquit, a tanta amentia jam resipiscite, et Latinos vere catholicos, atque maximi Petri familiares discipulos, institutionisque ejus devotiores sectatores cessate subsannando azymitas vocare.»

Eadem fuit sententia Humberti cardinalis in responsione ad Michaelem dicentis Ecclesiam Romanam ad suum usque tempus non cessasse ab usu azymorum, et in responsione ad Nicetam, traditionem esse apostolicae sedis. Consentiunt Algerus in lib. II, cap. 3, qui omnem Ecclesiam praeter Graecam ex traditione principum Ecclesiae Petri et Pauli in azymis celebrasse; Hugo Tuscus seu Eterianus, qui in lib. II de Haeresibus, cap. 17, Ecclesiam Latinam azyma perpetuo immolasse; et Rupertus in [Col. 1243C] lib. II, de Divinis Officiis, cap. 22, qui Ecclesiam Romanam censet fermentum in sacrificio nunquam adhibuisse.

Ejusdem traditionis ineunte seculo XIII propugnator fuit Innocentius Papa III, qui de Latinorum azymis agens, eorum perpetuum usum defendit in lib IV, de Missa, cap. 4: «Ab ipsis ergo, inquit, beatis apostolis Petro et Paulo, quos et vivos habuit (Romana Ecclesia) et defunctos custodit, hunc sacrificii ritum accepit, quem hactenus inviolabili cultu servavit.»

Innocentio e vestigio successit scholasticorum aetas, quorum opinio de azymo Latinorum est ejus usum ab initio nascentis Ecclesiae incoepisse; postea [Col. 1243D] vero, ingruente Ebionaeorum haeresi qui legalia observari oportere docebant, praeceptum fuisse ut rejectis azymis fermentatum admitteretur; tum desinente haeresi, Latinos ad azyma denuo rediisse. Hujus praecepti Leonem papam alii dicunt auctorem, alii non auctorem, sed testem asserunt, alii nec testem, nec auctorem. In primis est Joannes Duns Scotus in 4 dist. XI, quaest. 5: «Sub papa Leone, inquit, fuit haeresis servans legem cum Evangelio. Et tunc, ne viderentur Latini servare legem Judaeorum, praeceptum fuit conficere in pane fermentato. Sed post quando rediit fides et invaluit, usi sunt Latini pane azymo, sicut prius.» Idem sentit Richardus in eumdem locum.

[Col. 1244A] In secundo ordine est Alexander Alensis in 4 quaest. 32, membro 3, ad ultimum; eumque secutus Bonaventura totidem verbis; et sanctus Thomas in prolixiori commentario in 4 dist. XI, quaest. 2, art. 2; qui auctores testem afferunt Leonem papam dicentem, imminente haeresi Ebionitarum, sanctos Patres praecepisse ut sacrificium ex fermentato conficeretur ad tempus.

Denique Durandus in 4 dist. XI, quaest. 4, in corpore ait apostolos in primitiva Ecclesia usum azymorum tenuisse, et ab iis hunc morem accepisse Ecclesiam Romanam. Postea increscente haeresi Ebionitarum, qui dicebant simul cum Evangelio legalia observanda, sanctos Patres, ne eis consentire viderentur, voluisse ad tempus hoc sacramentum ex [Col. 1244B] fermentato confici; at cessante haeresi Ecclesiam Romanam ad pristinum rediisse morem, Graecos vero noluisse redire. Haec de placitis scholasticorum veterum, quibus recentiores plerique, alii aliis pro sua quisque secta, adhaerent. Joannes Gerson in Tractatu de communione censet Latinos quondam sacerdotes confecisse Eucharistiam in fermentato; at quo tempore, quave occasione, non exprimit.

Aliam iniere viam historici quidam recentiores: nimirum Martinus Polonus et Platina, quibus Joannes Calvinus astipulatur. Ex his primus ad annum 132, ubi de Alexandro papa agit, haec habet: «Hic etiam statuit ut vino aqua misceretur . . . . et ut oblatio fieret ex azymo et in modica quantitate, [Col. 1244C] dicens: Haec oblatio quanto potior, tanto rarior.» Nescio an ex eodem fonte Barlaamus Hieracensis episcopus, Martini fere aequalis, idem tradit in epistola de unione utriusque Ecclesiae. Platina id ab Alexandro statutum dicit, «ut Ebionitis haereticis calumniandi occasio auferretur.» Et Calvinus in Institutionum lib. IV: «Fermentatum, inquit, et vulgatum panem fuisse ante tempus Alexandri Romani episcopi narrant historiae, qui primus azymo pane delectatus est. Qua id ratione, non video, nisi ut plebis oculos novo spectaculo in admirationem traheret magis quam ut animos proba religione instrueret.» Eidem sententiae accedit Radulfus Tungrensis de canonum observantia, cap. 23.

[Col. 1244D] Tam pugnantes hominum sententias retulisse huc saltem juverit, ut intelligant omnes quam intricata sit controversia de azymo, quantis ambagibus involuta; tum quantum intersit, non ex trivio falsarum traditionum, aut ex supposititiis auctoribus, sed ex optimis antiquitatis monumentis eruere veritatem. Quam viam quicunque non tenuerunt in supinos et insignes errores delapsi sunt. Aetate veterum scholasticorum circumferebantur nescio quae scripta seu decreta Leonis et Alexandri, spuria certe, sed nondum notae falsitatis; quibus adducti auctores superiores, varias de azymo sententias tenuerunt. Forsan etiam qui dixere occasione haeresis Ebionicae cautum fuisse ut cessaretur ab [Col. 1245A] azymo, huc inducti sunt auctoritate sancti Epiphanii. Cum enim apud Epiphanium legerent Ebionaeos erroris notatos, quod mysteria offerrent ex azymo et aqua sola, putaverunt azymorum usum ea occasione rejectum ab Ecclesia fuisse. Et quia persuasum habebant morem utendi azymis apud Latinos a Christi exemplo descendisse, hanc demum invenerunt conciliandae difficultatis viam, ut azymum propter Ebionaeos ab Ecclesia rejectum seu intermissum dicerent; postea vero cessante haeresi praedicta restitutum. Verum de Epiphanio postea.

CAPUT VI. Quaedam testimonia dubiae fidei pro azymo Latinorum expenduntur.

[Col. 1245B] In omni controversia, ut vera a falsis, sic certa ab incertis et dubiis secernere juvat. Hinc est quod minus peritis morem gerens qui ad haec tractanda rudes et imparati accedunt, hoc loco seorsim institui agere de nonnullis testimoniis aut falsis aut dubiis quae pro azymo afferri possunt, ne, si ea tacitus praetermisero, fiat ut incauti vel dubiis plus aequo fidem adhibeant, vel falsis seducti in errorem labantur.

In dubiis primum occurrit Chronicon quod sub nomine Datii Mediolanensis episcopi in bibliotheca ejusdem Ecclesiae asservatur; quo in Chronico haec de sancto Ambrosio leguntur: «Sanctus Ambrosius Graecorum Ecclesiam in plurimis officiis venerabiliter imitatus est, qui et sacrificium eorum, scilicet [Col. 1245C] fermentatum, cum nostro azymo in celeberrimis festivitatibus, maxime in resurrectione Domini benedicebat.» Si de hujus Chronici auctoritate constaret, luculentum haberemus testimonium ad probandum Latinam Ecclesiam tempore Ambrosii in azymo consecrasse. At viri docti nonnulli Chronicon istud recentius esse putant Datio episcopo qui, Vigilio papa sedente, hoc est ante medium saeculum sextum, Mediolanensem Ecclesiam regebat. Causam cur istud Chronicon Datio adjudicaretur sedulo inquisivi, tum scriptis ad amicos litteris, tum petito ejus exemplo ex Mediolanensi Bibliotheca, ut lectione Chronici rei veritatem expiscari possem. Verum nihil aliud ea de re mihi rescire licuit praeter ea quae mox adducam, neque [Col. 1245D] hactenus exemplum expetitum accipere. Quo fit ut de hujus Chronici auctoritate mihi certo pronuntiare non liceat.

Illud in primis suspectum reddit opus istud quod refert Antonius Possevinus de hoc Chronico, «in quo scilicet ait scriptum exstare canticum Te Deum laudamus a sanctis Ambrosio et Augustino statim a baptismo ejusdem Augusti alternatim et ex tempore cantatum fuisse, atque inde ab universa Ecclesia frequentari coepisse.» Quae res nonnullis suspecta, ne dicam falsa, videri possit et ab recentiori quodam auctore inventa. Quanquam in ms. libro Psalmorum, quem Carolus Magnus ad Adrianum papam misit, cujus autographum exstat [Col. 1246A] in Caesarea Bibliotheca, habetur canticum istud cum hoc titulo: «Hymnus quem sanctus Ambrosius et sanctus Augustinus invicem condiderunt.» Quod ut parum certum sit, hinc tamen apparet persuasionem de auctoribus istius cantici non esse admodum novam et recentem, sed aut ipsius Datii tempore, aut paulo post receptam.

Menardus noster in notis ad librum Sacramentorum, ubi de hoc cantico agit, duobus movetur argumentis ad Chronicon istud Datio subtrahendum, nempe et quod Augustini conversio in eo Chronico aliter quam a Possidio et ab ipso Augustino referatur, et quod Chronicon a nullo auctore citatum legatur. Verum ut prius ita sit, non raro auctores etiam aequales in unius ejusdemque [Col. 1246B] facti narratione discrepant. Posterius inde refellitur, quod Chronicon istud sub nomine Datii citatum videatur, tum apud Paulum diaconum in Historiae Miscellae libro XVI, tum apud vulgatum Anastasium de Gestis pontificium in Silverio papa, ubi tempore hujus pontificis fames ingens saeviisse memoratur «ex relatione Datii episcopi Mediolanensis.» Quae res si in praedicto Chronico legatur, fatendum est aut Datium ejus esse auctorem, aut certe aliquem alium Paulo Diacono, id est, octavo saeculo superiorem, ejusque persuasionem fuisse azymorum usum aevo Ambrosii viguisse apud Latinos.

Demum etiamsi Chronicon istud aevi sit recentioris, non tamen continuo respuendum est quidquid in illo continetur, tum quia auctor, quisquis [Col. 1246C] tandem ille sit, id ex veteribus monumentis accipere potuit, tum quia hoc ipsum quod de azymo in eo legitur ex missa Ambrosiana pondus habere videtur. In hac enim ubi de oblatione panis agitur, orationi praemittitur hic titulus apud Pamelium: «Oblatio panis azymi cum patena.» Porro Missae hujus, quae Ambrosiana dicitur, auctorem agnoscit sanctum Ambrosium. Walafridus Strabus in lib. De rebus ecclesiasticis, cap 22: «Ambrosius, inquit, Mediolanensis episcopus, tam missae quam caeterorum dispositionem officiorum suae Ecclesiae et aliis Liguribus ordinavit, quae et usque hodie in Mediolanensi tenentur Ecclesia.» Neque vero facile dicendum est titulum praedictum a recentioribus insertum fuisse, nisi id probetur idoneis argumentis.

[Col. 1246D] Inter supposititia pro azymo testimonia censendum est fragmentum epistolae sub nomine Gregorii papae, partim a sancto Thoma Aquinate relatum in Summae III parte, fusius vero in ejusdem catena super Matthaeum his verbis: «Gregorius in Registro. Solet autem nonnullos movere quod in Ecclesia nonnulli offerunt panes azymos, alii fermentatos. Ecclesia namque Romana offert azymos panes, propterea quod Dominus sine ulla commistione suscepit carnem. Aliae vero Ecclesiae offerunt fermentum, pro eo quod Verbum Patris indutum est carnem, et est verus Deus et verus homo. Nam et fermentum commiscetur farinae. Sed tamen tam [Col. 1247A] azymum quam fermentatum dum sumimus, unum corpus Domini Salvatoris nostri efficimur.» Neque enim haec verba reperiuntur in Registro sive Gregorii papae primi, sive Gregorii septimi. Exstat quidem apud Gregorium primum, cognomento Magnum, epistola quaedam, nimirum 64, lib. VII, indictionis secundae, qua in epistola sanctissimus pontifex agit de variis ritibus Ecclesiae cum Grecae tum Romanae, at ne verbum quidem de azymo. Quapropter ex praedicto fragmento nihil certi conficere possumus.

Aliud ejusdem generis argumentum nobis suppeditat epistola quaedam Isidori Hispalensis episcopi ad Redemtum archidiaconum, in qua haec verba leguntur: «Innotuisti nobis in animo tibi versari [Col. 1247B] scrupulum, quod Orientalis Christi Ecclesia ex fermentato pane, Occidentalis ex azymo sacratissimi corporis sacramentum conficere consuevit, et quia ipsi Orientales Latinos super hoc reprehendere non verentur.» Tum auctor Romanae Ecclesiae morem approbare et Graecorum objectis satisfacere conatur. Atqui haec epistola merito suspecta videtur, ne dicam spuria. Etsi enim Isidorus Hispalensis episcopus Redemtum archidiaconum habuerit, tamen in ea epistola, sicut etiam in praecedenti, multa sunt quae persuadent commentum esse recentiorum temporum. Nulla enim (ut caetera dissimulem) Orientales inter et Occidentales controversia fuit de azymo ante saeculum XI, ut constat testimonio in primis Leonis papae noni, qui Michaelem Cerularium [Col. 1247C] novum Latinorum ob azyma calumniatorem post mille et viginti a Christi passione annos exstitisse affirmat.

Inter dubia item argumenta pro azymo recenseri debet id quod Humbertus cardinalis in responsione ad Nicetam Pectoratum refert ex quibusdam actis sextae synodi, in quibus legebatur legatos apostolicos peracta synodo a Constantino imperatore interrogatos, qualiter Romana Ecclesia de sacrificio corporis et sanguinis Domini nostri Jesu Christi ordinem teneret, inter alia respondisse: «Oblationem quae in sacrificium altaris offertur, nullam commistionem aut corruptionem fermenti habere debere, sed debere esse mundam, justa quod in [Col. 1247D] Gestis pontificalibus legimus esse statutum.» Tum suddit Humbertus: «Tunc placuit piissimo principi Constantino haec traditio apostolicae sedis.» Hoc quidem testimonium validum esset ad probandum antiquum usum azymorum apud Latinos ante synodum sextam, si de horum Actorum veritate constaret. Verum suspecta videntur haec Acta tum quia in vulgatis sextae synodi Actis nulla ejus rei montio reperitur, tum quia in Gestis pontificalibus nihil de azymo a Silvestro papa statutum legitur, sed tantum de linteo quod lineum esse praecepit.

Verumtamen Hilarion monachus, in oratione de pane Graecorum mystico et Latinorum azymo, his Actis nonnihil auctoritatis conciliare videtur, cum ait legatos, peracta synodo, Deo gratias acturos, in templo [Col. 1248A] Sanctae Sophiae sacra ex praescripto Latinorum celebrasse, Graecis omnibus modum sacrificii Latini collaudantibus. Ἐν τῷ νάῳ, inquit, τῆς Ἁγίας Σοφίας τῷ Θέῷ χαρίζμένους ἑορτάσαι Λατινικῶς, ἐπαινοῦντων ὅλων τῶν Ἑλλήνων τρόπον τὸν θυσίας Λατινικῆς. Id forsan hausit Hilarion ex vulgato Anastasio qui ita in Agathone papa loquitur: «Tanta autem gratia divina Omnipotentis concessa est missis sedis apostolicae ut ad laetitiam populi vel sancti concilii, qui in regia urbe erant, Joannes episcopus Portuensis Dominico die octavarum Paschae in ecclesia Beatae Sophiae missas publicas Latine celebraret coram principe et patriarcha, ut omnes unanimiter in laudes et victorias piissimorum imperatorum eo die Latinis vocibus acclamarent.» Ex quibus verbis intelligimus [Col. 1248B] missam ab legatis Latino more celebratam fuisse; an vero in azymis inde non constat. Haec de dubiis et falsis argumentis.

CAPUT VII. Proponuntur conjecturae et argumenta quaedam pro antiquo usu azymorum apud Latinos.

Ante omnia considerandum est silentium Patrum Latinorum Photii aetate superiorum, qui Eucharistiam ineunte vespera azymorum ac proinde in azymis, institutam docent. Qui cum facto Christi Domini inhaerendum esse in istius sacramenti confectione dicant, atque in nonnullis ritibus, sicubi obvenit mutatio, rationes factae mutationis inquirant, nullam tamen de mutato azymo quaestionem [Col. 1248C] movent. Sic ex Patribus antiquioribus complures sollicite causam indagant cur a jejunis Eucharistia percipiatur, cum ab coenatis apostolis percepta sit; nullus vero inquirit cur Ecclesia neglecto azymo praetulerit fermentatum. Quod sane si contigisset, non omissuri fuisse videntur omnes: cum magis ad rem sacramenti accedat fermentum quam jejunium aut coenatio percipientis.

Dices Patribus antiquis id fuisse exploratum, scilicet Christum, tantum ex occasione et propter morem gentis, azymum ad Eucharistiam adhibuisse, ideoque, et si fermentato pane usi sint, non visum fuisse necessarium inquirere factae mutationis causam quae omnibus aperta erat.

Ad hoc repono etiam Christum, ex occasione [Col. 1248D] tantum et ob morem Judaicum, aquam in calicem immiscuisse. Nam, ut Jacobus a Vitriaco observat in Historiae Occidentalis cap. 38, «vino puro nemo utitur in partibus illis.» et tamen veteres Patres, Cyprianus in primis in epistola ad Caecilium, tanta cum religione admistionem aquae in calicem tuentur exemplo Servatoris, ut secus factitantes pro haereticis habuerint. Si ergo antiquis illis Patribus persuasum fuit (ut certe constat apud illos) Christum in instituenda Eucharistia usum azymis fuisse, non video cur, si aliter id tum fecisset Ecclesia, nemo ejus rei causam aut inquisisset aut exposuisset.

Affine huic argumentum est quod iidem illi Patres, qui in primis Ecclesiae saeculis floruerunt, cum agunt [Col. 1249A] de pane sacrificii, ejusque compositionem describunt, nusquam fermenti faciant mentionem. Ex his Cyprianus in epistola ad Caecilium, et post eum Isidorus Hispalensis episcopus in lib. I de Officiis ecclesiasticis, cap. 18, loquitur in hunc modum: «Sic vero calix Domini nostri Jesu Christi non potest esse aqua sola, aut vinum solum, nisi utrumque sibi misceatur, quomodo nec corpus Domini potest esse simila sola, aut aqua sola, nisi utrumque adunatum fuerit et copulatum panis unius compage solidatum.» Eadem verba praeter Isidorum repetit Amalarius in lib. III de Officiis ecclesiasticis, cap. 19. Sane cum Cyprianus hoc loco agat de compositione panis Eucharistici, ejusque partes distincte explicet, non omisisset fermentum, si panis azymus suo tempore in [Col. 1249B] usu non fuisset.

At, inquis, satis fermentum exprimit cum ait, corpus Domini esse non posse similam solam aut aquam solam, «nisi utrumque adunatum fuerit et copulatum, et panis unius compage solidatum.» Quod enim copulat, adunat et solidat, fermentum est.

Verum huic responsioni obviat Augustinus in sermone 83 de diversis, ubi recens baptizatis exponens mensae Dominicae sacramentum, et singula quaeque traducens ad mores, non solum fermenti non meminit, sed etiam granorum seu pollinis conjunctionem et copulationem non nisi per aquam fieri docet his verbis: «Commendat vobis in isto pane quodammodo unitatem amare. Nunquid enim panis ille [Col. 1249C] de uno grano factus est? Nonne multa erant tritici grana? Sed antequam ad panem venirent, separata erant; per aquam conjuncta sunt, et post quamdam contritionem. Nisi enim molatur triticum, et per aquam conspergatur, ad istam formam minime venit quae panis vocatur. Sic et vos ante jejunii humiliationem exorcismi sacramento quasi molebamini. Accessit baptismus et aqua; quasi conspersi estis, ut ad formam panis veniretis. Sed nondum est panis sine igne. Quod ergo significat ignis, hoc est chrisma.» Augustinus his aliisque verbis accurate singula distinguit; granorum contritionem, conspersionem et conjunctionem per aquam solam, et coctionem. Altum de fermento silentium satis innuit illud eo tempore inusitatum fuisse. Adde sanctum [Col. 1249D] doctorem uti vocabulo conspersi, quo massam sine fermenti admistione aqua conglutinatam significari constat, ut inferius demonstrabo.

Eodem modo alii Patres loquuntur de compositione panis eucharistici, quos inter Gaudentius Brixiensis episcopus in Tractatu 2 de Paschate, venerabilis Beda in Lucae cap. XXII, et alii, nulla facta mentione fermenti.

Praeterea nulla lex, nullum decretum, nullum legis aut decreti vestigium exstat apud veteres de recipiendo in Ecclesia azymo, neque de mutando fermento, nec de transferendo azymi et fermenti promiscuo usu in azymi communem ritum: quod sane mirum esset, si aliquando in Ecclesia Latina obvenisset [Col. 1250A] mutatio in pane eucharistico. Cum enim sancti Patres tam solliciti fuerint de iis quae ad augustissimum Eucharistiae sacramentum pertinent; cum tot decreta condiderint de altaribus, tam fixis quam mobilibus, de vasis sacratis deque linteis in sacrificio usitatis, de Eucharistia pie ac religiose tum conficienda; tum porrigenda, tum percipienda, tum asservanda cum tot statutis decreverint retinendam aquae admistionem in calicem, mirandum certe fuerit si Latini aliquando abjecto fermento admiserint azymum, id communi consensu factum sine lege fuisse, nemine reclamante aut referente.

Ad hunc locum revocare juvat id quod superius observavi ex missa Ambrosiana, in qua «oblatio panis azymi cum patena facienda praescribitur.» [Col. 1250B] Pamelius quippe haec verba legit in codice ms. quo usus est in editione istius Missae, quae ab antiquis Ambrosio tribuitur; nec facile crediderim mentionem azymi a recentioribus adjectam, quibus dubitatio de offerendo azymo nulla suboriri poterat.

Insuper argumenta quae inferius pro stabiliendo azymorum communi usu ante schisma Photianum adducentur, huc recurrunt. Qui enim azymum probant auctores illi, id ante omnem memoriam usitatum ostendunt.

CAPUT VIII. Aliae probationes ex forma et conditionibus hostiarum, ubi explicantur canones duo, unus concilii secundi Turonensis, alter Toletani XVI.

[Col. 1250C] Oblatas seu hostias minutas ac tenues saeculo nono fuisse, quales fere modo adhibemus, hinc patet, et quod rotulae appellantur apud Isonem monachum Sancti-Gallensem, et quod intra ferrum characteratum conficiebantur. Modicas vero atque exiles longe ante istud tempus fuisse colligo tum ex concilio Toletano XVI, tum ex figuris nonnullis, quae in antiquis numismatibus hactenus supersunt. Tres nobis exhibet Claudius Boterovius, de republica litteraria bene meritus, in collectaneo veterum numismatum Francorum, omnes Chariberti Francorum regis, qui regnare coepit anno 561 in annos sex. Prima figura exstat in pag. 247, ubi pingitur calix ansatus in lunulae cornua duo eminens, in quorum [Col. 1250D] medio apparet exiguus circulus ad hostiam (ut Boterovio visum est) designandam, adjecta per circulum hac inscriptione, Gavaletano, qui locus est cusae monetae; ex alia vero parte effigies regis sine inscriptione.

Habentur aliae duae in pag. 252, quarum prima superiori omnino similis est; altera tres circulos quos Boterovius itidem hostias esse putat, nobis exhibet cum eadem inscriptione, eademque regis effigie, at sine nominis designatione omnes.

Ut autem Boterovius eas Chariberto regi tribuat, duobus movetur argumentis. Primum est quod plura alia numismata ab ipso exhibita ex una parte praeferunt calicem ansatum cum cruce superposita et [Col. 1251A] designatione loci ubi cusa est moneta, Banniaciaco scilicet, qui locus itidem in tribus aliis jam memoratis, tribus duntaxat prioribus litteris exprimitur, una cum verbo Gavaletano; ex alia vero parte regis effigiem repraesentat cum hac inscriptione: Charibertus rex. Alterum argumentum est, quod Chariberto regnante atque curante celebratum est concilium secundum Turonense anno 566, quo in concilio Patres, canone 3, statuere «ut corpus Domini in altari non in imaginario ordine, sed sub crucis titulo componatur.» Quo ex loco vir antiquariae rei studiosissimus colligit Chariberto placuisse ut in memoriam hujus statuti se procurante conditi, monetae regiae calice ansato cum hostiis insignirentur, eo scilicet modo quo Eucharistiam in calicibus [Col. 1251B] ansatis ab eo tempore asservatam fuisse Boterovius probare intendit. Quae omnia si certa sint, inde probabile habemus argumentum oblatas saeculo VI tenues ac modicas, quales fere modo habemus, ac proinde infermentatas fuisse.

Verum, ut hac de re dicam quod sentio, certum mihi videtur primo quidem calices antiquitus fuisse ansatos, ut multis probat Boterovius, tum ex Anastasio vulgato in Gestis pontificum Romanorum, tum ex aliis. Qui mos inde forsan promanaverit quod calix, quo Christus Dominus in ultima coena usus est, ansatus fuisse perhibetur apud Adamnanum Hiiensem monachum in lib. I De locis sanctis, cap. 8. Locum huc ascribam in gratiam studiosorum: «Inter illam quoque Golgothanam basilicam [Col. 1251C] et martyrium, quaedam inest exedra, in qua est calix Domini, quem a se benedictum propria manu in coena pridie quam pateretur, ipse conviva apostolis tradidit convivantibus, qui argenteus calix sextarii Gallici mensuram habens, duasque ansulas in se ex utraque parte altrinsecus continens compositas.» Haec Adamnanus ante annos fere mille retulit ex narratione Arculfi Gallicani episcopi, qui calicem istum conspexerat.

Secundo certum mihi videtur numismata a Boterovio exhibita vere esse Chariberti regis, quandoquidem alia plura ejusdem generis ipsius nomine signata videntur.

Tertio aeque exploratum puto, in illis numismatibus [Col. 1251D] revera calices ansatos repraesentari, maxime quia plerique signum crucis superpositum habent, et unus quidem cum monogrammate Christi adjuncto.

Quarto persuasum etiam mihi est, canonem tertium concilii Turonensis de asservanda Eucharistia interpretandum esse.

At vero non ita perspectum habeo an minimi illi circuli, qui calicibus ansatis superponuntur, sint verae oblatae. Non quod id mihi omnino veri simile non videatur, sed quod artificis imperitia non plane rem oculis exhibeat. Neque enim animus est plus ponderis dare argumentis quam ea prae se ferant.

Deinde nonnullis etiam dubium videri possit an [Col. 1252A] Eucharistia in calicibus aliquando sit asservata. Nam aut in turricula, aut in columba argentea reponi solebat. Legimus quidem apud Gregorium Turonensem episcopum in lib. I de Gloria martyrum, cap. 47, calicem crystallinum qui fractus fuerat, diaconi oratione restauratum, jussu episcopi suspensum super altare fuisse, ejusque rei memoriam annua festivitate quotannis celebratam. An vero Eucharistia in eo asservaretur, non liquet. Clarior est locus in Gestis Gregorii papae tertii qui «calicem unum argenteum qui pendet,» inquit auctor, «in apside oratorii,» dedisse perhibetur, non alium, ut videtur, ad usum, quam ad sacratissimam Eucharistiam consecrandam.

[Col. 1252B] Explicatur canon 3 concilii II Turonensis.

Et quandoquidem huc devenit oratio, quaedam observare juvat ad interpretationem canonis tertii concilii Turonensis, quo praecipitur, «ut corpus Domini in altari, non imaginario ordine, sed sub crucis titulo componatur.» Canon iste eruditos viros jamdudum torquet versatque in varias partes; de quo ut nonnihil dicam, notandum est in nonnullis codicibus abesse praepositiones «in» et «sub.» Deinde imaginarium ordinem eum esse qui imaginibus sacris vulgo tribuebatur. Quo in sensu «imaginaria pictura» dicitur apud Anastasium in versione secundi concilii Nicaeni.

Jam in hoc canone explicando diversae sunt sententiae [Col. 1252C] tres. Prima Severini Binii dicentis hoc decreto prohiberi «ne corpus Domini inter sacras imagines super altari poni solitas, sed potius collocetur sub ipsa cruce, quae in meditullio ipsius altaris poni consuevit.» Altera est Jacobi Sirmundi in cap. 4 Disquisitionis de azymo, censentis nihil aliud hoc canone quam «ut panis in corpus Domini consecrandus, non aliter pro cujusque arbitrio quam impressa cruce formetur.» Tertia est viri doctissimi, qui existimat hunc canonem intelligendum esse de componenda oblatione cum calice tempore sacrificii e regione crucis in medio altari positae, non vero ad dexteram aut ad sinistram e regione imaginum.

Sed ut ingenue mentem meam aperiam, videtur [Col. 1252D] canon ille neque de compositione panis eucharistici, neque de ordine quem tempore sacrificii oblatio tenere debet, explicari posse. Nusquam enim, si non fallor, Eucharistiae nomen apud veteres, nisi pro hostia consecrata usurpatur. Et antiquitus oblata sacrificii tempore, non ordine recto e regione crucis componi solebat, sed ad sinistram partem calicis, seu potius calix «ad dexterum latus oblatae, quasi sanguinem Domini suscepturus, quam de latere Dominico profluxisse credimus,» ut ex Ordine Romano scribit Micrologus, et cum eo Joannes episcopus Abrincatensis. Quapropter praeferendam existimo sententiam primam; in qua tamen scrupuli quidam mihi restant quos hic discutere conabor.

[Col. 1253A] Duae sunt difficultates quae hunc canonem primo illo modo explicatum implicant. Prima, quo in loco prostarent tunc temporis imagines in Ecclesiis; altera quo ritu Eucharistia «sub crucis titulo in altari» componeretur.

Ad primam, crediderim totis decem Ecclesiae saeculis imagines sacras aris non fuisse impositas. Testatur Leo papa quartus in homilia quadam his verbis: «Super altare nihil ponatur, nisi capsae et reliquiae, aut forte quatuor Evangelia, et buxida cum corpore Domini ad viaticum infirmis; caetera in nitido loco recondantur.» Eadem verba repetit Ratherius Veronensis episcopus in synodica oratione ad presbyteros suos. Flores tamen etiam «super altare» positos probat Venantius Fortunatus in [Col. 1253B] lib. VIII, carmine 8. Et crux super altare pendere solebat, teste Gregorio Turonensi, praeter alios. Etsi vero scrinia, quibus sanctorum reliquiae includuntur, imaginum loco haberi possint, constat tamen reliquias sacras, ac proinde reliquiaria ipsa, super altare posita vix fuisse ante saeculum nonum, uti alias demonstravi in praefatione saeculi secundi Benedictini. Ex quibus intelligitur tempore habiti concilii Turonensis imagines in altaribus non habuisse locum. Ubi ergo? inquis. Certe in baptisteriis, in secretariis seu sacristiis (quas vocamus), in porticibus, in parietibus et laquearibus templi. Imagines in baptisterio collocatas a Severo fuisse docet sanctus Paulinus episcopus in epistola 12 ad ipsum scripta. Statuam Christi Domini, quae a muliere [Col. 1253C] sanguinis profluvio liberata erecta fuerat, a gentilibus mutilatam, fideles in diaconicum seu secretarium basilicae intulerunt, competentem ei curam atque observantiam deferentes. Philostorgius auctor in Historiae lib. VII, de Iconibus sacris in porticibus et in laquearibus depictis aut affixis; testis est idem Paulinus in praelaudata epistola; testis item venerabilis Beda in lib. I de Vita Biscopi abbatis sui, ubi ait Biscopum Roma detulisse «picturas imaginum sanctarum, quas ad ornandam ecclesiam Beati Petri apostoli construxerat, imaginem videlicet beatae Dei genitricis Mariae, simul duodecim apostolorum; quibus mediam ejusdem ecclesiae testudinem, ducto a pariete ad parietem tabulato, praecingeret.» Si autem reliquiaria (quae vocamus) imaginum loco censeantur, [Col. 1253D] haec recondebantur eo tempore subtus aut intra ipsum altare; cujus rei argumenta retuli in praefatione saeculi secundi. Ergo ut ad sensum canonis revertar, cum prohibent Patres ne Eucharistia «in imaginario ordine» ponatur, eorum sententia esse videtur, ut ne in baptisteriis, aut in secretariis, aut denique sub altari, prout nonnullis in locis fieri consueverat, cum imaginibus sacris asservaretur. Quae pars negans est canonis praedicti.

Eucharistiam siquidem aliquando in secretariis servatam fuisse colligi potest ex Gregorio Turonensi episcopo in lib. I de Gloria martyrum, cap. 86, ubi diaconus quidam impurus, adventante sacrificii tempore, «acceptam turrem, in qua ministerium Dominici [Col. 1254A] corporis habebatur,» tulisse dicitur «ad ostium,» quo scilicet ex secretario in interiorem basilicam, seu ad locum altaris aditus erat, «ingressusque templum ut eam altari superponeret, elapsa de manu ejus, ferebatur in aera.» Quo enim ex loco «ministerium corporis Dominici» detulisse dici potest, nisi ex secretario? qui locus in exedra (destinam vocabant nonnulli) basilicae exteriori innixa continebatur, ad dextram scilicet partem altaris, testante Paulino in praecitata epistola ad Severum, ubi loquitur «de secretariis duobus juxta apsidem» (locus altaris erat) utrinque positis; refertque versus indicantes «officia singulorum.» Et quidem «ad dextram» hi erant:

Hic locus est veneranda penus qua conditur, et qua
[Col. 1254B] Promitur alma sacri pompa ministerii.
Ad sinistram erant libri sacri cum alio disticho, quanquam non immerito dubitari potest an his locis «ministerium corporis Dominici» pro Eucharistia sumi debeat, cum potius de sacra supellectile ad sacrificium deputata intelligendum videatur. Quod etiam dici potest de «turri» Felicis Bituricensis episcopi, quam laudat Fortunatus in lib. III, carmine 23. Dubitandi ratio petitur ex eodem Gregorio in lib. II de Gloria martyrum, cap. 8, cujus hic titulus: «De interitu eorum qui ministerium basilicae exportaverunt.» Ubi «ministerii» nomine intelligit «patenam et urceum, qui anax dicitur,» inquit, quae a nefariis quibusdam praedonibus sublata [Col. 1254C] scribit. Et versus Fortunati de calice auro constante recte explicari possunt, cum ita canit in carmine de turre Felicis episcopi.
Qua bene juncta decent, sacrati ut corporis Agni
Margaritum ingens aurea dona ferant.
Cedant chrysolithis Salomonia vasa metallis.
Ipsa placere magis ars facit atque fides.

Denique in ms. Sacramentorum libro, qui in Bibliotheca Sancti Theodorici prope Remos asservatur, chrismal (quod corporale vocamus) «ministerium corporis Christi gerulum» appellatur in oratione, qua in usum sacrum benedicitur. Ex quibus dubitare licet, ut jam dixi, an Paulinus, Gregorius et Fortunatus in praedictis locis de Eucharistia loquantur. Non desunt tamen apud veteres qui Gregorii [Col. 1254D] locum de Eucharistia explicent. In his est sanctus Odo abbas Cluniacensis in Collationum lib. II, cap. 32, ubi agit de infami illo diacono apud Gregorium memorato, «qui dum capsam cum corpore Domini deferret, de manibus elapsa est, et per aerem super altare reversa.» Ad haec, in chrismali, quod «ministerium corporis Christi gerulum» superius dicitur, Eucharistia servabatur, ut colligo ex Glabri Rodulfi lib. V, cap. 1. Ibi enim agens de chrismali, «quod a quibusdam Corporalis appellatur,» ait multa per istud remedia praestari, «si fides petentium exigat. Nam contra incendia, inquit, saepius elevatum, aut exstinguendo compescuit, aut retrorsum pepulit, aut in partem alteram retorsit.» Tum [Col. 1255A] rem gestam refert in monasterio Reomaensi «tempore venerabitis Willelmi abbatis» sub initium videlicet saeculi XI, nempe cum «incendium circumjacentia monasterii» depopularetur, fratres ejusdem loci «accipientes chrismale conto impositum,» elevasse illud «contra incendii flammas dire flagrantes. Statim vero, inquit, idem ignis in sese retorquens, minime amplius quam invaserat arripere valuit.» Tum subdit id quod ad propositum nostrum facit. «Panis tamen ille Dominicus aura flante a contulo elapsus, plus minus duobus milliariis avolavit usque ad villam cui Tivalgas vocabulum est, ibique super domum cujusdam veniens sedit. Quo prosecutus, ad monasterium dignanter est delatus.» Hinc patet Eucharistiam in chrismali seu corporali [Col. 1255B] illo (quod ad «sinistrum cornu altaris semper jacere, ut ad manum possit esse contra periculum ignis,» tradit Udalricus in Consuetudinum Cluniacensium lib. II, cap. 30) aliquibus saltem in locis Eucharistiam repositam fuisse. Quare nihil vetat quin, «ministerii Dominici corporis» nomine, intelligamus supellectilem et vasa sacra, in quibus etiam Eucharistia servabatur, vel in secretario, vel in baptisterio, vel super altare «sub titulo crucis.»

Non tamen praetermittenda est alia hujus canonis lectio, ubi pro «in imaginario ordine» scribitur, «in armario, vel in imaginario ordine. Armarium» glossematis vice additum existimo, non ad designanda tabernacula nostra recentiora, sed ad explicandum «imaginarium ordinem.» Nam imagines [Col. 1255C] ad parietes altaribus adjacentes appendi et depingi solebant, ibique ad latus Evangelii seu ad aquilonarem partem habebantur quibusdam in locis armaria, in quibus sanctissimum sacramentum recondebatur. Et quidem mos iste hactenus perseverat in quibusdam ecclesiis, puta Romae in ecclesia Sanctae Crucis in Hierusalem, in Gallicanis nonnullis, ut Paronae in parochiali ecclesia Sancti Joannis Baptistae, et ante annos decem in basilica Furseana, atque in Belgicis plerisque. Hunc usum abrogare videtur canon Turonensis, definientibus Patribus, ut Eucharistia super altare componeretur «sub titulo crucis.»

Haec est alia difficultas quae modo examinanda est, quo pacto scilicet saepe dictus canon praecipiat [Col. 1255D] ut «Eucharistia in altari sub titulo crucis componatur.» Titulus crucis significat crucem ipsam quae super altare pendere solebat, testante Gregorio jam laudato in lib. II de miraculis sancti Juliani, cap. 43: «Pendebat, inquit, super ipsum altare crux holochrysa eleganti opere facta.» At quo in loco, quove modo crux super altare penderet, adhuc obscurum est. Quocirca operae pretium est scire apud antiquos morem fuisse ut super altaria sancta erigerentur ciboria, seu turriculae, quatuor minimum columnis innixae, quae transversis in medium lineis adunatae sustinebant crucem altaris medio respondentem; ex qua pendebat Eucharistia sacra, vasculis seu columbis argenteis aureisve inclusa, nonnunquam [Col. 1256A] etiam lapillis, quem certe modum praescribere videtur concilium Turonense. Non tamen recedit a mente concilii mos hactenus usitatus in nonnullis ecclesiis, in quibus e stipite crucis super altare in altum defixae producitur instrumentum ad medium altaris porrectum et incurvatum, ex quo divina Eucharistia in vasculo pendet.

Haec sunt quae pro intelligentia praedicti canonis mihi venerunt in mentem, nescio an studiosis nonnihil profutura quae dicta sunt occasione hostiarum, quas exhibent veteres monetae.

Explicatur canon 6 concilii XVI Toletani.

Aliud argumentum pro veteri usu azymorum apud Latinos inde sumitur quod antiqui Patres Ecclesiae [Col. 1256B] Latinae utebantur pane studiose confecto, candico supra communem, rotundo ac tenui, non spisso neque denso. Quae omnes simul conditiones azymo pani magis quadrant quam fermentato, qui inflatus ac densus esse solet. Porro has omnes eucharistici panis circumstantias exigit concilii XVI Toletani canon sextus, in quo Patres, reprehensis sacerdotibus nonnullis qui panem «usibus suis praeparatum» in sacrificium adhibebant, decernunt «panem non nisi integrum et nitidum, qui ex studio fuerit praeparatus, neque grande aliquid, sed modicam tantum oblatam» pro veteri consuetudine offerendam esse. Si ergo probare potuero canonem istum non de fermentato, ut Jacobo Sirmundo visum est, sed de azymo pane intelligi oportere, nemo non [Col. 1256C] concedet saeculo septimo, quo desinente habitum est concilium, eam fuisse Hispaniensium episcoporum persuasionem, Latinam Ecclesiam nunquam alium panem quam azymum in rem sacram admisisse.

Age vero jam videamus an de alio pane quam de azymo possit explicari canon iste, quem integrum hic praemittere juvat. «Ad conventus nostri agnitionem delatum est quod in quibusdam Hispaniarum partibus quidam sacerdotum non panes mundos et studio praeparatos supra mensam Domini in sacrificio offerant, sed de panibus suis usibus praeparatis crustulam in rotunditatem auferant, eamque super altare cum vino et aqua pro sacro libamine offerant. Quod factum nequaquam in sacrae auctoritatis historia [Col. 1256D] gestum perpenditur. Unde id unanimitatis nostrae delegit conventus ut non aliter panis in altari Domini sacerdotali benedictione sanctificandus proponatur, nisi integer et nitidus, qui ex studio fuerit praeparatus: neque grande aliquid, sed modica tantum oblata, secundum quod ecclesiastica consuetudo retentat.»

Omnia praejudicia exigere videntur, ut canon iste explicetur de pane infermentato. Primo quod veteres Mozarabes seu Gothi in Hispaniis cum Arabibus degentes (quod etiam de superioribus Gothis ejusdem regni incolis dicendum), ab antiquo azymis in sacrificio utebantur. Deinde quod centum annis post concilium Toletanum cum aliis Latinis in [Col. 1257A] azymo conveniebant, ut postea demonstrabo. Praeterea quod ex opusculo Eldefonsi episcopi perfectum sit, eumdem usum anno 845 viguisse apud Hispanos.

At non minus favent verba ipsa concilii. In primis siquidem panis eucharisticus, ut patet, alius tum ab eo esse debebat qui usibus mensae communis paratus erat, alius, inquam, ab usitato. Qua igitur ratione Sirmundus infert ex Ambrosio, qui panem eucharisticum usitatum vocat, eum fuisse fermentatum eadem quoque ego infero Patres Toletanos censuisse panem sacrum alium esse oportere ab usitato, id est a fermentato. Expendenda sunt Sirmundi verba, qui relato Ambrosii testimonio ex lib. IV, de Sacramentis cap. 4, ubi dicitur: «Tu forte [Col. 1257B] dicis: Meus panis est usitatus, etc.,» haec subinfert: «Nempe qui usitatum mensisque quotidianis usurpatum panem dicit, azimum haud dubium non significat.» Ergo, ex Sirmundi mente, qui usitatum mensisque quotidianis usurpatum panem a sacrificio excludunt ac removent Patres Toletani azymum haud dubie significant.

Neque haec argumentatio in me regeri potest, qui in eo Ambrosii loco usitatum panem non pro fermentato usurpatum contendo. Nam si constaret eo in loco agi de duplici pane materiali, uno usitato, altero minus communi, usitatum panem azimo opponi ultro concederem. At vero hic usitatus panis non pani minus usitato, sed pani consecrato, id est corpori Christi opponitur, ac proinde non valet comparatio [Col. 1257C] in sententia mea; valet autem in sententia Sirmundi hunc in locum, et in mea pro canone concilii Toletani, cum utrubique panis usitatus azymo opponi concedatur.

Secundo Patres Toletani arguunt sacerdotes illos Hispanicos quod «non panes mundos» offerrent, tum praecipiunt ut «panis nitidus» offeratur. Panis mundus, prout opponitur usitato, alius intelligi non potest quam panis expers fermenti, quod corruptionis effectum ac symbolum est. Recte hunc in locum Humbertus cardinalis in responsione ad Michaelem Cerularium: «Sicut sententia vulgi exstat, fermenti origo sit, cum aut spuma multi seu faex cujusdam rusticae potionis, quae apud Gallos cervisia dicitur; vel certe jus elixati hordei aut ciceris, sive lac ficulneae [Col. 1257D] vel pecorum corruptum, injicitur conspersae farinae. Cum ergo spuma, faex, elixatum leguminum et lac ficus vel pecorum corruptum apud homines computentur inter sordida, constat fermentum sordibus non carere per omnia. Massa autem cuicunque fermentum injicitur necesse est corrumpatur, sicut ait sapientissimus Paulus: «Modicum fermentum totam massam corrumpit (Gal. V, 9) .» Eodem tendit Algerus in lib II de Sacramento cap. 10. Cum ergo Patres Toletani ad sacrificium exigunt panem «mundum ac nitidum,» (quod idem hoc loco forsan esse videbitur) secretum volunt ab omni sorde et fermento corruptionis.

Si tamen «nitidi» panis intelligi putes hoc loco [Col. 1258A] panem candidum prae communi, non repugno, nam et hoc potius azymo convenit quam fermentato. Udalricus in lib. III Consuetudinum Cluniacensium, cap. 13, agens de confectione hostiarum secundum morem monasterii sui: «Conspergunt, inquit, cum aqua frigida, quia inde fiunt hostiae candidiores, qui ritus servari non potest in pane fermentato, ad cujus confectionem aqua calida necessaria est. Panis ejusmodi nitidi meminit Beda Historiae lib. II, cap. 5. Nam Seberti Christiani regis orientalium Saxonum filii tres idololatrae, cum viderent pontificem Mellitum celebratis in Ecclesia Missarum solemniis Eucharistiam populo dare, dicebant ad eum barbara inflati superbia: «Quare non et nobis porrigis panem nitidum, quem et patri nostro Saba dabas?» Ubi panem [Col. 1258B] nitidum eum vocant qui praeter morem candidus erat. Non tamen eo spectat oratio mea, quasi probare velim hoc nomine ubique intelligi panem infermentatum. Certe fermentatum eo vocabulo designatum lego in Annalibus Fuldensibus ad annum 870. Verum cum Toletani Patres «nitidum» panem opponant usitato, intelligendi sunt de pane azymo, qui fermentato seu usitato longe candidior est.

Tertio praecipiunt Patres ut panis sacrificii sit «studio praeparatus.» Theodulfus Aurelianensis episcopus in Capitularis art. 5: «Panes, inquit, quos Deo in sacrificium offertis, aut a vobis ipsis, aut a vestris pueris coram vobis nitide ac studiose fiant.» Qua religione formarentur panes ad usum [Col. 1258C] sacrificii apud monachos Cluniacenses, docet Udalricus in lib. III, cap. 13. Siquidem «frumentum granatim electum» magna cum reverentia a monacho albis induto ad farinarium delatum molebatur. Tum cribrata simili ritu farina, «cum aqua frigida» conspergebatur. Deinde ferramentum in quo coquendae erant hostiae tenebat conversus, manus chirotecis indutas habens. Longe ante Cluniacenses, hostiae «cum laude psalmodiae» formabantur apud Andaginenses seu coenobii sancti Hucberti in Arduenna monachos, uti legitur in libro de Miraculis sancti Hucberti Tungrensis episcopi cap. 8, ubi monachi «panes suis manibus cum laude psalmodiae formatos accumbenti» Odoni comiti anno 841 obtulisse perhibentur. Erant hae eulogiae seu hostiae benedictae, [Col. 1258D] quae singulis diebus ante communes cibos monachis non communicatis in refectorio praebebantur, ut patet tum ex libello supplici, quem monachi Fuldenses Carolo Magno porrexerunt, in quo eulogiarum perceptionem vocant «communicationem fracti panis;» tum ex synodo Aquisgranensi anni 817, tum ex Udalrico in lib. II, cap. 30. Quippe eulogiae, seu panis benedictus, ex eodem tunc pane fiebant quo materia sacrificii, nempe ex reliquis hostiis non consecratis, quas monachi ad missam offerebant omnes.

Id genus oblatae, seu obliae, non raro etiam fiebant ad usum communem testante Udalrico in lib. I, cap. 40, ubi ait: «In Quinquagesima solere apponi [Col. 1259A] ea quae in ferramento characterato de conspersione farinae tenuissimae fiunt, et ab hominibus Romanae linguae, Nebulae a nostratibus, inquit, appellantur Oblatae.» Idem attestatur Burchardus monachus in libro de Casibus monasterii Sancti Galli, agens de Nortperto abbate, qui «in hebdomada paschali, in meridie vinum et oblatas dari constituit.» De hujusmodi oblatis intelligenda videtur Eginhardi epistola 52, qua Vicedomino aliisque fidelibus suis praecipit, «ut eulogias praeparari faciant secundum consuetudinem, sicut solet homo ad opus Dominici facere, tam ad opus domni Ludovici quam N. conjugis ejus.» Ex quo apparet oblias ejusmodi eodem modo formatas fuisse quam panem ad usum sacrificii Dominici confectum. Ac proinde tempore Eginhardi, qui regnantibus [Col. 1259B] Carolo Magno ejusque filio Ludovico vixit, hostias intra ferrum characteratum confectas atque infermentatas fuisse.

Itaque ut ad id unde digressus sum me referam longe ante Cluniacenses studiose id est piis quibusdam ritibus hostiae conficiebantur, non solum apud monachos, sed etiam apud clericos, ut praecipit Theodulfus episcopus jam laudatus, qui hanc curam presbyteris aut ipsorum pueris seu ministris imponit. Idem suo tempore factum probat Humbertus in epistola ad Michaelem Cerularium his verbis: «Romana et Occidentalis Ecclesia a ministris sacri altaris» (id est ut alibi dicit, «a diaconis cum subdiaconis ipsisque sacerdotibus, sacris amictis vestibus) in secretario offert azymum, quod ex grano [Col. 1259C] frumenti et limpida lympha fuerit praeparatum.» Neque tamen ita haec cura presbyteris et ministris sacris competebat quin aliquando matronae piae seu devotae quas sanctimoniales vocabant, id officii in se susciperent, etiam eo tempore quo hostias infermentatas fuisse constat. Nam in lib. II de Miraculis sancti Wandregesili abbatis, cap. ultimo, legitur quamdam sanctimonialem seu devotam feminam, quae meritis sancti viri anno 891 sanata fuerat, «oblatas quas oblatura Domino in crastinum erat formasse;» tum accessisse ad ignem, «et ferrum quo imprimendae ac decoquendae erant oblatae» (oblatorium vocat ferrum istud auctor ejus temporis) arripuisse. Eadem religione sancta Radegundis regina saeculo sexto (quod etiam patet de matrona quadam [Col. 1259D] Romana in Vita Gregorii Magni) jam facta «sanctimonialis, more sancti Germani in Quadragesima» frumentum sua manu commolebat, et exinde «oblationes suis manibus faciens, locis venerabilibus incessanter dispensabat, teste Venantio Fortunato in ipsius Vita. Germanus iste Parisiensis erat episcopus qui proinde etiam ejusmodi operam, molendi scilicet frumentum ad panem sacrificii componendum non refugiebat. Ex quibus apparet quanta fuerit apud veteres Latinos religio in parando eucharistico pane. Non sic apud Graecos, quibus Humbertus in praedicta epistola suam ipsorum hac in re incuriam exprobrat in hunc modum. «Vos aliquando pretio fermentatum a quocunque viro seu femina habetis, in [Col. 1260A] tantum ut nonnunquam ab ipsis publicis negotiatorum tabernis emptum panem ad Dominicam mensam transferatis, quem tractatum illotis et sordidis manibus negare non potestis.» Hinc conficitur azymo pani maxime proprium esse ut sit «studio praeparatus.»

Ne quis vero eamdem pene religionem in praeparando fermentato pane facile servari posse dicat, idque postulare Patres Toletanos, occurrit id quod quarto loco in eorum decreto animadvertendum est, nempe quod «panem integrum, non tamen grande aliquid, sed modicam tantum oblatam» offerri volunt. His enim verbis omnino designant oblatas exiles ac tenues, quales in ferris characteratis componi solent. Nec vacat quod «integrum panem,» [Col. 1260B] non tamen grande aliquid, sed modicam tantum oblatam exigunt. Ita enim declarant mentem suam non esse ut modica illa ac tenuis oblata ex crasso pane decerperetur, sed ut sit integer panis; quod sane fermentato pani convenire non potest. Etenim qui fermento constat, non adeo tenuis ac gracilis confici solet, sed crassus ac densus; alias frustra fermentum adhiberetur, quod non nisi ad inflandam et subigendam massam commiscetur. Certe Humbertus ex eo quod Hierosolymitani non nisi «tenues oblatas integras et sanas» offerebant, non eo ex solido pane lanceola pro Graecorum more detractas, eas fuisse azymas probat in responsione ad Michaelem Denique concilium Coiacense, quod anno 1088 celebratum est, panem azymum non aliis verbis definit [Col. 1260C] cap. 3 quam istis: «Hostia sit ex frumento sana et integra.» Nemo non videt definitionem Patrum Toletanorum signantius omnino designare panem azymum omnibus illis conditionibus, quas superius explicavi, nempe ut panis alius sit quam qui «usibus» mensae communis «praeparatus est, ut sit mundus ac nitidus, studio praeparatus; panis, inquam, integer, non tamen grande aliquid, sed modica tantum oblata.» Quae sane descriptio longe accuratior est ad designandum panem infermentatum quam illa concilii Coiacensis, cujus tamen decreto azymum panem significari constat cum celebratum sit concilium istud post schisma Michaelis Cerularii.

[Col. 1260D] Et tamen hunc canonem concilii Toletani, quem azymo tam signanter convenire ostendi, ad fermentatum panem trahit Sirmundus his verbis: «Quid hoc tandem est quod concilii hujus antistites in his sacerdotibus reprehendunt? An quod azymum panem non consecrarent? Minime gentium. Atqui hoc ante omnia redargui oportuit, si azyma requirebantur, quia panes ipsorum usibus praeparati quos immolabant, azymi non erant, sed fermentati. Quo ergo nomine reprehenduntur? quia panes hi quibus utebantur, nitidi non erant nec studio in eam rem parati, quod consuetudo poscebat. Porro cum aera 731, hoc est anno Christi 693 celebratum hoc concilium titulus doceat; quis hinc confici non videt [Col. 1261A] Latinam Ecclesiam ad id saltem usque tempus azymis abstinuisse?»

Hoc Achilleum est Sirmundi argumentum, ex quo si conficitur id quod intendit, eadem ego quoque ratione conficiam initio saeculi XII etiam Latinos, saltem in Gallia, azymis abstinuisse. Hoc argumentum deduco ex epistola 44 Hildeberti Cenomanensis episcopi ad Andegavensem, in qua scribit se ad praedictum episcopum remittere sacerdotem latorem epistolae, qui «dum sacris altaribus ministraturus in hoc praeparatum panem non invenerat, de communi pane obtulerat sacrificium. Qua in re,» inquit Hildebertus, «licet potius consuetudo quam fides impugnetur, nos tamen nonnullam in eo culpam attendimus, arbitrantes gravius puniendum esse ecclesiae [Col. 1261B] scandalum quam delictum.» Quid hoc tandem est, ut Sirmundi verbis utar, quod Hildebertus in hoc sacerdote reprehendit? An quod azymum panem non consecrasset? minime gentium. Quo ergo nomine eum reprehendit? nempe quod non «de pane ad hoc praeparato,» sed «de communi» sacrificium obtulerat, eum ad modum quo Patres Toletani reprehendunt sacerdotes Hispanicos, quod de «panibus» non «studio praeparatis, nitidis ac mundis,» sed de «panibus suis usibus praeparatis» oblationem facerent. Concedat ergo Sirmundus necesse est aut canonem concilii Toletani de pane azymo interpretandum esse, sicut epistolam Hildeberti, aut si praedictum canonem de fermentato pane explicare pergat, consequens est ratio ut etiam Hildeberti [Col. 1261C] epistolam de fermento intelligendam esse fateatur. Quod cum neque Sirmundus ipse, nec quivis alius fateri possit, neque etiam ex concilii Toletani verbis conficitur, fermentatum panem in usu tum fuisse, sed potius azymum. Hactenus de canone Toletano.

Postremo panis sacrificio deputatus, quem integrum esse oportebat, in modum coronae compositus erat; non decerpto frusto per modum corollae, ut apud Graecos; sed facta integra oblata, quae rotunda erat. Quae circumstantia si cum praedictis omnibus simul comparetur, oblatarum nostrarum recentiorum formam pene ob oculos repraesentat. Atqui Gregorius Magnus loquendo de pane sacrificii, «oblationum coronas» vocat in libro IV Dialogorum cap. 55. [Col. 1261D] Et Iso Sancti Gallensis monachus in lib. I, De miraculis sancti Othmari cap. 3, agens de elevatione corporis ejusdem sancti, quae anno 844 facta est post annos centum et quinque ab ejus obitu: «Sub capite, inquit, et circa pectus viri Dei quaedam panis rotulae quae vulgo oblatae dicuntur, ita illaesae atque ab omni corruptione extraneae ab eodem episcopo inveniebantur ut in nulla omnino parte colorem vel speciem sui amittentes, aspicientium oculis infra spatium ipsius hebdomadae viderentur esse confectae. Quo vero ordine, quove tempore eo loci pervenerint, nobis quidem incognitum, Deo autem manifestum. Hoc tamen omnes pro certo scimus quod per triginta quinque annos nullus mortalium ejus [Col. 1262A] sepulcrum aperuit, antequam praesens episcopus ministerii sui fretus auctoritate, ejusdem congregationis fratribus hoc faciendum injunxit. Idem tamen episcopus, venerabiliter eas assumens, sacro corpori apposuit, ipsumque corpus cum summa cautela obvolutum in lectica honorifice commendavit.» Hunc locum fusius retuli, tum quia insignis est in praesentem materiam, tum ut haberem occasionem observandi id quod Iso ignorasse videtur, nempe morem fuisse aliquando ut cum defuncti sacerdotis corpore oblatae una cum aliis nonnunquam instrumentis vestibusque sacerdotalibus tumulo componerentur. Id colligo ex anonymo quodam aequali in lib. IV De Vita S. Cuthberti Lindisfarnensis episcopi; cujus anonymi haec verba sunt in libro IV: [Col. 1262B] «A navigantibus in insulam nostram delatus, toto corpore lavato, capite sudario circumdato, oblatis super sanctum pectus positis, vestimenta sacerdotalia indutus, in obviam Christi calceamentis suis praeparatis, in sindone cerata curatus; animam habens cum Christo gaudentem, corpus incorruptibile, requiescens et quasi dormiens in sepulcro lapideo honorabiliter in basilica deposuerunt.» Haec apposite anonymus, cujus verba hic relata, Venerabili Bedae perperam tribuit Amalarius; quae maxime illustrant superiorem sonis locum. Ad haec Iso agens de alia sancti Othmari translatione post triennium facta, haec de iisdem oblatis scribit in lib. II, cap. 1: «Illas quoque oblatas, quas narratione superiori in ejus tumulo retulimus fuisse repertas, eatenus [Col. 1262C] incorruptas atque omnimodis illaesas perdurasse miratur, et quasdam ex eis involutas sacro itidem corpori superposuit; alias vero pyxide recondens, superventuris temporibus pro sanctitatis ejus testimonio conservari praecepit.» Ex his duobus Isonis locis, ut ex Gregorio Magno et ex canone 6 saepe dicti concilii Toletani intelligimus, tenues ac rotundas «rotularum» in morem fuisse oblatas ante annos mille, adeo ut forsan non satis considerate ordinis Romani expositor vetus apud Cassandrum plus aequo invehatur in formam oblatarum tenuissimarum quae suo tempore ad imaginem nummorum redactae erant, quas per contemptum «minutias nummulariorum oblatarum» appellat, «indignas panis vocabulo» pro sua tenuitate, et a prisca Ecclesiae consuetudine [Col. 1262D] maxime diversas. Crediderim certe priscas oblationes non tam fuisse tenues quam nostras recentiores, sed paulo crassiores instar nebularum, quas Udalricus ait ad usum communem fieri solitas; tametsi aeque ac nostrae intra ferrum characteratum coquebantur, ut in praemonitu ad opusculum Eldefonsi fusius explicabo. Quidquid sit; ex iis quae toto hoc capite disputavi, non obscure (si non fallor) conficitur, ante annos mille azymum in Ecclesia Latina usitatum, eamque persuasionem fuisse Patrum Toletanorum, nunquam et nusquam apud Latinos contrarium usum exstitisse.

At, inquis, haec conjecturae sunt. Nego meras esse conjecturas. Nam meo quidem judicio synodi [Col. 1263A] Toletanae Patres non potuerunt apertius ob oculos ponere azymum panem quam describendo eo modo quem supra exposui. Et sint sane merae quas attuli conjecturae; quid amplius quam conjecturae pro fermentato afferuntur? Atqui conjecturae, et si utrubique sint aequales, longe tamen praestant in azymorum causa; quorum certe usus antiquus est, et initium post conditam Ecclesiam demonstrari non potest. Et sufficit ad probandam usitatae rei antiquitatem refutare argumenta quae proponuntur in contrarium. At vero ad probandum fermenti usum apud Latinos, non sufficiunt conjecturae, sed vera, manifesta ac necessaria argumenta proferenda sunt. Denique si ea quae hactenus dixi, ad probandum id quod intendo non sufficiunt, evincent, ut spero, [Col. 1263B] quae sequenti capite adducam.

CAPUT IX. Morem hunc generali usu apud Latinos viguisse ante Photii dissidium.

Ad demonstrandum azymorum generalem usum apud Latinos, nemo est qui exigere velit ut singulas recenseamus Latinorum Ecclesias; sed satis esse puto, si vel id probetur de qualibet regione, vel talia proferantur argumenta, quae id universim demonstrent. Utroque modo hoc in capite rem conficere conabor.

Principio Alcuini auctoritas non solum pro Britannia insula in qua natus est, atque pro Gallia in qua moratus, sed pro Romana, imo universali Ecclesia valet plurimum ad probandum azymorum [Col. 1263C] usum universim suo tempore fuisse receptum ante omnem hominum memoriam. Locus est in epistola 69, editionis Chesnianae, ubi Alcuinus, quem initio saeculi IX obiisse constat, Hispanos quosdam arguit censentes miscendum esse salem «in sacrificium,» id est in materiam panis eucharistici. «Quam consuetudinem, inquit, nec universalis observat Ecclesia, nec Romana custodit auctoritas.» Tum singillatim enumerat ea quae in sacrificium adhibere licet. «Tria sunt, inquit, quae in sacrificio offerenda sunt, panis, et aqua, et vinum.» Qualis panis? «Panis, ait, qui in corpus Christi consecratur, absque fermento ullius alterius infectionis debet esse mundissimus.» Atqui fermentatus panis non est absque fermento «ullius alterius infectionis, non est mundissimus;» [Col. 1263D] nam fermentum corruptionis effectum ac symbolum est, ut jam dixi. At quibus tandem rebus constare debet panis iste? «Ex aqua et farina, inquit, panis sit qui consecratur in corpus Christi.» Jam aliquot Patrum loca retuli quae idem ferunt. At illud inter eos et Alcuinum discriminis interest quod Patres illi de pane eucharistico loquuntur ad componendos fidelium mores; Alcuinus vero agit hoc loco adversus corruptores panis sacri qui res alienas in materiam sacrificii admiscebant. Erat proinde ejus muneris accurate tradere modum et partes panis conficiendi. Cum ergo panem duabus tantum partibus constare dicat, «aqua» scilicet et «farina,» ab eoque removeat «omne fermentum ullius alterius infectionis,» cum [Col. 1264A] fermenti expertem fuisse tunc temporis fateri necesse est

Dices fermentum panis genus esse satisque expressum aquae et farinae nomine, quibus utique constat Concedo fermentum constare farina; at constat. etiam aliena specie, quae fermenti propria est, nempe ut ait Humbertus, aut spuma musti, aut cervisiae faece, aut lacte corrupto; quae species ab Alcuino commemoranda erat, si tum in usu fuisset. Ad haec, si aliqua ex his speciebus panis ille tum constitisset, non potuisset dici «absque omni fermento ullius alterius infectionis mundissimus,» qualem exigit Alcuinus. Denique illud proprium est panis azymi, ut expers salis sit, at panis fermentati sacrificio deputari, ut cum sale. «Azymae (oblationes),» [Col. 1264B] inquit Michael Cerularius in epistola contra Latinos, «neque sal neque fermentum habent.» Quod etiam Humbertus et Latini omnes in epistola Nicetae Pectorati fatentur. At vero fermentatus panis Graecorum, teste Humberto in responsione ad Michaelem, uti fatentur ipsi Graeci, «quinque substantiarum particeps est, id est fermenti, farinae, salis, aquae et ignis.» Certe Graeci tam severe ac ridige salis commistionem in pane eucharistico exigunt ut secus facientes diris supponant. Id patet tum ex formula renuntiationis, quam profitentur Armenii ad Graecorum societatem reversuri, tum ex Isaaco catholico in invectiva contra Armenios. Neque dubitem quin Hispani illi quos arguit Alcuinus salis miscendi commentum ex Graecis acceperint. Quod etiam [Col. 1264C] dicendum de Sacerdotibus illis qui panes suis usibus praeparatos offerebant; quos Patres Toletani reprehendunt.

Atque ut amplius constet Alcuinum eo loci exigere azymum panem, demonstrandum est etiam tum Hispanos azymum adhibuisse. Qua ergo de causa eos arguit Alcuinus? Nempe quod aliqui eorum salem in ipsum panem azymum immittebant. At quo, inquis, argumento constat azymorum usus apud Hispanos ante schisma Photianum? Certe Eldefonsi Hispanici episcopi testimonio qui anno 845 de pondere et inscriptione panis eucharistici ex divina (ut praefert) revelatione agens, admittit eum infermentatum et intra ferrum coctum fuisse. Libellus iste quem, suggerente V. cl. Emerico Bigotio, indicaveram [Col. 1264D] in Observationibus meis, e ms. codice bibliothecae Vaticanae exscribi curavit, mihique transmisit eminentissimus cardinalis Bona, qui nihil praetermisit quo panis azymi in Ecclesia Latina antiquitas illustraretur. Libellus iste in apographo quod quingentorum annorum esse videtur, hunc habet titulum: «Revelatio quae ostensa est venerabili viro Hispaniensi Eldefonso episcopo in Spiritu sancto, in mense septimo.» Tum incipit. «Anno octingentesimo quadragesimo quinto incarnationis Domini nostri Jesu Christi, calculus iste, id est mensura trium digitorum anguli, in rotundum panis azymi sic composita est.» Et sub finem: «In uno nempe ferro, tamen magno, possunt quinque simul [Col. 1265A] hostiae formari tali modo ut major sit media.» Auctor iste etsi in re non necessaria revelationes adhibeat, tamen ejus temporis est quod praefert inscriptio, ut postea dicam in praemonitione ad editionem ejus opusculi, quod huic libello subjicere visum est. Tota vero ejus revelatio eo spectat, non ut azymum panem esse oportere, aut coquendum esse intra ferrum definiat, sed ut pondus, inscriptiones et numerum hostiarum, quae in qualibet festivitate offerendae erant, majori cum auctoritate praecipiat. Erat igitur, ut ex hoc auctore manifestum est, apud Hispanos usitatus panis infermentatus saeculo nono, isque intra ferrum coquebatur. Hinc etiam patet Alcuinum in praecitata epistola loqui de pane azymo, a quo salem removere jubet, eumque [Col. 1265B] tum fuisse morem Romanae et universalis Ecclesiae.

Et certe Mozarabes, id est Hispani et Africani Arabibus permisti (quod etiam dicendum de Gothis antiquioribus in Hispania degentibus), tametsi ritus peculiares habebant, nihilominus «constituebant sacramentum altaris de pane azymo, quemadmodum alii Latini,» ut Jacobus a Vitriaco tradit in Historiae Occidentalis cap. 81, ubi hunc ritum apud ipsos eatenus perseverasse dicit. Qui auctor tametsi saeculo duntaxat XIII vixerit, ejus tamen auctoritas hac in re spernenda non est, maxime cum Eldefonsi testimonio aliisque fulciatur. Cum enim Mozarabes Hispani ritibus suis ita semper additi fuerint ut cum saeculo XI, agente per legatos Gregorio papa VII, favente Aldefonso rege, officium suum ecclesiasticum Gallicano [Col. 1265C] Romanove mutare compellerentur, non consenserint, nisi res duello dirimeretur, testante Ruderico Toletano, credere par est azymorum hunc usum ab auctoribus rituum Mozarabicorum descendisse, eumdemque apud Gothos vignisse ante adventum Arabum seu Maurorum in Hispaniam; unde et Gothicum officium dictum est.

Horum auctorem rituum Isidorum Hispalensem episcopum praeferunt editi libri, assoruntque fere Hispanici scriptores recentiores, quibus suffragatur Guitmundus in lib. III adversus Berengarium. «In quodam Missali Hispano, inquit, quod dicunt sanctum dictasse Isidorum, etc.,» et longe ante Guitmundum Elipandus Toletanus episcopus in epistola ad Albinum seu Alcuinum, quamdam orationem, [Col. 1265D] in vigilia Paschae cani solitam, beato Isidoro tribuit. Verum idem Elipandus in superioribus Toletanos sanctos Patres agnoscit missarum Mozarabicarum auctores. Qui sint illi Patres Toletani, explicant Hispaniarum episcopi, aut forte Elipandus ipse in libello quem confutant Patres concilii Francofurtensis, in haec verba: «Item praedecessores nostri Eugenius, Hildefonsus, Julianus, Toletanae sedis antistites, in suis dogmatibus ita dixerunt in missa de Coena Domini,» etc. Ex quibus intelligitur non unum, sed plures, horum rituum et officiorum conditores; et quidem Isidorum amplificatorem fuisse. Porro si Bracarensis metropolis eosdem ritus servabat atque Toletana, ritus isti non quidem omnes, [Col. 1266A] sed plerique a Romana Ecclesia profecti erant, quos scilicet Profuturus Bracarensis antistes Ecclesiae suae praescripserat, testante concilio primo Bracarensi, quod anno 563 celebratum est, in canone 4: «Item placuit ut eodem ordine missae celebrentur ab omnibus, quem Profuturus, quondam hujus metropolitanae Ecclesiae episcopus, ab ipsa apostolicae sedis auctoritate suscepit scriptum.» Haec obiter de ritu Mozarabum, quos azymo pane ante saeculum nonum usos fuisse hactenus ostendi.

Idem etiam de Britannia insula patet, tum ex Alcuini epistola jam relata, qui hunc morem universalis Ecclesiae suo tempore fuisse dicit, tum ex libello de Miraculis sancti Wandregesili, cap. ultimo, superius jam delibato, ubi agitur de quadam femina [Col. 1266B] transmarina, id est Anglicana, quae a sancto Wandregesilo sanata, cum in vigilia Nativitatis Domini sodales suas sanctimoniales feminas rogitaret, «ut oblatas quas oblatura Domino in crastinum erat formarent, ignique, cui appropinquare non audebat, decoquerent, et minime impetraret; accessit ad ignem, ferroque quo imprimendae ac decoquendae erant oblatae arrepto, mox nervi ejus manus dextrae contracti sunt; ac oblatorium quod sponte susceperat, invita vi agente divina, retinuit.» Id contigit anno 891. Ex his patet oblatas tum coctas fuisse intra oblatorium seu ferramentum characteratum (sic illud vocat Udalricus in lib. III, cap. 13) , ac proinde fermenti expertes fuisse. Neque enim unquam fermentum adhibetur in panibus illis qui hoc modo [Col. 1266C] formantur. Et quidem hic mos usitatus tum erat non solum in Gallia, ubi id factum est, sed etiam in partibus transmarinis seu Anglicanis, unde mulier haec recens advenerat. De pane azymo intelligendus videtur Egbertus saeculo VIII Eboracensis episcopus, Alcuini praeceptor, qui in Exceptionem suarum cap. 98 laudat probatque canonem quem vocat sanctorum in haec verba: «Sacerdotes Dei diligenter procurent ut panis et vinum et aqua, sine quibus nequaquam missae celebrantur, pura et munda fiant.» Ubi panis puri nomine azymum intelligi puto. Certe auctores canonum qui sub Eadgaro rege anno 967 (quo tempore azymorum usus vigebat) conditi sunt, non alio vocabulo panem azymum explicant canone 39: «Docemus etiam, [Col. 1266D] ut ne vel unquam sacerdos adeo temerarius sit ut missam celebret, nisi omnia habeat ad Eucharistiam pertinentia, scilicet oblationem puram, vinum purum et aquam puram.» Haec de Anglia.

Eamdem traditionem saltem pro Germania comprobat Rabanus Moguntinus archiepiscopus, Alcuini discipulus, qui biennio ante Photium intrusum, hoc est anno 846 e vivis excessit. Is enim in lib. I De ecclesiasticis officiis, cap. 31, declarat panem sacrificii azymum esse oportere. Namque relato Levitici loco qui panem veteris sacrificii sine fermento esse praecipit, et Christi exemplo, qui ejusmodi panem in coena adhibuit, sic infert: «Ergo panem infermentatum et vinum aqua mistum in [Col. 1267A] sacramentum corporis et sanguinis Christi sanctificari oportet.» Ita Rhabanus in libris cum editis, tum manuscriptis, ut fidem faciunt exemplaria duo Bibliothecae regis Christianissimi, quorum unum est annorum fere sexcentorum, alterum octingentorum. Porro hoc testimonio luculentius nullum in praesentem controversiam afferri potest. Duo sunt in praemisso testimonio, ratio scilicet et auctoritas. Ratione azymorum necessitate probare videtur Rhabanus; ejus vero auctoritas de ritu sui temporis testimonium reddit. Rhabani rationem nihil moror; una mihi sufficit auctoritas ex qua evidenter conficitur qualis eo tempore fuerit panis sacrificii, id est infermentatus.

Neque dici potest Rhabani testimonium valere solum [Col. 1267B] pro Germania, in qua receptus erat eo tempore azymorum usus. Rhabanus siquidem in praefatione istius operis pollicetur acturum se «De officio missae secundum morem Romanae Ecclesiae.» Et in lib. I, cap. 33, relatis omnibus rei sacrae ritibus, postquam de azymorum usu egerat haec subdit: «Istum ergo ordinem ab apostolis et apostolicis viris traditum Romana tenet Ecclesia, et per totum pene Occidentem omnes Ecclesiae eamdem traditionem servant.» Ex quibus manifestum esse puto azymos non tantum in Germania, sed etiam «in Ecclesia Romana et per totum pene Occidentem» in usu fuisse anno 819, quod istud opus conditum est, neque recens fuisse inventum, sed id «ab apostolis et ab apostolicis viris» creditum permanasse.

[Col. 1267C] Jam de azymorum usu ante saeculum nonum recepto, res constat de Hispania, Anglia, Germania et Romana Ecclesia speciatim et universim de toto pene Occidente; superest ut id etiam singularibus argumentis probem de Gallia, tametsi quae superius tum ex Alcuino, tum ex facto mulieris Anglicanae in Gallia constitutae retuli ad id evincendum sufficiunt. Unum argumentum mihi suppeditat Paschasius Ratbertus abbas Corbeiensis, Rhabani aequalis. Is in libro De corpore et sanguine Domini, cap. 20, sacrificii partes explicat refertque ad componendos mores in hunc modum. «Haec igitur conspersio de multis granis fecit unum corpus, corpus, inquam, sinceritatis et veritatis, si tamen sumus azymi, id [Col. 1267D] est absque fermento malitiae et nequitiae, ut digne panem de hac aqua conspersum accipere possimus . . . . . Idcirco, o homo, serva conspersionem gratiae, quia licet triticum sis, nisi doctrina et virtute Spiritus sancti ad hanc unitatem et conspersionem fueris bene in farinam attenuatus; deinde conspersus gratia, et igne charitatis excoctus, non poteris ad soliditatem fidei firmari.» In his notandum primo est panem eucharisticum vocari «conspersionem,» et «panem aqua conspersum.» Deinde enumerando partes quibus panis iste constat, mentionem fieri tantum farinae, aquae et coctionis, excluso etiam fermento. Et certe vocabula, «conspersio et conspersum,» massam farinae expertem fermenti significant. Testis est Haimo Halsbertadensis episcopus [Col. 1268A] in caput V Epistolae primae ad Corinthios, cum scribit filios Israel egressos de Aegypto non detulisse inde «fermentatam farinam, sed tantummodo conspersam.» Et Joannes Genuensis in catholico: «Conspersio est farina per aquam conglutinata sine fermento.» Denique ante hos duos Gregorius Turonensis episcopus in lib. I De gloria martyrum, cap. 16: «Mulier conspersa Dominica die farina panem formavit, quem segregatis prunis cinere ferventi contexit decoquendum.» Id placentae infermentatae genus, quale a Latinis in sacrificium adhiberi falso calumniatus est Michael Cerularius.

Agmen claudet Amalarius, qui in lib. III De ecclesiasticis officiis, cap. 24, relato Cypriani loco, «ut in sacrificio missae eadem quae Dominus fecit, [Col. 1268B] et ipsi faciamus,» haec suddit: «Quamvis hoc ille de commistione vini et aquae conclusisset, tamen de tota institutione Dominica intelligere possumus adimplendum: in quo suum mandatum est et apostolorum observatio.» Haec sine dubio intellexit Amalarius non de tempore factae coenae, non de coena praemissa ante Eucharistiae institutionem, non denique de esu agni, sed de pane sacrificii, quem ejusdem generis atque cum quo Christus usus in coena est adhibendum esse censet, id est infermentatum.

Haec argumenta quae toto praesenti capite adduxi ad probandum generalem azymorum usum apud Latinos, omnes veritatis numeros habere mihi videntur; tum quia desumpta sunt ab auctoribus fide [Col. 1268C] dignis, ut pote doctis et ejusdem aetatis; tum quia clara, perspicua atque necessaria videntur ad evincendum id quod intendo. Si vero ex his generalem apud Latinos azymorum usum ante schisma Photianum probari concedatur, concedi etiam necesse est eumdem usum tum creditum fuisse necessarium ab apostolis apostolicisve viris profectum; ac proinde receptum ante omnem hominum illius temporis memoriam. Praeter ea si eadem fuit Patrum Toletanorum persuasio saeculo septimo desinente, fatendum est morem hunc aut ab ipsis, aut prope ab ipsis apostolorum temporibus ad ea tempora promanasse, nisi talia proferantur in contrarium argumenta quae fermenti usum aliquando in Ecclesia Latina viguisse manifeste ac necessarie conficiant.

CAPUT X. Expenduntur argumenta pro usu fermenti apud Latinos.

[Col. 1268D]

Primum ex eo sumitur quod Eucharistia primis atque etiam subsequentibus Ecclesiae saeculis ex populi oblationibus consecrabatur apud Latinos. Nam certum videri populum non azymos panes, sed communes et usitatos, id est fermento de more temperatos, obtulisse.

At quid vetat fideles, ex praescripto Ecclesiae et consuetudine docente, confecisse atque obtulisse panes infermentatos? Sane id factum posterioribus saeculis, quibus azymorum usus certo vigebat, probat [Col. 1269A] exemplum illius feminae Anglicanae superius memoratae, quae in oblatorio seu ferramento characterato coquere voluit oblatas infermentatas, «quas oblatura Domino in crastinum erat.» Et Armoricanae mulieres communicaturae hactenus suam quaeque oblatam azymam offerunt teste Sirmundo. Quod singulis diebus actitabant Cluniacenses ex Udalrico, lib. II, cap. 30. Priscum illum offerendi morem in solemnibus sacris hodie quoque repraesentat major Ecclesia Mediolanensis, quae ritus peculiares hactenus retinet non minus antiquitate quam religiosa pompa insignes. In ea siquidem viri totidemque matronae provectae aetatis (Velones et Veglonissas appellant) ab archiepiscopo instituti, sacrificii materiam offerre solent hoc modo. Oblationis tempore [Col. 1269B] instante procedunt Veglones duo aliis succedentibus, antiquo more induti, deferentes hostias tres et vasculum vini; quae chorum ingressi sacerdoti, mysteria celebranti, offerunt. Idem praestant Veglonissae item duae cum veteri matronarum apparatu, aliis comitantibus, extra chori cancellos consistentes; ubi eamdem oblationem ab eis accipit sacerdos missam celebrans, aut certe archipresbyter, si pontifex sacris operetur. Hi decem viri totidemque matronae totam civitatem repraesentant, et funguntur officio quod olim toti populo incumbebat, ut legitur in Caeremoniali Ambrosiano, quod Fredericus cardinalis Borromaeus et Mediolanensis archiepiscopus ex antiquis ejus Ecclesiae ritibus adornari curavit. Atqui ejusmodi hostiae, quas ex vetusto ritu offerunt [Col. 1269C] Mediolanenses, fermenti expertes sunt. Quidni ergo tam facile promptumque fuit antiquis Christianis offerre panes azymos, quos vel ipsi parassent, vel ab aliis paratos accepissent? Certe longe ante concilium XVI Toletanum panis sacrificii «studio praeparatus» esse debebat, id est piis quibusdam ritibus et caeremoniis. Quidni ergo azymus confici poterat, si id modo poscebat mos et consuetudo Ecclesiae, cum videamus id nostra aetate recte fieri ab operis pretio conductis?

Nec obstat quod Cyprianus in libro De opere et eleemosynis divitem feminam, quae sacrificium, id est hostiam non obtulerat, graviter increpat his verbis: «Locuples et dives es, et Dominicum celebrare [Col. 1269D] te credis, quae in Dominicum sine sacrificio venis; quae partem de sacrificio quod pauper obtulit sumis?» Hoc, inquam, nihil obstat; aut enim de oblatione quae fiebat ad convivium institutum post Eucharistiae perceptionem intelligendum est (agapas appellant), aut si de pane eucharistico, id magis pro pane studiose confecto seu azymo juvat quam pro communi ac fermentato. Nam si panis communis et usitatus in rem sacram adhibitus fuisset, vix concipi potest commissurum fuisse quemquam ut ad mensam Domini sine oblatione sua accederet. Facile quippe et obvium erat, aut panem communem integrum, qui nunquam in aedibus divitum deest, aut certe frustum ex eo accipere in oblationem. At quia panis eucharisticus religiosis quibusdam ritibus [Col. 1270A] ac studio praeparatus esse debebat, hinc facile contingere potuit ut divites incuria parandi ejusmodi panis non haberent aliquando quem offerrent, communicarentque ex pane quem pauperes obtulissent. Eadem haec responsio valet ad locum auctoris incerti, ex sermone qui 215 numeratur inter Augustinianos, ubi ait: «Oblationes quae in altario consecrarentur offerte. Erubescere debet homo idoneus, si de aliena oblatione communicaverit.»

Quapropter observandum est integras hostiarum formulas, quales scilicet in ferro characterato pro quinque sexve hostiis imprimebantur, non raro a singulis fidelium oblatas fuisse; quae non singulae pro singulis communicandorum, sed pro numero eorum integrae etiam nonnunquam consecrabantur. [Col. 1270B] Id colligere mihi videor tum ex Ordine Romano, tum ex Humberto cardinali, tum ex more usitato in consecratione episcoporum, sacerdotum ac virginum. In Ordine quippe Romano praecipitur ut archidiaconus accipiens oblatas, quas scilicet fideles obtulerant, «tantas super altare ponat quantae possunt populo sufficere.» Tum facta consecratione, ubi tempus communionis instat, «acolythi parant sinus sacculorum archidiacono ad ponendas oblationes» quas deinde «frangunt,» ut sua cuique portio ex integris hostiarum formulis habeatur. Ideo autem in sacculis franguntur, ne micae seu particulae inter frangendum in terram aut in locum minus decentem deciderent. Idipsum aperte declarat Humbertus in Responsione ad Michaelem: «Tenues, inquit, oblatas [Col. 1270C] ex simila, integras et sanas, sacris altaribus nos quoque superponimus, et ipsis post consecrationem fractis cum populo communicamur.» Denique in consecratione episcoporum, sacerdotum, ac virginum, una oblatae formula consecrato in plures dies praebebatur, nempe episcopo et sacerdoti in diequadraginta, ut de episcopis constat ex Ordine Romano, et de presbyteris ex epistola secunda Fulberti Carnutensis episcopi ad Einardum, aut certe sacerdoti in dies octo, ex Ordine Romano, itidemque virgini recens consecratae, ut in ms. Pontificali bibliothecae nostrae Remigianae apud Remos legitur in haec verba: «Virginem episcopo parentes cum oblatione offerant, et ille involutam manum ejus in palla altaris recipiat . . . . . Postquam communicaverint, reservent [Col. 1270D] de ipsa communione in diem octavum, et tunc communicent.» Legendum forsan «in dies octo.» Nam presbyteri quotidie decidebant ex reservata oblatione particulam ex qua communicabant, teste Fulberto in epistola jam memorata, quae in ms. codicibus Einardo, mendose in editis Finardo inscribitur.

Quid ergo, inquis, fiebat ex aliis oblatis quae non consecrabantur, siquidem singulas formulas offerebant, quarum una pluribus sufficiebat? Respondet auctor libri de Ordine Romano «apportante archidiacono oblatas in patena a nullo immolatas, accipiat ex illis quantum sibi sufficere videtur, et alias archidiacono restituat, quas ille custodi ecclesiae ad [Col. 1271A] observandum committit.» Postea vero usui erant, si quando nemine offerente missa celebranda erat, quod maxime fiebat diebus privatis, aut in eulogias benedicebantur; quod quotidie apud monachos actitabatur. Certe non singulis diebus, sed Dominicis tantum oblationes a viris et mulieribus faciendas exigit concilium Matisconense cap. 4, quod anno 585 celebratum est. Denique non offerebant omnes, saltem Hincmari tempore, sed tantum familiae cujusque capita, ex Hincmaro infra.

Oppones ministros Ecclesiae, viduas, pauperes et egenos, quos matricularios vocabant, ex reliquis oblationum alitos, ac proinde usitatum ac fermento temperatum panem oblatum fuisse.

[Col. 1271B] Ad hoc repono duplicem antiquitus in Ecclesia factam oblationem, unam ante missam, aut ante Evangelium, alteram post lectum Evangelium, ad offertorium, ut vocamus. In prima offerebant fideles panem, vinum, ceram, et aliud quodcunque in supplementum sacerdotum, viduarum, pauperum et egenorum, in altera panem et vinum ad consecrationem. Hunc locum egregie illustrat Hincmarus Remensis in capitularis primi articulo XVI: «Qui candelam offerre voluerit, sive specialiter, sive generaliter, aut ante missam, aut inter missam, antequam Evangelium legatur, ad altare deferat. Ad oblationem autem unam tantummodo oblatam et offertorium pro se suisque omnibus conjunctis et familiaribus offerat. Si plus de vino voluerit, in [Col. 1271C] buticula vel canna, aut plures oblatas; aut ante missam, aut post missam presbytero vel ministro illius tribuat, unde populus in eleemosyna et benedictione illius eulogias accipiat, vel presbyter supplementum aliquod habeat.» Praeterea panem communem a fidelibus offerri solitum diserte etiam ab oblatis consecrandis distinguit concilium Namnetense, cum statuit cap. 9, «ut de oblationibus quae offerentur a populo, et consecrationi supersunt; vel de panibus quos offerunt fideles ad Ecclesiam, vel certe de suis presbyter convenienter partes incisas habeat in vase nitido, ut post missarum solemnia, qui communicare non fuerunt parati, eulogias omni die Dominico et in diebus festis exinde accipiant.» Erat ergo alius panis oblatus ad consecrationem, [Col. 1271D] alius «ad Ecclesiam,» id est ad alendos Ecclesiae ministros. Ex alterutro fiebant eulogiae, qui panis benedictus modo appellatur. Lege sic Capitulare primum Hincmari articulo 7, et Consuetudines Cluniacenses in lib. II, cap. 30, ubi praescribitur, «ut in privatis diebus hostiae non consecratae portentur in refectorio, ut his qui eo die non communicaverunt distribuantur,» nempe illae ipsae, quae etiam a non communicaturis oblatae fuerant in missa solemni, in qua tametsi omnes singulis diebus offerebant, tres tantum hostias, diebus ferialibus, pro communicaturis ex alterutro vicissim choro consecrari mos erat, Dominicis quinque.

Aliud objectum petitur ex Epiphanio in haeresi [Col. 1272A] 30, ubi notat Ebionaeos, quod δι` ἀζύμων, id est panibus azymis mysteria celebrarent.

Haec objectio prima fronte mihi aliquando validissima visa est; ast integrum locum legenti non ita. Epiphanii haec verba sunt. Μυστήρια δὲ δῆθεν τέλουσι κατὰ μίμησιν τῶν ἁγίων ἐν τῆ Ἐκκλησίᾳ ἀπὸ ἐνιαυτοῦ εἶς ἐνιαυτὸν δι` ἁζύμων, καὶ τὸ ἀλλὸ μέρος τοῦ μυστηρίου δι` ὔδατος μόνου, id est, «mysteria vero scilicet perficiunt ex imitatione sanctorum qui sunt in Ecclesia quot annis in azymis; alteram autem mysterii partem in aqua sola.» Ex illis verbis non injuria quis hoc modo argumentari poterit: Epiphanius probare videtur Ebionaeos in eo quod sacrificium offerebant quotannis in azymis ex imitatione Ecclesiae saltem Latinae; eos vero hoc tantum nomine [Col. 1272B] arguit isto loco quod pro altera sacrificii parte aquam solam adhiberent. Ergo eo tempore Ecclesia ex pane azymo sacrificium conficiebat. Certe interpretatio haec Epiphanii verbis nullam affert vim, quinimo ipsius menti consentanea esse videtur, cum eorum morem laudet ob Ecclesiae imitationem, quam in offerendis azymis sitam esse non immerito quis contendat. Accedit quod Epiphanius qui errores fere omnes quos recenset impugnare solet; Encratitas quidem qui aqua sola in re sacra utebantur, refutat; nusquam vero azymorum usum reprehendit. Et sane quis putet Epiphanium erroris damnasse Ebionaeos ob usum azymorum in mysterio sacrosancto, quod in azymis a Christo Domino institutum fuisse confitetur, ut superius praemissum [Col. 1272C] est.

Unum hic remoram injicit, quod scilicet Epiphanius ipse, in haeresi 46, Tatiani errores enumerans ait eum instituisse mysteria quaedam κατὰ μίμησιν τῆς ἁγίας Ἐκκλησίας, «ad Ecclesiae sanctae imitationem» sed ad ea tamen nihil praeter aquam adhibuisse. Ubi patet Ecclesiae imitationem non rem oblatam, sed oblationem respicere. Quod etiam dicendum de priori testimonio.

Et quidem hoc argumento recte colligitur, ex priori illo Epiphanii loco nihil certi confici posse pro usu azymorum; et ego de industria istuc illum non retuli in superioribus, ubi actum est de fermento Graecorum. Sed tamen hinc non evincitur Epiphanium statuere utrobique Ecclesiae imitationem in [Col. 1272D] ipsa oblatione, non in re oblata. Nam imitationem magis expressam agnovisse potuit in Ebionaeis quam in Tatiano. Praeter ea, etiamsi azymorum usum non referat ad imitationem Ecclesiae, non tamen inde certo eruitur eum usum ab ipso inter errores deputari maxime cum, ut jam dixi, agnoscat Epiphanius Eucharistiam primitus in azymis a Christo institutam. Fac enim Graecos fermentatum panem in rem sacram tum adhibuisse, Latinos vero infermentatum. Certe Epiphanius non retulisset azymorum usum ad imitationem Ecclesiae universae; siquidem Graeca fermentatum panem adhibuisset. Nec tamen erroris damnaturus esset usum azymorum, quem in Latinis non improbasset. Ad haec, si erroris [Col. 1273A] arguit Ebionaeos quod azymis uterentur, ideo istud fecit quod azymum adhiberent eo animo ut legalia cum Evangelio servari oportere traderent. Uno verbo, si nihil facit pro azymorum usu prior iste locus, certe non magis favet fermentato; sed rem in medio relinquit, quae proinde aliis argumentis dirimenda est.

Ad extremum, ut rem paucis tandem conficiam, probato Graecos eisque adhaerentes Ecclesias fermento, Latinos vero azymis ab initio usos fuisse, admisso etiam Ebionaeos ab Epiphanio notatos quod in sacris azymum adhiberent, respondeo Ebionaeos ab Epiphanio reprehensos, non quod censeret Epiphanius cuivis Ecclesiae azymo uti non licere, sed quod Ebionaei cum essent Graecanicae communionis, [Col. 1273B] eo uterentur praeter morem suae societatis. Pari enim jure si qui, modo Latinorum, fermentum azymo in re sacra praeferrent, a Latinis arguerentur, non quasi Graecorum fermentum reprobet Latina Ecclesia, sed quod Latinis hominibus nefas sit morem Latinum in re sacra violare. Responsio haec aptari etiam potest Armeniis, quibus eamdem ob causam sanctus Nicon azymorum usum saeculo decimo exprobravit.

Tertium momentum pro fermentato desumitur ex lib. IV Ambrosii De sacramentis, cap. 4: «Tu forte dicis: Meus panis est usitatus. Sed panis iste, panis est ante verba sacramentorum; ubi accesserit consecratio, de pane fit caro Christi.» Ex quo Sirmundus arguit: «Nempe qui usitatum mensisque quotidianis [Col. 1273C] usurpatum panem dicit, azymum haud dubie non significat.»

At neque fermentatum. Etenim usitatum panem vocat Ambrosius, non quatenus azymo, sed quatenus consecrato, id est corpori Christi opponitur, ut lectio verborum ipsa persuadet.

Porro azymus panis etiam communis seu usitatus dici potest, cum ejusdem materiae sit cum pane fermentato. Certe Rupertus abbas Tuitiensis in lib. III, de Spiritus sancti Operibus, cap. 21, eodem fere modo quo supra Ambrosius loquitur de pane azymo, quem Christus in ultima coena consecravit. «Panem, inquit, communem accepit; sed benedicendo longe in aliud quam fuerat transmutavit.» En panis communis dicitur a Ruperto is quo Christus in ultima coena [Col. 1273D] usus est; qui sine dubio in Ruperti sententia fuit infermentatus.

Quartum argumentum ex canone sexto concilii XVI Toletani petitum, non modo nihil pro usu fermenti, sed maxime pro azymo valere superius ostendi.

Quintum suppeditant Melchiadis, Siricii et Innocentii Romanorum pontificum decreta. De Melchiade haec in ejus Vita leguntur: «Hic fecit ut oblationes consecratae per Ecclesias ex consecratu episcopi dirigerentur, quod declaratur fermentum.» Et de Siricio: «Hic constituit ut nullus presbyter missas celebraret per omnem hebdomadam, nisi consecratum episcopi loci susciperet declaratum, quod nominatur [Col. 1274A] fermentum.» Innocentius denique in epistola ad Decentium ita scribit, cap. 5: «De fermento quod die Dominico per titulos mittimus, superflue nos consulere voluisti, cum omnes ecclesiae nostrae intra civitatem sint constitutae; quarum presbyteri, quia die ipsa propter plebem sibi creditam nobiscum convenire non possunt, idcirco fermentum a nobis confertum per acolythos accipiunt, ut se a nostra communione maxime illa die non judicent separatos. Quod per parochias fieri debere non puto, quia non longe portanda sunt sacramenta, nec nos per coemeteria diversa constitutis presbyteris destinamus, et presbyteri eorum conficiendorum jus habent atque licentiam.»

De hoc fermento variae sunt sententiae, aliis Eucharistiam [Col. 1274B] esse negantibus, probantibus aliis. Baronio assentior qui Eucharistiam esse negat, sed tantum eulogias in signum mutuae communionis a pontifice missas. Nam fermentum istud et «panis consecratus, et sacramentum» dicitur et solis presbyteris ejus conficiendi jus atque licentia tribuitur. Denique «panis consecratus» dicitur; quo nomine Eucharistia vocatur a Justino in Apologia prima, ab Irenaeo citato apud Eusebium in lib. V, cap. 24, tum in libro V contra haereses, cap. II, et apud Clementem Alexandrinum in Stromate primo, pag. 117, uti Henricus Valesius vir clarissimus in Eusebium adnotavit. Et quidem Eucharistiam in signum ecclesiasticae communionis antiquitus mitti solitam, testes sunt Justinus in Apologia prima; Eusebius in [Col. 1274C] lib. V, cap. 24, tametsi id fieri per paschalia festa vetuit Laodiceni concilii canon 14. Nec quemquam movere debet quod per acolythum Eucharistia transmitti dicatur, cum per puerum ad Serapionem senem directa perhibeatur apud Eusebium, lib. VI, cap. 44. Duplicem vero ob causam pontifex per titulos Urbis Eucharistiam mittebat, nempe in signum tum auctoritatis, tum ecclesiasticae communionis. Ignatius Antiochenus episcopus in epistola ad Smyrnaeos ratam jubet Eucharistiam haberi quae sub episcopo fuerit vel cui ipse concesserit. Et Leo Magnus, in epistola ad Galliae et Germaniae episcopos, ait non licere episcopo praesente, nisi ipsius jussu, sacramentum corporis et sanguinis Christi conficere. Itaque pontifex ut testaretur se presbyteris [Col. 1274D] titulorum urbis Romae potestatem facere Eucharistiae conficiendae, Eucharistiam ipse mittebat, quae etiam symbolum mutuae unionis erat. Id a Melchiade et Siricio sancitum dicitur, explicatum ab Innocentio. Postea loco Eucharistiae missae sunt eulogiae seu oblatae inconsecratae. Hinc in Vita Joannis papae tertii constitutum legitur «ut oblationes et amulae vel luminaria in coemeteriis per omnes Dominicas de Lateranis ministrarentur,» et in Vita Gregorii tertii, «ut oblationes de patriarchio per oblationarium deportarentur ad celebrandas missas,» oblationes, inquam, panis et vini, quales Gregorius secundus ecclesiae Sancti Pauli quotidie mitti constituit. Verum etiamsi pontifex Eucharistiam mittebat [Col. 1275A] ad titulos Urbis, aliam tamen presbyteri sine dubio consecrabant. Nam et missas celebrabant et, ut sibi id liceret per pontificem, eucharistia mittebatur; tum vero ex utraque oblatione, et ex ea scilicet quae a pontifice, et ex ea quae ab ipsis consecrata erat, presbyter et populus communicabant. Simile quid faciebant presbyteri recens ordinati qui Eucharistia de manu episcopi die ordinationis suae accepta in dies quadraginta reficiebantur; et tamen missam quotidie celebrare poterant, et Eucharistiam a se consecratam simul percipere, teste Fulberto Carnutensi episcopo in epistola 2 ad Einardum.

Sed ut ad fermentum Melchiadis aliorumque pontificum revertar, cur hoc nomine Eucharistia dicta sit inquirimus. Sirmundus, tametsi locus pro fermenti [Col. 1275B] usu, quem asserere volebat, facere videbatur, ita dictam probat, non quod ex fermentato pane constaret, sed quod ipsa quocunque ex pane fieret, Ecclesiis ad quas mittebatur fermenti vicem praestaret, eisque unionis inter se vinculum esset, sicuti fermentum massae cui commiscetur. Et quidem si bene perpendantur verba relata ex Vita Melchiadis et Siricii, tantum abest ut Eucharistia dicta videatur fermentum ex eo quod fermento constaret, ut contra hoc nomen ipsi adscititium et aliunde quam ab ipsa re petitum esse appareat. De Melchiade legitur: «Hic fecit ut oblationes consecratae per Ecclesias ex consecratu episcopi dirigerentur, quod declaratur fermentum.» In Siricio, «quod nominatur fermentum.» Mihi vero legenti haec verba, «quod [Col. 1275C] declaratur, quod nominatur fermentum,» statim subiit cogitatio extraneum hoc esse vocabulum, non ab ipsa rei substantia petitum. Certe mihi persuasum est nihil certi inde confici posse pro fermento.

At, inquis, si panis azymus fuisset, cur contraria appellatione dictus esset fermentum? Non facilis responsio, ubi vocabulorum; cur una quaeque res ita appellata sit, causas explicare incumbit. Unam rationem sane perquam probabilem attulit Sirmundus. Ego vero Eucharistiam etiam hoc vocabulo appellatam puto, ut nomine obscuro profanis celaretur tantum mysterium. Nam per ea tempora mos erat Patribus ut non nisi obscuris verbis Eucharistiam exprimerent. Notum id ex Augustino passim [Col. 1275D] Theodorito in Dialogo Eranistae, et aliis. Hinc ergo factum puto ut Melchiades, Siricius et Innocentius adscititio fermenti nomine Eucharistiam designaverint, ne rem sacram gentilibus propalare viderentur. Accedit quod Caesarius Graecus parabolam fermenti de Eucharistia interpretatur, non sensu litterali sed morali, in Dialogo his verbis: «Quod si aliter dicta audire placet, fermentum intelligatur venerandum et divinum corpus Dei, quod in utero sanctae virginis Mariae sibi circumdandum formavit, absque semine contextus et unitus tam animae quam corpori.» Quid si ob hanc similemve rationem praedicti pontifices Eucharistiam fermenti nomine donaverint, non habita ratione materiae, sed corporis Christi in sensu morali? Adderem etiam panem [Col. 1276A] azymum Latinorum a Niceta Pectorato vocari ἀζύμην ζύμην «azymum fermentum,» nisi id exprobrando et subsannando dixisse videretur.

Sextum pro fermento momentum desumitur ex silentio Photii, qui cum criminandi Latinos in omnibus in quibus a Graecorum moribus ac ritibus discrepabant, occasiones corrogaret omnes, nunquam tamen azymorum usum objecit; quam objectionem si usus ille tum viguisset, non videtur omissurus fuisse. Et certe eam non omisisse Graecos recentiores qui pontificatu Leonis papae noni dissidium conflarunt cum Ecclesia Romana. Id argumento esse azymorum usum medio illo, quod inter utrumque schisma effluxit, intervallo apud Latinos incoepisse.

[Col. 1276B] Ad haec respondeo Photium Latinis non objecisse azymorum usum, propterea quod eum morem ex Christi exemplo profectum esse docuerat Joannes Chrysostomus, persuasumque habebat suo tempore Ecclesia etiam Graeca, uti ipse fatetur in Bibliothecae cap. 116, ut superius retuli. Deinde ipsum non exprobrasse Latinis quod alleluia non canerent in Quadragesima, nec monachis Occidentalibus vitio vertisse quod infirmi carnibus vescerentur ex concessu regulae sancti Benedicti, quod femoralia in itinere constituti gestarent. Quae omnia Latinis tempore Leonis noni objecta sunt a Graecis. Denique Photium multa id genus alia omisisse, in quibus tum Latini a Graecis discrepabant; qualis erat tonsura capitis (tametsi de menti detonsione vitiligavit), [Col. 1276C] qualis erat manuum impositio in confirmatione, interdictum baptizandi in Epiphania, et alia ejusmodi, quae Photius prudens dissimulavit. Caeterum nihil penitus efficit Photii silentium adversus certa ac necessaria argumenta, quibus azymorum usum generalem apud Latinos ante Photium viguisse demonstravi.

Ultimum argumentum inde petitur quod ante Photii aetatem nulla de azymorum usu lex condita legitur. Hoc argumentum cum Demetrio Chomateno Bulgariae archiepiscopo in responsis ad episcopum Dyrrachii, urget Sirmundus in Disquisionis cap. 3.

At si hoc argumentum quid efficeret, probaret [Col. 1276D] utique azymos panes in re sacra non fuisse adhibitos etiam post schisma Photianum. Nullum enim, si bene memini, sive de abjiciendo fermento, seu de azymis recipiendis decretum, constitutio nulla, nullusve canon post illud tempus invenitur ante discidium Michaelis Cerularii, cujus tempore universim azymorum usus vigebat in Ecclesia Latina. Atqui cum ejus rei nulla exstet lex neque ante, neque post Photium ante Michaelis aetatem, dicendum est morem istum ab ipso Latinae Ecclesiae exordio receptum fuisse. Et certe Graecis promptum fuisset Latinis exprobrare hujus rei novitatem, si usus iste tantum a schismate Photiano invaluisset. Nec porro Leo Pontifex aliique Latini eo perfrictae frontis, vel turpis ignorantiae processissent, ut morem illum ab apostolorum [Col. 1277A] temporibus repetere ausi essent, si tam recens fuisset.

CAPUT XI. Epilogus et conclusio praemissorum.

Hactenus quidquid de antiquo usu azymorum apud Latinos observare licuit subsecivis horis, pro modulo meo exposui, nulli sententiae pervicaciter addictus, sed solo veri agnoscendi et demonstrandi studio adductus. Si quid profeci, id totum supremae Veritati tributum volo. Si quid incaute scribenti excidit, aut falsum, aut dubium pro vero obtrusum, cupio refelli. Poteram quidem longius progredi, si conjecturis plusculum indulgere voluissem: at ejusmodi inventis modum ponere satius mihi [Col. 1277B] visum est, qui historico modo rem persequi principio institui. Reliquum est, ut brevi oratione colligam quod sparsim in superioribus fusiori modo explicavi.

Eucharistiam a Christo Domino in azymis institutam fuisse probavi: nec tamen ex ejus facto atque exemplo incumbere necessitatem consecrandi in azymis. Hinc et Graecos fermentato, et Latinos azymo ab initio Ecclesiae uti potuisse, et quidem usos esse citra periculum necessitudinis Christianae. Nec enim nos offendit observantiae diversitas, ubi fidei non scinditur unitas, inquit Fulbertus in epistola secunda.

De Apostolis nihil dixi, propterea quod, quid hanc in rem egerint, silet omnis antiquitas, si tamen excipias [Col. 1277C] testimonia Leonis Papae noni et aliorum sequacium, qui Latinum morem ab exemplo Petri et Pauli Apostolorum derivant. De aliis vero Apostolis nihil pronuntiant, quos certo pani in re sacra fuisse addictos non facile conficere poteris. Habes in superiori epistola eminentissimi cardinalis Bona conjecturas ea de re admodum probabiles, quibus nihil addendum videtur.

Ab Apostolorum tempore constitui coepit ecclesiastica disciplina, cujus primarii auctores apud Latinos azymorum usum praecepisse non immerito videntur. Ad hanc disciplinam sanciendam conditi sunt canones, quos vocamus apostolorum, in quorum tertio decernitur: Nihil aliud in sacrificio praeter id quod Dominus statuit, offerendum. Quae verba [Col. 1277D] non sine fundamento etiam de azymorum usu explicari possunt: quandoquidem apud antiquiores illos Patres persuasum erat, Christum in Coena azymum obtulisse.

Oppones probabile videri, fideles tempore persecutionum [Col. 1278A] (ut loquuntur) quae primis illis saeculis grassabantur, fermentato pane usos in re sacra, qualis scilicet magis obvius erat. Sane id vero non absimile prorsus est. Quanquam non ita difficilis apparatu est azymus panis, ut vel confici non possit citra periculum vulgandi auctores; vel temporis illius Christianorum diligentiam ac pietatem superaverit. Certe Leo Papa IX testatur, martyres nostros, id est Latinae Ecclesiae, azymis fuisse saginatos. Et multa alia longe difficiliora fiebant parabanturve illa tempestate, ut ritus poenitentiae publicae, amplissimus Ecclesiae thesaurus, aurea et argentea rei sacrae supellex, et caetera id genus non pauca. Denique etiam his nostris temporibus Latini Chatholici qui apud infideles vel haereticos delitescere coguntur, tamen a [Col. 1278B] parando in rem sacram azymo nullatenus deterrentur. Haec de primis illis temporibus magis probabilia et verisimilia videntur, nullo quidem certo ac necessario argumento, sed conjecturis tantum fulta, in quibus sistendum putavi, dum certiora suppetant. Exstat quidem locus pro azymo Latinorum in Sermone de Coena Domini apud auctorem libri de cardinalibus Christi operibus, qui liber sub nomine Cypriani vulgatus est. At auctor iste recentior est, scilicet Ernaldus (ut certis constat argumentis) abbas Bonaevallis in agro Carnutensi, sancti Bernardi abbatis Claraevallensis aequalis et amicus, totis nongentis annis Cypriano posterior.

Magis explorata sunt quae de quarto et subsequentibus saeculis occurrunt. At vero certa et perspecta [Col. 1278C] videntur ea, quae de universali azymorum usu ante saeculum nonum apud Latinos recepto superius exposui: qui mos cum ante omnem illius temporis hominum memoriam invaluisse creditus sit; fatendum est eum aut ab ipsis, aut prope ab ipsis Latinae Ecclesiae primordiis receptum fuisse.

Argumenta vero quae pro fermento Latinorum adducuntur, etsi pro summorum virorum, qui ejus sententiae auctores sunt, dignitate et gravitate magni apud me sint ponderis, non tamen adeo necessaria mihi videntur, ut id fateri nos cogant; nec certe validiora, quam quae a contrariae sententiae assertoribus reponi possint. Quapropter de primis illis saeculis remanet quidem plurimum obscuritatis, quae dubitandi [Col. 1278D] materiam praebere potest: at fermenti usum apud Latinos asserendi (quod cum bona contra sentientium venia dictum velim) mihi sufficiens causa non videtur.

ANNO DOMINI MLXI-II. ADELMANNUS BRIXIENSIS EPISCOPUS.

Notitia historica in Adelmannum

Maurini

[Col. 1279]

NOTITIA HISTORICA IN ADELMANNUM. ( Histoire littéraire de la France, tom. VII, pag. 542.)

[Col. 1279A] Adelmanne, mal nommé Adelin par d'autres, nous est inconnu et pour sa famille et pour le lieu précis de sa naissance. Un écrivain de ce siècle, qui en 1710 a publié à Leipsick un ouvrage intitulé Des illustres Allemands, veut faire honneur à sa patrie d'avoir donné le jour à notre prélat (Journal des savants, 1739, p. 657) , mais son opinion se trouve destituée de preuves solides, n'étant appuyée que sur ce que Sigebert le nomme Almanne, au lieu d' Adelmanne (SIG. Scrip. c. 153) , en quoi il est tout naturel de reconnaître une erreur de copiste. D'ailleurs, Adelmanne parlant lui-même des pays teutoniques, c'est-à-dire l'Allemagne, les regardait comme une terre étrangère à son égard (ADEL. ad Ber. p. 438) .

[Col. 1279B] La première figure qu'on lui voit faire dans le monde, est à l'école de Chartres, où il étudia sous le célèbre Fulbert, et où il eut pour condisciples Hildier, Sigon, Bérenger, Lambert, Engelbert, et plusieurs autres savants (ibid., MAB. Analect., p. 482) . Adelmanne était un de ces élèves chéris, que le vénérable Socrate, c'est le nom qu'il donne à Fulbert son maître, prenait le soir avec lui, dans un petit jardin près d'une chapelle de la ville, pour leur faire des instructions particulières, outre les leçons publiques qu'il leur donnait à d'autres heures. Là il les conjurait avec larmes et les transports d'une sainte ardeur de suivre toujours le grand chemin, en marchant soigneusement sur les traces des Pères, sans jamais s'en écarter.

[Col. 1279C] Adelmanne était si pénétré du bonheur d'avoir reçu de telles instructions, que longtemps après il n'en parlait qu'avec les plus vifs sentiments de reconnaissance (MAB. ib.) . Ecoutons-le un moment s'en expliquer lui-même.

Carnotenae decus urbis memorande pontifex,
Te primum, Pater Fulberte, dum te conor dicere;
Fugit sermo, cor liquescit, recrudescunt lacrymae.
Deploranda singillatim multa quidem memini,
Ut pote convictor senis haerens saepe lateri,
Aure bibens oris fontem aureum milliflui.

On a vu ailleurs avec quels éloges il relève la [Col. 1280A] doctrine de cet excellent maître et son admirable manière d'enseigner. Tout cela le portait à rendre à Dieu de continuelles actions de grâces, pour lui avoir procuré l'avantage de passer quelque temps auprès d'un tel docteur: avec bien plus de raison, dit-il (ADEL. ib.) , que n'en avait Platon de remercier la nature de l'avoir fait naître homme, et non une bête au temps de Socrate.

Mais s'il avait un si tendre attachement pour Fulbert, Fulbert n'en avait pas un moindre pour lui. Adelmanne était déjà sous-diacre, lorsqu'il passa à son école. Il paraît que c'était vers les dernières années de l'épiscopat de Durand, évêque de Liége (FULB. ep. 57; MAB. Act. t. IX, pr., n. 8) . Réginard lui ayant succédé en 1024 écrivit à Fulbert [Col. 1280B] pour lui redemander son sous-diacre, qu'il qualifiait une brebis errante; d'où nous apprenons qu'Adelmanne était diocésain de Réginard. Fulbert (ibid.) lui répondit avec sa politesse ordinaire qu'il louait à la vérité sa sollicitude pastorale, mais qu'il le priait en même temps de ne point regarder son frère Adelmanne, qui se nourrissait à Chartres dans de bons pâturages, comme une brebis hors du troupeau; qu'il devait se tenir tranquille sur son compte, vu que par la grâce de Dieu cette brebis se nourrissait à profit, et qu'elle était industrieuse à éviter les embûches frauduleuses des loups; qu'il cessât de qualifier fugitif un soldat qui se préparait avec soin à combattre tant au dedans qu'au dehors l'armée entière des erreurs et des [Col. 1280C] vices; qu'au reste Adelmanne se rendrait incessamment à Liége; mais que lui Fulbert priait Réginard de le lui renvoyer à Chartres avec un démissoire en forme, afin qu'il lui fût un gage de leur union mutuelle.

On voit ici avec quel zèle, quelle sagacité et quel fruit Adelmanne s'appliquait à l'étude. On y voit quelles grandes espérances il donnait dès lors, et qu'il s'y prenait au mieux pour les soutenir. On y voit enfin le désir que Fulbert, qui se connaissait bien en mérite, avait conçu de l'attacher à son Eglise.

[Col. 1281A] Mais la providence en disposa autrement. L'évêque Réginard usa de son droit et retint près de lui Adelmanne qui, continuant ses études sur le plan qu'il les avait commencées, acquit toutes sortes de belles connaissances: Vir in omni varietate scripturarum doctissimus (SIG. Scrip. c. 153; TRIT. Scrip. c. 320; Chr. hir. t. I, p. 167) . Il devint nonseulement grammairien, c'est-à-dire habile dans les belles-lettres, mais aussi philosophe, surtout un des fameux dialecticiens de son temps et bon théologien. Le peu qui nous reste de ses écrits suffit pour appuyer cet éloge.

L'école de Liége avait alors à sa tête le docte Vazon. Celui-ci s'étant retiré avant son épiscopat à la cour de l'empereur Conrad, Adelmanne fut choisi [Col. 1281B] pour remplir la dignité de scolastique (MAB. Analect. ib. p. 422) . Cette école, célèbre dès le temps de l'évêque Notger, acquit une nouvelle réputation sous ces deux savants modérateurs. Le concours des étudiants y était grand, mais on ne connaît point en détail ceux qu'Adelmanne y forma à la science et aux moeurs, qui faisaient l'objet de ses leçons. Il y a beaucoup d'apparence que Francon, un de ses successeurs, et plusieurs autres de ces savants qui illustrèrent la ville de Liége sur la fin de ce siècle, furent de ce nombre. On y compte nommément Lambert, depuis abbé de Saint-Laurent, qui a laissé divers écrits de sa façon (TRIT. Chr. hir. t. I, p. 180) , Guillaume, qui fut aussi dans la suite abbé de Saint-Arnoul à Metz et de [Col. 1281C] Saint-Remi à Reims, et dont il y a quelques écrits, eut aussi le même avantage (MAB. ib. p. 273; Analect., l. LXIII, n. 89) . Adelmanne, ayant appris sa retraite dans le cloìtre, lui écrivit pour la blamer, non par un défaut d'estime pour son dessein, comme il paraît, mais par l'espérance qu'il aurait été plus utile à l'Eglise s'il fût demeuré dans le clergé. Sa lettre lui attira une réponse qui n'eut pas l'effet de lui inspirer le même dessein, quoique son disciple lui en suggérât bien des motifs (Analect. ib) .

Après avoir enseigné publiquement a Liége pendant plusieurs années, Adelmanne quitta son école et se retira en Allemagne comme en une espèce d'exil. Il ne nous apprend point pourquoi; mais il est à présumer que ce fut par la même raison qui [Col. 1281D] porta depuis le scolastique Gozechin, son successeur, à prendre le même parti (MAB. Annal., t. IV, p. 382-390) . Il y avait déjà du temps qu'il n'était plus à Liége lorsqu'il apprit que les erreurs de Bérenger de Tours, l'un de ses condisciples à l'école de Chartres, sur le mystère de l'Eucharistie faisaient du bruit en Allemagne comme ailleurs. Adelmanne en fut également frappé de surprise et de douleur, mais la charité lui fit suspendre son jugement. Il forma aussitôt le dessein d'en écrire à Bérenger lui-même, pour savoir certainement à quoi s'en tenir. Il jugea cependant plus à propos d'entremettre Paulin, primicier de l'Eglise de Metz, leur commun ami, cui était moins éloigné de Tours. Il le [Col. 1282A] pria donc d'écrire à Bérenger, et de l'instruire ensuite de ce qui en était. Adelmanne attendit inutilement deux ans entiers la réponse de Paulin. Au bout de ce terme, ayant trouvé une occasion favorable, il lui écrivit lui-même l'excellente lettre dont on rendra compte: lettre tendre et lumineuse, aussi polie que forte en raisons, capable par conséquent de faire une impression salutaire sur un coeur moins endurci et un esprit moins prévenu. Mais elle n'eut point d'autre effet que de faire voir d'une part la tendresse chrétienne, le zèle ardent, le profond savoir d'Adelmanne, et de découvrir de l'autre l'ingratitude, l'insensibilité, le mauvais génie, l'obstination de Bérenger dans ses erreurs.

D'Allemagne notre scolastique passa en Lombardie, [Col. 1282B] soit qu'il y allât chercher une autre retraite, soit que quelque puissance l'y appelât. L'Eglise de Bresse se trouvant alors vacante, il en fut élu évêque (UGH. t. IV, p. 738, 739) . C'est ce qui arriva, suivant l'opinion commune, en 1048. Mais si l'on veut bien faire attention aux particularités qu'on vient de détailler d'après Adelmanne même, on conviendra que son épiscopat n'a commencé tout au plus tôt qu'en 1050. Rappelons-les en deux mots, ces particularités. Il y avait deux ans au moins qu'Adelmanne avait ouï les bruits qui couraient partout des erreurs de Bérenger lorsqu'il lui écrivit. Les termes dont il se sert dans sa lettre, en le qualifiant son saint frère, montrent à la vérité qu'elle précéda les conciles de Rome et de Verceil, dans [Col. 1282C] lesquels les erreurs de Bérenger furent condamnées, ce qui est confirmé par le silence d'Adelmanne sur ces événements publics. Mais d'un autre côté les deux ans écoulés depuis que ces mêmes erreurs faisaient du bruit dans le monde ne permettent pas de placer cette lettre plus tôt qu'à la fin de 1049, ou au commencement de l'année suivante, et il ne faut pas oublier qu'elle fut écrite d'Allemagne. Il est donc constant que ce ne fut au plus tôt qu'en 1050 que son auteur remplit le siége de Bresse en qualité d'évêque.

Ceux qui étaient plus a portée de nous instruire des événements de son épiscopat ne nous en apprennent rien (UGH. ib.) . Mais on est fondé à présumer qu'un évêque qui avait reçu l'éducation qu'on [Col. 1282D] a décrite, qui avait brillé dans la dignité de scolastique, et donné des marques si éclatantes de son zéle et de sa charité pour le salut d'un ami, gouverna avec fruit le diocèse qui lui fut contié. L'on sait en particulier que le pape Nicolas II lui enjoignit, conformément aux décrets des conciles, de déposer les prêtres et les diacres concubinaires. Il est aisé de juger par là et par ce qui a été dit plus haut, du cas qu'on doit faire de l'autorité de Rubeus, qui met la mort d'Adelmanne dès 1046. Elle est marquée dans les catalogues de son Eglise à l'année 1057. Mais c'est une autre faute; et l'on ne peut la placer plus tôt qu'en 1062 ou l'année suivante. Ughelli en avait la preuve en main dans les [Col. 1283A] actes manuscrits du pontificat de Nicolas II, qui font foi que notre savant évêque vécut au delà de 1061. Il fut enterré dans l'église des saints Faustin et Jovitte, d'où son corps fut transféré en 1612, avec ceux de trois de ses prédécesseurs, dans un lieu plus honorable, comme l'atteste l'inscription suivante:

Donec immortalitatem induant
Apsidii, Petri Ramperti et Adelmanni,
Brixiae episcoporum, reliquias
Hic grata Cassinensis congregatio

Reposuit

MDCXII

Sigebert et presque tous les bibliographes qui l'ont suivi n'ont point oublié Adelmanne dans les catalogues de leurs écrivains. Il mérite à juste titre [Col. 1283B] d'y trouver sa place, quoique ce qui nous reste aujourd'hui de ses écrits se réduise à peu de chose, si l'on considère la grosseur du volume, mais il n'en est pas de même si l'on a attention à ce qu'ils contiennent.

1 o La lettre à Bérenger est un des plus beaux morceaux de littérature de ce temps là, à tous égards. On a déjà dit à quelle occasion et en quel temps elle fut écrite. Il ne s'agit plus que d'en donner une juste notice. Mais tout ce qu'on en saurait dire sera toujours au-dessous de ce qu'elle est effectivement. Il faudrait la lire soi-même pour en connaître tout le prix. On peut dire sans exagérer que la charité l'ayant conçue, la théologie, de concert avec la philosophie, l'a digérée, et l'éloquence [Col. 1283C] l'a écrite.

On y aperçoit un ingénieux auteur, qui pour mieux convaincre l'esprit tâche d'abord de gagner le coeur. Afin d'y réussir, Adelmanne rappelle à Bérenger les sentiments de tendresse qu'il avait toujours eus pour lui, et y joint le souvenir de cette affection paternelle dont le vénérable Fulbert les honorait l'un et l'autre: affection, dit-il, qui, bien loin d'avoir souffert quelque affaiblissement depuis qu'il nous a quittés pour aller au ciel, n'en est devenue que plus parfaite, et qui nous doit rendre présentes les instructions salutaires qu'il nous donnait, lorsque, nous exhortant à suivre toujours le grand chemin, il nous conjurait de demeurer inviolablement attachés à la doctrine des Pères.

[Col. 1283D] Apres ce début, Adelmanne lui parle des bruits fàcheux qui couraient de toutes parts contre lui et lui témoigne qu'il refusait de les croire avant que d'en avoir appris la vérité de lui-même. Que s'ils étaient fondés, il le conjure par la miséricorde de Dieu, et par la mémoire de leur commun maître, laquelle devait leur être si chère, de s'attacher à l'unité catholique, et de ne point troubler la paix de l'Eglise, pour laquelle tant de milliers de martyrs ont combattu d'une manière si triomphante contre l'idolâtrie et les forces de Satan, et que les saints docteurs ont défendue contre les attaques des hérétiques par des écrits où coulent des fleuves d'une salutaire éloquence, de sorte que s'il s'en élève de [Col. 1284A] nouveau quelqu'un, il est aussitôt percé de mille traits. Où sont maintenant, continue Adelmanne, les manichéens, les ariens? Leur mémoire est en exécration. Au contraire celle des Ambroise, des Augustin, des Jérome et autres, qui les ont terrassés, devient de jour en jour plus glorieuse, et l'on ne parle d'eux qu'avec éloge.

Ici notre auteur prévient une objection qu'on lui aurait pu faire, savoir comment il sera arrivé que les Pères de l'Eglise, qui étaient hommes, ne se seront pas trompés et n'auront pas trompé les autres, comme il est certain que les plus grands philosophes de la gentilité ont donné dans l'erreur? C'est, répond Adelmanne, qu'étant humbles de coeur et pauvres d'esprit, le Père céleste leur a révélé ce [Col. 1284B] qu'il avait caché aux sages et aux prudents (Matth. XI, 25) , et que s'étant attachés à lui qui est la voie, la vérité et la vie (Joan. XIV, 6) , ils ont été rendus participants de ces divins caractères.

Il vient ensuite à établir la croyance commune de l'Eglise sur le mystère de l'Eucharistie, et il le fait en habile théologien. Dabord il emploie ce raisonnement si simple, et en même temps si péremptoire: Jésus-Christ avait promis de nous donner un pain qui serait sa propre chair: c'est ce qu'il a exécuté en instituant l'Eucharistie. A ce raisonnement pris de la promesse de Jésus-Christ il ajoute celui qui se tire de sa toute-puissance. Celui qui a dit: Que la lumière soit faite, et la lumière fut faite, et faite de rien, dit également du pain: Ceci est [Col. 1284C] mon corps. Car, continue Adelmanne en le prouvant par plusieurs autorités, c'est Jésus-Christ qui consacre, comme c'est Jésus-Christ qui baptise, quel que soit le ministre qui le fait. Raisonnements qu'il fortifie par une pensée admirable. L'intercession, ditil, de Jésus-Christ à la droite du Père en faveur des fidèles, de laquelle parle saint Paul, ne se fait pas par des paroles, mais par la vertu de l'Eucharistie, où Jésus-Christ s'offrant lui-même, renouvelle le mystère de sa passion.

De là notre auteur passe à l'objection favorite des sacramentaires de tous les temps, objection qui consiste à dire que l'on ne voit rien du changement qu'on suppose se faire dans l'Eucharistie, puisque les choses paraissent les mêmes qu'elles étaient [Col. 1284D] avant la consécration. A quoi il répond que si le changement qui se fait dans les sacrements était visible, et qu'ils parussent au dehors ce qu'ils sont en eux-mêmes, la foi qui est, selon l'Apôtre, une pleine conviction des choses qu'on ne voit pas, et qui fait la vie du juste, serait ici sans objet et dans l'inaction, ou même réduite à rien. Ce sacrement de vie, continue-t-il en parlant de l'Eucharistie en particulier, est caché avec toute sa force et sa vertu sous des espèces sensibles, comme l'àme l'est dans le corps qu'elle anime. O homme charnel, s'écrie éloquemment Adelmanne, qui ne comprend pas les choses qui sont de Dieu! Dans le bapteme, oû il se fait un vrai changement, puisque celui qui [Col. 1285A] le reçoit devient ce qu'il n'était pas, les choses ne paraissent-elles pas les mêmes qu'elles étaient auparavant? Celui qui est baptisé ne devient point blanc de noir qu'il était, ni lettré d'ignorant qu'il était avant sa régénération.

L'auteur entreprend ensuite de montrer que l'esprit humain, quelque pénétrant qu'il soit, ne peut atteindre à la sublimité de nos mystères. Mais ce qui nous reste de son écrit finit par malheur au raisonnement qu'il fait sur ce qui se passe dans le baptême et dont il fait une application au mystère de l'Eucharistie. Il est visible, par le plan qu'Adelmanne se forme, qu'il poussait fort loin son écrit; et peut-être ce qui nous en reste n'en est-il que la moindre partie. C'est ce que paraissent avoir compris [Col. 1285B] presque tous les éditeurs, qui ont eu soin de marquer à la fin qu'il semble y manquer plusieurs choses. Il est après tout fort surprenant qu'on n'ait pu le recouvrer en entier; vu qu'il subsistait encore tel au temps de Trithème, qui nous le donne pour un ouvrage extrêmement prolixe, valde prolixe (TRIT. CHR. HIR. t. I, p. 167) , ce qu'on ne saurait dire de la partie qui en est venue jusqu'a nous. La disette entière des manuscrits de ce même ouvrage ferait soupçonner la malignité humaine de les avoir supprimés. Les deux derniers siècles et le nôtre ont produit une intinité d'hommes qui ne s'accommodaient pas de la doctrine d'Adelmanne. Il est aisé d'en juger par la manière dont Calvin l'a traité, manière indigne d'un chrétien et de tout homme [Col. 1285C] d'honneur. Ce réformateur prétendu, voyant ses faux principes renversés par ceux de notre écrivain, et n'ayant rien de raisonnable à y répondre, emploie contre lui les plus grossières injures, le traitant d'ignorant, d'homme grossier et de sophiste qui ne parle que pour tromper ; ressource ordinaire de presque tous ceux qui entreprennent de défendre une cause desespérée.

Bérenger, qui se trouvait précisément dans le même cas, ne tenant aucun compte de l affection d'Adelmanne son ami, qui ne cherchait qu'à le rappeler de ses écarts, ne répondit à son écrit que par un autre plein de présomption et d'arrogance, dans lequel il s'opiniâtrait à soutenir ses erreurs (SIG. Script., c. 154) . Nous avons, dans quelques [Col. 1285D] fragments de cette mauvaise réponse, de quoi justifier le jugement qu'en porte ici l'historien Sigebert (MART. Anec., t. IV, p. 109 113) .

Ce qui nous reste de l'écrit d'Adelmanne contre lui a été imprimé avec les traités de Pascase Radbert, de Lanfranc et autres sur la même matière, le tout en un même volume in-8 o , qui parut à Louvain chez Martin Rotaire et Pierre Phalesius, en 1551. Cette édition, que l'on compte pour la première, est due aux soins de Jean Coster. Au bout de dix ans, c'est-à-dire en 1561, Jean Ulimmier, [Col. 1286A] prieur des Chanoines réguliers de Saint-Martin de Louvain, fit réimprimer l'écrit de notre auteur, réuni aux précédents et à quelques autres. L'édition est en même volume, mais mieux conditionnée, et se débita encore à Louvain chez Jérome Vellaus. Vers le même temps Jean Garet, autre chanoine régulier, fit entrer dans son traité sur la présence réelle (GAR. de Euch., p. 67, 68) presque tout ce que nous avons de celui d'Adelmanne. Du Boullay en a usé de même dans le premier volume de son Histoire de l'Université de Paris (EGAS. BUL., t. I, p. 411-413) .

En 1575, Margarin de la Bigne publia de nouveau tout ce qui nous en reste au premier tome de sa Bibliothèque des Pères, p. 487-492. De ce recueil l'écrit [Col. 1286B] d'Adelmanne est passé dans tous les autres qui portent le même titre (Bib. PP., t. XVIII, p. 438-440) . En dernier lieu, M. Galcardi, chanoine de la cathédrale de Bresse, qui a donné, sous les auspices et la direction du savant cardinal Quirini, une nouvelle édition des ouvrages de S. Philastre et de S. Gaudence, y a joint l'opuscule d'Adelmanne (Journ. des Savants, 1739, p. 650) . Cette collection, qui est en un volume in-folio, est sortie en 1739 des presses de Jean-Marie Aizzardi, imprimeur à Bresse.

2 o Sigebert (Ib., c. 153) , après avoir donné une notice de cet opuscule de notre prélat, ajoute qu'il écrivit à Paul, ou plutôt Paulin, primicier de l'Eglise de Metz, une autre lettre sur le même sujet, afin [Col. 1286C] qu'il travaillât à faire revenir de son erreur Bérenger, leur ami commun. Adelmanne fait lui-même mention de cette lettre, qui n'est point venue jusqu'a nous, et que personne depuis Sigebert ne témoigne avoir vue. M. Cave (p. 523) , prenant mal le sens de ce bibliographe qu'il cite, a avancé que cette lettre était aussi pour tâcher de faire changer Paulin de sentiment sur l'Eucharistie. On se plaît naturellement à grossir le nombre des gens qui pensent comme nous, souvent sans beaucoup s'embarrasser si c'est aussi réellement que l'amour-propre le fait souhaiter. C'est apparemment par ce motif que cet écrivain anglais a compté Paulin au nombre des sacramentaires. Mais, outre que le texte de Sigebert suppose le contraire, Adelmanne n'en dit rien, se plaignant [Col. 1286D] seulement de la négligence de ce primicier à l'instraire, comme il l'en avait prié, de la vérité des bruits qui couraient contre Bérenger. L'idée avantageuse qu'on a donnée de l'écrit précédent doit faire regretter la perte de celui-ci.

Trithème (Script. c. 320) parle en général d'autres lettres d'Adelmanne, comme faisant un recueil entier. Mais ne les caractérisant pas autrement et n'en copiant pas les premiers mots, ainsi qu'il en use à l'égard des écrits qu'il connaissait par lui-même, on peut douter que ce recueil ait existé. Il [Col. 1287A] n'en est pas moins vrai cependant qu'Adelmanne pouvait avoir écrit grand nombre de lettres, même intéressantes, mais il n'est pas certain qu'on ait jamais été soigneux de les recueillir pour en faire un volume. On a dit ailleurs un mot de celle qu'il écrivit à Guillaume, l'un de ses disciples, et depuis abbé de Saint-Arnoul de Metz et de Saint-Remi de Reims.

3 o Il y a d'Adelmanne des rhythmes alphabétiques (MAB. Analect., p. 382) , c'est-à-dire une prose cadencée et rimée, dont chaque strophe composée de trois vers commence par une lettre de l'alphabet, depuis l'A jusqu'au Z inclusivement; l'auteur les composa lorsqu'il faisait les fonctions de scolastique à Liége, comme il paraît par la fin. Il s'y est proposé [Col. 1287B] deux objets principaux: d'abord il y fait un portrait très-avantageux du vénérable Fulbert, son maître, dont il relève avec de vives couleurs la doctrine et la manière d'enseigner; ensuite il y donne à la postérité une notice des plus grands hommes de lettres qui s'étaient formés de son temps à l'école de Chartres et à celle de Liége. Quoique la pièce se ressente des défauts de son siècle, elle est néanmoins ingénieuse et a encore d'autres beautés. On a peine à comprendre comment l'auteur a pu dire tant de choses en si peu de mots.

Dom Mabillon l'ayant déterrée dans un manuscrit de Gemblou, est le premier qui l'a rendue publique. Il l'a accompagnée de quelques remarques de sa façon, qui en éclaircissent divers endroits. Mais Sigon, [Col. 1287C] dont il y est parlé, n'est point le célèbre abbé de Saint-Florent de Saumur de même nom, comme le prétend le savant éditeur. C'est un autre Sigon, qui prit soin des funérailles de l'évêque S. Fulbert, et qui fut successivement scolastique et chantre de l'Eglise de Chartres, fort différent de l'abbé Sigon.

Au bout de quarante ans, ou environ, dom Martène et dom Durand, étant tombés sur le même manuscrit de Gemblou, dans lequel ces rhythmes sont mêlés avec divers fragments sans ordre, qui concernent le concile tenu à Rome en 1078, sous Grégoire VII, fragments tirés pour la plupart des [Col. 1288A] écrits de Bérenger, ils les ont publiés de nouveau avec ces mêmes fragments (MART. ib., p. 113, 114) . Dans cette édition se lit à la tête des rhythmes, conformément au manuscrit, un petit avertissement de l'auteur à Bérenger. Adelmanne lui dit que cette pièce, qu'il avait faite depuis quelques années, lorsqu'il était encore à Liége, sur la mort de plusieurs de ses amis, connus pour la plupart de Bérenger, lui étant tombée sous la main, il avait cru devoir la lui envoyer. Il est visible par là qu'Adelmanne l'avait jointe à sa belle lettre au même Bérenger; et la place qu'occupent ces rhythmes dans la seconde édition dont il s'agit, montre que celuici les avait mêlés avec ses papiers. C'est ce qui paraît encore par l'impertinente réponse qu'il y fit, et [Col. 1288B] qui découvre tout à la fois son mauvais goût et son humeur bizarre. Cette réponse se lit au bas des rhythmes en ces termes: Respondit Berengerius: Nascitur ridiculus mus.

Enfin M. l'abbé Galeardi a publié de nouveau ces mêmes rhythmes (Jour. des Sav., ib., p. 657) à la suite de l'opuscule du même auteur, dont on a rendu compte. Cette dernière édition est faite sur celle de dom Mabillon, et l'on n'en a point séparé ses notes.

4 o Trithème, qui ne parle point de ces rhythmes, ajoute en général à ce qu'il dit de leur auteur qu'Adelmanne avait composé, tant en prose qu'en vers, plusieurs autres écrits, outre sa lettre à Bérenger. Mais ou ils sont encore cachés dans les bibliothèques ou perdus sans ressource. Il semble [Col. 1288C] qu'ils ne l'étaient pas encore tous au temps du même Trithème, qui donne à entendre (Chr. Hir., t. I, p. 180) qu'il avait lu un de ces écrits, dans lequel Adelmanne donnait de grands éloges à Lambert, l'un de ses disciples, moine de Saint-Laurent de Liége, dont il fut ensuite abbé. Il est à la vérité parlé d'un Lambert dans les rhythmes alphabétiques, mais celui-ci était un professeur qui avait enseigné à Paris, et qui n'était plus au monde lorsqu'Adelmanne le louait; au lieu que Lambert de Saint-Laurent lui survécut. Ainsi l'écrit désigné par Trithème est différent des rhythmes.

Epistola de Eucharistae sacramento

Adelmannus Brixiensis

[Col. 1289]

ADELMANNI EX SCHOLASTICO LEODIENSI EPISCOPI BRIXIENSIS DE EUCHARISTIAE SACRAMENTO AD BERENGARIUM EPISTOLA. ( Bibliotheca Patrum, XVIII, 438.)

[Col. 1289A] Dilecto in Christo fratri scholastico BERENGARIO ADELMANNUS salutem in Domino.

Collactaneum te meum vocavi propter dulcissimum illud contubernium quod cum te adolescentulo, ipse ego majusculus, in academia Carnotensi sub nostro illo venerabili Socrate jucundissime duxi; cujus de convictu gloriari nobis dignius licet quam gloriabatur Plato, gratias agens naturae eo quod in diet us Socratis sui hominem se non pecudem peperisset. Nos enim sanctiorem vitam salubrioremque doctrinam catholici et christianissimi hominis experti sumus, et nunc ejus apud Deum precibus adjuvari sperare debemus. Neque enim putandus est memoriam, in qua nos tanquam in sinu materno semper ferebat, amisisse, aut vero [Col. 1289B] charitas Christi, qua sicut filios amplectebatur, in eo exstincta est. Sed absque dubio memor nostri, diligens plenius quam cum in corpore mortis hujus peregrinaretur, invitat ad se votis et tacitis precibus, obtestans per secreta illa et vespertina colloquia quae nobiscum in hortulo juxta capellam de civitate illa quam Deo volente senator nunc possidet, saepius habebat, et obsecrans per lacrymas, quas interdum in medio sermone prorumpens, exundante sancti ardoris impetu, emanabat, ut illuc omni studio properemus, viam regiam directim gradientes, sanctorum Patrum vestigiis observantissime inhaerentes, ut nullum prorsus in diverticulum, nullam in novam et fallacem semitam desiliamus, ne forte in laqueos et scandala incidamus; [Col. 1289C] quia sicut ait Psalmista: «Juxta iter scandalum posuerunt mihi (Psal. CXXXIX) .» Nam quod est juxta iter, hoc est extra iter. De via autem quid dicit? «Pax multa diligentibus legem tuam, et non est illis scandalum (Psal. CXVIII) .» Et quid est lex Domini, nisi via Domini? Sicut in alio psalmo cantatur: «Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum (Ibid.) .» Ergo in via, pax; extra viam, scandalum. Hoc scandalum incurrunt qui, per haereses et schismata deviantes, pacem catholicam impiis contentionibus rescindunt. [Col. 1290A] Quos nihilominus in psal. XIII ita adnotatos advertimus: «Contritio et infelicitas in viis eorum, et viam pacis non coguoverunt.» Ecce scandalum vel potius scandala; nempe contritio et infelicitas aeterna; quae occurrunt in semitis haereticorum viam pacis catholicae nosse recusantium. Avertat Dominus a te, sancte frater, semitas tales, et convertat pedes tuos in testimonia sua; et mendaces ostendat qui famam tuam tam foeda labe maculare nituntur, spargentes usquequaque, ut non solum Latinas, verum etiam Teutonicas aures, inter quas diu peregrinor, repleverint, quasi te ab unitate sanctae matris Ecclesiae divulseris, et de corpore et sanguine Domini, quod quotidie in universa terra super sanctum altare immolatur, aliter quam fides catholica [Col. 1290B] teneat, sentire videaris: hoc est, ut illorum de te dictis utar, non esse verum corpus Christi neque verum sanguinem, sed figuram quamdam et similitudinem!

Haec ante hoc biennium cum audissem, fraternitatem tuam per epistolam convenire, idque ex teipso certius sciscitandum esse decrevi. Sciens porro familiarem tuum dominum Paulinum, Metensem primicerium, tibi propiorem tibique aliquanto viciniorem esse, et mea petitione et sua pollicitatione delegavi sibi hujus negotii exsecutionem. At ille (non enim in hac re laudare eum possum) negligens sive alterutrum sive utrumque nostrum, usque adhuc reliquit me suspensum. Sed divina gratia nos nunquam negligens inopinato mihi obtulit [Col. 1290C] melius quam optabam. Optabam autem invenire hominem peregrinandi usu exercitatum, regionis et linguae Francorum non ignarum; et ecce stetit mihi e latere frater iste G., ex tuo nomine me sautans. Obstupui prae gaudio, et tamen non potui tam repentino eventui fidem integram habere, quia frater item nullum abs te signum litteratorium (uti mos est inter amicos tam longe remotos tamque diu non visos) afferebat: quod tamen ipsum multis de causis facile persuasibilibus excusabat. Sive ergo vere, sive aliter hoc agebat, ego eum a Domino [Col. 1291A] praeparatum mihi esse non diffidens, nolui diutius dissimulare quin ipse mente ac spiritu meo (praesentibus litteris tanquam pennis induto) per tanta terrarum spatia transvolarem, obsecrans per misericordiam Dei, per suavissimam memoriam Fulberti, ut pacem catholicam diligas, neque conturbes rempublicam Christianae civitatis bene compositam a majoribus nostris: pro qua tot millia martyrum contra idololatriam et regnum diaboli fortiter certantes triumphaverunt, subindeque sancti doctores bella civilia ab haereticis commota salutaris eloquentiae fluminibus restinxerunt, itaque eam circumquaque munierunt, ut jam novus hostis nullus oboriri queat qui, adversus eam aliquid nitens, non continuo mille jaculis desuper ruentibus obruatur. Ideo confusi [Col. 1291B] sunt omnes et defecerunt. Ubi enim sunt Manichaei, ubi Ariani? Quonam tota illa factio perditissimorum civium evasit? Computruit etiam memoria eorum. At vero Ambrosius, Augustinus, Hieronymus, et alii plures bestiarum talium oppressores, cum laudibus vivunt, quotidieque splendidius efflorescunt. Bonum est, frater, nobis parvulis sub istorum ducum titulis delitescere, quorum tam valida tamque probabilis est apud ecclesiasticas aures auctoritas sanctorum virtutum fulgore coelestis sapientiae luce praepollens, ut extremae jam sit dementiae, vel de ratione fidei vel de ordine recte vivendi, eis in aliquo refragari. Quare? Nonne homines erant, et falli ab aliis atque ipsi fallere alios poterant? Ita enim dicit Scriptura verax, quia «omnis [Col. 1291C] homo mendax (Psal. XI) .» Unde ergo eo culminis pervenerunt, ut jam ratum habendum sit quidquid de divinis mysteriis senserunt memoriaeque mandaverunt? Nam et gentiles magni quidam et nobiles philosophi multa falsa, quae jure contemnimus, non solum de creatore Deo, sed de hoc mundo et his quae in eo sunt, sensisse inveniuntur. Quid enim absurdius affirmari potest quam coelum astraque omnia stare, terram vero rapida vertigine in medio circumferri; falli vero eos qui putent coelestia moveri, quemadmodum falluntur navigantes quibus turres atque arbores cum ipsis littoribus videntur recedere? solem praeterea non calere, nivem nigram esse, audire quis ferat?

Sunt apud illos plura aeque monstruosa, quae prosequi [Col. 1291D] longum est et nugatorium? De quibus Doctor noster: «Dicentes, inquit, se esse sapientes, stulti facti sunt (Rom. I) .» Non hos elegit Dominus, qui superbiae inflati spiritu «evanuerunt in cogitationibus suis.» At nostri illi Patres humiles corde ac pauperes spiritu, pro quibus Salvator Patrem glorificat hoc modo: «Confiteor tibi, Pater, Domine coeli et terrae, qui abscondisti haec a sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI) ,» ideo veraces sunt, quia participaverunt et cohaeserunt illi qui ait: «Ego sum via, veritas et vita (Joan. XIV) .» De quo etiam intus didicerunt, quod de sacramento hoc, de quo agimus, foris docuerunt. Audierunt enim eum de seipso in Evangelio praedicantem: [Col. 1292A] «Ego sum panis vivus qui de coelo descendi. Si quis manducaverit de hoc pane, vivet in aeternum: et panis quem ego dabo, caro mea est, pro mundi vita (Joan. VI) .» Dabo, inquit, non ait dedi. Quando ergo coepit dare? Quando, pridie quam pateretur accepit panem, et elevatis oculis in coelum, gratias agens benedixit, fregit, dedit discipulis suis, dicens: Accipite et comedite, hoc est corpus meum. Similiter et calicem, postquam coenavit, dicens: Accipite et bibite ex eo omnes. Hic est calix sanguinis mei, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum (Matth. XXVI) .» Quis hoc ita esse non credit, nisi qui aut Christo non credit, aut ipsum hoc dixisse non credit? Sed de incredulis nihil ad nos. Dixisse autem Christum, testes [Col. 1292B] non duo tantum aut tres, in quibus «stat omne verbum,» sed quatuor probatissimi certissimique existunt: duo scilicet ex circumcisione, et duo ex praeputio, ut uterque populus suis ac legitimis auctoritatibus, sive ad salutem sive ad judicium uteretur. Dixit utique, dixit ille qui dixit et facta sunt. Qui enim dixit in principio: «Fiat lux, et facta est lux de nihilo (Genes. I) ,» non potuit dicendo de pane, «Hoc est corpus meum,» ita fieri efficere? Et qui tacita virtute aquam vertit in vinum, non efficacius poterat (si quid tamen efficacius de Deo dici debet) sonante vocaliter eadem virtute, vinum ipsum in sanguinem suum transferre? Quod si quis apud se dicat potuisse hoc facere unum illum hominem, qui etiam Deus erat; caeteris vero [Col. 1292C] qui hoc non sint, impossibile esse: nos quoque cum eo sentimus, sic tamen ut per ministerium humanum Christum ipsum operari fateamur. Dixerat enim cum adhuc esset cum hominibus mortalis: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) .» Et immortalis effectus, cum coelos ascensurus corporaliter esset: «Ecce ego, inquit, vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) .» Quia enim ex duabus naturis diversis (altera circumscripta, altera incircumscripta) compersonatus, per circumscriptam de loco ad locum transmigrabat; per incircumscriptam vero, qua illocaliter ubique est totus, cum eis remanebat: nec tamen Filium Dei a Filio hominis separabat. Denique et priusquam Filius hominis actu ascenderet in coelum, cum Filio [Col. 1292D] Dei ibi erat, ipso attestante, ubi ait: «Et nemo ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) .» Si ergo ibi erat per unitatem personae, quo nondum ascenderat per proprietatem naturae, propter eamdem unitatem, coelum ascendens, cum hominibus in terra remanebat. Quis enim alius dicebat: «Saule, Saule, quid me persequeris?» (Act. IX.) Neque putandus est ei angelus pro Christo apparuisse, cum ipse Saulus effectus Paulus postea dicat: «Novissime omnium tanquam abortivo, visus est et mihi (I Cor. XV) .» Et alio loco: «Nonne Dominum Jesum Christum vidi? (I Cor. IX.) Aut vero Saulus adhuc infidelis raptus est in coelum, ut illic ei Christus loqueretur; aut ipse [Col. 1293A] Christus descendit e coelo, quod semel tantum fieri oportet in voce archangeli et in tuba Dei, «quando omnes qui in monumentis sunt audientes vocem Filii Dei (Joan. V) ,» procedent? Ipse igitur cum hominibus manens semper, et homines baptizat per homines, et consecrat quidquid per homines consecratur. Utrumque enim in Evangelio habemus, et quod Jesus baptizaret, et quod ipse non baptizaret, sed discipuli ejus. Baptizat nimirum, quia quando corpus sub quibusdam verbis solemnibus in aqua mersatur, ipse animam mortuam, peccata remittendo, vivificat, sicut in Evangelio loquitur: «Venit hora et nunc est, quando mortui audient vocem Filii Dei, et qui audierint, vivent (Ibid.) ;» quod non nisi de resurrectione animarum accipi potest Baptizat et homo, [Col. 1293B] per cujus manus et linguam opus illud administratur; sed maxime et principaliter ille baptizat, qui vim et efficientiam totam praestat. Propter quod dictum est Joanni Baptistae: «Super quem videris Spiritum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat (Joan. I) .» Alioquin baptismus unus non esset; sed prout meritum se haberet baptizantis, alius dignior, alius indignior fieret; et quem homo sanctior baptizaret, ille melius baptizatus esset. Sed absit! quia quicunque baptizat in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti, dignus an indignus, sanctus aut peccator, catholicus aut haereticus, nihil interest; quoniam ministerium illorum tantummodo est, nec ab eis, sed per eos (si recte loqui volumus) baptizatur. Christus igitur per manum [Col. 1293C] et os sacerdotis baptizat, Christus per manum et os sacerdotis corpus et sanguinem suum creat . «An experimentum quaeritis ejus qui in me loquitur Christus? (I Cor. XIII.) » Dicebat quidem hoc Apostolus non arroganter se efferendo, sed veraciter docendo, Christum in ministris suis et loqui quod ipsi loqui audiuntur, et operari quae ipsi facere videntur; propter quod sacerdos est in aeternum, quia ipse est qui baptizat et qui immolat. Nam quod semel fecit passibiliter per semetipsum, id quotidie agit impassibiliter per eos quibus dedit potestatem filios Dei fieri. Nec aliter melius posse intelligi puto quod Apostolus de illo ait: «Qui est ad dexteram Patris, qui etiam interpellat pro nobis (Rom. VIII) ,» [Col. 1293D] quam ut interpellatio ista fiat non verba proferendo, sed obedientiam atque humanitatem suam per commemorationem passionis Deo Patri commendando. Hoc quoque in ejusdem sacramenti institutione, cum jam sub articulo ipsius passionis agonizaret, et ad dolores carnis mox futuros praescio spiritu pavitaret, hoc, inquam, certissimum pignus sui, dilectis discipulis relinquens: «Hoc facite, inquit, in meam commemorationem (Luc. XXII) ;» commemorationem, inquam, charitatis erga vos, pro quibus animam meam pono, et obedientiae apud Patrem, quia «sicut mandatum dedit mihi Pater, sic facio (Joan. XIV) .» Quod si quos movet cur hoc sacramentum non visibiliter transmutetur in speciem carnis et sanguinis, attendant quod Apostolus ait: «Per fidem ambulamus, et non per speciem. Est autem fides (ipse definivit) sperandarum substantia rerum, argumentum non apparentium (Heb. XI) .» Si enim id quod intus sunt, foris sacramenta ostenderent; fides, ex qua «justus vivit,» non solum otiosa, verum nulla omnino esset. «Quod enim videt quis, qui sperat? (Heb. X.) » Ut ergo fides exerceatur credendo quod non apparet, vitale sacramentum sub specie corporea viriliter latet, uti anima in corpore. Denique et baptismi aqua quaelibet oculis intuentium videtur, et homo baptizatus, quid aliud quam quod antea erat, apparet! Non enim ex nigro albus, aut [Col. 1294B] ex illiterato grammaticus, per lavacrum regenerationis efficitur. «O animalis homo», qui non percipit ea quae Dei sunt! O caro carnalibus phantasiis magis quam vino ebria! quousque ab his tam infeliciter ludificaberis? Non enim similis est hic error denegationi salutis animarum, aut illusionibus somniorum, aut de aquis et speculis resultantium imaginationum, quia ibi sine periculo fallitur, hic cum detrimento irrecuperabili, nisi resipiscatur, erratur. Expergiscere ergo et clama: «Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus? (Rom. VII.) » Et respondebit tibi apostolica consolatio: «Gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum (Ibid.) .» Quod et si credimus verum esse non liberari [Col. 1294C] hominem non solum a molestia spiritualis pugnae (quam hoc in loco mortem appellat), sed nec a miseria errorum, nisi gratia Dei per Jesum Christum Dominum nostrum, melius tamen id intelligimus si humanae naturae concretionem et vim, quae nimirum in sensu corporis et animi intellectu tota constat, diligenter inspiciamus, et quid per utrumque, quidve per alterutrum valeat, breviter perstringamus. Sunt namque muita quae solo sensu corporis agimus, sicut audire et videre; pleraque, sicut legere et scribere, quae communiter sensus cum intellectu administrat; plurima vero, ad quae sensui nullus prorsus accessus esse potest, sicut ad rationem numerorum, ad proportiones sonorum, et omnino ad notiones rerum incorporearum, quae omnia [Col. 1294D] quilibet intellectus, sed purus atque etiam usu limatus percipere meretur. Nec me fugit illa prima, quae duas istas potentias praecedit, sed ad nostrum institutum nihil visa est attinere, et curandum est ne longiore quam oportet utamur digressione. Conamur enim, adjuvante divina gratia, ostendere quod nulla humana facultas, quae plane et ipsa est divina largitas, nequaquam tamen sufficiens sit (quamlibet se extendat) ad comprehendendam altitudinem sacramentorum quibus initiamur et perficimur ad aeternam salutem quae est in Christo Jesu Domino nostro. Proponamus itaque baptismum ipsum, et [Col. 1295A] quid ibi sensus, quid ratio deprehendat, videamus. Liquorem esse aliquem, interrogatus tactus pronuntiat; visus, si forte in vase est, quisnam liquor sit addubitat; sed gustus, tanquam tertius testis adhibitus, aquam esse incunctanter explorat. Ulterius, nisi fallor, hac in re officium suum sensus non pollicetur. At ratio longe lateque penetrat interius, naturamque insensibilem perspicaciter intuetur, hoc est, mobilem atque obtusam esse, humidam substantialiter, frigidam naturaliter, in aerem sive in terram converti eam possibile esse: et si quid adhuc aliud, quod novimus aut ignoramus, de natura aquarum indagari potest. Quomodo autem per aquam et spiritum anima regeneretur, peccatorumque remissio [Col. 1296A] tribuatur: sicut sensus carnis paulo ante docebatur non posse ad rationis excellentiam ascendere, ita profecto et minus forsitan valet ratio ad hoc in scrutabile arcanum aspirare; et tamen firmiter tenemus, verissime confitemur, animam incorpoream per aquam corpoream renasci, atque in eum statum quo fuerat Adam nondum praevaricans, reparari . Deum quoque ipsum, cujus aenigma omnem superat intellectum, non solum novimus esse quod infideles fateantur, verum etiam unum eumdemque trium personarum incircumscriptum, ubique illocaliter totum; neque tamen sensu aut ratione habemus hoc comprehensum.

Videntur multa deesse.

De viris illustribus sui temporis

Adelmannus Brixiensis

[Col. 1295]

ADELMANNI EX SCHOLASTICO LEODIENSI EPISCOPI BRIXIENSIS Rythmi alphabetici. DE VIRIS ILLUSTRIBUS SUI TEMPORIS. (Apud MABILL. Analect. nov. edit., pag. 382.)

Armonicae facultatis aspirante gratia, Refero viros illustres, litterarum lumina, Quos recenti recordatur mens dolore saucia. Bestiali feritate mors acerba saeviens In scholares efferata tanquam leo rugiens, Passim dedit strages dire plusquam aer pestilens. Carnotenae decus urbis memorande pontifex, Te primum, Pater Fulberte, dum te conor dicere, Fugit sermo, cor liquescit, recrudescunt lacrymae. Deploranda singillatim multa quidem memini, Utpote convictor senis haerens saepe lateri, Aure bibens oris fontem aureum melliflui. Eheu! quanta dignitate moralis industriae, Quanta rerum gravitate, verborum dulcedine, Explicabat altioris arcana scientiae! Floruere te fovente Galliarum studia, Tu divina, tu humana excolebas dogmata, Nunquam passus obscurari virtutem desidia. Gurges altus ut minores solvitur in alveos, Utque magnus ex se multos fundit ignis radios Sic insignes propagasti per diversa plurimos. Hildierum, quem Pupillam nuncupare soliti, Quod pusillus esset, imo perspicacis animi. Caeterorum princeps atque communiceps praesuli. Is magistrum referebat vultu, voce, moribus: Hippocratis artem jungens Socratis sermonibus, Nec minus Pythagoreis indulgebat fidibus. Charitate Sigo noster plenus atque gratia, Multa praebens ore, manu advenis solatia, Singularis organali regnabat in musica. Lambertus Parisiacum, Engelbertus Genabum, Occupabant lectionum otio venalium, Quaestum de pube Francorum captantes non modicum. Martini quoque concivem, sed non aeque sobrium, Dignum duco memoratu Rainaldum Turonicum, Promptum lingua, stylo largum, valentem grammaticum. Nec tua, Girarde-Gilberte, fraudabo naenia. Ligerim flavum revisens ab Jordane et Solyma, Occidisti propter Mosam sub Virduni moenia. O et te dira peremit aemulorum factio, Postquam missus es Europeam perflagranti studio, Scholas multas expilasti, Waltere Burgundio. Proh! si nunquam revertisses ad fines Allobrogum, Quanta nunc auctoritate decorares Latium! Docens quidquid revexisti ab hortis Hesperidum. Quis te tandem, sacer heros Fulberte. , satis saepe fleverit? Cujus hos et multos plures officina protulit, Quorum quisque prae se tulit, quod te usus fuerit. Raginbaldus Aggrippinas, vir potens ingenio, Barbaras aures Latino temperans eloquio, Notus arces ad Romanas ab usque oceano. Situs est in urbe nostra longus hospes Legia, Legia magnarum quondam artium nutricula Sub Wathone, subque ipso, cujus sunt haec rhythmica. Tres mihi, Camena, cives memora de pluribus, Illum, procul quem exstinctum Transalpinis febribus, Lugent artes, lugent urbes cum suis primatibus. Vix amissum quereremur, Odulfo superstite, Alestanum, quantus erat veteris [ f. uter is] scientiae, Sicut hi quos erudivit, satis pollent hodie. Xerapelinos ornatus cum paucis jugeribus Praesul durus denegarat; at tu Mettim profugus, Multas illic opes nactus, Warine, es et conditus Ypogaeis, et antiquae parentis in gremio Dormientes, excitandi mane mundi ultimo, Pace aeterna perfruantur te, Christe, propitio. Zelo grandi cor accensus pro charorum funere Adelmannus haec deflebat in Nemeti littore, Suos ipse idem illic observans quotidie.

Adnotatio

Mabillonius, Joannes

ADNOTATIO.

[Col. 1297]

Hos rhythmos ex ms. codice Gemblacensi rogatu meo descripsit religiosus vir Michael Delmerius, ejusdem monasterii bibliothecarius, qui operam mihi suam in multis aliis liberaliter impendit. Quis fuerit Adelmannus istorum versuum auctor, nemo eruditus ignorat. Nempe ille ipse est Berengarii condiscipulus sub Fulberto Carnotensi episcopo, grammaticus, et ex clerico Leodiensi Brixiensis episcopus, teste Sigeberto in lib. De scriptoribus ecclesiasticis, cap. 153, ubi vocatur ALMANNUS, qui duas epistolas De veritate corporis Christi Domini in Eucharistia, unam ad Berengarium, alteram ad Paulum primicerium Metensem, scripsit. In exemplari Gemblacensi, istis rhythmis praemittuntur haec verba: «Mitto etiam tibi rhythmicos versiculos juxta ordinem alphabeti digestos, quos ante annos aliquot, cum adhuc Leodii essem, me ad amicos quosdam meos, quorum plures ipse noveras, lamentaliter recensente compositos reperi nuper et edidi.» Quae verba sunt Adelmanni hos versus mittentis ad Berengarium, de quo in fine rhythmorum haec leguntur: RESPONDIT BERINGARIUS: Nascitur ridiculus mus. Qui Berengarius Aldelmanum ironice AULUM-MANNUM vocare solitus erat, ut ibidem subditur. Multa in hos versus notanda forent, sed tantum ea observo quae mihi obvia sunt.

Ad litteram K laudatur Sigo, abbas scilicet monasterii Sancti Florentii Salmuriensis ad Ligerim, vir suo tempore clarissimus; cujus aequalis fuit Rainaldus, Turonicae Sancti Martini ecclesiae archiclavus seu custos, de quo hic mentio fit ad litteram M.

Stropha incipiens a littera N, mendosa apparet in primo versu: Nec tua, Girarde-Gilberte, fraudabo naenia, videturque legendum, Nec tua, Girarde glaber, te fraudabo naenia.

Ad litteram S agitur de Wathone, sub quo Legia magnarum artium nutricula floruisse dicitur, subque ipso, cujus sunt haec rhythmica. Ex quibus discimus Adelmannum fuisse scholasticum seu praefectum scholis in urbe Leodiensi, scilicet post Watonem, qui Wazo dicitur ab Anselmo canonico Leodiensi, cujus haec verba in lib. De episcopis Leodiensibus, cap. 84: «Hic (nimirum Waso) primum sub Notgero praesule capellanus existens, postea ab eodem scholarum donatur magistro.» Chronicon Leodiense apud Labbeum in Bibliothecae novae tomo I haec habet: Anno 1041 obiit Hithardus, succedit Walto; cujus obitus reponitur anno 1048. Ubi vides Watonem non alium esse a Wasone, uti legitur apud Anselmum, qui pro Hithardo Nithardum scribit. Ergo, ut superius praefatus sum, Adelmannus scholis Leodicensibus praefectus est, quod nemo hactenus, ni fallor, observavit.

Sub littera X agitur de Warino, qui videtur fuisse clericus Leodiensis, tum monachus in coenobio Gorziensi, demumque abbas in Metensi asceterio Sancti Arnulfi, ut patet ex ipsius Warini epistola. Praesul ille durus, qui Warino xerapelinos ornatus cum paucis jugeribus reposcenti denegasse hic memoratur, Durandus est Leodiensis episcopus, cujus nomen inter lineam ascriptum est in codice ms. Ergo hic Warinus a Durando Leodicensi episcopo pauca jugera sibi dari petierat cum aliqua in Leodicensi Ecclesia dignitate, aut qua alia, cujus insigne erat vestis xerampelina. Quae cum durus antistes Warino negavisset, ille iratus clam Metensem in urbem fugit, ubi cum abbatia S. Arnulfi multas opes nanctus est. Xerampelinos ornatus Gemblacensis codex ita interpretatur: «Xerapelinae vestes dicuntur veteres et praesiccae, pampineum habentes colorem; et ponuntur hoc loco pro quibuscunque antiquis vestibus.» Quae interpretatio docet nos hoc loco legendum xerampelinos ornatus. Quae vox Graeca ex duabus composita est. scilicet ξηρὸς, quae aridum siccumve, et ἄμπελος, quae vineam significat. Itaque xerampelini ornatus dicuntur vestes pampini sicci, colorem qui color siccae rosae dicitur imitantes, ut viri docti in Juvenalem observarunt.

ANNO DOMINI MLXI. NICOLAUS II PAPA.

Notitia historica

Ciaconius, Alphonsus

[Col. 1299]

NOTITIA HISTORICA. (CIACONIUS, De Vitis Romanorum pontificum, pag. 312.)

[Col. 1299A] Benedicto antipapa sedem Romanam occupante, Hildebrandus ex Germania rediens, Senas Tuscorum accedens, quod Romae tuto pontificalia comitia haberi nequirent, libertate ecclesiastica a Benedicti satellitibus oppressa, omnes ad se per litteras carcinales et nobiles Romanos secum sentientes convocavit, quorum suffragiis Gerardus Allobrox cognomento, Burgundio episcopus Florentinus, ob virtutem et animi praestantiam, Benedicto adulterino rejecto, anno Domini 1058 pontifex maximus renuntiatus, Nicolai II nomen accepit. Post electionem vero, cum Hildebrando, cardinalibus, clero ac nobilibus Romanis, et armata manu Romam versus iter capiens, Sutrii substitit; ibi Tusciae, Longobardiae et Campaniae episcopis congregatis, astantibus principibus aulae imperialis aliisque primatibus Italiae proceribus, synodum celebravit, in qua, abdicato apostata Benedicto, et perpetuo exsilio Velitras relegato, ipse denuo in apostolica sede confirmatus, Romam postea cum Gothefridi ducis copiis sub finem [Col. 1299B] Decembris profectus, Benedictum cum omni ejus factione pontificatu et Urbe expulit; a Romanis, clero et populo honorificentissime susceptus apud basilicam S. Petri ac episcopis cardinalibus die Dominico ad III Nonas Jan., ineunte anno Domini 1059, apostolicam sedem, imperatore Henrico IV Augusto, annos II, menses VI et diem I tenuit. Benedictum autem et ejus studiosos anathemate notavit. Qui haud longe post IX Kal. Febr., quorumdam cardinalium interventu, eumdem ad se pontificalibus vestibus exutum accedentem, et praeteritorum veniam suppliciter petentem absolvit, atque apud ecclesiam S. Mariae Majoris, sacerdotio privatum manere jussit; ubi paulo post, V Idus Aprilis, animi dolore confectus, ibidem moritur et sepelitur. Caeterum Gothefrido duce, cujus armis Urbem, pulso Benedicto, Nicolaus in potestatem suam redegerat, in Tusciam abeunte, cum ob Benedicti defectionem, a Romanis proceribus, in quorum potestate Urbs erat, vexaretur, [Col. 1299C] in Picenum profectus est, et Auxini cum abbate Casinate Desiderio tandiu mansit, quoad Romae res ab Hildebrando componerentur. Quam ad urbem paschalibus festis pontifex reversus, pro bene curati negotii praemio, Roma ae sedis archidiaconum in locum Mantii creavit. Cujus suasu post Pascha Laterani generale concilium convocavit, in quo inter caetera legem tulit quae distinctione XXII apud Gratianum legitur, Ecclesiae Romanae saluberrimam, cujus ejusmodi summa est: «Si quis pecunia, vel gratia humana, aut populi militarive tumultu, sine concordi et canonica cardinalium et cleri electione fuerit in Petri sede collocatus, is non apostolicus, sed apostaticus vocetur, liceatque cardinalibus, clericis et religiosis, illum ut praedonem anathematizare, et quovis humano auxilio a sede apostolica expellere, et quovis in loco, si in urbe fieri non potuerit, catholicos hujusce rei causa congregare.» Haec Gratianus. Hoc ideo decrevit ut schismatibus quae in posterum [Col. 1300A] oriri possent obviam iret, occasione a Benedicti seditione accepta. In eadem synodo Berengarius Turonensis, decanus Sancti Mauricii, Andegavensis, haeresiarcha, secundo damnatus est, et ab errore revocatus, cujus palinodiam, quae in Decretis dist. II De consecratione exstat, incipitque: Ego Berengarius, Humbertus cardinalis Silvae Candidae edidit. Qua Berengarius publice confessus est in Eucharistiae sacramento verum esse corpus et sanguinem Christi, non tanquam in signo seu figura, ut antea docuerat. Contra quem errorem instante et urgente Nicolao papa, Albericus monachus Casinas, et ex abbate Condoniense Cantuariensis archiepiscopus, diaconus cardinalis, vir doctissimus voce et scripto; et Lanfrancus, homo hac aetate eruditissimus, eleganti libro edito disputarunt. Magnum postea doctissimorum hominum agmen hanc pestiferam haeresim confutavit. Quorum praecipui Adelmarius grammaticus, ex clerico Leodiensi episcopus Brixianus, Fulberti [Col. 1300B] Carnotensis praesulis aliquando auditor, et ejusdem haeresiarchae condiscipulus, Guitmundus, ex monacho coenobii de Cruce S. Leufredi Aversanus episcopus; Hildebertus, episcopus Cenomanensis primum, deinde Turonensis archiepiscopus, et Algerus Germanus, ex scholastico monachus Corbeiensis in Saxonia, fuere. Hanc sententiam nostro saeculo denuo excitavit infelix Zuinglius, qui meritas nunc sceleris poenas luit.

Nicolaus II, pertaesus bellum quod Normandi perpetuo cum Ecclesia gerebant, et a Romanis proceribus vexatus, tum primum pacem certis conditionibus et mutuis auxiliis cum Normandis facere constituit, et eam ultro per legatos tentavit, ut ipsorum opibus et praesidio adjutus, nobiles Romanos sibi adversantes compesceret, et Ecclesiae oppida ab iis occupata recuperaret. Robertus Guiscardus, qui tunc utramque Siciliam obtinebat, pontificis voluntate cognita, quo imperium suum principum foederibus [Col. 1300C] et legitimis titulis stabiliret, et perpetuum ad id tempus Romanorum pontificum contra gentem suam odium exstingueret, eo in Apuliam accito, pacis conditiones cupide amplexatus est, quae ejusmodi fuere: ut Normandi anathemate solverentur, ipsorum princeps Robertus Guiscardus beneficiario jure cuncta quae in Italia possidebat, a Romana Ecclesia tenere agnosceret susciperetque cum pensione annua duodecim denariorum pro singulis jugeribus boum persolvenda; utque Romanus pontifex, universam eam gentem ejusque jura tueretur, et vicissim Normandorum principes jurejurando se fidem Romanis pontificibus servaturos, et ipsorum ditionem defensuros promitteret, ab iis vexilli susceptione principatus, eorum insignia, titulos et jura susciperent, et quae Romanae sedi eripuerant, restituerent, praesertim Trojam, et Beneventum. His confectis, pontifex Robertum Guiscardum et Normandos ad apostolicae sedis gratiam et communionem suscipiens, Robertum jam vectigalem Ecclesiae factum Campaniae, Calabriae [Col. 1301A] et Apuliae ducem, et Siciliae comitem creavit. Haec acta sunt anno Christi 1060, eo loco ubi nunc Aquila condita est, inter Amiternum et Furconem, et in concilio Melphi congregato confirmata. His pactionibus initis, pontifex, ut ditionem ecclesiasticam reciperet, magna ex foederis formula, a Roberto exercitu accepto, ad Urbem rediit; Praenestinos, Tusculanos, Tiburtinos et Nomentanos, Romanae Ecclesiae rebelles, in deditionem accepit, Tiberique trajecto, Galeriam et al a Gerardi comitis oppida diripuit. Castella omnia Sutrium usque expugnavit, et ecclesiasticam ditionem tutissimam reddidit. Petrum Damiani, episcopum [Col. 1302A] Ostiensem, Mediolanum bellis civilibus laborans legatum misit, qui, seditione sedata, in Urbem ad synodum, quam quartam pontifex indixerat, rediit. Cui ex omni Italia frequentes episcopi interfuere; in qua contra Simoniacos et incontinentes sacerdotes aliquot decreta edita. Paulo post synodum Nicolaus, vir in omni vita probatissimus, Florentiam profectus, ibidem V Nonas Julii, anno Domini 1061, optimo de Romana Ecclesia meritus, pie quievit, in cathedrali ecclesia sepultus.

Vacavit tunc sedes, propter subsecutum schisma, menses II, dies XXVI.

Notitia diplomatica

Jaffe, Philippus

[Col. 1301]

NOTITIA DIPLOMATICA (JAFFÉ, Regesta pontificum Romanorum, 384.)

† In bullis anni 1060 Nicolaus, Florentinum calculum secutus, initium annia die 25 m. Martii coepit, ut quae ante eum diem scriptae sunt, eae annum Inc. Dom. 1039 praebeant (14, 15, 16, 17, 18).

Sententiam in bullis ejus reperimus hanc: CONFIRMA HOC, DEUS, QUOD OPERATUS ES IN NOBIS (17, 20, 21, 34).

Testes subscripserunt: Bonifacius, Albanensis episcopus (14, 15, 17). Bonifacius, Gabinensis episcopus (15). Petrus, Gabinensis episcopus (20). Petrus, Lavicanensis episcopus (14, 17). Petrus, dictus Ostiensis episcopus (al., peccator monachus ) (11, 14, 15, 17, 20). Joannes, Portuensis episcopus (14, 15, 17, 20). Bruno, Praenestinus episcopus (14, 15, 17, 20). Humbertus, dictus S. Ecclesiae Silvae-Candidae episcopus (11). Desiderius, presbyter cardinalis R. E. ex tit. S. Caeciliae (15, 17). Stephanus, presbyter cardinalis tit. S. Chrysogoni (15, 20). Hildebrandus S. R. E. archidiaconus (11, 15, 16, 17).

Scriptae bullae sunt per manum Octaviani scriniarii et notarii S. R. E. [al., sacri palatii ] (1, 2, 3, 4, 19, 21, 22, 31, 33). Crescentii notarii et scriniarii S. R. E. (6). Joannis scriniarii S. R. E. (20).

Datae per manum Humberti dicti episcopi Ecclesiae Silvae-Candidae et bibliothecarii S. R. et apost. sed. (1, 2, 3, 4, 5, 6, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 31, 32, 33, 34). Bernardi episcopi S. Ecclesiae (35).

Epistolae et diplomata

Nicolaus II

[Col. 1301]

NICOLAI II PAPAE EPISTOLAE ET DIPLOMATA.

I. Nicolaus II papa confirmat bona et possessiones monasterii Sancti Petri Perusini. (Anno 1059.) [MARGARINI, Bullar. Casin. II, 92, ex archivio monasterii S. Petri de Perusio in capsula privilegiorum, n. 10.]

[Col. 1301B]

NICOLAUS episcopus servus servorum Dei, venerabili monasterio Beati Petri apostoli, sito extra, imo et juxta civitatem Perusinam, in loco qui dicitur Caprarius, et per illud BONIZONI abbati, ejusque successoribus ibidem juste et regulariter promovendis in perpetuum.

Cum universalis sancta mater Ecclesia per gloriosos apostolorum principes, Petrum scilicet piscatorem hominum, et Paulum doctorem gentium, prae caeteris cooperatoribus maxime sit coadunata, instituta [Col. 1302B] et dilatata, convenit eis confirmari et detineri omnia quae suae ditionis ac potestatis reperiuntur specialia. Quapropter ad hujus supradicti monasterii honorem semper augendum, et nunquam minuendum, concedimus per hoc apostolicae defensionis privilegium, ut teneat et habeat pacifice et quiete quod hactenus tenuit et habuit, et nunc tenet et habet, scilicet cellas suas et ecclesias, cortes suas ac plebes, fundos etiam, et casales, plebem scilicet Sancti Constantii, et Sancti Rufini, et Sancti Martini, ecclesiam Sanctae Mariae in Agellione, cum suis pertinentiis; curtem de Casale, et curtem Sancti Justini; curtem de Petroniano; ecclesiam Sancti Andreae de Aliano, cum sua pertinentia; ecclesiamque Sanctae Mariae in Petithiano, et ecclesiam Sancti Clementis, atque medietatem ecclesiae Sancti Donati [Col. 1303A] in civitella; nec non et terram Hugonis nepotis Bernonis de Montenigro. Insuperque confirmamus eidem monasterio in perpetuum massas tres in comitatu Perusino positas: unam quae vocatur Pusulo, alteram Filomio, et aliam quae nuncupatur Casalini, cum ecclesiis, casis, vineis, campis, hortis, montibus, cultis et incultis, omnibusque suis pertinentiis; monasterium quoque Sancti Angeli in comitatu Arisati, in loco qui dicitur Tolliano et Lunisano, cum cellis et capellis suis, et cum omnibus suis pertinentibus. Nec non quidquid deinceps praefatum Sancti Petri monasterium, quovismodo, divinis vel humanis legibus cognito, acquirere potuerit, hujus nostri apostolici privilegii tenore confirmamus. Licentiam quoque damus tibi [Col. 1303B] de omnibus clericis, tam in monasterio degentibus quamque etiam foris in possessionibus ejus manentibus, a quocunque volueris idoneo et canonice locato episcopo eo ordinandi, et chrisma in tuis plebibus accipere. Si autem ab episcopo in cujus dioecesi praefatum monasterium situm est, nec ordinationes, nec chrisma potueris canonice et gratis obtinere aut impetrare, et de ecclesiis consecrandis eodem modo; et nullus episcopus ad idem monasterium pertinentem excommunicare, aut damnare audeat, si in causa sua nostrum, ac sanctae apostolicae sedis patrocinium et examen flagitat. Romani autem pontificis donum abbatiae et abbas ipse, et consecratio abbatis sit in perpetuum. Et omni remota [Col. 1303C] excusatione, nisi canonica, ad synodum, quandocunque a summo pontifice vocatus fuerit, veniat. Porro oblationes, eidem monasterio collatae tam pro vivis quam pro defunctis, a nullo episcoporum pervadantur, sed ex integro proficiant monasterii utilitatibus ac fratrum necessitatibus. Decimae autem ejusdem monasterii in susceptione hospitum et peregrinorum ad portam ipsius monasterii conferantur. Servitium quoque, et quod vulgariter dicunt foderum, nec imperatori, nec regi, nec marchioni, nec alicui hominum liceat ex eodem monasterio, aut ex pertinentia ejus requirere, nisi soli nostrae apostolicae sedi. Insuper, et ibi sepeliri nequaquam prohibeat mortuum. Episcopus vero publicas missas, et stationem ibidem farere [Col. 1303D] non audeat, nisi ab abbate ipsius monasterii fuerit invitatus, ne, sicut beatus Gregorius ait, in servorum Dei secessibus ulla occasio praebeatur popularibus conventibus; et simpliciores ex hoc animas plerumque ( quod absit! ) in scandalum trahat frequentior quoque mulierum introitus. Quod si invitante, vel annuente abbate, episcopus ibidem missas publicas facere voluerit, his tantum diebus id agat, scilicet secunda feria Paschae, et beatorum Petri et Pauli Natalitiis; sed nullas inde oblationes tollat ipse, aut aliquis clericorum ejus, invito abbate, ac fratribus. Statuimus quoque ut, obeunte abbate monasterii ipsius, nec episcopus, nec aliquis clericorum ejus in describendis, praevidendisque acquisitis, acquirendisque ejusdem monasterii rebus, [Col. 1304A] nulla se occasione permisceat. Abbatem vero eidem monasterio, non alium, sed quem dignum moribus, atque aptum disciplinae monasticae, communi consensu, congregatio tota poposcerit, si ex se habuerit, vel si ab alia congregatione sibi elegerit, absque aliqua venalitate, a Romano pontifice consecrandum. Decernimus etiam ut omnes eidem monasterii carthae contrariae et nocivae omnino vacuae et inanes existant. Praeterea apostolica nostra auctoritate constituimus et confirmamus ut nullus imperator, rex, episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, guastaldio, aut alia quaelibet magna parvaque persona, te praedictum abbatem, tuosque successores canonice intrantes, de jam dicto monasterio, vel de omnibus suis rebus, et proprietatibus [Col. 1304B] mobilibus et immobilibus, ac sese moventibus molestare ac divertere, aut inquietare audeat. Si quis ergo contra hujus nostri apostolici privilegii decretalem temere agere tentaverit, vel praesumpserit, auctoritate sanctae et individuae Trinitatis, et beatorum apostolorum Petri et Pauli et nostra, perpetuae maledictionis anathemati se subjacere noverit, donec resipiscens satisfecerit. Insuper compositurus existat duodecim libras auri, medietatem nostro sacro palatio, medietatem ipsi monasterio. Qui vero pio studio hanc observare voluerit, et praefatum monasterium in nulla sua justitia vel rebus suis fraudaverit, sive qui, ei reverentiam habens, pro Deo de suis aliquid contulerit, benedictionis [Col. 1304C] gratiam a Domino Deo consequatur, et per clavigerum principem coeli januas regni coelestis introduci mereatur.

Scriptum per manum Octaviani scriniarii, notariique sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Februario, et indictione XII. Bene valete.

Datum Romae octavo Kalen. Martii, anno Domini Christi 1059, per manus Humberti dicti episcopi sanctae Ecclesiae Silvae Candidae, et bibliothecarii sanctae Romanae et apostolicae sedis, anno primo pontificatus domni papae Nicolai II, indictione XII.

II. Nicolai II summi pontificis bulla qua monasterio Sancti Vincentii ad Vulturnum, et Joanni IV, ejus abbati, omnia illius bona et jura confirmat. (Anno 1059.) [MURATORI, Rer. Ital. Script. I, II, 5, 4.]

[Col. 1304D]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio JOANNI, abbati venerabilis monasterii Christi martyris Vincentii super ipsum fontem Vulturni fluminis constructi, et per eum cunctis successoribus ejus regulariter ad regimen promovendis in perpetuum.

Etsi omnibus sollicitudinem nostram et apostolicae sedis munimentum protendere debemus, piis tamen locis, et praecipue religione monastica pollentibus, abundantius quidquid pietatis et utilitatis possumus, quatenus ex pia provisione coenobitarum in futuro plenam mercedem cum eis, et pro eis Deo miserante, mereamus. Proinde benevola condenscensione [Col. 1305A] annuentes petitionibus tuis, charissime fili, et abba Joannes per hanc apostolicae auctoritatis decretalem paginam, secundum quod tuis antecessoribus nostri fecisse noscuntur, concedimus et confirmamus tibi, tuisque successoribus post te regulariter promovendis in perpetuum praefatum monasterium Beati Vincentii martyris situm super ipsum fontem Vulturnum in territorio Beneventano in partibus Samniae cum omnibus suis pertinentiis et cellis, videlicet monasterium Beati Petri apostoli pesitum juxta fluvium Sabbati, monasterium quoque Sancti Adeodati intra Beneventum, et ecclesiam Sancti Stephani; cellam Sanctae Mariae in loco Sano, etc. Concedimus licentiam vobis vestrisque posteris ad altaria consecranda et clericos in quolibet [Col. 1305B] gradu ordinandos invitare quem volueritis episcopum. Interdicimus etiam ne quis episcoporum ex eodem monasterio abbatem vel monachum audeat ad suam synodum provocare, vel excommunicare. Jubemus quoque concedendo vobis cujuscunque Ecclesiae clericum, si venerit ad conversionem, ut recipiatis secundum monasticam disciplinam . . . . . chrisma, et oleum sanctum acquiratis a beneplacito vobis episcopo, etc. Si quis autem, quod non optamus, etc.

Scriptum per manus Octaviani scriniarii S. R. E. notarii, mense Martio, et indictione XII. Bene valete.

Datum Spoleti VI Nonas Martii, anno Jesu Christi 1059, per manus Humberti sanctae Ecclesiae Silvae [Col. 1305C] Candidae episcopi, anno I Pontificatus domni papae Nicolai secundi, indictione XII.

III. Nicolaus II papa confirmat bona ac privilegia omnia a Leone PP. IX Casinensi monasterio concessa. (Anno 1059.) [COCQUELINES, Bullar., I, 401, ex regesto Petri Diaconi, num. 18, fol. 17 a tergo.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, DESIDERIO dilecto filio abbati venerabilis coenobii almi Patris Benedicti, quod nuncupatur Mons Casinus, cunctisque successoribus ejus illic regulariter ad regimen promovendis, in perpetuum.

[Col. 1305D] Pastoralis sollicitudinis nostrae bonum si debet perspicere et proficere omnibus etiam extraneis et longinquis, multo magis domesticis et propinquis. Ipsis quippe post Dominum secundo gradu admovenda est invisibilis charitas, ut per eos velut quaedam visibilis flamma gradatim ad remotiores quosque discurrat. Piis ergo locis et divina religione venerabilibus debitae consolationis et defensionis porrecturi manus, illum caeteris praeferendum non ambigimus quem monasticae normae constat esse principale gymnasium, et sanctae Romanae et apostolicae sedi contiguum; quem cives Romani, patres videlicet eximii Benedictus, Maurus et Placidus cum nonnullis aliis fundarunt, quemque, a gentibus destructum, Romani pontifices nihilominus sua auctoritate [Col. 1306A] restruxere, et privilegiis apostolicae sedis merito caeteris coenobiis praetulerunt, atque contra quorumlibet suspectas injurias efficaciter munierunt. Quorum nos sacrae auctoritati sicut tempore et loco succedimus, sic eorum exemplo, ut oportet, innitimur, et per hujus nostrae decretalis paginae tenorem tibi, dilectissime fili Desideri, quem abbatem consecravimus, concedimus, secundum privilegia antecessorum nostrorum atque consuetudinem, monasterium almi Patris Benedicti, situm monte castri Casini, cunctamque ipsius monasterii abbatiam, in integro cum cellis suis, castellis, praediis et omni sua pertinentia, et hac nostra auctoritate confirmamus tam in finibus Beneventanorum, Apulorum et Calabrorum, quam etiam in finibus Marsorum et in [Col. 1306B] marchiis, sive ubicunque longe et prope hactenus jure sibi pertinet aliquid, sive quidquid deinceps ubi vis juste acquisierit. Ad haec justitiam, vel quodlibet debitum quod officiales nostri sacri palatii exigunt a navibus ad Romanum portum applicantibus, vestri coenobii navi peculiari gratanter relaxamus; et quotiescunque Romam ad servitium sanctae Romanae Ecclesiae veneritis, in sancta Jerusalem palatii Susurriani hospitium habeatis; et defuncto abbate ibidem, vestra vel vestrorum successorum electione abbas constituatur, a Romano pontifice consecrandus, conservato vobis vestrisque successoribus privilegium, tam quod ex navi vestra, quam quod ex ipsa destructa ecclesia, ut vel sic restrueretur, proximus decessor noster sanctus Leo firmavit [Col. 1306C] abbati Richerio. Usum quoque sandaliorum et dalmaticae quamvis jure cardinalatus tui ab apostolica sede perceperis, a nobis tamen tibi et loco deinceps in principalibus festis tantum concedimus ad honorificentiam tam venerabilis coenobii, et ob dilectionem tui, secundum quod praefatus decessor noster tuo praefato concessit.

Praeterea corroboramus tibi tuisque successoribus in omni conventu episcoporum et principum superiorem in omnibus abbatibus sedem, et in conciliis et judiciis priorem tui ordinis hominibus sententiam pro reverentia tanti loci, qui primum et summum monasticae legislatorem vivum et mortuum retinere promeruit; quique ipsius legislatorem scripto, [Col. 1306D] verbo et exemplo coenobiale propositum appetendo, in toto mundo sole clarius evibravit. Defuncto autem abbate, ex sese ipsa congregatio, secundum sanius consilium sapientum et seniorum fratrum, sibi abbatem eligat, et apostolicae sedis pontifici firmandum et consecrandum exhibeat. Nec aliter ibi abbas constituatur, aut aliunde illuc intromittatur, nisi forte ex se aliquem tanto regimini idoneum non habuerint, et ob id saniori consilio extraneum sibi elegerint. Porro, praeter summum apostolicae sedis praesulem, cujuslibet Ecclesiae episcopum vel sacerdotem in praefato monasterio vel in cellis ipsius ditionem quamlibet sibi praesumere hac nostra interdicimus auctoritate: ita ut, nisi ab abbate fuerit invitatus, nec missarum solemnia inibi audeat [Col. 1307A] celebrare, sed, remota et propulsata qualibet oppressione ecclesiasticarum vel saecularium personarum, sicut hactenus mansit, a praesenti duodecima indictione hoc nostro privilegio in perpetuum quietum et liberum, ad servitium et gloriam Dei maneat, sub defensione et jure sanctae Romanae et apostolicae sedis, cum suis omnibus.

Ex quibus summatim et generaliter omnibus haec nominatim et specialiter tantum istic digessimus: In primis monasterium Domini Salvatoris positum ad ipsius pedem montis; atque monasterium Sanctae Dei genitricis et virginis Mariae, qui vocatur Plumbarola; sed et castellum S. Petri ad pedem ipsius montis, quod ab antiquis dictum est castrum Casini, nec non et castellum S. Angeli; castellum qui vocatur [Col. 1307B] Piniatario, et Junctura; castellum S. Georgii, et S. Apollinaris, et S. Ambrosii, et S. Andreae: et castellum qui vocatur Vallisfrigida: castellum qui dicitur Bantra, et S. Petri in Hia; S. Victoris, Toroculum, Cervaru, S. Eliae, Vallemrotundam, Rocca de Bontra, cum omnibus suis pertinentiis; castellum qui dicitur Sarasiniscum, et castellum S. Stephani; cellam Sanctae Mariae in Albaneta; et S. Nicolai in Ciconia, S. Benedicti in Clia, S. Angeli in Vallelucis, et cella Sancti Michaelis; in comitatu Aquinensi cellam S. Gregorii, S. Mauritii, et S. Nicolai in Pica, S. Angeli in Cannuccio, S. Mariae in Barole, et S. Petri in Ascleto; item in Luca cellam S. Georgii prope Posterulam; Wiriwalam, quam [Col. 1307C] S. Benedicto contulere Enricus et Rolandus fratres, sanctae conversationis habitum quaerentes; cellam S. Benedicti, et S. Scholasticae in Gaeta; S. Stephani in Terracina; S. Luciae, S. Petri in Curuli; S. Sylvestri, et S. Luciae in Arpino; S. Benedicti in colle de Insula; S. Germani in Sura; curtem S. Urbani in Comino; cellam S. Pauli ibidem et S. Nazarii, et S. Valentini, ac S. Salvatoris; cellam S. Benedicti in Venafro; et S. Nazarii, et S. Mariae in Sala; curtem S. Benedicti minoris ibidem; castellum quod dicitur Capriata, et Francilonis, et S. Joannis; curtem S. Felicis; castellum qui vocatur Conca; cellam S. Benedicti in Cesama; S. Benedicti in Teano; et S. Benedicti in Suessa; nec non et cellam S. Benedicti in Capua cum ipso Gualdo [Col. 1307D] de Ligure et cum omnibus suis pertinentiis; cellam S. Joannis ancillarum Dei in eadem civitate; S. Mariae in Calvo; S. Mariae in Cingola; S. Adjutoris in Alifas; S. Caeciliae in Napoli; Ecclesiam Sanctae Crucis in Ancalfi; cellam S. Benedicti in Salerno; et cellam S. Sophiae infra civitatem Beneventanam; cellam S. Benedicti in Asculo; cellam S. Benedicti in Trans; et S. Benedicti in Bari: cellam S. Mariae ancillarum Dei in civitate Cosentia; cellam S. Benedicti in Pectinaro, S. Mariae in Banse, S. Benedicti in Alarimo; cellam S. Eustasii quam S. Benedicto obtulit Adelpherius Pantasia, cellam S. Mariae in Murone, S. Eustatii in Petra abundanti, S. Mariae in Batratano, S. Mariae in Casmeta juxta fluvium Trinium, S. Benedicti in Ripa Ursa cum suis [Col. 1308A] omnibus pertinentiis; nec non et castellum qui vocatur Lastinianum, et alia tria castella, montem Alberici, Mucelam, S. Quirici cum portu decem navium, quae duo Trasimundus comes filius Altonis beato Benedicto in monte Casino legali donatione et chartarum monumentis contulit; tertium autem castellum Frisam, quod praefati Trasmundi uxor pro anima sua, consentiente viro suo, S. Benedicto obtulit; S. Justa ibidem; cellam S. Focati in Alarino, S. Georgii in Termole; cellam S. Liberatoris in Marchia, cum quadraginta cellis; S. Salvatoris in Tabe, S. Scholasticae in Pinne, S. Martini in Salina, S. Nicolai in Apruxo, S. Angeli in Maranno, cum omnibus cellis suis sanctorum septem fratrum; S. Laurentii, et S. Benedicti in Trunto, [Col. 1308B] S. Apollinaris in Firmo, S. Benedicti in Tisino, et S. Mariae in Arboscola; cellam S. Benedicti in Marli, et S. Cosmati; cellam S. Angeli in Valleregia cum castellis et omnibus suis pertinentiis; nec non et castella in comitatu Asculano id est Octavus, et post montem Cinianum et Trivilianum, et Cavino, quod Rolandus in praefato monasterio cum suis nepotibus obtulere; cellam S. Jacobi in Tremiti cum ipsis insulis; in Comino castellum qui dicitur Vicalbo, cum omnibus suis pertinentiis.

His igitur et omnibus quae praefato coenobio juste pertinent nunc, quae in futuro juste pertinebunt, sub tutela et Romana libertate hoc privilegio perpetualiter, ad temporalem servorum Dei praesentium [Col. 1308C] scilicet atque futurorum quietem, statutis, atque confirmatis; apostolica censura, sub interpositione districti anathematis et divini contestatione judicii, interminamus omnibus tam praesentibus quam futuris, ne ullus hominum cujuscunque ordinis, dignitatis, conditionis, vel cujuscunque officii, seu quaelibet vel quantumlibet parva aut magna persona, quibuscunque rebus vel personis praefato monasterio juste pertinentibus aliquam violentiam inferat, aut calumniosus existat, vel incumbat. Insuper quia monasticus cursus secundum praeceptum regulae almi Patris Benedicti aestivis et hiemalibus temporibus praefixus est, auctoritate apostolica concedimus ut liceat fratribus signum pulsare in eodem monasterio et in cellis ejus, tam ad diurnas quam [Col. 1308D] ad nocturnas horas, quandocunque voluerint. Liceat quoque ipsius monasterii et cellarum ejus fratribus clericum cujuscunque ordinis, de quocunque episcopatu fuerit, secundum traditionem sanctorum Patrum suscipere cum rebus suis ad conversandum et monachicum habitum suscipiendum, absque interdictione quorumlibet episcoporum; ut liceat eisdem subjectis monasterii eorum judicare tam monachos quam et sanctimoniales feminas, absque prohibitione et contradictione cujuslibet saecularis potestatis seu ecclesiasticae. Et quia cupimus tam praesentium quam futurorum malignae avaritiae et nequitiae obviare, hac nostra apostolica auctoritate pariter interdicimus seditiones, quas dicunt levas, seu depredationes, ne fiant aliquo modo in cujuscunque abbatis [Col. 1309A] aut rectoris morte aut electione. Ad haec liceat vobis sacrum chrisma, et ecclesiasticos ordines, et altarium consecrationes ab episcopo quolibet canonice promoto accipere, et Christianismum in ecclesiis vestris agere per clericos vestros, et hymnum angelicum per dies Dominicos et festivitates ad missarum solemnia rite decantare. Et nullus episcopus praesumat in jam dicto monasterio venire, vel in ecclesiis sibi subjectis sacerdotem excommunicare, vel ad synodum provocare, aut abbatem et monachos qui illo in tempore fuerint.

Porro cupientes consulere monasticae religioni, quae peccatis exigentibus passim depravatur, te tantummodo diebus vitae tuae vicarium nobis ad correctionem omnium monasteriorum et monachorum [Col. 1309B] ab ipso fluvio Piscaria, sicut influit in mare, scilicet per totam Campaniam, Principatum quoque, et Apuliam, atque Calabriam, assumere decrevimus, ita ut capitulum in eis habeas, et vice nostra indisciplinatos, cum adjutorio episcoporum ad quos monasteria ipsa pertinent, corrigas, et quae sunt emendanda, si potueris, secundum Dominum emendes, aut apostolicae sedis pontifici renunties ad perpetuam animae vestrae mercedem, et monasticae religionis emendationem et conservationem, pariter quoque ad tui cardinalatus dignitatem et sanctissimi Benedicti honorificentiam, ea gratia ut monasticus ordo corrigatur illis in partibus per te religiosum et prudentissimum successorem illius. Si quis vero, quod non optamus, hujus nostri privilegii decretalem [Col. 1309C] paginam temerario ausu in aliquo infringere tentaverit, aeternae maledictionis innodatum vinculis se noverit, et perpetua supplicia luiturum cum diabolo et angelis ejus, nisi forte prius resipiscens satisfecerit. At qui pietatis intuitu devotus observator exstiterit, ipsius interventu almi Patris Benedicti perfectorumque sequacium sociorumque ejus, sempiternae benedictionis particeps, et paradisi beatus possessor efficiatur. Amen.

Scriptum per manum Octaviani notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae apostolicae sedis, anno primo pontificatus domni papae Nicolai secundi, indictione duodecima.

Datum Auximi octavo. Idus Martii, anno Jesu [Col. 1309D] Christi millesimo quinquagesimo nono, per manum Humberti sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi, et bibliothecarii apostolicae sedis.

IV. Nicolaus II pontifex confirmat erectionem capituli B. Mariae Virg. ad Gradus, Coloniae Agrippinae, quod est XX canonicorum collegium, a S. Annone Coloniensi archiepiscopo fundatum, multisque praediis a B. Richeza Poloniae regina dotatum. (Anno 1059.) [MIRAEUS, Opp. diplom., IV, 3.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto [Col. 1310A] fratri ANNONI, archiepiscopo Coloniensi, perpetuam in Domino salutem.

Pontificii apostolatus nostri est, universali vigilantia omnibus ecclesiasticis negotiis utiliter prospicere; religiosorum tamen locorum utilitatibus summam sollicitudinem pia devotione impendere. Quam cum omnibus generaliter debeamus, specialiter tamen assensum praerogativae dilectionis erga reverentiam fraternitatis tuae semper habere optamus.

Quocirca, dum omnibus justis petitionibus debeatur facilis assensus, suggestione benignitatis tuae promptus charitatis nostrae exhibetur affectus. Itaque secundum amorem petitionis tuae ecclesiam B. Mariae matris Domini nostri Jesu Christi, sitam inter [Col. 1310B] muros urbis Coloniae in loco qui vocatur ad Gradus, quam pia devotio tua construxit et ad omnipotentis Dei honorem, atque animae perpetuam mercedem, possessionibus ac rebus interius et exterius ditavit, sub apostolicae defensionis tutela recipimus.

Apostolica nihilominus auctoritate confirmamus eidem ecclesiae quidquid et tuae devotae religionis intentio divini zeli fervore hactenus contulit, scilicet Blisenna, Wissa, Unckelo, Heigenbach, Elinke, Flamnersheimb, et antecessor tuus Hermannus archiepiscopus eidem ecclesiae exaedificandae, de caeterorum possessionibus acquisivit, et quod tua industria, Richesae et cohaeredum acquisivit Meckenichem, Cloteno, Demunderedo, Assela, et decimationem in Saxonia, quae feudum Henrici fuit, et [Col. 1310C] quidquid in futurum quocunque modo divinis vel humanis legibus congruo tua charitas et quorumcunque fidelium acquirere poterit.

Statuimus itaque, per hujus nostri privilegii decretalem paginam, ut nulla unquam cujuscunque dignitatis, gradus vel ordinis magna parvaque persona audeat et praesumat ipsam ecclesiam aut religiose famulantes ei ullo modo inquietando molestare, aut de suis mobilibus vel immobilibus, temerario ausu discutere, quoniam dignum est ut qui continuo obsequio in Christi solius militia exercitantur, indeficientis nostrae inspectionis salubri munimine protegantur.

Unde auctoritate Patris, et Filii, et Spiritus sancti, [Col. 1310D] et beatorum apostolorum principum Petri et Pauli, affectui sanctae devotionis tuae, charissime confrater, gratanti animo annuentes, statuimus, et sub interpositione perpetui anathematis ac divini judicii observatione praecipimus ut tua et haec nostra eadem, ad augmentum praefatae ecclesiae perpetualiter confirmanda, statuta, inviolata permaneant.

Si quis igitur, quod non optamus, hujus nostrae decretalis privilegii paginae temerario ausu violator existere, et sanctae sedis apostolicae contumaci rebellione decreta corrumpere praesumpserit, sciat se perpetuae [Col. 1311A] maledictionis anathemate damnandum, et cum diabolo et satellitibus ejus aeterni ignis incendio cremandum, nisi forte resipuerit, et Deo et praedictae ecclesiae condigne satisfecerit. Qui vero pia devotionis intentione conservator exstiterit, peccatorum suorum omnium, precibus beatorum apostolorum principum, consequatur veniam, et cum omnibus divinae legis observatoribus, aeternae beatudinis promereatur gloriam.

Scriptum per manum Octaviani, sacri scrinii et sanctae Romanae Ecclesiae notarii, Kalendis Maii, indictione XII, anno Domini nostri Jesu Christi 1058, per manus Humberti sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi et apostolicae sedis bibliothecarii, anno primo pontificatus Domini papae Nicolai secundi, indictione [Col. 1311B] duodecima.

V. Nicolaus II Ecclesiae Pennensis bona, petente Joanne episcopo, confirmat. (Anno 1059.) [UGHELLI, Italia sacra, I, 1116.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto confratri JOANNI Pennensi episcopo et per te ecclesiae S. Mariae et gloriosi Christi martyris ac levitae Maximi, tuisque successoribus in perpetuum.

Officii nostri est omnibus ecclesiasticis utilitatibus providere, et justis desideriis ac petitionibus prompto animo indulgere. Unde, quia petisti a nobis, charissime confrater, ut per nostri privilegii paginam tuae ecclesiae, et tibi, tuisque successoribus [Col. 1311C] perpetualiter confirmaremus omnia quae praedictae ecclesiae juste et legaliter competunt, petitioni tuae gratanter annuentes, per hujus nostrae constitutionis decretum et apostolicae sedis edictum concedimus et confirmamus tibi, sicut superius legitur, in perpetuum quidquid in praenominatae ecclesiae episcopio B. Mariae et gloriosi Christi martyris et Levitae Maximi in praesentiarum possides, quaeque in futurum quocunque modo divinis, et humanis legibus cognitis acquirere poteris, scilicet ipsum episcopatum cum omnibus rebus et possessionibus suis, et pertinentiis, mobilibus et immobilibus seseque moventibus, castris, villis et territoriis, ecclesiis cum primitiis et decimalibus, et cum omnibus quae ibi pia devotio fidelium sacris contulit oblationibus, tam [Col. 1311D] pro salute vivorum quam etiam pro mortuorum. Statuentes per hanc hujus sanctae sedis apostolicae, cui annuente Deo praeesse dignoscimur, inviolabilem constitutionem, ut nullus imperator, marchio, comes, vicecomes, aut alia quaelibet magna, parva, cujuscunque dignitatis vel ordinis persona, contra hoc nostrum privilegium praesumat jam dictum epicopium, aut te, charissime fili, tuosque in perpetuum successores de bonis suis divestire, inquietare, aut aliquid ibi contra sacros canones constituere vel ordinare. Si quis igitur ei, sicut a nostra apostolica auctoritate concessum, et concessa . . . . pertinere non permiserit, sciat se anathematis vinculo innodatum a Patre, et Filio, et Spiritu sancto, et [Col. 1312A] auctoritate B. Petri principis apostolorum, nec non cum diabolo et Juda traditore D. N. J. Christi eos in incendii concremari supplicio, et insuper sciat se daturum X auri libras: scilicet medietatem nostro sacro palatio, et medietatem praedicto episcopio. Qui vero intuitu pio observator in omnibus exstiterit, custodiendo hujus nostri privilegii constitutionem, vel cultum Dei respiciendo, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino Deo habeat, et vitae aeternae particeps sit, et misereatur in saecula saeculorum.

Datum Romae VI Non. Maii, anno Dom. nostri Jesu Christi 1059, per manus Humberti S. ecclesiae Silvae Candidae episcopi, et apostolicae sedis bibliothecarii, anno I pontificatus D. papae Nicalai II, [Col. 1312B] ind. XII.

VI. Nicolaus II Ecclesiae Teatinae possessiones finesque, rogatu Actonis episcopi, confirmat, (Anno 1059.) [UGHELLI, Italia sacra; VI, 676.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto confratri ACTONI sanctae Teatensis Ecclesiae episcopo, universisque successoribus tuis in Ecclesia eadem canonice promovendis in perpetuum.

Etsi jubemur, dum tempus habemus, ad opus bonum operari, maxime tamen ad domesticos fidei: unde omnibus Ecclesiis Christi, pro ea, quae nobis credita est dispensatione, sollicitudinem nostram [Col. 1312C] debentes, sic debemus invigilare longinquis, ne in aliquo absimus propinquis. Itaque ad suggestionem tuam, charissime confrater et coepiscope Acto, quem a rev. mem. domino nostro Victore ex episcopatu Marsicano ad Teatensem promotum gaudemus, et antecessoribus nostris atque nobis fideliter et jugiter deservire in S. Romanae Ecclesiae cura cognoscimus, episcopatum Teatensem cum omni sua integritate et pertinentia, sicut antiquis et justis limitibus determinatur, confirmamus: scilicet a Staffilo inter montes, et ipso monte de Ursa, et quomodo pergit in Coya, et ponit terminum in aqua, subtus terra usque ad aquam-sonulam, et quomodo pergit usque in montem de Teste, et vadit per Vinae montem, et qualiter pergit usque mons Clavi, et quomodo pergit ipso fluvio de Trinio [Col. 1312D] usque in littoribus maris, et juxta mare usque in Piscariam, et redit in priorem finem, quod est ipso Staffilo. Igitur statuentes apostolica auctoritate confirmamus tibi, successoribus tuis, nec non Ecclesiae tuae civitatem Teatensem, et castellum Tribullianum, et curtem Cisternae, curtemque de Patroncello, nec non castellum de Genestrale cum plebe S. Michaelis montem quoque Filardi cum capella Sanctae Trinitatis, plebem S. Martini de Turri, et partem de Aterno cum plebe sanctorum Langutiani et Domitiani, et partem de Portu, ac castellum de Sancto Joanne cum sua capella, castellum quoque de plebe S. Hilarii cum eadem plebe, et castellum de Villamagna cum plebe S. Michaelis, [Col. 1313A] plebem etiam S. Mariae de Caramancio, et castellum de Luco, castellum quoque de Petra, plebemque S. Joannis de Albateco, castellum Pulveri cum sua capella, plebem etiam S. Stephani in Baxamo, et plebem de Buvlanico et plebem S. Martini de terra Doni Tresidii, et montem Perge cum Sancto Angelo, et sedibus molendinorum, plebemque de Juliano, et plebem S. Caeciliae, ac plebem de Piro Coartio, et plebem de Oucule, plebem quoque S. Mariae in Bari, et plebem S. Mariae in Domo, et plebem de Attissa, et monasterium S. Mauri, et plebem S. Nicolai de monte Oderisii, et montem Acuto, et in furca et ultra Piscariam terras eidem episcopatui pertinentes. Haec omnia, et multa alia praedicto episcopatui pertinentia, quae hic non sunt descripta confirmamus, [Col. 1313B] plebes scilicet, et capellas, et castella, curtes cum omnibus suis pertinentiis et decimationibus, atque oblationibus fidelium mortuorum atque vivorum, nec non primitiis, ac omnibus dationibus episcopatui canonica auctoritate pertinentibus. Si quis autem, quod absit, de his omnibus quae praediximus, temerario ausu, sive imperator, vel marchio, aut comes, aut aliqua persona laica, aut aliquis episcopus, sive abbas, monachus, vel presbyter infringere, minuere aut retinere praesumpserit contra tuam Ecclesiam, vel contra tuam voluntatem, et successorum tuorum statuentes apostolica auctoritate, sub divini judicii interminatione, ut nulla unquam magna, vel parva cujuscunque dignitatis, aut ordinis persona, sicut supra praefati [Col. 1313C] sumus, te, vel successores tuos de praenominatis bonis ecclesiae tuae, vel de omnibus ad eam juste pertinentibus inquietare vel molestare audeat; nec aliquis archiepiscopus, vel episc. in tua dioecesi quidquam pro constitutione ordinare vel agere sine tua successorumque tuorum licentia audeant; sed, contrarietate remota ecclesiastica, cum suis justitiis perpetualiter quieta remaneat. Qui vero haec, quae a nobis pio intuitu promulgata sunt, infringere vel in aliquo transgredi, sicut diximus, praesumpserit, omnipotentis Dei iram incurrat, et nostro anathemate confossus pereat, sed et cum diabolo damnatus gemat, et insuper sciat se daturum centum auri libras, medietatem sacro nostro palatio, et medietatem ipsi praedicto episcopo. Qui vero pio intuitu observator [Col. 1313D] in omnibus exstiterit, custodiens hujusmodi nostri privilegii constituta ad cultum Dei respicientis, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino Deo habeat, et vitae aeternae particeps esse mereatur in saecula saeculorum. Amen.

Scriptum per manus Crescentii notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae mense Maio die secunda, indictione duodecima. Locus † signi domini papae.

Dat. Romae VI Non. Maii, ann. Domini nostri Jesu Christi 1059, per manus Humberti sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi et apostolicae sedis bibliothecarii, anno primo pontificatus domini papae Nicolai II, indictione duodecima.

VII. (Anno 1059.) [MANSI, Concil. XIX, 873.] Nicolai II Epistola ad episcopos Galliae, Aquitaniae, Vasconiae.—Decreta promulgata in Romana synodo ann. 1059 nonnulla continet.

[Col. 1314A]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus archiepiscopis, episcopis, abbatibus, clericis et laicis fidelibus, tam majoribus quam minoribus, per omnes Gallias in Christo commorantibus, imo Aquitanicis et Vasconibus, salutem et apostolicam benedictionem.

Anno Dominicae Incarnationis 1059, anno pontificatus nostri primo, indict. XII, Romana urbe in basilica Sancti Salvatoris quae appellatur Constantiniana, [Col. 1314B] sanctam celebrantes synodum, a sanctis Patribus, videlicet 113 episcopis, exceptis abbatibus, et clericis religiosis ac laicis celebratam, de statu Ecclesiae sanctae ad communem utilitatem, Deo propitio, canonice disposuimus. Inter caetera de Nicolaitarum haeresi, id est de conjugatis presbyteris, diaconibus et omnibus in clero constitutis, ab omni concilio statutum est et corroboratum ita: «Quicunque sacerdotum, diaconorum et subdiaconorum, post constitutum beatae memoriae praedecessoris nostri sanctissimi Leonis papae de castitate clericorum, concubinam palam duxit, vel ductam non reliquit, ex parte omnipotentis Dei, auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli, praecipimus et omnino contradicimus ut missam non cantent, neque Evangelium [Col. 1314C] pronuntient, neque Epistolam ad missam legant, neque in presbyterio ad divina officia cum his qui praefatae institutioni obedientes fuerunt maneant, neque partem ab Ecclesia recipiant quousque a nobis sententia super hujusmodi, Deo concedente, procedat. Et praecipientes statuimus ut hi praedictorum ordinum, qui ejusdem praedecessoris nostri decreto obedientes haec servaverint, juxta Ecclesias quibus ordinati sunt, sicut oportet religiosos clericos, simul manducent et dormiant. Et rogantes monemus ut ad apostolicam, communem scilicet, vitam summopere pervenire studeant; quatenus, perfectionem consecuti, cum his qui centesimo fructu ditantur in coelesti patria mereantur ascribi.»

De his autem clericis qui tonsuram projiciunt, et [Col. 1314D] a clericatu recedunt, quos apostatas Julianistas jure vocitamus, statuimus ut, nisi ad professionem clericatus redierint, omni christiana communione priventur.

De monachis vero propositum non servantibus decrevimus ut, quousque ad propositum redeant, et in monasterio regulariter consistant, communione privati permaneant.

Illi etiam qui peregrinos, vel oratores cujuscunque sancti, sive clericos, sive monachos, vel feminas, seu inermes pauperes depraedati fuerint, vel bona eorum rapuerint, vel in malum eis obviaverint, anathematis vinculo feriantur, nisi digne emendaverint.

De confiniis coemeteriorum, sicut antiquitus a [Col. 1315A] sanctis Patribus statutum est, statuimus ita: Ut major ecclesia per circuitum sexaginta passus habeat, capellae vero, sive minores ecclesiae, triginta. Qui autem confinium eorum infringere tentaverit, vel personam hominis aut bona ejus inde abstraxerit, nisi publicus latro fuerit, quousque emendet, et quod rapuerit reddat, excommunicetur.»

Haec igitur et caetera hujusmodi, quaecunque in sacris canonibus habentur, authenticum sancta synodus praefata fore censuit observandum.

VIII. Nicolaus II omnibus episcopis cunctoque clero et populo decreta synodi Romanae perscribit (Anno 1059.) [MANSI, Concil. XIX, 897.]

[Col. 1315B] NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis catholicis, cunctoque clero et populo, salutem charissimam et apostolicam benedictionem.

Vigilantia universalis regiminis assiduam sollicitudinem omnibus debentes, saluti quoque vestrae providentes, quae in Romana synodo nuper celebrata, coram centum tredecim episcopis, nobis licet immeritis praesidentibus, sunt canonice constituta, vobis notificare curamus, quia ad salutem vestram exsecutores eorum vos esse optamus, et apostolica auctoritate jubendo mandamus.

I. Primo namque, inspectore Deo, est statutum ut electio Romani pontificis in potestate cardinalium episcoporum sit; ita ut si quis apostolicae sedi [Col. 1315C] sine praemissa concordi et canonica electione eorum, ac deinde sequentium ordinum religiosorum, clericorum et laicorum consensu, inthronizatur, is non papa vel apostolicus, sed apostaticus habeatur.

II. Ut moriente Romano pontifice, vel cujuscunque civitatis, nullus praesumat facultates eorum invadere, sed successoribus eorum reserventur integrae.

III. Ut nullus missam audiat presbyteri quem scit concubinam indubitanter habere, aut subintroductam mulierem. Unde etiam ipsa sancta synodus hoc capitulum sub excommunicatione statuit, dicens: «Quicunque sacerdotum, diaconorum, subdiaconorum, [Col. 1315D] post constitutum beatae memoriae praedecessoris nostri sanctissimi papae Leonis de castitate clericorum, concubinam palam duxerit, vel ductam non reliquerit, ex parte omnipotentis Dei, [Col. 1316A] auctoritate beatorum apostolorum Petri et Pauli, praecipimus, et omnino contradicimus, ut missam non cantet, neque Evangelium vel Epistolam ad missam legat, neque in presbyterio ad divina officia cum iis qui praefatae constitutioni obedientes fuerint maneat, neque partem ab Ecclesia suscipiat, quousque a nobis sententia super hujusmodi, Deo concedente, procedat.

IV. Et praecipientes statuimus ut ii praedictorum ordinum, qui, eidem praedecessori nostro obedientes, castitatem servaverunt, juxta ecclesias quibus ordinati sunt, sicut oportet religiosos clericos, simul manducent et dormiant: et quidquid eis ab ecclesiis venit, communiter habeant. Et rogantes monemus ut ad apostolicam, communem scilicet, vitam summopere [Col. 1316B] pervenire studeant.

V. Deinde, ut decimae et primitiae, seu oblationes vivorum et mortuorum, ecclesiis Dei fideliter reddantur a laicis, et ut in dispositione episcoporum sint. Quas qui retinuerint, a sanctae Ecclesiae communione separentur.

VI. Ut per laicos nullo modo quilibet clericus aut presbyter obtineat ecclesiam, nec gratis, nec pretio.

VII. Ut nullus habitum monachi suscipiat, spem aut promissionem habens ut abbas fiat.

VIII. Nec aliquis presbyter duas ecclesias simul obtineat.

IX. Ut per Simoniacam haeresim nemo ordinetur [Col. 1316C] vel promoveatur ad quodlibet ecclesiasticum officium.

X. Ut cujuslibet ordinis clericos laici non judicent.

XI. Ut de consanguinitate sua nullus uxorem ducat usque ad generationem septimam, vel quousque parentela cognosci poterit.

XII. Ut laicus uxorem simul et concubinam habens non communicet Ecclesiae.

XIII. Ut nullus laicus ad quemlibet gradum ecclesiasticum repente promoveatur, nisi, post mutatum habitum saecularem, diuturna conversatione inter clericos fuerit comprobatus.

Vos ergo haec et alia sanctorum Patrum statuta [Col. 1316D] fideliter et Christiana reverentia observate, si vultis de sanctae Romanae Ecclesiae et apostolicae sedis pace et communione atque benedictione gaudere.

IX. Nicolaus II omnibus episcopis Amalphitanae Ecclesiae suffraganeis cunctoque clero et populo decreta synodi significat. (Anno 1059.) [MANSI Concil. XIX, 907.]

[Col. 1317A]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus episcopis Amalphitanae Ecclesiae suffraganeis, cunctoque clero et populo salutem charissimam, et benedictionem apostolicam.

Vigilantia universalis regiminis assiduam sollicitudinem omnibus debentes, salutis quoque vestrae, causa praerogativae dilectionis charissimi confratris nostri archiepiscopi vestri, specialiter providentes, quae in Romana synodo nuper celebrata coram 113 [Col. 1317B] episcopis, nobis, licet immeritis, praesidentibus, sunt canonice instituta, vobis notificare curamus, quia ad salutem vestram exsecutores eorum vos esse optamus, et apostolica auctoritate jubendo mandamus.

Primo namque inspectore Deo est statutum ut, si quis apostolicae sedi sine concordi et canonica electione ac benedictione cardinalium episcoporum, ac deinde sequentium ordinum religiosorum clericorum inthronizatur, non papa vel apostolicus habeatur.

Et ut moriente Romano pontifice, vel cujuscunque civitatis, nullus praesumat facultates eorum invadere, sed successoribus eorum serventur integrae.

[Col. 1317C] Ut nullus missam audiat presbyteri quem scit concubinam indubitanter habere, aut subintroductam mulierem. Unde ipsa prima synodus hoc capitulum sub excommunicatione statuit, dicens: «Quicunque sacerdotum, diaconus vel subdiaconus post constitutum B. mem. praedecessoris nostri Leonis papae, de castitate clericorum, concubinam duxerit, vel ductam non reliquerit, ex parte omnipotentis Dei, auctoritate beatorum apostolorum principum Petri et Pauli praecipimus et omnino contradicimus ut missam non cantet, nec Epistolam nec Evangelium ad missam legat, neque in presbyterio ad divina efficia cum his qui praefatae constitutioni obedientes fuerint maneat, neque partem ab Ecclesia suscipiat, [Col. 1318A] quousque a nobis sententia super hujusmodi, Domino concedente, procedat.»

Et praecipientes statuimus ut hi praedictorum ordinum, qui, eidem praedecessori nostro obedientes, castitatem servaverunt, juxta ecclesias quibus ordinati sunt, sicut oportet religiosos clericos, simul manducent et dormiant, et quidquid eis ab ecclesiis competit communiter habeant.

Et rogantes monemus ut ad apostolicam, scilicet communem, vitam summopere pervenire studeant; quatenus, perfectionem consecuti, cum his qui centesimo ditantur, in coelesti patria mereantur ascribi.

Denique ut decimae et primitiae, seu quaecunque oblationes vivorum et mortuorum ecclesiis Dei fideliter [Col. 1318B] reddantur a laicis, et ut in dispositione episcoporum sint, secundum canones distribuendae; quas qui retinuerint, a sanctae Ecclesiae gremio separentur.

Ut per laicos nullo modo quilibet clericus aut presbyter obtineat ecclesiam, nec gratis, nec pretio.

Ut nullus habitum monachi suscipiat, spem aut promissionem habens quod abbas fiat.

Et ut per Simoniacam haeresim nemo ordinetur, vel promoveatur ad quodlibet officium ecclesiasticum.

Ut cujuslibet ordinis clericos laici non judicent, nec de ecclesiis ejiciant.

Ut de consanguinitate sua nullus uxorem ducat [Col. 1318C] usque post generationem septimam, vel eousque parentela cognosci poterit.

Ut laicus uxorem simul et concubinam habens non communicet ecclesiae.

Ut nullus laicus ad quemlibet gradum ecclesiasticum repente promoveatur, nisi prius mutatum habitum saecularem diutina conversatione inter clericos fuerit comprobatus. Vos ergo haec et alia SS. Patrum statuta fideliter et Christiana reverentia observate, et nominatim illa quae vobis archiepiscopus vester praecepit in synodo quam apud vos habuit primo anno ordinationis suae, si vultis de sanctae Romanae Ecclesiae, et apostolicae sedis pace et communione atque benedictione gaudere.

SUBSCRIPTIONES.

[Col. 1317]

[Col. 1317D] Ex codice Vaticano apud Labbeum

  • 1 Nicolaus, episcopus sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, huic decreto a nobis sic superius legitime promulgato subscripsi.

  • 2 Bonifacius Dei gratia Albanensis episcopus.

  • 3 Ubertus, episcopus Silvae Candidae Ecclesiae.

  • 4 Petrus, Ostiensis episcopus

  • 5 Petrus, Laricanus [ f. Lavicanus] episcopus. Hujusmodi Romani episcopi subscripserunt cum

  • 6 Joanne Portuensi episcopo.

  • 7 Joannes, cardinalis tituli sancti Marci.

  • [Col. 1319A] 8 Leo, cardinalis tituli S. Damasi.

  • 9 Cardinalis tituli S. Mariae trans Tiberim.

  • 10 Desiderius, cardinalis titulae S. Ceciliae. Hujusmodi subscripserunt.

  • 11 Mancinus diaconus.

  • 12 Crescentius diaconus.

  • 13 Amarigus diaconus. Hujusmodi diaconi S. R. E. subscripserunt.

  • 14 Hildebrandus monachus et subdiaconus, et caeteri Romanae Ecclesiae subscripserunt.

  • 15 16 V. archiepiscopus Bomegradensis patriarcha.

  • 17 Ugo, Grysopolitanus archiepiscopus.

  • 18 Hildeprandus, Capuanus archiepiscopus.

  • [Col. 1319B] 19 Uldericus, Beneventanus archiepiscopus.

  • 20 Ulphanus, Salernitanus archiepiscopus. Hujusmosi subscripserunt.

  • 21 Joannes, episcopus Salvinensis.

  • 22 Joannes, episcopus Tiburtinus.

  • 23 Rolandus, episcopus Sutrinensis.

  • 24 Eilardus, episcopus et abbas S. Pauli.

  • 25 Leo, episcopus Caietanus.

  • 26 J., episcopus Firmanensis.

  • 27 Pandulfus, episcopus Marsiensis.

  • 28 Atto, episcopus Reatensis.

  • 29 Dominicus, episcopus Vabensis.

  • 30 Palumbus, episcopus Suranensis.

  • 31 P., episcopus Castellanensis.

  • 32 Joannes, episcopus Pavensis.

  • [Col. 1319C] 33 Lodoicus, episcopus Amiterninus.

  • 34 Hermannus, episcopus Castellanus.

  • 35 Henricus, episcopus Spoletinus.

  • 36 Maginandus, episcopus Arbinensis.

  • 37 Gottifredus, episcopus Avellanensis.

  • 38 Uldericus, episcopus Firmensis.

  • 39 Berardus, episcopus Esculanus.

  • 40 Hugo, episcopus Camerinensis.

  • 41 Hugo, episcopus Numantinus.

  • 42 Fransmundus, episcopus Fesulanus.

  • 43 I., episcopus Suanae.

  • 44 Nofredus, episcopus Senensis.

  • [Col. 1319D] 45 Vido ep . . . . . . .

  • 46 P., episcopus Wlturnensis.

  • 47 Benedictus, episcopus Suesanus.

  • 48 Azo, episcopus Fulinensis.

  • 49 P., episcopus Apicrensis.

  • 50 Girardus, episcopus Roselanus.

  • 51 Anselmus, episcopus Lunensis.

  • 52 P., episcopus Pensariensis.

  • 53 Adulfinus N. episcopus . . . . .

  • [Col. 1321A] 54 Rodulphus, episcopus Eugubinus.

  • 55 Visodonus, episcopus Senogaliensis.

  • 56 Martinus, episcopus Fundensis.

  • 57 Martinus, episcopus Tudertinus.

  • 58 Arduinus, episcopus Tianensis.

  • 59 B., episcopus Sipontinus.

  • 60 Hugo, episcopus Galliensis.

  • 61 Gerardus, episcopus Reatinus.

  • 62 Isidorus, episcopus Balneoregensis.

  • 63 Regino, episcopus Populoniensis.

  • 64 Erasmus, episcopus Signensis, archiepiscopus [Col. 1321B] Aliphanae.

  • 65

  • 66 Cumbertus, episcopus Maurinensis.

  • 67 Alto, episcopus Novariensis.

  • 68 Henricus, episcopus Iporegensis.

  • 69 W., episcopus Populoniae.

  • 70 Ubertus, episcopus Januensis.

  • 71 Duatus, episcopus Corbinensis.

  • 72 I., episcopus Trebensis.

  • 73 I., episcopus Alathenensis.

  • 74 Placidus, episcopus Iterolanensis. Hujusmodi omnes subscripserunt.

[Col. 1318D] Ex codice Florefiensi apud Martene.

  • 1 Ego Nicolaus, episcopus sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae, huic decreto a nobis, sicut superius legitur, promulgato, subscripsi.

  • 2 Bonifacius, Dei gratia Albanensis episcopus, subscripsi.

  • 3 Hubertus, Silvae Candidae episcopus, subscripsi.

  • 4 Petrus, Hostiensis episcopus, subscripsi.

  • 6 Joannes, Portuensis episcopus, subscripsi.

  • 7 Joannes, cardinalis tituli S. Marci.

  • [Col. 1320A] 8 Leo, cardinalis tituli S. Damasi.

  • 9 Uvius [ f., cardinalis], tituli Mariae trans Tiberim.

  • 10 Desiderius, cardinalis tituli S. Ceciliae. Hi omnes subscripserunt.

  • 11 Mancinus, archidiaconus.

  • 12 Crescentius, diaconus.

  • 13 Amantius, diaconus. Omnes S. Romanae Ecclesiae subscripserunt.

  • 14 Hildebrandus, monachus diaconus, et caeteri Romanae Ecclesiae subscripserunt.

  • 15 Guido, archiepiscopus.

  • 16 Dominicus, Gradensis patriarcha.

  • 17 Hugo, Crysopolitanus archiepiscopus.

  • 18 Hildebrandus, Capuanus archiepiscopus.

  • [Col. 1320B] 19 Voldericus, Beneventanus archiepiscopus.

  • 20 Alfanus, Salernitanus archiepiscopus Hi omnes subscripserunt.

  • 21 Joannes, Sabinensis episcopus.

  • 22 Joannes, Tiburtinensis episcopus.

  • 23 Rolandus, Sutrinensis episcopus.

  • 24 Alardus, episcopus et abbas S. Pauli Romae.

  • 25 Leo, Caietanae episcopus.

  • 26 Joannes, episcopus Terracinensis.

  • 27 Pandolfus, Marsiensis episcopus.

  • 28 Atto, episcopus Teatensis.

  • 29 Dominus ( sic ), episcopus Balbensis.

  • 30 Palumbo, episcopus Suranensis.

  • 31 Petrus, episcopus Castellanus.

  • 32 Joannes, episcopus Permensis.

  • [Col. 1320C] 33 Lodiucus, episcopus Nucerinus.

  • 34 Herimannus, episcopus Castalenensis.

  • 35 Henricus, episcopus Spolitinus.

  • 36 Meinardus, episcopus Urbinensis.

  • 37 Godefridus, episcopus Perosinus. Hageno, episcopus Eduensis. Godefridus, episcopus Attelanensis.

  • 38 Udulricus, episcopus Firmanensis.

  • 39 Berardus, episcopus Esculanus.

  • 40 Hugo, episcopus Camerinensis.

  • 41 Willelmus, episcopus Numanus.

  • 42 Erasmus, episcopus Fesulanus.

  • 43 Joannes Suanae.

  • 44 Rofredus, episcopus Atestensis. [Col. 1320D] Marius, episcopus Fundensis. Albertus, episcopus Narianensis. Bernardus, episcopus Agathensis. Teuzo, episcopus Urbibetanus. Joannes, episcopus Clusinus. Joannes, episcopus Senensis.

  • 45 Guido, episcopus Wulturnensis.

  • 46 Petrus, episcopus Wulturnensis.

  • 47 Benedictus, episcopus Suessanus.

  • 48 Azo, episcopus Fullienensis.

  • 49 Petrus, episcopus Aprutianus.

  • 50 Gerardus, episcopus Rosellanus.

  • 51 Anselmus, episcopus Luciensis.

  • 52 Petrus, episcopus Pensauriensis.

  • 53 Andulfus, episcopus Fertranus.

  • [Col. 1322A] 54 Rodulfus, episcopus Egubinus.

  • 55 Theotius, episcopus Senogalensis.

  • 56

  • 57 Arduinus, episcopus Tudertinus.

  • 58 Arduinus, episcopus Fanensis. Arnulfus, episcopus Cusentinus. Stephanus, episcopus Trojanensis.

  • 59 Benedictus, episcopus Simphroniensis.

  • 60 Hugo, episcopus Gallensis.

  • 61 Gerardus, episcopus Teatinus. Gislebertus, episcopus Tuscanensis. Achinus, Asisinus episcopus.

  • 62 Ingo, episcopus Balneoregis.

  • 63 Tegruno, episcopus Populoniensis.

  • 64 Erasmus, episcopus Signiensis.

  • [Col. 1322B] 65 Arechis, episcopus Aliphonae.

  • 66 Gunibertus, episcopus Paulinonensis. Opizo, episcopus Boliensis. Benzo, episcopus Albensis.

  • 67 Otto, episcopus Novariensis.

  • 68 Henricus, episcopus Ypoligiensis.

  • 69 Guillelmus, Pampuliae episcopus.

  • 70 Obertus, episcopus Jannensis.

  • 71 Deodatus, episcopus Corbinensis.

  • 72 Joannes, episcopus Trebensis.

  • 73 Joannes, episcopus Alatrinensis.

  • 74 Placitus, episcopus Berolanensis. Gregorius Vercellensis. Omnes confirmaverunt. Summa episcoporum, qui interfuerunt huic sanctissimae [Col. 1322C] synodo, fuit CXXIII.

Adnotatio et conjecturae

Mansi, Joannes Dominicus

In superiores subscriptiones Joan. dominici Mansi adnotatio et conjecturae.

[Col. 1321C]

Quanti sit pretii catalogus iste a Martenio productus, nemo satis intelliget, nisi qui diligentem ejus collationem cum Vaticano catalogo, Ughellino, variisque aetatis illius documentis instituerit. Id ut facilius assequantur lectores, fructumque ex eo referant uberem ad episcoporum seriem tot insignium in Italia episcopatuum emendandam, producendam, illustrandam hunc meum laborem et conjecturas habeant.

Petrus Laricanus L. Labicanus. Deest episcopus iste in catalogo Martenii supplendus ex Vaticano, congruitque cum documentis ejus aetatis apud Ughellium tom. X, pag. 119, nov. edit.

Guido archiepiscopus, utique Mediolanensis, de quo in Praefatione egi. In Vaticano non quidem deest; sed luxata lectio illum ita foede deformavit, ut vix [Col. 1321D] agnoscatur. Illud enim V. archiepiscopus Bomegradensis patriarcha ita restituendum est. Wido archiepiscopus, Dom. Gradensis patriarcha.

Alfanus Salernitanus; ita sananda lectio vitiata Vaticani; nam Alfanum appellant monumenta ejus aetatis apud Ughellium.

Alardus episcopus et abbas. Apparet hic subscriptus chartae consecrationis ecclesiae Farfensis anno 1060, apud Murat., Ant. Ital. tom V, pag. 1039 ubi vocatur Aylardus.

Joannes episcopus Taracinensis. Deest in Vaticano, nisi forte idem sit episcopus, qui ibidem sub ementito Joannis Firmanensis nomine comparet. Firmanae enim tabulae nullum ejus nominis episcopum tunc admittebant.

Atto episcopus Teatensis. Male in Vaticano episcopus Reatensis. Nam Ughellius, qui non aliam lectionem, [Col. 1322C] nisi hanc Vaticanam viderat, ex illa dare Reatensibus Attonem episcopum cogitur, cum maluisset Jocundum a monumentis Reatinis oblatum. Teatinae vicissim Tabulae Attonem annuntiant.

Joannes Permensis forte est Joannes Pennensis, qui hoc anno privilegium a Nicolao papa impetravit, legendum apud Ughellium in Pennensibus.

Gotofredus episcopus Perusinus. Bene congruunt haec Ughellio, et in Vaticano catalogo deest.

Gotofredus episcopus Atellanensis. Optime et episcopum hunc in seriem Atellanorum episcoporum Ughellius non accensuit ex vitiata Vaticani lectione prohibitus; habet enim Vaticanus Avellanensis. Quae haec sedes?

Guillelmus Numanus, nunc Humanus; ita enim Humana urbs medio aevo dicta, quam cathedram tunc habuisse Guillelmum quemdam docet instrumentum apud Ughellium in Apruntinis pag. 353.

[Col. 1322D] Erasmus Fesulanus. Vaticanus legit Transmundus. Sed memorat Ughellius instrumentum quoddam anni 1067, in quo de inauguratione Transmundi eodem anno 1067 fit mentio. Quomodo ergo concilio huic anno 1059 Transmundus subscripserit? Bene ergo Erasmus signatur, qui ante Transmundum in Fesulanas tabulas (deest enim) referendus est.

Rofredus Atestensis [f., Astensis ], nam Astensem adfuisse ex Arnulfo, de quo in Praefatione diximus. Tabulae Astenses apud Ughellium hiatum hic habent vastum, ut hunc commode admittant. Male in Vaticano Nofredus Senensis; cum Joannem tunc Senensibus praefuisse et Tabulae Ughellianae demonstrant, et in hoc catalogo legitur.

Marius Fundensis. Vatic. Martinus. Utra melior lectio?

[Col. 1323A] Guido episcopus Wulturnensis [f., Volaterranensis ]; nam ejus nominis episcopus tunc agebat Volaterris ex Ughellio. Vicissim Petrus Wulturnensis, qui statim additur in catalogo Wulturnensibus infulis ornabatur.

Adulfus Fertranus [f., Felteanus ]. In Vatic. deest nomen sedis. Feltrenses Tabulae habent hiatum hoc episcopo explendum.

Petrus Aprutianus. Congruunt Ughelliana documenta. Quid est illud Vatic. P. Apicrensis?

Anselmus Luciensis. Optime, male in Vatic. Lunensis. Ita fert documentum anni 1058, apud Murat. Ant. Ital. tom. V, pag. 974. Quare expungendus in Ughellio Anselmus Lunensis ex vitiata lectione natus.

Theotius Senogalliensis. Meminit hujus S. Petrus Damiani teste Ughellio. Ergo male in Vaticano appellatur Visodonius.

Arduinus Tudertinus. Vatic. Martinus. Quae melior?

[Col. 1323B] Arduinus Fanensis. Hunc et Fanenses tabulae offerunt apud Ughell.

Gerardus Teatinus. Maluerim Reatinus, ut in Vaticano; cum episcopi finitimi hic recenseantur.

Benedictus Simphronensis. Ita et Ughellius. Quid in Vaticano B. Sipontinus?

Gislebertus Tuscanensis. Nescio ubi nomen hujus episcopi inter Patres synodi hujus legerit Ughellius; cujus aetate subscriptiones istae ex codice Florefiensi nondum prodierant; nihilo tamen secius synodo adfuisse hunc ipsum Gislebertum affirmat, et quidem recte, ut hinc discimus.

Achinus Asisinus ex hoc uno documento notus est, ignotus Ughellio.

Ingo Balneoregensis. Vaticanus, Isidorus. Ughellius ex hoc uno documento dedit Gibertus. Cui deferamus?

Tegruno Populoniensis. Vatic. Regino. Sed in tabulis Ughellianis notus est Tegrino, quanquam biennio [Col. 1323C] citius anno 1061, ut est in Ughellio, ejus exordium statuamus oportet, hac subscriptione jubente.

Deodatus episcopus Borbinensis; nempe montis Corbini in Apulia, qui dein episcopatus Wulturnensi conjunctus nomen suum amisit. Conjunctionem hanc nondum factam anno 1059 ex hoc unico documento discimus.

Arechis episcopus Aliphanae. In catalogo Vaticano nomen hoc cum voce episcopus coalescens monstrum exhibet, nempe archiepiscopus Aliphanae. Verum nomen ne in Ughellio quidem habes.

Gunibertus Paulinonensis. In Vaticano Cumebertus Maurinensis. Ubique vitiata lectio; est enim Cunibertus Taurinensis, de quo in praefatione.

Opizo Boliensis. An Luiso Bobiensis Ughellio in Bobiensibus notus?

Benzo Albensis. Notus episcopus ex Panegirico Henrici III imperatoris ab eo scripto, et a me saepe in hoc opere producto. Ughellium latuit.

[Col. 1323D] Guillelmus Pampuliae. An Guillelmus Pompiliensis seu Foro-Pompiliensis? Honestum quidem Ecclesiae illius tunc episcopum statuit Ughellius; eumdemque inter Patres concilii hujus Romani subscriptum legisse se in Codice Vaticano affirmat; at Codicis Romani eae sunt, quae apud Labbeum repraesentantur, nihilque de Honesto Pompiliensi ferunt. Profert ille documentum de Honesto anni 1037, et alterum anni 1062: ex postremo vero isto an. 1062 Vecchiazanus in nova Ughellii editione expressit non quidem Honestus, sed Gualfonius, quod aliquanto propius ad Guillelmum accedit.

Gregorius Vercellensis. Notus Ughellio praesul. Caeteras subscriptiones omitto, quod nullas explicationes vel correctiones poscant.

X. Nicolaus II Gervasio archiepiscopo Remensi mandat ut [Guilbertum] episcopum Bellovacensem, invito eo consecratum, ab administrando munere removeat donec ad synodum venerit. (Anno 1059.) [DUCHESNE, Hist. Franc. Script. IV, 199.]

[Col. 1324A]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, GERVASIO venerabili archiepiscopo Remensi, salutem et apostolicam benedictionem.

Audivimus relatione multorum, quod Belvacensis episcopus contra statuta canonum, sine vobis et sine vestro assensu fuerit consecratus, et, quod pejus est, ad episcopatum sublimatus. Accingimini igitur, et fultus hac nostra auctoritate, ex parte omnipotentis Dei, auctoritate beati apostoli Petri, omne episcopale officium sibi, usque dum ad Romanam synodum in tertia septimana post Pascha ante nos discutiendus [Col. 1324B] veniat, interdicite. Si autem in aperto res est quod pecuniam dederit, omnibus Belvacensibus clericis ac laicis, ut sibi ante praedictum nostrum judicium non obediant, sub excommunicatione, praedicti apostoli Petri auctoritate interdicite. Non enim ob hoc promotus est ut sit episcopus, ut beatus Gregorius dicit, sed ut fiat lupus et sanctae Ecclesiae invasor et detestandus haereticus. Silvanectensi enim vestro suffraganeo episcopo, si eum pecuniam dedisse praescivit, et vestrum assensurum in maledictionis haerede benedicenda non habuit, similiter omne episcopale officium, usque dum ad praedictam synodum veniat, et nobis et tibi digne satisfaciat, beati apostoli Petri auctoritate interdicite.

XI. Nicolaus II decimas castrorum Arni, Civitellae et Pilonici confirmat monasterio Sancti Petri Perusini. (Anno 1059.) [MARGARINI, Bullar. Casin. II, 94, ex archivio monasterii Sancti Petri Perusini, capsula privilegiorum n o 9.]

[Col. 1324C]

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti. NICOLAUS, divina annuente clementia, sanctae Romanae et apostolicae Ecclesiae pontifex, anno primo pontificatus sui in sacratissima sede Beati Petri apostoli, indictione tertia decima.

[Col. 1324D] Devotioni seu benevolentiae fideliter et assidue obsequentium sanctae Romanae et apostolicae sedi, diebus nostri sacerdotii, non debemus inveniri ingrati, quin satagamus eis impertiri quidquid omnipotentis pietas nobis inspiraverit, ad laudem et gloriam nominis sui, atque augmentum nostri solatii. Provocamur siquidem ad hoc verbis Domini dicentis: Qui in modico fidelis est, et in majori fidelis erit, et quia omni habenti dabitur et abundabit. Unde tuam industriam et benevolentiam, charissime fili et abba Bonizo, considerantes erga servitium et fidelitatem sancti Petri nostrorumque fidelium hactenus promptam et liberalem, et quod supra facultates monasterii tibi commissi, assidue graveris servitio sanctae Romanae Ecclesiae, placuit nobis consilio et [Col. 1325A] interventu fidelium nostrorum, coenobio tuo aliquid adjungere quo valeas nobis nostrisque successoribus largius et liberius inservire. Itaque quia monasterium tuum specialiter juris Sancti Petri est, cujus etiam vocabulo insignitur, quod in praesentiarum possumus gratanter ei concedimus, et velut de manu nostra in manum nostram nihilominus transferimus, dum aliquid possessionum apostolicae sedis nostrae adjicimus ipsi tuo monasterio, quod ipsi sedi apostolicae noscitur pertinere, scilicet ex tribus castellis et villis eorum, et pertinentiis in massa Sancti Petri constitutis, id est, Arni, Civitella, Pilonico omnem decimationem ex agris, vineis, silvis, oleribus, pecoribus, vel animalibus omnibus, quae sub virga pastoris transeunt, sive, ut beatus Augustinus monet, [Col. 1325B] de militia, de negotio, de artificio decimas, et omnium frugum primitias. Haec pariter et in integrum monasterio tibi commisso, et per illud tibi, charissime fili Bonizo, tuisque successoribus ibidem regulariter promovendis in perpetuum concedimus, et hac nostrae apostolicae auctoritatis confirmamus pagina ad honorem Dei, et beati Petri apostoli, et ad profectum ordinis monastici, vel ad devotionem et susceptionem fidelium praefati apostoli, caeterorumque pauperum Christi. Si quis autem, quod non optamus, temerario ausu hanc nostrae apostolicae auctoritatis concessionem in aliquo violare praesumpserit, districtae excommunicationis reatum pro suo sacrilegio se incursurum cum perdito Juda noverit, insuper humanis legibus reus, decem librarum auri [Col. 1325C] multae nomine componat, medietatem sacro nostro Lateranensi palatio, et medietatem praefato beati Petri monasterio. Qui vero devote observarit, remissionem peccatorum suorum, et benedictionem a Domino, interventu sanctorum apostolorum consequatur. Amen.

Ego Nicolaus, Dei gratia sanctae Romanae et apostolicae sedis episcopus, concessi, et subscripsi.

Ego Petrus, episcopus Ostiensis, SS.

Ego Humbertus, dictus sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopus, consensi, et SS.

Ego Heldibrandus qualiscunque archidiaconus sanctae Romanae Ecclesiae, consensi, et SS.

Ego Aimo, hujus concessionis notarius, cognovi [Col. 1325D] et SS.

Anno Domini 1059, II Idus Octobris.

XII. Bulla Nicolai II pro ecclesia S. Andreae Empulensis. (Anno 1059.) [LAMI, Monum. Eccles. Florent. IV, p. 104.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, MARTINO plebis Sancti Andreae sitae Empulae rectori, suisque successoribus communiter victuris in perpetuum.

Licet ex universalitate apostolicae sedis, cui Domino propitio praesidemus, Ecclesiis omnibus solertem provisionem incessanter debeamus, Florentinae tamen nostrae curae specialiter episcopali regimine commissae prout competit, ita flagranti amore ut in perpetua religione consistat et stabili securitate [Col. 1326A] perfruatur, sollicitudinem impendere curamus. Quamvis perplurimae plebes, Christo prosequente, ad hoc sunt nostro studio, nostraque opere provectae, quatenus, circa easdem clericorum communis aggregata societas sempiterna perseverantia socialiter in sancto proposito vivat. Quapropter communi voto unanimes nostram postulaverunt misericordiam, quae sibi, vel nos ipsi ex nostris concessimus; vel quae fideles sincera devotione peccatorum pretia contulerunt, nostra firmari auctoritate. Nos autem condescendentes eorum necessitati annuimus religiosis petitionibus. Nimirum quanto manifestius novimus pravos indesinenter insidias in bonos excogitare, tanto magis, etsi nobis viventibus non est verendum, defensionis clypeos undique ne [Col. 1326B] praevaleant opponere debemus, ut ipsi religiosum videlicet tramitem sectantes collato munere gaudeant, et secundum Psalmistae vaticinium de virtute in virtutem ambulando semper in melius proficiant, et hi scilicet contrariae partes inferiora petentes, superiorum viso provectu, deficiant sua obstinatione ac vehementer tabescant. Canonicam ergo sequentes auctoritatem, quod olim, dum simplicem episcopatus praelationem exerceremus, praefatis concessimus plebibus, nunc firmiori et valentiori privilegio utique apostolico concedimus, firmamus, stabilimus, et inconcusso fundamento perenniter vobis sancimus, et vestrae plebi primitias; quartam vero decimarum partem tam vobis quam etiam [Col. 1326C] caeteris clericis vobiscum canonice viventibus, mortuorum autem testamentorum dimidiam, vestimenta quidem tota, sepulturas omnes, oblationes denique integras prorsus: praedia omnia sive a nobis donata, seu a nostris praedecessoribus concessa, vel a cunctis fidelibus quocunque modo juste acquisita vel acquirenda. Absolutos quoque per nostri privilegii sanctionem vos reddimus ab omni saeculari et mundana conditione quoad durare studueritis in sancta conversatione, ita ut nulla sacramenti potestate ad publica placita subjici compellamini, praeter per ipsum Florentinum episcopum. Ipse tamen congruum vobis secundum vires opponens tutamen, superflua postposita exactione, non plus cogat sibi ex debito solvere quam quod nostro nobis [Col. 1326D] solvitis tempore. Quincunque itaque hujus nostrae jussionis atque promulgationis pius conservator et integer defensor exstiterit, omnipotentis Dei gratiam, principumque apostolorum Petri et Pauli, nostramque benedictionem, habebit; qui vero temerario ausu infringere fuit conatus, sive episcopus seu quaelibet magna parvaque persona, nisi digna emendatione quod deliquerit correctum fuerit, auctoritate Patris, et Filii, et Spiritus sancti, excommunicatum et anathematizatum se noverit: ut vobis hoc totum firmissime possit vigere, praesentem paginam nostro sigillo jussimus insigniri, nostraque subscriptione muniri, etc.

Datum Florentiae III Idus Decembris, anno Domini nostri Jesu Christi 1058, per manum Humberti [Col. 1327A] sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi, et apostolicae sedis bibliothecarii, anno pontificatus primo domini PP. Nicolai secundi, indictione XIII.

XIII. Nicolia II privilegium pro monasterio S. Martini Augustodunensis. (Anno 1059.) [BULLIOT, Essai historique sur Saint-Martin d'Autun, tom II, p. 30.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis filiis in Christo, GREGORIO venerabili abbati coenobii S. Martini Eduensis, omnique monasterio ejusdem congregationis in perpetuum.

Quoties a nobis illa tribui optantur quae dationi incunctanter conveniunt animae, nos decet libenter [Col. 1327B] concedere, et petentium desideriis congruens impertire suffragium, atque ideo qui postulastis a nobis privilegium sedis apostolicae monasterio S. Martini in suburbio Eduae civitatis sito, cui praeesse digno sceris, quod constat a piissimo imperatore Carolo Augusto ob amorem Cunctipotentis et reverentiam ipsius confessoris beatissimi Martini propter suorum indulgentiam peccaminum vitaeque aeternae remunerationem reformatum atque reaedificatum, facere deberemus: inclinati igitur vestris postulationibus, clementer annuimus et praefatum monasterium in quo divino nuncupati estis obsequio apostolicae sedis patrocinio et privilegio communimus. Volumus, concedimus, statuimus, ut idem monasterium in nullo alicui nisi tantum apostolicae Ecclesiae respondere [Col. 1327C] teneatur, et ab omni alia jurisdictione et subjectione liberum sit et exemptum, et quod nulli imperatori, nulli regum, nulli antistitum, nulli quacunque praedito dignitate, nulli unquam liceat de rebus mobilibus vel immobilibus quae eidem monasterio per praecepta a jam dicto piissimo imperatore Carolo sive ab aliis imperatoribus seu regibus, vel ab aliis qualibuscunque personis hactenus concessa sunt, vel in futurum a quibuscunque de propriis fuerint jure condonatae, sub cujuslibet causa occasionis vel specie munere (minuere), auferre, neque suis usibus applicare, et cuncta quae ibi sunt oblata vel offerri contigerit a praesenti tertia decima indictionis tempore . . . . . . . . . et sine inquietudine in substentatione jam dicti monasterii et usibus abbatum, et monachorum [Col. 1327D] sub regula Patris Benedicti ibi Deo militantium, volumus et praecipimus possideri; ea videlicet conditione quod nullus episcopus dictae civitatis, neque comes, in praefato monasterio cum omnibus ad se pertinentibus suis rebus audeat applicare atque in aliquo usurpando adjungere. Sed liceat servis Dei ibidem degentibus, sine alicujus inquietudinis molestia, libere et quiete Christo militare. Item constituimus et volumus obeunte abbate ejusdem monasterii, illum dari vobis in abbatem et praeponi quem fratres communi consensu elegerint, aut Romanus pontifex providerit ordinandum, aut subjectione monachorum ejusdem loci consenserit ordinatum. Hoc quoque capitulo praesenti subjungimus [Col. 1328A] ut locum avaritiae secludamus nullum de regibus, de episcopis, de sacerdotibus velle de quibuscunque fidelibus per se suppositamve personam de ordinatione ejusdem abbatis vel clericorum aut presbyterorum, vel de largitione chrismatis aut consecratione basilicae, vel de quibuscunque causis ad idem monasterium pertinentibus, audere in qualibet specie, praemii loco, quidquam accipere, neque eidem abbati pro ordinatione sua aliquid dare. Neque episcopus civitatis ipsius nisi ab abbate ipsius monasterii invitatus, ibidem missas agat publicas, neque stationes vel visitationes in eodem coenobio indicet vel faciat, ne servorum Dei quies quocunque modo populari conventu valeat perturbari; neque paratas aut mansionaticos, vel procurationes praesumat [Col. 1328B] exigere. Susceptionem autem fidelium et religiosorum atque beneficentiam quam jubet Apostolus cunctis exhibendam pro possibilitate loci et facultatum non modo fieri ibidem non denegamus, verum etiam suademus. Si quis vero episcoporum, sacerdotum, abbatum, judicum, comitum aut saecularium personarum contra hanc nostrae institutionis paginam venire tentaverit, percussus apostolico anathemate, potestatis honorisve sui dignitate careat, reumque se coram divino judicio cognoscat. Et nisi (a quae male sunt acta defleverit, a sacratissimo corpore Dei et Domini nostri Jesu Christi alienus fiat, atque aeterno examini districtae ultionis subjaceat. Cunctis autem eidem loco jura servantibus, sit pax Domini nostri J. C., quaestus et hic fructum bonae act onis accipiant, [Col. 1328C] et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen.

Datum Florentiae quarto Kalendarum Januarii, anno ab Incarnatione Domini 1059, per manum Humberti, sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi et apostolicae sedis bibliothecarii, anno I pontificatus domini papae Nicolai II, indictione VIII.

XIV. Privilegium monasterio Sanctae Felicitatis concessum a Nicolao II. (Anno 1060.) [MANSI, Concil. XIX, 870.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, TEIBERGAE abbatissae monasterii Sanctae Felicitatis, juxta [Col. 1328D] Florentiam siti, sibique successuris, et in sancto proposito permansuris, in perpetuum.

Quoniam Omnipotentis dignatio suo gratuito munere, nullo digno praecedente opere, ad hoc nostram humilitatem dignata est provehere, quatenus per nos ubique terrarum proprio sanguine redemptae Ecclesiae lumen administraret indeficiens; profecto rationabile ducimus, cooperante ipso, de quo loqui praesuminus, secundum proprias vires unicuique acceptum talentum distribuere, ne, apparente ipsius majestate, quod absit! sine acquisito lucro velut inutilis servus videamur remeare. Quod utique per divinam misericordiam consequi posse speramus, si membris ejus adhuc per fidem in terra coelestia anhelantibus, praesidia quae possumus sereno affectu [Col. 1329A] suppeditare curamus. Sic enim, sic profecto supernum nostrae fragilitati conciliamus auxilium, et pura intra cordis hospitium manente intentione, hominum consequimur favorem honestum: cum licet universis debitores simus gentibus, fidei lumine clarentibus; domesticis quoque nostris benevolentiae studio singularem curam impendimus, magistrum gentium sequentes, qui bonum opus adimpleri praecipit in omnes, ad domesticos fidei maxime. Monasterium itaque Sanctae Felicitatis cum omnibus sibi pertinentibus rebus, quod nostra episcopalis simplex adhuc dispensatio quorumdam praedecessorum nostrorum negligentia destructum, coaptato nobilium sanctimonialium plurimarum collegio, reaedificare curavit ex integro: nunc etiam [Col. 1329B] secundum apostolicae sedis, cui deservimus, valentiam, per nostras manus dedicatum, stabilitate perseveranti roboramus, et confirmamus, atque ut perpetua vigeat religione, sequestrata pravorum infestatione, omnipotentis Dei committimus tutelae. Cui etiam, sicut dignum nobis videtur, quia incuria Florentinorum episcoporum sua praedia nequiter sunt distracta, et sacrilegorum quorumdam temeritate invasa, concedimus, et apostolica auctoritate stabilimus mansos et fundos venerabili loco pia devotione oblatos, et offerendos, ubicunque veraci relatione ejus nomini fuerint titulati, suoque juri religiosa sollicitudine investiti atque investiendi.

Liberum praeterea idem reddimus monasterium, atque absolutum ab omni saeculari et mundana [Col. 1329C] conditione, sive districtione, ne liceat alicui magnae parvaeque personae, a nobis restituta praedia, firmiterque stabilita, decimales (proventus scilicet) quoque quosdam a nobis concessos aliquo ingenio evadere, aut aliqua fraude subripere, sive diminuere, fiscum denique seu debitam subjectionem exigere; sed maneat venerabilis locus nostra tutela firmatus in sancto proposito; nullique alii sit obnoxius, nisi Florentino episcopo, qui memor nostrae devotionis suaeque fragilitatis, justitiae norma servata, secundum Doctoris gentium praeceptum, eisdem sanctimonialibus honorem congruum exhibendo, nil praeter blandum dominium requirat ex debito. Si autem, quod non credimus, aliquis temerarius hanc apostolicam sanctionem crudeli mente [Col. 1329D] tentaverit refringere, nostramque institutionem secundum locum laedendo cassare, nisi admonitus resipuerit, ac digne emendaverit, anathematis gladio percutiatur ab omnipotenti divinitate, jaculata sibi de coelo ultione in hac praesenti carne, interficiatque eum Deus spiritu oris sui, dum venerit judicare saeculum. Qui vero nostrae roborationis pius conservator exstiterit, in secundo adventu mereatur illam mellifluam vocem audire: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV) . Praeterea ut haec pagina fidem legentibus astruat, et propriae manus subscriptione, et apostolici sigilli munire studuimus impressione.

† Sigillum Nicolai papae.

[Col. 1330A] Ego Bonifacius, Albanensis episcopus, subscripsi.

Ego Joannes, Portuensis episcopus, subscripsi.

Ego Petrus, Lavicanensis episcopus, subscripsi.

Ego Brunus, Praenestinus episcopus, subscripsi.

Ego Petrus, peccator monachus, subscripsi.

Datum Florentiae sexto Idus Januarii, anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi 1059, per manus Humberti sanctae Ecclesiae Silvae-Candidae episcopi, et apostolicae sedis bibliothecarii, anno primo pontificatus domini papae Nicolai II, indictione decima tertia.

XV. Privilegium Nicolai II papae pro ecclesia S. Michaelis et S. Eusebii Poiensis. (Anno 1060.) [LAMI., Eccles. Florent. Monum. II, 946.]

[Col. 1330B]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Domino filio PETRO, Ecclesiae Sancti Michaelis et Sancti Eusebii, sitae in loco qui nominatur Poio, rectori, suisque successoribus canonice ibidem ordinandis, omnibus quibuscunque communiter victuris in perpetuum.

Quoniam Omnipotentis dignatio suo gratuito munere ad hoc nostram humilitatem dignata est provehere, quatenus per nos ubique terrarum diffusae Ecclesiae lumen administret indeficiens, rationabile omnino ducimus speciale regimen nostrae curae commissae Florentinae Ecclesiae congruente provisione impendere jugiter, sic namque Doctoris [Col. 1330C] gentium imitari valebimus salubre documentum pro viribus nostris, qui bonum impertiri omnibus jubet opus ad domesticos fidei, maxime cum pro nostris viribus divino cultu locis dicatis digna providerimus obsequia, ut indefessa laudatio in eis celebretur per omnia saecula. Sed quia lapidei parietes non ad hoc sunt constructi ut Deo possint dignas promere laudes, congruum profecto videtur ad divini operis perfectionem clericorum circa venerabilia loca ordinare sedulam frequentationem: qui quidem nisi terrenis corporaliter sustententur stipendiis, idonei vix possunt existere cultibus divinis; cum ipse mundi Conditor secundum humanam unitam sibi materiam dignatus sit perferre [Col. 1330D] sitim et esuriem. Ad gloriam itaque illius, per quem vivimus et sumus, pretiosissimi Michaelis archangeli atque Eusebii basilicam nostro quidem hortamine, Florentinorum vero civium sumptibus, pulchra specie instauratam, episcoporum aggregato coetu, propriis manibus episcoporum Perusini et Rosellani reddidimus dedicatam. Quam nudam sine dote dimittere indignum valde judicavimus apostolica sedulitate, cui praecipue competit honestati studendo omnibus, nedum injuriam patientibus, pia sollicitudine subvenire. Assistentium ergo fratrum hortatu, proprio quoque consilio, roborati, praesente Florentino populo, pro peccatis ejusdem civitatis praesulum, ob nostram quoque devotionem, denique propter totius populi salutem, consecratis altaribus [Col. 1331A] praediorum et omnium suarum rerum, quas saltem ad praesens potuimus, investituras apostolicas obtulimus. Suscipe igitur, sanctissime Michael atque Eusebi, tibi jamdudum devotissimi papae Nicolai voluntarium munus, tuarumque rerum per me amodo et usque in sempiternum singulare et integrum sine aliqua controversia aggredere dominium, quatenus tuo nomini in aula dedicata religiosus clerus Deo omnipotenti laudum reboet cantica. Designentur autem tua praedia per subjecta vocabula scilicet, totus circuitus adjacentis Ecclesiae in integrum, nec non portus et vitrecetum, nec non et dominicata et vinea, quae detinent filii Joannis filii Bonize; et vinea quam detinet Aczo presbyteri Cresci cum salecto quod detinent filii Morandi, haec omnia [Col. 1331B] hujus Ecclesiae habentur propria, et petia de terra posita in capite pontis rivi sancti Andreae, et mantum in Rusciano.

Haec vero omnia summotenus memoravimus, ne quis dubitet multo ampliora praedia hanc ecclesiam non detinere. Absolvimus praeterea liberumque eumdem venerabilem locum apostolica sanctione persistere jubemus, nec liceat alicui parvae magnaeque personae ibidem canonice aggregatos clericos dehonestare, et plancitando infestare vel debitum tributum ab eis exigere, seu aliqua occasione sibi a nobis aut ab aliquibus fidelibus res concessas, sive concedendas, invadere, subtrahere, diminuere; sitque immunis praedictus locus ab omni pensione, [Col. 1331C] sub sancti Michaelis et sancti Eusebii tuitione, nulliusque subjiciatur dominio, nisi Florentino episcopo. Si quis ergo, quod non credimus, sacrilega mente, quod in conspectu Humberti cardinalis Silvae Candidae, atque Hildebrandi sanctae Romanae Ecclesiae archidiaconi, nec non episcoporum Perusini et Rosellani, et Furcunensis, juste stabilivimus, conatus fuerit infringere, centum auri libras praefatae basilicae cogatur persolvere, medietatem episcopo Florentino, et medietatem clericis ejusdem Ecclesiae consistentibus, descendantque super eum omnes illae maledictiones, nisi admonitus satisfecerit, quas in Deuteronomio sanctus ascripsit Moyses; utque interficiat eum Deus spiritu oris sui, sicut Dathan et Abiron, quos vivos terra deglutivit. Praeterea ut [Col. 1331D] haec pagina plenam fidem praesentibus seu etiam posteris astruat, et propriae manus suscriptione, et apostolici sigelli munivimus impressione.

Ego Bonifacius, Albanensis episcopus, SS.

Ego Petrus, sanctae Gabinensis Ecclesiae episcopus, SS.

Ego Bruno, Praenestinus episcopus, SS.

Ego Stephanus, apostolicae sedis servus, de titulo S. Chrysogoni presbyter, SS.

Ego Joannes, Portuensis episcopus, SS.

Ego Petrus, Peccator monachus, SS.

Ego Desiderius, presbyter sanctae Romanae Ecclesiae ex titulo S. Caeciliae, SS.

Datum Florentiae XVII Kal. Febr., anno ab Incarnatione Domini 1060, per manus Humberti sanctae [Col. 1332A] Ecclesiae Silvae Candidae episcopi, et apostolicae sedis bibliothecarii, anno primo pontificatus domini papae Nicolai secundi, indictione XIII.

XVI. Nicolaus II ecclesiae S. Andreae Mussianensis bona ac privilegia confirmat. (Anno 1060.) [UGHELLI, Italia sacra, III, 63.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto in Domino filio JOANNI priori Ecclesiae S. Andreae Musciani sitae digno praeposito, suisque confratribus canonice viventibus, eorumque successoribus ibidem canonice manentibus in perpetuum.

Quoniam Omnipotentis dignatio suo gratuito munere ad hanc nostram humilitatem dignata est provehere, [Col. 1332B] quatenus per nos ubique terrarum diffusae Ecclesiae lumen administret indeficiens, rationabile omnino ducimus speciali regimine nostrae curae commissae Florentinae Ecclesiae congruentem provisionem impendere jugiter: sic namque Doctorem gentium valebimus salubre documentum pro viribus nostris, qui bonum impertiri omnibus jubet oportere ad domesticos fidei maxime, cum pro nostris viribus divino cultui locis dicatis digna provideremus obsequia, ut indefessa laudatio in eis celebretur per omnia saecula. Scilicet quia lapidei parietes non ad hoc sunt constructi, ut Domino possint promere laudes: egregium profecto videtur ad divini operis perfectionem clericorum circa venerabilia loca ordinare sedulam frequentationem. Qui quidem nisi [Col. 1332C] terrenis temporaliter substententur stipendiis idoneis, vix possunt assistere cultibus divinis, cum ipse Conditor mundi secundum humanam unitam sibi materiem dignatus sit perferre sitim et esuriem ad gloriam illius, per quem sumus, et vivimus, et cujus misericordia gubernamur, assistentium fratrum magno quoque hortatu, nec non et presbyteri Joannis ecclesiae S. Andreae Musciani sitae venerandi praepositi dignissimo rogatu, proprio quoque consilio roborati praesentibus scilicet nostrae curiae fidelibus, ejusdemque ecclesiae patronis, Joanne videlicet, qui dicitur Corbacchione, filio Rustici, et Ugone filio Uberti, et Sichelmo, qui dicitur Morellus, filio Anselmi, et Rolandino, et Anselmo egregiis filiis Ildebrandi [Col. 1332D] filii Leonis, et Segnorello, et Bonomo egregiis filiis Rodulfi filii ejusdem Ildebrandi obnixe nostram devotionem pro peccatis suis exorantibus; denique pro ejusdem ecclesiae maxime in futuro regimine, et etiam totius populi salute, quatenus praediorum suorum, et omnium suarum proprietatum decimatione ipsi ecclesiae privilegiis praeceptionem concederemus, quod saltem ad praesens potuimus, et in futurum inviolabiliter, et aeternaliter observetur, investituram apostolicam obtulimus. Suscipe, Domine, sancte Pater omnipotens et aeterne Deus una cum Filio tuo, et Spiritu sancto, nec non et cum B. Andrea apostolo tuo jamdudum devotissimi papae Nicolai voluntarium munus, ipsiusque ecclesiae rerum pro me amodo, et usque in sempiternum singulare, [Col. 1333A] et integrum sine aliqua controversia aggredere dominium, quatenus in aula tuo nomini dedicata religiosus clerus tibi Domino omnipotenti laudum reddat cantica.

Nunc itaque apostolico privilegio concedimus, firmamus, stabilimus, et inconcusso fundamento perenniter sancimus in jam dicta ecclesia, et canonica beatissimi Andreae apostoli integre omnes decimationes proprietatum supradictorum hominum, Joannis videlicet, qui dicitur Corbacchione, Ugonis filii Uberti, et Morelli filii Anselmi, et Rolandini, et Anselmi egregiorum filiorum Ildebrandi filii Leonis, et Signorelli, et Bonomi egregiorum filiorum Rodulfi filii item Ildebrandi, scilicet omnium illarum proprietatum, quas praedicti homines possident, vel alii [Col. 1333B] per eos, vel in antea acquisierint infra totum territorium plebis S. Juliani sitae Septimi, et plebis Sancti Martini sitae Brozzi, et plebis S. Vincentii sitae Pesae, et in tota valle de Greve, et in Villa Nova, et in tota capella S. Pauli, et in Casignano exceptis masiis de Cuilatico, quorum decimas in Florentina canonica persolvere debent. Praeterea hac eadem privilegii praeceptione omnes decimas illarum proprietatum, quae olim fuerunt Benzi filii Petronis de Radda, quae sunt positae in loco Godosolae, et in Villa Nova, et in S. Paulo, et in Carignano, et per alia loca, et vocabula in tota jam dictae ecclesiae parochia, eidem ecclesiae firmiter concedimus; et insuper omnes decimas novalium de silvis supradictorum hominum ubicunque laborantur, vel laborabuntur, et omnium [Col. 1333C] aliarum silvarum quaecunque laborantur, vel laborabuntur infra totum ipsius ecclesiae territorium, similiter in eadem canonica concedimus. Simili modo omnes primitias populi praedictae ecclesiae, et integras spontaneas oblationes vivorum, et defunctorum, et integra testamenta, et liberam sepulturam totius sui populi, et maxime patronorum, et omnium qui infra dioecesim jam dictae ecclesiae habitant, vel habitabunt, eidem ecclesiae perpetualiter, et sine fine largimur. Prorsus praedia omnia a quibuscunque fidelibus quocunque modo juste acquisita, vel acquirenda. Electionem quoque proprii pastoris, et totam ordinationem ipsius domus, et clericorum repraesentationem ante proprium episcopum ad ordinandum [Col. 1333D] canonicis ejusdem ecclesiae libera facultate perpetualiter concedimus et stabilimus. Haec omnia concedimus clericis in ipsa aula canonice manentibus, quia olim dum simplicem episcopatus praelationem exerceremus sacerdoti Joanni jam dicto praeposito, et suis confratribus, eorumque successoribus stabilivimus, et concessimus. Absolvimus praeterea, liberumque eumdem venerabilem locum apostolica sanctione persistere jubemus, ne liceat alicui parvae, magnaeque personae, clerico vel laico ibidem, canonice commorantes clericos dehonestare, et placitando infestare, vel debitum tributi, vel alicujus subjectionis ab eis exigere, seu aliqua occasione sibi a nobis, aut ab aliquibus fidelibus res concessas, sive concedendas invadere, subtrahere, diminuere. [Col. 1334A] Sitque praedictus venerabilis locus sub omnipotentis Dei, nostraque et nostrorum successorum tuitione, nulliusque subjiciatur dominio, nisi Florentino episcopo. Ipseque episcopus benigne et honeste tractando, omni superflua exactione postposita, eos semper hortetur. Si quis ergo, quod non credimus, sacrilega mente, quod in conspectu episcopi Umberti cardinalis Silvae Candidae, atque Ildebrandi S. R. E. archidiaconi, nec non episcoporum Perusini et Rosellani, Rozonis quoque S. Florentinae Ecclesiae archipresbyteri juste stabilivimus, conatus fuerit infringere, decem auri libras praefatae basilicae cogatur persolvere, medietatem Florentino episcopo, et medietatem clericis in eadem ecclesia consistentibus, descendant super eum omnes illae [Col. 1334B] maledictiones, nisi admonitus satisfecerit, quas in Deuteronomio descripsit sanctus Moyses, atque interficiat eum Deus spiritu oris sui, sicut Dathan et Abiron, quos vivos deglutivit terra, et insuper si clericus fuerit, sui ordinis officio privetur. Praeterea, ut haec pagina plenam fidem praesentibus seu etiam posteris astruat, propriae apostolicae manus subscriptione munivimus.

Ego Nicolaus, servus servorum Dei, huic privilegii paginae subscripsi.

Ego Ildebrandus, S. R. E. archidiaconus, subscr.

Ego Gerardus, sanctae Rosellanae Ecclesiae episcopus, interfui et subscripsi.

Ego Rozo, sanctae Florentinae Ecclesiae archipresbyter.

[Col. 1334C] Data ibidem XV Kal. Februarii per manus Humberti episcopi sanctae Ecclesiae Silvae Candidae cardinalis, apostolicae sedis bibliothecarii, anno Dom. 1059, pontificatus autem D. papae Nicolai secundi primo, indict. XII, quo videlicet die in praefata ecclesia ab eodem episcopo Humberto jussu ejusdem D. papae duo altaria, unum in honorem B. Mariae semper Virginis, et sanctarum virginum Priscae et Margaritae, et alterum in honorem S. Blasii, et sanctorum Fabiani et Sebastiani sunt consecrata.

XVII. Bulla Nicolai II papae de consecratione basilicae S. Laurentii de Florentia, cui subscripsit S. Petrus Damianus. (Anno 1060.) [MITTARELLI, Annal. Camaldul. II, Append. 164.]

[Col. 1334D]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto filio GISONI, ecclesiae sancti Laurentii juxta Florentinae civitatis muros sitae, rectori, tuisque successoribus canonice ibidem ordinandis, omnibus quoque communiter victuris in perpetuum.

Quoniam Omnipotentis dignatio suo gratuito munere ad hoc nostram humilitatem dignata est provehere, quatenus per nos ubique terrarum diffusae Ecclesiae lumen administret indeficiens, rationabile omnino ducimus speciali regimine nostrae curae commissae Florentinae Ecclesiae congruentem provisionem impendere jugiter, sic namque Doctoris gentium imitari valebimus salubre documentum, cum pro [Col. 1335A] viribus nostris, qui bonum impertiri omnibus jubet opus ad domesticos fidei maxime, cum pro nostris viribus divino cultui locis dicatis digna providemus obsequia, ut indefessa laudatio in eis celebretur per omnia saecula. Sed quia lapidei parietes non ob hoc sunt constituti, ut Deo possint dignas promere laudes, congruum profecto videtur ad divini operis perfectionem, clericorum circa venerabilia loca ordinare sedulam frequentationem. Qui quidem, nisi terrenis temporaliter sustententur stipendiis, idonei vix possunt existere cultibus divinis, cum ipse mundi Conditor secundum humanam unitam sibi materiam dignatus sit perferre sitim et esuriem. Ad gloriam itaque illius, per quem vivimus et sumus, pretiosissimi martyris Christi Laurentii basilicam, [Col. 1335B] nostro quidem hortamine, Florentinorum vero civium sumptibus pulchra specie instauratam, episcoporum aggregato coetu propriis manibus reddidimus dedicatam quam nudam sine dote dimittere indignum valde judicavimus, apostolica soliditate, cui praecipue competit honestati studendo omnibus nedum injuriam patientibus pia sollicitudine subvenire. Assistentium ergo fratrum hortatu, proprio quoque consilio roborati, praesente populo Florentino, pro peccatis ejusdem civitatis praesulum, ob vestram quoque devotionem, denique propter totius populi salutem a nobis consecrato altari praediorum et omnium suarum rerum, quod saltem ad praesens potuimus, investituram apostolicam obtulimus. Suscipe igitur, sanctissime Laurenti, tibi jamdudum devotissimi [Col. 1335C] papae Nicolai voluntarium munus, tuarumque rerum per me amodo et usque in sempiternum singulare et integrum, sine aliqua controversia aggredere dominium, quatenus in aula tuo nomini dedicata religiosus clerus Deo omnipotenti laudum reboet cantica. Designentur autem tua praedia per subjecta vocabula, scilicet, totus circuitus adjacentis ecclesiae in integrum, nec non dominicatum, quod adhaeret regio campo ab occidente, ad meridiem, a septentrione et oriente circumdatur via publica. Praeterea juxta fluvium Munionis, fundus magnus habetur hujus ecclesiae proprius. Alios denique duos fundos quorum unus positus est Carditulo, alter Junkero, qui retinentur nepotibus Teuzonis [Col. 1335D] clerici, monstramus proprie ad regimen praefatae Ecclesiae retineri; mons sancti Laurentii qui ex uno latere proximatur terrae Sancti Joannis, ex alio Sancti Romuli, tertio Sanctae Mariae juri vestrae Ecclesiae conceditur. Fundus siquidem in monte Ugonis, positus similiter ditioni memoratae ecclesiae consignatur, haec vero omnia summotenus memoravimus. Ne quis tamen dubitet multo ampliora praedia haec ecclesia non detineri, absolvimus praeterea liberumque eumdem venerabilem locum apostolica sanctione persistere jubemus, nec liceat alicui magnae parvaeque personae ibidem canonice aggregatos clericos dehonestare et placitando infestare vel debitum tributum ab eis exigere seu aliqua occasione tibi a nobis aut aliquibus fidelibus res concessas [Col. 1336A] sive concedendas invadere, subtrahere, diminuere, sitque immunis praedictus locus ab omni pensione, sub S. Laurentii tuitione, nulliusque subjiciatur dominio, nisi Florentino episcopo. Si quis ergo, quod non credimus, sacrilega mente, quod in conspectu episcopi Humberti cardinalis Silvae Candidae, atque Hildebrandi Sanctae Romanae Ecclesiae archidiaconi, nec non episcoporum Perusini, Rosellani, et Furconensis, juste stabilitum, conatus fuerit infringere, centum auri libras praefatae basilicae cogatur persolvere, medietatem Florentino episcopo, et medietatem clericis ejusdem Ecclesiae consistentibus, descendantque super eum Omnipotentis maledictiones, nisi admonitus satisfecerit, quas in Deuteronomio sanctus descripsit Moyses, atque interficiat eum [Col. 1336B] Deus spiritu oris sui, sicut Dathan et Abiron, quos vivos terra deglutivit. Praeterea ut haec pagina plenam fidem praesentibus seu etiam posteris astruat, et propriae manus subscriptione, et apostolici sigilli munivimus impressione.

    CONFIRMA HOC, DEUS, QUOD OPERATUS ES IN NOBIS.

  • Ego Brunus, Praenestinus episcopus, SS.

  • Ego Petrus, Peccator monachus, SS.

  • Ego Petrus, Lavicanensis episcopus, SS.

  • Ego Bonifacius, Albanensis episcopus, SS.

  • Ego Desiderius, presbyter cardinalis Romanae Ecclesiae, SS.

Datum Florentiae XIII Kal. Februarii, anno ab Incarnatione Domini 1060, per manus Humberti Sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi et apostolicae [Col. 1336C] sedis bibliothecarii, anno primo domni papae Nicolai II, indictione XIII.

XVIII. Bulla Nicolai II papae pro canonicis Pisaurensibus. (Anno 1060.) [OLIVIERI, Memorie per la storia della Chiesa Pesarese nel secolo XIII. Pesaro, 1779, 4 o .]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilectis in Christo filiis URSONI venerabili praeposito, caeterisque canonicis sanctae Pisauriensis ecclesiae, eorumque successoribus ibidem victuris in perpetuum.

Debitum commissae nobis speculationis exsequimur si piis et venerabilibus locis opportuna munimina [Col. 1336D] contra saecularium impetus providemus. Quapropter in canonicae conversationis proposito proficere et perseverare vos cupientes . . . petitionis vestrae tenorem praefatam canonicam et vos vestraque omnia sub nostrae defensionis tutela suscipimus, et quidquid ad praesens in scriptis vel sine scriptis juste et legaliter videtur habere, aut in futuro quocunque modo humanis et divinis legibus cognito potuerit acquirere per hujus nostri privilegii paginam in perpetuum confirmamus. Id est Dominicatam domum juxta Ecclesiam intra civitatem, et quae vestra circa eam sunt, et Ecclesiam sancti Clementis cum omnibus suis pertinentiis, et mansum quem Constantinus filius quondam Constantini praefatae canonicae delegavit, necnon et omnia [Col. 1337A] quae jam dicta canonica noscitur habere, aut deinceps quibuscunque modis juste et legaliter acquiret tam in ecclesiis, casis, terris, vineis, quam in decimis, primitiis, oblationibus vivorum et mortuorum, quas ab ipsa matrice vestra Ecclesia, aut undecunque habere debetis, vobis vestrisque successoribus deinde, ut supra dictum est, conversaturis, in perpetuum confirmamus, et per hujus nostrae constitutionis paginam corroboramus. Quocirca apostolica auctoritate statuimus ut nullo cujuscunque ordinis aut dignitatis ecclesiastica videlicet, vel saecularis magna parvaque persona, praedictam canonicam, seu vos vestrosque successores qua . . . audeat disvestire de bonis suis vel spoliare, sine canonicalis aut localis judiciis sanctione. Si quis [Col. 1337B] igitur nostri hujus statuti edictum . . . . temerario ausu infringere praesumpserit, et ecclesiasticae institutionis more commonitus emendare contempserit, sciat se anathematis vinculo innodandum et decem auri libras . . . compositurum, medietatem praefatae canonicae, et medietatem sacro nostro Lateranensi palatio. Qui vero haec propter reverentiam apostolicae sedis fideliter observaverit, sanctorum precibus possessor sit regni coelestis.

Bene valete.

CONFIRMA HOC, DEUS, QUOD OPERATUS ES IN NOBIS.

Datum Fani XI Kal. Maii anno ab . . . . . Verbi 1060, per manus Humberti sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi et apostolicae sedis bibliothecarii, anno secundo pontificatus domni papae Nicolai secundi, indictione [Col. 1337C] XIII.

XIX. Nicolaus II confirmat fundationem abbatiae S. Petri in urbe Agerensi, et privilegia nonnulla ad ejusdem libertatem concedit. (Anno 1060.) [COCQUELINES, I, 404.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus clericis canonice viventibus et victuris in ecclesia, quae est constructa ad honorem sancti Petri, apostolorum principis in Agerensi castro, salutem et benedictionem in perpetuum.

Quia in commissa nobis Ecclesiarum Dei cura sollicite nobis est vigilandum, dignum et honestissimum nobis videtur ut omnibus Dei Ecclesiis [Col. 1337D] subvenire, defendere, auxiliari et augere non desistamus. Quapropter ecclesiam Sancti Petri quae sita est in praenominato castro, in tutelam sancti Petri et proprietatem suscipientes, omnibus modis studere volumus, nostri muniminis praesidio fultam, nostrorumque successorum, semper manere, quam eo quod nuperrime de potestate paganorum et gentilitatis errore divinitus liberatam per charissimum nostrum Arnaldum nobilissimum et religiosissimum virum, inimicorum Dei Agarenorum adversarium et debellatorem, novimus ac oblatam Deo et sancto Petro ab eodem et ab uxore sua Arsendi pro redemptione animarum suarum et a Guillelmo filiorum eorum, et pro aeternae retributionis praemio suscipimus in S. Petri proprietatem et nostram volumus [Col. 1338A] auctoritate apostolica, contulimus et praecipimus ut inviolabili vigore habeat quidquid canonice et juste tibi dare possumus in ecclesiasticis et mundanis rebus; ita ut nullus episcopus vel aliquis quis suus nuntius aut quaelibet alia persona a clericis ibidem deservientibus aliquod servitium, aut redditum exigat, vel subjectionem aliquam de omnibus, quae nunc habet, vel habitura est, ut nulli episcopo liceat praefatae ecclesiae divinum officium prohibere, aut de clericis ibidem commorantibus quemquam excommunicare, aut sui officii persolutionem perturbare, aut aliquos causa conversionis poenitentiae ad eum venientes vel divinum officium audituros vel ibidem remansuros, ab ea separare, aut interdicere, vel quoquomodo laedere, [Col. 1338B] quatenus perturbatione omni remota in nullo impediantur canonice viventes, nisi forte, quod absit! contra canonica instituta in suum episcopum aliquid faciant, unde hoc perpeti debeant. Et volumus nos, et auctoritate apostolorum principum Petri Pauli et firmiter jubemus ut omnes ecclesias, cellas, et praedia praefatae ecclesiae omnium, quae modo habet, et habitura est in perpetuum quiete habeat et possideat, et nulli ecclesiae suae sine culpa clericorum contra jussa canonum divinum officium prohibeatur, aut excommunicetur.

Statuentes apostolica censura decernimus ut nulla persona parva vel magna nullum censum ab eadem ecclesia cum omnibus sibi pertinentibus exigere praesumat, vel habeat, nisi Romana Ecclesia, quae [Col. 1338C] habeat per quinquennium censum decem solides aureos. Iste et Arnaldus, vir prudentissimus, cum sua uxore et filio, et posteris de sua progenie habeat dignam subjectionem et honorem, eo quod Dei auxilio liberaverit terram illam de potestate et errore Agarenorum, et liceat eis ordinare abbatem in supra dicta ecclesia secundum suam voluntatem, quem congruum et idoneum et servitio Dei aptum ipse cum clericis ecclesiae Sancti Petri canonice elegerint. Et abbati praedictae ecclesiae nullo modo liceat de praediis et de castellis vendere quoquomodo, aut alineare ad damnum ecclesiae. Si quis igitur hujus nostri privilegii temere violator exstiterit et monitus canonice emendare contempserit, sciat se [Col. 1338D] perpetuis anathematis vinculis innodatum, et insuper centum librarum auri poena multandum, medietatem sacro nostro palatio, et medietatem praefatae ecclesiae. Qui vero pia devotione conservator esse studuerit, et de suo aliquid praefatae ecclesiae dederit, vel auxilium fecerit, precibus apostolorum principum Petri et Pauli peccatorum suorum omnium ab omnipotenti Deo veniam, et aeternae beatudinis consequatur gloriam.

Scriptum par manus Octaviani, scriniarii et notarii sacri palatii, in mense Aprili et indictione XIII.

Datum Romae XVIII Kal. Maii. anno ab Incarnatione Jesu Christi 1060, pontificatus domni Nicolai papae secundi anno secundo.

Ego Bruno, Praenestinus episcopus.

[Col. 1339A] Ego Arnoldus, Aretinus episcopus.

Ego Cumbertus, Taurinensium praesul.

Ego Anselmus, Dei misericordia Lucensis episcopus, cognovi.

Ego Dodo, Dei nutu Rosellanus episcopus, cognovi.

Ego Anselmus, Dei gratia Castrensis episcopus.

Ego Godefridus, Perusinus episcopus.

Ego Joannes archipresbyter subscripsi. Lucenicanus archipresbyter S. Petri, Joannes S. Petri. Albertus archipresbyter subscripsi.

Datum Romae XVII Kal. Maii anno ab Incarnatione Jesu Christi 1060, per manus Humberti sanctae Romanae Ecclesiae et apostolicae sedis bibliothecarii, et sanctae Ecclesiae et apostolicae sedis bibliothecarii, et sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi, anno secundo pontificatus domni papae Nicolai secundi, [Col. 1339B] indictione XIII.

XX. Bulla Nicolai II pro confirmatione jurium et bonorum monasterii S. Thomae de Aposella, in quo obiit Clemens II papa. (Anno 1060.) [MITTARELLI, Annal. Camald. II, Append., 173, ex autographo archivi S. Mariae Portus Ravennae.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, PETRO venerabili abbati monasterii Sancti Thomae apostoli, positi in comitatu Pensaurensi juxta fluvium Apusella, suisque successoribus ibidem regulariter promovendis in perpetuum.

Tanta est sedis apostolicae auctoritas, ut omnis [Col. 1339C] requiratur ab ea firmitas, nec putetur esse stabile, nisi quod ejus fuerit confirmatum robore. Et quia nos ei praesidemus, et vices beati Petri fungimur licet indigni, omni studio debemus servientes Deo divinoque timore repletos dirigere et adjuvare, quatenus nostro munimine fulti absque omni impedimento Deo servire, et in suo servitio liberius permanere possint. Quapropter per intercessionem domni Petri Damiani Hostiensis episcopi confratris nostri, et Petri abbatis ejusdem monasterii et spiritualium monachorum ejus regulariter viventium, decrevimus ecclesiae Sancti Thomae apostoli et ejus rectoribus praesentibus et futuris tam bona ammobilia, quam immobilia quae nunc habet, vel in perpetuum habitura est, confirmare et corroborare, quatenus [Col. 1339D] cum omni securitate et quietudine monasterium praedictae Ecclesiae maneat et ibidem Deo deserviatur. Flexi igitur precibus, ut diximus, religiosorum monachorum corroboramus atque confirmamus nec non stabilimus tibi tuisque successoribus eidem monasterio, cui nunc praesides et praesidere debent in perpetuum. Quin insuper quietum facimus et securum ab omni impugnatione et laesione hominum, ut nemo sit, qui audeat quidpiam molestationis ac laesionis eidem monasterio inferre, statuentes apostolica censura ut nullus imperator, rex, dux, marchio, comes, vicecomes, et praeterea nullus archiepiscopus, episcopus, et specialiter ejusdem Pensaurensis episcopatus episcopus, qui nunc est ibi, vel futurus est, nec non cives loci illius, [Col. 1340A] vel alia aliqua persona magna vel parva aliquod inferre praesumat detrimentum vel nocumentum praedicto monasterio Sancti Thomae ejusque omnibus bonis, quibus nunc habet, vel in perpetuum habiturus est. Insuper concedimus et confirmamus praedicto monasterio omnem ipsam terram cum capellis et suis pertinentiis, quam domnus papa Clemens qui ibi obiit, obtulit praedicto monasterio in perpetuum pro remedio animae suae et restauratione Ecclesiae, positam comitatu Pensaurensi, inter hos fines, a primo latere rivum Reanum, a secundo latere ripam de Pizele, sicut vadit in petram de Acero, et venit ad viam publicam, quae ducit in Lavacelli; a tertio latere rivum, qui temporaliter currit super castrum Liciole; et a quarto latere [Col. 1340B] Aposellam fluvium, qui currit usque in ipsum vestrum monasterium, cum monte Calvello et valle Gelata, et castrum Liciole cum omnibus quae intra hos concluduntur fines, cum terris, campis, casis, vineis, arboribus, pomiferis et infructiferis, et cum omnibus ad praedictam terram generaliter et universaliter pertinentibus. Et insuper confirmamus eidem monasterio illam turrim infra ipsam civitatem Pensaurensem, quae nominatur Castellione cum suis pertinentiis intus et foris usque ad portam quae nominatur Fanestra in perpetuum. Unde evacuamus et evacuatum semper esse volumus et jubemus illa praecepta, quae de illa terra habuerunt ipsi filii Ungari, ut nullum valorem nullamque habeant firmitatem, [Col. 1340C] per hoc nostrum praeceptum, tibi tuisque successoribus a nobis pro remedio animae illius papae Clementis nostraeque in perpetuum. Factum ea tamen ratione ut annualiter persolvatis exinde pensionem auri bisantini unam actionariis certis sanctae Romanae Ecclesiae apto tempore. Si quis igitur hujus nostri privilegii violator temere exstiterit, et monitus canonice emendare contempserit, perpetui anathematis vinculis se innodatum noverit, et insuper quinquaginta librarum auri poena multandum, medietatem sacro nostro Lateranensi palatio, et medietatem praefato monasterio. Qui vero pia devotione conservator esse studuerit, precibus apostolorum principum Petri et Pauli peccatorum suorum omnium ab omnipotenti Deo veniam et aeternae [Col. 1340D] beatitudinis consequatur gloriam.

Scriptum per manus Joannis Scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Aprilis et indictione tertia decima.

Ego Petrus, Gabinensis episcopus, SS.

Ego Bruno, Praenestinus episcopus, SS.

Ego Joannes, Portuensis episcopus, suscripsi.

Ego Petrus, Peccator monachus et episcopus, SS.

Ego Stephanus, vocatus monachus et presbyter tituli S. Grisoni, SS.

Datum Romae XIII Kal. Maii, anno ab Incarnatione Domini Jesu 1060, per manus Humberti sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi et apostolicae sedis bibliothecarii, anno secundo pontificatus domni papae Nicolai secundi, indictione XIII.

XXI. Nicolai papae II privilegium pro monasterio monialium Sanctae Juliae Brixiensis. (Anno 1060.) [MARGARINI, Bullar. Casin. II, 95, ex archiv. monast. SS. Salvatoris et Juliae Brixien.]

[Col. 1341A]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, charissimae in Domino filiae OTTAE abbatissae monasterii Domini Salvatoris, et sanctae Juliae virginis et martyris, quod novum dicitur, et in civitate Brixia situm est, tuisque successoribus tam praesentibus quam futuris.

Quoniam semper sunt concedenda quae rationabiliter atque congrue a fidelibus petuntur, ob devotionem pii Conditoris nostri, oportet nos in privilegiis [Col. 1341B] praestandis nostram nullo modo denegare munificentiam. Igitur, quia vestra dilectio nostrae sublimitatis apostolatum humiliter rogavit, quatenus praedictum monasterium Domini Salvatoris, nec non et Sanctae Juliae virginis et martyris, a piissima Ansa regina infra civitatem Brixiam constructum, privilegiis apostolicae sedis decoraretur, ut jam dictum monasterium Domini Salvatoris a praedicta Ansa piissima regina, sub regali semper jure et ditione submissum, nullius unquam alterius ditionis, vel potestatis, vel ordinationis submitteretur dominio: vestris piis desideriis per hanc nostram privilegii auctoritatem vel quod postulastis libenter concedimus; et ideo quorumlibet sacerdotum, et omnium hominum in praefato monasterio vel in illius [Col. 1341C] pertinentiis habitantium quamlibet jurisdictionem, vel potestatem sive aliquam auctoritatem aut ordinationem praeter regiae potestatis, et dispositionis culmen habere prohibemus, ita ut nisi ab abbatissa ipsius monasterii fuerit invitatus, sacerdotum quisquam, nec etiam missarum solemnia ibidem omnimodo celebrare praesumat. Hoc denique, hac nostra apostolica auctoritate, constituimus ut nulla magna parvaque persona, eidem venerabili monasterio, sive in ancillis Dei, vel in familiis utriusque sexus, aut etiam in liberis, super terram ejusdem monasterii residentibus, vel in cunctis rebus, et possessionibus ad id pertinentibus videlicet in casis, omnibusque rebus mobilibus et immobilibus, quoquo modo aliquam molestiam inferre praesumat. Pariterque concedimus, [Col. 1341D] et confirmamus eidem venerabili monasterio districtum servorum et liberorum, et decimas, et primitias omnium laborum vestrorum ad basilicas et cellas in terris ejusdem monasterii constructas pertinentia, sicut per praedictam Ansam reginam a piissimo Desiderio rege, et suis successoribus regibus, et imperatoribus ibidem concessum et corroboratum habetur, et a nostris praedecessoribus sanctae Romanae Ecclesiae pontificibus.

Confirmamus insuper quasdam cortes eidem venerabili loco, videlicet Sermionem, Cervanigam, Nuvolariam, Berciagum, Machonem, Vicum, Guarsenagum, Barbadam, Alsianum, Monticellum; Novum, Calatonem, Ciconiariam, Miliariam, Sormidam, cum [Col. 1342A] omnibus earum pertinentiis, seu etiam omnes alias cortes, villas, castella, cellas, seu ecclesias in terris ejusdem monasterii constitutis, et omnia eidem monasterio pertinentia. Quaecunque praeterea in futurum, largiente Deo, juridice, atque canonice poteritis adipisci, firma tibi, tuisque successoribus, et eidem monasterio illibataque permaneant. Seu concedimus ut abbatissa, quae pro tempore in monasterio ipso ordinata fuerit, habeat potestatem faciendi castella, et ecclesias ubicunque voluerit in terris ad praefatum monasterium pertinentibus. Chrisma, oleum sanctum, consecrationes altarium, sive basilicarum, ordinationes abbatissae, vel monacharum, sive clericorum, qui ad sacros ordines fuerint promovendi, seu quidquid ad sacrum ministerium pertinet, [Col. 1342B] a quibuscunque catholicis praesulibus fuerint postulata, gratis concedantur, et absque ulla reprehensione tribuenda, sicut Anselperga prima abbatissa ejusdem monasterii a Paulo beatae memoriae apostolicae sedis pontifice, pro fragilitate feminei sexus obtinuit. Statuentes denique, apostolica censura praecipimus ut nullus episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, Gastaldo, aut aliqua magna parvaque persona, ullum districtum in aliquibus locis ipsius monasterii habere, vel judicare, seu aliquod placitum absque licentia abbatissae tenere praesumat, vel res monasterii ecclesiasticas, vel saeculares quovismodo alienare, aut invadere, vel ibi molestias inferre, aut fodrum, vel mansionaticum, seu ripaticum, aut paratas, seu aliquas publicas [Col. 1342C] functiones exigere audeat. Et ubicunque abbatissa voluerit mercatum constituere, vel aedificare in locis ipsius monasterii, nullus ei contradicere praesumat. Piscarias quoque ad praedictum monasterium pertinentes eidem monasterio concedimus, atque apostolica auctoritate praecipimus ut nullus eas invadere aut se intromittere audeat.

Haec autem omnia, quae superius memorata sunt, tibi Ottae abbatissae in Domino filiae, tuisque successoribus, a praesenti tertia decima indictione, per hanc nostri privilegii paginam, apostolica auctoritate confirmamus, concedimus et corroboramus secundum praedictum modum. Si quis autem temerarius, quod non optamus, contra hoc nostrum privilegium [Col. 1342D] venire tentaverit, et sicuti a nostra apostolica auctoritate concessum et corroboratum est, permanere non dimiserit, sciat se anathematis vinculo innodatum, a Patre, et Filio, et Spiritu sancto, et ab auctoritate beati Petri principis apostolorum, nec non et cum diabolo et Juda traditore Domini nostri Jesu Christi aeterni incendii supplicio concremandum, et insuper sciat se daturum triginta auri libras, medietatem nostro sacro palatio, et medietatem praefato monasterio. Qui vero pio intuitu observator in omnibus exstiterit, custodiens hujus nostri privilegii constituta ad cultum Dei respicientia, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino Deo habeat, et vitae aeternae particeps esse mereatur in saecula saeculorum. Amen,

[Col. 1343A] Scriptum per manus Octaviani scriniaru, et notarii sanctae Romanae Ecclesiae, sexto die mensis Maii, indictione XIII.

Datum Romae, III Nonas Maii, anno Domini nostri Jesu Christi 1070, per manus Humberti sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi, et apostolicae sedis bibliothecarii, anno secundo pontificatus domni papae Nicolai secundi, indictione XIII.

XXII. Privilegium Nicolai II papae pro regali monasterio SS. Salvatoris, et Juliae Brixiensis. (Anno 1060.) [MARGARINI, Bullar. Casinens., t. II, p. 96, ex archivio monasterii S. Juliae Brixiensis.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, charissimae [Col. 1343B] in Domino filiae HERMENGARDAE, abbatissae monasterii Domini Salvatoris nostri, et sanctae Juliae virginis et martyris, quod novum dicitur, fundatum a pissima Ansa regina infra civitatem Brixiam, tibi videlicet, tuisque successatricibus, in perpetuum.

Quoniam semper sunt concedenda quae rationabiliter atque congrue a fidelibus petuntur ob devotionem pii Conditoris nostri, oportet nos in privilegiis praestandis nostram nullo modo denegare munificentiam. Igitur pia vestra dilectio nostrae sublimitatis apostolatum humiliter rogavit quatenus praedictum monasterium Domini Salvatoris nostri Jesu Christi, nec non et beatissimae virginis et martyris Juliae a praenominata Ansa regina intra civitatem Brixianam constructum, privilegiis apostolicae [Col. 1343C] decoraretur, quatenus jam dictum monasterium ab aedificatrice sua, sub regali semper jure et ditione submissum, nullius unquam alterius ditionis, vel potestatis, atque ordinationis submitteretur dominio; vestris piis desideriis, per hanc privilegii nostri auctoritatem, vel quod postulastis libenter concedimus. Et ideo quorumlibet sacerdotum, et omnium hominum in praefato monasterio quamlibet jurisdictionem, vel potestatem, sive aliquam auctoritatem, aut ordinationem, praeter regiae potestatis, et dispositionis culmen habere prohibemus, ita ut nisi ab abbatissa saepe nominati monasterii fuerit invitatus, sacerdotum quisquam, nec etiam missarum solemnia ibidem omnimodo celebrare praesumat. Hoc denique [Col. 1343D] hac nostra apostolica auctoritate constituimus, ut nulla magna, vel parva persona eidem venerabili monasterio, sive in ancillis Dei, vel in famulis utriusque sexus, aut etiam in liberis super terras ejusdem monasterii residentibus, vel in cunctis rebus mobilibus, et immobilibus, quoquomodo aliquam molestiam inferre praesumat. Pariterque concedimus, et confirmamus eidem venerabili monasterio districtum servorum et liberorum et decimas et primitias quorumcunque laborantium, ad basilicas, vel cellas eidem monasterio juste et legaliter pertinentia, sicut per praeceptum jam dictae Ansae reginae, et suorum successorum regum et imperatorum ibidem concessum et corroboratum habetur, et a nostris praedecessoribus sanctae Romanae [Col. 1344A] Ecclesiae pontificibus. Confirmamus insuper quasdam curtes eidem venerabili monasterio longo tempore a saepe jam dicto monasterio possessas, atque dotentas: videlicet Sermione, Cervaniga, Nuvelaria, Berclagum, Barbadam, Alfianum, Calvatonem, Ciconiariam, Millarinam, Sermidam; necnon Gosenagum novum, Monticellum, cum omnibus basilicis eidem monasterio pertinentibus, scilicet in Sermione unam, in Nuvelaria unam, in Berciago duas, in Barbada unam, in Alfiano unam, in Ciconaria unam, in Miliarina unam, seu etiam alias curtes, villas, castella, basilicas, et omnia eidem monasterio pertinentia, quae dici, vel nominari possunt. Chrisma, oleum sanctum, consecrationes altarium sive basilicarum, ordinationes abbatissae, vel monachorum, sive caeterorum [Col. 1344B] clericorum, qui ad sacros fuerint ordines promovendi, seu quidquid ad sacrum mysterium pertinet, a quibuscunque catholicis praesulibus fuerint postulata, gratis concedantur, et absque reprehensione tribuenda, sicut Anselperga prima abbatissa ejusdem monasterii, a Paulo beatae memoriae apostolicae sedis pontifice pro feminei sexus fragilitate, obtinuit. Obeunte quoque praedicti loci abbatissa, nulla ibi qualibet subreptionis astutia, seu violentia praeponatur, nisi quam sorores communi consensu, vel pars concilii sanioris, secundum Dei timorem et beati Benedicti regulam elegerint. Seu concedimus, ut abbatissa, quae pro tempore in ipso monasterio ordinata fuerit, habeat potestatem faciendi [Col. 1344C] Ecclesias, mercatum, et castella ubicunque voluerit in terris ad praefatum monasterium pertinentibus. Statuentes denique apostolica censura praecipimus, ut nullus episcopus, dux, marchio, comes, vicecomes, Gastaldius, aut aliqua magna sive parva persona ullum districtum in aliquibus locis ipsius monasterii habere, vel judicare, seu aliquod placitum, absque licentia abbatissae habere praesumat, aut res monasterii ecclesiasticas, saecularesve, quovis modo, alienare, vel ibi molestiam inferre, aut fodrum, vel mansionaticum, seu ripaticum, aut paratas, sive aliquas functiones exigere, vel requirere audeat. Haec autem omnia, quae superius memorata sunt, tibi Ermengardae in Domino filiae tuisque successatricibus a praesenti tertia indictione, [Col. 1344D] per hanc nostri privilegii paginam, apostolica auctoritate confirmamus, concedimus et roboramus, secundum praedictum modum; quatenus ut hac semper gratia digniores censeamini, Dei semper timorem, et omnem in vestris cordibus habere satagite, ut quanto a saecularibus tumultibus liberiores sitis, tanto amplius placere Deo totius mentis et animae virtutibus anheletis. Si quis autem archiepiscopus, aut episcopus, imperator, rex, princeps, aut dux, comes, vicecomes, judex, aut ecclesiastica quaelibet, saecularisve persona temerario ausu, quod non optamus, contra hoc nostrum privilegium temere venire tentaverit, et sicuti a nostra apostolica auctoritate concessum et corroboratum est, permanere non dimiserit, sciat se anathematis [Col. 1345A] vinculo innodatum a Patre, Filio et Spiritu sancto, et ab auctoritate beati Petri principis apostolorum, cujus nos immeriti vices fungimur; nec non et cum diabolo, et Juda traditore Domini nostri Jesu Christi aeterno incendio concremandum. At vero qui pio intuitu observator in omnibus exstiterit, custodiens hujus nostri privilegii constituta ad cultum Dei respicientia, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino Deo consequatur, et vitae aeternae particeps esse mereatur in saecula saeculorum. Amen.

Scriptum per manus Octaviani scriniarii et notarii sanctae Romanae Ecclesiae II Idus Maii, indictione supradicta XIII.

Datum Romae XVII Kal. Junii, anno Domini nostri Jesu Christi 1060, per manus Humberti, sanctae Ecclesiae [Col. 1345B] Silvae Candidae episcopi et apostolicae sedis bibliothecarii, anno secundo pontificatus domni papae Nicolai secundi, indictione supra scripta.

XXIII. Consecratio altarium basilicae Farfensis a Nicolao II Romano pontifice facta, et monasterii illius libertas ab eodem pontifice confirmata. (Anno 1060.) [MURATORI, Antiq. Ital. V, 1039.]

In nomine Domini, NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei. Ob reverentiam sanctae Dei genitricis et semper Virginis, et dominae nostrae Mariae, postquam renovationem consecrationis hujus Ecclesiae Farfensis, Deo propitio, jam honorifice explevimus, volentes amodo comprimere ac destruere omnium [Col. 1345C] pravorum hominum, cujuscunque dignitatis vel gradus sint, de bonis hujus monasterii invasiones vel depraedationes vel furta, auctoritate divina, videlicet Patris et Filii et Spiritus sancti, et beatae Mariae semper Virginis, beatique Michaelis archangeli, et sancti Petri apostolorum principis, omniumque sanctorum, qui in coelis et in terra venerantur, excommunicamus et anathematizamus, et a liminibus sanctae matris Ecclesiae expellimus illos, qui porcos, boves aut oves, vel alia quaelibet animalia, seu calceamenta vel vestimenta, sive libros, vel fruges, aut triticum vel vinum vel panem, seu diversa utensilia, de hoc monasterio Sanctae Mariae violenter rapuerunt, aut deinceps rapuerint, sive furati sunt, vel amodo praesumpserint, aut diutius aut foris accipiunt. Igitur [Col. 1345D] maledictionem abyssi jacentis deorsum, et maledictionem coelestem et maledictionem terrestrem suscipiant, praesentem maledictionem in corporum debilitatione recipiant, perditione et animarum cruciatione maledicantur cum maledictis, flagellentur cum ingratis, pereant cum superbis, crucientur cum blasphemis, torqueantur in inferis; sint maledicti cum blasphemantibus nomen Domini; sint maledicti cum desperatis, sint maledicti in oriente et occidente; sint maledicti in meridie et septemtrione; sint maledicti in die et in nocte; [Col. 1346A] maledicti intus et foris, maledicti a dextris et a sinistris; sint maledicti in domo et in agro; sint maledicti stantes et sedentes, ambulantes et moram facientes; sint maledicti bibentes et manducantes; sint maledicti vigilantes et dormientes. Obtenebrescat eis sol, cum adhuc media fuerit dies, et incursentur a diabolo et angelis suis. Excrucientur animae eorum doloribus, et exstinguatur lucerna eorum in saecula saeculorum, amen, nisi venerint ad satisfactionem et congruam emendationem.

XXIV. Nicolai II epistola ad R . . . . comitem Rutennensem.—Hortatur ut ecclesiarum et pauperum sit defensor, et monasterio Virdunensi possessiones aliquas, quas injuste detinet, restituat.

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, R. Rutenensi [Col. 1346B] comiti dilecto filio, salutem et apostolicam benedictionem.

Cognoscentes tui animi propositum, et quod propter regnum Dei et justitiam ejus volueris renuntiare temporali fastigio saecularium occupationum, confidenter tibi denuntiamus ut, secundum quod tibi injunximus cum ore ad os loqueremur, Ecclesiis Dei et pauperibus defensorem te opponas, justitiamque eis acquirendo, in conspectu Dei excusatus existas, quod non sine causa gladium portas. Et quia nostrum est te admonere, si qua non negligenda cognoverimus te negligere, orando simul et praecipiendo auctoritate apostolica monemus ut monasterio S. Petri sito Virduni quod venerabilis vir consanguineus tuus Waleranus abbas regit, curtes, [Col. 1346C] quas in terra possessionis tuae habere dignoscitur, restituas: ne, quod absit! ad perditionem animae tuae diutius eas retinendo, excommunicationem ab antecessoribus nostris comprecatam invasoribus eorum incurras. Nec volumus dicas, a parentibus tuis vel uxoris tuae, eas servis Dei subtractas; quia justus dominus reddit iniquitatem patrum in filios in tertiam et quartam generationem. Sicut enim conscia veritatis testatur antiquitas, S. Amantius peculiaris vester patronus eas contradidit servitorum S. Petri usibus.

XXV. Epistola Nicolai II ad clerum Sistaricensem, qua commendat Gerardum episcopum, et quaedam ei praescribit. (Anno circiter 1060.) [D. BOUQUET, Recucil tom. XI, p. 494.]

[Col. 1346D]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, clero, ordini, plebi, consistentibus in civitate Sistaricensi, salutem et apostolicam benedictionem si obedierint.

Cum nostri sit officii universalis Ecclesiae curam gerere, oportet nos studere omnibus ubique prodesse. Unde pro vestra salute fratrem etiam et coepiscopum nostrum Gerardum vobis ordinavimus sacerdotem, a religiosis viris in partibus Galliae habitantibus electum, scilicet a venerabili fratre Cluniacensi [Col. 1347A] Hugone qui nostra vice in partibus illis fungebatur, Arelatensi archiepiscopo, episcopo Avenionensi, episcopo Cabilonensi, episcopo Aptensi, episcopo Vasensi, episcopo Dignensi, episcopo Diensi. Quibus testibus de ejus vita nil dubitamus. Cui dedimus in mandatis, ne unquam ordinationes praesumat in eum, qui virginem non est sortitus uxorem, neque inlitteratum, vel in quolibet corporis parte vitiatum, aut ex poenitente, vel curae, aut cuilibet conditioni obnoxium, notatumque, ad sacros ordines permittat accedere; sed si quos hujusmodi forte comperit, non audeat promovere. Afros passim ad ecclesiasticos ordines praetendentes, nulla ratione suscipiat, quia aliqui eorum Manichaei, aliqui rebaptisati sunt probati. Ministeria atque ornatum Ecclesiae, [Col. 1347B] vel quidquid illud est in patrimonio ejus minuere non studeat sed augere. De reditu vero Ecclesiae, vel oblatione fidelium quatuor faciat portiones, quarum unam sibi retineat, alteram clericis pro officiorum suorum sedulitate distribuat, tertiam vero pauperibus et peregrinis, quartam vero ecclesiasticis fabricis noverit observandam; de quibus divino erit redditurus judicio rationem. Ordinationes vero presbyterorum seu diaconorum, nonnisi quarti, septimi, vel decimi mensium, jejuniis, sed et ingressu quadragesimali atque medianae vespere Sabbati noverit celebrandas. Sacrosancti autem baptismi sacramenta nonnisi in Paschatis festivivitate, et Pentecostes meminerit esse praebenda; exceptis his qui mortis urgentur periculo, ne in aeternum pereant, [Col. 1347C] talibus debet remediis subveniri. Nunc ergo sedis nostrae praecepta servanti, devotis animis obsequi oportet, ut irreprehensibile placidumque fiat corpus Ecclesiae per Jesum Christum, etc.

XXVI Nicolai II epistola ad Gervasium Remensem archiepiscopum. (Anno 1059-61.) [DUCHESNE, Rer. Franc. Script. IV, 198.]

NICOLAUS, servus servorum Dei, GERVASIO venerabili archiepiscopo, salutem cum benedictione apostolica.

Licet de vestra fraternitate quaedam sinistra, nec sine discussione dimittenda, pervenerint ad apostolicam [Col. 1347D] sedem: scilicet quod ejus invasoribus faverit, quod pontificales actus postposuerit; tamen quia testimonio non levis personae defenderis, sed potius de fidelitate sancti Petri laudaris, praemissa transimus, et ut verum sit de vobis testimonium optamus. Vos autem omni conamine studete ita vivere, ut vestri non habeant inimici unde nos possint in vos [Col. 1348A] contristare. Scitis enim quam benigna vobis fuerit communis mater sancta Romana Ecclesia, quamque de te magna ei fiducia, ut tua solertia Francorum posset succurrere pene lapsae Ecclesiae. Proinde agere stude quod de te speravit apostolica sedes, et vestrum regem gloriosum castiga, precare, admone, ne pervertatur pessimorum consilio, qui nostra discordia putant se apostolicam censuram evadere: caveatque sacris canonibus, imo beato Petro resistere, nosque, qui eum sicut pupillam volumus amare oculi, contra se movere. Satis enim mirari potest, si pro aliquo stulto, sicut est, quem voluit ordinari, Matisconensis episcopus, vult Deum et et sanctum Petrum offendere; nostram charitatem atque sinceram dilectionem circa se parvipendere. [Col. 1348B] An putat aliquis membrorum Antichristi, quod plus non possit ei prodesse gratia beati Petri, quam omnium impiorum perfida fidelitas? Agat itaque gloriosus rex, ut libet, contra nos, quia nos pro illo ejusque exercitu Deum semper precari parati sumus. De duce vero Gotifrido nemo vos terreat, cum fuerit opus vos venire Romam, quia non tantum vobis impedimentum non faciet, sed etiam fideliter servitium impendet. Salutant vos charissimi fratres nostri cardinales episcopi, necnon humilitas filii nostri Hildebrandi.

Epistola XXVII

Petrus Damianus

XXVII. Nicolaus II Annam reginam Galliae hortatur ut regem ad pietatis aequitatisque gubernacula moderanda, statumque Ecclesiae retinendum incitet. (Anno 1059-61.)

[Col. 1348C]

[ Hujus epistolae Petrus Damianus est auctor. Vide inter ejus epistolas, Opp. t. I, p. 124.]

XXVIII. Nicolaus II Gervasio archiepiscopo Remensi, praecipit ut damna Ecclesiae Virdunensi illata reconcinnet. (Anno 1059-61.) [DUCHESNE, Hist. Franc. Script. IV, 199.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, GERVASIO Remensis Ecclesiae archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.

Quoniam nobis commissum est, et auctoritate beati Petri traditum, supra quem fundamentum universalis Ecclesiae solidatum est, quatenus et errata [Col. 1348D] corrigamus, et membra nostro capiti cohaerentia, ne dissonent, studeamus: tibi, utpote velut de nostris et sanctae Romanae Ecclesiae membris, paterne intimando praecipimus, quatenus per te, quem in gremio matris tuae, universalis videlicet Ecclesiae, conclusum esse speramus; ne Virdunensi Ecclesiae, quae nobis commissa est cum fratribus, quidquam [Col. 1349A] injuriae tam per te quam per tuos inferre amodo patiaris. Quod autem contra ejusdem Ecclesiae fratres nunc noviter, et tu, et tui, damni et injuriae intulistis, communiter et sanctae Ecclesiae Romanae causa, et nostri amore emendare te, omni occasione remota, admonendo jubemus, hoc est praedam de Postviler, quae potestati tuae contigit, et de Mecla, quam Engobrandus depraedatus est, praedae, cujus numerus infra scriptus est, ducenta sexaginta quatuor animalia. Clericos autem de eadem Ecclesia canonicos, nulla interveniente mora, recludi a captura praecipias, ut pro hac et praedictis rebus studiose peractis, et gratiam apostolorum principis et nostram habere promerearis.

XXIX. Nicolai II epistola ad Gervasium Remensem archiepiscopum. (Anno 1059-61.) [DUCHESNE, Hist. Franc. Script. IV, 199.)

[Col. 1349B]

NICOLAUS, servus servorum Dei, GERVASIO venerabili archiepiscopo, salutem et apostolicam benedictionem.

Quia referente filio nostro G. te in fidelitate beati Petri persistere, ejusque auctoritati per omnia reverenter assurgere comperimus, paterna charitate sicut charissimum filium amplectimur, et amplectendo toto mentis affectu diligimus. Denique quandiu te fidelem filium exhibebis, nostra paternitas tibi nusquam deerit; imo debita charitate suffragabitur, nostraque auctoritate incessanter tuebitur. [Col. 1349C] Quod de episcopo Silvanectensi nobis per filium nostrum mandasti, quia canonicum est, cum eodem filio nostro tibi concedimus. Neque enim justitiae contraire volumus, pro qua mori, si necesse sit, lucrum putamus. Caeterum de nostro adventu in Franciam, nullam ad praesens tibi scribimus certitudinem. Cum autem ad te noster filius venerit, ipse tam de hoc quam de omnibus aliis te certificabit. Mandamus autem et praecipimus, quatenus cum duce charissimo filio nostro pacem ineas, ut tui ad nos secure valeant venire, nosque eos possimus audire. Nolumus etenim duos tam charissimos filios in discordia manere.

XXX. Nicolai II epistola ad Lanfrancum. (Anno 1059-61.) [THEINERUS, Disquisitiones criticae, pag. 206.]

[Col. 1349D]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, fratri LANFRANCO, salutem et apostolicam benedictionem.

Satis desideratam vestram, charissime frater, ilbenter viderem praesentiam et in ecclesiasticis nostris curis libenter vestris recrearer consiliis, quem in Romanis et apostolicis servitiis satis opportunum audivimus. Sed quia tam facile nunc forsan fieri non potest, volumus ipsam vestram stationem nobis et Romanae matris Ecclesiae esse fructuosam, ut ex fructu vestrae stationis cognoscatur et fructus desiderabilis adventus. Hos igitur nostrae dilectionis filios imperatoris capellanos et nostros dialectica et rhetorica [Col. 1350A] arte charitati vestrae mittimus edocendes. Ut sicut te Deo gratias singularem in hoc bivio audivimus, sic istos singulares tecum quam cito poteris Romae vel forte cum apud vos cito venero videamus. Si vero divina, ut audivimus, pagina ab hujusmodi studio vos retinet, ex parte sancti Petri et nostra vobis praecipimus, et ex vera obedientia illos edocendos vobis mandamus, quos adhuc vestrae dilectioni mittimus, et vestrae charitati in omnibus subveniendos relinquimus. Comitem autem vestrum, amicum nostrum, quem vestris audivimus satis Deo gratias acquiescere consiliis, ita custodiatis, ut hic et in Christo valere possit. Confido enim bene de illo, cujus consilium et conversationem vobiscum audio. In clero autem et fero illo populo si potestis [Col. 1350B] fructificare, ut de talento vobis commisso mereamini tandem audire: Euge, serve bone, amen.

XXXI. Bulla Nicolai II papae ad Grimaldum Joannem presbyterum, etc. (Anno. 1061.) [SPERANDIO, Sabina sagra, 272.]

JOANNES episcopus, servus servorum Dei, GRIMALDO JOANNI presbytero, BENEDICTO judici, MARTINO filio Sabini, RICCHO DE RAYNERIO, Joanni DE ABIZZA, Martino DE JOANNE, Petro DE URSO, Leoni DE LUPO, Petro DE HENDO, Homo DE MARTINO, seu filiis et haeredibus eorum, atque consortibus quibuscunque ab eis advocatis in re inferius legenda in perpetuum.

Cum officii nostri sit omnium Ecclesiarum Dei [Col. 1350C] utilitatibus invigilare, Romanae tamen et apostolicae sedis, cui auctore Deo praesidemus, oportet nos commodis sollicitus studere. Quapropter castellum, quod nuncupatur Roccha de Antiquo, quoniam a Grimaldo filio Benedicti Teobaldo cum omnibus appendiciis, et pertinenciis suis sancto Petro perpetuo jure acquisivimus; tibi et ipsis consortibus et his atque aliis in eadem re advocatis a vobis, seu filiis et haeredibus vestris per hujusmodi nostri privilegii paginam concedimus, et confirmamus, atque in perpetuum eo modo et tenore corroboramus, ut eam cum appendiciis ejus domibus reaedificatis, et habitatores ibi quantos potestis advocetis a vobis, et singulis vestrum per domos, et familias, quique secundum [Col. 1350D] quantitatem possibilitatis suae annualiter persolvatis pensionis nomine in Pascha resurrectionis Domini beato Petro, et nobis ac successoribus nostris vos, et haeredes, ac successores vestri, majores scilicet denarios duodecim, inferiores autem retrogradu octo denarios, tertio denarios sex, quarto denarios duos; nec non et foderum facietis, et placita fideliter observetis nobis et successoribus, ac nuntiis nostris pro his rebus sitis in territorio Sabinensi. Statuimus quoque, et apostolica auctoritate sancimus, ut sitis sub apostolica defensionis protectione quieti, et ab omni molestatione et infestatione securi: nec alicui imperatori, duci, marchioni, vel comiti, sed ut amodo Romanae et apostolicae sedi, ac nunciis ejus subjecti. Si quae igitur persona [Col. 1351A] magna aut parva contra hujusmodi privilegii paginam venire praesumpserit, sciat se anathematis vinculo innodatam, et insuper si quis nostrum aut successorum nostrorum aut aliquis vestrum seu haeredum, successorumque aut consortium vestrorum haec omnia acta et statuta non observaverit, noverit se compositurum per unamquamque domum, aut familiam, auri optimi libram unam. Qui vero pia devotione observator esse studuerit, precibus apostolorum principum Petri et Pauli peccatorum suorum omnium ab omnipotenti Deo veniam aeternae retributionis consequatur, et gloriam.

Scriptum per manum Octaviani scriniarii et notarii sacri palatii in mense Aprilis, indictione XIV.

Datum Romae XIV Kalendas Maii, anno ab Incarnatione [Col. 1351B] Domini nostri Jesu Christi millesimo sexagesimo primo, per manus Humberti sanctae Ecclesiae Silvae Candidae episcopi et apostolicae sedis bibliothecarii, anno tertio domni Nicolai, indictione XIV.

XXXII. Bulla Nicolai II papae pro monasterio S. Dionysii. (Anno 1061.) [DOUBLET, Hist. de l'abbaye de Saint-Denis, 464.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, omnibus regibus, episcopis et principibus praesentibus et futuris nunc et venturis temporibus.

Petitionibus congruis apostolicam dignitatem decet aurem accommodare, ut venerabilia loca nostris [Col. 1351C] auctoritatibus si fuerint sublimata nunc et ejus temporibus rata atque inconvulsa omnimodis permaneant. Igitur noverint omnium praesentium et futurorum regum, episcoporum, universorumque apostolicae sedis fidelium unanimitas, fratres venerabilis monasterii Christi martyris Dionysii, ubi ipse Dominus in corpore requiescit, nostram implorasse benevolentiam ut privilegium apostolicae dignitatis de quadam praedicti loci abbatiola eis edere deberemus. Est autem abbatiola in pago Alsatiensi in saltu quidem Vosagi sita, appellaturque Lebroha, quam Fulradus abbas in suo proprio munificentia domni Caroli imperatoris invictissimi, condidit, atque gloriosissimo patrono suo domno scilicet [Col. 1351D] Dionysio contradidit. Quorum considerantes atque agnoscentes justam esse petitionem, hoc, beati Petri apostolorum principis auctoritate, promulgantes sancimus, ut praedicta abbatiola apostolica corroboratione subnixa perenni tempore illibata loco sancti Dionysii profusa permaneat. Constituimus quoque auctoritate beati Petri, ut nullus regum, nemo antistitum, vel abbatum, seu quilibet quacunque praeditus dignitate, ipsum locum ullo modo inquietare audeat, non in villis, non in mancipiis, non in auro, non in argento, non in vestibus, sive in quibuscunque rebus, sicut in privilegiis praedecessorum nostrorum domni scilicet Stephani, Leonis, alteriusque Nicolai, vel etiam in praeceptis praedicti Caroli magni, Heinrici quoque, caeterorumque imperatorum, [Col. 1352A] seu regum, plenissime continetur. Haec itaque quae hujus praecepti decretique nostri pagina continet, tam vobis quam cunctis qui in eo quo estis ordine locoque successerint, in perpetuum conservanda decernimus auctoritate et honore sanctae Romanae Ecclesiae et sedis apostolicae privilegio. Si quis autem temerario ausu magna parvaque persona contra hoc nostrum apostolicum decretum agere praesumpserit, sciat se anathematis vinculo esse innodatum, et a regno Dei prorsus alienum, cum omnibus impiis aeterni incendii supplicio condemnatum. At vero qui observator hujus decreti exstiterit, gratiam atque misericordiam, vitamque aeternam a benignissimo Domino Jesu Christo consequi mereatur. Bene valete.

[Col. 1352B] Data XIV Kal. Maii per manus Humberti cancellarii sanctae apostolicae sedis, in Lateranensi basilica, anno III domini Nicolai secundi papae, indictione XII.

XXXIII. Nicolai II papae privilegium pro monasterio S. Trinitatis Vindocinensis. (Anno 1061.) [Launoii Opp., III, 354.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, ODERICO religioso abbati venerabilis monasterii Vindocinensis, cunctisque successoribus ejus ibidem regulariter promovendis in perpetuum.

Justis petitionibus et quieti servorum Dei prospicientibus [Col. 1352C] competens et facilis debetur assensus. Quapropter monasterii sanctae et individuae Trinitatis apud castrum Vindocinum siti, quod a suis fundatoribus, Gaufredo scilicet Andegavorum comite et Agnete nobilissima comitissa conjuge ejus, oblatum B. Petro, et Romanae Ecclesiae in alodium et patrimonium novimus, tam juxta votum fundatorum ipsius loci, quam etiam juxta desiderium sanctitatis tuae, charissime fili abba Oderice, ita beatorum apostolorum Petri et Pauli auctoritate sancimus, quatenus inter apostolicae sedis pontificem et abbatem illius venerabilis loci, nulla prorsus persona media habeatur. Statuimus etiam ut, defuncto abbate, ipsius monasterii successor ei eligatur de eadem congregatione, si tamen dignus [Col. 1352D] tanto regimine inveniatur. Quod si dignus apud eos non fuerit inventus, quod absit! a Cluniaco, seu a majori monasterio, vel undecunque melius poterunt, procurent monachi sibi patrem secundum Deum eligere, non tamen sine trium abbatum consilio, quos religiosiores de vicinis locis potuerint invenire. Electus autem ne statim Romam venire cogatur, a quocunque voluerit catholico episcopo consecrationem suscipiat. Electio vel ordinatio qualiter facta fuerit, studeant monachi papae litteris intimare, ut aut emendet, si opus fuerit, emendandum, aut si fuerit secundum Deum et nostrum decretum facta electio sive consecratio, bono studio congratuletur, et ab ipso confirmetur. Praecipimus etiam ut abbas ipse, qui alodiarius Romanae Ecclesiae noscitur ab [Col. 1353A] ipso episcopo, vel a quolibet apostolicae sedis vicario, ad concilium non vocetur, nec coactus veniat; sed Romanam Ecclesiam ipse aut per legatum suum studeat visitare. Censum vero ad memoriam cognitionemque sempiternam duodecim solidorum de moneta ejusdem patriae suae statutum a fundatoribus loci beato Petro reddi per unum quemque annum volumus. Quod si forte legatus Romanae Ecclesiae supradictum beati Petri locum visitare voluerit, ibi cum omni charitate suscipiatur, et quae corpori erunt necessaria, ei a fratribus diligenter juxta possibilitatem loci ministrentur. Ipse vero nihil in eodem loco per se corrigere neque occasione legationis rectorem loci vel fratres molestare praesumat, sed si quid viderit corrigendum, papae litteris ei intimare [Col. 1353B] iicebit. Illud etiam confirmamus, ut locus Sancti Salvatoris prope muros civitatis Andegaviae constructus sub monasterio Vindocinensi semper maneat, nec aliquando ibi ordinetur aliquis rector vel praepositus, nisi voluntate abbatis Vindocinensis. Hoc etiam, freti fiducia apostolicae auctoritatis. prohibemus, ne in Vindocinensi coenobio, seu in praedicta S. Salvatoris ecclesia, ulli unquam personae, nisi soli papae liceat potestatem aut dominationem exercere, aut excommunicare, seu interdicere, etiamsi Carnotensis vel Andegavensis patria excommunicata fuerit aut interdicta; excommunicatos tamen non suscipiant. Nos autem omnia quae ab ipsis fundatoribus, vel ab aliis hominum personis usque ad hanc diem eidem loco oblata sunt, nostra [Col. 1353C] auctoritate firmamus et corroboramus, ut in perpetuum juri ejusdem loci sine diminutione vel qualibet retractatione persistant. Si quis vero contra memoratum beati Petri locum pro aliquibus rebus causari voluerit, non ei abbas vel fratres respondeant, antequam Romanum pontificem consulant, quia quidquid sine nostro vel successorum nostrorum judicio definitum, sive diminutum fuerit, irritum erit. Res vero quae ad praefatum monasterium pertinent, in praesentis privilegii pagina idcirco nominari et exprimi volumus, ut nulla deinceps persona aliquid de eisdem rebus eidem monasterio subtrahere, minuere, aut qualibet occasione auferre praesumat. Haec sunt quae ad praedictum monasterium pertinere [Col. 1353D] noscuntur: in pago Vindocinensi Ecclesia de Ferraria et villa de Pruneto; ecclesiae quoque quas Theodericus Carnotensis episcopus Vindocinensi monasterio dedit; ecclesia Sancti Beati; ecclesia Sancti Joannis de Castrodunensi; ecclesia de Balneolis; ecclesia de Valle Rebla; ecclesia Autheni: In episcopatu Cenomanensi, ecclesia Sancti Joannis de Villa-Dei, et villa ipsa cum consuetudinibus universis; ecclesia Sancti Michaelis de Hulleto, cum molendinis et boscis, et cum omnibus consuetudinibus suis. In foreste Wastinae totum pannagium de propriis porcis omnium monachorum sanctae Trinitatis, et medietas de pannagio aliorum hominum, et mel et cera ejusdem silvae, assumptio etiam omnium arborum ab omnibus monachis [Col. 1354A] Vindocinensibus et ab universis hominibus ipsorum ad omnes utilitates suas in terris monasterii sine licentia forestariorum. In episcopatu Andegavensi ecclesia S. Salvatoris juxta Andegavum; ecclesia Sancti Joannis super Ligerim, super decem et novem arpennos vinearum, et duo molendini; ecclesia Sancti Saturnini et parochia tota, et silva quae dicitur Later, et terra silvae, si silva fuerit exstirpata; apud-castrum Credonense parochialis ecclesia S. Clementis; de hac inter Vindocinenses et beati Albini monachos in praesentia nostra querimonia orta fuit, et apostolicae sedis judicio Vindocinensi monasterio adjudicata; ecclesia burgi Meduanilis, et burgus totus cum integritate sua; ecclesia beati Petri de Maziaco tota; in pago Pictaviensi ecclesia [Col. 1354B] de Olona, et ecclesia beati Martini de Avalia; in pago Sconico in Olerone ecclesia Sancti Georgii, et tertia pars ecclesiae insulae cum consuetudinibus universis; in castro Oleronis ecclesia parochialis Sanctae Mariae, ecclesia Rodii rebellis, ecclesia de Blasnceriaco, ecclesia Sancti Saturnini, terra Sancti Saturnini, et terra Sancti Aniani cum salinis et piscationibus et universis pertinentiis suis. Si autem abbas praedicti loci adversus comitem Vindocinensem, vel quemlibet hominem suum cujuscunque honoris vir ille fuerit, querelam habuerit, incuria monasterii Vindocinensis, pro dignitate et veneratione loci querimonia ipsa finiatur, nec in ipsa curia monasterii dimidia pars cujuslibet forfacti quaeratur ab aliquo vel donetur. Praeterea notum [Col. 1354C] esse volumus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus, et huic nostrae confirmationi adnectendum, quod Theodericus Carnotensis episcopus, in cujus dioecesi supradictum monasterium Vindocinense situm noscitur, Clementis papae praesentiae suam transmiserit epistolam, rogans eum, quatenus monasterium ipsum sic sua roboretur auctoritate, ut nulli successorum suorum post eum res hujus loci auferre vel minuere, vel excommunicare, sive interdicere, vel potestatem aut dominationem in ipso loco exercere liceret, seu quolibet modo rectorem loci vel fratres inquietare auderet, quod benigne Clemens papa annuit, et nos nostra auctoritate dignum annuere censuimus. Si quis autem violator hujus [Col. 1354D] nostri praecepti exstiterit, nisi resipuerit, nec non Ecclesiae satisfecerit, sciat se apostolica auctoritate perpetuo anathemate percussum, atque a corpore praedictae Ecclesiae divisum, diaboloque cum impiis traditum. Qui vero conservator et obediens huic nostrae confirmationi et apostolicae auctoritati fuerit, benedictione et gratia omnipotentis Dei perfruatur, et inter prospera humilis, et inter adversa maneat securus, ut divina misericordia munitus valeat per beatum Petrum coelestia regna intrare et cum Christo in aeternum gaudere.

Scriptum per manus Octaviani scriniarii et notarii sacri palatii in mense Aprili, indictione IV.

Datum V Kalend. Maii Romae per manus Humberti card. episcopi sanctae ecclesiae Silvae Candidae, et [Col. 1355A] bibliothecarii sacri palatii, anno ab Incarnatione Domini millesimo sexagesimo primo, anno III pontificatus Nicolai papae II.

XXXIV. Nicolai II bulla confirmantis privilegia capitulo canonicorum Suanensium. (Anno 1061.) [MURATORI, Antiq. Ital. V, 253.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, VITALI sanctae Suanensis Ecclesiae praeposito, ad honorem B. Petri apostolorum principis dedicatae, tibique successuris, regulariter promovendis, et in sancto proposito permansuris in perpetuum.

Quoniam Omnipotentis dignatio suo gratuito munere, nullo digno praevidente opere, ad hoc nostram [Col. 1355B] humilitatem dignata est provehere, quatenus per nos ubique terrarum proprio sanguine redemptae Ecclesiae lumen administraremus indeficiens, profecto rationabile ducimus, cooperante ipso, de quo loqui praesumimus, secundum proprias vires unicuique acceptum talentum distribuere, ne apparente ipsius majestate, quod absit! sine acquisito lucro, velut inutilis servus, videamur remeare. Quod utique per divinam misericordiam consequi posse speramus, si membris ejus adhuc per fidem in terra coelestia anhelantibus, praesidia, quae possumus, sereno affectu suppeditare curamus. Sic enim, sic profecto, et supernum nostrae fragilitati conciliamus auxilium, et pura intra cordis hospitium manente intentione, hominum consequemur favorem honestum, cum, licet [Col. 1355C] universis debitores simus gentibus fidei lumine clarentibus, matricibus tamen Ecclesiis sedulo servientibus, et divina officia eis religiose quotidie persolventibus, et apud eas canonice viventibus, benevolentiae studio majorem curam quam caeteris subjectioribus clericis impendimus. Canonicam itaque sancti Petri in Suanensi urbe, quondam a Rainerio ejusdem Suanensis Ecclesiae sanctae memoriae episcopo pia religione aedificatam, et postea a Joanne successore ejus, interveniente Anselmo eorum successore, venerabili episcopo, qui nunc praelibatam, disponente Deo, gubernat Ecclesiam, in tuitione sancti Petri sub nostra nostrorumque successorum defensione, cum omnibus quae juste habet, et in futurum [Col. 1355D] est habitura, salva praedicti Anselmi episcopi auctoritate et reverentia, suscipimus: non tamen ut sibi, quae apostolica auctoritate roboramus, liceat cassare, nec alicui suorum successorum res praefatas canonice venundare, vel aliquo pacto alienare, contrahere, vel alicui in praedicta canonica ordinato clerico aliquam violentiam juste liceat irrogare. Sed, ut evidentius quae a praenominatis ejusdem sanctae Ecclesiae episcopis praefatis canonice concessa sunt, et nos hac nostri privilegii pagina confirmamus, intelligantur, nominatim exprimimus plebem in Pitiliano sitam, cum terris, decimis, reditibus et oblationibus suis; curtem sitam Palmule vestram, cum omnibus pertinentiis et reditibus suis, et omnes decimas vestrarum terrarum in omnibus locis, ubicunque [Col. 1356A] sunt; terras, quas dedit sibi Osso pro anima sua; terras, quas obtulit sibi Guidolfus in Baranello et Oliano; terras, quas donavit sibi Gotifredus cis Calisinam fluvium; terras, quas tradidit sibi Anselmus Rainerii filius in Calonico; terras, quas adhibuit sibi Bonizo in Supano; terras, quas exhibuit sibi Evrardus notarius; terram, quam concesserunt sibi episcopi juxta eamdem urbem; ecclesiam Sancti Martini in Coronzano sitam, cum omnibus pertinentiis suis atque reditibus; ecclesiam Sancti Georgii in Pertitio sitam, cum omnibus quae sibi pertinent; mansos tres, scilicet Corbulo clerico, presbytero Dominico, et Sigizo ibidem presbytero, olim custos de plebe in urbe posita; omnes prorsus decimationes, his exceptis quae quibusdam militibus [Col. 1356B] dudum ab episcopis in beneficio datae sunt; et dimidium omnium oblationum, et eleemosynarum praelibatae plebi oblatarum et offerendarum, eum etiam dimidia parte omnium terrarum quas habuit Giso pater Joannis episcopi, qui videlicet praenominatae Ecclesiae et canonicis cum una domo in urbe dedit; scilicet ecclesiam Sanctae Mariae in Lapegi sitam, et duos mansos in Ilci, et vineam et terram in plano Suanensi. Haec omnia et quae saepe dictae canonicae a fidelibus oblata, vel amodo offerenda sunt, tibi, Vitalis dilecte fili, tuisque successoribus, clericisque in ea ordinatis et ordinandis, et in sancto proposito permansuris concedimus, et concessa confirmamus. Ut nullus unquam episcopus, nullus imperator, nullus rex, nullus dux, nullus marchio, nullus [Col. 1356C] vicecomes, nullus castaldus, nulla magna parvaque persona ea inde audeat auferre vel retollere, aut vos inquietare, aut molestias inferre; sed quiete permittamini vivere, et Deo servire. Si quis autem temerario ausu hanc apostolicam sanctionem infringere tentaverit, nisi admonitus resipuerit et emendaverit, gladio anathematis percutiatur, et in praesenti carne pereat, et Deus, dum judicare venerit, spiritu oris sui eum interficiat. Qui vero pius conservator exstiterit, sancti Petri, nostramque benedictionem, a Domino Jesu Christo promereatur aeternam remunerationem.

Datum per manus Humberti cardinalis episcopi Ecclesiae Sanctae Silvae Candidae, V Kalendas Maias, [Col. 1356D] anno ab Incarnatione Domini millesimo sexagesimo primo, anno III pontificatus Nicolai papae II, indictione XIV.

XXXV. Nicolaus II Ecclesiae Dorcastrensis possessiones et privilegia confirmat. (Anno 1061.) [MANSI, Concil. XIX, 875.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, WILWINO, venerabili episcopo Dorcastrensi, suisque successoribus ibidem canonice promovendis in perpetuum.

Cum magna nobis sollicitudine insistit cura pro universis Dei Ecclesiis ac piis locis vigilandum, ne aliquam necessitatis jacturam sustineant, sed propriae [Col. 1357A] utilitatis stipendia consequantur; ideo convenit nos tota mentis integritate eisdem venerabilibus locis ut ea quae sua sunt stabilita permaneant providere. Igitur quia petisti a nobis, charissime fili, cum Edwardi regis legatis, atque litteris nostri videlicet amici, ut per nostri privilegii paginam tuae Ecclesiae, tibique, nec non successoribus tuis, omnia perpetualiter confirmaremus quae praefatae Ecclesiae juste et legaliter competunt; suggestioni tuae gratanter annuentes, per hujus nostrae constitutionis decretum et apostolicae sedis liberale edictum concedimus, et confirmamus tibi, sicut supra legitur, tuisque successoribus ibidem canonice promovendis in perpetuum, quaeque praefatae Ecclesiae pertinent, tam quae [Col. 1357B] impraesentiarum possidet, vel possedit, et maxime parochiam Lindisi, ecclesiamque Stov. cum Newerca et appendiciis, quas injuste Alvricus archiepiscopus Eboracensis invasit, uti per legatorum nostrorum dicta, et per antecessorum testimonia et scripta agnovimus, quam quae in futuro quocunque modo divinis et humanis legibus acquirere poterit, scilicet praenominata Ecclesia, cum omnibus rebus et possessionibus suis ac pertinentiis mobilibus et immobilibus, seseque moventibus, castris scilicet, casis, villis, territoriis, ecclesiis, cum primitiis, et decimationibus, cum omnibus quoque quae pia devotio fidelium sacris contulit sibi, vel contulerit oblationibus, pro salute vivorum atque etiam mortuorum. [Col. 1357C] Statuentes per hujus nostrae apostolicae sedis, cui, Deo auctore, praesidemus, auctoritatem, et nostri edicti inviolabilem constitutionem, ut neque rex, neque archiepiscopus, sive dux, sive marchio, seu comes, aut vicecomes, nec alia sive magna sive persona cujuscunque dignitatis vel ordinis, contra hoc nostrum privilegium praesumat praefatam Ecclesiam, aut te, charissime confrater, tuosque in perpetuum successores de bonis suis deinvestire, aut inquietare, aut aliquid ibi contra sanctos canones constituere, vel ordinare; sed ita sicut praedicta Ecclesia, quae omnia praelibavimus, melius firmiusve a suae constitutionis initio tenuit, teneas, possideasque, tam tu quam successores tui sub constitutionis hujus pagina et apostolica sanctione. Si [Col. 1357D] quis igitur, quod non optamus! contra hoc nostrum privilegium venire tentaverit, et sicuti ab apostolica auctoritate praeceptum ac corroboratum est permanere non dimiserit, sciat se anathematis vinculo innodatum, et cum Juda traditore, et Dathan et Abiron partem habere, nisi forte resipuerit, et digne satisfecerit. Qui vero pio intuitu in omnibus observator exstiterit, custodiens hujus privilegii nostri constituta, ad cultum Dei respicientis, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino Deo nostro consequatur, et vitae aeternae particeps fieri mereatur.

Dat. V Non. Maii per manus Bernardi, episcopi S. Ecclesiae Penestrinae, anno ab Incarnatione Domini [Col. 1358A] 1051, anno tertio pontificatus Nicolai Papae II, indict. XIV.

XXXVI. Epistola Nicolai II ad Edwardum Anglorum regem. Ejus pietatem in B. Petrum laudat, monasteriique B. Petri Westmonasteriensis privilegia et possessiones confirmat. (Anno 1061.) [MANSI, Concil. XIX, 1054.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, gloriosissimo ac piissimo, omnique honore dignissimo spirituali quoque filio nostro, EDWARDO, Anglorum regi, visitationem omnimodam, salutem mellifluam, et benedictionem apostolicam.

Omnipotenti Deo referimus grates, qui vestram [Col. 1358B] prudentissimam excellentiam in omnibus ornavit et decoravit erga beatum Petrum apostolorum principem, et nobiscum habere dilectionem, et in omnibus apostolicis consentire censuris. Litteras igitur vestrae nobilitati transmittimus, et per eas societatem sanctorum apostolorum et nostram vobis damus, orantes misericordiam illius qui est Dominus omnium, et rex super omnia solus, ut ipse vos participem faciat ex omnibus, si qua sunt coram Deo, bonis operibus nostris: et fratres nos, ac socios in sua dilectione constituat in omni tempore amplius, ac non minorem partem nostri obsequii vobis reconsignet in suo regno, quam nobismetipsis provenire optamus. Erimus etiam deinceps pro vobis sine [Col. 1358C] dubio orantes assidue, ut ipse Deus vobis subjiciat hostes et inimicos qui contra vos voluerint insurgere, et confirmet vos in paterno solio et propria haereditate. At beatus Petrus sit vobis custos et adjutor semper in omni tribulatione. Claret enim Anglorum reges pro reverentia et devotione quam exhibuerunt beato Petro, gloria et honore floruisse, ac ipsius patrocinio famosos triumphos obtinuisse: cujus beati apostoli meritis, vestro desiderio et voluntati omnipotens Deus praestet effectum, et confirmet vobis paterni regni imperium, et tribuat pacis incrementum: et post praesentis vitae decursum, perducat ad aeternum permanentis gloriae imperium. Renovamus ergo, et confirmamus, ac augemus vobis privilegia vestra, scilicet ut absoluti sitis ab [Col. 1358D] illo voto quod timebatis, et ab omnibus aliis peccatis et iniquitatibus vestris, auctoritate illius qui me, licet indignum, suae sanctae praeesse voluit Ecclesiae. Praeterea illi loco, quem sub nomine sanctae poenitentiae constituendum et meliorandum suscepistis, quoniam, ut fertur, primo antiquitus consecrationem a beato Petro accepit, cujus, licet indigni, vicarii sumus, et quia regia antiquitus sedes est, ex auctoritate Dei et sanctorum apostolorum, atque hujus Romanae sedis, et nostra, concedimus, permittimus, et solidissime confirmamus, ut amplius in perpetuum regiae constitutionis et consecrationis locus sit, atque repositorium regalium insignium, et habitatio perpetua monachorum, qui nulli omnino personae nisi regi subdantur, habeantque potestatem, [Col. 1359A] secundum regulam sancti Benedicti, per successiones eligere ex se idoneos abbates: neque introducatur per violentiam extranea persona, nisi quam concors congregatio esse praeelegerit. Absolvimus etiam eum locum ab omni servitio et dominatione episcopali, ut nullus episcopus illuc introeat ordinaturus, aut praecepturus aliquid, nisi ex petitione et consensu abbatis et monachorum. Et habeat idem locus liberum procinctum, id est ambitum et coemeterium mortuorum circa se, absque episcopali vel cujuslibet respectu vel exactione, et omnia quae ad libertatem et exaltationem illius loci ad honorem Dei pertinentia per nostram auctoritatem accedere possunt, hilari atque promptissima voluntate concedimus. Possessiones autem quas [Col. 1359B] antiqui reges seu quicunque alii homines, vos quoque, et vestri barones, ad eumdem locum contulistis, et chartas quae ex eis factae sunt, divina et nostra auctoritate roboramus, et ratas ac stabiles esse decernimus; et infractores earum, vel invasores, vel diminutores, aut dispersores, venditores etiam, aeterna maledictione cum Juda proditore damnamus, ut in beata partem non habeant resurrectione, sed a beato Petro apostolo se judicandos sciant, quando sedebit cum suis coapostolis judicans duodecim tribus Israel. Vobis vero et posteris vestris regibus committimus advocationem et tuitionem ejusdem loci, et omnium totius Angliae ecclesiarum, ut vice nostra cum consilio episcoporum [Col. 1359C] et abbatum constituatis ubique quae justa sunt, sciente pro [ al per] hoc vos recepturos mercedem ab eo cujus regnum et imperium non desinet nec minuetur in saeculum. Valete

XXXVII. Nicolai II papae privilegium pro Aldredo Eboracensi archiepiscopo. (Fragm. Anno 1061.) [Stubbs, Acta pontif. Ebor. ap. TWYSDEN, Hist. Anglic. Script. Londini, 1652, fol. I, 1701.]

NICOLAUS episcopus, servus servorum Dei, dilecto confratri et coepiscopo ALDREDO, Eboracensi archiepiscopo, apostolicae benedictionis privilegium et salutem, et per eum suae Ecclesiae suisque successoribus canonice promovendis in perpetuum.

[Col. 1359D] Quia divinitatis occulta dispensatio, etc.

XXXVIII. Decreta Nicolai II papae. [MANSI, Concil. XIX, 875].

Anno primo Philippi regis. Haec sunt praecepta Nicolai papae in canonibus sacris vicissim reperta, quae Romana Ecclesia praecipue asserit tenere.

I. Primum quidem ut pax et regna Domini a fidelibus Christianis reperta et laudata, sicut Scriptura habentur, ita firmiter teneantur, infractores vero anathemate feriantur.

II. Ut nullus episcopus vel presbyter excommunicato alterius vel suo scienter communicet. Quod si fecerit, sciat sibi gradus sui periculum imminere.

III. Ut presbyteri conjugati aut uxores dimittant, [Col. 1360A] neque eum eis sine testimonio legitimo habitent, aut Ecclesiam cum ordinibus suis amittant.

IV. Ut presbyteri, et diaconi, et subdiaconi, et omnes qui canonici sunt, uxores non habeant. Et si duxerint, deponantur et a canonicorum consortio separentur.

V. Ut ecclesiae et altaria nec vendantur nec emantur. Qui autem amodo vendiderint aut emerint, anathemati subjacebunt.

VI. Ut episcopi et clerici arma non ferant, neque venatui neque aucupio studeant, neque tabulis aut tesseris ludant.

VII. Ut episcopi canonicas vel officia ecclesiastica non vendant, et de consecrationibus ecclesiarum, aut ordinationibus clericorum, ipsi et clerici eorum [Col. 1360B] nihil exigant.

VIII. Ut ecclesiae per pretium a Simoniacis consecratae denuo consecrentur.

IX. Ut presbyteri et omnes a tempore Nicolai papae usque nunc et deinceps scienter ordinati a Simoniacis sciant se non esse ordinatos, et deinceps non fiant.

X. Ut Dominicis diebus mercata non fiant, exceptis annuis feriis, et quae ad victum pertinent.

XI. Scimus quidem laicis ecclesias omnino non competere. Sed ubi illi ex toto auferri non possunt, saltem oblationes missarum et altarium laicis omnino prohibemus.

XII. De coemeteriis autem et sepultura et baptisteriis [Col. 1360C] exactionem fieri omnino prohibemus.

XIII. Si quis infra septimum consanguinitatis gradum uxorem habet, aut deinceps duxerit, ab episcopo suo eam dimittere canonice compellatur. Si vero obedire noluerit, excommunicetur.

XIV. Ut nullus abbas obedientias suas vendat, neque nullus monachus emat obedientias. Quod si praesumpserint, utrique ordine officioque careant, quia Simoniace agunt. Et monachi proprium omnino non habeant.

XV. Abbatibus, presbyteris, ministrisque quid de rebus ecclesiasticis vel sacro ministerio alienare vel obligare absque permissu et subscriptione conventus sui nihil liceat. Quod qui praesumpserit, degradetur, communione concessa; et quod temere praesumptum [Col. 1360D] est et alienatum ordinatione sui episcopi revocetur.

Epistola XXXIX

Gervasius Remensis

XXXIX. Gervasii Remorum archiepiscopi epistola ad Nicolaum II papam.—Gratias agit de benignitate legatis suis exhibita. De obitu Henrici regis dolere se ostendit, ac pontificem, si in Galliam venerit, debito cum honore suscepturum. [MANSI, Concil. XIX, 874.]

Excellentissimo Patri Patrum et episcoporum episcopo NICOLAO, GERVASIUS dictus episcopus fidele servitium cum exiguitatis meae orationibus.

Gratias ago divinae primum pietati, vestrae etiam, optime Pater, mediocritati quod non tantum apud vos accusatorum meorum valuit delatio, ut non veridica legatorum nostrorum admitteretur excusatio, nec apostolica censura mihi negaret misericordiam, in [Col. 1361A] quem non sine multorum admiratione tantum inhorruerat. Gratias nihilominus ago vestrae humilitati [ Forte, humanitati. HURD.]: quae quanta principem et pastorem sanctae Romanae Ecclesiae decuit benignitate, nostros legatos sanos accepit, infirmos visitavit, mortuos sepelivit. Etsi enim uni tantum apud vos infirmato et mortuo haec visitationis et sepulturae solatia impendistis, in uno tamen caeteros visitastis, caeteros sepelistis. Cui non ego qui nihil sum, sed tota Remensis ecclesia, bonae conversationis testimonium perhibet. Cujus obitum, caeterorumque, qui pene omnes obierunt, audiens, incredibili tristitia sum affectus, nec unquam non odisse valeo illum cujus superbia id effecit ut isti mitterentur. Si enim qualem existimavi legatum misissem, isti [Col. 1361B] nec mitterentur, nec fortasse morerentur: quod vestra prudentia optime recognoscit. Praeterea multo gravior angit me tristitia de obitu domini regis, quod etiam vestram non latet prudentiam. Scitis enim quantum infrenes et indomiti sunt nostrates, quorum divisionem timeo regni nostri fore desolationem. Ad quam evitandam, vestrum mihi consilium et auxilium flagito, quae nulli regno utpote pater omnium, negare poteritis, praesertim cum nostro semper debeatis quod optimi viri patriae deberi censuerunt. De vestro adventu in nostram Galliam quid animi habuerim, vivente domino rege, licet diffamatus sim id noluisse, satis, ut puto, significavi paternitati vestrae; et nunc in eo is mihi animus est, Deo testante, [Col. 1361C] ut non tantum eum desiderem, sed et sitiam, ita ut venientem auctoritatem vestram cum tanto gaudio et honore suscipiam, quanto decet Petri vicarium suscipi, et apostolicae censurae per omnia [Col. 1362A] cooperator existam. Dicant adversarii quantumlibet me infidelem et rebellem magistratui vestro; ego subjectionem meam vobis profiteor; et quicunque eam vobis negaverint, cujuslibet ordinis sint, mihi communicare non poterunt. Obloquitur etiam adversariis illa obedientia, quam sine omni respectu suspensionis et interdicti vestri conservant, non sine magno damno Ecclesiarum nostrarum et nostro. Impedivit quoque meum erga vos famulatum illa suspensio. Ad quod restaurandum, sicut recuperare possibile est, si ita ad caetera redintegranda saltem aliqua spes restaret, de tanto dolore, quasi de gravi somno resurgerem. Est enim mihi animus, nec despero id futurum, cum gaudio atque reverentia quandoque apostolatum vestrum suscipere, tantumque honoris [Col. 1362B] vobis impendere, quantum personae et officio vestro convenire manifestum est. Nec nostris temporibus fuisse, vel futurum esse in vestra sede aliquem credo, quem copiosius honorare desiderem. Nam qui nos sic honorastis prudentia et sanctitate vestra, ut de regno nostro Roma eligeret, quem sibi et mundo caput ordinaret: nos quoque tanto honore vos dignamur, quanto Dominus noster Jesus Christus Petrum decoravit, ubi Ecclesiae principatu illum sublimavit. Dominus omnipotens sanctitatem vestram ad utilitatem sanctae Ecclesiae diutissime conservet, et avertat a prudentia vestra, ne alicujus levis sermo gratiam vestram mihi, neve servitium et fidelitatem meam vobis auferat.

Epistola XL

Petrus Damianus

XL. Epistolae S. Petri Damiani ad Nicolaum II.

[Col. 1362C]

(Vide Patrologiae tom. CXLIV, col. 210.)

APPENDIX.

Epistola ad Nicolaum II

Auctor incertus (Guenricus Trevirensis?)

[Col. 1361]

EPISTOLA SUB FICTO ULRICI NOMINE AD NICOLAUM II PAPAM. (D. MARTENE, Amplissima Collect., I, 449.)

Monitum

Martene, Edmundus

MONITUM.

Haec epistola ex eodem fonte prodiisse potuit ac illa quam in eumdum finem scriptam edidimus Thesauri nostri Anecdotorum. tom. I, pag. 230, cujus auctorem credidimus Guenricum Trevirensem scholasticum, virum impudentissimum. Eam autem hic damus, ut quam corrupti fuerint illo aevo presbyterorum mores demonstremus, et quam bene de Ecclesia meruerit Gregorius papa VII, qui presbyterorum matrimonia seu potius concubinatum incredibili pene labore abstulit.

[Col. 1361D] Haec est rescriptio sancti Ulrici episcopi, in qua papae Nicolao de continentia clericorum non juste sed impie, non canonice sed indiscrete tractanti ita respondet.

NICOLAO domino et Patri, pervigili S. Romanae Ecclesiae provisori, U., solo nomine episcopus, amorem ut filius, timorem ut servus.

Cum tua, o Pater et domine, decreta super clericorum continentia nuper transmissa a discretione invenirem aliena, timor me perturbavit cum tristitia. Timor quidem propter hoc quod dicitur: «Pastoris sententia sive justa sive injusta timenda est.» Timebam enim infirmis Scripturae auditoribus, qui vel justae vix obediunt sententiae, ne injustam [Col. 1362D] conculcantes libere, onerosa, imo importabili, pastoris praevaricatione praecepti se obligarent. Tristitia vero vel compassio, ne qua ratione membra possent carere capite suo tam gravi morbo laborante. Quid enim gravius, quid totius Ecclesiae compassione dignius, quam te summae sedis pontificem ad quem totius Ecclesiae spectat examen, a sancta discretione vel minimum exorbitare? Non parum quippe ab hac deviasti, cum clericis quos ad abstinentiam conjugii monere debucras, ad hanc imperiosa violentia cogere volebas. Nunquidnam merito communi omnium sapientium judicio haec non est violentia, cum contra institutionem evangelicam ac sancti Spiritus dictationem ad privata aliquis [Col. 1363A] decreta cogitur exsequenda? Cum ergo plurima Veteris Testamenti suppetant exempla sanctam, ut nosti, discretionem decentia, tuae rogo ne grave sit paternitati vel pauca ex multis huic paginae interseri. Dominus quidem in veteri lege sacerdoti conjugium constituit, quod ei postmodum interdicere non legitur. Sed idem in Evangelio loquitur: Sunt eunuchi qui se castraverunt propter regnum coelorum, sed non omnes hoc capiunt verbum. Qui potest capere capiat. Quapropter Apostolus quoque ait: De virginibus praeceptum Domini non habeo, consilium autem do. Qui juxta praedictum non omnes hoc concilium posse capere considerans, sed multos ejusdem consilii assentatores, hominibus non Deo pro falsa specie continentiae placere volentes, graviora videns committere, patrum scilicet uxores subigitare, masculorum et pecudum amplexus non abhorrere, ne morbi hujus conspersione ad usque pestilentiam convalescentes, status labefactaretur Ecclesiae, nimirum propter fornicationem, dixit: [Col. 1363B] Unusquisque suam habeat uxorem. Quod specialiter ad laicos pertinere idem mentiuntur hypocritae, qui quamvis in quovis sanctissimo ordine sint constituti, alienis tamen uxoribus non dubitant abuti, et, quod fiendo dicimus, in supradictis saeviunt sceleribus. Hi nimirum Scripturam non recte intellexerunt, cujus mamillam quia durius presserunt, sanguinem pro lacte biberunt. Nam illud apostolicum: Unusquisque suam habeat uxorem, nullum excipit, nisi professorem continentiae, vel qui de continuanda virginitate Domino praefixit. Quod nihilominus tuam, Pater venerande, condecet strenuitatem, ut omnem qui tibi vel ore vel manu votum faciens continentiae, postea voluerit apostatare, aut ad votum exsequendum ex debito constringas, aut ab omni ordine canonica auctoritate deponas. Et ut hoc viriliter implere sufficias, me omnesque mei ordinis viros adjutores habebis non pigros. Verum ut voti hujus nescios omnino scias non esse cogendos, audi Apostolum [Col. 1363C] dicentem ad Timotheum: Oportet episcopum irreprehensibilem esse, unius uxoris virum. Quam ne quis sententiam ad solam verterit Ecclesiam, subjunxit: Si quis autem domui suae praeesse nescit, quomodo Ecclesiae Dei diligentiam habebit? Similiter, inquit, diaconi sint unius uxoris viri; qui filiis suis bene praesint, et suis domibus. Hanc autem uxorem a sacerdote benedicendam esse sancti Silvestri papae decreto scio te sufficienter docuisse. His et hujusmodi sanctae Scripturae sententiis regulae canonicae scriptor concordans ait: «Clericus sit pudicus, aut certe unius matrimonii vinculo foederetur.»

Ex quibus omnibus veraciter colligitur quod episcopus et diaconus reprehensibiles notantur, si in mulieribus multis dividuntur. Et si unam sub obtentu religionis abjiciunt, utrumque scilicet episcopum et diaconum, sine graduum differentia, haec canonica damnat sententia. Episcopus autem et presbyter uxorem propriam nequaquam sub obtentu [Col. 1363D] religionis abjiciat. Si vero rejecerit, excommunicetur; si perseveraverit, dejiciatur. Sanctus quoque Augustinus sanctae discretionis non nescius, Nullum, inquit, facinus est quin admittendum sit, ut devitetur pejus. Legimus praeterea in secundo Tripartitae Ecclesiae Historiae libro quia cum synodus Nicaena haec eadem vellet sancire decreta, ut videlicet episcopi, presbyteri, diaconi post consecrationem a propriis quoque uxoribus vel omnino abstinerent, vel gradum deponerent, surgens Paphnutius in medio, unus ex illis martyribus quos Maximinus imperator, oculis eorum dexteris evulsis, et sinistris suris incisis, damnavit, contradixit, honorabilesque confessus nuptias et castitatem, dicens [licitum] esse concubitum cum propria uxore, persuasit concilio ne talem ponerent legem, gravem asserens causam quae vel ipsis vel conjugibus eorum [Col. 1364A] occasio fornicationis existeret. Et haec, quidem Paphnutius, licet nuptiarum expers, exposuit, synodusque laudavit sententiam ejus, et nihil ex hac parte sancivit, sed haec in uniuscujusque voluntate non necessitate dimisit. Sunt vero aliqui qui S. Gregorium in suae sectae sumunt adjutorium, quorum quidem temeritatem rideo, ignorantiam doleo. Ignorant enim quod periculosum hujus haeresis decretum a sancto Gregorio factum, postmodum condigno, poenitentiae fructu ab eodem sit purgatum . Quippe cum vice quadam in vivarium suum pisces misisset, et ablata inde plusquam millia infantum capita videret, intima mox ductus poenitentia ingemuit, et factum a se de abstinentia decretum tantae caedis causam esse confessus, condigno illud, ut dixi, poenitentiae fructu purgavit, suoque prorsus decreto damnato, apostolicum illud laudavit: Melius est nubere quam uri; addens ex sui parte, Melius est nubere quam occasionem mortis praebere. Hunc [Col. 1364B] forsan rei eventum, si illi mecum legissent, non tam temere judicassent, Dominicum saltem praeceptum timentes: Nolite judicare, etc. Cesset ergo sanctitas tua cogere quos tantum debet admonere, ne privato, quod absit, praecepto tam Veteri quam Novo contrarius inveniaris Testamento. Nam, ut ait sanctus Augustinus ad Donatum, «solum est quod in tua justitia pertimescimus, ne non lenitatis Christianae consideratione, sed pro immanitate censeas coercendum, quod te per ipsum Christum ne facias obsecramus. Sic enim peccata compescenda sunt, ut supersint quos peccare poeniteat.» Illud quoque Augustini volumus te recordari, quod ait, «nihil nocendi fiat cupiditate, sed omnia consulendi charitate; et nihil fiat immaniter, nihil inhumaniter.» Item de eodem: «In timore Christi, in nomine Christi exhortor, quicunque non habetis temporalia, habere ne cupiatis; quicunque habetis, in eis ne praesumatis. Dico autem non si ista habetis, damnamini; [Col. 1364C] sed damnamini, si in eis praesumatis. Si propter ista vobis magni videamini, si generis humani communem conditionem propter excellentem vanitatem obliviscamini.» Quod nimirum poculum discretionis in illo fonte sumit apostolicae praedicationis quo dicitur: Solutus es ab uxore? noli quaerere uxorem. Alligatus es uxori? noli quaerere solutionem. Ubi et subditur: Qui habent uxores, tanquam non habentes sint, et qui utuntur hoc mundo tanquam non utantur. Item dicit de vidua: Cui vult nubat, tantum in Domino. Nubere autem in Deo est nihil in contrahendo connubio quod Dominus prohibeat, attentare. Jeremias quoque propheta: Nolite, ait, confidere in verbis mendacii dicentes: Templum Domini, templum Domini, templum Domini est. Quod Hieronymus: «Proprie, inquit, illud et illis virginibus convenire dico quae jactant pudicitiam, et impudenti vultu proferunt castitatem, cum aliud habeat conscientia, et nesciant illam Apostoli diffinitionem virginalem, ut sit sancta corpore et [Col. 1364D] spiritu; quid enim prodest pudicitia animo constuprato, si caeteras virtutes quas propheticus sermo describit, non habuerit?» Quas quidem quia aliquatenus te habere videmus, et quia discretionem licet hac in re neglectam, in aliis tamen vitae tuae institutionibus eam honeste conservatam non ignoramus, hujus pravitatis intentionem te cito correcturum non dubitamus, et ideo non quanta possumus gravitate, istam licet gravissimam negligentiam damnamus vel judicamus. Quamvis enim secundum vocabula quae usus obtinuit, sit episcopus presbytero major, Augustinus tamen Hieronymo minor est, licet a minore quolibet non sit refugienda vel dedignanda correptio, praesertim cum ille qui corripitur, et contra veritatem et pro hominibus niti invenitur. Neque enim, ut ait S. Augustinus ad Bonifacium, quorumlibet disputationes quamvis catholicorum [Col. 1365A] et laudatorum virorum, vel Scripturas canonicas habere debemus, ut non liceat nobis, salva honorificentia quae illis debetur, aliquid in eorum scripturis improbare atque respuere, si forte invenerimus quod aliter senserint quam veritas habeat, divino auxilio vel ab aliis intellecta vel a nobis. Quid autem magis veritati contrarium potest inveniri, quam hoc, cum ipsa Veritas, de continentia loquens, non unius hominis, sed omnium plane, excepto numero professorum continentiae, dicat: Qui potest capere capiat? Isti nescio unde instigati dicant: Qui non potest capere, feriatur anathemate. Quid vero pro hominibus potest fieri stolidius? quid divinae maledictioni obligatius, quam cum aliqui eorum, vel episcopi scilicet, vel archidiaconi ita praecipites sint ad libidinem, ut neque adulteria, neque incestus, neque masculorum, proh pudor! turpissimos amplexus sciant abhorrere, casta revera clericorum conjugia dicant fetere, et ab eis non verae justitiae compassione, sed [Col. 1365B] falsae justitiae dedignatione, non ut servos rogent continere, sed ut servos jubeant abstinere? Ad cujus imperii, ne dicam consilii, persuasionem tam fatuam addunt suggestionem, ut dicant honestius esse occulte implicari, quam aperte in hominum videlicet conscientia cum una ligari. Quod profecto non dicerent, si ex illo vel in illo essent, qui dicit per prophetam: Vae vobis, Pharisaei, qui omnia propter homines facitis. Et per Psalmistam: Qui hominibus placent confusi sunt, quoniam Deus sprevit eos. Praeposteri homines qui nobis prius deberent persuadere, ut in conspectu ejus, cujus nuda omnia et aperta sunt conspectui, erubescamus peccatores esse, quam in conspectu hominum homines esse. Licet ergo merito pravitatis nullum mereantur consilium pietatis, nos tamen memores humanitatis divinae, eis consilium auctoritatis nunquam a pietate vacantis per viscera charitatis ministramus. Dicimus namque: «Ejice primum, hypocrita, [Col. 1365C] trabem de oculo tuo, et tunc prospicies ut educas festucam de oculo fratris tui.» Illud quoque rogamus eos attendere quod Dominus dicit de meretrice: Qui sine peccato est vestrum, primus mittat in eam lapidem, quasi diceret: Si lex jubet, si Moyses jubet, jubeo et ego. Sed competentes ministros eligo legis, et attenditis quia adducitis. Attendite, quaeso, [Col. 1366A] et quod estis, quia si te ipsum, ait Scriptura, perspexeris, nulli unquam detraxeris.

Significatum etiam nobis est de quibusdam eorum quod tanta intumescant apud se elatione, ut gregem Domini pro quo boni pastores animas non dubitarent ponere, isti etiam verberibus absque ratione presumant laniare, quorum saevitiam S. Gregorius nimium deplorans, «Quid fiet, inquit, de ovibus, quando pastores lupi fiunt?» Sed quis vincitur? nonne qui saevit? quis persecutores judicabit, nisi qui dorsum suum ad flagella pariter ministrarit? Quid . . . . . est autem. Audiant . . . . . fructu tantum Ecclesiae scandalum inducatur, tantum clerus despectum vel ab ipsis episcopis, vel ab eorum infidelibus patiatur. Nec enim infideles dicere dubitaverim, de quibus apostolus Paulus dixit ad Timotheum: Quia in novissimis diebus discedent quidam a fide; attendentes spiritibus erroris et doctrinis daemoniorum in hypocrisi loquentium mendacium, et cauteriatam habentium conscientiam, prohibentium [Col. 1366B] nubere. Hic autem est, si diligenter inspicitis, totius eorum manipulus zizaniae, totiusque virentus zizaniae, ut dum clerici licita unius uxoris consortia, Pharisaico devicti, quod absit! furore, relinquere cogantur, fornicatores et adulteri, et aliarum pravitatum turpissimi ministri cum ipsis efficiantur, qui hanc in Ecclesiam Dei haeresim, sicut caeci duces caece machinantur, ut videlicet illud impleatur quod Psalmista eis, utpote eorum praescius erroris. taliter imprecatur: Obscurentur oculi eorum, ne videant; et: Dorsum eorum semper incurva. Quia ergo nemo ignorat quod si per tui decreti sententiam tanquam futuram pestilentiam sollicitae discretionis claritate perspexisses, nunquam quorumlibet pravis suggestionibus consensisses. Debitae tibi subjectionis fidelitate consulimus, ut vel nunc ad tanti scandali ab Ecclesia propulsionem evigiles, et postquam nostri discretionis disciplinam, Pharisaicam ab Ecclesia exstirpes doctrinam, ne scilicet unica Domini . . . . . [Col. 1366C] adulterinis diutius abusa maritis, gentem sanctam, regale sacerdotium per irrecuperabile a sponso suo Christo videlicet avellatur divortium, dum nemo sine castimonia, non tantum in virginali flore, sed etiam in conjugali habitu conjunctione visurus sit Dominum nostrum regnantem per omnia saecula saeculorum. Amen.

ANNO DOMINI MLXV. HUGO II ECCLESIAE NIVERNENSIS EPISCOPUS.

Notitia historica

Sammarthanus, Dionysius

[Col. 1365]

NOTITIA HISTORICA. (Ex Gallia Christiana, nov. edit., t. XII, p. 633.)

[Col. 1365D] Hugonis vicecomitis Nivernensis et Elisabethae filius Hugo, germanus autem Hugonis vicecomitis, Leonis et Reginaldi, et patruus Hugonis decani et post episcopi Nivernensis, ex canonico Antissiodorensi episcopus Nivernensis factus anno 1013, Cluniacensibus Aurae Vallis monachis terram S. Cyrici sitam in pago Antissiodorensi dictam Vivenz concessit mense Julio Roberti regis anno 20. Subscripsit litteris Helmoini episcopi Alduensis Flaviniaco donantis cellam S. Georgii Colchensis anno 30. [Col. 1366D] Albuino, terram in villa S. Benigni, ut olim Gausbertus decessor, Adelardo largitus est anno XXXII. Herimanni et Natranni antecessorum quoque ad exemplar ecclesiae suae abbatiam in honorem S. Troesii confessoris consecratam, et ecclesiam S. Francovei in pago Nervensi cum duobus ibi altaribus, de quorum uno Charta a Rocleno antecessore suo facta fuerat, ut canonici communiter viverent dedit anno ordinationis suae XI. Duo altaria canonicis concessit mense Decembri Paberti [Col. 1367A] regis anno 33. Subscripsit fundationi ecclesiae Sancti Dionysii de Vergiaco anno 1032, indict. XV, Henrici regis anno II. Subscripsit et chartae Helmuini episcopi Alduensis Corbiniacense Coenobium Flaviniacensi restituentis anno 1034. Concilio Bituricensi adfuit anno 1040 et subscripsit donationi ab Aymone archiepiscopo factae monasterio S. Sulpicii. Subscripsit anno 1041 donationi factae Capitulo ab Itherio. Subscripsit chartae Hugonis archiepiscopi Moguntini pro canonicis S. Pauli VII Kal. Aprilis 1044. In sequenti Henrici regis 15 praeposituram, quam Hugo praepositus perverse gesserat et episcopi in manibus dimiserat, canonicis tribuit qui eidem in compensationem ecclesiam S. Troesii dederunt, quod in synodo Vercellensi anni 1050 confirmavit Leo IX. Odiloni Cluniacensi abbati reformandam commisit abbatiam S. Salvatoris anno 1045, VIII Idus Novem. Interfuit anno 1047 dedicationi S. Mariae Santonensis. Adstitit synodis Senonensi et Trecensi an. 1048, subscripsitque diplomati [Col. 1367B] Henrici regis pro cella sancti Aigulfi Pruvinensis unita hoc anno coenobio S. Petri Trecensis. Concilio Remensi adfuit an. 1049, ubi confessus est a suis parentibus plurimum pecuniae pro episcopio datum se tamen inscio, eoque adepto nonnulla ecclesiasticae religioni contraria commisisse . . . . ideoque officium episcopale velle dimittere potius quam in ejus retentione animam suam pessumdare. Quae ubi dixit, pastorale pedum ante pedes ipsius apostolici posuit. Ille vero tanti viri flexus devotione . . . illi per aliud pedum ministerium episcopale reddidit post datum sacramentum quod absque suo consensu pecunia haec data fuisset. Leonem post concilium secutus Hugo, synodo Romanae adfuit [Col. 1368A] an. 1050 et paulo post Vercellensi. Ejus obtentu Henricus rex concessit B. Roberto fundatori Casae Dei ut istud monasterium abbatia fieret anno 1052. Memoratur in litteris regis ejusdem pro restituenda S. Victoris abbatia anno 22 regni Kalendis Maii. Sacro Philippi regis interfuit X Kal. Junii 1050 eodemque anno concilio Romano, ubi ipsi et aliis episcopis injunctum, ut monachorum Vindocinensium et sancti Albini causam cognoscerent, de qua ejus litterae in synodo Burdegalensi anni 1068 lectae fuerant. Litteris quibus Isembardus episcopus Aurelianensis praebendam in ecclesia sua Cluniacensibus circa id tempus largitus est, subscripsit Hugo episcopus Nivernensis, et ecclesiae Aurelianensis abbas et canonicus. Ecclesiam sancti Stephani a S. Columbano pro monialibus in suburbio Nivernensi fundatam, tunc vero partim vetustate, partim incendio aliisve necessitatibus eo redactam, ut vix parietes superessent, cujus mediam partem Hugo nepos suus clericus et decanus a Willelmo comite [Col. 1368B] tenebat, canonicis B. Sylvestri papae Romani regulam tenentibus concessit anno 1063. Haecque donatio in Concilio Cabilonensi anno 1064 confirmata fuit XVI Kal. Sept. in octavis B. Laurentii, cui adfuit Hugo, et lecta in festo sequenti Nativitatis B. Mariae in ecclesia S. Stephani. Denique subscripsit Hugo an. 1065, Philippi regis V, VII Kal. Febr., chartae Gauzberti militis pagi Wartinensis ecclesiam nomine Kadelatam Floriacensibus monachis donantis. Eodem anno Roma rediens, ubi duobus conciliis adfuerat, obiit in via anno episcopatus LIV, et in Parodiana abbatia honorifice sepultus est VIII Id. Maii. Memoratur Nonis Maii in Martyrologio Antissiodorensi.

Epistola ad Bartholomaeum Turonensem

Hugo II Nivernensis

[Col. 1367]

EPISTOLA HUGONIS NIVERNENSIS EPISCOPI AD BARTHOLOMAEUM TURONENSEM ARCHIEPISCOPUM De cella Credonensi in concilio Romano sub Nicolao papa Vindocinensibus monachis asserta. (MANSI Concil., t. XIX, col. 901)

[Col. 1367C] B. Turonensi archiepiscopo, E. Andegavensi episcopo, et comiti GAUFRIDO HUGO Nivernensis episcopus unicuique perpetuae felicitatis munus.

Preterito anno dum Romae in sancta synodo essemus, dubitabilis querela ad aures papae N. venit de quadam ecclesia S. Clementis Credonensis, quam sanctae Trinitatis Vindocinensis ecclesiae fratres et S. Albini monachi invicem proponentibus nobis ostenderunt. Papa vero, pluribus intentus, hoc Metensi episcopo atque Trecassino, necnon et mihi [Col. 1368C] Nivernensi, et Cenomanensi, atque Aretensi et Liminensi seorsum euntibus indagari jussit, cui supradicta secundum jus concederetur ecclesia. Nos vero ut ab utrisque monachis audivimus, idipsum papae retulimus. Ipse vero in plenaria synodo supradictam ecclesiam S. Trinitatis coenobio vindicavit, quoniam hoc judicavimus quod nemo fevum quod tenet ab aliquo potest dimittere ecclesiae, nec alicui nisi per comeatum illius a quo descendit. Valete.

ANNO DOMINI MLXV. BOVO ABBAS S. BERTINI.

Notitia historica

Fabricius, Joannes Albertus

[Col. 1367]

NOTITIA HISTORICA, (FABRIC., Biblioth. med. et inf. Lat., tom. I, pag. 267.)

Bovo, Gallo-Belga, abbas ordinis S. Benedicti monasterii Sithivensis in Morinis circa annum 1060, cujus narratio de inventione et elevatione corporis S. Bertini abbatis, ob Northmannorum metum reconditi, facta an. 1052, edita a Mabillonio Saec. III Bened., pag. 153.

De inventione et elevatione corporis

Bovo S. Bertini

[Col. 1369]

DE INVENTIONE ET ELEVATIONE CORPORIS S. BERTINI ABBATIS.

( Vide Patrologiae tom. CXLVII, ad an. 1081, in FOLCARDO, ad calcem Vitae S. Bertini. )

ANNO DOMINI MLXV. FROLLANDUS SYLVANECTENSIS EPISCOPUS.

Notitia historica in Frollandum

Maurini

[Col. 1369]

NOTITIA HISTORICA IN FROLLANDUM. ( Histoire litt. de la France, VIII, 17.)

Frolland ne nous est point connu avant son épiscopat. Il y fut élevé en 1043 (Gall. chr. vet. t. XXXI, pag. 1017) pour gouverner l'Eglise de Senlis, à la mort de Gui, surnommé le Bon. C'est donc par erreur qu'on suppose que lui est adressée la lettre 49 e de Fulbert de Chartres, mort dès le mois d'avril 1029. Aussi le nom de l'évêque de Senlis, à qui elle est écrite, est-il désigné par une R, qui signifie Rodulfe, prédecesseur de Gui. Frolland fut un des évêques qui composèrent le célèbre concile de Reims en 1049 (Conc. t. IX, pag. 1036) , sous la présidence du pape Léon IX. Au bout de quatre ans, vers 1053, il se trouva à l'assemblée de Saint-Denis près de Paris, où furent faites la découverte et la vérification des reliques du saint de ce nom, que les moines de Saint Emmeram se vantaient de posséder. Il assista aussi en 1059 au couronnement du prince Philippe, fils du roi Henri I e r . On convient que notre Prélat était mort avant l'année 1074, à laquelle Yves II remplissait le siége épiscopal de Senlis (Gall. chr., ibid.; MAB. Act. t. IX, pr. n. 22) . Mais il paraît douteux qu'il ait vécu au delà de 1071. Qu'on n'oublie pas que son épiscopat avait commencé au moins en 1043.

On ignore si Frolland laissa d'autres productions de sa plume qu'une lettre au fameux Bérenger de Tours, laquelle nous a été conservée (Spicil. II, 509) et mérite d'être connue. Elle est bien écrite pour ce temps-là, et toute remplie de témoignages d'estime et d'affection pour Bérenger. Frolland, tout évêque qu'il était, l'y qualifie non-seulement son frère, mais aussi son très-cher seigneur, et le nomme avant lui dans l'inscription de sa lettre, contre l'usage des autres évêques écrivant à leurs inférieurs. La grande confiance qu'il lui marque avoir en ses prières montre qu'il le regardait comme un homme d'une rare piété. C'est ce qui lui faisait souhaiter ardemment de jouir de sa présence dans la double infirmité dont il était alors affligé. Il est visible par ce qu'il lui dit sui la fin de la lettre qu'elle fut écrite au temps où Bérenger cherchait partout des protecteurs auprès du roi Henri, afin de regagner les bonnès grâces de ce prince irrité contre lui. Il y a au reste bien de l'apparence ou que notre prélat ne connaissait pas encore les vrais sentiments de Bérenger, ou que, s'il en avait connaissance, il ne lui témoignait tant d'estime et d'amitié que pour le ramener à la commune croyance des fidèles.

Dom d'Acheri, ayant tiré cette lettre de l'obscurité, l'a publiée au II e volume de son Spicilége. Peu d'années après, M. du Boulay jugea à propos de la réimprimer entre les monuments de son histoire de l'Université de Paris (EGAS BUL. t. I, p. 421 422) . Oudin l'a encore donnée depuis dans son histoire de Bérenger (OUD. Scrip. t. II, p. 629, 630) .

Epistola ad Berengarium

Frollandus Sylvanectensis

[Col. 1369]

FROLLANDI EPISTOLA AD BERENGARIUM. (Apud. ACHER. Spicil. II.)

[Col. 1369A] Domino et fratri BERENGARIO FROLLANDUS Sylvanectensium episcopus suus, quantum sapit fidelis gaudia futurae felicitatis.

Detentus utraque infirmitate, non possum, prout disposueram et tibi mandaveram, huc ad te venire: [Col. 1370A] sed, quaeso, ora pro me et attentius, ut ea liberer, quae animam meam necat, aegritudine: et nescio si in hoc praesenti saeculo amplius te, charissime domine, videre potero. Sed satage ut in alio cum tranquillitate merear te videre. Et tamen si tandiu [Col. 1371A] Deus mihi vitam cum sospitate servarit, ut opportunitas ad te mihi veniendi esset, nunquam dimitterem, quin diu conceptum desiderium tui ad te accedendo adimplerem, quia illud non auderem dicere, ut tu ad nostras partes vel in hac Quadragesima orandi gratia dignareris advenire. Quod si tanta circumseptus fuero infelicitate, quod neque huc ego, neque tu ad me valeas venire; et si praeoccupatus morte fuero, animam meam tibi committo. Mitte pro ea ad coelestem curiam obsecrationes nuntias, roga archangelorum et apostolorum principes, et caeteros illius aulae centuriones, qui tanto Regi assistunt familiariores, ut illi dignentur [Col. 1372A] suggerere quatenus peccatricem meam animam liberari praecipiat de mortis carcere: imo tu ipse fultus orationis munere, interdum et saepius piissimum et benignissimum Regem, ut pro aliis soles, pro me aggredere: et per te fiducialiter obsecra ut dignetur mihi parcere. Dominum R. abbatem et caeteros dominos et fratres, quos mihi tua dilectio acquisivit, sub meo nomine saluta, et in orationibus suis ut mei meminerint obsecra. Quidquid tibi placuerit, mihi remanda. Illud volo fraternitas tua noverit quod multum firmiter acquisivi tibi gratiam domini mei regis. Vale, et quamvis monitore non egeas, ut mei memineris attende.

CIRCA ANNUM DOMINI MLXV. WIDRICUS ABBAS MONASTERII S. GHISLENI IN HANNONIA.

Notitia historica

Auctor incertus

[Col. 1371]

NOTITIA HISTORICA.

Widricus seu Guidricus, abbas S. Ghisleni in Hannonia circa annum 1065. Exstat ejus epistola ad Henricum imperatorem contra Balduinum, Hannoniae comitem, qui monasterium S. Ghisleni dire vexaverat.

Epistola ad Henricum III

Widricus S. Ghisleni in Hannonia

[Col. 1371]

WIDRICI ABBATIS EPISTOLA AD HENRICUM III IMPERATOREM, COGNOMENTO NIGRUM. (Edidit Dom MABILL. Annal. Bened. t. V, p. 26.)

[Col. 1371B] Domino glorioso Romanorum imperatori Caesari Augusto H. W., Cellensis coenobii abbas, cum grege sibi commisso, triumphare feliciter et regnare cum Christo.

Summe priorum princeps, cui Deus regni commisit habenas, ut judicium pauperum quaeras et oppressorum causam discutias, tibi miseriarum nostrarum et oppressionis tyrannicae quam patimur clamorem dirigimus; a te gemituum nostrorum solamen imploramus. Balduinus comes, in cujus exitiabili comitatu nostra pridem ecclesia in honore principis apostolorum et sancti Patris nostri Gisleni munificentia regali fundata et regalis eleemosyna nuncupata, modo vero vix subsistit, nos per tres et eo amplius annos ita vastavit, attrivit et diripuit, [Col. 1371C] ut penitus spem subsistendi non habeamus, nisi tu, gloriose imperator, cujus patres, avi, atavi nos fundarunt, et liberos regali jure fore constituerunt, tuae defensionis manum exseras, et scutum protectionis [Col. 1372B] obtendas. Neque nos frustra conqueri judicet pietas tua. Non enim tyrannum miracula quae per patronum nostrum, sanctum videlicet Gislenum, Dominus multoties operatur, quando pro perpetratis in nos rapinis et violentiis, ut ejus tepescat furor, sanctum sibi corpus praesentatur, ab incoepto scelere revocant; non dominorum imperatorum decreta cohibent; non majestates sigillis impressae deterrent; non bonorum virorum dehortatio, non illata Christianitatis animadversio, non nostrorum solidorum, librarum, marcarum multiformis impensio. Ad cumulum quam frequenter in villis, in mansis, in possessionibus, ob amorem Dei sanctorumque Petri atque Gisleni, largitate regum, ducum, pontificum caeterorumque fidelium Dei, nobis collatis, imperiali [Col. 1372C] libertate firmatis, demoratur, jacet, ponit colloquia; postremo recedens diripit, vastat, praedatur omnia. Dum per quinque dies in Hornuto, Durno, Bussuto, regia liberalitate concessis, regio jure firmatis, [Col. 1373A] moraretur, quinta die, quae S. Matthaei apostoli et evangelistae tunc temporis passione vernabat, quidquid praedae invenit abduxit; cumque sancti Patris nostri corpus opponentes sibi, timoren Dei regiamque libertatem reclamaremus, quidam suorum nostros, sanctum corpus sustentantes, tantis verberibus affecerunt, ut loculus sancti sanguine vulneratorum pollueretur. Heu! quot servos et fideles ecclesiae nostrae plageariis suis captivos tradidit, et omnia bona illorum diripuit! Heu! quot praedas non solum familiarum nostrarum, sed ex nostro peculio ducentis libris et eo amplius meliores nobis arripuit! Quae omnia qualiter distraxerit, ne regias aures offendamus, dicere timemus. In hoc adhuc praesenti anno ipsius rapacem furorem quoquo modo [Col. 1373B] sedare gestientes, decem marcas argenti ex nostra paupertate pro nobis nostrisque dedimus, quasi pacis ac tranquillitatis obsides. Quibus receptis, mox cuidam villae nostrae, quae Villare, insiluit, necnon inter atrium ecclesiae totius villae praedam diripiens abscessit. Post hanc sancti Joannis Baptistae [Col. 1374A] celebritatem, quae nuper celebrata est, in altera villa, quae Erchana, centum solidorum praedam et eo amplius meliorem servis et ancillis ecclesiae nostrae arripuit, et insuper uni monachorum nostrorum equum, quo in nostris necessariis utebatur, abstulit. Nunc jam, summe Caesar, gloriose rex ac domine, quoniam honor regis judicium diligit, et, teste Apostolo, non sine causa gladium portas, pro anima domini nostri divae memoriae Patris tui, cujus regia majestas nos libertati condonavit, aures pietatis ad clamorem nostrum aperi, dexteram justitiae viriliter exsere, ad instar evangelici regis mortem filii viduae vindicantis, vindica nos de adversario nostro: ne sancta mater Ecclesia reclamans invindicata venienti in judicio suggillet te. Regis regum [Col. 1374B] misericordia et Domini dominantium, in cujus nanu sunt corda regum vel tempora, vestra imperia sic ordinet et disponat ut et hostes pacatos et subjectos faciat, fideles et amicos multiplicet et custodiat. Vale, decus imperii.

ANNO DOMINI MLXV. FRANCO SCHOLASTICUS LEODIENSIS.

De quadratura circuli

Franco Leodiensis

[Col. 1373]

FRANCONIS EX OPERE DE QUADRATURA CIRCULI SPECIMEN. (MAI, Classici auctores, III, 346.)

Nota

Mai, Angelo

NOTA.

Diximus falso videri Bertium referre ad Boethium opus de circuli quadratura, quod est Franconis. Nunc placet ex hoc inedito opere, quod in sex libellos distribuitur, specimen proferre, ita tamen ut antea hominis operisque notitiam ex Sigeberto ponamus. Sic igitur Sigebertus, cap. 164. «Franco Scholasticus Leodiensis, religione et utraque litterarum scientia nominatus, quantum valuerit scribendo notificavit posteris. Amatores scientiae saecularis taxent ejus scientiam ex libro quem scripsit ad Hermannum Coloniae archiepiscopum De quadratura circuli; de qua Aristoteles ait: Quadratura circuli est scibile, scientia quidem nondum est. Ob illud vero scibile conferant vel etiam praeferant eum saeculares philosophi; nos laudamus eum quia divinae Scripturae invigilavit et plura scripsit, ut de ratione computi librum unum, et alia quae ab aliis habentur.» Eadem narrat de Francone Trithemius cap. 346, additque claruisse eum sub Henrico imperatore tertio, anno Domini 1060. Idem Trithemius adnotat Maecenatem illum Franconis fuisse Hermannum II, quem Coloniensem sedem ab anno 1036 ad 1055 tenuisse scimus; unde satis liquet Franconis opus intra hoc temporis spatium fuisse conscriptum. En autem partem prologi ad primum librum, item initium operis, et tertii libri prologum prope integrum: hos enim locos ad specimen praebendum delegi, quia historicas aliquot notitias continent.

INCIPIT PROLOGUS IN PRIMUM LIBRUM DOMNI FRANCONIS DE QUADRATURA CIRCULI.

[Col. 1373C] Ex quo, mi papa, praesulum decus, corona totius per orbem cleri, nullius unquam immemor honestatis, ex quo liberalitatem tuam gratuito in me confirmasti; ex eodem jam tempore nulla hora sollicitus esse non potui, cujusnam officii ratione tantam gratiam [Col. 1374C] promereri deberem. Quippe pecuniarum nihil erat, non cava superbi cornipedis ungula, non Minervale pretium operosae arteque elaboratae vestis, non fusilis metalli admirandis figuris opus incusum, non peregrini lapidis multiplex ac varii coloris aspectus. [Col. 1375A] Quanquam ego, si ejusmodi rerum abundantia pollerem, haud unquam in animum subrepere auderet tantae nobilitati tantaeque dignitati ex eisdem munuscula offerre. Haec enim cum principum largitione distribuuntur in vulgus, indigentiae et necessitati subvenitur; cum vero eorum oblatione ipsorum principum benivolentia comparatur, procul dubio avaritia illorum occulto quodam elogio exprobratur; neque enim redimi muneribus possent, si non eos, quod nimirum accidit, ex illo avaritiae monstro ipsa munera delectarent, etc. Itaque hac via adductus sum ut ederem libellum de circuli quadratura, imperitia plurimum renitente, sed ad temerarios ausus perurgente devotione. Hoc igitur opus quoniam [Col. 1376A] edictum est, te ad studia nos beneficiis invitante, alterius opus nisi tuum esse non poterit. Quamobrem certus esto omnem ejus diligentiam, sive penitus reprobandum sit, sive in parte corrigendum, sive ex toto provehendum, id tua maxime interesse. Habes enim quamplures et Tuccas et Varos, quibus minime sit moris alienis studiis invidere. Horum fidei, horum charitati laborem nostrum committes, ut non tantum superflua resecent, sed erratis quoque adhibeant, te probante, correctionem. Itaque hoc opus suae emendationis opera castigent, ut non sit indignum quod tuo nomini, veluti cuidam numini, debeat consecrari.

DOMNI FRANCONIS LIBER PRIMUS INCIPIT DE QUADRATURA CIRCULI.

[Col. 1375]

[Col. 1375B] Quadratura circuli inter occultas rerum adeo est abstrusa naturas ut de ejus ratione nemo hodie vel dubitaret, nisi Aristoteles, quem etiam inventorem ferunt, ipsius mentionem praedicamentis suis indidisset. Ejus itaque scientiam haud dubiam ferunt usque ad Boethium perdurasse; illo autem sublato, ipsa quoque omnis simul interiit, praeter solam dubitationem quae talis ac tanta est ut in ea omnes Italiae, Galliae, atque Germaniae defecerint sapientes. Siquidem hanc noster Adelboldus, hanc maximus doctorum Wazo, hanc ipse studiorum reparator [Col. 1376B] Gerbertus, multique alii studiose investigarunt; qui si effectu potiti fuissent, num id ab illis profectos, quorum aliqui adhuc supersunt, universos lateret? Et Gerberti quidem geometricus libellus habetur , aliaque ejusdem scripta, a quibus, ni fallor, nunquam exclusisset, siquidem ejus diligentiae super hac scientia compertum fuisset. Nihil ergo volumus promittere, praeter studium et laborem, qui primo sudabit in illa quaestione, quae plurimum etiam fatigavit majores nostros, de comparatione videlicet angulorum, etc.

PROLOGUS TERTII LIBRI.

[Col. 1375]

[Col. 1375C] Si tu is esses, praesul eximie, cujus suae laudes animum delectarent et pascerent, nulla facundia satis esset his quae tum de te ipso, tum de avis, de proavis deque universis majoribus tuis, non modo Romanorum sed Graiorum quoque principum illustrissimis, de horum nobilitate, de dignitate, de gloria, de potentia, de copiis, de amplitudine rerum, de praeclarissimis factis, de virtute, de sapientia, de meritis ipsorum jactari valerent. Virgilius cupiens a parentibus magnificare Augustum, Aeneida XII libris conscripsit; quanto pluribus opus esset, si quis vellet colligere quae primus, quae secundus, quae tertius gessit Octonum? quorum primus ab Henrico patre suo suscepit regnum, sed filio reliquit imperium; pater apud Theutones primus [Col. 1376C] regnavit; filius apud ipsos primus imperavit. Et quibus, nisi illis, Germania debet, quod sibi cum cuncto orbe ipsa exsolvit tributum Italia? Per quos alios nostri imperatores Romani sceptri facti sunt successores? Vellem mihi diceres o Maro, quid tale contulit vestro Latio ille tuus, ille pius, ille magnus, ille dea natus Aeneas. Agnosce, Auguste, quanto sit infra tuum genus, piis et praeclaris Octonibus comparatum. Sed esto fuerit talis Aeneas ille, quid tua refert? Tu enim Aeneam vix millesimus attingas nepos. Putasne igitur Octonum nepos, si qualem tu Virgilium haberet, qui eum extolleret a laude parentum, putas ne tuam famam quanta gloria offuscaret? etc.

ANNO DOMINI MLXVII. BEATUS MAURILIUS ARCHIEPISCOPUS ROTHOMAGENSIS.

Vita Maurilii

Mabillonius, Joannes

[Col. 1375]

VITA BEATI MAURILII. (MABILL. Acta. SS. Bened., Saec. VI, part. II, pag. 222.)

[Col. 1375D] 1. Hoc praesenti saeculo Rothomagensem Ecclesiam Lugdunensis secundae metropolim illustravit Maurilius [Col. 1376D] antistes piissimus, cujus laudes nobilissimi quique ejus aevi scriptores celebrarunt; nullus tamen, [Col. 1377A] quod quidem sciam, Vitam ejus litteris mandavit. Nec obstat Trithemii auctoritas, qui in nova Chronici Hirsaugiensis Sangallensi editione ad annum 1064 beati Maurilii Gesta conscripta esse relert. Quibus verbis nihil aliud fortasse designare voluit ille auctor, praeter varia elogia Maurilii nostri, quae in istius temporis scriptoribus passim occurrunt. Huic conjecturae favet ipse Trithemius in altera ejusdem Chronici editione, ubi facta Maurilii egregia mentione, haec verba subjungit: De cujus sancta conversatione praecelsa laudum praeconia feruntur. Et libro quarto De viris illustribus ordinis nostri cap. 120. Maurilius . . . de quo multa bona narrantur. Sed et frustra de hac re fusius disseremus, cum Maurilii Vita, si unquam exstiterit, [Col. 1377B] jam plane sit ignota. Quare breve ejus elogium, ex variis qui de eo egerunt pro data occasione auctoribus, pro more nostro conficiemus.

2. Maurilium Remis natum diffiteretur nemo, si Ordericus Vitalis sibi ipsi constitisset. At cum libro IV Historiae suae ecclesiasticae beatum antistitem Remis ortum ex ipsius epitaphio dixerit, aliundeque libro V scripserit eumdem genere Maguntinum fuisse; qui postmodum secuti sunt auctores varias in sententias abierunt. Viam mediam iniit Menardus noster in notis ad Martyrologium Benedictinum, ubi Maurilium Remis quidem natum fatetur, sed ex parentibus Maguntinis: quam quidem dirimendae litis rationem multi post ea amplexati sunt. Ego vero de Maurilii parentibus nihil habeo quod dicam, [Col. 1377C] cum ad id nulla suppetant instrumenta, nisi quod cum generis nobilitate praecelluisse asserant Guillelmus Pictaviensis, et monachus anonymus sancti Audoeni Rothomagensis, auctor Gestorum archiepiscoporum Rothomagensium ipsi Maurilio aequalis, ex autographo editus tomo II Analectorum, qui paucis verbis praeclara de sancto Maurilio scripsit in ejus Vitae compendio. Hic autem, cujus locum inferius integrum exhibebimus, diserte asserit Maurilium nobili prosapia ex Remensi pago exortum fuisse. Certe hunc ipsum Remis natum negari non posse existimo, cum id in epitaphio sepulcro ejus apposito disertis expressum verbis habeatur. Quod quidem epitaphium non ab homine ignoto, aut longo post beati antistitis obitum tempore compositum [Col. 1377D] fuit, sed a viro illustri, Rothomagensis Ecclesiae canonico, ut super ipsius corpus poneretur, ipsomet attestante Orderico Vitali. Porro Ordericus libro V Maurilium genere Moguntinum fortasse dixit, quod Gerbertus ejus socius Moguntiae ortus fuerit, ut ex ejus epitaphio patet, vel etiam quod aliquandiu in Moguntina provincia commoratus ipse Maurilius fuerit. Hoc enim pacto idem auctor Joannem abbatem Fiscamnensem, quem Italum fuisse ex Vita beati Guillelmi certum est, compatriotam Maurilii nostri appellat, quod et ipse Maurilius in Italia aliquandiu versatus, ibique abbatis munere functus fuisset.

3. Inter Remensis Ecclesiae clericos Maurilium [Col. 1378A] educatum fuisse non solum recentiores historici scripserunt, verum etiam idem attestatur anonymus noster supra laudatus, ex quo etiam discimus eum post navatam philosophiae ediscendae apud Leodium operam, Halberstatensis Ecclesiae scholastici dignitatem obtinuisse. Sed haec omnia Maurilii animum, qui perfectiora charismata aemulabatur, detinere non potuerunt. Quare in Fiscamnense coenobium, cui, ut quidem mihi videtur, praeerat tunc beatus Willelmus, secessit; cumque multos ibi annos exegisset, obtenta exeundi licentia, in Italiam abiit, ubi cum Gerberto suo socio, qui postmodum abbas sancti Wandregesili effectus est, anachoreticam vitam duxit. Utriusque sanctam in illis partibus conversationem magnificis verbis extollit Guillelmus [Col. 1378B] Pictaviensis, auctor aequalis, in libro De gestis Guillelmi ducis, postea Angliae regis, ubi sic loquitur: Ambo hi in aetate florentissima divinitatem, et quam divinitas largitur beatitudinem speculati, alio multoque perspicaciori mentis acumine quam Plato, nuda professione impedimenta rerum temporalium evasere, despicantes mundanae philosophiae vehementi applicatione a se amata gymnasia, patrii soli dulcem arrisum, opibus ac generositate claram parentelam, spem sublimium provectuum. Sic animo victore expediti, nunc sub jugo coenobiorum, nunc in eremi lucta, aemulis Machabaeorum decertabant sudoribus, pro interminabili et liberalitate et quiete, omnem extremitatem, nullam praelationem in exsilio mundi praetereuntis ambientes.

[Col. 1378C] 4. Tanta Maurilli virtus diutius sub modio delitescere non potuit. Hinc ut aliis etiam utilis esset, monasterio cuidam in eadem regione praefectus est. Qua in dignitate, ut asserit idem Guillelmus, supra caeteros abbates eximius emicuit. Monasterium, cui Maurilius praefuit, in ipsa urbe Florentia situm fuisse scribit Ordericus Vitalis libro V, sed nomen ejus exprimit noster anonymus, qui etiam laudat Bonifacium marchionem, quo agente Maurilius abbatis dignitatem suscepit. Defuncto, inquit, abbate Florentinensis Ecclesiae, quae in honore beatae Mariae . . . . constructa est, elegit eum Marchio Bonifacius, etc. Monasterium Sanctae Mariae, vulgo Labadia, hodieque perseverat celebre apud Florentiam, ordini nostro addictum, sub Casinensi congregatione, haud [Col. 1378D] procul a metropolitana ecclesia situm, de quo Ughellus Italiae sacrae tomo II, et Lubinus in Notitia abbatiarum Italiae disserunt. At tunc erant, quando ei praefectus est Maurilius, ejus loci monachorum corrupti mores, qui eo devenisse dicuntur, ut sancti viri disciplinae fervorem ferre non valentes eumdem veneno enecare conati fuerint. Haec fuit occasio Maurilio in Gallias redeundi. ut narrat Ordericus. In urbe, inquit, Florentia monachili coenobio abbatis jure praefuit, et exosus transgressoribus pro rigore disciplinae, venenum in potu sibi propinato deprehendit. Unde sanctissimum Patrem, doctoremque Benedictum secutus incorrigibiles deseruit, et in Neustriam cum Gerberto sapienti et religioso monacho, tempore [Col. 1379A] Joannis abbatis compatriotae sui Fiscannum venit, ibique stabilem ad cultum summae et individuae Trinitatis habitationem sibi elegit. Eadem fere habet anonymus.

5. Regebat his temporibus Ecclesiam Rothomagensem Malgerius archiepiscopus, Guillelmi ducis patruus, qui ob varia crimina in concilio Lexoviensi anno 1055 exauctoratus est. Nec diu deliberatum fuit de successore ei substituendo. Maurilius nempe omnium tam episcoporum comprovincialium, quam vicarii sedis apostolicae qui concilio praeerat, et ipsiusmet ducis consensu ad hanc dignitatem evectus est; sic ea de re loquitur Guillelmus Pictavensis loco jam laudato. Princeps, nempe Guillelmus dux, animadvertens jam non monitis agi oportere in causa [Col. 1379B] praecipuae gravitatis, ne ultra patiendo superni judicis iram irritaret in se, deposuit patruum in publico sanctae synodi, apostolici vicario, cunctisque Nortmanniae episcopis juxta canonum auctoritatem sententiam dantibus unanimi consensu. Maurilium vero cathedrae liberatae providit . . . . dignissimum summo omnium archipraesulatu, merito generis, personae, virtutum, doctrinae. Consentit Guillelmus Gemmeticensis libro septimo Historiae Nortmannorum cap. 24, ubi synodi decreto metropolitanam sedem Maurilio Fiscannensi monacho, multis virtutibus excellenti traditam fuisse scribit. Ecclesiastica electione assumptum fuisse ad hanc dignitatem observat Ordericus libro V. Denique ipse Guillelmus morti proximus, [Col. 1379C] apud Ordericum libro VII, ea omnia quae in suorum populorum gratiam recte fecerat recensens, memorat Maurilii electionem: Protervum, inquit, praesulem, qui nec Deo devotus, nec mihi fidus erat, de pontificali sede per decretum papae deposui, et Maurilium venerabilem coenobitam, quem mihi Deus de Florentia civitate Italiae transmiserat, in ejus loco substitui. Rothomagensem thronum conscendit Maurilius anno 1055, ut ex concilio Lexoviensi supra laudato colligitur. Idem habetur in Chronico Rothomagensi apud Labbeum tomo I Novae bibliothecae, et in Chronico Cadomensi apud Quercetanum in Historia Nortmannorum. Nec ea de re videtur esse inter auctores aliqua dissensio; qui etiam omnes eum ex monacho Fiscannensi ad hanc dignitatem [Col. 1379D] evectum fuisse consentiunt.

6. Sed priusquam ulterius in exponendis Maurilii Gestis progrediamur, exhibendum est ejus vitae compendium ex anonymo saepe laudato monasterii sancti Audoeni in gestis archiepiscoporum Rothomagensium qui sic habet Analectorum tomo II, p. 439: Malgerio destituto, elegit dux Willelmus quemdam monachum, nomine Maurilium, qui nobili prosapia ex Remensi pago exortus, et in ejusdem civitatis ecclesia educatus, inde in Leodicensi Ecclesia omni liberalium artium peritia imbutus, Halverstatensis Ecclesiae scholasticus effectus est: qui locus in Saxonia ditissimus habetur, in quo pluribus annis honorifice vixit. Postea vero succensus amore coelestis patriae, uncta quae mundi sunt fastidiens, monasticam vitam [Col. 1380A] appetiit; sicque Fiscamnense coenobium adiens monachus ibi effectus est, in quo sancte multo tempore vixit, caeterisque exemplum sanctitatis exhibuit. Denique igne divini amoris exaestuans, acriorem vitam eligens, licentia ab abbate, qui ecclesiae praeerat, accepta, Italiam petiit; eremique cultor, solitariam vitam ducens, opere manuum vixit. Defuncto itaque abbate Florentinensis Ecclesiae, quae in honore beatae Mariae semper virginis constructa est, elegit eum marchio Bonefacius, vir nobilis et potentissimus: et ita, licet invitus, bonorum tamen virorum admonitionibus superatus, abbas ejusdem loci ordinatus est; ubi multo tempore subditos pro posse suo sancte et regulariter rexit. Sed quia vita justorum est detrimentum pessimorum, monachi qui tempore praedecessoris [Col. 1380B] sui indisciplinate vixerant, constantiam regulae Patris Benedicti, qua eos regulariter constrinxerat, ferre nolentes, sed in omnibus bonis operibus sibi resistentes, detrimentum vitae ei machinati sunt. Et quia pluribus annis in hoc laborans, nullomodo se in eis vidit proficere, saluti propriae prospiciens abbatiam deseruit, et ad proprium locum, scilicet Fiscamnum, rediit, in quo sancte, usquequo in episcopatu inthronizatus est, vixit. Hic ecclesiam a Rotberto archiepiscopo incoeptam complevit; et astante Willelmo Nortmannorum duce, postea Anglorum rege, cum omnibus suffraganeis suis, concilium in Rothomagensi Ecclesia de castitate conservanda, et caeteris sanctorum Patrum institutionibus, pastorum incuria negligenter postpositis, viriliter restituendis, religiose celebravit. [Col. 1380C] Postea perfecta ecclesia, dedicavit eam, astante Willelmo Nortmannorum duce, anno 1063. Dominicae Incarnationis, regnante Henrico nobilissimo rege Francorum, astantibus etiam comprovincialibus episcopis, scilicet Odone Bajocensi, Joanne Abrincensi, Hugone Lexoviensi, Guillelmo Ebroacensi, Yvone Sagiensi, Gaufrido Constantiniensi, caeterisque venerabilibus abbatibus, praesidente etiam sedi apostolicae papa Victore II. Multo etiam bona de Christianae legis et ecclesiasticae religionis restitutione fecit. Jejuniis et orationibus et eleemosynis usque ad ultimum diem insistens, V Idus Augusti animam Deo reddidit. Defuncto venerabili antistite Maurilio praefatus Willelmus, etc. Narrat anonymus Gesta Joannis, [Col. 1380D] qui beato viro substitutus est. Nos vero ipsius Maurilii elogium ex aliis auctoribus, uti incoeperamus, prosequamur.

7. Factus itaque totius Nortmanniae primus antistes, nihil magis in animo habuit, quam ut decessoris sui probra dilueret, et resarciret damna quae ipsius negligentia Ecclesiae illata fuerant. Ea de causa primo sui pontificatus anno concilium indixit, quod Rothomagi habitum est. Huic adfuere omnes provinciae episcopi, atque in eo, ut scribit Bochellus, et quidem id ipsum habet noster anonymus, actum est de castitate, et caeteris Patrum institutis servandis, pastorum incuria neglectis. Alterum concilium ibidem habitum memorat Dadraeus primo Stephani papae IX anno, id est anno 1057 aut sequenti. Celebrior [Col. 1381A] fuit synodus seu potius conventus Cadomensis, cui non solum episcopi et abbates, sed etiam totius provinciae optimates jussu Guillelmi ducis interfuerunt anno 1061 ut publicae securitati utilitatique tum ecclesiasticae tum saeculari communi consilio provideretur. Huc etiam ex diversis ecclesiis sacrae reliquiae apportatae sunt juxta ducis imperium, idque ut major ex religione celebritas conventui accederet, religiosiusque decreta a singulis observarentur, quae in sanctorum provinciae tutelarium praesentia sancita fuissent. Rothomagenses sanctorum Romani et Audoeni corpora, alii alias sanctorum detulere reliquias. Porro ibi indultum est a principe, ut induciae cuilibet darentur singulis hebdomadibus a vespera feriae quartae ad feriam secundam [Col. 1381B] hebdomadae sequentis, quae induciae Trevia-Dei appellatae fuerunt: quod decretum ut firmius staret, episcopi in violatae pacis reos anathema pronuntiarunt. Inter alia multa, quorum maximam partem abolevit temporum injuria, sancitum est ut abbates et alii praelati huc illucque non vagarentur cum publica offensione. Item, ut quotidie sero per signi pulsum ad preces Deo fundendas quisque invitaretur, atque occlusis foribus domorum ultra vagari amplius vetitum admoneretur.

8. Haud minus celebre fuit concilium Rothomagi habitum ad dedicandam majorem ecclesiam, quam ipse Maurilius absolverat. Ea de re sic loquitur Ordericus Vitalis libro V: Anno, inquit, Dominicae Incarnationis 1063, indictione II, metropolitanam basilicam [Col. 1381C] in urbe Rothomagensi, quam Rodbertus inchoavit, Maurilius archiepiscopus in honore sanctae Dei genitricis Mariae cum ingenti tripudio mense Octobri dedicavit. Ecclesiae Rothomagensis dedicationem pariter anno 1063 consignat laudatus anonymus. Certe hoc ipso anno locat noster Pomerayus concilium Rothomagense, ad quod referri debere censet quod Willelmus Gemeticensis et Ordericus libro III narrant de Osberno, qui post Roberti abbatis desertionem monasterio Uticensi praefectus fuit, tradita sibi a Maurilio archiepiscopo cambuta pastorali. At Robertus Uticensis abbas fugam inierat occasione disensionum quae inter Guillelmum et Nortmanniae proceres fuerant exortae quas quidem dissensiones [Col. 1381D] fusius exponit Ordericus ad annum 1063, quae omnia satis superque probare videntur dedicationem Ecclesiae Rothomagensis anno 1063 consignandam esse, quamvis indictio II ab Orderico assignata loco supra laudato annum sequentem videatur indicare. Verum cum haec dedicatio die I Octobris, ut ex Martyrologio ejusdem Ecclesiae discimus, peracta sit, forte hic Ordericus indictionem a mense Septembri, ut nonnulli facere solebant, inchoavit. Nam idem ipse auctor alio in loco, libro scilicet IV, dedicationem Rothomagensis Ecclesiae anno 1063, indictione I, peractam fuisse scribit.

9. Porro idem Ordericus libro V testatur hujus dedicationis occasione corpora ducum Rollonis et Guillelmi, cognomento Langa-Spata, a Maurilio in [Col. 1382A] aedem sacram translata fuisse, qui priorem, nempe prope austrum australe, Guillelmum vero secus ostium aquilonare tumulavit, et epitaphia eorum super illos litteris aureis adnotavit. Haec epitaphia refert Ordericus, quae Maurilii opus esse nonnulli putant. Sufficiat aliquot ex eis versus huc proferre qui ad nostri ordinis historiam pertinent. Inde enim discimus Guillelmum ita erga monasticam vitam propensum fuisse, ut eam fuisset amplexus in monasterio Gemeticensi, si ei per abbatem Martinum licuisset.

Coenobium pulchre reparavit Gemmeticense
Et decrevit ibi ferre jugum monachi.
Fervidus invicti coluit normam Benedicti.
Cui petiit subdi, plenus amore Dei.
[Col. 1382B] Distulit hoc abbas Martinus, diva potestas
Saeva per arma mori praetulit omen ei.
De hoc Guillelmo et ejus monastici propositi amplectendi desiderio, plura habet Guillelmus Gemeticensis monachus, quae huc referre non vacat.

10. Caeterum habita est item celebris Nortmanniae episcoporum synodus anno 1067 occasione alterius dedicationis, scilicet ecclesiae beatae Mariae Gemeticensis, quam Maurilius cum suis suffraganeis, praesente Guillelmo, jam tunc Angliae rege, humiliter et devote perpetravit Kalendis Julii, ut testantur Guillelmus Gemeticensis monachus libro VII, cap. 37, Ordericus Vitalis libro IV et alii. Dedicationis hujus memoria in Martyrologio Benedictino celebratur ipsis Kalendis Julii. At anno praecedenti [Col. 1382C] iidem antistites cum provinciae primatibus a duce acciti apud Juliobonam convenerant, de expeditione Anglicana collocuturi; sed cum ejusmodi conventus potius comitia provinciae debeant appellari, quam concilia, de his dicere supersedemus. In his enim procerum colloquiis, de saecularibus potissimum negotiis agebatur, quae tunc temporis absque episcoporum consilio, si quidem magni fuissent momenti, minime tractabantur.

11. Verum ex tam frequenti conciliorum celebratione colligere licet Maurilium vigilantissimi pastoris partes strenue adimplevisse, meritoque ejus aevi scriptores negligentiae accusari, qui decreta in istis synodis sancita posteritati non transfuderunt. Certe [Col. 1382D] quanta sit haec jactura conjicere possumus ex professione fidei de Eucharistiae sacramento, quae ad nos pervenit, in qua tam evidenter et nitide catholica veritas exponitur, ut nullus effugii locus haereticis relictus sit. Hanc ideo integram proferimus, ex veteri Pontificali Ecclesiae Rothomagensis a nostro Pommerayo descriptam, in quo inter alias fidei professiones habetur in ordine synodi celebrandae. Mos enim exinde fuit, ut ab unoquoque episcopo in Nortmanniae provincia consecrando haec fidei professio exigeretur. Quae sic habet: Oportet etiam, fratres charissimi, ut fides vestra de corpore et sanguine Domini. quam praesidente huic sanctae sedi venerabilis memoriae Maurilio, communi assensu contra spurcissimas Berengarii ejusque successorum voces diffinivistis, [Col. 1383A] iterum recitetur. Corde credimus et ore profitemur, panem in mensa Dominica propositum, panem tantummodo esse ante consecrationem: sed in ipsa consecratione ineffabili potentia divinitatis converti naturam et substantiam panis in naturam et substantiam carnis; carnis vero non ullius alterius, sed illius quae concepta est de Spiritu sancto, nata ex Maria virgine, quae etiam propter nos et propter nostram salutem flagellis caesa, et in ligno suspensa, jacuit in sepulcro, tertia die resurrexit a mortuis, et sedet ad dexteram Dei Patris. Similiter vinum, quod aquae mistum in calice sanctificandum proponitur, vere et essentialiter converti in eum sanguinem qui per lanceam militis de vulnere Dominici lateris in redemptionem mundi feliciter emanavit. Anathematizamus [Col. 1383B] autem contra hanc sanctam et apostolicam fidem superbe atque haeretice sentientes, et impia temeritate garrientes. Hanc fidei professionem, quae in concilio anno 1063 habito decreta fuisse videtur, contra Berengarii errores ediderat Maurilius, ne quis e sibi commisso grege haeresiarchae laqueis sese irretiret. Berengarius quippe Nortmannos sua haeresi inficere conatus fuerat, ut ex his patet quae de conventu Brionensi apud Durandum Troarnensem habentur in ejus libro De corpore et sanguine Domini.

12. Quantum vero fuerit Maurilii studium erga res divinas, intelligere possumus ex Joannis Abrincensis episcopi epistola libro De divinis officiis, quem Maurilio nuncupavit, praefixa. Eam huc integram [Col. 1383C] damus, prout simul cum ipso libro ex ms. codice monasterii Salicosani edita est a nonnullis Rothomagensis Ecclesiae canonicis: Domino vere sancto et meritis honorando Maurilio, venerabili sanctae Rothomagensis Ecclesiae archiepiscopo Joannes Abrincacensis, omnium episcoporum meritis infimus, corpore et spiritu totius obedientiae munus. Quoniam tuae paternitatis sanctitatem de ecclesiasticae dignitatis profectu semper sollicitam, ejus lapsu nimio errore affici, saepissimis inde mecum habitis quaestionibus comperi: hocque dolorem tibi augmentare ejus reparationem flagranti, quod vires ad hoc tuae subtraxerat imbecillitas aegritudinis. Parvitas mea tuae sanctissimae optioni suffragari, non aliquo fastu succensa, sed pia compassione commota [Col. 1383D] apetiit; ut quod negligentium pastorum depravatur incuria, tuae sanctae religionis reparetur vigilantia. Hinc tua auctoritate fretus, sententias sanctorum Patrum aggressus, diversarumque Ecclesiarum mores et consuetudines prospectans, et ea quae ad divini cultus officia pertinent, quodque in se mystice continent, nihilominus considerans, quamdam quasi confectionem ex ea diversitate composui: quam omnibus adhuc occultam tuae sagacitatis repraesento examini, ut susceptum opusculum inspicias, et inspiciendo eam, precor, diligentiam adhibeas, qua te nobis eum esse significes, quem in paternitate ac magisterio sat decenter exhibes. Tua quippe refert, ut si aliqua sint quae valeant paterno affectu velis annuere; si vero econtra, vigilantis magisterii censura [Col. 1384A] corrigere. Quod si utile et ratum tua auctoritate censetur, postquam de metropolitana sede stillare videbimus, canonum statuta sequentes, nostrae propinare studebimus.

13. Loca etiam sacra colebat Maurilius: nam praeter ecclesiam metropolitanam, quam ab eo consummatam et solemniter consecratam diximus, Robertus comes Aucensis in charta fundationis sancti Michaelis de Ulteriori-portu, hoc monasterium a se conditum fuisse testatur consiliis potissimum Maurilii archiepiscopi Rothomagensis. Idem antistes chartae Roberti Ebroicensis comitis subscripsit pro monasterio Sancti Salvatoris Ebroicensis sanctimonialium ordinis nostri, quod ab eodem comite sedente Maurilio conditum est. Contendunt etiam nostri [Col. 1384B] Divenses monasterii sui ecclesiam, sanctae scilicet Mariae supra Divam, ab eodem beato antistite fuisse consecratam: quod innuere videtur Ordericus Vitalis libro IV. Idem telonei apud Andeleium, juris sui dominium, immunitatem concessit monachis Sancti Petri Carnotensibus, ut ex ejus charta patet apud Sammarthanos edita.

14. Nec minus curabat ut viri pii et ad ministerium sacrum idonei ecclesiis praeficerentur. Walkelinum a Guillelmo Anglorum rege Wintoniensi sedi ejus opera praefectum fuisse asserunt, quem antistitem tanti viri commendatione haud indignum fuisse testatur Willelmus Malmesburiensis libro III ubi de eo ait: Walkelinus . . . ., cujus bona opera famam vincentia, vetustatem oblivioni, a se repellent, [Col. 1384C] quandiu sedes episcopalis Wintoniae durabit, etc. Theodericum vero Uticensem abbatem, cujus elogium supra dedimus ad annum 1058 monasterii regimen dimittere cogitantem, aliquandiu impedivit. Cum enim pius ille abbas ob turbas in monasterio suo exortas baculum pastoralem Willelmo duci reddidisset, dux causam scandali Maurilio indagandam commisit. Quare anno 1056, ut narrat Ordericus lib. III, Maurilius, Hugo Lexoviensis episcopus, Ansfridus Pratellensis abbas et Lanfrancus Becci prior, aliique viri illustres Uticum convenere, ibique apostolorum Petri et Pauli solemnitate peracta, auditis et solerter discussis dissensionum fomentis, Theodoricum abbatem praeesse jusserunt, atque Robertum [Col. 1384D] loci priorem, qui tumultus in monasterio excitabat, ut Patri suo obtemperaret copiosa sermocinatione admonuerunt. Sed diu non stetit illa pax: vix enim unus annus abierat, cum iterum emerserunt nova dissidia. Quare Theodericus, vere pacis filius, onus regiminis coram moestis praesulibus, inquit laudatus auctor, libro VI, Maurilio Rothomagensi, et Hugone Lexoviensi deposuit.

15. Maurilio suum etiam debet Anselmum ordo monasticus: quippe cum ille animo fluctuaret de vivendi forma quam sequeretur, Lanfrancum tunc temporis Becci priorem consuluit quid esset facto opus. Lanfrancus, inquit Eadmerus initio libri I De Anselmi Vita, differt sententiam ferre, suadetque negotium ad venerabilis Maurilii Rothomagensis episcopi [Col. 1385A] audientiam magis referre. Acquiescit Anselmus, simul Rothomagum pergunt, archiepiscopumque adeunt; cui cum Anselmus animi sui anxietates exposuisset: Nec mora, inquit Eadmerus, monachicus ordo prae caeteris laudatur, ejusque propositum omnibus aliis antefertur. Anselmus haec audiens et approbans, omissis aliis, saeculo relicto, Becci monachus factus est anno aetatis suae vigesimo septimo. Eumdem postea, priorem monasterii electum, a dimittenda fratrum suorum cura avertit, ut idem Eadmerus narrat. Sed cum, inquit, Anselmum inter haec diversa diversorum negotia fatigarent, et nonnunquam illius mentem a sua quiete turbarent, consilium super his a supradicto venerandae memoriae archiepiscopo Rothomagensis Ecclesiae Maurilio postulaturus [Col. 1385B] Rothomagum venit. Cumque sui adventus causam pontifici exponeret, ac inter verba pro amissa sui status tranquillitate vehementissime fleret, ab onere praelationis, quod sibi fatebatur importabile, ut relevari mereretur magnopere coepit rogare. At ille, sicuti vir magnae sanctitatis: Noli, inquit, fili mi charissime, quod quaeris quaerere, nec te a subvectione aliorum tui solius curam gerens velis retrahere. Vere etenim dico tibi me de multis audisse, multosque vidisse qui, quoniam, causa suae quietis, proximorum utilitati per pastoralem curam invigilare noluerunt, per de0sidiam ambulantes semper de malo in pejus profecerunt. Quapropter, ne tibi, quod absit! hoc idem contingat, per sanctam obedientiam [Col. 1385C] praecipio quatenus praelationem quam nunc habes retineas, nec eam, nisi tuo jubente abbate, quomodolibet deseras; et si quando fueris ad majorem vocatus, eam suscipere nullatenus abnuas. Scio enim quod in hac quam tenes non diu manebis, verum ad altiorem praelationis gradum non post multum proveheris. Quibus auditis: Vae, inquit, misero mihi! In eo quod porto deficio; et si gravius imponitur onus, rejicere non audeo. Repetit praesul edictum, et, ut primo, jubet ne transgrediatur.

16. Meritis itaque plenus et annis antistes Maurilius e vivis excessit anno 1067. Qua in re consentiunt omnes veteres simul et recentiores historici, praeter unicum Fiscamnensem chronographum, tomo I Bibliothecae novae Labbei, in quo beati viri [Col. 1385D] obitus anno sequenti mendose consignatur. Eum anno 1067, V Idus Augusti cum suo rege Christo jam victurum liberum et gaudentem decessisse scribit Guillelmus Gemeticensis, libro VII, cap. 38, quem annis duodecim tempore Victoris, Stephani, Nicolai et Alexandri paparum floruisse ait Ordericus Vitalis libro V, breveque ipsius elogium his duobus versibus comprehendit.

Praesul Maurilius, doctrinae luce refertus,
Moribus eximiis praefulsit, et actibus almis.
At libro IV ad annum 1067 de ejusdem sancti viri obitu paulo fusius agit, ibique refert epitaphium ipsius tumulo appositum. Duodecimo, inquit, episcopatus sui anno in lectum decubuit. Peracto autem quidquid religioso Dei vernulae competit, V Idus [Col. 1386A] Augusti ad Deum, cui diu servierat, migravit. Corpus vero ejus in episcopali ecclesia, quam ipse ante annos quinque indictione I sanctae Dei genitrici Mariae dedicaverat, delatum est, et ante crucifixum honorifice tumulatum est. Epitaphium autem ejus a Richardo Herluini filio ejusdem ecclesiae canonico editum est, et super ipsum in cupri laminis ex auro sic scriptum est:
Humani cives, lacrymam nolite negare
Vestro pontifici, Maurilio monacho.
Hunc Remis genuit, studiorum Legia nutrix
Potavit trifido fonte philosophico.
Vobis hanc aedem coeptam perduxit ad unguem,
Laetitia magna fecit et encaenia.
Cum tibi, Laurenti, vigilat plebs sobria Christi,
[Col. 1386B] Transit, et in coelis laurea festa colit.

17. Monasticae vitae exercitia Maurilium etiam archiepiscopum haud dimisisse praeter alia argumenta ex eo probari potest quod vix nunquam ejus nomen apud coaevos auctores absque monachatus mentione legatur. Hoc patet ex ejus epitaphio hic a nobis relato, sicut et ex aliis Guillelmi Gemeticensis et Orderici Vitalis quamplurimis testimoniis, quae passim in hoc elogio protulimus. In Chronico Cadomensi legitur: anno 1067 obit Maurilius Rothomagensis archipraesul, monachus Fiscamnensis. Eadem verba habet Chronicum Rothomagense apud Labbeum, tomo I Novae bibliothecae. Et Guillelmus Conquaestor morti proximus, ut jam supra ex Orderico [Col. 1386C] observavimus, Maurilium venerabilem coenobitam Ecclesiae Rothomagensi archiepiscopum procurasse sibi gratulatur.

18. Hic porro rem miram omittere non licet, quam, referente Willelmo Malmesburiensi, libro III De gestis regum Angliae, paulo ante Maurilii obitum contigisse discimus. Quam etiam ex codice ms. sancti Victoris Parisiensis noster Hugo Menardus in Appendice ad observationes in Martyrologium Benedictinum descripsit, et Pomeraius in Historia archiepiscoporum Rothomagensium ex altero ms. codice, scilicet ex bibliotheca cathedralis Ecclesiae Rothomagensis, gallico idiomate edidit; sed eam Willelmi, utpote auctoris antiquissimi, verbis referimus. Sic itaque habet: Malgerio successit [Col. 1386D] Maurilius Fiscamnensis monachus, multis virtutibus, sed maxime abstinentia laudatus. Is post bene et sancte actam vitam, cum ad extremum, Deo vocante, venisset, vitali privatus halitu, ferme dimidia die jacuit defunctus. Verumtamen cum jam pararetur in ecclesiam ferri, anima resumpta circumstantes lacrymabili gaudio perfudit, stupentes hoc sermone corroborat: Attenti animo estote, ultima pastoris vestri verba excipientes. Naturali morte resolutus fui, sed ut vobis intimarem quae vidi reductus sum; nec aliquanto diutius subsistam, quia in Domino soporari delectat. Ductores spiritus mei vultibus et vestibus ad omnem elegantiam erant compositi, concordabat verborum lenitas cum nitore vestium, ut nihil desiderarem praeter talium virorum obsequium. Itaque blandis [Col. 1387A] assentationibus gavisus, ibam, ut vere mihi videbatur, versus Orientem. Promittebatur mihi sedes paradisiaca non multo post intranda; in momento praeterita Europa, ingressi Asiam, venimus Jerosolymam, ibi sanctis adoratis Jordanem pertendimus: citerioris ripae accolae, ductorum meorum contubernio misti, laetum coetum fecere. Ego visendi ulteriora studio transitum maturabam. Tunc comites Deum praecepisse ferunt ut ante daemonum visione terrificarer, quatenus veniales culpae, quas confessione non dilueram, pavore horrendarum formarum purgarentur. Cum dicto astitit alteri parti tanta daemonum vis hastilia acuta vibrantium, ignes efflantium, ut ager ferreus, aer flammeus videretur. Eorum horrore ita sum affectus, ut si terra dehisceret, si coelum patesceret, tuto [Col. 1387B] mihi utrobique refugiendum non aestimarem. Ita meticulosus, dum quo vadam dubito, repente, ut [al., ad] haec dicens vestrae saluti nisi negligitis consulerem, halitum recepi confestim effusurus. Dixit, et cum verbo pene spiritum emisit. Corpus in ecclesia Sanctae Mariae tunc humi defossum, miraculo, ut aiunt, divino, altius tribus pedibus super terram elevatum est.

19. Cum vero Maurilii mors adeo pretiosa in conspectu Dei fuerit, mirum non est si ejus sanctitatem posteri agnoverint, quem etiam sancti, aut beati titulo donare veriti non sunt. Sacer Maurilius ab Orderico dicitur, libro III. Rothomagensem Ecclesiam sancto ac venerabili archipraesule Maurilio [Col. 1387C] viduatam fuisse scribit Milo, cap. 5, auctor Vitae sancti Lanfranci, ipsi synchronus. Eum Trithemius in Chronico Hirsaugiensi editionis sancti Galli, ad annum 1064, virum sanctissimae conversationis appellat, qui propter doctrinam et vitae meritum Malgerio archiepiscopo substitutus fuit. Tum de eo sic scribit: Virtutibus et miraculis clarus habetur, cujus Gesta conscripta sunt. In veteri editione: Sanctus Maurilius ex monacho coenobii Fiscamnensi ordinis nostri archiepiscopus. . . vir multarum virtutum [Col. 1388A] decore ornatus, charitatis abstinentiaeque cultor insignis, de cujus sancta conversatione praecelsa laudum praeconia feruntur. Eadem fere repetit libro quarto De viris illustribus ordinis nostri cap. 120. Hinc nomen ejus in variis Martyrologiis Gallicanis et monasticis inscriptum reperitur, die 9 Augusti, quo defunctus est: quamvis alii, occasione alterius Maurilii, memoriam ejus die 13 Septembris recolant, atque hac ipsa die apud Ferrarium memoratur. Bucelinus eum utraque die celebrat, imo et die 26 Februarii Maurilium monachum Fiscamnensem memorat, quasi is alius esset ab archiepiscopo: cui visionem, quam supra ex Willelmo Malmesburiensi descripsimus, attribuit. Eum etiam hac occasione memorat Bollandus inter praetermissos die [Col. 1388B] 26 Februarii. Eumdem sanctum antistitem fratres Sammarthani et noster Pommeraius in archiepiscopis Rothomagensibus, Marlotus in metropoli Remensi, aliique passim auctores, quos singillatim recensere inutile foret, multis laudibus celebrarunt.

20. Nondum tamen ullum in Rothomagensi dioecesi officium publicum beatus Maurilius obtinuit, quamvis ejus sepulcrum, quod vulgo tumba sancti Maurilii appellatur, apud Rothomagenses, praesertim a metropolitanae ecclesiae clero venerationi semper habitum fuerit, quod etiam statis diebus solemniter thurificari ex antiqua traditione mos erat. Sed cum, anno 1480, Rothomagenses canonici Guillelmo cardinali [Col. 1388C] de Stotavilla tunc archiepiscopo concessissent ut ibidem sepulcrum sibi construeret, effossa humo loculus lapideus inventus est, in quo, praeter beati viri ossa, particulae ligneae crucis, ac sacrarum vestium aliquot reliquiae supererant. Positus est tamen ibi cardinalis tumulus, in quo anno 1483 cor ejus conditum est; sed haec omnia Calvinianae sectae haeretici anno 1562 violaverunt; nec deinceps ulla beati viri reliquiarum aut sepulcri memoria superfuit.

Epistola ad episcopum Ebroicensem

Maurilius Rothomagensis; Joannes Fiscamnensis

[Col. 1387]

MAURILII ARCHIEPISCOPI ROTHOMAGENSIS ET JOANNIS ABBATIS FISCAMNENSIS EPISTOLA AD EPISCOPUM EBROICENSEM. Conqueruntur quod inconsulto abbate monachum ob infractam treviam mulctaverit. (MARTEN. Anecd., t. I, p. 206.)

Sanctae matris Ebrocacensis Ecclesiae reverendissimo episcopo M. Rothomagensis Ecclesiae humilis archiepiscopus, abbas quoque JOANNES Fiscamnensium servulus, recte offerre et dividere rectius.

[Col. 1389] Audivimus vestram fraternitatem quemdam monachum exterminio damnavisse, eo quod treviam Decomperiebatur infregisse; quod bene vos fecisse laudamus, sed incaute illud inspexisse judicamus. Nec enim S. Benedicti institutio ullius legis praescribitur judicio. Propterea, frater charissime, recte offerre, et rectius praecipimur dividere. Auream ergo virtutem sequamur, discretionem scilicet, quae omnium virtutum dicitur mater. Quando enim abbati cura animarum imponitur ab episcopo, pastoralitas ovium Christi sibi traditarum ei commendatur omnimodo. Nisi enim ab abbate episcopus invitetur pro qualicunque negotio, nullum jus episcopus habere decernitur in ejus monasterio; si autem contra haec quae dicimus aliquis repugnare tentaverit, regulam Sancti Benedicti sibi proponimus.

Professio fidei

Maurilius Rothomagensis

[Col. 1389]

MAURILII PROFESSIO FIDEI DE SACRAMENTO CORPORIS ET SANGUINIS CHRISTI

( Exstat supra, Vitae B. Maurilii num. 11.)

Epitaphium Rollonis et Guillelmi

Maurilius Rothomagensis

[Col. 1389]

EPITAPHIA ROLLONIS ET GUILLELMI LONGAE SPATHAE NORTMANNIAE DUCUM, AUCTORE MAURILIO ARCHIEPISCOPO. (ORDERIC. VITAL. eccles. Hist., lib. V, apud DUCHESNE, Script. Norman., pag. 567.)

I. Epitaphium Rollonis

[Col. 1389A]

Dux Northmannorum, timor hostis, et arma suorum,
Rollo sub hoc titulo clauditur in tumulo.
Majores cujus probitas provexit, ut ejus
Servierit nec avus, nec pater, nec proavus.
Ducentem fortes regem multasque cohortes
Devicit Daciae congrediens acie.
Frixonas, Waleros, Halbacenses, Hainaucos,
Hos simul adjunctos Rollo dedit profugos.
Egit ad hoc Fresios per plurima vulnera victos,
Ut sibi jurarent, atque tributa darent.
Bajocas cepit; bis Parisios superavit;
Nemo fuit Francis asperior cuneis.
Annis triginta Gallorum caedibus arva
[Col. 1389B] Implevit, pigro bella gerens Carolo.
Post multas strages, praedas, incendia, caedes,
Utile cum Gallis foedus init cupidis.
Supplex Franconi meruit baptismate tingi,
[Col. 1390A] Sic periit veteris omne nefas hominis.
Ut fuit ante lupus, sic post fit mitibus agnus;
Pax ita mutatum mulceat ante Deum.

II. Epitaphium Guillelmi Longae-Spathae.

Quos defendebat Guillelmus, nemo premebat;
Auxilio caruit, laedere quem voluit.
Regibus ac ducibus metuenda manus fuit ejus
Belliger Henricus Caesar eum timuit.
Rexit Northmannos viginti quinque per annos,
Militis atque ducis promptus in officiis.
Coenobium pulchre reparavit Gemmeticense,
Et decrevit ibi ferre jugum monachi.
Fervidus invicti coluit normam Benedicti,
Cui petiit subdi plenus amore Dei.
[Col. 1390B] Distulit hoc abbas Martinus; diva potestas,
Saeva per arma mori praetulit omen ei.
Namque dolis comitis Arnulfi nectus inermis
Corruit. Aethereum possit habere Deum. Amen.

ANNO DOMINI MLXVII. RAIMBALDUS ARELATENSIS ECCLESIAE ARCHIEPISCOPUS.

Notitia historica

Sammarthanus, Dionysius

[Col. 1389]

NOTITIA HISTORICA. (Ex Gallia Christiana, vet. edit., tom. I, pag. 553.)

[Col. 1389C] Pontio monasterium S. Victoris apud Massiliam ingresso successorem suppeditavit sacra illa congregatio, Raimbaldum videlicet Sancti Isarni abbatis alumnum. Is ex nobili ortus genere in Provincia, patrem habuit Bonifacium dominum de Relliana, matrem Vandelnusiam, ut docent nos tabulae S. Victoris. [Col. 1390C] Fratres ejus fuerunt Bonifacius, Fulco, Boso, Atanulfus. Propinquitate conjunctus erat cum Guillelmo et Fulcone, Massiliae vicecomitibus. Cum sub S. Isarni abbatis disciplina plurimum profecisset, Arelatensi cathedra dignus judicatus est, ad quam eligitur anno 1031, indictione XIV, mense Augusto, [Col. 1391A] et Paulo post sedit in concilio Narbonensi. In pontificatu vero prioris instituti sui memor, dum nomen subscribebat, non solum archiepiscopi sed etiam monachi titulum addere solebat. Ea procul dubio ratione gratificatus est S. Victoris monasterio; dedit enim partem quam habebat in castro de Auriae, anno 1035, indict. III; dedit quoque in manus Isarni abbatis, quo magistro vitam edoctus fuerat monasticam ecclesiam S. Genesii seu S. Honorati, retento pro altari S. Stephani vel S. Trophimi censu unius librae incensi in ejusdem S. Trophimi festo. Observatione dignum est nomen et titulum S. Trophimi ecclesiae Arelatensi post S. Stephani nomen non fuisse adjectum ante pontificatum Pontii anno 1029, ut videre est in ejusdem charta, quem imitatus est [Col. 1391B] Raimbaldus. Anno 1037 subscribit litteris Gauffredi et Bertrandi comitum Provinciae pro Cluniacensi monasterio, ex ejusdem tabulis. Anno 1040, Idibus Octobris, adfuit dedicationi basilicae S. Victoris Massiliensis opera Benedicti papae IX. Eodem anno, indictione VIII, controversiam diremit inter Massilienses et Montis Majoris monachos, praesentibus Gaufredo et Bertranno comitibus, Willelmo et Fulcone vicecomitibus Massiliae. Hoc ipso anno subscripsit chartae Amelii Seneciensis episcopi pro S. Victore. Frequens est deinceps ejusdem mentio in Victorinis tabulis, ut supervacaneum videatur singulas percurrere; maxime cum alia notatione digniora supersint.

Anno circiter 1050 Raimbaldo subjectionem et reverentiam promisit, secundum praecepta canonum [Col. 1391C] et patrum instituta, Pontius Aquarum Sextiarum archiepiscopus; testaturque Honoratus Bouche idem praestitisse Bertrandum Forojuliensem, Angelricum Regensem, Benedictumque Avenionensem, laudatque librum sacramentalem Arelatensem, sic dictum quod hujusmodi sacramenta contineat. Recensetur inter Patres conventus Barcinonensis anni 1054. An. 1056 (si bene conjectant Baluzius et Labbeus) pridie Nonas Septembris, cum Leodegario Viennensi, et legatis Narbonensibus, concilium celebravit episcoporum XXII apud S. Aegidium. Sed citius habitum fuisse pene certum videtur vel ex solo Lutevensium episcoporum indice. Constat hanc synodum actam esse pridie Nonas Septemb., et Tolosanam Idibus ejusdem mensis, anno 1056. Narbonensi [Col. 1391D] apud S. Aegidium adfuit Bernardus episcopus Lutevensis, et Tolosanae Rostagnus. Si eodem anno celebratae sunt hae synodi, inter utramque fluxerunt tantum novem dies. Qui vero fieri potuit ut tam brevi tempore duo fuerint Lutevenses episcopi, qui iis adfuerunt? Certe mortuo Bernardo non potuit fieri electio, nisi post facultatem metropolitani datam. Debuerunt convocari episcopi comprovinciales ad consecrationem novi episcopi. An satis fuit IX dierum spatium ad haec omnia praestanda? Praefatae synodo [Col. 1392A] Tolosanae praeses delegatus est a papa noster Raimbaldus tanquam sanctae sedis vicarius. An. 1060 praefuit concilio Avenionensi.

Non contentus benefacere in sua dioecesi, fundavit in Forojuliensi ecclesiam pro clericis, quos sub regulari norma constitutos, Ecclesiae Romanae semper esse subditos jussit, uti scribit ad Alexandrum papam II. Proindeque id minime factum ante annum 1061, quo inchoatur Alexandri pontificatus. Gratum fuit Alexandro Raimbaldi consilium, ideoque Ecclesiam Barjolensem sub Ecclesiae Romanae tutela suscepit; et in argumentum subjectionis annuum censum denarii aurei imperavit. Idem archiepiscopus ad canonicorum regularium institutum amplectendum majoris Ecclesiae canonicos [Col. 1392B] adduxit, quibus Willelmus, Massiliensis vicecomes, ampla latifundia et possessiones in Craudi campo donavit; quam ordinationem instauravit postea Aycardus archiepiscopus, ut apparet ex charta in archivo Arelatensi relata. Tandem benedixit 1065 ecclesiam S. Petri de Correns [ al., B. Mariae de Correno] ubi monasterium erat constructum, ac in die consecrationis absolutionem a poenitentia omnibus beneficia daturis huic ecclesiae concessit; quo die anniversario, magna olim festivitate celebratum fuisse jubilaeum Correnense patet ex tabula coenobii Montis Majoris. Subscripsit litteris Almodis comitissae Ruthenensis, Nemausensis, etc., quibus subdit monasterium S. Aegidii, abbati Cluniacensi; dat. an 1066, VIII Kal. Januarii. In subscriptione se [Col. 1392C] simul dicit archiepiscopum Arelatensem, et Romanae Ecclesiae vicarium. Eumdem vitam produxisse usque ad annum 1067 probant litterae Hieronymi cujusdam, quas ex magno chartulario S. Victoris eruit vir Cl. Antoninus de Ruffi, et ad nos pro solita misit humanitate.

Attamen idem Ruffius contendit Raimbaldum an. 1060 jam cessisse sedem Aicardo, quo anno, inquit, subscripsit hic cuidam chartae, quam legit ipse Ruffius. Aliunde pro certo habetur Raimbaldum mature ante mortem deposito pastorali onere monasticam in coenobio Victorino vitam iterum esse amplexum. Ut vero quae sit nostra sententia depromamus, manifestum nobis videtur Raimbaldum vitam produxisse [Col. 1392D] usque ad annum 1067. Ante mortem quidem statui monastico rursus sese addixit; sed quo tempore, non audemus definire. In electione Bernardi abbatis II S. Victoris an. 1065, nomen subscribens, archiepiscopum se simul et monachum dicit. Toto illo tempore aut nulla, aut certe rara Aicardi successoris ejus memoria. Dies depositionis Raimbaldi notatur XIII Martii in Necrologio Canonicae ( La Canourgue ).

Diplomata

Raimbaldus Arelatensis

[Col. 1393]

RAIMBALDI DIPLOMATA.

I. Privilegium pro monasterio S. Victoris. (Anno 1035.) [ Gall. Christ., t. I, Instrum., p. 95.]

[Col. 1393A]

Omnipotentem Deum cum ineffabili providentia suo velle liqueat creasse cuncta, exstat homini datam ad possidendam terram, simulque subsistentia in ea vel ex ea. Quocirca ego RAIMBALDUS, gratia Dei sedis Arelatensis praesulatus honore sublimatus, enorme scelus meum considerans plurimum, necnon discussionem futuri peccatorum judicii; territusque immania flammarum gehennalium, etc. Igitur horum memor, terrorem judicis formidans, clementiam Redemptoris amplectens, terram meae potestatis meaeque ditionis omnipotenti Deo, Sanctique [Col. 1393B] Victoris martyris monasterio haud longe a moenibus Massiliae fundato, abbatibus ac monachis futuris et praesentibus ibidem Deo servientibus statui donandam, et perpetim habendam, videlicet de castro quod vocatur Auriol omnem meam partem quam ego ibi habeo, vel alius pro me, vel excepto alode jam dato in villa et castello, et omni territorio in cultis, et in eremis, in vineis et pratis, pascuis, et silvis, garricis et oglatis, cum cunctis molendinis ad meam partem de alode et feu ( f., feudo), exceptis duobus mansis, quos dedi Aldoardo et Pontio. In omnibus igitur et per omnia de supradicto castro et de omnibus appendiciis ejus quae pertinent ad meam, ut ita dixerim, friscam, dono Sancto Victori perpetualiter [Col. 1393C] haec omnia meorum timore peccatorum, simul et aeternorum amore praemiorum, venerabili loco, coetui fratrum sancto, trado possidenda, habenda, vel tenenda, pro animae meae, genitorumque meorum remissione omnium peccatorum. Ullus vero nostrorum parentum, sive fratrum, quicunque personarum, si habuerit velle donum hoc annulare, non valeat implere, sed componat in vinculo decem libras de auro, itaque Dei summi faciat assumi poenas perennes pati, et in infernum trudi, et deinceps hoc donum perpetuum ac firmum permaneat in aevum.

Acta est haec donatio anno ab incarnato Domino 1035, indictione III.

Ego Raimbaldus cum haeredibus meis hanc chartam [Col. 1393D] fieri jussi et firmare rogavi. Bonifacius frater meus me precante firmavit, et caeteri qui sequuntur: Willelmus vicecomes Massiliae, una cum filiis suis domno Pontio episcopo, Aicardo et Fulcone, Stephano et Bertranno firmaverunt. Autrannus firmavit. Pontius de Lambisco firm. Guiquiramus firm. Fulco firm. Majolus firmavit; Noe firm. Rainaldus firm. Arenul. firm. Bonifacius firm. Faraldus firm. Guisla firm. filius suus Pontius Milo firm. Pontius [Col. 1394A] Autrico firm. Rostagnus Willamuro firm. Bonporus firm.

II. Absolutio a poenitentiis impertitur in consecratione Ecclesiae sanctae Mariae de Correno quae dotatur. (Anno 1065.) [Apud ACHERIUM, Spicil. t. VI, p. 441.]

RAIMBALDUS servus servorum Dei, apostolica auctoritate omnibus tam clericis quam laicis salutem, adjutorium quoque poenitentibus concedo. In benedictione ecclesiae Sanctae Trinitatis, et Sanctae Mariae, Sanctique Joannis ac Sancti Petri in Correns, et in ejus consecratione talem absolutionem concedimus, ut quicunque beneficia daturus hanc ecclesiam ingreditur, cuncta se impetrasse laetetur; et [Col. 1394B] poenitens qui ad eam in consecratione ejus advenerit, tale remedium sibi percipiat; tertiam partem poenitentiae illi dimittimus, et ecclesiam usque ad caput anni ei reddimus et pacem, et capillos incidere habeat; et si mors in capite anni evenerit, vel insuper annum, ex nostra parte absolutus permaneat; et si in alio anno annualiter vel insuper annum, in ea absolutione permaneat. Quam absolutionem a sancto Petro accepimus, cui, ut fere omnis catholicus orbis agnoscit, potestas coelitus est collata, quemvis solvat . . . . . vinculis, et liget quos vult in coelo et in terra, et cui vult dimittat, et quem vult perdat. Quapropter, nobis concedentibus, quicunque bonum huic loco fecerit, talem benedictionem [Col. 1394C] accipiat, sicut superius diximus. Et qui ad hanc ecclesiam ierit, securus ab omnibus inimicis suis vadat, et qui ei aliquid impedimenti praestiterit, sciat se excommunicatum et anathematizatum. Si quis itaque, quod non optamus, temerario ausu contra hanc nostram praeceptionem ire conatus fuerit, et in villa quae vulgo Coreno dicitur, offenderit, si infra quadraginta dies ad emendationem non venerit, sciat se maledictum omnibus maledictionibus quae in Novo et Veteri continentur Testamento, etc.

III. Charta pro Sancto Victore a Raimbaldo Arelatensi archiepiscopo confirmata. (Anno 1069.) [ Gall. Christ. ibid. p. 555.]

[Col. 1394D]

Ego Jeronimus Rainois quondam filius et Mirmanda uxor mea, in praesentia D. Raimbaldi Arelatensis urbis archiepiscopi donamus S. Victori mansiones quas in urbe supradicta habere videmur, juxta Ecclesiam S. Genesii, superque Rodani fluminis ripam, anno 1067. Ego Jeronimus et uxor mea et frater meus Boso hanc donationem firmavimus Domnus archiepiscopus Raimbaldus firmavit. Ugo [Col. 1395A] de Bale firmavit. Volveradus et Amelius frater ejus firmavit. Fulco frater archiepiscopi firmavit.

IV. Sermo et confirmatio sanctorum Patrum sanctae treuvae Dei. (Anno 1041.) [Edidit Dom MARTENE Thes. Anecd. I, 161, ex ms. Talverae.]

In nomine Dei Patris omnipotentis, et Filii, et Spiritus sancti, RAIMBALDUS, Arelatensis archiepiscopus, cum BENEDICTO Avenionensi, et NITARDO Nicensi episcopis, nec non et venerabili abbate domno ODILONE una cum omnibus episcopis et abbatibus, et cuncto clero per universam Galliam [Col. 1395B] habitantibus, omnibus archiepiscopis, episcopis, presbyteris, et cuncto clero per totam Italiam commorantibus, gratia vobis et pax a Deo Patre omnipotente qui est et qui erat et qui venturus est.

Rogamus vos et obsecramus, omnes qui timetis Deum et creditis in eum et ipsius sanguine redempti estis, ut caveatis et provideatis vos ad salutem animarum et corporum, et sequamini vestigia Dei, pacem habentes ad invicem, ut cum ipso mereamini pacem et tranquillitatem perpetuam possidere. Recipite ergo et tenete pacem, et illam trevam Dei, quam et nos, divina inspirante misericordia, de coelo nobis transmissam jam accepimus et firmiter tenemus, ita constitutam et dispositam, videlicet ut ab hora vespertina diei Mercurii inter omnes Christianos [Col. 1395C] amicos et inimicos, vicinos et extraneos, sit firma pax et stabilis treuva usque in II feriam, id est die lunae ad ortum solis, ut istis quatuor diebus ac noctibus omni hora securi sint, et faciant quidquid erit opportunum ab omni timore inimicorum absoluti, et in tranquillitate pacis et istius treuvae confirmati. Quicunque hanc pacem et treuvam Dei observaverint ac firmiter tenuerint, sint absoluti a Deo Patre omnipotente et Filio ejus Jesu Christo, et Spiritu sancto, et de sancta Maria cum choris virginum, et de S. Michaele cum choris angelorum, et de S. Petro principe apostolorum cum omnibus sanctis et fidelibus cunctis, nunc et semper, et per omnia saecula saeculorum. Qui vero treuvam promissam habuerint, et se sciente infringere voluerint, [Col. 1395D] sint excommunicati a Deo Patre omnipotente, et Filio ejus Jesu Christo et Spiritu sancto, et de omnibus sanctis Dei sint excommunicati, maledicti et detestati, hic et in perpetuum, et sint damnati sicut Dathan et Abiron, et sicut Judas qui tradidit Dominum, et sint dimersi in profundum inferni, sicut Pharao in medio maris, si ad emendationem non venerint, sicut constitutum est. Videlicet si quis in ipsis diebus treuvae Dei homicidium fecerit, exsul factus, atque a propria patria ejectus, Jerusalem tendens, longinquum illic patiatur exsilium. Si vero in aliis quibuslibet rebus supradictam treuvam Dei [Col. 1396A] et pacem fregerit, examinatus per decreta legum saecularium, juxta modum culparum cogatur persolvere, et per sanctorum canonum regulas duplicata poenitentia judicabitur. Quod ideo dignum ducimus, ut, si promissionem illic factam in aliquo corrumpere praesumpserimus, mundano et spiritali judicio dupliciter condemnemur. Credimus namque istam causam a Deo nobis coelitus inspiratam divina opitulatione, quia apud nos, ut credimus, nihil boni agebatur, quando a Deo populo suo transmissa est. Dominica certa dies non celebrabatur, sed cuncta servilia opera in ea fiebant. Promisimus itaque Deo ac devovimus quatriduum, ut supra diximus, ut V feria propter ascensionem, VI feria propter Christi passionem, Sabbatum pro veneratione sepulturae, et [Col. 1396B] ut Dominica resurrectio inviolabiliter celebraretur, ab omnibus rurale opus in ea omnino non fieret, inimicus inimicum non formidaret, secundum auctoritatem a Deo collatam et ab apostolis traditam. Omnes qui hanc pacem et Dei treuvam amaverint benedicimus et absolvimus, sicut superius dictum est. Illos autem qui contradicunt, excommunicamus, maledicimus et anathematizamus, et a liminibus sanctae matris Ecclesiae eliminamus. Cum autem evenerit cuiquam vindicare in eos qui hanc chartam et Dei treuvam irrumpere praesumpserint, vindicantes nulli culpae habeantur obnoxii, sed sicut cultores causae Dei ab omnibus Christianis exeant et redeant benedicti. Si vero residuis diebus aliquid [Col. 1396C] sublatum fuerit, et in diebus treuvae obviaverit, omnino non teneatur, ne occasio inimico data videatur. Praeterea rogamus vos, fratres, ut in quacunque die apud vos praedicta pax et treuva constituta fuerit, ipsum diem devote recolatis in nomine sanctae Trinitatis. Latrones quoscunque de vestra regione ejiciatis et abominemini, maledicatis et excommunicetis ex parte omnium sanctorum qui supra scripti sunt. Decimas vero vestras et primitias de laboribus vestris Deo offeratis. De bonis vestris ad ecclesias deportetis pro salute vivorum et defunctorum, ut Deus vos liberet ab omnibus malis in hac vita, et post hanc vitam perducat vos ad regna coelorum, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. [Col. 1396D] Amen.

V. Charta Raimbaldi, qua ecclesiam Sancti Genesii et Sancti Honorati, dat Victorinis monachis. (Gall. Christ. nov. edit. I, 95, ex chartario S. Caesarii.)

Omnipotentis Dei incomprehensibili dispositione adeptus hujus sanctae sedis Arelatensis pontificale culmen, multa subinde mecum de eodem regimine coepi in animo evolvere, etc. Unde quadam die de religioso loco in honorem Sancti Genesii vel Sancti Honorati constructo, foras muros nostrae civitatis [Col. 1397A] posito, multa volvens mecum in animo, quomodo de tam spiritali prisci temporis monachorum officio versus esset in possessionis saecularis servitio, mecum tractavi ut illum locum darem monasterio sancti Victoris de Massilia, in quo constitueret Isarnus abbas monachos in Christi servitia. Igitur ego Raimbaldus, gratia Dei in praesulatus honorem sublimatus, ipsam ecclesiam Sancti Genesii cum omnibus sibi subjectis ecclesiis, et caetera omnia quae in praesenti videntur tenere, et quidquid in futuro potuerit acquirere, de ipsis rebus quas jam tenuit, vel unde quoque aliunde acquisierit, exceptis illis laicalibus feudis, et quidquid laici illi ex ipsis suis feudis abbati congregationis cesserunt, cum eo [Col. 1398A] consilio, vel caeterorum episcoporum meorum successorum, totum in manus Isarni abbatis S. Victoris Massiliensis tradimus, donamus, cedimus jure perpetuo, nobis in hoc consentientibus totius provinciae principibus seu comitibus Josefredo atque Bertranno, et nostrae sedis canonicis Arelatensibus, Poncio Massiliensi episcopo, cum fratribus; tali ratione ut a monachis vel ab abbate census per singulos annos reddatur altari Sancti Stephani vel Sancti Trophimi, libra una incensi in festo sancti Trophimi. Id ipsumque enim, quod inspirante Deo egimus, sacrorum canonum et legalis jubet auctoritas, ut de rebus episcopii construatur monasterium.

ANNO DOMINI MLXVII. GERVASIUS REMENSIS ARCHIEPISCOPUS.

Notitia historica

Sammarthanus, Dionysius

[Col. 1397]

NOTITIA HISTORICA. (Ex Gallia Christiana, nov. edit. t. X.)

[Col. 1397B] Praesulem hunc, quem plerique omnes laudant, Willelmus abbas Metensis vehementer et inimice insectatus est maledictis, tyrannum etiam illum vocans; et tamen abbas ille praedicatur fuisse vir Deo deditus, et sanctissimae vitae; non diffitendum tamen est illum, si fides adhibenda sit historiae beati Theoderici abbatis Andaginensis, quamvis ad omnia sagacem et strenuum, episcopatuque dignum, natura tamen et moribus plusquam oportuerit ferum, immitem et truculentum fuisse. Natus est ille anno 1007, id est forte 1008, non. Februar. apud Castrum Ledi, parentibus Hamelino seu Aimone domino Castri Ledi et Hildegarde seu Hildeburge de Bellismo, sorore Avesgandi episcopi Cenomanensis. Avesgando avunculo successit in episcopatu, anno 1036; sed vix [Col. 1397C] episcopale solium conscenderat, inquit Marlotus, cum Herbertus, cognomine Baccho, qui jamdudum Avesgando molestus fuerat, ei insidias struit, et inaudita tyrannide ab ingressu urbis Cenomanensis per duos annos excludit. Subinde Godefridus Andegavensis, cui episcopium Gervasius quandiu superstes esset, Herberti pravitate denuo fatigatus promiserat, ei ex amico hostis factus est; nam se delusum arbitratus castellum Ledi obsidione cinxit, tum praetextu ineundae pacis Gervasium ad familiare colloquium alliciens eum subdole cepit, atque in vinculis captivum per septem annos detinuit, ut ex actis concilii Remensis sub Leone IX colligitur; ubi Godefrido sub anathemate injunctum ut Gervasium libertate donaret: quam tamen ille non est assecutus [Col. 1397D] quin prius castellum Ledi quod sibi patrimonii [Col. 1398B] jure obvenerat, etiam nolens cederet. Ex longo et taedioso carcere Gervasius ereptus in Northmanniam secessit, ubi, a Guillelmo duce comiter exceptus, auro, argento, honore, multisque praediis cumulatur. Fama ejus per universam Galliam crebrescente, rex tantum praesulem allicere ac beneficiis sibi devincere cupiens, eum primo a consiliis esse voluit; tum Gindone archiepiscopo fatis cedente, Remenses infulas ei cupidissime conciliavit, quas annuente clero et populo adeptus est idib. Octobr. anno 1055.

Quadriennio post, X Kal. Jun. ipso die Pentecostes, Philippum I, rege Henrico patre praesente, inunxit, astantibus viginti quatuor episcopis, ac Nicolai V papae legatis. Rem gestam exponit vetus charta, [Col. 1398C] quam a tomo II Libertatum ecclesiae Gallicanae transcribi curavimus inter instrumenta. Hanc autem nactus occasionem Gervasius, vindicavit sibi totius Galliae primatum, potestatem consecrandi reges Francorum et summum cancellariatum quem antecessores sui obtinuerant. Caeterum ex charta illa cui concinunt aliae numero quamplurimae, praeter Albericum Trium Fontium, Chronicon Remense, et appendicem ad chronicon Mosomagense, constat Gervasium sedere coepisse anno 1055; quod si quibusdam aliis instrumentis repugnare videtur, in horum notis chronologicis mendum irrepsisse necesse est scribarum aut librariorum vitio. Videtis infra quae ea de re dicturi sumus in abbatia S. Dionysii [Col. 1398D] Remensis. Exstant plurimae ad Gervasiuu litterae Stephani X papae, qui illum pro religione fortiter [Col. 1399A] agere invitat, auxiliumque sedis apostolicae non defuturum pollicetur, postquam sibi cum illo amicitiam optavit perpetuam, hortaturque eum ut ad Romanam synodum conveniat: item Nicolai II, jubentis Bellovacensem episcopum, Simoniace, ut credebatur, promotum, cum Silvanectensi ejusdem criminis reo ab officio suspendi: item Alexandri II, quibus eum hortatur ut in causa abbatissae e Laudunensi monasterio injuste ejectae cognoscenda, Elinando episcopo juxta tenorem commissionis apostolicae assistat; prohibet etiam ne consacret Josselinum Suessionensem episcopum de Simonia convictum; Bellovacensem corrigi, et Ambianensem ob injuriam Corbeiensi abbatiae illatam ad satisfactionem adigi praecipit; corpus denique S. Memmii, ab ecclesia sua [Col. 1399B] indebite per Catalaunensem antistitem translatum ad propriam basilicam, comminatione censurarum ecclesiasticarum referri demandat. Duae quoque a Gervasio scriptae leguntur epistolae; altera anno 1060 ad Nicolaum II, post fundationem seu potius restaurationem monasterii S. Martini a Campis Parisiensis, cui subscripsit, et mortem Henrici I regis; altera anno 1061 ad Alexandrum II; quibus obsequium suum erga sedem Romanam aperte significat. Scripsit etiam de miraculis S. Melanii episcopi Redonensis. Vitam denique S. Donatiani archiepiscopi Remensis dicitur composuisse.

Sed in hoc sibi maximam laudem peperit, quod et numeretur inter fundatores ecclesiae Castri-Ledi, [Col. 1399C] dioecesis Cenomanensis, et tres in urbe sua metropolitana ecclesias in integrum restituerit. Ac primum quidem basilicam Sancti Nicasii, cujus patentes undique ruinas, deturpatamque intus et foris elegantiam et venustatem non potuit sine lacrymis intueri, reparavit suis impendiis anno 1060. Deinde in ecclesia SS. Timothei et Apollinaris canonicos duodecim fundavit anno 1064, opem ferentibus Remigianis monachis, ad quos illa pertinebat. Denique apud S. Dionysium et basilicam renovavit, et canonicos regulares introduxit anno 1067. Guidonem ordinaverat 1063 aut 1064 episcopum Bellovacensem, et chirographo suo firmaverat anno 1065 instrumenta Balduini comitis Flandriae et Philippi I regis Franciae de instauratione coenobii Hasnoniensis.

[Col. 1399D] Obiit IV Non. Kal. anno 1067, post datum in extremis, cum sacrum viaticum perciperet, eximium fidei suae argumentum. Id ex codice Remensis Ecclesiae conscripto ab Odelrico praeposito, qui rei gestae interfuit, totidem verbis referre juvat: «Anno episcopatus domni Gervasii XII nondum finito, sed in [Col. 1400A] ipsis Idibus Octobris si viveret finiendo, III Kal. Jul. festivitate SS. Petri et Pauli ad vesperum aggravatus infirmitate qua post sexto die mortuus est, praedictus domnus Gervasius archiepiscopus fecit ad se fratres et canonicos convocari qui tunc inveniri poterant. Quibus accersitis et praesentibus credulitatem suam aperuit, et ut vere catholicus confessionem suam fecit; sicque postea communicavit de sacrificio altaris Domini. Nobis quoque ut ei ante Deum testes fuissemus quod idem vere corpus et sanguinem credidisset injunxit et postulavit. Post haec, ut in eadem membrana legitur, admonitus ut Ecclesiae Remensi ob damna ab ipso illata faceret satis, vadium dedit Odolrico praeposito promisitque si superviveret omne emendaturum. Idem etiam promissum [Col. 1400B] fecit Herimaro S. Remigii abbati. In eodem codice Gervasius multa Remensi ecclesiae ornamenta contulisse dicitur, quae omnia recensentur; insuper fratribus ecclesiae Remensis ad anniversarium suum faciendum dedisse quatuor molendinos bene instructos ad Duos pontes super Vidulam, etc. In veteri Necrologio quod in eodem codice habetur, IV Non. Jul. decessisse perhibetur domnus Gervasius archiepiscopus, qui dedit S. Mariae molendinos citra pontem ad dividendum canonicis quidquid inde exierit in anniversario suo. Qui dies convenit iis quae modo de ejus obitu retulimus; indeque patet falli Marlotum qui eum mense Aprili obiisse dicit. Locus sepulturae ejus adhuc visitur, inquit idem Marlotus, sub [Col. 1400C] lapide nigro in odeo majoris ecclesiae prope aquilam, cui breve hoc insculptum legitur epitaphium:

GERVASIUS ARCHIEPISCOPUS.

Exinae virtutis vir, ac inter eos qui in Gallia illo saeculo claruerunt longe celebris, solers, munificus, sapiens, laudumque omni genere cumulandus. Hic siquidem turbato regni statu, majoris momenti negotia, ut summus cancellarius, digne administravit, cavitque ne schisma ac simoniae labes Ecclesiam Gallicanam inficeret. Liberalitas ejus eluxit quam maxime in monasteriorum SS. Dionysii et Nicasii restauratione, quorum opem statim post obitum expertus est, doctrina in elucubratione Vitae sancti Donatiani ex Colvenerio, pietas in obsequio sanctae sedi apostolicae jugiter et opportune praestito; hunc Chronicon Floriacense strenuissimum virum appellat, post auctorem Vitae sancti Melanii Redonensis, [Col. 1400D] Guibertus de Novigento famosissimum archiepiscopum, chartularium Sancti Dionysii Parisiensis pro Nogento nulli in regno sapientia et honestate secundum, Chronicon Sancti Nicasii virum catholicum, lingua facundum, justitia insignem, humilem ad merita, ad vitia rigidum; quae omnia Breviarium Remense paucioribus verbis contrahit.

Epistolae

Gervasius Remensis

[Col. 1399]

GERVASII EPISTOLAE AD NICOLAUM II ET ALEXANDRUM II PONTIFICES ROMANOS

Vide supra in Nicolao II et infra in Alexandro II

Diplomata

Gervasius Remensis

[Col. 1401]

GERVASII DIPLOMATA.

I. Charta fundationis seu restitutionis duodecim canonicorum in ecclesia SS. Timothei et Apollinaris. (Anno 1064.) [ Actes de la province ecclésiastique de Reims, II, 75.]

[Col. 1401A]

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Gervasius Dei gratia Remorum archiepiscopus, sanctae Ecclesiae tam praesentibus quam futuris fidelibus. Si utilitati et honestati ecclesiae nobis a Deo commissae diligenter intendimus, et quaecunque in ea [ad., E.P.] divinae religionis cultum provida praedecessorum nostrorum vigilantia ordinata sunt, inconvulsa servamus, et quae ex his negligentia, vel aliquibus infortuniis deperierunt reparare contendimus, patrisfamilias nostro decreto [Col. 1401B] nobis talento multiplex lucrum reportaturos, et euge certissimae remunerationis nos credimus audituros. Unde considerantes ecclesiam sancti Timothei martyris in municipio hujus sanctae sedis, cui Deo auctore praesidemus, sitam, quondam clericorum numero et honestate religionis viguisse, sed partim adversis casibus, partim incuria ad titulum unius presbyteri esse redactam; ideoque ab archiepiscopo Adalberone, ut ex ejus reditibus hospitalitatis suppleretur utilitas, beati Remigii monasterio ad possidendum concessam; piae sedulitatis opera adhibere curavimus ut eam in antiquum honestatis statum repararemus. Quapropter id notificantes Herimaro abbati, injunximus ut hoc nostrae voluntatis propositum [Col. 1401C] commendaret effectui, et ipsam ecclesiam sancti Timothei cum suis reditibus stipendiariam Deo faciens, famulaturis inibi clericis, ex aliis possessionibus sancti Remigii in suo coenobio supplementum repararet hospitalitatis. Qui libenter nostrae ordinationi paruit, et sub nostro auctoritatis privilegio duodecim canonicos in eodem loco aggregavit, utque regulariter ibidem divino insisterent servitio canonicam praebendam eis instituit. Haec ergo constitutio ut fieret efficacior, nos quoque ipsius ecclesiae altare ad augmentum stipendii eorum perpetualiter ipsis esse proprium constituimus; et quandiu illic fuerint canonici, ne quisquam successor noster eis illud auferat sub divina auctoritate interdicimus. Praeterea ratum esse volumus ut sint immunes ab [Col. 1401D] omni archidiaconorum et archipresbyterorum exactione, positi tantum sub sancti Remigii dominatione, sub nostra tamen potestate, et abbatis subjectione, quemadmodum et monachi ipsius sancti Remigii; et sicut curam ex eorum animabus abbas de nostra suscepit, eodem modo de eorumdem clericorum animabus curam a nobis suscipiat, ipseque eamdem decano quem sibi ad eorum custodiam fidelem substituerit manu sua committat; ipse vero [Col. 1402A] abbas et necessaria eis victus provideat, et si quid in eorum conversatione reprehensibile invenerit, emendare satagat, ut securus in die judicii Deo de eis rationem reddere valeat. Quod nostrae ordinationis decretum ne quis convellere, vel aliquatenus temerare praesumat, sub anathemate prohibemus, ad posterorum memoriam id commendantes chirographo sub episcoporum, abbatum, majorumque nostri cleri, et caeterorum fidelium nostrorum qui interfuerunt testimonio. Prandium autem quod canonici Sanctae Mariae hujus Remorum ecclesiae illi accipiebant in festivitate sanctorum martyrum Timothei et Apollinaris, pro Dei amore, et nostro condonaverunt communi consensu perpetualiter abbati Herimaro, et supradictis clericis, ut sint [Col. 1402B] eorum fratres, ipsorumque memoriam faciant in orationibus suis, cujus donationis largitatem ne quis convellere audeat futuris temporibus, cum coessentibus nobis episcopis et omni clero, sub divini numinis obtestatione comminamur.

  • † Signum domni Gervasii archiep.

  • † Signum Elinandi Laudun. episcopi.

  • † Signum Adelardi Suession. epis.

  • † Signum Frotlandi Silvan. epis.

  • † Signum Widonis Beluac. epis.

  • † Signum Odonis archidiaconi.

  • † Signum Herimari abbatis sancti Remigii.

Actum Remis publice anno Incarn. Domin. 1064, indictione II, regnante Philippo rege an. V Idus [Col. 1402C] Junii.

II. Pro fundatione abbatiae S. Dionysii Remensis. (Anno 1067.) [ Actes de la province de Reims, II, 79.]

Notum volo praesentibus, nec ignotum sit posteris, quod ego Gervasius hujus sanctae sedis Remorum antistes, post aliarum restaurationem ecclesiarum quae tam vetustate quam negligentia destitutae ac desertae ab antiquis apparebant temporibus, beati Dionysii quae jam pene annulata fuerat ecclesiam renovare apposui; quam olim celeberrime ditatam, ingruente malitia, ad summam devenisse paupertatem frequenter transeundo miseratus condolui; adhibitaque tandem diligentia, restaurationis opus [Col. 1402D] operatione, structura, Dei praesente gratia, non distuli, destructa reaedificans, quae fundata non erant a fundamentis construens. Et quia ad mensam canonicorum dominae meae sanctae Dei genitricis pertinebat, ab ipsis filiis meis eam sub censu sex solidorum omnium voluntate accepi, perpetua libertate donandam; hac consuetudine retenta ut servientes eorum, tam familiares quam communes, sicut antea solebant, absque omni exactione alicujus pretii, ibi [Col. 1403A] sepulturae traderentur; et si ipsa ecclesia processu temporis, aliquo casu rediviva calamitate, ad eam quae prius erat decideret, eorum sicut prius erat potestati subjiciatur, nisi culpa vel studio ipsorum acciderit.

Ecclesia itaque meo sumptu et labore ad integrum restituta, cum diversis aedificiis ad necessitatem fratrum accommodatis, canonicos ibidem ad honorem et anniversarii mei commemoratione sanctae Mariae ad usum concedere canonicorum, quorum decimam huic ecclesiae habendam, sicut olim decrevimus, [Col. 1404A] modo quoque decernimus, quod de omni bonorum meorum substantia indifferenter statuimus. Cujus constitutionis nostrae decretum ut ratum inviolatumque perpetuis valeat temporibus, nostrae auctoritatis scripto praesenti roboramus, si gillique nostri impressione consignamus.

Actum Remis, anno Incarnationis Dominicae 1067, Indictione V, regnante Philippo rege anno VII, episcopatus mei anno XII.

Odalricus cancellarius scripsit atque subscripsit.

ANNO DOMINI MLXVII. LEODEGARIUS VIENNENSIS ECCLESIAE ARCHIEPISCOPUS.

Notitia historica

Sammarthanus, Dionysius

[Col. 1403]

NOTITIA HISTORICA. (Ex Gallia Christiana, vet. edit., tom. I, pag. 799.)

Leodegarius recensetur in diplomate Ermengardis, Rodulphi Burgundiae regis conjugis, an. 1037, cum Pontio Valentino, Artaldo Gratianopolitano, et aliis episcopis. Vitam, mores, ortus et actus antecessorum archiepiscoporum opere exaravit, ut legitur in Chronico ms.; subscribit testamento Hugonis archiepiscopi Bizonticensis 1044, VIII Kal. Aprilis; ad quem etiam Leo IX papa epistolam misit; defunctusque pridie Idus Junii. Ex quo apparet mendum eorum qui alterum cognominem Leodegarium superinducunt.

Chartae

Leodegarius Viennensis

[Col. 1403]

LEODEGARII CHARTAE.

I. Ecclesiam S. Ferreoli in plena synodo S. Victori concedit. (Anno 1036.) [MARTEN., Ampliss. Collect. I, 404.]

[Col. 1403B]

Cunctis liquido patet primum hominem a Deo conditum atque in paradiso positum, ut, si peccare nollet, necessitatem peccandi non haberet; quia vero invidia diaboli seductus est, atque in haec aerumnosa a Deo projectus exsilia, omnes homines ex eo genitos natura postmodum aequales fecit; sed Deus, qui est summum bonum, ipse praescius futurorum, postmodum per multa annorum curricula hominem suum charum animal regere non destitit, imponens unum aliis, patriarchas primitus, et prophetas, [Col. 1403C] ac deinde reges, ad extremum vero tempus sacerdotes. Haec autem ideo facere voluit, ut, si quis ejus amore peccata nollet vitare, coerceret eum videlicet alterius timore. Sunt itaque multa quae per Moysen praecepit, et quae Aaron primo sacerdoti injunxit; ad ultimum vero B. Petro apostolo principi [Col. 1404B] ligandi atque solvendi potestatem contulit, et ab eo usque ad nos, licet indignos, hanc potestatem permanere concessit. Quapropter ego Leodegarius, sanctae matris Ecclesiae Viennensis archiepiscopus, omnium Dei fidelium servus, exemplo et amore praedecessorum meorum tactus, cupiens ornare ecclesiam nostram, quae quondam gloriosissime floruit, propono et desidero deservire beatissimo ac domno Ferreolo martyri, et civitatis nostrae tribuno, siquidem ecclesia ipsius vel coenobium, quod vocant Grinensium, quadragintorum simul in se habuit multitudinem monachorum. Nos vero quos ad haec Deus infelicia perduxit tempora, si non ita, saltem quod possumus adimplemus. Reddimus ergo sibi, videlicet S. Ferreolo, ipsiusque quondam monasterio, [Col. 1404C] ex haereditate ipsius quidquid in nostro dominio tenebamus, ceu etiam ubicunque fuerit inventum aliquid ex ejus haereditate, totum omnino reddimus, et eos qui tenent, si reddere voluerint, in hac eleemosyna adjungimus. Sed et fidelis noster Bladinus quidquid de ejus haereditate in beneficio [Col. 1405A] de nobis tenebat, totum reddit. Insuper et de suo alode largitur. Hoc ergo per consilium fidelium nostrorum facimus, collaudante omni clero et populo ecclesiae nostrae, insuper et annuente Hermengarda inclyta regina regis Radulfi uxore, nunc vidua. Ponimus ergo in ipso loco Dei servos ex monasterio S. Victoris gloriosissimi martyris Massiliensis, ipsumque locum cum omnibus ad se pertinentibus eidem S. Victori perpetualiter damus, et viro venerabili domno Isarno abbati, per consilium et voluntatem domni abbatis Odilonis Cluniacensis, et omnium fratrum suae congregationis. Facta donatio haec eleemosynaria anno Incarnationis Domini nostri Jesu Christi 1036, indictione IV, epacta I, anno VIII imperatoris Romanorum Conradi. [Col. 1405B] Obsecramus itaque ex auctoritate omnipotentis Dei, Patris, et Filii, et Spiritus sancti, ac nostra contradicimus, et excommunicamus, ut nullus successorum nostrorum ecclesiae hujus nostrae pontificum, sive aliqua persona disrumpere vel inquietare ullo modo hanc elemosynariam donationem valeat vel audeat. Quod si fecerit, omnibus Dei maledictionibus subjaceat, et ab ecclesia Dei in die judicii separatus, in inferno sepeliatur damnatus. Insuper et haec nostra donatio firma ac stabilis permaneat cum stipulatione subnixa.

Ego Nuspa monachus ad vicem domni cancellarii, domno archiepiscopo Leodegario dictante atque mandante scripsi, anno ordinationis ejus VI, III Nonas [Col. 1405C] Novembris, luna X, feria IV.

Acta publice in synodo Viennensi in praesentia domni Leodegarii archiepiscopi et canonicorum ipsius ecclesiae multorumque fidelium abbatum, monachorum, aliorumque clericorum diversorum graduum fere quingentorum, omni affectu ea quae hic habentur inserta acclamantium atque laudantium, simul etiam, si, quod absit! ulla unquam persona saecularis aut ecclesiastica ullo modo inquietare voluerit hoc donum, invocatione divina et auctoritate omnium sanctorum ac virtutum coelestium eos excommunicantium atque anathematizantium, qui quolibet modo inquietare voluerint hoc donum ullo umquam tempore. Amen.

Ego Leodegarius archiepiscopus propria manu [Col. 1405D] firmo. Signum Hartaldi praepositi. S. Burnonis laici patris ejusdem. S. Heriberti archidiaconi. S. Siufredi archidiaconi. S. Arnaldi archidiaconi. S. Pontii presbyteri. S. Giraldi diaconi. S. Bernardi diaconi. S. Sarili diaconi. S. Ascarici levitae. S. Senioreti canonici. S. Guigonis canonici. S. Richardi subdiaconi. S. Adelardi custodis. S. Guarnerii magistri [Col. 1406A] scholae. S. Nortaldi abbatis S. Petri . S. Pontii abbatis. S. Dothmari abbatis S. Willelmi patris archiepiscopi. S. Willelmi filii ejus. S. Humberti comitis. S. Hectoris. S. Herberti et Artaldi fratris ejus. S. Herberti praepositi Diensis. S. Arnulfi. S. Adalardi abbatis Lugdunensis. S. Hodrici abbatis. S. Eugenii abbatis. S. Ugonis canonici. S. Girardi levitae. S. Girardi canonici. S. Milonis canonici. S. Adalardi canonici grammatici. S. Berlionis Banchi canonici. S. Blandini laici. S. Renconis l. S. Vidgerii canonici. S. Hugonis subdiaconi. S. Lamberti subdiaconi. S. Hotmaris subdiaconi. S. Rothbaldi subdiaconi.

II. Charta Leodegarii archiepiscopi Viennensis ecclesiam Sancti Symphoriani coenobio Sancti Ferreoli donat. (Anno 1037.) [MARTEN, ubi supra, col. 404.]

[Col. 1406B]

. . . Dum Dei omnipotentis ordinatissima . . . . . sanctorum canonum, . . . . quatenus res ecclesiasticae a cujus . . . . ordinis personae a quocunque acquisitae, an nos quamvis possessae . . . . . utilitate quantumvis aedificiis, possessionibus ac substantiis, mox ab haeredibus ecclesiae ad quam jure pertinent, justa ratione fuerunt requisita, cum omnibus absque ulla reddantur contrarietate, nolentes vero reddere a sanctae Dei ecclesiae segregari debere societate. Ego [Col. 1406C] Leodegarius sanctae matris Ecclesiae Viennensis Christianorum archiepiscopus, omnium Dei fide lium servus, notum esse volo nostrae ecclesiae . . . . . filiis praesentibus ac futuris, quia amore tactus divino, reaedificandorum venerabilium locorum monasterium sancti Ferreoli . . . . ex utraque parte Rodanis fluminis positorum desiderio, consentiente universo clero et populo, annuente venerabili abbate Isarno Dei servo, asciverim ex Massiliensi coenobio jam dictis locis ad serviendum Deo, et quaecunque praedictorum locorum juris essent, omni voto ac desiderio decreverim ad posse me redditurum ab integro. Quapropter Sancti Symphoriani ecclesiam ad aquilonarem Viennae urbis partem sitam, quam fidelium testimonio, auctoritate [Col. 1406D] et Dei judicio constat fuisse ex Sancti Ferreoli coenobii dominio, cum omni integritate eidem nunc restituo, cedo atque trado, et monachis Deo servientibus ibidem permanentibus, videlicet cum parochia, primitiis, cimiterio, insuper decimo omneque teloneum, corvadas, omne quoque servitium . . . . . ipsam ecclesiam alteram super ripam Rhodani, [Col. 1407A] sive ar . . . . . . optimusque constat, ad caput ipsius ecclesiae situm, et caetera omnia quaecunque videntur ad eumdem locum pertinere, cum campis, vineis, pratis, hortis, molendinis, arboribus pomiferis et impomiferis, aquis, aquisve decursibus, sicut sciuntur termini, et hic habentur scripti. Ab oriente terra S. Mauritii terminos qui vocantur Suspulis, ab occidente terra regalis, a meridie terra S. Severi, ab aquilone terra de castello qui vocatur Saxol, et de villis Masin et Macen, parochiam et omnia quae pertinent ad parochiam, cum omni decimo, primitiis ac cemoeterio. Insuper etiam reddo unum mansum qui vocatur Adamaredas super ecclesiam Sancti Desiderii situm cum campis, vincis, omnibus omnino rebus ad eumdem mansum pertinentibus. [Col. 1407B] Si quis ergo hanc donationem vel redditionem inquietare tentaverit, omnibus Dei maledictionibus subjaceat, cujuscunque fuerit personae aut dignitatis, sitque extraneus a fidelium societate, hac donatione inconvulsa perpetuo permanente. Facta donatio haec anno Incarnationis Dominicae 1037, indictione V, anno IX, imperatoris Romanorum Conradi.

Ego Nuspa monachus ad vicem domni cancellarii scripsi, domno Leodegario archiepiscopo mandante, anno ordinationis ejus VII, feria I stationis ad S. Ferreolum ante natale Domini.

Domnus Leodegarius archiepiscopus firmavit. S. Sarili decani. S. Artaldi praepositi. S. Nortaldi abbatis. [Col. 1407C] S. Petri. S. Synfredi archidiaconi. S. Arnadi archidiaconi. S. Herberti archidiaconi. S. Pontii canonici. S. Senioreti canonici. S. Geraldi diaconi. S. Bernardi diaconi. S. Ascarii levitae. S. Ugonis canonici. S. Garnerii canonici magistri scholae. S. Gerardi canonici. S. Girardi canonici. S. Adalardi canonici, grammatici. S. Giudgerii canonici. S. Renconis. S. Richardi canonici subdiaconi. S. Milonis canonici. S. Rothbaldi subdiaconi, et caeteri uno animo firmaverunt.

III. De moneta Viennensi corrupta. (Anno 1043.) [Apud ACHERIUM, Spicil. vet. edit. t. XII, p. 284, ex chartulario Viennensi a D. d'Herouval concesso].

Notitia Viennensis monetae, quae facta est inter [Col. 1408A] Leodegarium Viennensum archiepiscopum, et Adeleidam marchionissam cum filiis suis. Longa per tempora stetit ipsa moneta bona in pondere et mensura decena. Nuper autem tempore Odonis marchionis viri sui latrones et falsarii in burgo qui dicitur Aquabella, corruperunt eam et confunderunt et falsaverunt, ignorante supradicto marchione. Qui statim ut audivit clamorem supradicti archiepiscopi Viennensis, praecepit ne amplius fieret. Neque factum est eo vivente. Post mortem vero ejus insurrexerunt et alii latrones, et secuti sunt priores, et iterum falsaverunt eam, quousque praedictus archiepiscopus Leodegarius venit in Italiam ad praedictam marchionissam domnam Adeleidam. Quae similiter ut audivit, ne amplius fieret praecepit. Tamen ut omnibus [Col. 1408B] notum fiat, trapezita a domno Leone papa excommunicatus, paralysi percussus, membris omnibus dissolutus, impiam vitam digna morte finivit. Modo autem ignorante supradicta domna Adeleida marchionissa, alii exorti sunt, et praedicta mala sequuntur; sed mediante domno Adraldo Bremetensium abbate, et Artaldo Ecclesiae nostrae praeposito, dimittuntur supradicta mala, et ne amplius fiant, promittit domna Adeleida marchionissa cum filiis suis Petro et Amedeo et Oddone, Deo et sancto Mauricio in manu Domni Leodegarii archiepiscopi Viennensis, ut in tota potestate sua Viennensis moneta amplius non falsetur, neque fiat, neque vero, neque falsa illa quae in Vienna fuerit facta. Et hoc fecit pro amore Dei et sancti Mauricii cum sociis [Col. 1408C] suis; de cujus beneficio honorata est, et pro anima senioris sui Oddonis marchionis et pro sua et filiorum suorum salute, qui hoc laudant et confirmant, videlicet Petrus primogenitus, et Amedeus et Oddo. Laudat hoc domnus Adraldus abbas Bremetensis, et Artaldus praepositus Ecclesiae Viennensis cum ceteris fidelibus suis, quorum ista sunt nomina.

Data per manus Bosonis ad vicem domni cancellarii et primiscrinii II Kal. Decembris, luna XVI, feria IV, Heinrico secundo rege, nondum imperatore, Caesaris et imperatoris filio, hujus domnae marchionissae genero. Recepta per manus domni archiepiscopi Leodegarii.

ANNO DOMINI MLXVIII. STEPHANUS SANCTAE ROMANAE ECCLESIAE CARDINALIS.

Notitia historica

Eggsius, Georgius Josephus

[Col. 1407]

NOTITIA HISTORICA. (Apud J. G. EGGS, Purpura docta, seu Res gestae S. R. E. cardinalium, desumpta ex Ciacon. o, Andrea Victorello, Augustino Oldoino, etc., l, 15.)

Stephenus, natione Gallus, vir suo tempore litteratissimus, a S. Leone IX ad purpuram evectus, inter [Col. 1409] S. R. E. cardinales presbyteros meruit annumerari. Solitariam vitam ante purpuram professus scribitur sub Odilone abbate in coenobio. Cluniacensi, a Bennone coenobiarcha condito ad Gornam fluvium, et a Guillelmo Aquitaniae duce, Averniaeque comite dotato.

Hunc Stephanus X, S. Leonis successor, una cum Desiderio et Maynardo, doctis monachis Cassinensibus, Constantinopolim pro exstinguendo Ecclesiae Graecae schismate legatum deputarat: jam viae cum sociis accinctus, obitu papae superveniente et annuntiato, omissa legatione, remeavit ad propria. Functus est tamen non multo post legatione in Gallia Nicolai II Pontificis jussu, cujus meminit Goffridus Vindocinensis. Quam sub Alexandro II continuans, Goffridum Barbatum, comitem Andegavensem, ob plurima scelera apud sanctam sedem delatum nec resipiscentem, anathemate percussit.

Missus deinde est a sacro cardinalium collegio in Germaniam ad Henricum regem, Henrici III, cognomento Nigri, Imperatoris filium, adhuc juvenem imberbem; a quo tamen, licet apostolicas proferret litteras, non est auditus, quinque dierum spatio, non sine apostolicae sedis injuria pro foribus manens, regiis ministris, hominem Gallicum perosis, obicem ponentibus. Legationis causa duplex fuit. Prima, ut Henricus rex Romanae Ecclesiae Northmannorum tyrannide extreme divexatae opem ferret, ac praesulum Longobardorum insolentiam, qui Cadaloum, hominem laicum, ac famae integritate laborantem, contra sacrorum canonum statuta in episcopum Parmensem elegerant, reprimeret. Altera, ut infame pseudosynodi decretum, quo Nicolaus II, Romanus pontifex, vita functus, synodali sententia damnatus fuerat omniaque ab eo gesta irrita declarata, regia auctoritate aboleretur. Re infecta Romam rediit Stephanus, ac non multo post, anno scilicet 1068, fatis concessit. Interfuit comitiis Nicolai II Senis, et Alexandri II Romae habitis. Ob doctrinae praestantiam a Petro Damiani cardinali Decus et defensor Ecclesiae Romanae jure appellatus. De quo etiam in epistola quadam haec habet: Stephanum cardinalem piis virtutum floribus, sanctis operibus et doctrinae radiis fuisse insignitum, nemo, qui virum noverit, dubitat. Alphanus episcopus Salernitanus, coaetaneus Stephano, hoc eum epitaphio post obitum commendavit.

Stephane, qualis in aede Petri quantusque sacerdos
Exstiteris, novit Gallia cum Latio.
Nobilitas, gravitas, probitas et mentis acumen,
Et virtus animi magna, fuere tibi.
Quinque manere dies cum sol deberet, in urna
Clausus es hac. Requiem det tibi Christus. Amen.

Ejus meminere B. Petrus Damiani in epistolis. Alphanus, episcopus Salernitanus; Ciaconius in Vita; Augustinus Oldoinus in addit. ad Ciaconium.

Acta

Concilium Turonense

[Col. 1409]

CONCILIUM TURONENSE, In quo multa de disciplina ecclesiastica a Stephano cardinale legato apostolico, et decem episcopis, constituta sunt anno Christi 1060, indictione XIII, Kal. Martii. (MANSI, Concil., t. XIX, col. 925.)

TITULI CAPITULORUM.

[Col. 1409A]

  • I. Ut nemo pecunia vel alia conventione contra canones det vel accipiat beneficium.

  • II. Ut episcopo beneficium contra praedictam regulam conferenti contradicant clerici.

  • III. Ut nullus episcopus beneficium vendat aut det, nec alienet quae sunt ecclesiae.

  • IV. Ut nullus ecclesiam a laico accipiat sine consensu episcopi, neque venalem accipiat.

  • V. Ut nemo clericale officium accipiat nisi in unius civitatis ecclesiis.

  • VI. De episc. presbyter., diac., subdiac., qui mulieris carnali copula detenti ab officio non cessaverint.

  • VII. Ut clericus militans beneficium amittat.

  • VIII. De laicis qui oblationes ecclesiae, sepulturam, [Col. 1409B] tertiam decimarum partem, possident, aut vendunt, aut dant.

  • IX. Ut excommunicati sint incesti, et adulteri, et qui sua uxore dimissa, aliam ducunt.

  • X. Ut desertor monasticae religionis sit excommunicatus; similiter et abbas qui eum poenitentem non receperit.

PRAEFATIO.

Ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi anno 1060 indictione XIII, Kalend. Martii, luna XIII, IV feria, [Col. 1410A] praesidente Stephano, catholicae urbis Romae cardinali presbytero, et apostolicae sedis vicario, in basilica Sancti Mauritii sociorumque ejus, sancta synodus, quae, ex praecepto domini nostri beatissimi summi pontificis et universalis papae Nicolai, Turonis, quae est metropolis Galliae, convenit; propositis sacrosanctis Evangeliis, et praemissis ad Deum intentissime precibus, diligenti consideratione retractatis iis in quibus ecclesiarum status in toto pene orbe, et maxime in Galliis, vacillare et pessumdare videbatur, quae breviter infra placuit annecti, condigna sollicitudine definivit.

CAPITULA.

I. Sancti Spiritus auctoritate, ut credimus, in Chalcedonensi synodo sententia de Simoniacis prolata, [Col. 1410B] sic ab omnibus observetur: quatenus quicunque deinceps pecunia aut aliqua inconveniente conventione saeculari, aut quolibet modo contra canonicam censuram, episcopatum aut abbatiam, aut archidiaconatum seu archipresbyteratum, aut aliquam dignitatem ecclesiasticam, sive aliquem gradum, aut ministerium, vel beneficium, quod non nisi clericis habere sanctorum Patrum sancivit auctoritas, dare, vel accipere, quolibet modo canonibus contrario, tentaverit: et dans, a proprio decidat [Col. 1411A] gradu et dignitate; et accipiens, ministerium seu beneficium male usurpatum, nunquam recuperaturus, amittat.

II. Si quis aut episcopus, aut praelatus quislibet, contra praefixam regulam aliquod ecclesiasticum ministerium, vel etiam ipsam praebendam, quae canonica dicitur, ordinare aut dare voluerit: libere liceat clericis contradicere, et vicinorum episcoporum judicium, vel, si necesse fuerit, ipsam quoque sedem apostolicam appellare.

III. Item ut nullus episcoporum, vel praelatorum, aliquod novum beneficium de rebus ad jus Ecclesiae pertinentibus ulterius praesumat contra canones alicui vendere aut dare. Quicunque vero aliquid ad jus Ecclesiae pertinens, sub nomine beneficii, sive [Col. 1411B] quolibet modo, ab ecclesia alienare hactenus praesumpsit: si adhuc superest, aut restituat Ecclesiae quod male subtraxit, aut canonica mulctetur sententia.

IV. Nullus ecclesiam magnam vel parvam deinceps, sine consensu episcopi in cujus parochia est, a laicis praesumat accipere quolibet modo; sed neque a clerico, vel monacho, seu laico, sub pretii alicujus venalitate. Quod si fecerit, et vendens, et emens, ea careat.

V. Confirmamus etiam ut non nisi in unius civitatis ecclesiis quisquam amodo aliquod clericale officium accipiat. Quod qui praevaricatus fuerit, canonica ultione feriatur.

VI. Praeterea si quis episcoporum, presbyterorum, [Col. 1411C] diaconorum aut subdiaconorum, post cognitum interdictum domini nostri papae Nicolai, mulieris cujuslibet carnali detentus copula, a ministerio et beneficio altaris non cessavit; sive deinceps, cognoscens praelibatum apostolicae sedis interdictum, aut mulierem, aut ministerium Ecclesiae cum beneficio non statim deseruerit, nullam restitutionis in pristino [Col. 1412A] gradu veniam sibi reservasse cognoscat.

VII. Quicunque autem clericorum deinceps in armis militaverint, et beneficium et consortium clericorum amittant.

VIII. Quicunque laicorum alicuid de iis quae ad oblationem vel eleemosynam Ecclesiae pertinent, sive sepulturam, sive saltem tertiam decimarum partem possidere, vendere, aut sub nomine beneficii alicui dare ulterius praesumpserit, anathematis gladio feriatur.

IX. Quicunque consanguineam suam, aut quam consanguineus suus prius cognoverat, aut cujus consanguineam carnaliter in conjugium accepit, vel deinceps acceperit; vel postquam cognovit, non statim dimisit, aut cognoscens non dimiserit; aut qui [Col. 1412B] uxorem alterius rapuit, seu rapuerit; vel qui suam uxorem sine judicio episcopali dimittens, aliam duxit, vel duxerit: donec se fructuose tradat poenitentiae, a corpore et sanguine domini nostri Jesu, et a liminibus ecclesiae se exclusum et alienatum, et omnimodis sicut putridum membrum a sano corpore praecisum gladio spiritus, quod est verbum Dei, agnoscat.

X. Quicunque monasticae religionis desertor inventus fuerit, a regno Dei et a consortio Christianorum, sicut apostata, excludatur et alienus existat, donec resipiscens digne poeniteat. Similiter qui ejusmodi digne poenitentes recipere noluerit, tertio admonitus, si non acquieverit, a communione fratrum suspendatur, sive sit abbas, sive abbatissa, donec [Col. 1412C] acquiescat.

Ego Stephanus sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis sacerdos vocatus, vice domini mei papae Nicolai praesidens synodo, his constitutionibus a nobis canonice promulgatis, parvitatis meae assensum praebens subscripsi. Deinde subscripserunt decem tam archiepiscopi quam episcopi.

Epistola ad Joannem Dolensem

Stephanus cardinalis

[Col. 1411]

STEPHANI CARDINALIS EPISTOLA AD JOANNEM DOLENSEM EPISCOPUM. Ut adsit synodo Romanae Nicolai II post pascha, vel Turonensi a se habendae ante mediam Quadragesimam .

[Col. 1411D] Stephanus, Petri apostolorum principis et sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis, J . . . . . , Dolensis Ecclesiae dicto archiepiscopo resipiscere, et ad viam salutis et emendationis redire consulit.

Dominus meus pontifex summus et universalis papa Nicolaus te, quamvis rebellem et monitis salutaribus aversum, nequaquam tamen paterna et consueta Romanae Ecclesiae misericordia indignum judicavit; sed missa, si tamen ad te pervenit, legatione, ad synodum quae antiquo more Romae post Pascha celebrabitur, adhuc tibi resipiscendi locum donans, evocavit. [Col. 1412D] Sed et post datas ad te litteras, secundum consilii sui providentiam, et temporum eventorumque necessitatem, me ad has partes destinavit, et ut quae possem in Ecclesia Gallicana, Deo juvante, conciliis caeterisque laboribus emendarem, vices suas mihi tradens, injunxit. Unde apud Turonum Dominica ante mediam Quadragesimam synodum indixi, ad quam, dominum meum sollicitudine, et mediocritatem tuam sumptibus et labore levans, sancti Petri ejusque vicarii mihique tradita auctoritate te convoco, et ab omni periculo quod tibi ex parte [Col. 1413A] principis civitatis ejusdem evenire possit securum facio. Quod si nec ad nos nec ad dominum meum in dictis terminis venire volueris, vindictam absque [Col. 1414A] misericordia senties ecclesiasticae districtionis. Exemplar etiam mitto epistolae hujus potestatis a domino meo mihi traditae.

In concilio Burdegalensi

Stephanus cardinalis

[Col. 1413]

IN CONCILIO BURDEGALENSI Stephanus cardinalis, sedis apostolicae legatus, cellam S. Clementis de Credonio monachis Vindocinensibus asserit. (Edidit dom. MARTENE Thes. Anecd., t. IV, col. 635, ex chartario Vindocinensi.)

[Col. 1413B] Licet monachorum S. Albani querela, quam erga monachos Vindocini de ecclesia Credonensi jure sibi habere videbantur, saepius ventilata, injusta semper et de invidiae orta radice legali judicio comprobata sit: semper tamen eos verbis lacessere, et placitis jam definitis iterum inquietare solita sua improbitate contendunt. Prima namque calumnia, quam eis de praedicta ecclesia intulerunt, audiente domno E [Eusebio], Andegavorum pontifice, et domno W. [Wlgrino, tunc abbate S. Sergii, postea facto episcopo Cenomanis, domno quoque A. abbate S. Vincentii ejusdem civitatis, multisque aliis probabilibus viris praesentibus coram Goffrido comite facta est, qui cum eos requisisset ut litteras vel testes exhiberent de donatione illa quam sibi a Suardo vetulo factam [Col. 1413C] fuisse asserebant, et quod pater suus Fulco comes et ipse donum illud auctorisasset, responderunt se inde litteras nunquam habuisse; sed tamen utrum testes habere possent ex hominibus temporis illius, si spatium eis concederetur requirere. Comes vero Goffredus terminum illis annum integrum ponens, ut infra testes suos, et undecunque, etiamsi de hostibus suis essent, fiducialiter et absque metu aliquo sibi adducerent imperavit. Quod cum facere nequivissent (quia, quos nunquam habuerant, reperire testes alicubi non valebant), calumniam interim omittentes, x annis et amplius quibuscomes Goffredus vixit post ea siluerunt: statim vero post mortem illius aptum se calumniandi reperisse tempus existimantes, rursus [Col. 1413D] nova decreta cudere, novos sibi judices adversus monachos Vindocini per manum Goffredi comitis junioris, Goffredi alterius successoris, ascire tentabant; nonnullos etiam potentium personarum viros, quos improvide contra jus et fas in hoc sibi maxime profuturos credebant, obaerantes; ut videlicet quod justa ratione nequiverant, vel utcunque muneribus efficere praevalerent. Sed eorum spe in hac etiam parte, Deo disponente, frustrata, alia iterum adipiscendi quod cupiebant moliti sunt inferre machinamenta. Miserunt namque legatum Romae G., unum de monachis suis, qui eorum super hac re domino papae insinuaret querelam; sed longe aliter quam sperabant evenit, quia quanto ibi districtior tenetur censura justitiae, tanto minus invenit quod corrumpat avaritia adinventrix justitiae. Denique O. abbas, [Col. 1414B] qui eodem pro necessitatibus monasterii sui Romam perrexerat, cum in concilio tunc coram Nicolao papa collecto cum caeteris astaret, et accusatori illi ratione congrua de dono ecclesiae monasterio Vindocini facto, et de judicio Andegavis postea a saepedicto comite G. aliisque supranominatis viris publice determinato, respondisset; commune domni papae et episcoporum qui adfuere decreto sancitum est praefatam ecclesiam S. Clementis de Credonensi castro ad jus Sanctae Trinitatis Vindocinensis coenobii procul dubio legaliter pertinere. Tantis igitur tamque manifestis, et insuper tanta auctoritate definitis judiciis saepe convicti, innocentiae adhuc immemores, et tot injuriarum quas monachis Vindocini suis in Christo, velint nolint, fratribus fecerant, penitus [Col. 1414C] non recordantes, rursum placita iterare, judices alios in alienis regionibus adhibere conati sunt. Quasi vero in aliam transcurrere patriam, examinatam rectitudinis possit exstinguere veritatem. Post longum itaque tempus, cum quidam Stephanus B. Petri cardinalis dictus Romani antistitis Alexandri papae legatione in Galliis fungeretur; remorante illo in Andegavensi patria apud castrum Salmurum, ecce iterum monachi S. Albini, quasi noviter tunc inciperent, querimoniam de monachis Vindocini pro ecclesia Credonensi ad aures illius pertulerunt. At ille eis non statim ibi, sed apud civitatem Burdigalam, ubi et concilium habiturus erat, praemonitis monachis Vindocini et illuc vocatis, responsurum se et causam diligenter spopondit examinaturum. Cumque [Col. 1414D] ad concilium die Kalendas Aprilis convenissent, et monachi S. Albini clamorem suum cunctis qui aderant audientibus fecissent; quidam de fratribus Vindocini qui idcirco venerat, Vitalis nomine, respondit causam illam jam pridem in Romana synodo sub venerabilis memoriae Nicolao papa publice determinatam fuisse, audientibus quibusdam episcopis de Gallia ad concilium profectis, Hugone videlicet Nivernensi, Gualterio Meldensi, itemque Hugone Trecensi, atque Wlgrino Cenomanensi, quorum tres H. scilicet W. et alius H. cum adhuc viverent, et monachi S. Albini saepedictam calumniam iterassent, litteras suas B. Turonensi archiepiscopo et E. Andegavorum pontifici in testimonium monachis Vindocini transmiserunt, protestantes vidisse se et audisse [Col. 1415A] querelam illam justo examine libratam coram praefato papa Nicolao in communi concilio fuisse definitam. Hoc audito praefatus cardinalis Stephanus, recitatis prius episcoporum epistolis, respondit non esse conveniens, nec omnino licere, quod Romanus pontifex semel juste definierat, a quoquam alio rursus aliter discuti. Hoc solummodo illis reliquum esse ut, si verbis monachi et litteris episcoporum astipulationem praeferentibus credere detrectarent, ipsi praedictos adirent episcopos, et utrum ita esset rei veritas eorum viva voce per semetipsos usque ad sequentem B. Petri festivitatem, quae III Kalendas Julii celebratur, per semetipsos plenius addiscerent: [Col. 1416A] et si ita esse ut eorum epistolae protestabantur agnoscerent:, ulterius monachos Vindocini de hac re nullatenus praesumerent inquietare: sin autem, Romam sequenti anno ad tractandum in concilio querelae istius judicium utrique pergerent. Hanc sententiam rationabiliter justeque prolatam tam episcopi quam abbates, aliique ecclesiastici ordinis qui adfuere viri religiosi, quorum subscripta sunt nomina testati sunt. Goscelinus Burdegalensis archiepiscopus, Goderannus Sanctonensis, Guillelmus Engolimensis, Isembertus Pictavensis, Ragomundus Valatensis, Quiriacus Nannetensis, Mengisus Venesensis, Iterius Lemovicensis, Guillelmus Agenensis.

ANNO DOMINI MLXXXIX. LEO ATINENSIS EPISCOPUS.

Notitia historica

Ughellius, Ferdinandus

[Col. 1415]

NOTITIA HISTORICA. (Apud UGHELL, Italia sacra, t. VI, col. 426.)

LEO, summae eruditionis et divinarum scientiarum egregius vir, Atinensis Ecclesiae episcopus ordinatus est ab Adenulpho, Capuano archiepiscopo, anno 1044. Eximie sedit ann. 28, defunctusque est anno 1072. Hujus tempore, inquit saepe Chronica Atinensis, constructa est ecclesia S. Mariae in templo Saturni; hujus etiam tempore inventum est corpus Christi martyris Marci, quod latuerat in episcopio Atinensi sub altare minore, quod postea dedicavit in honorem S. Bartholomaei juxta corpora SS. Nicandri et Marciani. Annus Christi erat 1046, Kal. Augusti, quando Leo sancti martyris exuvias sacras invenit ac transtulit, cujus Historiam ipsemet egregius praesul scripsit, cujus exemplar ex ms. codice litteris Longobardis conscripto bibliothecae Casinensis infra habes. Plura scripsisse Leonem ingenii sui documenta referunt, quae pauca supersunt. Exstant sermones aliqui in D. Marci martyris praedecessoris sui apud me ms. Quos ne sicut caetera voret vetustas, hic exscribere non pigebit ad laudem tanti martyris asserendam, in cujus etiam laudem Petrus diaconus Casinensis aliquot sermones concinnavit; nec adhuc, quod sciam excusi sunt, latentque in celebri Casinensi bibliotheca.

Translatio corporis Marci pontificis

Leo Atinensis

[Col. 1415]

INVENTIO SIVE TRANSLATIO CORPORIS BEATISSIMI MARCI MARTYRIS ET PONTIFICIS, EDITA A DOMNO LEONE EPISCOPO ATINENSI.

[Col. 1415B] Fratres charissimi, humiliter postulemus gratiam Spiritus sancti, quo, ejus repleti dulcedine, de beatissimi Marci corporis inventione non incongrue reddamus sermonem.

Beatissimus igitur Marcus, Domitiano Caesare imperante, Atinensis fuit antistes, sub cujus temporibus, Maximo jubente proconsule, clavis capite duris affixus, demum gladii ictu cervice percussus, martyrii est palmam gloriose adeptus, atque in memoratae [Col. 1416B] civitatis confinio feliciter est tumulatus. Christiani vero qui tunc temporis aderant, magno studio in ejus honorem construxerunt basilicam, quae longo post tempore, ut ejus antiqua moenia monstrant, a pravis hominibus devastata et ad solum est redacta. Multo itaque tempore sic permanente, coeperunt ibi rustici suas bestias, equos et asinos nocturno tempore collocare; sed omnipotens Dominus Marci sui dilecti famuli injuriam mirabiliter [Col. 1417A] vindicabat. Contigit autem ut pertransirent inde viatores, et in loco eodem juxta sepulcrum, nescientes illic requiescere sanctissimi Marci venerabile corpus, suos equos vellent locare. Quaedam autem sanctimonialis femina clamosis obsistit vocibus, dicens: «Nolite, fratres, nolite in hoc sancto hospitari loco, ne forte aliquid vobis mali contingat; vidimus enim Dei magnalia saepius in hoc fieri sanctissimo loco.» At illi, pro nihilo ducentes haec verba, eadem nocte manserunt ibidem, et facto mane insultantes sermonibus ejus coeperunt iter arripere. Sed antequam longe procederent, ad modum sagittae ictus coeperunt jam poenitere de facto, quia unus eorum equus in terram corruit mortuus, alter vero, nondum peracto stadio, in ipso itinere periit, taliter Domino [Col. 1417B] cunctipotente sui Marci dilecti martyris injuriam vindicante. Alio itaque tempore, sicut a quibusdam fidelibus mihi relatum est, cum quidam Calabrites onustis asellis mercibus ad praedictum locum sero venirent, et divertendi hospitium quaererent, quaedam venerabilis mulier dixit illis: «Nolite, charissimi, in hoc loco vestros asinos collocare, quia locus sanctus est: nam si praesumitis, non absque damno hinc transire valebitis.» Qui sua inebriati vesania dixerunt ad eam: «Ergo et nos mortui sumus, si nostros asinos custodire non possumus;» et cum nox jam plenius advenisset, collocantes se, et in medio asinos eorum ponentes; et quamvis audacter fecerint, tamen suspecti, ne a lupis vel a latronibus raperentur, [Col. 1417C] frustratam custodiam posuerunt: nescientes Scripturam, quae dicit: «Quod timet impius, veniet super eum.» Arreptis itaque somno et velut mortuis effectis, lupus e diverso veniens, in medio eorum ingressus, asellum abstrahens interfecit. Consimili namque miraculum mihi ad memoriam venit, id ipsis referentibus qui priora. Nam die quadam, similiter eodem in loco, sole occidente, quidam cum suo asello veniens, hospitium quaerens divertit, et, dum a femina supradicta repelleretur ne divertisset, continuo cum suo asino hospitatus est, et pedem aselli cum suo simul ligavit, atque se protinus in terram gratia quiescendi dedit. Tunc praetergressi latrones, invenerunt eum velut mortuum dormientem, et invicem se in malum concitantes, [Col. 1417D] restim continuo concidentes, ei asinum abtulerunt; qui protinus a somno evigilans, damnum invenit, et a loco tristis abscessit. Coeperunt dicti homines metuere locum, et ab injuria reverenter cessare. Quapropter peracto cives concilio nisi sunt eamdem ecclesiam restaurare, et convocato episcopo qui tunc temporis aderat, altare ibi in honorem beatissimi apostoli Bartholomaei dedicare fecerunt, nescientes illic requiescere venerabilis Marci martyris corpus, in cujus honore, ut aestimo, prius fuerat benedicta.

Igitur tempore quo piissimus imperator Conradus regnabat, anno Dominicae incarnationis millesimo quadragesimo quarto, divina favente gratia, quidam illic ordinatus episcopus sollicitus pro restaurandis [Col. 1418A] sui episcopatus ecclesiis ab iniquis et pravis hominibus desolatis; et dum de loco in locum visendi gratia adfuisset, pervenit tandem ad episcopium antiquissimae urbis Atinensis, et ingressus praedictam ecclesiam, quae in suburbano praedictae civitatis adest, perlustransque, invenit ante sanctum altare congeriem lapidum, quae de fractura murorum acervum fecerat, et valde suis alienisque oculis displicebat. Tunc convocans ad se quemdam presbyterum, assignans ei locum praecepit, dicens: «Hunc accipe locum, fili, et diligenter emunda.» Presbyter autem sibi delegatum locum accipiens, devote coepit emundare, et dum per gyrum altaris effoderet, invenit lapideum titulum scriptum, et, licet fractum, nomen Christi martyris Marci intimantem; quem videns [Col. 1418B] episcopus exclamavit, dicens: «O martyr magne! ostende nobis indignis tua pignora sancta;» deinde conversus, Dominum his verbis coepit toto corde devotissime supplicare: «Obsecro, Domine, obsecro ut digneris nobis peccatoribus dilecti tui Marci martyris tumulum demonstrare; spero etenim, et fideliter credo quod hic requiescit Marci martyris corpus, cujus iste titulus nobis nomen demonstrat.» His ita peractis, continuo ad propria repedavit, et ardentissimo desiderio noctem eamdem duxit insomnem. Mane itaque facto quasi divinitus praecepit duobus presbyteris ut irent, et ante altare foderent quousque ibidem ipse descenderet. Inerat enim sibi non parva dubitatio, eo quod multa corpora hominum inde [Col. 1418C] jacebant, et quod dubietatis rancorem a se auferre non poterat: unde et Dominum pulsare precibus coepit ut sibi ostendere dignaretur quod devote quaerebat. Presbyteri autem pergentes in dexteram partem altaris S. Bartholomaei coeperunt fodere. Secutus autem eos episcopus, et invenit eos incassum laborantes, intuensque eos accepit fossorium, et ipse propria manu coepit fodere, et dum labore esset fatigatus, reddidit illis, et factum est dum ipsi foderent, pervenerunt ad tumulum in quo sancti martyris Marci corpus requiescebat, et nimio repleti ardore, exclamaverunt dicentes: «Surge, benigne Pater, quod tu quaeris, ecce tenetur.» Qui statim de loco surgens, humoque prostratus, his verbis omnipotentem Dominum collaudabat: «Gratia celsa [Col. 1418D] tibi, regis qui munia mundi, qui quodcunque cupis, cum vis, sine mora patratur.» Gaudens quoque et vehementer exsultans de tanto sibi concesso patrono, collegit pignora sancta; sed non tam laetus de toto corpore quam tristis mansit de capite, eo quod non esset ibidem; erat enim Sabbatum quasi hora undecima, et, quamvis interdiceret ne alicui panderetur, tamen tota civitas subito de fama repletur. Coepit autem sancta pignora suis manibus diligenter abluere, et in scrinio collocare, et eadem nocte deputatis clericis, in hymnis et spiritualibus canticis tota nocte pervigiles jussit manere, ut facto mane ad episcopium ejusdem urbis cum laude et gloria deportaret.

Presbyter autem, qui prius titulum lapideum scriptum [Col. 1419A] invenit, cujus et superius memoriam fecimus, erat tunc in infirmitate valde afflictus, ita ut de vita desperaret; qui ut haec audivit, misit continuo ad eum ut dignaretur sibi aquam mittere de qua sacra abluerat pignora, quam medelam ab eo accipere mereretur. Mane itaque facto consurgens antistes admonuit populum ut pariter cum eo descenderet, et cum omni honorificentia ad supradictam ecclesiam Marci sanctissimum corpus transferret. Indutus autem sacris vestibus simul cum ministris qui secum aderant cum thuribus et ceraptatis, et cum omni apparatu ecclesiastico, viris et mulieribus, pueris et puellis, accensis cereis, impositaque litania, ad locum tetendit, et levato inde corpore, et in lectica composito, laudem Domini decantando, pervenit ad [Col. 1419B] civitatem. Sed antequam episcopium ingrederetur, presbyter ille, quem superius pene mortuum memoravimus, incolumis cum accensis cereis obviam sancto advenit corpori, laudans et benedicens omnium Conditorem. Episcopus autem grates immensas referens omnium redemptori Domino Deo, episcopium ejusdem antiquissimae ingreditur urbis, et venerabile corpus in confessione Dei Genitricis collocavit, exspectans ut sibi omnipotens Deus ostendere dignaretur locum quem sibi aptum placeret ad recondendas reliquias venerandas.

Eodem quoque die quo sanctum Marci levatum est corpus, accidit ut inde quaedam sanctimonialis transiret, et dum longius ire satageret, ut audivit hoc factum, eumdem divertit in locum, [Col. 1419C] et dum se prona prosterneret sanctum adorare sepulcrum, respexit, et ecce particula reliquiarum in medio jacens, furtim levavit, et gavisa gaudio magno, secum portare voluit; quae dum non longe ab ecclesia esset, antequam perveniret ad vadum fluminis, tantus timor invasit eam, ut nec retro nec ante posset aliquando declinare. Recordata autem sancti martyris reliquiarum, continuo sericium velum quo caput tegebatur tulit, et involvens ibi sancta pignora remisit ad corpus, et mox quasi a vinculis absoluta, coeptum peregit iter. Coepit dehinc antistes vehementer haesitare quid inde faceret, vel in quo loco eum reponeret, aut si sibi propriam domum construeret; et dum haec tractaret, [Col. 1419D] adfuit dilectus Domini Marcus in somnis cuidam religiosae feminae, dicens: «Vade et dic episcopo, animadvertat diligenter, et nostrum evidenter perpendat honorem; quia domus de qua nostrum tulit nunc corpus, nostri honoris causa mirifice exstitit facta; quapropter aedem propriam quaero, quod si neglexerit facere, sciat se hoc anno periculo subjacere.» Hoc audito, episcopus expavit, et de visione nil dubitabat, quoniam mulier illa timorata nimis, quae viderat, cum juramento terribili affirmabat. Collatione itaque facta cum suis, in loco quo sibi comparuit statim ad perficiendum opus coepit fundamenta jactare. Sed non absque divino nutu citius ut aestimabat complevit. Nam si sibi Deus, ut optaverat, tribueret facultatem, forsitan hodie non caput membra [Col. 1420A] haberent. Qualiter autem gloriosissimi Marci martyris caput inventum est, silentio non est praetereundum. Nam quadam nocte cuidam veterano presbytero dormienti, ut ipse hactenus narrat, vox facta est, dicens: «Surge, et noli dormire.» At ille exspergefactus, putabat se a suo socio qui secum morabatur in loco vocari, et dum sciscitaretur: «Quare?» et nemo sibi responderet, iterum obdormivit, et necdum aperte dormiens, denuo vox audita est, dicens ad eum: «Noli tam piger esse, surge et in angulo hujus basilicae quaere thesaurum.» Attonitus autem presbyter ille, et admirans secum de visione coepit tractare; sed antequam de lectulo surgeret, consimilis tertia audita est vox praecipiens ut continuo surgeret, et ulterius de visione non dubitaret. [Col. 1420B] Tunc presbyter laetus effectus, putansque pecuniam certius invenire, festinus surrexit, et ferramentum aptum ad vepres scindendas arripiens, quasi divinitus ad locum pervenit, et vepres quibus locus tegebatur, abscidit, atque in ipso angulo in modum capsulae loculum factum invenit, quem statim aperuit, et invenit in eo caput gloriosissimi Marci martyris simul clavis affixis cum quibus impii cruciaverant illum, et quamvis quod putaverat minime inveniret, tamen gaudio magno gavisus, laetabundus ad episcopum venit, et cuncta quae viderat enarravit. Magno itaque gaudio repletus est episcopus, ut si decem millia auri talenta invenisset, non tam laetus efficeretur quam de hoc capite sancti martyris, et licet haec visio non certius nomen istius Domini [Col. 1420C] athletae declarasset, ille tamen affirmabat quia hoc est sanctissimi martyris caput, et Dei providentia reservatum; ne corpus absque capite conderetur. Anno itaque completo, consummata ecclesia in ejus honore, et capite juncto corpori summa cum reverentia est tertio Nonas Octobris solemniter dedicata; scripsit autem et titulum lapideum ut priorem, et juxta locum posuit continentem hoc modo:

Hic martyr magnus requiescit corpore Marcus,
Quod tribuente Deo condidit ecce Leo
Praesul Atinensis, lapis hic erit et sibi testis.

Inventum est autem sexto decimo Kalendas Augusti, anno Dominicae incarnationis millesimo quadragesimo sexto. Erat autem tunc immensa siccitas [Col. 1420D] super terram, ita ut plurimi ex populo crederent finem adesse mundi, eo quod incendia et caligo magna totum invaserant orbem. Nam herbae campi defecerant, virentia cuncta ardebant. In ipso autem periculo apparuit dilectus Domini Marcus cuidam sanctimoniali feminae, praeclaro vultu, longo et pulchro corpore, barba et capite candido, dixitque ei: «Surge, et dic episcopo quare corpus nostrum tandiu retinet super terram? Ecce jam domus mihi parata est, quid moratur? Nunquid non cernit quod populus siccitate periclitatur? Sciat profecto quia si corpus meum redditur terris, statim aqua Domini beneficio tota terra rigatur.» Facto itaque mane surrexit femina, et quae viderat intimavit. At ille haesitare coepit quid ageret; decreverat enim eo die [Col. 1421A] quo corpus inventum fuerat, basilicam dedicare. Nam fideliter populus irruerat super eum, dicens: «Nolumus jam tibi amplius credere, si haec beneficia a Deo nobis promissa retardare volueris.» Sanctimonialis autem femina cum juramento affirmabat: «Me in custodia retinete, et sanctum corpus reddite sepulturae, et si tertia die pluviam non habetis, sine mora meum caput detruncate.» Convictus autem tam mulieris assertionibus quam etiam et populi objurgationibus, quarta videlicet feria ipse cum aliquantis de populo jejunavit, et cum sero esset, ipsis solis locum scientibus, secretius corpus humavit, atque cuncto populo diem sacrationis denuntiavit. Factumque est ut die illo transiret, et sicut mulier repromisit, alia die tantam omnipotens [Col. 1421B] Deus pro honore sui dilecti martyris concessit pluviam, ut subito tota terra aqua abundantissime repleretur. Ad haec tota civitas laetatur, quia id quod optaverat, sine mora tenebat.

Praetermisimus autem magnum et stupendum miraculum quod omnipotens Deus eodem die, cum adhuc sanctas reliquias manibus versaret pontifex, operari dignatus est. Nam dum quidam juvenis aridam manum habens superveniret, et in medio circumstantium populi se objiciens, prospiciens quod episcopus languentibus aquam de qua sacrae abluebantur reliquiae ad potandum porrigeret, coepit et ipse plena fide devotaque mente postulare quatenus ei pro remedio suae salutis dignaretur sibi porrigere; qui statim accepto vasculo benedixit, eique ad potandum [Col. 1421C] porrexit. Sed statim ut ad os illius exstitit propinatum, divina favente gratia, illico manus ejus incolumis reddita, haustum vasculum a proprio ore removit. Viso autem tanto miraculo admirati coeperunt omnes glorificare omnipotentiam Salvatoris qui tanta in his ultimis diebus ad confirmandum fidelium mentes miracula operari dignatus est.

Praesenti quoque anno, quid in hac urbe clemens Dominus apud illius venerabilissima pignora operari dignatus est, silentio praetereundum non est. Nam dum cujusdam fabri filia ab antiquo hoste demens efficeretur, ita ut in loco in quo consisteret, vel suam ipsam genitricem ignoraret: continuo mater [Col. 1421D] ejus cum cognovisset, festina de agro in quo ad pascendum boves miserat, ad episcopium cum ea cucurrit, et praesenti episcopo indicavit. Qui statim ut cognovit eam ob invidiam antiqui hostis miserabiliter immutatam, dixit ad eam: «O mulier! quid tibi faciam ignoro, sed tanquam misericordiam consecutus, consilium recuperandae filiae vestrae saluti praebeo. Suscipe ergo et continuo eam in nostri Salvatoris Jesu Christi fiducia ante sacrum ejus gloriosi martyris tumulum projice; confido enim et fiducialiter credo, per ejus sacrum auxilium suo interveniente suffragio, ab ista infestatione filia tua sanabitur.» Quae mox ut audivit, confortata illius oraculo, per manum eam apprehendens, et in ecclesiam plena fide devotaque fiducia introduxit, et eam [Col. 1422A] ante sacrum tumulum flebiliter Dominum rogando projecit. Erat autem tunc hora tertia diei, et permansit in hac oratione fere hora quinta, atque pro ea sacrificium Deo oblatum, incolumis, auxiliante Domino, facta, cum sua simul genitrice, quae cum gravi angustia et dolore ad episcopium venerant, cum gaudio et laetitia ad propria sunt reversae.

Denique cum ad hoc miraculum ad laudem Domini nostri Jesu Christi et praeconia sui dilecti martyris Marci scriberetur, et de his virtutibus stupenti anima miraretur, quidam monachus bonae memoriae S. Benedicti coenobii adnotatum miraculum devote de manibus accipiens, sanctissimi hujus martyris prece deposcens, quo sibi dignaretur subvenire et dolorem sui capitis, quo saepius cruciabatur, auferre, [Col. 1422B] atque stylum per lectum in utraque parte sui capitis ponens, suppliciter se sustollens in prece agebat: «Eia, verende Martyr, mihi succurre precanti, atque pro tuo honore mei capitis tolle dolorem.» Et cum haec devotissime diceret, continuo Domini largiente clementia, dolor capitis ab eo recessit: et mox laetabundus ad nos continuo repedavit, et quantam sibi Deus fecerit misericordiam meritis sui dilecti famuli enarrabat, humoque prostratus, et crectis in coelum manibus, coepit magna cum exsultatione Dominum et ejus martyrem collaudare. Laetemur itaque, fratres charissimi, et totis viribus jucundemur, exsultemus et delectemur in Domino, pro cujus amore hic gloriosissimus martyr Marcus supplicium pertulit mortis, et non tam de miraculis [Col. 1422C] quam de ejus dulcissimo patrocinio gloriemur, in quo cum amore nostrae devotionis spem et fiduciam ponimus, absque dubio de magnis periculis ab ejus sancta intercessione protecti hic et in futuro liberati laetabimur. De signis videlicet atque prodigiis non semper quemque admirari oportet, quandoquidem non tantum sancti, sed etiam et peccatores in nomine Domini facere possunt; unde in Evangelio in die judicii dicturi sunt: «Domine, nonne in nomine tuo daemonio ejecimus, et multa signa fecimus?» Quibus dicturus est Dominus: «Discedite a me, operatores iniquitatis, quia non novi vos.» Nam et B. Gregorius in sacro eloquio signa quoque infidelibus data esse refert. Ergo si signa infidelibus conceduntur, [Col. 1422D] cur nos fideles in signis et miraculis miramur, et non potius in sanctitate confidimus? Nam ubi desunt signa, adsunt et suffragia sanctitatis. Ideoque, charissimi, omni fiducia totaque mentis devotione solo prostrati, apud hunc sanctum martyrem Domino veniam postulemus, quatenus ejus sacris meritis impetrare mereamur. Nam si ex toto corde et fida mente rogamus quod pro salute nostra deposcimus, dicente Domino: «Si quid petieritis Patrem in nomine meo, dabitur vobis.» Quaeramus igitur auxilium ab eo qui potens est, et sanctum nomen ejus, et qui suos martyres in aeternum glorificat, pro illorum meritis nos de periculis imminentibus assidue liberet. Scimus enim et indubitanter credimus quod, si quis eum non tepida mente precibus [Col. 1423A] pulsat, quidquid pro sua salute rogitat, absque dubio obtinebit, ut ipse fidelibus suis polliceri est dignatus; dicit enim: «Si habueritis fidem, ut granum sinapis, diceretis huic monti: Transi hinc, et transiet, et si in fide non haesitaveritis, quidquid sine dubio quod petieritis, impetrabitis id ipsum.» Sunt quidem nonnulli qui petunt tepida fide, ideo non merentur quod quaerunt accipere; et sunt alii qui tam ardentissima fide petunt, ac si praesentes habeant, et os ad os loquantur. Hi idcirco exaudiri [Col. 1424A] merentur et effectum precis suae adipiscuntur. Vos itaque adhortor, charissimi, ut hujus sancti martyris Marci auxilium imploremus, ut una nobiscum in suo patrocinio congratulemur, ut cui assidue praeconia sanctitatis in terris attolimus, illius consortium mereamur habere in coelis: auxiliante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per infinita saecula saeculorum. Amen.

Donatio Atinensis ecclesiae

Leo Atinensis

[Col. 1423]

DOMNI LEONIS ATINENSIS EPISCOPI Donatio solemnis facta canonicis clericisque Atinensis Ecclesiae. (Apud UGHELLI, Italia sacra, t. VI, p. 432.)

[Col. 1423B] In nomine Domini nostri Jesu Christi.

Anno ab Incarnatione ejus millesimo quinquagesimo sexto, mense Julio, indict. IX, residente in urbe Roma summo et universali pontifice domino papa Victore, et imperante domino Conrado piissimo imperatore, et Capuanam Ecclesiam gubernante domino Adenulpho archiepiscopo. Nos LEO divina gratia dispensante, Eccles. Atinensis episcopus, recto considerationis oculo ea quae ad utilitatem Ecclesiae pertinent intuendo, ut ecclesiasticus ordo juste et pie in domo Domini vivere valeat, ordinantes in mente statuimus ut Atinenses clerici ad eccles. S. Mariae sponte et voluntarie pariter convenirent, et divinum servitium unanimiter Domino exhiberent; hoc nostrae voluntatis arbitrium placuit, et ipse, a [Col. 1423C] quo omne bonum procedit, hoc sua clementia tribuit et concessit, quoniam ipse, qui bonam voluntatem largitur, praebet et operationis pium effectum. Convocatis igitur universis clericis una cum domino Lando illustrissimo comite, et nostro advocato Bernardo pariter cum omni populo civitatis, nostrae voluntatis arbitrium disseruimus, et propositum in mente conceptum illis omnibus viva voce aperire curavimus, ut nihil in domo Domini absque digno consilio fiat, quia scriptum est: «Omnia fac cum consilio, et post factum non poenitebis.» Patefacto denique consilio, dignum et justum visum est universis ne clerici per diversa vagantes, et saeculares curas atque sollicitudines semper gerentes, in divino se famulatu exercere prout condecet minime possent; [Col. 1423D] proinde clerici consilio habito, quidam ex ipsis non inviti neque coacti ad Ecclesiae servitium gratuito pectore et sincera voluntate se contulerunt, videlicet Theoto, Angelus, Joannes, Almundus, Albertus, Joannes, Leo, Benedictus, Petrus et Joannes presbyteri, et Benedictus archidiaconus, et Gregorius, Marcus, primicerii, Dominicus et Atinus. [Col. 1424B] Hi omnes rationabile obsequium Domino repraesentantes ut ambularent in domo Domini cum consensu ad altare sanctae Dei Genitricis sese cum omnibus suis rebus humiliter obtulerunt. His ita peractis memoratus comes omni populo sibi adjuncto una cum praedictis clericis supplices nobis preces deposuerunt, attentius exorantes ut tam illi qui se jam ad Ecclesiae gremium contulerunt, quam et posteri qui eorum fuerint vestigia secuturi nostra discussarent; quorum preces benigno pietatis intuitu attendentes, dignum eos duximus exaudiri. Unde accepto et deliberato consilio, eidem sanctae Dei Genitricis ecclesiae omnibus canonicis, sicut praesentibus, ita etiam et subsequentibus concedimus atque donamus ecclesiam S. Laurentii, S. Marciani, S. Blasii, S. Sylvestri, [Col. 1424C] S. Petri, S. Stephani, et omnes ecclesias quae in finibus Atinae civitatis construi possunt, scilicet eum decimis, primitiis et oblationibus vivorum et mortuorum. Praeterea ad honorem sanctae Dei Genitricis, et ob reverentiam corporis beatissimi martyris Marci, hujus civitatis antistitis, concedimus vobis vestrisque successoribus omnium vestrarum ecclesiarum ordinationes pariter et canonicas sanctiones. Concedimus insuper vobis ut quoties nos vel nostros successores absentes fuerimus, ex nostrae auctoritatis officio potestatis plenitudinem habeatis; ut episcopali jure clericorum judicium in vestro capitulo obtineatis, et de universis criminalibus, videlicet de matrimoniis dissolvendis vel conjungendis, et de oppressionibus canonice judicandis. Et ut hujus [Col. 1424D] nostrae paginae instrumentum, sicut et a nobis, ita etiam a successoribus nostris firmum et illibatum in perpetuum conservetur, obligamus nos et posteros nostros curiae centum libras auri componere, et hoc simili modo eodemque tenore inviolabiliter conservetur. Quod si quis hujus nostrae constitutionis decretum aliqua ratione ausu temerario infringere [Col. 1425A] vel removere tentaverit, ex parte Dei omnipotentis, et B. Mariae semper virginis, beatique Michaelis archangeli, et ex parte sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et omnium apostolorum, et beati Marci martyris omniumque sanctorum, perpetuo cum anathematis vinculo innodamus, ut in die judicii non resurgat in dextera parte coronandus, sed cum Juda Domini traditore, et cum Datan et Abiron, quos terra vivos absorbuit, suam sedem accipiat. Amen, fiat, fiat.

[Col. 1426A] Hoc ego Benedictus notarius per jussionem supradicti venerabilis episcopi scripsi.

Actum Atinae feliciter.

  • Leo Dei gratia episcopus scripsi.

  • Ego Lando gratia Dei comes.

  • Ego Petrus Adoni judex.

  • Petrus Joanni Sergii judex.

  • Ego Jubone testis sum.

Sermo de passione Marci

Leo Atinensis

[Col. 1425]

DOMNI LEONIS SERMO DE PASSIONE BEATI MARCI. (UGHELLI, ubi supra, col. 433.)

[Col. 1425B] Ad matris Ecclesiae gremium, fratres charissimi, harmoniae tympanum per totum orbem plebs fidelium sumens, laudesque Regi magnifico super beatissimi Marci pontificis passionem canens recurrat. Hodie namque Marcus praesul sanctissimus, apostoli Petri discipulus coronatus ante Dominum pervenit; hodie laureatus coelestibus infulis redimitus ante cum assistit, hodie, inquam, audire meruit: «Euge, bone serve et fidelis, quia in modico fuisti fidelis, eris potestatem habens supra multa; hodie pro Christo duobus clavis in capite est affixus; hodie bravium victoriae perennis accepit; hodie sub coelesti est ara locatus; hodie, cum his qui pro Christo passi sunt, canticum novum Deo decantans exsultat; hodie corpus suum urbi Atinae tumulandum reliquit; hodie [Col. 1425C] per totam Campaniam catholicam illustrat Ecclesiam. Adeo enim supereminens ejus excellentissima exstitit gloria, ut sua quidem passione non solum Atinensem Ecclesiam, verum etiam totam illustraret Campaniam; clarificavit nempe hic beatissimus martyr et pontifex Marcus sua passione Jesum Christum Dominum nostrum, cum pro ejus nomine clavis est in capite binis confixus; sua itaque passione et praesulatus officii dignitate illustravit Ecclesiam, cum, sicut a beato apostolo Petro ei fuerat traditum, alios verbis, alios corporis sui supplicio, alios miraculorum signis ad veri Dei culturam accendit; nam quis in sanctae matris Ecclesiae gremio consistens clavos in capite non libenter pro Christo cum Marco susciperet, ut a Christo Domino in perpetuum [Col. 1425D] cum eo remunerari valeret? De hoc siquidem et aliis martyribus David propheta praedixerat: Ure renes meos et cor meum.» Hujus itaque excellentissimi martyris fide Ecclesia Christi per orbem diffusa incitatur ad martyrii metam, provocatur ad praedicationem, instruitur ad pugnam. Incalescant [Col. 1426B] ergo hodie fidelium mentes, et de tanto Ecclesiae ariete congaudentes, odas Christo promant, melleaque famina laudis. Nam quis super tam immanissimam passionem non obstupescat? quis non admiretur tortoris saevam crudelitatem? Apprehenditur praedicator Trinitatis sanctissimus, et praesul magnificus catenis ferreis coarctatur, carceri mancipatur, suppliciis afficitur, proscribitur, damnatur, ad postremum clavis acutissimis in capite confoditur. Videte, fratres, videte Marci mysterium, videte tantam longanimitatem, videte tantam patientiam. Animadvertite quo calore urebatur, qui, dum intrepidus persecutoribus verbum vitae annuntiat, acutos in capite suo pro Christi nomine suscipere clavos non formidavit. Urebatur martyr sanctissimus desiderio [Col. 1426C] vitae aeternae, et idcirco libenter sustinuit acumina saeva clavorum. Hinc Paulus ait: Vivus est sermo Dei, et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti, pertingens etiam usque ad divisiones animae ac spiritus, compagum quoque, et medullarum et discretor cogitationum Dei (Hebr. IV, 12) . Clavorum igitur beatissimus Marcus afficiebatur supplicio, sed validius sancti Spiritus urebatur ardore; sed dum martyris mens in fidei amore succenditur, hinc amplius tortor nefandus ad ejus necem cum saevis lanistis urgetur. Clamat celerius, clamat instantius: «o mali milites, effeminatum qui animum fertis cum sceleratissimo Marco parcitis!» Atinensis civitas in Christi laude resultat; praeparentur nova supplicia, gladius acuatur, neci Christianorum praesul et doctor [Col. 1426D] tradatur, corpusque ejus lupis et canibus devorandum relinquatur. O sententia saeva tortoris! Heu, heu! phalanx iniqua, cur frustra in Christi martyrem saevis? Adest, adest, inquam, cuncti potentia celsa Tonantis; aderit clementia magnifica Dei de tuis qui manibus liberet beatissimum Marcum. Caput [Col. 1427A] ejus perforatur, sed firmissima constantia pectoris ejus a charitate non recedebat Omnipotentis. Corpus supplicia patitur, sed salutem vitae aeternae acquirit. O felix constantia! o spes inenarrabilis, quae, dum clavorum non timuit sustinere cruciatus, ante omnipotentis Dei clementiam meruit pervenire laureatus! Laureatus, inquam, ante Dominum beatus Marcus advenit, et mox inter sanctorum catervas a Domino est Jesu Christo locatus. Hic est martyr beatissimus, hic est praesul dignissimus, hic est principis apostolorum discipulus, hic est Jesu Christi [Col. 1428A] Domini nostri praedicator testique magnificus. Sed quoniam ipsius hodie veneranda natalitia celebramus, eum, tanquam patronum nostrum, flagitemus obnixius quatenus pro nobis assidue intercedat ad Dominum; decens siquidem est ut quem praedicatorem et doctorem veritatis habuimus in terris, adjutorem pariter habere mereamur in coelis, quod Christus Jesus Rex regum omnium concedat aeternus, qui vivit et regnat cum Patre et Spiritu sancto per omnia saecula saeculorum. Amen.

Sermo in octava S. Marci

Leo Atinensis

[Col. 1427]

DOMNI LEONIS SERMO IN OCTAVA S. MARCI EPISCOPI ET MARTYRIS.

[Col. 1427B] Hodie, dilectissimi, octavum diem sanctissimi martyris et pontificis Marci celebramus, in quo calcavit diabolum persequentem, vicit mundum blandientem, et sub pedibus suis conculcavit imperatorem frementem. Quanta enim gloria et quibus honoribus in hoc mundo claruit, et qualiter apostolorum principis factus auditor, qualiterque ad coelestia regna migravit, cum ejus passio legeretur, audistis; recte igitur sancti martyris et praesulis solemnia usque ad diem celebrantur octavum, qui septem tempora, id est, septem a saeculo leges per septem dies, quibus vita humana designatur, conservans, octavum diem, qui resurrectionis et judicii est, in cordis arcano retinens, pro fide Christi mori non timuit. Quod vero partes septem, necnon et octo, unusquisque [Col. 1427C] fidelis dare debeat, Salomon declarat dicens: «Da partes septem nec non et octo.» Dies enim, fratres, in sancta Ecclesia declarantur tres, ante legem, sub lege, et sub gratia; declarantur et septem per septem a saeculo leges: sed jam, prout Dominus dederit, praedictum numerum qualiter intelligendus, et unicuique sit aptandus, et quid mystice signet, vestrae fraternitati promamus.

De primo die.

In primo namque numero intelligimus Deum Patrem omnipotentem. In secundo Jesum Christum Filium ejus Dominum nostrum. In tertio Spiritum sanctum, a Patre et Filio procedentem. Et hi tres unum sunt, unum in deitate, et tres in personis. [Col. 1427D] Dies autem Deus Pater est, dies Filius est, dies Spiritus sanctus est. Dies diei, Filius de Patre est. Ipse et sol justitiae est. De hoc die per prophetam dicitur: Timentibus Deum orietur sol justitiae. Ergo si Pater et Filius dies sunt, et dies lux est, patet nimirum quia Spiritus sanctus vera illuminatio est, illuminans corda et fidelium mentes. Per primam vero diem accipiendum est unum Deum, unam fidem, [Col. 1428B] unum baptisma; similiter et per primam diem possumus intelligere ab Adam usque ad Noe, et uniuscujusque hominis infantiam, et correptionem, et insciorum praedicationem.

De secundo die.

In secundo vero numero intelligere debemus legem et gratiam, timorem et poenitentiam. Pedes recti, juxta illud: «Recti diligunt te;» et speciem electri, id est, Filii Dei incarnationem; nec non et corpus et anima, vitam activam et contemplativam, practicam et theoricam, sensum historicum et allegoricum facere et docere, uniuscujusque pueritiam; ac juxta Domini praeceptum esurientes reficere. Et tempus a Noe usque ad Abraham est delinquentium increpatio; per legem namque homines a peccato coercentur, [Col. 1428C] per gratiam peccatoribus ignoscitur, per timorem misericordia poscitur, per poenitentiam peccatoribus venia datur, per pedes in viam mandatorum Dei curritur, per electrum Filii Dei incarnatio demonstratur.

De tertio die.

In trino numero intelligimus Trinitatis mysterium, et tres chordae in cithara, Deum per artificis manum laudantes, ac tres dies ab origine mundi, ut ante jam dixi, usque ad consummationem saeculi. Sunt enim itinere trium dierum Pater ingenitus, Filius unigenitus, Spiritus sanctus ab utroque procedens, Pater in voce, Filius in humana natura, Spiritus sanctus in specie columbae et ignis. In libro namque Ezechiclis tria verba descripta ostendit illi [Col. 1428D] Deus, lamentationes, carmen, et vae; per lamentum poenitentia, per carmen gaudium aeternae beatitudinis, per vae supplicia aeternae damnationis figurantur. Tres etiam res sunt propter quas unusquisque fidelis ad Ecclesiam pergit ad baptismum et judicium percipiendum, et corpus ac sanguinem sumendum; in vivifica quidem hostia tres colores conspiciuntur, [Col. 1429A] species formae, candor et rubor. Unde David de ejus specie sic ait: «Speciosus forma prae filiis hominum;» in candore carnem virgineam, in rubore mysterium Dominicae passionis. De hac vivifica hostia tres partes exinde facit sacerdos, primam in patena, secundam in calice ponit, tertiam ipse sacerdos sumit: prima pars, quae in patena ponitur, significat Incarnationem Filii Dei; secunda, quae in calice ponitur, corpus incorruptibile quod in sepulcro latuit; tertia, quam sacerdos accipit, Christi resurrectionem designat.

De quarto die.

In quarto vero numero accipimus figuram quatuor animalium, et quatuor rotarum, ac quatuor annulos [Col. 1429B] arcae; et quatuor principales virtutes, prudentiam scilicet et justitiam, fortitudinem et temperantiam; vel quatuor mundi partes; aut hominem ex quatuor elementis creatum; et quatuor flumina ex uno paradiso manantia. In quarto etiam loco scribitur illud quod Deus dixit: «Fiat lux, et facta est lux:» in quarto quoque loco hominis ponitur juventus, et tempus a Moyse usque ad transmigrationem Babylonis.

De quinto die.

In quinto numero intelligimus quinque libros Moysi, et tempus transmigrationis Babylonis usque ad David; vel quinque sensus corporis, visus videlicet, [Col. 1429C] auditus, gustus, odoratus et tactus; similiter etiam et in hoc numero describuntur quinque plagae corporis Christi in cruce pendentis, et quinque claves sapientiae, quinque quoque panes hordeacei, de quibus Dominus satiavit quinque millia hominum.

De sexto die.

In senario numero accipiendum est infirmorum visitationem, necnon et hominum senectutem, atque perseverantem sub Evangelio famulatum, et tempus a transmigratione Babylonis usque ad Christum: simul etiam in senario numero Deus cuncta creavit et ordinavit, in sexto die hominem fecit, et in ea aetate mundum redempturus advenit. In sexta quoque [Col. 1429D] hora pro nostra salute Deo Patri Christus semetipsum sacrificium obtulit. In nuptiis vero, quae in Cana Galileae factae sunt, sex hydriae positae sunt; prima hydria est ab Adam usque ad Noe, secunda a Noe usque ad Abraham, tertia ab Abraham usque ad Moysen, quarta a Moyse usque ad David, quinta [Col. 1430A] a David usque ad transmigrationem Babylonis, sexta a transmigratione Babylonis usque ad Christum: capientes singulae metretas binas, id est Vetus et Novum Testamentum.

De septimo die.

Per septenarium namque numerum sanctos apostolos intelligimus, de quibus Dominus ait: «Vos estis lux mundi;» septem etiam invenimus esse dona Spiritus sancti, id est, sapientiae et intellectus, consilii et fortitudinis, scientiae et pietatis, ac timoris Domini; in sancta quoque Ecclesia septem dona Spiritus sancti unusquisque fidelis accipit, id est pabulum salis, ecclesiae introitum, sputum, oleum unctionis, baptismum Christi, chrisma sacerdotum, [Col. 1430B] et chrisma pontificum. Septem quoque sigilla in Apocalypsi Joannis legimus, primum sigillum est annuntiatio Incarnationis Filii Dei; secundum, baptismus; tertium, passio; quartum, resurrectio; quintum, ascensio; sextum, judicium; septimum, meritorum retributio; sunt et septem beatitudines: regnum coelorum, possessio terrae viventium, consolatio, justitiae societas, misericordia, visio Dei, et filiatio Dei.

De octavo die.

In octonario numero sanctam Scripturam intelligimus, et dilectionem Dei et proximi, ac speculantium vitam, et tempus generale resurrectionis, vel [Col. 1430C] hominum decrepitam senectutem. Octavus dies apud unumquemque finis est vitae praesentis et initium vitae futurae; octavum diem significabat cataclysmus factus sub Noe, in quo octo animae salvae factae sunt; et in Ecclesiaste Salomon loquitur: «Da partes septem nec non et octo;» septem namque et octo quindecim faciunt, et quindecim sunt cantica graduum quae filii Israel quando ad templum conveniebant, decantare soliti erant. Christus est dies primus, septimus et octavus; primus, ante quem nullus; septimus, quia in ipso septem dona Spiritus sancti requievere; octavus, quia aeternus ac sempiternus est; octo etiam beatitudines Dominus in monte suis discipulis exposuit, quas martyr hic sanctissimus et pontifex almificus in se retinuit et excrevit. [Col. 1430D] Nunc itaque enixius flagitemus hunc martyrem et pontificem Marcum ut pro nobis indignis omnipotenti Deo preces effundat, ut qui Pater, tutor et defensor nobis exstat in terris, eum socium mereamur habere in coelis, ipse adjuvante qui vivit et regnat in saecula saeculorum. Amen.

ANNO DOMINI MLXXII. AVESGOTUS SANCTI PETRI CULTURAE CENOMANENSIS ABBAS.

Notitia historica

Maurini

[Col. 1431]

NOTITIA HISTORICA. ( Histoire littéraire de la France, tom. VIII, pag. 76.)

Avesgaud, ou Avesgot, était abbé de la Coulture à un des faubourgs de la ville du Mans. Il faut éviter de le confondre, comme l'a confondu un auteur célèbre (MAB. An. l. LXI, n. 41) , avec un autre Avesgaud, abbé de Saint-Vincent, dans la même ville, qui en 1039 assista au sacre du roi Philippe. Celui qui fait le sujet de cet article, n'était encore alors que simple moine, et ne fut élevé à la dignité d'abbé qu'après 1061. C'est ce qui paraît par une lettre qu'il écrivit vers ce temps-là. Non-seulement il n'y prend point d'autre qualité que celle de moine, mais il n'en donne même aucune à S. Anselme, à qui elle est adressée, et qui fut prieur du Bec l'année suivante, ce qui prouve que la date de la lettre est antérieure. Quoique Avesgaud soit différent de l'abbé de Saint-Vincent de même nom, il pouvait néanmoins être de la même maison, qui était celle de Bellesme, dont était sorti un troisième Avesgaud, mort évêque du Mans en 1036. Il parle effectivement de sa famille comme étant puissante au pays du Maine. Il gouverna le monastère de la Coulture en qualité d'abbé jusqu'en 1079 inclusivement, et eut Johel pour successeur dès la fin de la même année ou au commencement de l'année suivante.

Avesgaud n'écrivait pas mal, comme on le voit par sa lettre à S. Anselme, que Baluze a tirée de l'obscurité. C'est l'unique production de sa plume qui soit venue jusqu'à nous. L'objet que s'y proposait l'auteur était d'engager Anselme à se charger pour un temps de l'instruction d'un de ses neveux. Mais elle n'eut point d'autre effet que de lui attirer la belle réponse qui fait la seizième lettre du premier livre d'Anselme, et dans laquelle celui-ci répond d'une manière aussi modeste qu'ingénieuse à un vers de Perse qu'Avesgaud lui avait cité. Il est étonnant après tout de voir que le Bec, qui avait ouvert à la jeunesse une école publique, ait refusé en cette rencontre un jeune élève de condition. Mais l'étonnement cesse lorsqu'on fait réflexion qu'il s'agissait des premières instructions de la grammaire, qu'Anselme ne pouvait lui donner comme le souhaitaient ses parents, parce qu'il était occupé à enseigner les hautes sciences.

Epistola ad Anselmum Cantuariensem

Avesgotus Cenomanensis

[Col. 1431]

AVESGOTI ABBATIS EPISTOLA AD SANCTUM ANSELMUM POSTMODUM CANTUARIENSEM ARCHIEPISCOPUM. (BALUZ., Miscell., t. II, p. 174.)

[Col. 1431A] AVESGOTUS, coenobii Sancti Petri Culturae monachus ANSELMO salutem.

Hactenus amici atque familiares solummodo fuimus locutione, sed minime experti sumus nos, si necesse esset, operatione. Ego jamdudum opto ut quid jubeas mihi, tuncque videres quantum de me confidere potes. Crede mihi, aut per me aut per meos parentes jussioni tuae obedirem libenter. Verum cum istud facere negligis, a te hoc donum primus exigo. Habeo quemdam meum nepotem jam juvenem, quem super omnia curo; et, si ferre valeres, desidero eum manere tecum, tuo ut grammate erudiatur. Ad alios doctores ipsum mittere possum. Sed majorem fiduciam in te haberem quam in aliquo vivente. Valde securus ex eo fierem, si moraretur [Col. 1432A] in loco in quo es. Cur fama Lanfranci atque Guimundi volat per orbem plus tua? Cur tandiu lucernam recondis sub modio? Quid non recordaris poetae dicentis:

Scire tuum nihil est, nisi te scire hoc sciat alter.
Ex te haud dubito quin annuas voluntati meae. Verum deprecor te multum ut mihi dicas quod servitium abbati tuo congregationique subjectae sibi offeram, ut hoc quod retuli permittant fieri saltem tres menses aut quatuor, si plus eis non libuerit . Igitur si verba mea, uti cupio, a vobis fuerint suscepta, manda mihi terminum quo te possim invenire; atque, si incolumis fuero, illuc abibo. Vale, charissime .

ANNO DOMINI MLXVI ET MLXXVI. SS. ARIALDUS DIACONUS ET HERLEMBALDUS MARTYRES.

Acta Arialdi et Herlembaldi

Bollandiani

[Col. 1433]

SANCTORUM MARTYRUM ARIALDI ET HERLEMBALDI ACTA. DE VENERATIONE ANTIQUA SEPULCRORUM, ACTORUM SCRIPTORIBUS ET CERTAMINUM, SOCIO LUITPRANDO PRESBYTERO. (Apud BOLLAND., Acta sanctorum, Junii, t. V, die 27, p. 280.)

[Col. 1433A] 1. Joannes Petrus Puricellus, Laurentianae Mediolani collegiatae archipresbyter, cum anno 1645 Ambrosianae ibidem basilicae ac monasterii monumenta evulgasset, ordine chronologico digesta, ubi haud parce delibantur acta praenominatorum sanctorum, biennio post proprium de his evulgavit opus, libris quatuor distinctum, quorum primus continet «Testimonia, pro ipsorum sanctitate collecta,» quae quidem pleraque historicorum sunt, ordine aetatis a saeculo XI usque ad XVII propositorum per capita XXX, et eorum potiores suo indicabuntur loco. Prae istis huc potissimum spectat «archiepiscoporum Mediolanensium catalogus» anno 1310 collectus, ubi ad Guidonis archiepiscopi LXXII nomen, sic notatur: «Isto tempore passus est B. Arialdus, martyr et levita, [Col. 1433B] scilicet millesimo sexagesimo sexto. Jacet in corpore ecclesiae S. Dionysii. Beatus quoque Heribaldus miles, qui amasias et filios sacerdotum persequebatur.» Fundatur autem hujusmodi testimonium in utriusque monumentis diu superstitibus, et epitaphiis in eorumdem erectione sculptis, atque infra producendis. Proximum illi catalogo locum meretur «Kalendarium Ambrosianum,» anno 1381 praefixum membraneo codici Epistolarum ad missas per annum legendarum; ubi ad 28 Junii sic habetur: «S. Arialdi levitae et martyris. Jacet ad S. Dionysium.» Accedit liber ipsius Puricelli proprius annis praecise centum post illum codicem scriptus, «de indulgentiis quae concessae sunt Mediolani ecclesiis, [Col. 1433C] deque corporibus sanctorum in eadem urbe atque ipsius dioecesi quiescentibus,» ubi folio 16 V, dicitur. «In S. Dionysio S. Dionysius, S. Arioldus, S. Aurilius,» alias «Arialdus» et «Aurelius» «scribendi.

[Col. 1434A] 2. Sed si ibi praetermittitur «S. Herlembaldus,» is alibi etiam absque «Arialdo» refertur ut «sanctus;» videlicet in tabula perantiqua collegiatae ecclesiae S. Babylae, ex asseribus compacta, ad istud sacellum quod capellae primariae sinistrum est, ubi «medium locum tenet S. Ambrosius, indumentis archiepiscopalibus ornatus, flagellum minaciter elatum dextera manu gestans, sinistra vexillum: in quo pictae sunt sanctissimae Trinitatis personae, nihil inter se forma vel aetate differentes. Ambrosio dexter assidet sanctus miles armatus, gentilitium familiae Cottae stemma praeferens supra pectus in latere dextero, Cottam scilicet albam, et his litteris indicatus sanctus Arembaldus; sinistra quoque martyricam gestans palmam, dextra vero vexillum album [Col. 1434B] rubra cruce interposita variatum. Simile porro vexillum et palmam similiter gestat alter ille, in sinistro assidens latere, ac sanctus Julianus appelatus.» Sed hic quis sit, hactenus non divino; habitus certe alium indicat ab istius nominis sancto diacono, qui cum fratre S. Julio Novariae presbytero colitur 31 Januarii.

3. Secundus praelaudati operis liber «S. Arialdi Vitam» continet, quam Constantinus Caietanus Puricello communicavit, ex veteri codice acceptam, scriptam autem non a Syro sacerdote (cujus exstat ad calcem epistola, et cui ipsam perperam addixit Baronius ad an. 1066), sed a «B. Andrea,» primum S. Arialdi usque ad obitum discipulo, [Col. 1434C] deinde monacho Valumbrosano atque abbate S. Fidelis de Strumis, cujus quaedam acta colligere studui die 10 Martii. Scripsit quidem aliquid «Syrus» praedictus statim ac caedes patrata fuerat, «cum socio Herimberto,» uti in epistola ad eum ait ipse [Col. 1435A] Andreas; sed quod scripsit, non invenitur. Quia vero ille multa omiserat, plenius et accuratius scripsit Andreas, jussu abbatis sui Rudolfi, decimo post mortem sancti anno; incompleto scilicet, ut alibi ostendam, annos numerando, id est anno 1075, cum recenter obiisse, similis martyrii laurea coronatus, «S. Herlembardus,» cujus ille passionem «alteri tam volumini quam scriptori» relinquere se professus, num. 44, necessitatem nobis imposuit ejus acta colligendi ex auctorum coaevorum, sed ferme adversariorum historiis seu annalibus, quos in lucem edendos promisit quidem Puricellus, sed morte praeventus longum eorumdem desiderium adhuc post se reliquit.

4. Sunt autem illi primum «Arnulfus» quidam, [Col. 1435B] quatuor libris historiam patriam complexus; et a libro II professus ea se deinceps scripturum, quae ab Ariberti archiepiscopi electione facta anno 1019 ipsemet videndo cognovisset; sicut fecit usque ad 1077. Deinde «Landulfus,» respectu alterius infra nominandi, «Senior» appellandus, qui scribebat circa annum 1080, in his ob quae «Arialdum et Herlembaldum» laudamus, quaeque ad invidiam utrique conflandam ipse detorquet, tanto magis credendus, quoad rei gestae substantiam, quanto iniquiori animo ea scripsit, etiamsi manifeste «mendax, dum asseruit et Arialdum et Alexandrum papam II poenitenter indoluisse omnibus quae contra Nicolaitas et Simoniacos Mediolani clericos ante [Col. 1435C] egissent; dum etiam tria confinxit miracula, quae Deus patravit in favorem causae quam uxorati sacerdotes pertinaciter tutabantur, quamque toties Ecclesia catholica Romana damnavit.» Ita Puricellus in praefatione ad librum I, merito redarguens Tristanum Chalchum, Carolum Sigonium, Josephum Ripamontium, recentioris aevi historicos Mediolanenses, quod in explicandis turbis quibus, saeculo XI ultra medietatem procurrente, agitata Mediolanensis Ecclesia est, et quarum causa isti publice habiti sancti vitam amiserunt, martyrii titulo a Romanis pontificibus consecratam, maluerint auctores schismaticos sequi ipsosque sanctos inculpare, quam «Landulfum Juniorem,» qui sub annum 1515 scribebat qualia ex «venerabili Liprando,» avunculo [Col. 1435D] suo, didicerat, pro eadem causa naso auribusque mutilato.

5. Damus hic primam «S. Arialdi» Vitam ex ista Puricelli editione, cum eaque mortem ascribimus anno 1066, et quidem hoc ipso quo Andreas passum «Arialdum» affirmat die, «quinto Kalendas Julii;» qui tamen dies cum esset celebranda S. Baptistae octava occupatus, translatus sit in praecitato Kalendario ad IV «Kalendas.» Neque ad diem mutandam cum Puricello nos movet numerus 67, quod captivum abductum sanctum, «ante horam diei tertiam, in quo vigilia S. Petri celebrabatur, per totum Mediolanum est divulgatum.» Cum enim Lacus Major, ad quem ductus et in quo eadem die interfectus est sanctus, ad quinquaginta aut plura [Col. 1436A] passuum millia distet Mediolano, nec ita procul inde captus ille sit, horarum paucarum intervallo; satis mirum fuit proditionem eam, per quam in hostium manus ipse venit, postridie mane personuisse in urbe, licet adhuc sine ulla de nece vel necis modo certitudine; quam primum die 29 consecutus est auctor, totam diem noctemque ambulando illuc progressus. Tunc siquidem consceleratus sacerdos ei obviam factus, dixit: «Ex terna die vox laetifera,» id est laetitiae plena, «loco nostro insonuit: Arialdus, clericorum adversarius, vinctus habetur in navi et in ripa laci,» eodemque die peractam caedem describit. Ubi non lego cum Puricello «externa,» ut videri posset, «hesterna;» sed «ex terna,» sive «ex tertia die,» id est, nudius tertius, tunc V Kal-Julii. [Col. 1436B] Quoniam autem de «S. Herlembaldo» nihil distincte scitur quoad diem mortis, obitae (ut satis probaturum me puto) anno 1075, non 1076, haud diu post Dominicam in Albis, tunc 12 Aprilis actam; congruum censui, quorum conjuncta fuerunt et viventium acta, et mortuorum monumenta cultusque, non dirimere historiam, sed Vitae Arialdi subtexere reliqua usque ad «Herlembaldi» caedem acta.

6. Quoniam etiam extremi discriminis socius ille fuit «Luitprandus presbyter» praelaudatus, dictus etiam «Liprandus» et «Leoprandus,» anno 1513 die 6 Januarii, in senectute et confessione bona defunctus, in Pontidio S. Jacobi monasterio, sed sanctis necdum annumeratus; quae de illo supererant [Col. 1436C] plane admiranda, et ad idem prorsus argumentum facientia, per modum appendicis historiae sanctorum duorum placuit adjungere. De hujus aliquo cultu aqud Pontidienses monachos, apud quos obiit et sepultus est, si quid invenisset Puricellus, fuisset haud dubie studiose expensurus. Attentis tamen iis quae nepos istius Luitprandi narrat [de] viventis mortuique miraculis; atque in primis [de] animi fortitudine, divinitus inspirata, ad subeundem ultro ignis judicium; dubitare vix possum quin hunc beatis suis accensuerint, et ossa defuncti Pontidienses habuerint in honore, sed per bellicas aliasve calamitates, destructo aliquando vel incenso monasterio, suspicor periisse ipsius sepulcri memoriam, et quidquid facere posset ad eumdem sine scrupulo vocandum [Col. 1436D] «beatum,» imo et «sanctum,» si constaret ejus esse ossa, quae Papiae inter alias reliquias nominantur. Talem de Pontidiensium erga Luitprandum affectu opinionem confirmat mihi memoria cultus a Vallumbrosanis monachis delati S. Petro, quem «Igneum» cognominant, ab eo eventu, quo simile ignis judicium subiit Florentiae anno 1063, id est annis 38, antequem id subiret Luitprandus; siquidem Petri istius reliquias pridem honorifice conditas habent monachi sui in altari, pluribus ejusdem professionis beatis communi, et nunc etiam obtinuerunt a sacra Rituum congregatione, ut festum ejus possint cum Officio agere 8 Februarii.

7. Andreas Alciatus, jurisconsultus celeberrimus, qui anno 1530 florebat, in quodam suo Antiquario, [Col. 1437A] per N. Fontanam in mss. allegato apud Puricellum pag. 15, «Arialdi ex Alciata gente sepulcrum» indicare dicitur; et addere, «cujus conciones, disputationes, necem, miracula, Arnulfus historicus Mediolanus descripsit.» Sed quoniam Arnulfus iste fuit, sicuti vidimus, periniquus «Arialdo,» non est verosimile quod ille seorsim a sua Historia, qualem diximus, Vitam sancti voluerit scribere, licet ad extremum emendatus et reconciliatus Ecclesiae; cum ne tunc quidem dimoveri potuerit quin sentiret sanctos praelaudatos bonam causam minus bene discreteque egisse, adeoque nec in morte sic obita laudandos. Ut ut est, ejus non potest esse Vita, quae Puricello facit librum tertium, et quo in adnotatis frequenter utemur. Praeterquam enim quod [Col. 1437B] ubique sanctorum acta probet vehementer, sese indicat auctor scripsisse post annum 1100, quando de «ecclesia Rozonis» loquens addit, «quae nunc dicitur S. Sepulcri,» quod nomen illa primum assecuta tunc est. Plura in hanc rem congerit Puricellus in praefatione ad istum lib. III, censetque ex stylo eam esse «Landulfi, a S. Paulo» dicti, «Junioris» per nos appellandi, qui lecta accurate Vita per Andream scripta (hanc autem legisse Arnulfus vix potuit, nedum et tam contraria prius scripsisse quin postea distinctius retractaret) eamdem redegerit in compendium, [Col. 1438A] quaedam paulo mellus ordinans et supplens ex eadem scientia, et suos tunc etiam Annales scribens, in appendice nobis potissimum sequendos.

8. Idem Alciatus aliam Vitam «S. Arialdi» vel scripsit vel scribere inchoavit. Superest enim ejus initium, quod Puricello facit libri I caput 12, sicut illud hic habuit, suppeditatam sibi a Matthaeo Valerio, Carthusiae Papiensis priori, et simili prorsus exemplo vidit in musaeo Aloysti ab Ecclesia, quondam secretarii Urbani. Hoc quoque fragmentum, adnotatis nostris insertum, lector inveniet: uti etiam quaedam «Petri Azarii,» viri, ut apparet militaris, qui anno 1456 militiae reformandae adhibitus Annalium Mediolanensium opus, quale apud Carthusiae priorem praelaudatum servabatur in mss. [Col. 1438B] perduxit ad annum 1402 plane grandaevus. Reliquos auctores, quorum loca ac testimonia implent librum I Puricelli, communem «SS. Arialdo et Herlembaldo» (quam aliqui «Arembaldum, Herenbaldum» et «Heribaldum» nominant) videsis apud ipsum. Vide etiam ejusdem librum quartum; qui unius quidem «Herlembaldi Vitam» profitetur dare, sed revera historiam continet totius schismatis quod saeculo XI Ecclesiam laceravit, Cadaloo et Guiberto in antipapas elevatis, per rebellem Ecclesiae Henricum ejus nominis regem IV, imperatorem III.

Vita Arialdi et Hertembaldi

Andreas Vallumbrosanus

[Col. 1437]

SANCTI ARIALDI VITA Auctore B. ANDREA Vallumbrosano, sancti discipulo.

PRAEFATIO.

[Col. 1437C]

1. Praecepisti, venerande Pater Rudolfe, ut beati martyris Arialdi passionem describerem. Quod licet facere conatus sim (in veritate, non pro humilitate sola, ut plerique sapientes solent, loquor), quidquid in ea est quod conveniens sit, etiam in ipsa verborum compositione, non meae sapientiae, quae sic est parva ut pene sit nulla, sed soli Dei gratiae, meritisque ipsius, atque tuae orationi tribuo. In qua sciat, eam quicunque legerit, me prorsus nihil dixisse nisi quod viris certis narrantibus didicerim, a marchione videlicet, ipsius germano fideli, vel a Bonovisino ejusdem fidelissimo famulo, qui ei a cunabulis est famulatus similiter, imo de quibus tot existere possunt testes quot illo in loco cum aetate [Col. 1437D] perfecta sanoque sensu sunt homines.

2. Verum, per totum hunc libellum, meum nomen celetur, qui talis sum ut magis conveniat nesciri quam sciri, cui jure congruit illud Isaiae: «Claude, inquit, ostium tuum, et absconde te post illud, donec transeat ira Domini (Isai XXVI, 20) ;» tum vero nomen [Col. 1438C] in ejus fronte habeatur; quoniam, velis nolis, super candelabrum, ut omnibus luceas, te posuit Christus; quatenus, is qui scripsit si ignoratur, ad quem scriptus est non ignoretur. Porro quia in hoc plura sunt in verbis et factis aedificationi utilia, duodecim monasteriis quibus te supernus Judex proposuit, oro ut ad legendum tribuas, quatenus, dum audierint, in defensione veritatis, quod alii nostro in tempore dixerunt et perpessi sunt, accendantur et ipsi ut talia dicant, et, si necesse fuerit, pro eadem veritate similia patiantur.

CAPUT PRIMUM. Arialdi natales, institutio, prima contra clerum incestum concio.

[Col. 1438D] 3. Licet jam sic senex sit mundus ut jamjamque vicinus ejus cernatur occasus, tamen quia ab universis mortalibus ignoratur quando finiatur, libet novorum constantiam sanctorum, supparem antiquorum, saevitiamque perfidorum qui eos usque ad necem, nostris temporibus imoque nostris sub oculis, [Col. 1439A] persecuti sunt, scriptis tradere atque posteris ad eorum aedificationem intimare.

4. Igitur in Cutiaco quodam vico, inter Mediolanum Comumque sito, milliario vigesimo distante a majore, quinto vero a minore [civitate], ut vulgari fertur opinione, Bezo quidam cum Beza sua uxore exstitit, nobiles utrique natione, sed nobiliores probitate. In quorum profecto laude parumper immorari ex sanctorum gestis quamplurimis instruimur, et cuncti scimus liberiorem fore laudem celsi aedificii, si certitudo manifesta habeatur firmi ipsius fundamenti. Hi namque causam reproborum, quae est rapacitas, tam exosam habeant, ut inter caetera eorum bona, cum in servis equisque nimis abundarent, nullus erat audax ex ipsis servis qui manipulum [Col. 1439B] quidem vi furtimve alienae segetis raptum deferre auderet equis coram eisdem. Porro superbiam, quae est causa diaboli, ita exsecrabantur ut, cum libere modis omnibus suis vicinis imminerent atque a nemine eorum si nollent, constringi possent; ceu essent ex illorum minimis, sic se ultro subdebant ipsorum omni justae conventioni.

5. Verum quoniam unicuique parum est non agere prava nisi in bonis operibus exercitationem ponat, pauperum infirmorumque necessitati intendebant, ut ex vicinis nemo, infirmitate oppressus, in strato jaceret qui a Beza memoria digna non visitaretur, et suis, si egeret hujusmodi, substantiis non aleretur. Praeterea in caeterorum orphanorum egenorumque beneficiis, quae illis sedule impendebat, [Col. 1439C] Deo et hominibus ejus vita sic erat grata ut ipsi pauperes [Col. 1440A] invicem conferrent, dicentes: Si haec obierit, profecto nobis vivere non expedit. Hoc quippe exercitium sanctae actualis vitae, per multorum curricula annorum, in venerabilis Bezae natorumque ejus desudatione, viro ipsius jam defuncto, egomet vidi caeteraque perplura aedificationi congrua. Quae ideo praetermitto, quia velociter ad ea quorum causa hoc opus assumpsi venire concupisco.

6. Huic utique, sicut illius relatione didici, nocte quadam dormienti, ejus adhuc vivente viro ex quo tunc in utero habebat filium, admirabile lumen in visione, ceu solis meridiani splendor, desuper illuxit; cujus claritas, omnibus tenebris ab ea expulsis, totam domum, ubi erat jacens, implevit. Mane autem facto, insolitam secum visionem admirans, [Col. 1440B] antiquis matronis pandit; a quibus protinus audit habere se in utero infantem sexus masculini, meritique futurum celsi. Quem cum enixa est, apto praestolato tempore, Arialdum vocant, clericum faciunt, scholis diligenter eo usque tradunt quousque provinciales magistri qui eum possent instruere deficiunt. A quibus cum per tempora, ut scholaribus moris est, reverteretur (sicut a matre ejus jam saepe dicta cognovit) et puellae ipsius ornatiores more solito nitidioresque se ejus vultui praesentarent , quemadmodum esset videre, sic exterminabat a sua facie, dicens: Captio haec est Satanae. Indesinenter denique, in diversis terris, scholasticis se studiis tandiu tradidit, donec optime tam liberalium quam divinarum litterarum haberet scientiam simulque [Col. 1440C] aetatem perfectam .

[Col. 1441A] 7. Erat enim tunc ordo ecclesiasticus in tot erroribus seductus, ut ex illo vix quispiam existeret qui in suo loco veraciter reperiri posset. Nam alii, cum canibus et accipitribus huc illucque pervagantes, suum venationi lubricae famulatum tradebant, alii vero tabernarii, et nequam villici, alii impii usurarii existebant, cuncti fere cum publicis uxoribus sive scortis suam ignominiose ducebant vitam; omnesque, quae sua erant, non quae Christi, quaerebant. Nam, quod sine gemitu dici vel audiri nec potest nec debet, universi sic sub Simoniaca haeresi tenebantur impliciti, quatenus a minimo usque ad maximum nullus ordo vel gradus haberi posset nisi sic emeretur quomodo emitur pecus. Et, quod est nequius, nemo tunc qui tantae perversitati resisteret apparebat; [Col. 1441B] sed, cum lupi essent rapaces, veri putabantur esse pastores.

8. Ad quorum nimirum perversitatem detegendam et corrigendam, Mediolanum, ubi haec iniquitas tanto erat copiosior quanto urbibus caeteris ipsa est populosior, a Deo procul dubio praefatus missus est Arialdus, divinis, ut praediximus, legibus bene eruditus. Qui ingressus urbem , populum pene universum, ad ejus verba confluentem, fari sic adorsus est: «Volo, dilectissimi, vobis dicere, in nostri sermonis exordio, quae scire vos scio, ut paulatim sic vos introducam ad ea quae nescitis et vobis scire magnopere necessaria sunt. Veraciter credo vos nosse humanum genus usque ad Christi Domini nostri adventum caecum fuisse, non oculis corporis [Col. 1441C] sed cordis. Quod ideo erat caecum, quoniam quod erat falsum credebat verum, dicens lapidi lignoque et metallo: Deus meus es tu. Cujus caecitati ut miseriae in tantum summa Lux et aeterna compassa est, per quam omnia facta sunt, et in qua universa consistunt, ut non ad hanc a cordibus hominum auferendam angelum mitteret, sed per semetipsam de coelo descendit, carnem assumpsit, et, ut eam ab hominum cordibus penitus expelleret, usque ad crucis mortem libenter accessit. Qui in diebus carnis suae homines tot de mundo elegit quot sufficere ad universitatis illuminationem ante saecula posse praevidit. Quos, omnibus falsitatis tenebris ab eorum cordibus expulsis, aeterna luce illuminavit eosque [Col. 1441D] per mundum universum misit, et lucem, quam acceperat, ubique deferre praecepit sicque ad Patrem a quo venerat rediit.

9. Haec quippe summa et aeterna vivaque Lux duas in terra causas reliquit, in quibus omnes qui [Col. 1442A] erant illuminandi illuminarentur, et usque in finem saeculi semper permanerent lucidi; tam isti qui adhuc erant illuminandi quam qui jam fuerant illuminati. Vultis nosse eae res quae fuerunt? Verbum scilicet Dei et doctorum vita. De Verbo autem Dei, quod lux sit, non meum, sed Psalmistae audite testimonium: «Praeceptum, inquit, Domini lucidum, illuminans oculos (Psal. XVIII, 9) ;» et item: «Lucerna pedibus meis verbum tuum (Psal. CXVIII, et 105.) .» De vita vero doctorum, quod esse debeat lux in verbis suis, ipsa per se Veritas aperte manifestat: «Vos, inquit, estis lux mundi (Matth. V, 14) ,» et protinus addidit: «Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui est in coelis (Ibid., 16) .» Ex his itaque unam idem Dominus posuit ante illos, aliam ante vos. Hi vero, quibus scientiam Scripturae dedit, sibique ad ministrandum elegit, ut ad lumen verbi sui lucidi semper viverent, constituit; et, ut eorum vita esset vestra lectio, qui litteras nescitis, ordinavit. Sed, inimico humani generis insidiante, pariterque nostra negligentia et peccato operante, illi, se convertendo retrorsum, perdiderunt suam; vos autem lucem perdidistis vestram.

10. Verumtamen, ut securius vos idem inimicus deluderet, qui societatis ab eis abstulit veritatem, eis promisit in exteriori habitu sanctitatis habere similitudinem, quod gemens dico, non ad vestram ignominiam, sed ad cautelam. Nonne ad eamdem caecitatem [Col. 1442C] estis reversi, pro qua ab hominibus auferenda Christus de coelo misericorditer descendit? Sic enim ideo humanum genus ante ipsius adventum, ut diximus, erat caecum, quia sumebat pro vero mendacium; quicunque nunc opus simile facit, nonne causam eamdem incurrit? Nam sicut illi decepti lapides et ligna credebant deos, ita vos vestros sacerdotes putatis veros, quos incunctanter esse constat falsos. Unde hoc scire possumus? Vultis nosse unde? In tenebris sumus: ut hoc patenter cognoscamus, ad lucem eamus. Ad quam lucem? Ad Verbum videlicet Dei. Ecce Christus dicit: «Qui mihi ministrat, me sequatur (Joan. XII, 26) .» Quod est aperte dicere: A nemine quippe mihi ministratur nisi ab eo qui [Col. 1442D] me sequitur. Vestrorum vitam sacerdotum scio vos nosse: et quo Christus pergat, et quid dicat, audite, atque tunc plenius cognoscetis utrum isti sint ejus ministri, an ipsius potius adversarii. Ecce Christus clamat: «Discite a me quia mitis sum et humilis [Col. 1443A] corde (Matth. II, 29) .» Et iterum de se dicit: «Filius hominis non habet ubi caput reclinet (Luc, IX, 58) .» Et item: «Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V, 3) .»

11. E contra vero, ut inspicitis, vestri sacerdotes, qui effici possunt ditiores in terrenis rebus, excelsiores in aedificandis turribus et domibus superioribus, in honoribus, in mollibus delicatisque vestibus pulchriores, ipsi putantur beatiores. Et ipsi, ut cernitis, sicut laici, palam uxores ducunt; stuprum, quemadmodum scelesti laici, sequuntur, atque ad nefandum hoc opus patrandum tanto sunt validiores quanto a terreno labore minus oppressi; videlicet viventes de dono Dei. Christus autem in suis econtra ministris tantam munditiam quaerit et exoptat [Col. 1443B] ut non solum in opere, verum etiam stupri scelus damnet in corde, dicens: «Qui viderit mulierem ad concupiscendam eam, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V, 28.) » Redite, dilectissimi, ad corda vestra, redite: et sumere verum, falsumque respuere discite. Nam conatus sum reos reducere ad suam lucem; sed nequivi. Ut enim vos ad vestram reducam, huc ideo veni; et hoc aut fecero, aut pro vestra salute paratus sum animam meam tradere gladio. Haec et hujuscemodi complura vir Dei dum diceret, in verbis ejus plebs fere universa sic est accensa ut, quos eatenus venerata erat ut Christi ministros, damnans proclamaret Dei hostes, animarumque deceptores.

CAPUT II. Arialdus, socium Landulfum nactus, Romam abit, et ambo injuriis impiorum vexantur.

[Col. 1443C]

12. Factum est autem, dum agerentur haec, de medio multitudinis surgens quidam clericus, nomine Landulphus , de urbanis excellentibus tam ordine quam natione, nimis potens in voce et sermone, silentium petiit. Quo concesso, hujusmodi laetiferam vocem prompsit: Gratias, inquit, coram vobis omnipotenti Deo ago, qui nunc me ea audire permittit, unde meum cor per innumera tempora ignescit. Nam olim haec sciens dolensque, ideo tacebam, quoniam cum quo ea dicerem non habebam. Nunc vero, domine Arialde charissime, quia Dei donum te dedit mihi, scito me ab ipso collatum tibi, et [Col. 1443D] exinde quidquid hac de re dixeris fecerisve, me facere et dicere, et me meam animam, sicut tu professus es tuam, pro salute fratrum ponere esse paratum, incunctanter te nunc reddo securum. Populus [Col. 1444A] jam fidelis haec audiens, in Dei laudem crescens, hilarescit, pars adversa tabescens deficit; Dei vero famulus Arialdus, oculis ac manibus sursum erectis, omnium bonorum Largitori immensas ac debitas reddit gratias.

13. Denique post haec quidam laicus surrexit alius, nomine Nazarius, officio monetarius, cujus vita valde erat ab omnibus laudabilis, licet conjugalis, qui silentium petiit. Quo accepto, coram omnibus tale responsum dedit: Domine Arialde, ea quae dicis esse vera et utilia, non solum advertere possunt sapientes; verum etiam et vecordes. Quis tam insipiens est, qui non lucide perpendere possit quod eorum vita esse altius debeat a mea dissimilis? quos ego in domum meam ad benedicendum eam voco, [Col. 1444B] juxta meum posse reficio, et post haec manus deosculans munus offero; et a quibus mysteria, pro quibus aeternam vitam exspecto, omnia suscipio. Sed, ut omnes inspicimus, non solum non mundior, verum etiam sordidior perspicue cernitur. Verumtamen hoc scelus sic scito inter nos radicatum et inveteratum, quatenus aut vix aut cum grandi labore poterit evelli. Nunc autem, quia Largitor omnium bonorum mihi tanta contulit bona, quae satis et mihi sufficere possunt et tibi, obsecro te, per eumdem omnipotentem Dominum, ut in domum meam ingredi digneris, et ex bonis omnibus meis, ut ego, ita et tu fruaris, quatenus tua exhortatione assidua ab hoc errore liberari, et in omni veritate confirmari possimus, tam ego quam haec plebs universa. Cave [Col. 1444C] ne ad sanguinem altum de quo ortus es, et ad opem multam qua polles, inspic as, ne forte, sacramente pro quo te adjuravi spreto, non quae Dei, sed quae tua sunt quaerere videaris.

14. Vir autem Domini haec audiens, et magnitudinem conjurationis, et famam viri optimam considerans, omnia terrena, quae sibi resistere possent, conculcans, in domum se juste invitantis libenter intravit, et per plura tempora Marthae opus ab eo fideliter sumpsit; et quod operatus est Petrus in Cornelio suisque amicis, operatus Arialdus est in Nazario ejusque vicinis. In quibus utique tunc arbustis, quae se Dominus per prophetam pollicitus est in deserto simul positurum, scilicet vitem et ulmum [Col. 1444D] (Isai. XLI, 19) , procul dubio est completum, quatenus altera mentes debriaret, altera vero debriantem sustentaret. Exhortantibus denique Arialdo Landulphoque populum fideli et assidua doctrina, [Col. 1445A] stupra clericorum nefanda et execranda eorum connubia, sic ab eodem populo intra aliquanta tempora sunt persecuta et deleta, ut nullus existeret quin [Col. 1446A] aut cogeretur tantum nefas dimittere, vel ad altare non accedere .

15. Per idem tempus decrevere fideles Romam [Col. 1447A] ad synodum Landulphum mittere; quoniam, ut eos mendaciter eorum aemuli accusarent, illo pergebant. Quem [ultra] urbem Placentinam progredi non licuit, quia ibi a quodam profano est in oppido percussus, et sic Mediolanum regressus. Sed Arialdus, Dei famulus, sumpto itinere, omnium adversariorum fraudem circumquaque positorum ad cum necandum scienter declinavit, atque Romam, Deo illum protegente, incolumis pervenit. Qui coram summo pontifice se offerens, cum causam jam coeptam ei retulisset, post multam honorificentiam, quam ipsi idem impendit, jussit, a quibus sacerdotibus divina mysteria dehinc sumeret, et sub inevitabili jussu ei praecepit ad opus coeptum regredi, et tandiu in eo vehementer insistere, donec nefanda [Col. 1447B] opera, quae tunc inerant in ecclesiastica familia, aut penitus deleret, aut sanguinem pro Christo proprium inimicis fundendum praeberet . Qui in omnibus obediens regreditur, jam saepe dictam causam competenter persequitur et constanter, cum suo socio divinitus sibi collato, habentes dehinc doctrinam tam plenam auctoritate quam veritate.

16. Hoc quippe impii civiles clerici perpendentes, quasi occulte in unum conveniunt; ideo, quia progenie [Col. 1448A] altior erat Landulphus, cum occidere disponunt, putantes timore perterritum sic silere posse Arialdum. Ad patrandum vero tam scelestum opus, quemdam audacem et impium conveniunt clericum, et nimio praemio reddunt securum, si jam dictum exstingueret virum. Qui acquisito grandi carnificis gladio, quem saepe ego postea vidi, simulque toxico ad necandum citissimo, coepit eum prosequi per Coenam Domini, et Parasceven, Sabbatumque sanctum clanculum, nec non et sanctum diem Passchae . Vera utique me dicere scio; utrum rei gestae ordinem teneam, ignoro. Cumque ipsum in diebus his reperire minime potuerit absque turbis; in secunda tandem de Albis feria, ad impium et diu optatum pervenit votum. Nam in ipsius diei crepusculo [Col. 1448B] solum illum ante quoddam reperit altare orantem; misturam impiam, quam secum ferebat, permiscuit illico, scilicet gladium cum toxico; et post tergum clam veniens, eum in collo graviter percussit, et sic fugam protinus petiit. Sed, volente Deo, licet esset nimis velox ad fugiendum, in egressu basilicae per quemdam captus est claudum .

17. Clamor igitur vehemens attollitur; ab omnibus concurritur; quae esset causa tanti clamoris [Col. 1449A] inquiritur. Cognita namque causa, nefandum clericum circumdedere, eumque cornu toxico plenum habentem reperiunt. Moerentes ergo, percussum et eum qui percussit accipiunt, ac sic ad domum Landulphi pergunt; et ipsius obitum protinus praestolantur affuturum. Sed magni prodigii evidentiam tunc ostendit Deus omnipotens, ut servo suo nihil plus venenum officeret, quemadmodum si aqua esset. Nam isdem professus est clericus se illud in pluribus pecudibus probasse; quae ut deglutivere, cunctae post paululum vita caruerunt. O mira Domini potentia! Hunc virum postquam tetigit, etiam deglutitum nulli nocere quivit. Unde ipse reddens debitam Deo laudem, percussorem clericum dimisit incolumem, admonens ne ulterius tantam conaretur [Col. 1449B] praesumptionem. Idem vero clericus, sua cernens molimina, nimio studio exquisita, a Dei evidenter virtute exinanita, sibique ab ejus famulo pro malis impensa bona, corde compunctus, veniam petiit, tanti sceleris incentores prodidit, se ulterius tale quid minime conari promisit, et postremo sic discessit

18. Per idem tempus clerici suburbani, in unum convenientes, ad invicem dicunt: Quid facimus? En Arialdus, qui nos nostrasque familias conturbavit et dispersit, in urbe conclusus, atque a populo circumdatus, inhabitat; ideoque, ut eum perimamus, nequaquam pertingere valemus. Si autem hoc nequimus, damnum dedecusque, quod possumus, illi saltem [Col. 1449C] inferamus. In loca nostra nunc revertamur, et exquisitis gladiis bene acutis, rursum nocte alia conveniamus, una illuc, ubi idem est ortus, pergamus, et ubi adhuc cum suis magna pollet possessione parentibus, atque ad ignominiam ejus ecclesiam, quam olim impendio proprio construxit, violemus et dissipemus; arbores vero castaneas, quas habet innumeras, decorticemus, vineas autem, quibus nimis abundat, incidamus. Interim quidem ex nobis aliqui illuc pergant in die qui ipsius substantiae plene habent notitiam, vineas ejus et silvas evidenter designent, ut non tunc quid appareat in quo quis errare debeat.

19. Nocte igitur conveniunt condicta, ecclesiam extra vicum reperiunt, quam ruptis ostiis intrant. [Col. 1449D] Altare frangunt et violant, caeteraque utensiiia dissipant, et dedecus, quod infelices nequibant famulo, facere non sunt veriti Domino. Porro cum ad designatas arbores vineasque vellent accedere, sicut ipsi postea professi sunt morientes, cum ingenti terrore tanta a justo Dei judicio sunt perculsi caecitate, ut neque ubi essent, neque rem designatam invenire possent. O mira Domini pietas! Suam demoliri casam permisit, servi vero sui optime tutari novit. Sed ne miseri illam noctem inanem ducerent, [Col. 1450A] vineas et silvas introgressi, alienas incidunt et decorticant. Verumtamen Deo gratias agens profiteor postea me vidisse persaepe ipsas arbores suis cultoribus uberrimos fructus reddere casque adhuc similiter credo facere .

CAPUT III. Acta S. Arialdi contra Simoniacos, quos tanquam haereticos fugiendos docebat.

20. Per idem tempus Christi famuli, cernentes omnem populum ad sequendum quidquid dicerent esse promptissimum, de Simoniaca quam eatenus reticuerant, palam loqui incipiunt. Quorum primus in virtute scientiae et sanctitatis, scilicet Arialdus, licet illo eloquentior esset Landulphus, de Simoniaca et contra ipsam tale exordium protulit ad populum. [Col. 1450B] Gratias, inquit, dilectissimi, omnipotenti Deo reddere debemus, qui dedit vobis velle quae vult ipse. Scire vos quidem volumus quod laborem non modicum, quem usque modo contra insolentiam conjugatorum adulterorumque sumpsimus sacerdotum, magis nos fecisse necessitate quam voluntate. Nam, utrum haeretici uxores habeant an non, parvi pendimus. Aspicientibus ergo ad invicem se turbis, et admirantibus cur hoc diceret, adjecit: Audistis, charissimi, dum legeretur liber Actuum apostolorum, venisse Simonem Magum ad B. apostolum Petrum, et postulasse per pecuniam Spiritus sancti gratiam. Lucas evangelista, qui hoc scripsit, quid beatus ei Petrus responderit, protinus adjunxit: «Pecunia (inquit) tua tecum sit in perditionem, [Col. 1450C] quia existimasti donum Dei pecunia possideri (Act. VIII, 20) .» Quid est hoc? Nonne iste ille Petrus, cui septuagies septies peccanti fratri dimittere jussit Dominus? (Matth. XVIII, 22.) Est utique. Sed hunc non prospexit in se nec in hominem peccare solummodo, sed in Deum. Nam nimis isdem B. Petrus peccasset, si auctorem tanti reatus silendo proficere sineret, et aestimationem tantae nequitiae in ipsa sua radice minime damnasset.

21. Quod lacrymabiliter validoque dolore profero. Ecce nefas, quod apostolorum princeps in ipsa aestimatione aeternae perditioni tradidit, per universum pene mundum sic obtinet principatum, quatenus nullus ad regimen pontificale vel abbaticum, sive ad [Col. 1450D] officium qualecunque ecclesiasticum perveniat, nisi per ipsum. Quis, quae dicturus sum audit, et dolens non obstupescit? En Christus, verus Dominus, Pastor bonus, suo gregi solemne et salutare bonumque dedit praeceptum; quod oblivioni tantae projectum est ut nemo appareat qui ejus jam reminisci audeat. Vultis audire quid est illud? «Gratis, inquit, accepistis, gratis date (Matth. X, 8) .» Econtra vero impia cogitatio, quae maligne semel est exorta in impii Simonis corde, et quae illico est damnata a tanto [Col. 1451A] apostolo cum suo auctore, ubique sic est sparsa solemniter, ut nemo fere ad altaris officium accedat, nisi prius agat opere quod idem cogitavit nequiter corde; et donec eidem maledictioni tanto profundius se subjiciat, quanto esse noscitur pejus malum facere quam cogitare.

22. Utinam haec maledictio illos percuteret tantummodo qui Dei donum vendere aut emere praesumunt audaci corde et impio! Verumtamen hic tam noxius est reatus ut non solum qui faciunt et qui consentiunt, verum etiam eos qui facientibus non resistunt et oppugnant, sic poenaliter obliget, quatenus maledictione quae Simoni a Petro est illlata minime procul dubio careant. Ne forte mentiri me arbitremini, quid de hac re noster patronus sentiat [Col. 1451B] B. Ambrosius, audite: ait enim: «Nam et lepram cum Giezi a sancto suscepisse se credant Eliseo, qui gradum sacerdotalem se existimant pecuniis comparare. Nam sicut validioribus morbis capite vitiato, reliquum necesse est corpus inundatione superioris morbi lethaliter irrigari, ita et ii qui caput videntur esse Ecclesiae, morbo pestifero fraternum vitiant corpus, ut nihil ex totius corporis compage insauciatum possit evadere; quod negligentium sacerdotum vitiositatis morale non infecerit virus, ita ut videas in Ecclesia passim quos non merita, sed pecuniae ad episcopatus ordinem provexerunt. Verumtamen, ut in ore duorum vel trium testium stet omne verbum (Deut. XVII, 6) ,» audite quid super hac [Col. 1451C] re beatus dicat Gregorius. «Cur (inquit) non videtur, cur non perpenditur, quia benedictio illi in maledictionem convertitur, qui ad hoc, ut fiat haereticus, ordinatur?» Et iterum: «Quisquis contra hanc Simoniacam et Neophytorum haeresim vehementer pro officii sui consideratione non exarserit, cum Simone Mago se non dubitet habore portionem qui prius commisit hoc piaculare flagitium.»

23. Quoniam locus ille hoc B. Gregorii sermone, ubi praecipitur unicuique pro sui officii consideratione contra Simoniacam ardere debere, non omnibus forsitan plene patet, vobis lucide nos explanare condecet. Tres quippe ordines in sancta Ecclesia habentur: unus praedicatorum, alter continentium, tertius conjugatorum. Primus namque debet contra [Col. 1451D] hanc ardere, indefessa exhortatione; continentes autem, assidua oratione; vos vero, qui conjugati estis, et in vestrarum labore manuum vivitis, ut Deus omnipotens hanc ab Ecclesia sancta repellat et disperdat, quotidie ardenterque operibus eleemosynarum instare debetis. Quisquis igitur nunc ex his tribus ordinibus contra Simoniacam, cum his justitiae operibus, ardenter minime pugnaverit, juxta dicta Spiritus sancti, qui haec dixit per os B. Gregorii, poenam, quam Simon Magus nunc habet, quod eamdem in fine effugere queat, nullo modo credat. Si enim hi, quibus est scientia officiumque praedicandi commissum, qualibet ex causa tacuerint, non solum continentes, quorum praedicatio tanto esse debet liberior et veracior, quanto constat quia sunt [Col. 1452A] ab omni re saeculari expediti, et sacrae legis meditatione assidua edocti, verum etiam vos, qui estis idiotae ignarique Scripturae, communibus verbis quibus valetis, invicem vos cautos ab hac nequitia reddere debetis. Unde Dominus dixit: «Si homines tacuerint, parietes loquentur (Luc. XIX, 40) .» Nonne de hac re dicit propheta: «Maledictus, qui prohibet gladium suum a sanguine? (Jer. XLVIII, 10.) » hoc est, ab interfectione hujus nequissimae belluae.

24. Haec quippe et hujuscemodi quamplura dicente B. Arialdo, in locum illum salutifer ille gladius est procul dubio missus, qui fideles dividit ab infidelibus, et de quo locutus est Dominus. Non veni, inquit, pacem mittere, sed gladium. Nam Guido, qui dicebatur archiepiscopus, et pars maxima clericorum [Col. 1452B] et militum, nec non et multi de populo minore nequam viri, se cernentes, dixere ad invicem: Haec namque doctrina, si ad profectum venerit, nobis nostrisque filiis profecto nullo modo vivere expedit. Quae enim est nostra vita, nisi ecclesiarum beneficia, quae assidue a nobis venduntur et emuntur? Quapropter utilius est nobis ut huic novae doctrinae resistentes moriamur, quam venire hanc ad profectum, ut diximus, sinamus. Econtra vero ad viros Dei fideles clamabant: Audivimus, inquiunt, ex vestra assertione Simoniacos hereticosque esse procul dubio qui noscuntur emisse ea quae sunt sacra; quo scelere qui immunis de sacerdotibus inter nos sit sine dubio manifestum est, quia nemo est. Nos autem, [Col. 1452C] quia Christiani dicimur, absque Christi sacramento vivere nullatenus valemus. Quod si ab istis sumpserimus, potius dicitis nos sumere damnationem quam salutem, et ideo his telis undique constringimur, et quid agamus profecto nescimus

25. Quibus B. Arialdus sic respondit: Videte, inquit, dilectissimi, dum haec dicitis, ne super vos veniat quod Spiritus sanctus per B. Jacobum loquitur dicens: «Vir duplex animo, inconstans est in in omnibus viis suis (Jac. XIX, 8) :» ideoque qui veritatem cupit veraciter invenire, constanter omnem debet falsitatem respuere. Quapropter, ut veritate, quae Deus est, perfrui perfecte valeatis, per ipsum vos obsecro, ut a falsorum consortio sacerdotum penitus vos segregetis, quoniam luci cum [Col. 1452D] tenebris, fidelibus cum infidelibus, Christo cum Belial nulla esse debet conventio, aut pars sive societas. Sic enim scriptum est: «Exite de medio eorum, et separamini, et immundum ne tetigeritis, et ego recipiam vos, dicit Dominus (II Cor. VI, 17, 18) .» Quomodo potest fieri, ut vobis petentibus minora non tribuat, id est, pastores qui vos juste regant, qui vobis adhuc non existentibus tribuit majora, hoc est semetipsum pro salute vestra? Propterea, omnium spreto haereticorum consortio, pastores bonos et fideles ab eo fiducialiter petite, et, quia accipietis, procul dubio scitote. His namque verbis multi viri ac mulieres sic sunt accensi ut non solum deinceps Simoniacorum actus contemnerent, sed etiam cum eis nullo modo in uno oratorio orare vellent. [Col. 1453A] In his autem diebus si per illam urbem incederes, praeter hujus rei contentionem undique vix aliquid audires. Alii siquidem Simoniacam excusantes, alii eam constanter damnantes. Nec mirum; quoniam una domus tota erat fidelis, altera vero tota infidelis; in tertia autem mater erat credula cum uno filio, pater incredulus cum altero, et hac quidem confusione et contentione civitas tota erat plena et permista.

26. In diebus illis quamplurimi clerici coepere consortium clericorum pravorum relinquere, et B. Arialdo adhaerere. Inter quos quidam ex illis sacerdotibus, ipsius exhortatione compunctus, ecclesiam quamdam, quam grandi pretio male emerat, dimittere disposuit. Sed Christo ordinante, Miles, in [Col. 1453B] cujus jure haec erat, jam de fidelibus, quippe per B. Arialdum edoctus, sicut ille eam deserere disposuerat, qui illam emerat; sic iste suo e jure elegit hanc amittere ut dominam, qui eatenus ipsam nequiter usurparat ut famulam. Convenientibus igitur cum B. Arialdo in unum multis fidelibus, Miles refutationem ab emptore accepit, eamque super altare viri Dei admonitione posuit, et eidem B. Arialdo jussit ut deinceps eam disponeret, secundum quod Deum velle sciret. Qui protinus tres clericos fideles et castos vocavit, et refutationem quam Miles in altare posuerat eos pariter jussit tollere.

27. Cumque idem a pluribus exhortaretur, ut eamdem cum ipsis una sumeret, quatenus ad multorum [Col. 1453C] profectum ibidem manere deberet, ait: Cum ipsis quidem ad eorum instructionem, et caeterorum salutem manebo; verumtamen, ne verbo Dei mihi credito impedimentum sit, sub jugo alicujus terrenae rei, et ne huic Azoni, in cujus ditione haec ecclesia est constructa, sub hac occasione aliquod possit damnum inferri, hujus rei sortem nequaquam sumo, quoniam tale tempus scitote procul dubio venturum, in quo nulli vivere liceat, nisi me a suis finibus expellat. Hic quippe sermo quomodo propheticus fuerit, in sequenti lectoris menti luce clarius patebit. Eo namque in eadem ecclesia manente, quanta beneficia, tam verbis quam factis, sive ipsis fratribus, sive caeteris tam fidelibus quam infidelibus impenderit, et quanta ab eis pro bonis mala per decem [Col. 1453D] fere annos pertulerit, nemo nec omnia scribere, imo nec valet profecto dicere. Nam protinus legationem in domum paternam misit, et ex ea viginti libras argenti sumpsit, atque juxta eamdem ecclesiam habitaculum mirabiliter aptum aedificavit .

28. Agitur denique res nova et pene ab eodem loco hactenus inscia. Chorus namque alti circumdatione muri concluditur, in quo ostium ponitur; visio clericorum, laicorum ac mulierum, quae una erat et communis, dividitur; omnes de una arca vivere coguntur, fabulae ad mensam compescuntur, pro quibus sancta lectio super eam assidue profertur. [Col. 1454A] Caeteri autem clerici mane omnes diei Horas potius murmurabant, quam decantarent; hic vero in die, tacto septies signo, fratribus una congregatis, magna cum veneratione debitam omnipotenti Deo laudem decantabat, atque ad satisfactionem omnes in eodem officio, dum forte delinquerent, dicto et facto provocabat. Porro sicut B. Arialdus laetus nimis est effectus, eo quod ad votum diu nimisque optatum (videlicet, ut cum fratribus ad ecclesiam communiter vivere posset) pervenerat; sic fideles multi laeti sunt effecti, pro eo quod aptum locum haberent, ubi Domini verba mente libera audire possent, et divina mysteria ac sacramenta percipere. Coepit autem tanta illuc ibidem multitudo confluere, non solum de urbe, sed etiam de villis et [Col. 1454B] castellis, quatenus eos nullo modo valeret capere ipsa ecclesia, licet satis esset ampla. Quos tam constanti assiduaque doctrina vir Dei docebat ut plerumque vocem sic amitteret, quatenus ab aliquibus juxta se positis vix audiri posset.

29-30. Praeterea, quia canes muti effecti erant et latrare nequibant, multa mala et detestanda populus tunc committebat, quae ita idem ab exordio suae praedicationis universa damnavit ut suum procul dubio illud dictum faceret, quod per B. Paulum prolatum est: «Mundus, inquit, a sanguine sum omnium vestrum: non enim subterfugi, quominus nuntiarem omne consilium Dei vobis (Act. XX, 26, 27) .» Per totum namque Adventum absque contradictione ulla [Col. 1454C] eos reperit nuptias solemniter celebrare; uxores ducere, etiam in ipsa Domini Natalis vigilia, si fortassis eveniret in Dominica. Cui rei nefandae tam ardenter constanterque verbo coepit pariter et actibus obsistere, quatenus in ejus venerabili transitu nemo pene reperiri posset qui tam nefandum opus agere praesumeret. Nam in ipso nuptiali die, jam paratis omnibus quae in nuptiis solent parari, illuc, ubi eaedem nuptiae agebantur, cum fratribus anxie occurrebat; et celebraturos omnium rerum Domini nuptias nitidos, suis minime reatibus esse debere sordidos occupatosque denuntiabat, et tali modo illos cogebat omnia jam tractata omittere, et in apto tempore servare.

31. Duo denique clerici, olim signum clericatus [Col. 1454D] in ecclesia quadam, quae S. Maria Secreta nuncupatur, sumpserant; quorum tamen nemo ipsius beneficio perfrui posset, donec, sicut loco eodem mos erat, ejusdem ecclesiae sacerdos minime obisset, quem per idem tempus obisse contigit. Sed cum jam dictam ecclesiam, pridem qui primus designatus fuerat, adipisci deberet, tantummodo si pro ea male usitatum praemium daret, viri Dei jam credulus verbis, distulit. Quem improbus suus minor anticipavit, et neque Dominum neque hominem erubuit, nec veritus est ut eamdem sibi cum pecunia non acquireret. Quod ut ad hominem Dei Arialdum [Col. 1455A] fuisset perlatum, eum adscitum ad se sic allocutus est: Inique praesumptor, cur, postquam, me docente, esse haereticum emptorem venditoremque sacri audisti, hanc iniquitatem committere non timuisti?

32. Quo obmutescente et nesciente quid responderet in excusatione, et quia jam pro hoc a vicinis nimis habebatur exsecrabilis, tandem sic respondit: Audita quidem manifesta ratione me male fecisse video, sed quid exhinc agam penitus ignoro, quoniam abbas S. Victoris, cui hac de causa pene quidquid habebam dedi, Deum non sic timet, ut mihi meam semel acceptam pecuniam reddat; et hanc si non habuero, unde meam vitam mediocriter sustentem minime habebo. Cui vir Dei: Quid, inquit, dedisti? [Col. 1455B] Duodecim, inquit, libras argenti. Respondit autem vir Dei dicens: Et, si tibi reddantur, vis dimittere libenter quod comparasti nequiter? Qui respondit: Libentissime. At bonus discipulus, pium imitans magistrum, sequitur opere quod loquitur ore. De suo proprio patrimonio duodecim integre libras argenti sumpsit, ipsique universas tradidit; et sic jam fatam ecclesiam gratis alterum fecit habere, cui competebat jure .

CAPUT IV. S. Herlembaldi ad Arialdum accessus, et munus defensoris ei ab Alexandro papa commissum.

33. Per idem tempus Landulfus obiens, superstitem germanum, nomine Herlembaldum, prudentem [Col. 1456A] et fidelem virum, licet laicum, reliquit. Hic nuper Jerosolyma reversus, volebat tunc saeculum relinquere, et se tradere vitae monasticae. Cujus fidem et constantiam Arialdus agnoscens, coepit ei promittere quod sibi potiorem apud Deum gradum acquireret, si monasterium ingredi differret, et fidem catholicam secum defenderet, atque cum ipso haereticis et Christi hostibus resisteret. Qui volens probare utrum in his quae a B. Arialdo sibi promittebantur veraciter auderet confidere, sumptis aliquantis fidelibus perrexit Romam, non per viam regiam gradiens, sed per Dei cultores, in eremo et in monasteriis circumquaque degentes, de re jam dicta omnes interrogans. Cumque cuncti, in vera et pura fide accensi, sententiam ei concordem una cum B. [Col. 1456B] Arialdo promerent, tandem pervenit Romam; ubi sub inevitabili imperio ab Alexandro papa et a cardinalibus ei praeceptum est redire, et Christi adversariis in defensione justitiae, usque ad proprii sanguinis effusionem, viriliter cum B. Arialdo resistere; cui etiam ex B. Petri parte mirificum vexillum dedere, ut quoties haereticorum vesania ultra modum insaniret, illud in manu tenens eos reprimeret. Quod quam constanter per decem et octo fere annos impleverit, nec lingua plene promere, nec stylus meus exprimere est profecto idoneus.

34. Erat enim nobilis Herlembaldus coram saeculo quasi dux, in vestibus pretiosis, et in abscondito coram Deo, sicut eremita agrestis, indutus [Col. 1457A] erat laneis. Hunc in pedum ablutione pauperum agere vidi, quod in alio nemine me reminiscor vidisse. Nam cum alicubi per urbem vallatus magna multitudine fidelium sibi gratis obsequentium incederet et horrendos pauperes et debiles inspiceret, clam alicui ex suis famulis innuebat persistere atque pauperem post ipsum ad domum secum ducere. Dimissis igitur extraneis, allata aqua, cinctusque linteo, egeni pedes nimia cum veneratione abluebat et extergebat. Post haec autem, corpore in solo prostrato, sub ipsius pedibus caput ponebat, et tale modo mendicum et pauperem faciebat se modicum conculcare divitem, denique honorifice et abundanter ipsum [Col. 1458A] reficiebat secum. Nam hoc opus sanctum interdum in numerum duodenum explere vidi pauperum. Verumtamen Dei zelo sic erat accensus ut de eo in ejus absentia plerumque vir Dei Arialdus suspirans diceret: Proh dolor! praeter Herlembaldum et Nazarium, clericum vix quemquam reperio, qui quoquomodo mihi sub falsa discretione tacere non suadeat quatenus Simoniaci et adulteri libere possint peragere opera diaboli. Multa namque bona de hoc viro familiariter cognovi, sed quia nuper in defensione justitiae martyrio est coronatus, ea alteri tam volumini quam scriptori relinquo, quia B. Arialdi Vitam perficere velociter cupio.

EMBOLISMUS De ejusdem Herlembaldi principiis et Landulfi obitu.

[Col. 1457]

[Col. 1457B] 35. Cum propositum sit S. Herlembaldi Vitam una cum Vita S. Arialdi prosequi, praetermittere non possum quin tali proposito importunam Andreae brevitatem aliunde suppleam, secutus auctores a Puricello subministratos. Hic pag. 221, ex Annalibus Petri Aruzii, circa annum 1402 finitis, narrat, quomodo sede Mediolanensi vacante per mortem Ariberti laudatissimi praesulis (obiisse autem hic in suo epitaphio legitur «anno 1045, 17 die mensis Januarii, indictione XIII) et Lazone de curte exsulante,» qui scissa in factiones civitate contra nobilitatem partes plebis sustinebat cum titulo «Capitanei, pars populi ad nihilum redacta est. Tunc,» inquit, «capitanei sex portarum, cum suis vassallis, dominium civitatis usurpaverunt, et congregantes [Col. 1457C] universos amicos in palatio communitatis, duo statuta fecerunt in odium populi. Primum statutum fuit istud, quod Ranzo de Curte, miles proscriptus, cum tota parentela illorum de Curte, nunquam habitare posset in civitate Mediolani, nec in comitatu, nec possessiones habere in aeternum. Secundum statutum fuit istud, quod si aliquis nobilis interficeret aliquem popularem, solveret septem libras tertiolorum et duodecim denarios, quos cum solvisset, ab omni culpa et offensa liber esset; propter quod innumerabiles de populo infra paucos dies trucidati sunt. Hac de causa populares iterum alium capitaneum elegerunt quemdam virum ex numero nobilium, qui dictus est Herlembaldus Cotta. Hic fuit vir genere clarus nimis, in armis strenuus, gracilis [Col. 1457D] corpore, leonino pectore fervens. Ejus domus quasi domus regalis (cum curte mirabili et viridario delectabili,» inquit Dacius, anno 1080 scribens) «fuit ex opposito ecclesiae S. Victoris ad quadraginta Martyres. Contradicente igitur parte nobilium ne ipse [Col. 1458B] Herlembaldus esset capitaneus, contra nobiles ipsos multum praevaluit.»

36. Ergo vacante (ut dixi) sede, Herebraldus (sic enim scribit praecitatus Dacius, cujus verba apud Puricellum pag. 215 recitata prosequor) «procuravit cum clero, quod eligerentur quatuor, et imperator,» Henricus Niger, seu potius rex (nam sequenti anno exeunte regni sui septimo coronatus primum imperator fuit «(quem vellet in archiepiscopum confirmaret. Et fuerunt electi Landulphus Cotta, sacri palatii notarius, frater carnalis ipsius Hernebraldi: alter dictus est Anselmus de Badagio, ecclesiae Mediolanensis cardinalis,» id est canonicus ordinarius; «tertius dictus est Arialdus, ex capitaneis de Carimate,» plane diversus a nostro sancto; [Col. 1458C] «quartus dictus est Atho, Ecclesiae Mediolanensis cardinalis. Ex alia parte, pars nobilium elegit Guidonem de Velate, imperatoris secretarium. Facta relatione ad imperatorem, ipse, caeteris exclusis, Guidonem de Velate investivit per baculum et annulum de archiepiscopatu Mediolanensi, quem papa cum cardinalibus pallio archiepiscopali investivit,» Romam fortassis advectum anno 1046, in comitatu Henrici regis, imperialem coronam suscepturi in Natali Domini. Dacii brevitatem, in narranda Guidonis institutione, supplevit Alciatus in supralaudato fragmento, simul et occasionem indicavit subsecutarum cum S. Arialdo et sociis contentionum. Cum enim dixisset quod Henricus «actu et blanditiis, qui advenerant oratores Mediolanensium impulit [Col. 1458D] ut suam electionem laudarent,» sic progreditur:

37. «Tulit id, aeque ac debuit, aegerrime populus, vixque adduci potuit ut advenientem praesulem cum dedecore non repelleret: sed corruptis largitione sacerdotum primoribus, facillime deinde impetratum [Col. 1459A] est ut plebs ipsa acquiesceret. Praetendebant illi religionem divinique cultus profanis non obnoxium arbitrium . . . Durabat et tunc summa caritas, et ejus comes pestis, quae non nisi vicesimo tertio demum anno exstincta est. His calamitatibus conflictati Insubres omnia sacerdotibus permittebant. Hi igitur Widonem pro justo praesule agnoscentes, insignia dignitatis in eum contulerunt, honoribus augent, jussis obtemperant. Sed et comis natura liberalisque Wido, sibi ipsi non deerat. Sacerdotes et ministros quoslibetque initiatos libenter amplecti, delicta eorum dissimulare, aequa atque iniqua pati; quibus actibus omnes sibi non difficulter conciliavisset, nisi licentiam hanc tandem Arialdus repressisset.» Ea res quemadmodum se [Col. 1459B] habuerit, hactenus vidimus, uti etiam Alciati verbis, quatenus servata ab injuriis temporum sunt. De Herlembaldo hic subjungimus, quod praesente jam archiepiscopo, penes quem ex more regimen civitatis erat, et sacerdotum opera, conciliata utcunque cum nobilibus plebe, minus huic necessarium esse se videns, Hierosolymam peregrinus abiit; fortassis ne immisceretur novis turbis, quas prospiciebat excitandas, occasione eorum quae contra incestos Simoniacosque a S. Arialdo ac fratre suo Landulfo movebantur. Quomodo autem Alexandri II tempore inde reversus, iisdem se adjunxerit, fervente vel maxime contentione propter Stephani et Nicolai papae judicia, placeat ex Landulfo juniore discere, apud Puricellum pag. 140, sic prosequente S. Arialdi Vitam.

[Col. 1459C] 38. «Iisdem temporibus Herlembaldus de Cotta frater Landulfi ab Hierosolymis redierat, miles factus. Vir equidem magnae nobilitatis et consilio prudens magnanimusque semper fuit. Hic Arialdo et Landulfo visus est idoneus ad ipsos defendendum contra clericos arma moventes. Unde cum visitandi hortandique gratia ad cum venissent, talibus orsi sunt verbis. O Herlembalde, in omnibus venerande, pro tuo reditu nos Deum collaudantes, gratias ei referimus immensas; sic enim Deus, in mari et in terra multis quassatum procellis, te nobis redire sua benignitate disposuit. Vitiis modo saeculi miles fuisti, decens ratio est ut Dei ecclesiaeque catholicae miles efficiaris strenuissimus; et quod efficere non [Col. 1459D] potuimus, tua dextera perficere valeamus. Esto nobis quasi Mathathias et filii ejus, qui pro templo Dei et populi libertate mortui sunt, et vitam habentes aeternam in Christo sunt feliciter coronati. Liberemus Ecclesiam Dei, multis temporibus obsessam, et uxoratis sacerdotibus inquinatam, tu lege gladii, et nos Dei. Visitasti sepulcrum ejus, libera igitur Ecclesiam ejus. His auditis Herlembaldus aliquantulum supersedit, dubitans clericorum actionibus immisceri. Tandem hortatu Landulfi cum Arialdo Romam proficiscitur, promittens se id acturum, si papa Alexander, qui de Badagio erat, confirmaret. Ea namque tempestate, mortuo Nicolao papa, Anselmus, Mediolanensis civis de Badagio, Lucanus episcopus, ab omnibus cardinalibus in papam [Col. 1460A] est electus, vocatusque Alexander secundus.

39. «Hic dum esset ordinarius Mediolanensis Ecclesiae, scientiis et moribus laudabilis fuit, et in sermone potens, cujus facundia scientiaque plurimum civibus grata erat, coepitque tunc in praedicationibus suis clericorum vitam vituperare, nec verbis archiepiscopi Guidonis, ipsum hortantis ad scandala clericorum minime publicanda, consentiebat. Unde archiepiscopus, dissimulans quid agere vellet, cum Anselmo ad imperatorem pergit; qui consilio archiepiscopi curiose satis ab urbe expulit Anselmum, nam ei Lucanum episcopatum dedit. Itaque Guido, se tutum putans absentia Anselmi, magis fallitur. Nam Anselmus, vocato Landulfo levita ordinario, familiariter hortatur ut in praedicationibus suis [Col. 1460B] vitia exprobret clericorum; idem domestice satis facit Arialdo, ostendens eis modos quos tenebat antequam fieret episcopus. Sicque haec proclamatio contra clericos lascivos et Simoniacos, per Arialdum et Laudulfum diutius continuata, a praefato Anselmo de Badagio sumpsit exordium. Hac igitur familiaritate confisus Arialdus, ad Alexandrum papam cum Herlembaldo sese transtulit.

40. «Cum vero Alexandro papae eorum foret nuntiatus adventus, eos ad se in cubiculari thalamo vocari jubet: ubi super eorum colla ruens, plurimum gavisus est; Arialdo antiquam ostendens familiaritatem, quam solent amici ad alta ascendentes negligere. At Arialdus, mutuo amore monstrato servataque [Col. 1460C] debita reverentia, ita coepit effari: Pater sanctissime, Creatori omnium gratias refero immensas, quod te in tanto honoris culmine, per Dei misericordiam, sublimare et exaltare disposuit. Nunc itaque animus meus, multis attenuatus angustiis, agnoscit quod olim mihi tua dilectio promittebat, et, ut omnia omitterem, sanctitatis tuae clementiam reverenter exoro, ut hunc militem Herlembaldum, bello probum consilioque strenuissimum, in omnibus virtutibus confirmatum, Dei favore tuoque munitum, mihi tribuas defensorem, et a te vexillum accipiat, ut securius militans nos possit defendere, et tuos olim rebelles humiliare. Quibus auditis Alexander Hildebrandum cardinalem, olim legationis suae collegam, vocari jussit, consentientibusque [Col. 1460D] caeteris cardinalibus, annuente id Hildebrando, Alexander in publico consistorio vexillum sanctum, quod nominavit Vexillum S. Petri, Herlembaldo dedit, eumque Romanae universalis Ecclesiae vexilliferum fecit. Quibus feliciter completis, Arialdus cum Herlembaldo Mediolanum repedavit, factusque securus tali defensore, vitia clericorum exstirpavit acrius.

41. «Cum autem Herlembaldus vidisset clerum arma moventem, utramque partem ad diurnam disputationem convocat, eo pacto, ut quaecunque pars ratione convinceretur, alteri subjaceret. In medium prolatis doctorum sententiis maxime Ambrosii protectoris nostrae clarissimae urbis. ibique per Guibertum archidiaconum, Antonium Bissum, Andream Decumanum, multa prolata sunt contra [Col. 1461A] Arialdum et Landulfum; qui praedictorum trium verba, Pauli apostoli et sanctorum auctoritate refellunt.» Hactenus Landulfus junior. Puricellus autem, lib. IV, cap. 92, prolixe expendit locum S. Ambrosii, sumptum ex libro I De officiis, capite ult., quem praedicti conjugiorum clericalium defensores corruperint, et corruptum pejus intellexerint; docens istis solum ventilari quaestionem tunc inter Patres controversam, utrum ante baptismum bis conjugatus, post illum deberet censeri ligatus, adeoque a sacris ordinibus arceri, et non arcendum existimante S. Hieronymo, contrarium tenuisse Ambrosium, Innocentium atque Augustinum.

42. Quando igitur Ambrosius dicit quod clericis «una tantum nec repetita permittitur copula,» [Col. 1461B] quo sensu id dicat, mox explicat verbis: «Plerisque mirum videtur cur etiam ante baptismum iterato conjugio, ad electionem muneris et ordinationis praerogativam impedimenta generentur, cum etiam delicta obesse non soleant, si lavacri remissa sunt sacramento. Sed intelligere debemus quia in baptismo culpa dimitti potest, lex aboleri non potest;» ea scilicet, quae non nisi unius uxoris virum ordinari permittit. Quod autem etiam unius uxoris viros ab uxoris commercio arceat castimonia in subdiaconatu suscipiendo promissa, nedum uxorem quantumvis virginem ducere prohibeat, ex aliis Ambrosii locis ostendit Puricellus; postquam docuisset primum fuisse Dacium qui scripto mandaverit [Col. 1461C] fabulam passim deinde assumptam ab aliis de eodem Ambrosio, quasi is a Damaso papa missus Constantinopolim dixerit, quod «lex concedit sacerdotes semel virginem uxorem ducere, sed conjugium non iterare,» cum falsum sit aliquem ex Occidente episcopum concilio ulli Constantinopolitano tempore Damasi interfuisse; neque apud Graecos, quantumvis nupturientes, quid simile legatur; nec denique talis lex usquam inveniatur; sed ea solum quae monogamos ordinari concedit, cum obligatione castimoniae post ordinationem servandae. Huic autem legi insistens Alexander II, ex Romano concilio anni 1063 ad Mediolanenses scripserat, et praecipiendo mandarat «ut nullus missam audiat presbyteri quem scit concubinam habere vel subintroductam [Col. 1461D] mulierem; quicunque» autem «sacerdos vel diaconus, post constitutum papae Leonis aut Nicolai, concubinam duxerit palam, vel ductam non reliquerit, non cantet missam neque Evangelium, neque Epistolam ad missam legat, neque in presbyterio ad divina officia maneat, neque partem ab ecclesia suscipiat.»

43. Atque haec de Herlembaldo et Alexandro supplenda hic erant, de cujus cum Arialdo Romam profectione agit Andreas, dum refert mortem fratris ejus Landulfi, quamvis ea profectione posteriorem, [Col. 1462A] obitam nempe an. 1065. Hoc sciens Landulfus historiographus junior, narratis quae de Herlembaldo praemisimus, «cum haec acta fuissent,» inquit, clerusque arma moveret, moritur Landulfus Herlembaldi frater. Utriusque obtrectator Arnulfus, apud Puricellum pag. 223, sic de ea morte loquitur: «Cum placuit Altissimo, qui renes scrutatur et corda, ille qui alienam diu fuerat meditatus lassitudinem, inopinam subito doluit suam ipsius aegritudinem; cumque langueret biennio pulmonis vitio, linguae privatur officio, ut in quo multos affecerat in eo quoque deficeret.» Ita ille divinorum judiciorum malignus explorator, pro quibus si dicendum per conjecturam sit aliquid, verosimilius dicetur eam mortem fuisse poenam dilati monachatus, ad quem [Col. 1462B] suscipiendum Deo se obstrinxerat Landulfus, multimodis praedictam a S. Petro Damiani, lib. V, epist. 16.

44. Conatur quidem Puricellus excusare cum exemplo fratris Herlembaldi, a monastica vita abstracti intuitu majoris boni publici; sed diversa plane utriusque est ratio. Consilium sive propositum Herlembaldus habebat, non votum, et Ecclesia egebat militis armati auxilio, quod monachus praestare non potuisset. Concionator autem Landulfus manere, et monachus fieri poterat, quales etiam in subsidium Mediolanensis ecclesiae Vallumbrosa evocatos scribit Locatellus in Historia sui Ordinis, lib. I, cap. 68, ad quos etiam hortatoriam eam scripsit Petrus, quae lib. V est epistola 14, directa «sanctis fratribus Rodulfo, [Col. 1462C] Vitali et Arialdo atque Herlembaldo et caeteris pro castris Christi invicta fide certantibus,» ubi is ordo servatus videtur, ut primo nominentur monachi, tum clericus Arialdus, deinde laicus Herlembaldus; tacetur autem Landulfus, quia vel jam mortuus, vel saltem inutilis propter morbum, de quo nolim cum Puricello dubitare, quia nihil obest si mors illa differatur ad annum usque 1064 vel etiam 1065. Prius ergo quam istam epistolam scriberet Alexander, rescripserat Landulfo et Arialdo clericis, id quod est apud Ivonem in decreto p. 12, c. 24: «Possumus in perjurii aliquo crimine lapsis misericordiae manum porrigere; sed non debemus, ad futurae perditionis exemplum, licentiam dare:» quod credo respicere clericos post juratam emendationem [Col. 1462D] receptos ad beneficium, ac deinde relapsos, iterum ad illud non recipiendos, absolutione tamen sacramentali donandos, si poenitentiam obtulerint. His interjectis pro continuando historiae filo regredior ad contextum Andreae, qui sic porro habet.

45. «Per idem tempus,» quo scilicet Arialdus et Herlembaldus communi conatu rem catholicam promovebant Mediolani, post mortem Landulfi, puta anno 1064 vel 1065, «abbas coenobii S. Celsi obiit; cujus locum quidam clericus, nomine Lanfrancus, protinus rapuit, refutato pro eo tirocinio [Col. 1463A] non modico, quod annuatim sumebat de pontificali domo. Cujus nefandae praesumptioni tam constanter per tempora plurima vir domini Arialdus, cum Herlembaldo nobili socioque fideli, obstitit, donec eum facerent exulem, non solum male emptae abbatiae regimine, sed etiam pene finibus ejusdem parochiae .

46. «In eodem denique tempore, defuncto monasterii S. Ambrosii abbate, alius clericus cancellarius, nomine Ariprandus , clericale birrum, eatenus ignominiose delatum, reliquit, et hujus monasterii nomen abbaticum sibi nefande usurpavit. Qui cum tantae esset celsitudinis, pro natura superbi sanguinis, ut violenter nequaquam posset expelli, ait Arialdus vir Dei: Si quod debemus in [Col. 1463B] hoc improbo explere nequimus, quod valemus saltem faciamus. Protinus igitur sumptis fratribus, ad cum perrexit. Quo coram pervento, dixit: Quid est hoc? Heri clericus: hodie abbas. Magnum fecisti et velocem saltum. Et quare non timuisti contra sanctos canones, et contra jusjurandum, quod nuper in Ecclesia Romana jurasti, hoc usurpare? Qui respondit: Hoc, ut vides, actum est, et relinquere id ulterius minime possum. Cui vir Dei: Si vis, inquit, potes, et omnino ex Dei parte sanctaeque Romanae Ecclesiae deprecor te, ut rem contra Dei voluntatem sumptam, et contra tuae animae salutem raptam, relinquas. At ille: Et ego, inquit, sub eodem juramento, quo adjurasti me, adjuro te ut tuis te vestibus [Col. 1463C] nunc exuas, et hic coram me te scopari facias . Qui protinus cucurrit, virgas acquisivit, vestibus se exuit, et acriter se ab uno ex suis ibi coram omnibus scopari fecit. Haec itaque falsus abbas perpendens, quid ultra diceret nescius, capite demisso inde surrexit, et induratus ut Pharao, aliorsum declinavit.»

CAPUT V. Arialdi virtutes; jejunandi et psallendi accurata ratio.

47. Sicut enim tot testari possunt quot eum [Col. 1464A] familiariter novere, hujus intentio et exercitium aliud assidue non erat quam ut opere impleret quidquid in divinis legebat voluminibus. Nam sic erat largus ut frequenter de ipso dicerent hi qui sedule cum eo morabantur: Si hic arcam aureis plenam haberet, et non defuissent petentes egentesque, uno in die omnia procul dubio expenderet. Cum enim alicubi incederet, et obviantes pauperes eum, ut eis aliquid largiretur, exorarent, argentum, quod nunquam peculiariter detinebat, a se sequentibus protinus commodabat, et sic eorum necessitati misericorditer subveniebat. Munditiam namque cordis corporisque sic diligebat ut contra diabolicas illusiones, quibus homines illudi solent nocturnis horis, universas ferme noctes medias insomnis et pervigil [Col. 1464B] permaneret, et quamplurimas usque ad galli cantum protelaret, partim orando, partim legendo, partim ad destructionem Simoniacae haeresis cum caeteris fidelibus in consilio consistendo.

48. Illum praeterea usum gulosum, qui carnales, tam clericos quam laicos, in sabbato sancto ad nonam cogit missarum solemnia et baptismatum, quae in eadem sancta nocte agenda sunt, anticipare valde damnabat. Sed quia aliis in hoc non valebat, sibi consulebat. Prandente namque universa urbe, ipse sanctam noctem jejunus cum fratribus aliquibus praestolabatur ; atque cum eis ad quemdam exibat locum, qui dicitur Nemus, milliario a civitate secretum. Ibi enim adhuc est ecclesia, a [Col. 1464C] B. Ambrosio constructa et dedicata; ubi, sicut fertur, idem fugiens populi tumultum, solitus erat degere librosque dictare. In hac autem vir Dei sanctam eamdem noctem pernoctabat, et debitas omnipotenti Deo laudes cum fratribus competenter reddebat. Nunquam enim volebat solus bibere, nunquam sine pauperibus clericis comedere, nunquam sine sodalibus limitem forinsecum transire.

49. In diebus vero jejuniorum, solemnia nequaquam [Col. 1465A] celebrabat sanctorum; econtra autem in solennitatibus, nec genua flectebat, nec jejunabat, nec quemquam secum commorantem jejunare sinebat. Triduanum namque illud jejunium, quod inter sanctos dies paschales , contra antiquorum dicta sanctorum, noviter est peragi usitatum , sic vehementer horrebat, ut libenter diceret vellet se tradere morti, si tantum exhortari posset populum quatenus in tempus mutaretur licitum et aptum. Quapropter in uno eorum dierum, una omni jam Ecclesia congregata, ut solito more ad litanias procederet; locum, e quo docere solebat, conscendit, eisque talia verba proferre coepit. Debet, inquit, dilectissimi, juxta Apostoli dictum, esse Domino Deo nostro rationabile obsequium nostrum (Rom. XII, 1) , quod competenter tunc agitur, quando cum sanctorum dictis noster actus consors invenitur. Hoc jejunium, quod nunc agitis, scitote me penitus ignorare cujus impulsione spiritus agatur. Si enim Dei sit, valde miror; quoniam per illorum dicta sanctorum, pro quibus Deum locutum non dubito, jejunare in his diebus Paschalibus interdictum reperio.

50. Est et res alia, quae super hoc nimis me haesitare cogit. Nam in istis diebus tam acriter vos affligere cerno, vestibus laneis induendo, nudis pedibus incedendo, in pane tantummodo et aqua jejunando, quomodo, quando haec agere debite jussum est, vos nullo modo facere inspicio. Scitote, quia sicut unus ex diebus quadragesimalibus non [Col. 1465C] debet frangi a jejunio, qui hanc significant vitam, sic procul dubio nec unus ex his diebus quinquaginta est jejunandus, qui significant futuram, praeter Sabbatum [ante] Pentecosten; et hoc, non propter afflictionem, sicut caetera jejunia alterius temporis, jejunandum est, sed propter novorum fratrum exspectationem qui ad nonam regenerantur, quorum renovationem nos oportet jejunos praestolari. Verumtamen ut ea quae dico plena esse auctoritate demonstrem, sanctae synodo Nicenae, cujus instituta sic sunt recipienda, quomodo sancta Evangelia, per hos dies nec genua flectere nec jejunia celebrare placuit. Nam ii dies qui non sunt jejunandi, oranti pro hoc quondam cuidam Patri venerando, nomine Apollonio, qui praeerat monachis circiter quingentis, [Col. 1465D] satis declaratum est. Hic enim, quadragesimali rigore transacto, cum fratribus omnipotentem Deum rogavit ut eis dignaretur ostendere si eos more solito dies vellet jejunare. Quibus ipse Dominus, per incognitos viros, ante eos illico tanta dona omnium rerum ad edendum congrua misit, quanta per hos omnes dies Paschales eis abundanter sufficere possent. Et ut evidenter hac ulterius ambiguitate carerent [Col. 1466A] eadem dona sic fuerunt mensurata ut, donec dies Pentecostes complerentur, ipsa non deficerent, et dum completi sunt, similiter consumpta universa sunt et illa. Quod B. Benedictus cernens, cum omni tempore alio monachis jejunium indixisset, hos jejunare eos nullo modo jussit.

51. Quid etiam B. Ambrosius noster patronus de his dixerit, commemorandum est. Ait enim (serm. 2 in Pent.) : «Hanc sanctam Pentecostes diem qua ratione curemus, vel cur istorum quinquaginta dierum numero sit jugis et continuata festivitas, ita ut hoc omni tempore neque observanda indicemus jejunia, neque ad exorandum Deum genibus incumbamus, sed, sicut Dominica facere solemus, erecti et feriati Resurrectionem Domini celebremus. Ad [Col. 1466B] instar enim Dominicae tota quinquaginta dierum curricula celebrantur; et omnes isti dies velut Dominici deputantur. Sic enim disposuit Dominus, ut, sicut ejus passionem Quadragesimae jejuniis moerebamus, ita ejus Resurrectione in Quinquagesimae feriis laetaremur. Non igitur jejunamus in Quinquagesima, quia in his diebus nobiscum Dominus commoratur. Non, inquam, jejunamus praesente Domino, quia ipse ait: «Nunquid possunt filii sponsi jejunare, quandiu cum illis est sponsus?» (Marc. II, 19.) Haec cuncta beatus dixit Ambrosius: cujus dicta quomodo sint accipienda, non solum novimus nos, quorum est patronus, sed omnis etiam pene noscit mundus. Verumtamen haec nunc tantummodo meminisse [Col. 1466C] vestrae charitati sufficiat. Caeterum, si vixerimus, hac de re, Christo auxiliante, plus dicemus.

52. Post haec autem plebem dimisit, et ad S. Ambrosii corpus causa orandi perrexit. Quidam autem illico currentes ad ecclesiam majorem, ubi jam civitas erat omnis congregata, retulere haec omnia. His itaque auditis, sacerdotum filii caeterique quamplurimi detestandi viri, accepta occasione diu praestolata, coepere insanire et dicere: Modo aperte patet hunc, qui tam sanctum opus damnat, esse haereticum Deique inimicum. Et his dictis, levaverunt pariter voces et fustes, omnique plebe commota, in ecclesiam beati viri, quae canonica nuncupabatur, cum magno impetu irruunt; quidquid inveniunt, [Col. 1466D] diripiunt, domumque destruere incipiunt; servum vero Dei ideo non interfecere, quia non invenere. Haec ut nobilis Herlembaldus caeterique fideles audiere, sumptis armis in audacem plebem et temerariam irruere, quos protinus sic exterminavere omnes, quasi essent vilissimae pecudes. Imo cum virtute magna et potestate ad ecclesiam majorem venientes, violenter ab impiis abstulere quidquid de [Col. 1467A] domo Domini rapuerant, et sic ecclesiae Dei pene cuncta sunt reddita, operante Christo per zelum piorum, quae ab ea fuerant rapta, operante Satana per furorem impiorum.

53. Sicut Arialdus quotidie Christi causas erigere et exaltare contendebat, ita Christus de virtute in virtutem Arialdum assidue provehebat. Nam tam potentem in oratione nunquam reminiscor me vidisse alium quemquam; cujus qualitatem si dixero, gratum fore diligentibus Deum, profuturumque spero. Tot enim sanctorum nomina de ipsius ore non solum semel in die, sed etiam bis terque audiebam procedere, quot nunquam scripta in codice vidi, nec alium proferentem audivi. Nam licet divinis ac liberalibus litteris sic imbutus esset ut vix alicubi ejus [Col. 1467B] par inveniri posset, nullatenus plus in sua scientia confidebat quam velut nec unam sciret litteram. Sed cum esset cum aliquo de fide altercaturus in publico, priusquam ipsa haberetur congressio studebat per se, sive per fratres directos, circumquaque corpora sanctorum requirere, atque eorum patrocinia, ubi omnem suam spem collocarat, obnixe flagitare. Nam quotidie, vallatus fraterna acie, sanctorum corpora circumibat atque coram eisdem Deo gemebundam fundebat precem.

54. Exeuntes enim a domo, singulatim privatimque orando incedebamus, donec populi tumultum transissemus. Quo transito, psalmos cantabamus reciproce, quos incipiebat ipse, et hoc agebamus, quousque ecclesiae januis proximi essemus, ad quam [Col. 1467C] pergebamus, ubi relicta psalmodia ejusque parte ultima memoriae tradita, quos ad laudem illius sancti pertinere cantus vel hymnos sciebat, sumebat; sic quidem dicendo moderate lenique voce ut quod dicebat possemus audire, atque cum eo dicere, et cum hoc sancto canore ante sanctum veniebamus altare. Quo venerabiliter adorato, si dies solemnis vel Paschalis non esset, utraque genua in terram ponebat, manus expandebat, oculos in coelum figebat, et sic in crucis modo ante altare stans, pro Romano summo pontifice, atque pro pace, pro salute universalis Ecclesiae, ac pro ejus adversariorum conversione, et pro caeteris hujusmodi utilitatibus multis, Deum exorabat cum gemitibus et lacrymis. [Col. 1467D] Nos vero post ipsum procumbentes, quod dicebat, audiebamus et respondebamus. Tunc demum silenter paululum orabat, idque unumquemque nostrum agere sinebat. Denique se erigebat, altare honorifice adorabat, et nobiscum jam regrediendo dicebat: Angelum pacis et gratiae dona nobis, Domine Deus noster , et tunc ibi psalmos dicere in ecclesiae exitu incipiebat, ubi eosdem in ingressu reliquerat: cumque ad aliam veniremus ecclesiam, hoc in ea agebamus, quod in alia feceramus. Et [Col. 1468A] notandum quod in loco quo psalterium finiebat, in eodem protinus idem incipiebat; etiamsi praeter psalmos tres minime ei exordio (an ex ordine? ) tunc dicere liceret. Clericum enim fatebatur semper debere inter psalmodiam esse.

CAPUT VI. Archiepiscopus cum suis Arialdum et fideles armatus aggreditur vinciturque.

55. Peractis igitur novem annis in exercitio tam grandi atque admirabili, ventum est ad decimum, in quo pervenit ad votum diu nimis optatum. Nam sic pro Christo mori ardenter cupiebat, ut, cum quemlibet se Deumque cerneret pure diligentem, magna cum prece deposceret, dicens: Obsecro te per Christum, ut pro me precem fundas apud ipsum [Col. 1468B] quatenus sanguine proprio testari merear verbum ejus, quod praedico, ad quod adipiscendum ei haec occasio fuit. Juraverat illi omnis clerus, tam majoris quam minoris ordinis, necnon ipse Guido, qui Pontifex dicebatur, quatenus cum eo deberent haeresim Simoniacam ac Neophytanam damnare, et in catholica fide ulterius persistere. Sed cum ecclesiarum regimina eidem Guidoni sine rectoribus apparebant, illico quod juraverat oblivioni tradebat; et, ceu canis ad vomitum, sic revertebatur ad suum antiquum reatum. Quod vir Dei Arialdus cernens,, litteras per manus Herlembaldi ad apostolicum direxit, quatenus ipse decerneret quid de Guidone adultero et Simoniaco atque perjuro fieri oporteret.

56. Tunc etiam duo clerici Modicenses ad [Col. 1468C] Christi famulum venere, spondentes velle se relinquere opera et consortium diaboli, et deinceps firmiter tenere et praedicare opera et fidem Christi, nam unus ex his tantae fuerat audaciae et perversitatis, ut quasi ductor existeret adversae partis. Quibus vir Dei ait: Tot quippe sunt qui hoc dicunt mendaciter ut jam pene nemo sit cui possit credi veraciter. Vos vero, si vultis ut vestris credam sermonibus, ite, et operibus me firmum reddite. Regressi igitur domos, connubio illico a se repulso, coepere palam et constanter profiteri B. Arialdi verba esse plena veritate, quae hactenus erant professi fore plena falsitate. Haec ut Guido audierat, saevos illuc protinus apparitores mittens, eos capere jussit, atque in Alpes ad Castrum, quod dicitur Leucum , [Col. 1468D] deportari. Ibi namque in tam dirum carcerem sunt missi (sicut ipsi nobis sunt postea professi) ut nunquam eos contigerit audisse sanctos a paganis duriora perpessos. Quod Christi famulus dum audisset, convocata in unum civitatis multitudine, ait: Volo vos, dilectissimi, scire quod Christianus pro nulla causa gladium debeat ferre nisi pro fidei defensione. Si ita est, vos, qui Christiani estis, et arma fertis, cogitate quid nunc vos oporteat facere. Ecce enim [Col. 1469A] duo clerici quandiu in perfidia persistentes, opera diabolica sunt secuti, honorifice ab eo qui pontifex Mediolanensis dicitur sunt habiti; cum vero eamdem perfidiam diabolicamque nequitiam decrevere contemnere et Christum sequi, tunc sunt capti, tunc in dirum carcerem trusi.

57. Haec cum cives Christiani audissent, obstupefacti, tantam perfidiam cum magno clamore coeperunt damnare, ad arma currere, et ad vindicandum tantum scelus contra Guidonem exire. Christi vero famulus, timens ne ad fidei detrimentum pro absentia Herlembaldi populus praemio aut timore corrumperetur, eos praecessit, in manu portans vexillum sanctae crucis. Guido autem, spe nimiae multitudinis equitum, pugnaturus occurrit in ruribus Modicensibus, [Col. 1469B] millibus fere decem ab urbe distantibus. Vociferantibus itaque partibus utrisque, infidelem aciem protinus tantus invasit timor quatenus ei nulla quidem remaneret spes fugiendi vel bellandi, sed dantes statim obsides, clericos spoponderunt captos quantocius se reddituros. Et sic in eodem die reversi sunt gaudentes, Deumque laudantes. Tertia etiam die post haec ad ecclesiam viri Dei vox insonuit, dicens: En jam veniunt rudes martyres Christi, clerici scilicet, qui fuerant capti. Quibus Christi famulus cum multis fidelibus illico occurrit obvius, eosque deosculans, cum magno gaudio suscepit: et excelsa voce «Te Deum laudamus» cum fratribus cantare coepit, illosque sic in ecclesiam [Col. 1469C] introduxit. Quos tunc consterna . . . . .

58. Postquam autem Herlembaldus Roma rediit, litterasque excommunicationis detulit archiepiscopo, subito praedictus archiepiscopus per totam urbem nuntios misit in Sabbato (ante) Pentecosten nuntians universis civibus, ut si inaudita scire cuperent, in Pentecoste summo diluculo venirent ad majorem ecclesiam. Hoc autem ideo fecit, ut contra sanctos Dei Arialdum et Herlembaldum populus insaniret. Mane fit concursus populi; Herlembaldus supra cancellos sese contulit, ita ut ab omnibus videretur. Coepit igitur Guido, tenens manu excommunicationis bullam, ad populum conqueri de Arialdo et Herlembaldo, dicens: Turbatio pestifera per hos disseminata est, [Col. 1469D] ita ut videam in his scriptis omnium nostrum perniciem contineri. Haec enim civitas ob reverentiam B. Ambrosii nunquam Romanae paruit Ecclesiae. Ergo tollantur de terra viventium hi seminatores verborum qui quotidie laborant ut haec urbs pristinam et propriam perdat libertatem. Ad haec coepit [Col. 1470A] populus exclamare: Occidantur velociter, occidantur. His dictis, Guido cum magna clericorum caterva coepit descendere, ut sanctos Dei opprimeret. Sed cum nimia plebis densitate ad eos non pateret accessus, coepit Guido exclamare: Omnes qui S. Ambrosii honorem diligunt ab ecclesia exeant, ut nostri adversarii evidentius cognoscantur, citiusque conterantur et opprimantur. Subitoque ecclesia evacuata est ita ut ex septem millibus virorum tantum duodecim remanserint in subsidium servorum Dei. Arialdus autem et Herlembaldus super cancellos stantes, flexibus genibus Dominum exorabant: in quos pars adversa clamore magno irruit, laici in Herlembaldum, clerici vero in Arialdum; quem percutientes deorsum praecipitant, et percussum credunt [Col. 1470B] occisum. Tenebatur autem sceptrum militare ante Herlembaldum, super quo se appodiare solebat; quo sibi propinquantes mirabiliter prosternebat, ita ut nullus auderet sibi propinquius accedere.

59. Coepit igitur volare fama per urbem, mortem nuntians Arialdi, unde sequaces sui ira commoti arma capiunt; venientesque non ad ecclesiam, ubi tumultus erat, sed pontificalem aulam ingrediuntur, quaequae reperiunt, dissipant, et per aulae ingressum intrant ecclesiam . . . . . tos cruentosque. Coeperunt itaque Herlembaldum cohortari, ut descenderet et Christi adversarios cum eis prosterneret. Quibus nullo modo acquiescens, nec descendit, nec manus deposuit. Ipsi vero irruere protinus in adversarios, [Col. 1470C] et, sicut ante validissimum ventum fumus, sic ante eos omnis illico infidelis evanuit populus. Guidonem vero ante januas in equo reperiunt; quem juste fustigantes spoliant, atque eorum manus vix evadere potuit, in coenaculum quoddam tractus potius quam delatus. Tot namque ocius tunc apparuere pro veritate certantes quasi eisdem nulli essent in eadem urbe resistentes. Magno igitur cum trophaeo ecclesiam intrantes, Herlembaldum descendere faciunt, imo laeti valde sunt effecti, eo quod B. Arialdum quem credebant mortuum, reperiunt vivum. Quem tollentes in atrium ecclesiae, quae dicitur Rozzoni , deveniunt, ibique protinus tanta armatorum multitudo est congregata quatenus inimicorum non solum corpora prosternere, verum etiam ipsorum possent [Col. 1470D] libere omnia aedificia subruere. Ad quod patrandum dum anxie anhelarent, Herlembaldus, jam vexillum in manu tenens erectum, ait: Oportet ut dominum Arialdum inquiramus, et cujus domum evertere primitus debeamus. Haec vero ut Christi martyr audiit, in locum, unde a cunctis posset audiri, se [Col. 1471A] jussit deferri; eoque innuente manu, silentium factum est magnum.

60. Charissimi, inquit, si in linguas verterentur nostra omnia membra, nullo modo valerent Dei laudare magnalia, vobis hodie coelitus ostensa: Hodie enim, ut scitis, talis hora fuit, in qua nullus vestrum unum saltem pro veritate valebat verbum proferre, nunc autem nullus est qui vel etiam contra vos, ut inspicitis, audeat mutire. Ecquis vero est haec operatus, nisi Christus? Si igitur Dominus hodie cognovit famulos ad tuendum, dignum est ut famuli noscant Dominum ad venerandum. Nam si inimici Dei et nostri hodiernam noscerent solemnitatem, quod egerunt, nullatenus essent conati. Nos vero et Dei scire solemnitatem venerando, et ejus [Col. 1471B] audire praecepta obsequendo oportet. Ait enim «Diligite inimicos vestros; benefacite his qui oderunt vos (Luc. VI, 27) .» Per ipsum ergo vos oro ut nunc arma deponatis, mecumque ad B. Ambrosii sacrum corpus veniatis, et ibi Deo grates debitas pariter reddamus, nostrosque aemulos diem hodiernum ducere laetiferum sinamus, nec non pro ipsis Deum suppliciter exoremus. Nam a quibus haec aguntur, alta celsitudo acquiritur: quia de filiis hominum Dei filii, testante Christo, efficiuntur (Joan. 12) . Haec illa multitudo dum audisset, alii videlicet sapientiores, B. Arialdum totum cruentum et seminecem spectantes, pacem vitamque inimicorum poscere audientes, mirantes obstupescebant; alii vero [Col. 1471C] ferventiores spiritu, his verbis nullo modo acquiescere volebant. Verumtamen licet diversi vellent diversa, cuncta tamen illico sunt completa martyris verba.

CAPUT VII. S. Arialdi ab hospite presbytero proditi caedes crudelis.

61. Sequenti denique nocte iterum cum Guidone congregata est pars perversa, dicens: Non nos haec adversa omnimodo dejiciant; popularis enim turba cito mutatur, et in diversas partes facile inclinat. Certi quidem sumus, quod in urbe Arialdum exstinguere nullo modo valemus. Tale igitur aliud consilium nostra sagacitas reperiat, quod ipse nullatenus evadere queat. Constituantur equidem per diversa [Col. 1471D] urbis loca ex nobis viri prudentes, pecunias a nobis sibi collatas habentes copiose, quas per populum clam in noctibus tribuant; in diebus vero, omnibus omissis negotiis, assidue conveniamus, et hoc tandiu agamus, quousque nimis multiplicati ipsum violenter ab urbe pellere valeamus. Quod cum fuerit factum, positis undique insidiis capiatur, captusque illico necetur. Quae cuncta si non impleverimus, pacem nunquam habebimus. Quid multa? Per dies quindecim duodecim duo populorum conventicula sunt in urbe vehementia assidue habita; unum scilicet [Col. 1472A] fidelium ad ecclesiam Rozzoni, alterum vero in curia pontificali. Crescebat autem nimis pars vesana, pro pecunia sibi in noctibus data; qua nequiter crescente, fideles paulatim taedentes coepere deficere. Quod perversa plebs cernens, coepit elata in B. Arialdum cum nimiis clamoribus irruendi facere impetum, quatenus eum ibi necaret ejusque locum funditus desolaret. Erat enim Christi famulus inter adversa tam fortis et constans ut nullus e fratribus in die tribulationis inde auderet aufugere, nec quidquam asportare, sed cum fremitum impiorum supervenientem audirent, se ante altare prosternebant, ibique mortem exspectabant.

62. In uno horum dierum, cum jam clausis ostiis [Col. 1472B] fratres ante altare jacebant mortem praestolantes, unus eorum rem quam maxime diligebat, latenter aperto ostio inde asportavit, eamque in domo cujusdam civilis amici commendavit, protinusque rediit. Quod vir Dei ut audivit, fratrem ad se accitum sic allocutus est: Arnulfe, inquit, nonne ecclesia haec in ejus honorem et nomen dedicata est, cui assidue dicimus: «Sub tuum praesidium confugimus, Dei Genitrix?» Et nonne legisti: Maledictus homo qui spem suam ponit in homine (Jer. XVII, 5) ? Et cur contra haec nunc agere praesumpsisti? Qui pavens obmutuit. Ut autem tam idem quam caeteri amodo non praesumerent talia, haec culpa acribus verberibus est protinus emendata. In his namque diebus ibidem tam gravis confusio vehemensque perturbatio [Col. 1472C] erat, ut in hora constituta plerique fideles cibum capere desperarent, mortem ad futuram illico exspectantes. Sed licet impii frementes insanirent, nullo modo facere audebant quod minabantur, quoniam toties dolor in eorum capita vertebatur quoties contra Christi famulum surgere nitebantur.

63. Quapropter iniquum et publicum dant praeceptum ut, donec Arialdus in urbe maneret, quicunque clericorum publice mysterium celebraret, vel tintinnabula sonaret, aut laicus quisquam qui haec in sua agere ecclesia permitteret, non solum privaretur substantia, sed etiam vita. Haec vero non solum alibi, verum etiam in ecclesia ubi idem manebat, prae nimio timore jubente milite, cujus ipsa juris fuerat, [Col. 1472D] servari coepere. Quod ipse super omnia, quae ei hactenus acciderant, gravius existimans, ait: Absit ut mei ultra sint participes et fratres, qui nefandas haereticorum observant pro mortis timore institutiones! Qua de re, etiam ipsis fratribus ignorantibus, assumpto tantum comite uno nomine Syro, nocte clam urbe exiit, et ad S. Victorem ad ulmum biduo cum ipso perlatuit. Denique hinc Herlembaldus cum multis fidelibus militibus utrosque suscepit, et Papiam cum eis perrexit. Et parte quidem militum remissa, parte vero secum retenta, [Col. 1473A] per Padum navigio coeperunt descendere , quatenus Romam pergerent, et usque ad aliud tempus tantae irae cederent. In quo scilicet navigio sub quodam capti sunt oppido , et ex medio sodalium ineffabiliter moerentium B. Arialdus violenter solus est raptus, et in arcem deductus. Ubi dum solitam in oratione et sermone teneret constantiam, miratus miles, qui ipsum ceperat, ait: Pontifex quippe Mediolanensis magnum quidem mihi se daturum promisit praemium, si te caperem, eique te darem. Namque mihi ab eo est intimatum te esse haereticum, quod, ut cerno, omnino est falsum. Denique eum cum omni domo sua venerabiliter habere coepit, et comitibus moestis Papiam jam reversis reddere festinavit.

[Col. 1473B] 64. Post haec, scientes loca undique obsessa, ad quoddam castrum fidelis Herlembaldi sunt reversi. Tunc quidam fratres Canturienses ei man darunt, dicentes: Nobis quidem hic pro nimia persecutione vivere non licet, nos vero ad te venire jube, si placet. Quibus et ipse: Quicunque, inquit, mecum pro Christo mori est paratus, venire ad me festinet, qui autem nondum est, aliorsum fugiens declinet. Haec, me praesente, dicta sunt. Post haec Herlembaldo, caeterisque qui secum aderant, sic locutus est: Ex hac, inquit, terra exire nequimus, quia mortiferis insidiis omnes aditus obsessos scimus. Et hic manere non possumus, quoniam populus vesanus hic me persequi jam minatur; et valde paveo ne insontes hujus loci incolae sub hac occasione [Col. 1473C] devastentur. Quapropter necesse est ut aliud reperiamus consilium, scilicet, ut quaeramus quempiam virum, qui me per dies aliquot in suam occultet domum, quatenus interim aut populi furor deferveat, et in hac terra me vivere liceat, vel custodiae in insidiis ubique positae me desistant quaerere pro nimia securitate, et sic me hinc forte licebit exire. Qui responderunt dicentes: Quae autem dicis, cunctis placent, si inveniretur qui hoc fideliter faceret. Et ille: Est, inquit, loco huic quidam presbyter vicinus, nuper ex Hierosolyma regressus, qui hactenus mihi credere satis est visus, per quem, si placet, mittatur, et super hac re diligenter inquiratur. Omnibus itaque volentibus, per nefandum presbyterum [Col. 1473D] tunc missum est.

65. Post haec ecclesiam ingressus ipse est, in qua, quoniam vigilia S. Joannis Baptistae erat, a mane usque ad horam quasi nonam in oratione permansit indeficiens. Et ecce detestandus presbyter veniens, secrete diligenterque inquiritur, si locum haberet aptum ad ipsum per tres saltem menses occultandum. [Col. 1474A] Qui cum promitteret se juxta ecclesiam locum sic habere secretum, ut in eo quempiam per multos annos tenere valeret celatum; media tandem nocte, libatis osculis, cum gemitibus et lacrymis multis, usque ad portam cum ambobus processimus. Nam ipsum multum deprecati sumus, ut unum (quemcunque ex nobis vellet) in suum obsequium sumens, duceret: Quibus et ipse: Nequaquam, in quit, quoniam, si una duo sunt, loquuntur et loquentes audiuntur. Quis fari potest quanta bona tunc Herlembaldus presbytero promisit, si ipse Christi famulum tractaret, bene, et quanta mala, si male? Moerentes igitur, utrosque abire permisimus; mane vero ad urbem devenimus.

66. Presbyter ergo nequam, mox ut in suo conclavi [Col. 1474B] illum concluserat, diabolico tactus spiritu, malo Guidoni nuntiare festinavit, dicens: Quid vis mihi dare, et ego tibi tradam Arialdum sine turba, sine Herlembaldo, imo absque viro aliquo? Cui ille, laetus nimis effectus, magnum praemium illico cum securitate promisit si ipse quod promittebat impleret. Tunc sibi quamplures dari petiit milites; quos sumptos inter duas macerias, ab habitatione secessas, nocte constituit, dicens: Unus, inquit, ex vobis tantummodo in media jaceat via, scuto coopertus; hunc enim, cum venero, percutiam calceamento. Tunc vos omnes velociter surgite, et tam me quam ipsum capite; ne forte quidem super alium surgatis incaute, vobis hoc fore signum scitote. Et post haec in his verbis ad virum Dei ingressus est: Domine, [Col. 1474C] inquit, Arialde, necesse est ut hinc velociter discedamus, et ad castrum, de quo te suscepi, revertamur, quoniam te hic esse omnibus notum est; nam si hic moram fecerimus, cras procul dubio capiemur. Cui vir Dei: Tibi, inquit, via est nota, praecede ergo, et ego sequar te. Traditore igitur praecedente, ad milites venere utrique. Et ex calceamento facto condicto signo, omnes pariter in Dei virum irruunt, eumque capiunt, captumque stricte vinciunt, et vinctum jumento superimponunt, ac tacite conciteque contra Lacum majorem festinant pergere.

67. Hoc autem ante horam diei tertiam, in quo vigilia S. Petri celebratur, per totum Mediolanum [Col. 1474D] est divulgatum; unde factum est ut ubique esset luctus et lamentum piorum, atque contra vesana exsultatio reproborum. Quod ego audiens, tumultuosam et confusam protinus reliqui urbem, eumque prosecutus sum. Die igitur eodem nocteque sequenti festine properans, die altero ad praefatum jam sole oriente perveni Lacum; supra cujus dum incederem [Col. 1475A] littus, et Stationae , ubi parentela mali Guidonis habitabat, essem propinquus, obvium habui virum, nomine Martinum, qui se dicebat fore presbyterum. Hic me interrogavit unde essem, quove pergerem. Cui, ut veritatem securus ab eo inquirerem, ex parte mentitus sum, dicens: Ex illa plebe sum et compares mei huc me direxere, ut manifeste valeant scire utrum verum sit quod apud nos de Arialdo, clericorum inimico, noviter insonuit, scilicet, quod exstinctus sit, et si eis super hoc pleniter laetandum sit. At ille: Revertere, inquit, mecum; et, cum ad ecclesiam quam paululum post te reliquisti, redieris, optime de hoc instructus eris.

68-69. Et tunc mihi secum revertenti ait: Externa namque die vox laetifera nostro insonuit loco, [Col. 1475B] dicens: Arialdus, clericorum adversarius, vinctus habetur in nave, et in ripa Laci. Ad quem illico cum multis aliis decurri, et arrepto palo optime acuto, manuque erecta, in pectore ejus illum infigere volui; sed non sum permissus. Missi sunt quidem quinque protinus viri a domina nepote archiepiscopi, de quorum ferocitate ipsa non dubitabat, qui eum a militibus dividerent, et in locum, quo ipsa eis jusserat, ducerent. Quod sine mora completum est, et in tantam illico est ductus solitudinem ut vix ibi sit aliquando accessus hominum , et tantummodo navigantium, sed silvestrium solummodo habitatio bestiarum. Quid te verbis longius protraham? Ibi cadaver ejus sine auribus, sine naribus, sine oculis, sine dextera manu, sine membro [Col. 1475C] genitali esse fecere. Si absque omnibus his membris aliquando quemquam vidisti vivere, hunc esse mortuum noli credere, nam fere nullo modo quiescere quiveram, donec ii qui in cum haec patrarant sic me securum fecere quatenus ultra non sit unde mea jam mens dubitare possit. Tu vero ad tuos revertere, haec eis intimans, eosque redde securos laetosque. Et post haec alterutro divisi sumus, et, donec ecclesiam est ingressus, me redire finxi; postea vero, nolens verbis confidere perfidi, regressus sum ad iter quod reliqueram. Cum autem in jam praefatum ingrederer vicum, juxta viam reperi ecclesiam, in honorem S. Petri dedicatam, ad quam tunc clericorum laicorumque multitudo cum processione [Col. 1476A] exibat. Ibi quidem seorsum duas inveni mulieres, de his quae acciderant conferentes et plorantes. Quibus appropinquans, inquisivi quid haberentet cur flerent. Quarum una ait: Vere tu ex illo es ordine qui, cum deberet suis bonis dictis factisque omnes levare in coelum, econtra malis exemplis cunctos praecipitat in infernum. In hoc enim loco, machinante tuo ordine perverso, in his diebus tantum est perpetratum scelus quatenus pro hoc omnipotens Deus [omnes] in abyssum demergat anxie exspectemus; et tu dicis: Cur flemus? Videns igitur mulierum fidem, ipsis quod discipulus essem illius de quo flebant intimavi, easque, si vera essent quae a praedicto audieram viro, inquisivi. Quae statim, factae apud me nimis gratae, omnia testantur [Col. 1476B] esse vera, praeter hoc quod de ejus morte adhuc erant incertae. Viam itaque mihi contra praefatam tendentem solitudinem ostendunt, multumque deposcunt, ut revertens eas facerem sciolas, unde eis adhuc inierat dubietas. Verum ingentium praepeditus obstaculis saxorum, illuc accedere eundo per terram nequivi, quique per navem illuc me transferre auderet, reperire non potui; ideoque, praeter quae dicta sunt, pleniter de illo tunc scire non valui.

70. Porro, secundum quod postea diligenter scrutatus sum, qualiter quibusque ex hac vita verbis migraverit, diligentibus Deum fore gratum credo, si id breviter intimavero. A loco igitur, quo captus est, psalmodiam decantavit. Ad Stationam enim a [Col. 1476C] militibus, ut praedictum est, divisus et quinque ferocibus servulis est traditus. Qui cum ipsum ducerent ad mortem, allocuti sunt dicentes: Arialde, cur non recordaris, ut neges quae hucusque dixisti, et profitearis dominum nostrum esse verum pontificem? Nam si hoc faceres, forte adhuc vivere posses. At ille: Absit, inquit, ut coronam, quam veram dicendo in mea acquisivi vita, in fine mentiendo amittam! Nam me utrum nunc ducatis ad mortem, ignoro; quod si facitis, scitote vestro domino meam mortem valde nocituram, non solum in futura vita, sed etiam in praesenti. Et illi: Videsne, inquiunt, illum magnum montem? Si ipse profecto esset aureus et tuus, totumque dares, ultra nullo modo viveres. [Col. 1477A] Ille autem haec audiens se erexit, et hymnum sanctorum apostolorum Petri et Pauli alta voce decantare coepit; quo finito, ad solitudinem ad quam tendebant, pervenere. Quem tollentes de nave, supra quoddam saxum vinctum posuere ad sedendum. Seorsum denique paululum remoti haec dicere coeperunt ad invicem: Quid faciemus? Si tantum occiderimus virum, nostrae animae nullum ultra poterunt adipisci remedium, et hoc si non fecerimus, nihilominus moriemur. In his enim dum haesitarent, aspexere naviculam concite venientem, duosque homines deferentem: Et aiunt ad invicem: Hos exspectemus, hi forsan boni nuntii bajuli sunt.

71. Praedicta vero mali Guidonis neptis, quae exhinc Jezabel et Herodias est nuncupata, postquam [Col. 1477B] quinque ad Dei famulum necandum direxerat servulos, duos clericos, quos in ejus mortem praecipue inhiare cognoverat, ad se vocatos sic allocuta est: Assumptis gladiis vestrum persequimini velociter inimicum, ne forte caeteros seducat, et ulterius vivat. Hi vero erant, qui cum nave tunc veniebant. Qui cum ad caeteros venissent, egressi de nave dicunt: Ubi est Arialdus? Qui responderunt dicentes: Mortuus est. At illi: Nobis, inquiunt, jussum est videre illum, sive vivum sive mortuum. Et aspicientes, viderunt illum eminus vinctum, sedentem super saxum. In quem sic anxie irruunt, quomodo leonum catuli super praedam famelici. Evaginatis igitur gladiis, ipsius unus unam, alter vero auriculam arripit [Col. 1477C] alteram, dicentes: Dic, furcifer, si dominus noster verus est archiepiscopus . Qui respondit: Nec fuit unquam, quia opus archiepiscopi in ipso nec est nunc nec fuit unquam. Tunc immites ejus utrasque amputant aures. At ille, oculis in coelum clevatis, ait: Gratias tibi ago, Christe, qui me hodie inter tuos martyres dignatus est connumerare. Interrogatur denique iterum si Guido verus esset archiepiscopus. Qui solitam constantiam animi tenens, ait: Non est. Quapropter nasus ipsius protinus cum labio superno est abscissus; deinde ambo oculi sunt effossi. Postea vero dexteram detruncant manum, dicentes: Haec est quae faciebat epistolas, Romam directas. Dehinc radicitus membrum amputant genitale, dicentes: Praedicator castitatis hactenus [Col. 1477D] fuisti, exhinc et tu castus eris. Postea vero de sub gutture linguam extrahunt , dicentes: Modo [Col. 1478A] sileat quae clericorum familias conturbavit et dispersit. Et sic illa sancta anima carne est soluta; corpus vero ibi quoquomodo terrae traditum est.

CAPUT VIII. Corporis per decem menses incorrupti deportatio Mediolanum.

72. Coeperunt denique illic post haec luminaria praeclara per noctes piscatoribus apparere; quod ut impia Jezabel audivit, protinus in aliam insulam eum nocte transferri jussit. Sed cum eadem lux ibidem similiter crebro appareret, in locum tertium eumdem asportari fecit. Videns igitur quod non posset sanctum occultare corpus, nec sub terra neque super terram, quia illud ubique lux eximia comitabatur, irata valde fecit saxa ingentia [Col. 1478B] circa ipsum innecti, et in profundum laci dimergi. Verumtamen ibi, ubi est projectum, tanta est aquae altitudo (sicut didici a viris illus loci) ut vix fune centum cubitorum quisquam possit fundum attingere; nam idem lacus pro sui magnitudine Major nuncupatur, et plus quinquaginta milliaribus in longum extenditur. In quo tam innumerabiles procul dubio immanesque sunt pisces ut per tres menses facile devorarent quot in eadem parochia sunt pecudes. Verum quia omnia haec occulte fuerant peracta, de illo haesitatio et altercatio ubique erat non parva. Alii dicebant quod esset mortuus, alii quod in vinculis clam detineretur. In cujus amorem tunc sic omnis populus est accensus ut cuncti se [Col. 1478C] sub jurejurando constringerent quatenus illum aut essent vivum sive mortuum habituri, aut pro ipso ad mortem usque certaturi. Sed Deus omnipotens, cujus causam ipse patefecerat, nec illum passus est a pisce contaminari nec in lacu profundo occulte morari.

73. Transactis namque mensibus decem, quidam vir fidelis, nomine Algisius, per urbem coepit discurrere, dicens: Nuper in die inventionis sanctae crucis , mei causa negotii juxta littus transibam Laci Majoris. Et ecce aquila eadem supervolitabat littora, caetera expellens volucria. Quod ut viderunt pastores, qui ibi pascebant suas pecudes, illuc festine coepere currere; cum quibus cucurri et ego. Et ecce beatissimus Arialdus, ex aqua projectus, ibi integer, praeter octo membra, quae ei erant cum ferro amputata, [Col. 1478D] jacebat, mirifice candidus. Quem ego videns, optime illico agnovi, hisque qui aderant lacrymabititer [Col. 1479A] omnibus dixi: Videte, inquam, ut hic salvus sit, quia iste est B. Arialdus, quem moestus universus quaerit populus. Dum enim ibi aliquantulum moraremur, subito de arce Arona missi sunt servi, qui inde nos ejecerunt; et in quamdam, quae ibi erat, foveam leniter humavere. Hoc ego qui haec scripsi, dum audissem, sumpto comite, illuc perrexi concite. Repertosque pastores, utrum nam vera essent quae audieram, diligenter cauteque inquisivi. Qui, cuncta esse procul dubio vera, respondentes asseruerunt. Et ego: Si vera sunt, inquam, ubi ergo est ille? At illi: Ecce, inquiunt, locus, ubi videntibus sero est positus: mane vero revertentes, locum quidem invenimus; de eo autem nihil. Hoc tantum putamus quod nocte sursum delatus sit in [Col. 1479B] arcem.

74. His auditis velociter reversus, Herlembaldo, viro prudenti, quaecunque audieram, per ordinem cuncta narravi. Qui festine omnibus convocatis civibus, jam in appetitu martyris, quem patefactum audierant, vehementer inhiantibus; ex illis viros elegit, atque ad sanctum requirendum corpus direxit. Qui post biduum reversi, professi sunt hostes veritatis dixisse: Mori potius parati sumus quam quod quaeritis reddere corpus. Hoc autem ideo dicebant quia idem dissipare tentarant. Nam nocte qua ad se illud detulerant, cernentes ejus integritatem et decorem, dixere ad invicem: Si enim hic fuerit quaesitus, et ab omni populo tam decorus inspectus, [Col. 1479C] semper quidem ipse erit in laude, nos vero in opprobrio. Quapropter cutem cum capillis de ejus radamus capite; pellem vero corporis albescentem ferreis dilaceremus ungulis, pedes abscindamus utrosque, et in furno denique nimis candente illum aduramus, quatenus, si ad eum videndum missum fuerit, horridus et ignotus potius respuatur quam quaeratur.

75. Verum, licet haec diabolica machinamenta in eo cuncta complessent, in deteriorem quam putarant ignominiam ceciderunt, quia non missum est ad videndum, sed petendum. Nam auditis nuntiis, tintinnabulis tubisque concisius sonantibus, omnis civitas in unum convenit. Tunc dixit Herlembaldus: Quoniam inimici Dei et nostri gratis sanctum nolunt [Col. 1479D] reddere corpus, decet ut ab eis per nos violenter auferatur. Sed quia res, quam prosequimur, Dei creditur et dicitur esse, volo ut illuc juste et cum ipsius incedamus honore. Non enim cum raptu et pauperum detrimento innocentium pergamus, sed nobiscum feramus unde vivere debeamus. Discurrant itaque nuntii circumquaque velociter qui omnes, ad bella aptos, cum armis, rusticosque ut venire [Col. 1480A] hortentur cum plaustris, quatenus illi nobis cum pugnent, isti vero nostra arma et victus deportent. Congregata igitur post paululum tanta sunt carra, ut per septem fere milliaria vix posset per publicam et communem viam turba pedestris vel equestris incedere. Confluebat autem undique quasi arena maris multitudo innumerabilis, arma ferens et victus supra dorsum famulorum sive jumentorum. Et sic incedentes, secundo tandem die ad vesperum reperimus pratum, quarto fere milliario a loco quo incedebamus distans, bene humectum amplumque. Ibique, quia ad hoc aptum erat, castra metati sumus.

76. Hic Herlembaldus, vir prudens, iterum delegavit , blandeque sanctum corpus quaesivit. [Col. 1480B] Perterriti itaque hostes a sonitu pavendo frementis multitudinis super se venientis, prohibere quod petebatur ultra non ausi sunt. Et ecce die altero illucescente, vox laetifera per castra insonuit, dicens: In littore quidem Ticini directum est in navem corpus B. Arialdi. His auditis certatim omnes arripuerunt cursum; ille namque habebatur tunc beatior qui ad currendum erat promptior. Eo igitur levato in feretrum , cum tanta gloria et laude reverti coepimus ut eas nullo modo exprimere possem, etiamsi vocem linguamque ferream haberem. Nam de castellis, quibus se concluserant pro civium timore, exibant senum, juvenum atque mulierum infinitae multitudines, Cruces cereosque atque situlas aqua [Col. 1480C] plenas (ut potarent aestuantes) deferentes, et unusquisque, prout valebat, voce excelsa immensas Deo gratias reddebat. Tintinnabula quippe personabant undique, arbores quoque quamplurimi scandebant, ut ipsum saltem videre possent.

77. At ubi Mediolano propinquavimus, totam pene urbem obviam habuimus; matronas, nobiles et ignobiles, cereos innumerabiles deferentes; infantes et senes, omnesque Deo laudem dantes; etiam ipsos, quos in vita sua habuit aemulos, scilicet clericos, invenimus paratos non officium cantantes mortuorum, sed (ut decebat) Martyrum. Et sic in sancto die Ascensionis Domini posuimus illum in medio ecclesiae S. Ambrosii. Tunc nobilis Herlembaldus in loco eminenti progressus, haec omnibus audientibus [Col. 1480D] est locutus: Videtis, inquit, dilectissimi, quantum valet fides, quam inter nos per decem annos docuit B. Arialdus. Certe, ut videtis, ipsa eum servavit defunctum incolumem in profundo Laci, inter innumerabiles immanesque pisces, per decem menses. Haec autem coram vobis ipsum per decem hos dies aestivos conservet, videlicet usque ad sanctum diem Pentecosten, quatenus de longinquo [Col. 1481A] et proximo sexus diversae aetatis uterque huc venire, et nostram fidem, nostrorumque impietatem aemulorum evidenter possit contemplari. Clamabant tunc, nobis audientibus, ad illum daemonia, dicentia: Quid contra nos latras? Non potes tantum latrare ut te non faciamus interimere, sicut tuum fecimus socium, et ut pingues et iniqui episcopi, abbates et presbyteri non sint nostri.

78. In his quidem diebus ibidem undique veniebat maxima multitudo, plurima munera offerens corpori sancto, quibus ad eum intuendum fas erat per dies; per noctes vero clericorum, monachorumque veniebat maxima multitudo, easque pervigiles ducebat psallendo. In una autem harum noctium, timens valde ne forte ad opprobrium Christi servorumque [Col. 1481B] ipsius ibi per aestivum tempus diu permanens feteret, assumpto lumine, paucis admodum vigilantibus, ad ipsum accessi, et reperto foramine, quod ejus germanus ipsi sub ascella fecerat, ut sciret qualiter illius haberentur interiora, interius prospexi; et ecce ejus exta ut nix erant candida; jecur vero aereum habebat colorem. Quae cum intromissis duobus digitis tetigissem et confricassem, eosque retractos naribus apposuissem, testor veritatem, quae Deus est, tantam talemque odoris fragrantiam ex ipsis digitis emanare sensi, qualem quamtumve nunquam me alibi sensisse reminiscor. Et sicut mea conscientia tunc testabatur, et nunc testatur, si ipsi digiti gladii bis acuti acumen habuissent, [Col. 1481C] nares absque vulnere nullo modo evaderent, quia odoris suavitas tam erat delectabilis ut nares valentiores essent ad odoriferos digitos intra se attrahendum quam brachii virtus ad retrahendum; nam quamplures dies, ut diu delectarer tanto odore, eo ab omni custodivi liquore.

79. Congregata igitur est iterum, in die sancto Pentecostes, tanta virorum ac mulierum diversae aetatis multitudo de proximo et longinquo ut nunquam se tantam vidisse etiam senes dicerent; et sic eum magna gloria laudeque ineffabili, ad monasterium delatus est S. Celsi. Ibi in locum mirabiliter aptum traditus est sepulturae, siquidem ex una parte habet ecclesiam, in qua S. Celsi venerabile nunc adoratur corpus; ex altera vero ecclesiam [Col. 1481D] , ubi quondam (ut fertur) diu sanctus perlatuit Nazarius. Exhinc quippe ibi a multis fidelibus adoratur et colitur, ab infidelibus autem, nec Christus universorum Dominus, nec Arialdus ipsius famulus.

80. Decem igitur annos beatus Levita et martyr Arialdus duxit, pro Christi lege viriliter certando; decem membra eidem post haec per manus obtulit [Col. 1482A] iniquorum, octo, cum occideretur; decem vero menses in profundo laci incolumis jacuit: decem autem milliaria illum nobis proximiorem lacus projecit, quam acceperit. Per dies etiam decem aestivos ipsum in ecclesiam S. Ambrosii, videntibus cunctis, Christus conservavit, eique post haec decimo anno Herlembaldum fidelem socium associavit) ut veraciter credo) in regno coelorum, peremptum scilicet per eorumdem manus iniquorum. In quo decimo anno haec scripta sunt, ad laudem Christi ejusque famuli Arialdi. Passus ergo est beatus Levita et martyr Christi Arialdus quinto Kalendas Junii, anno ab Incarnatione Domini millesimo sexagesimo sexto, praesidente sedi apostolicae secundo papa Alexandro, regnante Domino nostro Jesu Christo [Col. 1482B] cum Patre et Spiritu sancto, per omnia saecula saeculorum. Amen.

CAPUT IX. Appendix litterarum auctoris ad Syrum, priorem scriptorem; et hujus ad illum, cum quibusdam miraculis.

81. SYRO, venerando et fideli sacerdoti, ANDREAS.

Legente me olim ea, quae cum socio Herimbarto de venerabili Arialdo scripsisti, reperi vos multa praeterisse quae dici oportet. Unde factum est ut, jubente beatae memoriae Rodulpho Patre , cujus anima jam cum Christo gaudet, multa tam de his quae omisistis quam quae dixistis, exprimere conatus sim; quae ad te mittens, obsecro per charitatem, [Col. 1482C] ut diligenter inspicias, et, si vera sunt, testimonium feras. Nam sicut ipsum habui, ut haec facerem, praeceptorem, sic te habere volo, ut vera sint, assertorem, quatenus si jure pro inculto sermone ejus putredinis et vermis qui composuit contemnitur, pro reverentia duorum sanctorum sacerdotum, unius praecipientis, alterius asserentis, suscipiatur. Tu enim tanto tempore ejus esse frater familiaris meruisti, ut pene quid de eo dixerim proprio intuitu inspiceres; imo, quia sacerdos es, mentiri non vales, ideoque digne justeque te elegi fore testem hujus rei.

82. PRESBYTER Syrus, ANDREAE Christi famulo.

Miror, charissime, quod de illis requiras rebus unum testem , quam testari possunt non solum [Col. 1482D] multa millia fidelium, sed etiam infidelium. Et si nullius superesset alius qui harum rerum existere posset testis idoneus, quis tam vecors inveniretur, qui diceret te scripsisse falsa? Si sciret te ideo reliquisse saeculum, ut non solum a verbis vacares mendacibus, sed etiam ab otiosis, praesertim cum non civilia monasteria et dissoluta petisti, sed famosum et celebre Vallisumbrosae coenobium, itinere [Col. 1483A] dierum quinque a naturali solo semotum? Porro de obitu ejus clam peracto quis te certior existit, qui pro hoc mortis periculo ter te dedisti? Etenim semel utcunque incaptus evasisti, alia vero vice quia dicebatur quod in Travallia arce inexpugnabili occulte detineretur, ejus desiderio accensus, longo itinere confecto, multis montibus transactis, te ante ejusdem portas obtulisti. In quam, quia inspicere es ausus, quis esses cognitus, ideoque captus atque in altissimam ejusdem turrem deductus, per foramen cum funibus in ipsius es depositus profundum, quod magis videbatur esse sepulcrum quam habitaculum. Nam lectuli fulcrum erat coenum, capitale saxum. Nec enim ibi erat, unde digestio occultaretur, nec desuper tectum a quo pluvia pelleretur. Ibi [Col. 1483B] quippe prae nimio horrore vultus tuus et stomachus sic elanguit et emarcuit ut cibum per funes tibi dimissum gustare minime posses: ideoque nocte media te subtraxere, et sic semivivum dimisere. Altera autem vice lacum transfretasti, iterum cognitus et captus, donec te pretio non emisti, evadere nullo modo potuisti. Quae cum ita sint, quis tam crudelis erit et durus ut tuis sermonibus existat incredulus?

83. Verumtamen, licet multum laeter super cuncta quae dixisti, quia sunt vera et aedificationi utilia, tamen valde doleo, quia omisisti praecipua, tibique notissima, et cur hoc feceris sic admiror, ut velim ex his aliquantula coram te prodere, et quare dimiseris [Col. 1483C] addiscere. Ante quippe quam introisset Mediolanum ad praedicandum, publice ad Varisiensem plebem clericorum multitudinem convocavit, eisque, sub quibus essent erroribus indicavit, et, ut ab eis recederent, benigne admonuit. Qui ejus verba sprevere, dicentes: Nobis ideo haec loqueris, quia ineruditos cognoscis; caeterum, si doctor haberi vis credibilis, vade, et in urbe haec loqui noli timere. Quod si agere ausus fueris, quae dicis, credenda comprobabis. Et tunc urbem ingressus, et populum, sicut tu dixisti, est allocutus. In ipso etiam exordio suae praedicationis, tandiu, cum aliquantis fidelibus, per venerabilia loca, sanctorum flagitans suffragia, nudis incessit pedibus, donec sic intumescerent ut super eos nullo modo consistere posset.

[Col. 1483D] 84. Duo denique sapientissimi clerici, audita ejus fama, de longinquis regionibus ad eum venere, ut cognoscerent quomodo ipse scientia polleret. Quorum unus ei se in altercatione obtulit, et a mane usque ad horam fere nonam, altero penitus silente, utcunque restitit, et tunc sic est devictus ut nec quid insolubile objicere, nec posset objecta exsolvere. Alium vero, quia nimis eruditum reperit, die eodem devincere non potuit, sed in altero prostravit. Quos, licet devictos, quia valde doctos invenit, multum dilexit, eisque omnem benigne humanitatem impendit, et sic tandem abire permisit. Accidit [Col. 1484A] etiam ut semel transiret per plateam quamdam, juxta domum pontificalem sitam; aliquantos autem viros, quos ibi reperit, admonere coepit. Erant enim tunc Guido et ordinarii, multique alii clerici, in eadem domo pariter congregati. Quod cum audissent, sapientiorem omnibus elegere, eumque ad ipsum direxere, quatenus ei resisteret, et quae dicebat fore vana diceret. Nam in paucis sic protinus verbis conclusus est ut retro turpiter rediret velociter. Quem cum sui interrogassent quid egisset, ait: Scitote, aut ipsum non esse hominem, aut alterum fore qui ab ejus loquitur ore. Haec omnia, quamvis non interfuisti, Bonovicino narrante, pleniter didicisti.

85. Illum praeterea famosissimum zelum, quo haereticum [Col. 1484B] quemdam ab altari repulit, cur non dixisti? Timuisti forsitan ne in eo aliqui scandalizarentur. Scito, charissime, quia dicta factaque Arialdi, imo et Christi, incredulis et perversis plena scandalis, piis vero fomenta sunt ardoris et lucis. Ea igitur istis pandamus, de illis vero Salvatorem dicere audiamus: «Sinite, inquit, eos; quia caeci sunt, et duces caecorum (Matth. XV, 14) .» Transeunte ergo per majorem ecclesiam cum fratribus Arialdo Christi famulo, audivit quod in eadem hora quidam adulter et Simoniacus ad quoddam ipsius basilicae altare accesserat, ut se simularet ibi canere missam: Eamus, inquit, illuc. Ad quem cum pervenisset, ait: Cum enim tu sis talis quali ecclesiae [Col. 1484C] valvae patere minime deberent, cur sanctum altare praesumis pollutus contingere, et illa mysteria agere quae solummodo innocuis et castis sunt commissa, te fingere? Aufer te hinc quantocius, putride. Qui cum inde se non amoveret, vir Dei manum ad planetam misit, eamque ab ejus tergo extraxit, et ipsum ab altari expulit; erant enim tunc in circuitu ejusdem ecclesiae, causa negotiandi, tam civiles viri quam suburbani pariter congregati. Qui exiit et per forum querimoniam fecit. Commoto itaque populo, dimissisque negotiis, ac fustibus elevatis, per ostia irruunt, ut ipsum quaerant et perimant. Ipse vero sciens quae ventura erant, non fugerat, sed gradum ascenderat, ibique populum exspectabat. Videntes ergo eum in gradu stantem, sacraque [Col. 1484D] manu innuentem, omnes deponebant fustes, et se ad audiendum parabant, super ipsos innitentes: facto denique silentio magno, praedicationem sic mellifluam composuit ut corda, quae fuerant commota et conturbata per falsi verba sacerdotis, operante et instigante adversario, sedarentur et dulcorarentur per verba veri Christi famuli, operante et flante Spiritu sancto; et ora, quae intrando vesane proclamaverant: Moriatur, moriatur; exeundo dicebant orando: Faciat te Christus per multa tempora vivere, qui huic loco te pro nostra salute est dignatus dirigere.

[Col. 1485A] 86. Quis etiam laicorum, suam in conjugio habens consanguineam, audebat ecclesiam ingredi, in qua morabatur Arialdus, famulus Christi? nam tales ex ea personas pro hoc pepulit ut non solum fecisse, sed etiam aestimasse, obstupendum sit. Monachos autem, consortium Simoniacorum abbatum falsorumque fratrum fugientes, benigne suscipiebat; sed nunquid eorum aliquis in ejus praesentia erat ausus vacare? quatenus aut non legeret, vel non oraret, aut aliquid non ageret: nam si interdum in ejus vacarent absentia, sic pavide, illum sentientes venire, ad praedicta recurrebant opera; quemadmodum solent in scholis pueri vacantes ad lectionem recurrere, magistrum sentientes venire. Quis etiam, dum praedicaret, in eodem loco mutire audebat? [Col. 1485B] nam qualiscunque persona esset, illico audiebat; Sive tu tacebis, sive ego, quia scriptum est: «Nolite mittere margaritas vestras ante porcos (Matth. VII, 6) .» Sed licet tam severus esset contra delinquentes, quis mitior erat in suscipiendo poenitentes? Cum enim viri, qui dicebantur presbyteri, in adulterio deprehenderentur, et a facie populi persequentis locus eis tutus minime pateret alibi, ad ipsum confugiebant. Quos si pure confessos cerneret, protinus eos in omnibus omnino locis, excepto altaris officio, suos faciebat participes, nec deinceps apparebat quisquam, qui dicere contra eos praesumeret quidquam. Dei vero Parasceve, in cubiculo clauso, nudus confitebatur coram caeteris [Col. 1485C] fratribus, quidquid a cunabulis deliquerat, et pro culpa unaquaque se faciebat verberari acerrime. Nemo enim id facere cogebatur invitus; sed permittebatur, si quisquam hoc agere vellet spontaneus. Haec quia tibi sunt nota, et aedificationi utilia, cur omisisti? obsecro, ne sileas, sed mihi super hoc nimis admiranti prodas.

87. ANDREAS SYRO.

Aestimas, venerande Syre, aestimas me dixisse quidquid me contigerit de B. Arialdo scisse? Audi adhuc, qualia tria praetermisi, ut ex his intelligas me multa alia evidenter de eo cognovisse, et scienter omisisse. Perrexerat enim aliquando invitatus ad ecclesiam Cumanae civitatis, ut pacificaret dissidentes clericos ipsius urbis; erat quippe tunc tempus [Col. 1485D] quadragesimale Cumque ad unum altare convenissemus, ut officium vespertinale persolveremus, unum quid (non recordor modo, utrum fuisset de antiphonis vel responsoriis) sic elapsum est ab omnium [Col. 1486A] memoria, ut penitus inveniri nequiverit. Salubri igitur consilio reperto, signum salutare sibi in fronte impressit, juxta altare se prostravit, rem perditam a Domino petiit; quam sic protinus invenit ac si in loco, quo posuit occultum, id quod petebatur, haberetur descriptum.

88. Aliud vero signum factum est, dum illum, ex aqua laci projectum, ad urbem duceremus. Erat enim in quodam vico quidam rusticus, per multa tempora morbo paralysi dissolutus, qui cum audisset quod Christi martyr per viam duceretur, fidem habens firmam, in eamdem fecit se viam ferri, ibique dimitti. Transeunte itaque turba, quae feretrum praecedebat, martyrem infirmus exspectabat. Ad quem cum pervenissent qui ipsum portabant, [Col. 1486B] ab infirmo eodem obnixe rogati perstiterunt, eumque coram ipso deposuere. Et (nescio utrum ex solo visu an tactu) sanitati sic est protinus redditus ut, qui vix aliorum manibus deferri valebat, statim suis firmiter incederet plantis. Nam ego tunc aderam inter subsequentem turbam; sed cum audissem hoc, fortiter firmavi gressum, ut veniens ante feretrum virum inspicerem firmiter incedentem, Deumque laudantem.

89. Tertium vero, quod narro miraculum, non quidem egomet vidi, sed, quadam persona valde fideli narrante, didici. Erant aliquanti viri ad portam Ticiniensem simul congregati: coeperunt itaque confabulationem [Col. 1486C] habere tam de Arialdo Christi famulo quam de his qui ejus venerandum adorabant sepulcrum. Tum unus, superbo malignoque spiritu afflatus, tale exsecrandum protulit verbum: Majus, inquit, desiderium est mihi super ipsum mingere quam illum adorare. Quem tam saevus internorum viscerum illico dolor apprehendit ut neque quiescere neque mingere ei licuerit, donec, nimio dolore cogente, pariterque cohortatione virorum consiliante, munus ad B. Arialdi sepulcrum obtulerit, ibique adoraverit; et sic pristinam sospitatem adeptus est humiliatus quam juste amiserat superbus. Si autem bona omnia, quae de eo noverim, scribere vellem, prius dies et charta deficeret quam sermo. Verum quia tanta de eo scripta sunt, in quibus satis potest [Col. 1486D] dignosci quis vel unde fuerit, quidve docuerit, vel quid pro Christo perpessus sit, metam ponamus, Deumque trinum et unum benedicamus; cui sit honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.

Analecta de S. Herlembaldo

Auctor incertus

[Col. 1485]

ANALECTA DE S. HERLEMBALDO Ex antiquis chronologis apud Puricellum.

CAPUT PRIMUM. Pacem aegre constitutam turbat Guido, Gothofredo Simoniaco pro se substituto; contra hunc Mediolanenses educit Herlembaldus.

[Col. 1485D]

1. Desinente hic Andrea, Landulfus Junior unum [Col. 1486D] adhuc addit: «De Arialdi,» inquiens, «morte doluit papa Alexander; unde anno sequenti, scilicet millesimo sexagesimo septimo, cum idem papa iret ad synodum, quam Mantuae celebravit, Mediolanum venit, multaque fecit statuta de statu Mediolanensis [Col. 1487A] populi et cleri., beatumque Arialdum sanctorum martyrum catalogo adnotavit.» Quae etiam verba ex autographo transcripta Joannes Mabilio digna censuit tomo I Analectorum suorum. De synodo ejus anni testis habetur Sigebertus Gemblacensis, non totis quinquaginta annis post, cum ait, «Romae duobus de papatu contendentibus» (nam Cadolus Parmensis episcopus, ab Henrico rege petentibus Romanis submissus contra Alexandrum, anno 1061 inthronizatum 30 Septembris, non multis mensibus post scilicet 14 Aprilis, conatus frustra fuerat sedem occupare; seque, licet variis synodis condemnatus, pergebat gerere pro pontifice); «contendentibus ergo duobus, Mantuae synodus colligitur; et, mediante Annone archiepiscopo Coloniensi, Alexander se [Col. 1487B] jurejurando de Simonia expurgans, in sede apostolica subrogatur,» id est confirmatur, seu declaratur jure subrogatus. «Cadolus vero, ut Simoniacus repudiatur.» Eumdem synodi istius annum confirmat franciscus Maria Florentinius, inter Memorias comitissae Mathildis pag. 88., ex ipsius Alexandri epistola ad Gervasium Remensem, affirmante, quod Cadolus «Romanam Ecclesiam per quinquennium, nunc callida tergiversatione, nunc hostili invasione, oppressit:» ut corrigendus omnino sit Ptolomeus Lucensis, ducentis annis Sigeberto posterior, et biennio serius rem actam referens; nec probandus Baronius, cum triennio citius factum statuit. Interim tamen ex Ptolomaeo discimus, quod «concilium» praedictum «Alexander celebravit praesente [Col. 1487C] imperatore» utique S. Annonis opera jam reconciliato, «omnesque episcopos schismaticos cum Cadolo ad gremium Ecclesiae retulit, ipsosque sibi reconciliavit, totumque populum sibi faventem, contraxitque moram in toto spatio illius anni, pro majori firmitate pacis et unitate.»

2. His ita se habentibus, nihil mirum fuerit, si Mantua rediens Alexander, Mediolani substiterit diebus pauculis, et absque caeremonia ulla, ac solo forsitan vivae vocis oraculo, approbavit venerationem quae B. Arialdo a fidelibus deferebatur, tanquam martyri; idque ad instantiam Herlembaldi aliorumque Arialdo devotorum: quamvis etiam ante concilium, vel ibi vel alibi, in gratiam recepisset [Col. 1487D] archiepiscopum Guidonem. Hic enim, quemadmodum in priori judicio coram Petro Damiani, «ut est professionis,» legatis deferendae, «admonitus,» non solum acquievit Petro cardinali sinister assidere, Alexandro, tunc Anselmo Lucensi, dexteram obtinente; sed «impiger obtulit ultro etiam, ut, si» Petrus «praeciperet, in scabello, quod ejus suberat pedibus, sine controversia resideret,» similique promptitudine admisit, signavit juravitque implere quidquid idem legatus tunc ordinavit, sicut ipse S. Petrus Damiani prolixe narrat: ita idem Guido nihilo nunc minori profitendae vel simulandae poenitentiae atque obedientiae promptitudine, potuit videri meruisse a pontifice, pacis cupientissimo, indulgentiam; ut ab excommunicationis vinculo absolutus. [Col. 1488A] Mantuano interesset conventui, et suum ibi gradum teneret. Quod autem ad statuta attinet, quae Mediolani fecisse Alexandrum dicit Landulfus, ea non alia esse existimo quam quae legati sui, post synodum ad res ordinandas missi composuerunt, quaeque superveniens postea pontifex potuit confirmasse, nullo de Arialdi causa, deque caedis auctoribus instituto judicio, ne pax, noviter coalita, dissolveretur.

3. Ea quomodo composita tunc quadam tenus fuerit, breviter apud Puricellum pag. 248 tradit historiographus Arnulfus, his verbis: «Nulla interim erat requies praedonum in diripiendis substantiis clericorum.» Ita malevolus ille interpretatur zelum Herlembaldi in persequendis caedis reis pro suo defensoris munere, et in exigenda a clericis, quam se [Col. 1488B] observaturos juraverunt S. Petro Damiani, vel continentia, vel cessatione a ministeriis, quae non nisi per impollutos tractanda sunt. «Ad quod sedandum litigium tunc temporis» (Alexandro adhuc in Lombardia praesente et ordinante) dicit Arnulfus «Maynardum episcopum Sylvae Candidae et Minutium cardinalem episcopum» (ipse «Joannem cardinalem presbyterum» subscribendo se nominat) «Romanos legatos venisse Mediolanum. Qui dum praecepto apostolico Alexandri pacem evangelizarent omnibus, consulte satis provident de nece Arialdi foedus componere; deinde inter clerum judicantes et populum, eleganti scripto constituunt quid fieri debeat in posterum.» In hoc illi: «Quia per confratrem [Col. 1488C] nostrum, inquiunt, D. Petrum Ostiensem episcopum, reverendae sanctitatis virum, quaedam sunt olim in hac urbe correcta, non opus est ea, vel praeteritas lites, omnibus notas, replicare, sed quae nunc sunt canonica disciplina a nobis statuta, ad futurorum memoriam litteris exarare.» De Guidone etiam, ut vere archiepiscopo, adeoque ut reconciliato, loquuntur honorifice, dum art. 15 jubetur «Laicus quiscunque clericos» potestatis suae, quos «sciverit feminam retinere vel in fornicationis crimen casu incidisse, indicare archiepiscopo et ecclesiae ordinariis, quibus cura ista commissa fuerit; si vero archiepiscopus vel sui ordinarii, postquam audierint, hoc neglexerint, ipse laicus, nec officium facere, nec beneficium alicui ex illis permittat tenere, [Col. 1488D] donec culpam deserat, et digne Domino per poenitentiam satisfaciat.» Et rursum num. 18, jubetur «antistes, qui nunc est, vel quicunque deinceps fuerit, semel aut bis per omnes plebes circumire.» Totum statutum legi apud Baronium potest, aut ex eo in libris Conciliorum, ubi illud invenietur, factum «anno ab Incarnatione D. N. Jesu Christi 1067, pontificatus vero domini Alexandri II papae VI, indict. V, die 1 mensis Augusti.»

4. «Nec tamen his contentus Herlembaldus» (inquit apud Puricellum pag. 257 praedictus Arnulfus) utpote jam experientia doctus, quam parum vel nihil esset fidendum Guidonis poenitentiae, vel simulatae vel inconstanti; sed «pergens Romam» (anno, si non fallor, 1068,) «novum init cum Romanis [Col. 1489A] consilium. Vetus quippe fuit Italici regni conditio, perseverans usque in hodiernum,» (id est annum 1077,) «ut, defunctis ecclesiarum praesidibus, imperator vel rex provideat successores Italicos, a clero et populo decibiliter invitatus. Hoc Romani canonicum esse negant; sed instantius archidiaconus Hildeprandus, qui cum abolito veteri novum tentaret inducere constitutum,» (verius dixisset, abolito subreptitio, vetus reducere,) «palam fatebatur haud secus sedari posse Mediolanense dissidium, quam canonicum habendo pastorem, ad quem eligendum necessarium fore dicebat Romanum consensum. His instructus assertionibus Herlembaldus, Mediolanum veniens, quae audierat festinanter exsequitur. Prius ergo secreto paucos convenit ex [Col. 1489B] amicis; a quibus cum exigeret sponsionem celandi credita, caute subintulit juramento causam futuri eligendi pastoris, post decessum praesentis: deinde diu noctuque laborans, laicos quosque et clericos eidem juramento reddidit obnoxios. Interim tamen a persequendo praesulem Guidonem non destitit, omnesque suae consanguinitatis affines.» Ita ille in Herlembaldum invidiose atque calumniose, porro tamen describendus, ut substantia historiae habeatur, discreti lectoris judicio facile separanda a scoria sequioris erga Romanae Ecclesiae jurisdictionem affectus. Sic ergo progreditur:

5. «Archiepiscopus autem, cum tot nequiret imminentes tolerare pressuras, aeternam maturus et [Col. 1489C] diuturno languore membris omnibus dissolutus, arbitratus est forte conveniens ut, quod ille (Herlembaldus) faciendum praeviderat, ipse quoque faciendum praeveniret, scilicet ut dignitatem propriam alteri se vivente concederet. Per idem tempus fuerat quidam ordinarius Ecclesiae subdiaconus, nomine Gothofredus, illius a secretis prae omnibus unicus; qui, ex quo domini sui penetraverat mentem, in se transferendum omnimodis satagebat honorem. Secreta igitur facta conventione cum eo, praesul, datis communis pacti ex alterutro sacramentis, dignitatem deponit abssas, virga cum annulo Caesari per legatos directa. Gothofredus autem, cum jam pridem labore multo regis conciliasset affectum, recenti tamen pacto ab eodem Augusto gaudens adeptus est praesulatum. [Col. 1489D] Verumtamen juxta Scripturae veritatem, mistus est dolori risus, et extrema gaudii occupavit luctus (Jac. IV, 9) : reprobatus enim a civibus, nullis in locis episcopatus vel ad hospitandum suscipitur, ipsis etiam factus invisus agricolis. Hunc Romani domini cum apostolico jure statim condemnant canonico, judicii sui litteras Mediolanensibus super illo mittentes.» Si ejusmodi litterae superessent, certius definiremus annum quo acta haec sint: interim videmur, non multum aberraturi, si anno 70 currentis saeculi acta dicamus; pergit porro apud Puricellum pag. 259 et seqq. Arnulphus:

6. «Qua elatus Herlembaldus fiducia, acrius insurgit [Col. 1490A] non solum in illum (Gothofredum), verum etiam in fautores omnes, universa ferro et flammis demoliens; contra quem etiam per vicos et castella multorum exegerat sacramenta. Unde fit ut, si quando de facultatibus ecclesiae aliquod praesumere nititur, ab omnibus penitus interdicatur, quemadmodum factum est in aliquibus, de quibus enarrare per singula longum est, imo superfluum est indicare. Interea Guido fatebatur se Gothofredi delusum insidiis, communis pacti transgressorem illum appellans. Qui cum amissum vellet reparare honorem, cum Herlembaldo pacis foedera sociavit. O mens caeca mortalium! Veniens enim illo duce Mediolanum, non ad urbem ut voluit, sed ad S. Celsi monasterium ducitur, de privato factus privatior; ibique [Col. 1490B] commendatus custodibus multis diebus ibi vixit, gloriosius hac vice delusus,» qui multos deluserat. «Gothofredus autem pluribus jam coarctatus obstaculis, cum parte suorum aliquo suo se collegit in oppido, quod vulgo Castellio dicebatur, inexpugnabile revera praesidium, moenibus ac loci natura munitum.

7. «Ex eo saepius erumpens (Gothofredus) cum supra modum praedis inhiaret ac caedibus, indignati Mediolanenses proponunt arcem illam protinus expugnare. Nec mora, instructo exercitu, et iis quae ad usum militiae fuerant necessaria paratis, procedunt omnes; castra metati ad radicem montis (aberat enim ab urbe vigesimo paulo plus milliario) mox undique circulantes, incessanter oppugnant; [Col. 1490C] ad hoc cunctos regionis illius instant congregare agricolas, diuturnam jurantes obsidionem. Constituunt ergo petrarias, et omnis generis bellici machinas; sciridas quoque, ballistas, milleque mortis parant insidia. Obsessis vero ad posse repugnantibus, multa quotidie cruoris fiebat effusio, adeo ut in ipsa quadragesimae venerabilis observantia, nulla fuerit caedis humanae abstinentia. Hac itaque tempestate, cum rarus in urbe populus sua frueretur securitate, repentina calamitas provisam invasit urbem. Horresco referens. Primo namque quadragesimae Sabbato» (fuit id anno 1071 die 19 Martii, cum Pascha tunc fuerit celebrandum 24 Aprilis,) «magno civitas conflagravit incendio. Cumque vehemens tunc flaret turbo ventorum . . . . . o quae et [Col. 1490D] qualia domorum aedificia, quamque decora combusta sunt moenia! . . . . . sed, quod est omni damno deterius, plures sanctorum crematae sunt basilicae, in urbe et extra . . . . .» Distinctiora vide apud Puricellum in Monumentis Ambrosianis, pag. 461: ego ad Herlembaldum festino

8. «Ubi autem rumor tam dirus castris insonuit,» inquit Arnulphus, «quamplures illico relicta obsidione eunt ad tenues ab igne reliquias, et miseram visitare familiam. Herlembaldus vero cum aliis retenta parte castrorum perseverat obnixius, quotidie belligerare non desinens. Gothofredus autem, tribus jam obsessus mensibus, ut vidit tenuem castrorum exercitum, clam vocare suos et caute [Col. 1491A] satis procurat amicos. Cumque paschales instarent feriae, convenientes in unum, constructa acie protinus in castra consurgunt, impetu et clamore non modico; nec minus obsessi, ruptis claustris, undique prosiliunt. Herlembaldus autem, tanto positus in discrimine, arreptis armis, audet cum suis paucis juxta vires obsistere, signifer ipse factus; et nisi sua suorumque pugnasset audacia, dies illa sibi fuisset extrema. Videntes autem multi paucorum constantiam, ultro recedunt, educentes secum ab oppido Gothofredum. Hos longe prosecuti sunt Mediolanenses, conglobati repente similiter, et qui in castris fuerant, et qui in urbe remanserant; nec a prosequendo diebus aliquot cessarunt et noctibus, donec in summa constitutos necessitate coegerunt [Col. 1491B] illos iterum Castellonem intrare. Post haec redeuntes Mediolanenses ad urbem, jurejurando definiunt Gothofredum nunquam recipiendum, imo alterum de catalogo majoris ecclesiae communiter eligendum. Jam enim migraverat a saeculo archiepiscopus ille Guido,» die 23 Augusti, «sepultus in loco qui vocatur Burguli vulgo,» (nunc Alexandria civitas ibi fundata creditur,) «ubi post urbis incendium» per ipsum elapsus vel abire permissus e custodia S. Celsi, «in amaritudine animae diem clausit extremum.»

CAPUT II. Canonicam electionem procurat Herlembaldus, Gothofredum intrusum et excommunicatum coercet; a Gregorio papa VII juvatur per litteras.

9. «Ab illo die Herlembaldus omni instat conamine, [Col. 1491C] modo cum clero, modo cum populo, de eligendo agens episcopo, nova a Romanis accepta licentia, spreta vero regum veteri providentia. Verumtamen major civitatis portio ex clero ac sapienti populo, priscae consuetudini ac regio intendebat honori. Ipse autem, neglectis omnibus et juramento communi, solum Romani illius Ildeprandi auscultabat consultum. Itaque dies appropinquabat, quam ad hoc agendum ipse praeviderat, sancta scilicet Theophaniae solemnitas. Studet ergo sollicite praesentes. vocare, absentes [quoque] clericos ac laicos, abbates et monachos, amicam sibi [non] omittens agrestium turbam. Cumque dies instaret festus, factus est multorum in ecclesia hiemali conventus, [Col. 1491D] illis tamen absentibus cum quibus istam se facturum electionem juraverat. Celebratis itaque missarum solemnibus, primo concionatus ad libitum, ac multa de eligendo pastore commemorans, astante quodam Bernardo legato Romano, elegit Athonem, adhuc tantummodo clericum, ac tenera aetate juvenculum, invito clero et multis ex populo, adeo ut stomachati redirent ab ecclesia.»

10. Hic merito interfatur Puricellus pag. 265, et quam amaro animo, ad invidiam Herlembaldo conciliandam, haec scripserit Arnulfus, jubet vel ex eo aestimare, quod Athonem appellat «tenera aetate juvenculum.» Fuerit is juvenis respectu Gothofredi, forsan valde grandaevi, pro certo tamen tenet Puricellus habuisse illum requisitam a sacris canonibus [Col. 1492A] aetatem, adeoque tricenario majorem fuisse cum eligeretur. Movetur autem ad hoc sentiendum, attenta praesentia legati apostolici, et Hildeprandi ingenio; qui postea factus papa Gregorius VII, duabus ad Britanniae episcopos epistolis recusavit ordinare Dolensi archiepiscopatui, ab illis ad se directum «juvenem quemdam, satis praeclarum genere: Cui quidem petitioni,» inquit in una, «quoniam sacri canones contradicunt, assensum praebere nequaquam potuimus;» in altera: «Cujus causam sicut oportuit examinantes, honestos quidem mores, sed nondum satis maturos aut instructos ad portandum episcopale pondus, in eo probavimus.» Quod autem certius competentis in Athone aetatis possit optari indicium quam quod idem Gregorius, [Col. 1492B] electum anno 1075 Theodaldum noluerit approbare, quia penes se habebat Athonem: «Quem, inquit, in eadem Ecclesia electum certo cognovimus, sed cur reprobari debeat, nulla adhuc deprehendere potuimus ratione;» qualis omnino fuisset minor quam canones patiantur aetas. Redeamus ad Arnulfum, qui libro suo III finem facit apud Puricellum, pag. 27, in hisce verbis:

11. «Cumque cum suis Atho ad convivandum episcopalem conscenderet aulam, (fuerant enim jam in mensis ampla parata convivia,) inflammati cives invadunt repente domum, anteriora, exteriora scrutantes. Ipse autem electus noviter, cum camerae unius lateret in angulo, inventus, capitur, discerpitur, ac misere dilaniatur, demum per suras et brachia [Col. 1492C] a summo ad ima pertrahitur. Qui cum staret in ecclesia metu mortis altari prostratus, clamante populo in pulpitum ascendit, ibique, facto in omnium auribus sacramento, abrenuntiavit sedi Ambrosianae in praesens et in perpetuum. Interea quippe fautores sui diversas fugere per latebras; ipse quoque Romanus legatus vix, discerptis vestibus, laceratus evasit. Caeterum Gothofredus et Atho remanserunt privati pariter ambo, propriis tantum contenti laribus atque substantiis.» Post haec librum IV sic orditur Arnulfus: «Igitur auditis his quae Athoni contigerant, praefatus ille archidiaconus Hildeprandus, sua cum cardinalis esset auctoritate, illico juramentum illud violentiae, omnimodis judicavit [Col. 1492D] habendum invalidum . . . . . . . Unde factum est ut collecto Romae coetu pontificum, instante ipso, Athonem juste praedicaret electum, prostrato anathemate Gothofredo. Quae omnia Hildeprandus suis litteris saepe jam dicto retulit Herlembaldo . . . . .

12. «Interea suffraganei sedis Ambrosianae pontifices, accepto a rege mandato, apud urbem convenientes Novariam, Gothofredo manum consecrationis imponunt, illum, prout quiverant, roborantes. Licet [autem] praeceptio regia multis dicatur impetrata muneribus, constat tamen regem postea poenituisse atque interventorem penitus odisse legatum . . . . . . . Dum haec taliter geruntur, defungitur apostolicus» Alexander II, anno 1073, die 20 Aprilis, «cui parvo dierum (19) intervallo succedit Hildeprandus [Col. 1493A] mutato nomine dictus Gregorius VII in quo revixit Athonis illico spiritus, adeo ut Romam pergens, illius sese subderet contubernio. Ipse autem cum in priori radicitus inhaereret proposito, indicta Romae generaliter synodo, cum suis sectatoribus Gothofredum excommunicavit.» Hic recitat Puricellus quas in eadem causa Gregorius scripsit epistolas, Tusciae ac Liguriae dominae Beatrici ejusque filiae Mathildi, ut a communione illorum abstineant episcoporum, a quibus Gothofredus fuit consecratus; Guilielmo Papiensi episcopo, Mediolanensem causam commendans, contra pseudoarchiepiscopum ejusque fautores; itemque omnibus S. Petri fidelibus in Longobardia commorantibus: quae omnes epistolae inveniuntur datae «indictione XI, VIII Kal. Junii, III [Col. 1493B] Kal. Julii,» et ipsis «Kal. Julii,» id est anno 1072. Sed iis hic praetermissis, proprius ad rem nostram faciunt, quas Herlembaldo scripsit eodem anno «Capuae, V Kal. Octobris, indictione XII,» recens scilicet inchoata, in haec verba:

13. «GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, HERLEMBALDO, Mediolanensi militi, salutem et apostolicam benedictionem. Sciat prudentia tua, nos, Deo miserante, sanos et laetos non sine magna Ecclesiae Dei utilitate, apud Capuam commorari . . . Henricum regem praeterea scias dulcedinis et obedientiae plena verba nobis misisse . . . Quidam etiam ex majoribus fidelibus suis promittunt nobis ex parte sui, eum de causa Mediolanensis Ecclesiae sine dubio consilio nostro obedire . . . Tu igitur omnino confidens in Domino [Col. 1493C] et in matre tua Romana Ecclesia, viriliter age, confortatus in Domino et in potentia virtutis ejus, sciens quia quanto nobis nunc insurgit gravior perturbationis tempestas, tanto postmodum, Deo favente, jucundius arridebit serenitas.» Videsis apud Baronium, ad an. 1073, num. 43, Henrici poenitentis ad Gregorium litteras, quibus se «criminosum et infelicem» confitetur, «partim pueritiae blandientis instinctione, partim potestativae et imperiosae potentiae libertate; partim eorum, quorum seductilis nimium secutus sit consilia, seductoria deceptione,» peccavisse in coelum et coram pontifice. «Et nunc, inquit, imprimis pro Ecclesia Mediolanensi, quae nostra culpa est in errore, rogamus ut vestra apostolica districtione canonice corrigatur, et exinde ad caeteras [Col. 1493D] Ecclesias corrigendas auctoritatis vestrae sententia progrediatur.» Rursus autem Herlembaldo Gregorius, etiam Capuae, «VII Idus Octobris, ita scribit, pluribus ejus quaesitis simul respondens: Piae sollicitudinis studio, in defensione fidei factaque religionis restauratione, donec occupatus fueris, legationes tuas libenter audire teque adjuvare voluntas non deerit. Multiplici quidem vestrae interrogationi, aliis quia intenti sumus, paucis respondere disponimus.

14. «De sociis itaque illius excommunicati, qui accepta pecunia ad te redire volunt et de filiis quorum patres, aut de patribus quorum filii ipsi Gothofredo excommunicato adhaerent, atque de iis, quorum correctionem absque pecuniae attributione [Col. 1494A] fieri non vultis (erga quos tamen clementes vos existere monemus, si qui vestrae parti se applicare cupiunt) vestrae prudentiae, ut melius scitis et valetis, disponendum committimus. Quicunque autem horum, erroris sui poenitentes, ad vos redire remedii gratia desideraverint, benigne se suscipi ac misericorditer tractari noverint. Episcopos praeterea, inimicum vestrum fulcire conantes, non multum metuatis, cum Beatrix ac filia ejus Mathildis, cum quibusdam maximis regni proceribus, laborent nostrum atque regis animum firmiter unire, contra quem quidem nullum odium neque debemus neque volumus exercere; nisi (quod absit!) divinae religioni contrarius voluerit existere. Quem regem omnino confidunt voluntati nostrae de caeteris negotiis ecclesiasticis [Col. 1494B] satisfacere, praesertimque de vestro nostrae dispositioni assensum praebere. Denique Gregorium Vercellensem episcopum quoquo honesto pacto vales, stude tibi conciliare, quia nostrae ex toto jussioni se profitetur parere. De caetero itaque confortamini in Domino et in potentia virtutis ejus, precibus et eleemosynis ac puritate cordis indulgentiam illius postulantes, quatenus votum nostrum ac vestrum ad perfectum perducere dignetur.»

15. Similiter «Capuae III Idus Octobris,» scribens «Alberto Albensi episcopo,» ex Gothofredi quidem ordinatoribus uni, sed quem fideli relatione excusatum intellexerat, ad reparandum Mediolanensis Ecclesiae honorem, habere zelum: «In nullo, inquit, magis debitorem S. Petrum et nos religio [Col. 1494C] tua potest sibi facere quam si contra Simonem Magum, qui Ecclesiam B. Ambrosii venalitatis suae miserabiliter veneno infecit, scuto fidei et galea salutis armatus, nobiscum praelieris, et si Herlembaldo, strenuissimo Christi militi, et his, quae ad Dei cultum et ad religionem sanctae Ecclesiae pertinent, manum auxilii praestiteris.» Item «Guillielmo Papiensi episcopo,» die et loco eodem: «Litterae fraternitatis tuae nobis directae simulque Herlembaldi Mediolanensis verba evidenter ostendunt, quod tu sanctae apostolicae sedi, eam quam debes, velis obedientiam fideliter exhibere, et exhortationibus nostris sicut decet parere. Sed nihil est quod fraternitati tuae promptius injungamus, nihil est quod te libentius facere velimus quam si Ecclesiam tuam [Col. 1494D] gregemque tibi commissum ab haeresibus, quae in sancta Ecclesia pestifere videntur pullulare, pastorali vigilantia studeas defendere . . . et clericos a turpis vitae conversatione ad castitatem revocare. Hoc etiam scias, te rem admodum matri tuae Romanae Ecclesiae commendabilem facere, si praefato Herlembaldo, in his, quae nostro consilio, imo omnipotentis Dei timore operatur, manu adjutorii praestiteris, et inimicis sanctae Ecclesiae, bellum Dei secum praeliaturis, restiteris.»

CAPUT III. S. Herlembald caedes, Liprandi presbyteri mutilatio, Tetaldi in episcopatum intrusio.

16. Talibus apostolicae sedis judicii probata S. [Col. 1495A] Herlembaldi integritas, non recusat, quominus acta sua (quanto amicus nullus ea scripsit) vel inimici calamo scripta, maligne explicata, proponantur; facile ab aequo lectore in meliorem accipienda partem. Arnulfum ergo audiamus, post verba de electo ad pontificatum Hildebrando, superius prolata num. 101, res anni 1073 sic prosequentem apud Puricellum pag. 296: «Dum Gothofredus Brebiae solius immoraretur praesidio, Atho, propria neglecta domo ac patria, Romae degebat, solius papae mancipatus obsequiis; cui Herlembaldus apud Mediolanum totis favebat viribus, diu noctuque laborans, datis etiam ac promissis muneribus. Insuper omne collegium Gothofredi flammis ac ferro persequebatur, interdum nibil intentatum juxta posse [Col. 1495B] relinquens, praesertim cum nec regiae, nec suorum parium aliorumque multorum cederet voluntati, Romana tantum fretus atque contentus fiducia; ad hoc etiam prorumpens, ut Ambrosianae consecrationis» (sic ille schismaticam ordinationem vocat) «episcopos blasphemaret, asserens apostolice excommunicatos, quorum omne reprobat officium. Unde fuit quod sancto Pentecostes die» (cadebat ille in 19 Maii) «prohibuit in urbe baptisma.

17. «Postea vero,» id est anno 1074, quando Pascha celebrandum erat die 20 Aprilis, «chrisma sacrum (quod unus illorum, Dominicae coenae mysterio metropolitanae direxit ecclesiae, sicut mos est deficiente pontifice,) profusum humi coram omni populo [Col. 1495C] calcibus conculcavit, suum producens in medium, a quo confectum vel unde, incognitum» (utique a catholico aliquo, puta Papiensi Guilielmo, de quo supra num. 101,) «ac sic postposita Sabbati illius authentici apparatibus tradita praerogativa, sexta in Albis feria suum fecit celebrari baptisma, . . . unde contigit ut paschale gaudium suum nesciret lavacrum, ac multo post tempore plures catechumeni baptismi carerent gratia.» Quam recte in his omnibus et ex theologorum sententia processerit Herlembaldus probare contendit Puricellus, cap. 48. Crescebat interim clericorum contumacia tanto magis quanto rex Henricus diutius differebat apostolicae sedi in negotio Mediolanensi satisfacere, sicut promiserat; ob quam rem Gregorius denique se coactum [Col. 1495D] vidit acriori remedio uti. Itaque «habita Romae,» sicut Arnulfus scribit, «synodo,» per quadragesimam anni 1075 «in qua palam interdixit regi jus deinde habere aliquod in dandis episcopatibus, omnesque laicas ab investituris submovit personas; insuper, facto anathemate, cunctos regis damnavit consiliarios, idipsum regi comminatus, nisi in proximo huic cedat constituto.»

18. Sed nihil synodi reverentia Mediolanenses schismaticos movit quominus de suscipiendo Gothofredo, vel quemcunque alium rex jussisset, consilia agitarent. Quod profecto eis impune non fuit. Nam «transactis quatuor a memorato superiori incendio annis, propinquante sanctissimo Paschae [Col. 1496A] festo, secunda videlicet hebdomadis authenticae feria (III Kalendas Aprilis), miseranda iterum civitas divinam persensit iracundiam, experta quam sit «horrendum incidere in manus Dei viventis (Hebr. X, 31) .» Celebratis namque missarum solemniis, vergente jam sole, in urbis apparuit medio densae fumus caliginis, flante ventorum violentia nimia per aerem volitans. Siquidem plures velut fulmina faces, ab illo maximo et inexstinguibili erumpentes igneo globo, totam subito micuerunt per urbem ut quod civitatis residuum jam dictum illud evaserat incendium, totum fere flammis adureretur praesentibus . . . . . . . Quid enim dici valet ulterius? quam quod ignis hic instar fuit alterius, hoc tamen crudelior, quod multo plures ac majores combussit ecclesias, . . . . . . [Col. 1496B] quarum parietinae annis apparebunt ut reor plus mille . . . . .»

19. His inter Monumenta Ambrosiana pag. 462 ex Arnulfo relatis, nunc ubi de Herlembaldo agit Puricellus, pag. 300, prosequitur coeptam narrationem his verbis: «Inter tot angustias tantasque, cum tota foret in urbe luctus omnis ordinis et aetatis utriusque sexus, solius Herlembaldi intrepidus perseverabat et inflexibilis animus. Siquidem instantibus Albis Paschatis baptismi» (Pascha autem tunc recurrebat 5 Aprilis) «satagebat, sicut praeterito fecerat anno, ignoto chrismate inchoare mysterium. Cumque cardinales ecclesiae, quorum intererat sacrare fontes. nollent contra solitum agere, astat illico Luitprandus [Col. 1496C] quidam, presbyter nuncupatus, a progenitoribus vernula, qui jussu ac virtute illius ordinariorum usurpavit officium, venientes inconsulte baptizans.

20. «Et haec quidem violentia, recenti juncta incensae civitatis memoriae, quamplurimos offendit graviter cives, praecipue milites . . . . . Unde factum est (pag. 325) ut simul diebus aliquot extra urbem exeuntes, suam sibi jurarent, magna plebis cum parte, justitiam et S. Ambrosii honorem, ac dono regis accepturos sese pastorem. Cumque ingrederentur communiter urbem, Herlembaldus, ut semper consortis impatiens, astantibus sibi concionabatur more suo. Ut vero cohibere furorem ultra non valuit, facto cum suis impetu et clamore, festinanter arripit arma, vexillum, quod S. Petri dicebat, dextra [Col. 1496D] gerens, et contra cives, dum parte surgunt ab omni, armatus prorupit in medium; quem in momento ac prima fronte belli tanta adversariorum oppressit incursio ut nihil memorabile posset ab illo fieri. Ubi vero circumventus est undique, illico crebris configitur ictibus, dictoque citius moriens corruit, comitatu ejus exiguo circumquaque disperso. Cujus cadaver exanime, prostratum humi, discerptis exuitur indumentis, nudatumque fustibus undique tunditur ac petris, ut qui vivens multis terrori fuerat, multorum subjaceret lusibus moriens; et cum gestaretur humandus, nulla illum exsequiarum est prosecuta devotio. Posthac Luitprandus presbyter» (qui cum Herlembaldo in hostem processerat crucem praeferens) «dum fugeret, auribus truncatur et [Col. 1497A] naso, ut qui alienum praesumpsit officium, quod habere videbatur, amitteret. Eadem hora, post hoc insigne tropaeum, cives omnes triumphales personant hymnos, Deo et patrono suo Ambrosio, armati adeuntes ipsius ecclesiam. In crastinum vero simul cum clero laici, in litaniis et laudibus, ad sanctum denuo procedentes Ambrosium, reatus praeteritos confitentur alterutrum, absolutione vero a sacerdotibus, qui praesto aderant, celebrata, reversus est in pace populus universus ad propria.»

21. Si tamen pax aliqua potest esse impiis, per magis impios sacerdotes magis magisque ad schisma fovendum obligatis; unde (verius quam intende it Arnulfus apud Puricellum pag. 315) ad porro secuta progredi se ait; «praedictis rebus, non plane compositis, [Col. 1497B] sed involutis.» Quaenam autem porro secuta? «Saepe jam dicti Mediolanenses, inquit, pro petendo episcopo ultra montes Henrico regi legationem dirigunt, mandantes Herlembaldicae interfectionis triumphum. Quo cognito, laetatus est rex ille supra modum, quemcunque vellent se daturum promittens episcopum.» Et paulo post: «Interea legatis Mediolanensium ex clero et populo super re praefata regem adeuntibus, Tedaldus quidam, Mediolanensis Ecclesiae subdiaconus, capella militabat in regia. Cui rex, multa volvens ac revolvens consilia, proprio tandem indulgens arbitrio, Ambrosianum tradidit praesulatum, posthabita Gothofredi illius adhuc viventis investitura et unctione, Athonis quoque Romae tunc degentis electione. Quid plura? [Col. 1497C] Susceptus est praesul ille a clero et populo . . . . . cui etiam suffraganei, iidem ipsi, qui Gothofredum consecraverant, manus imponunt,» die 4 Februarii 1076 (uti ostendi in Exegesi de episcopis Mediolanensibus), non obstante quod Gregorius papa, per datas VII Idus Septembris praegressi Tedaldo mandasset ut Romam veniret, electionis suae rationem redditurus, interim vero sacros ordines ne susciperet; VI quoque Idus Octobris scribens Vercellensi, Taurinensi, Astensi, Iporediensi, Laudensi et caeteris suffraganeis sanctae Mediolanensis Ecclesiae, significaverat quid Tedaldo scripserit; eisque praeceperat eum ad sacros ordines ne promoveant. Hic vero non se potest continere Arnulfus, quantumvis [Col. 1497D] partis regiae studiosus, quin exclamet: «Res mira, et cunctis retro temporibus inaudita, ut urbis unius uno electo antistite, sacrato altero, uno eodemque tempore tertius erumpat!»

22. Falli hic Arnulfum vult Puricellum, dum ipso incendii secundi anno, et ante Tedaldi electionem atque ordinationem schismaticam, interfectum Herlembaldum dicit, atque id factum contendit paulo post Pascha anni 1076, id est mense Aprilis. Sed quomodo falli potuit is qui tunc, cum res agebatur, scribebat, et scribendi finem fecit anno post sequenti 1077? Me certe ad id dicendum non cogunt verba Andreae, dicentis, num. 80, quod martyrii palmam assecuto Arialdo, Deus, «decimo post anno Herlembaldum fidelem socium associavit in regno [Col. 1498A] caelorum, in quo decimo anno ista scripta sunt ad laudem Dei ejusque famuli Arialdi.» Non, inquam, haec me movent: quia ibi video sollicitum Andream, ut in iis quae Arialdum spectant, inveniat denarium numerum; quem ut reperiret in annis utrique morti mediis, potuit incompletos eos sumere, primumque numerare ipsum quo caesus Arialdus est, licet jam media ex parte decursum, et sic decimus post, erit ipse quem statuit Arnulfus, quemque ei disputare nequeo, annus 1075. Biennio autem post, Henrico rege ad communionem ecclesiasticam recepto, «Mediolanensis populus, Theodaldi societate culpabilis, (divina prohibente lege communicare cum excommunicato,) missis domino papae legatis, solutionem imploravit. Cui legationi,» inquit Arnulfus, [Col. 1498B] «etiam ipse interfui, de praeteritis satisfaciens, in futuro castigari promittens;» adeoque ea quae contra «sanctos Arialdum et Herlembaldum» acerbius scripserat correcturus, si denuo scribere eamdem historiam debuisset vel potuisset, nisi forte etiam tunc adhuc persistebat in priori opinione, quod illi, justum quidem, sed non juste fuerint prosecuti, modum et terminos suos cujusque ordini praefixos excedendo. Hanc certe opinionem retinebat, jam quadamtenus emendatus, cum scriberet apud Puricellum pag. 329: «Si quae sunt aliorum bene dicta vel acta, non improbamus, nec ullo modo dissentimus ab omnibus illis qui venales reprobant consecrationes et sacrorum incontinentias ordinum, ea tamen ratione ut a Paulo non discrepemus [Col. 1498C] auctore; ait enim: «Omnia autem honeste et secundum ordinem fiant (I Cor. XIV, 40) .»

23. Nihil contra hanc legem, ne ab Herlembaldo quidem peccatum censuit Andreas, cum «in defensione justitiae martyrio coronatum» pronuntiavit, num. 34; nihil etiam Gregorius papa, scribens «Wifredo Mediolani militi; quem,» post Herlembaldi caedem, «ad confortandos Christi milites animum et fortitudinem resumpsisse» intellexerat. Mentem autem suam manifestius luculentiusque declarat in epistola ad praefatum Liprandum. quam ex ejus nepote Landulfio a S. Paulo sic recitat Puricellus pag. 327:

«GREGORIUS episcopus, servus servorum Dei, LIPRANDO [Col. 1498D] sacerdoti, salutem et apostolicam benedictionem.

«Si sanctorum memoriam veneramur, de quorum legimus morte et abscissione membrorum; si patientiam laudamus eorum, quos a Christi fide nec gladius nec ulla poena divisit; tu quoque, abscisso naso et auribus pro Christi nomine, laudabilior es, qui ad eam gratiam pertingere meruisti, quae ab omnibus desideranda est; qua a sanctis (si perseveraveris in finem) non discrepas. Integritas quidem corporis tui diminuta est; sed interior homo, qui renovatur de die in diem, magnum sanctitatis suscipit incrementum: forma visibilis turpior, sed imago Dei, quae est forma justitiae, facta est in diminutione jucundior, in turpitudine pulchrior; unde [Col. 1499A] in Canticis canticorum gloriatur Ecclesia, dicens: «Nigra sum, sed formosa, filiae Jerusalem (Cant. I, 54) .» Quod si interior species nihil passa est detrimenti iis abscissionibus, non est abscissum a te sacerdotale officium, quod proprium est sanctitatis; et non tam consideratur in integritate membrorum quam in integritate virtutum. Unde imperator Constantinus Hierosolymitani episcopi cujusdam oculum» (S. Maximi scilicet, de quo actum 5 Maii) «pro Christi nomine erutum saepe osculabatur; et exemplo Patrum atque documento majorum didicimus non auferre sacrum officium martyribus, pro hujusmodi caesura membrorum.

24. «Proinde, martyr Christi, confortare in Domino. Magis credas in te nunc esse presbyteratus [Col. 1499B] officium, quod prius olei unctione, nunc tui est sanguinis tinctione commissum; et quanto minus habes quod possit auferri, tanto minus timeas praedicare quae vera sunt, seminare quae centuplicata reddentur. Scimus quidem te ab inimicis sanctae Ecclesiae semper inimicari et affligi, sed ne eos timeas neque perterrearis, quia non tam te quam tua omnia, sub nostra et apostolicae sedis tutela, cum magna charitate tenemus. Et si in aliquibus tibi necessarium fuerit apostolicam sedem appellare, concedimus; et si ad nos et si ad nostram sedem veneris, cum gaudio et magno honore suscipere parati sumus.» Utinam sic etiam haberentur litterae, quas, intellecta Herlembaldi morte, ad eos qui ipsam significabant, dedisse Gregorium credibile [Col. 1499C] est, plenas aestimationis et affectus, nec non comprobationis actorum ab eo, quibus obstrui similiter possent ora, de eo aeque ac S. Arialdo loquentium iniqua. Nunc quod superest, quidquid ex Puricello colligere possumus, ad utriusque honorem pergamus decerpere, adductis auctorum, quae repraesentat, verbis.

CAPUT IV. SS. Herlembaldo et Arialdo erecta in S. Dionysio monumenta.

25. Obiit Gregorius papa VII anno 1075, decimo post Herlembaldi caedem anno; cujus ut sancti Vitam illustravit Henschenius 25 Maii. Obiit etiam eodem anno eodemque die, aut saltem sequenti, Aronae Tedaldus, pseudoarchiepiscopus Mediolanensis. [Col. 1499D] Huic suffectus Anselmus est, Romana sede per duos fere annos vacante. Non audet Puricellus liberare ejus institutionem a vitio electionum praecedentium; cum ipsa illa quam dixi apostolici culminis vacatio, Henrico, manutenendae investiturae studiosissimo, commodam occasionem praeberet usurpandi juris, a Gregorio VII abjudicati. Quomodo autem in ordinatione suscipienda sese gesserit Anselmus iste, a quibus, et quando illam susceperit, nihil hic attinet discutere; satis sit dicere quod Bertholdo Constantiensi, pontificiarum partium scriptore, dicatur obiisse anno 1093 «in causa S. Petri studiosissimus,» adeoque a Victore papa II, qui anno 1086 in Pentecoste ordinatus est, vel ab Urbano [Col. 1500A] papa II, qui postea annis 11 et mensibus aliquot tenuit Ecclesiae catholicae gubernaculum, et receptus et agnitus fuit verus S. Ambrosii successor. Etenim illius ad hunc exstat apud Ivonem parte VI. cap. 406, rescriptum hujusmodi: «Discretioni nostrae videtur quatenus, secundum praecepti nostri tenorem, quando secundum Ecclesiae vestrae morem sacros daturus quibuslibet aliis ordines, benedicere coeperis, eos, quos tua duxerit solertia reconciliandos, inter benedicendum et manus imponendum facias interesse; quibus caetera omnia consecrationis instrumenta, praeter unctionis, explebis, et sic ad sancta ministeria reconciliabis.»

26. Anno 1095 Placentiae synodum celebravit Urbanus: «Huic,» teste Bertholdo Constantiensi [Col. 1500B] «interfuerunt Saltzburgensis archiepiscopus, et Pataviensis episcopus de Bajoaria, de Alemannia vero Constantiensis, qui et Arnulfum Mediolanensem archiepiscopum, diu quidem electum, sed nondum consecratum, eodem tempore ex concessione domini papae Mediolani consecravere.» Supervenit deinde illuc pontifex ipse, qui quid tunc egerit Mediolani, collegit Puricellus ex quadam ms. marginali additione, ad caput ult. libri III, Annalium Landulfi Senioris, nihil quam Arnulfus fuit aequioris ad memoriam Herlembaldi. Ibi post haec scripta in margine verba, «Occiditur Herlembaldus ab Arnaldo de Raude;» sic insuper legitur: «Versus super sepulcro Herlembaldi in S. Dionysio, quem sanctorum martyrum catalogo adnotavit Urbanus II; qui [Col. 1500C] cum Arnulpho archiepiscopo millesimo nonagesimo primo, corpus ejus tumulavit,» (ubi «nonagesimum quintum» annum legendum merito censet Puricellus,) quia ipse Herlembaldus, vexillifer Ecclesiae ac tutor, ab adversariis Ecclesiae occisus est.

Hic Herlembaldus, miles Christi reverendus,
Occisus legitur qui coeli sede potitur.
Incestus reprobat, Simonias et quia damnat,
Hunc Veneris servi perimunt Simonisque maligni:
Urbanus, summus praesul dictusque secundus,
Noster et Arnulfus, pastor pius atque benignus,
Hujus membra viri tumulant translata beati.

27. Quod autem primae sepulturae locus non fuerit alius, quam quo ipsum postea papa detulit, intelligendum nobis praebet Petrus Azarius apud Puricellum, [Col. 1500D] pag. 22, ubi primum narrat, quod «audientes nobiles milites, de Mediolani proscripti, bona nova de dato sibi archiepiscopo,» (etsi revera necdum datus esset, sed solum promissus,) «confortati sunt valde; et congregantes amicos ex omnibus partibus civitatis Mediolani, ipsam civitatem aggressi sunt. Quod sentiens Herlembaldus Gotta, dominus populi primus, exivit obviam inimicis, cui occurrit in campo Herlembaldus» (aliis Arnaldus dictus) «de Raude, miles proscriptus, atque ipsum de equo dejecit et decapitavit.» Addit deinde Azarius: «Et sic in sancta confessione moriens sepultus fuit in ecclesia SS. Protasii et Aurelii, id est, S. Dionysii inter martyres.» Hieronymus Montius, Mediolanensis [Col. 1501A] jurisconsultus et orator, postea etiam senator et praeses sanitatis, in panegyrico quem recitavit anno 1547, cum Herlembaldum quoque ex eo laudasset, quod «legem in Ecclesia Mediolanensi promulgari procuravit, ne clerici uxores ducere, neve matrimonio jungi possent . . . . . Ea causa, inquit, offensos clericos,» (melius dixisset eorum fautores nobiles,) «necem homini intulisse reperio apud auctores; a populo vero divinos illi honores, ob tam celebris facti memoriam exhibitos, inclusumque ferrea arca cadaver, divi Dionysii templo, in nostram usque diem servatum novimus.»

28. Bernardinus Corius, cap. 9, «arcam» appellat, «ferreis laminis circumdatam.» Paulus Morigia, in suo Sanctuario Mediolanensi anni 1603, [Col. 1501B] inter corpora, tunc adhuc quiescentia in aede S. Dionysii, recenset quidem «corpus S. Herlembaldi martyris;» sed ex fide antiquorum chronicorum, potius quam ex praesenti conspectu; idque quia «anno 1549 Ferdinandus Gonzagua Mediolanensis gubernator, volens civitatem moeniis cingere ex artis militaris praescripto, coepit ab exstruendo S. Dionysii propugnaculo, cujus licet noviter structam ecclesiam, bona tamen sui parte truncavit, tota scilicet tribuna cum sanctuario sive crypta sacra.» Ex qua occasione abolita fuisse «SS. Arialdi et Herlembaldi» monumenta, videtur agnoscere Puricellus pag. 384; sic enim loquitur: «Si quis tandem requirat utrum sanctorum corpora etiamnum in hac S. Dionysii, si non aedicula subterranea (quam utique [Col. 1501C] dirutam fassi sumus) certe saltem ecclesia utcunque perseverent, nec alio translata unquam fuerint; ego quidem adhuc nihil habeo causae, cur de corpore quiddam Herlembaldi ambigam.»

29. Ad S. Arialdum autem quod attinet, Landulfus senior, coaevus illi, sed studio partium infensus historicus, apud Puricellum, pag. 12, post nescio quae scripta de corporis inventione vel ostensione (nec enim placuit Puricello ea publicare) deinde «multis, inquit, dubitantibus, multisque congaudentibus, plurimisque credentibus, tandem pallio superimposito, lectica compositus est. Quo assumpto et quasi Levita cum stola ornato, summis cum litaniis magnisque exsultationibus plurimisque confrequentationibus, [Col. 1501D] in monasterio S. Celsi humatum est. His itaque peractis, Herlembaldus suis cum omnibus magnisque caeremoniis, quasi novum martyrem celebrantes, phantastica delusi imagine (ut postea in tempore quarti Anselmi archiepiscopi apparuit) sedulo ac devote colebant. Cum enim post biennium suae consecrationis» (id est anno 1099 secundum meum alibi calculum, etiam a Puricello pag. 382, probatum,) «cum, inquam, dominus Anselmus Arialdi ossa ac corpus, qualiter male olim in veritate fuissent humata, comperisset, curialiter cum paucis clericis ad locum tendens, ossa quae habere potuit colligens, in ecclesia S. Dionysii humavit.» Quibus verbis videtur indicari, istud quod Herlembaldus transtulit, et apud Sanctum Celsum tumulavit [Col. 1502A] corpus, non fuisse verum corpus sancti Arialdi.

30. Sed in hoc «splendide mentiri» Landulfum censet Puricellus aeque ac ubi dixit quod, «transactis aliquantis» a prima «in arce Travali deportatione diebus, ejus cadaveris fetor castellum omne, ita ut omnes nausearent fugientes, occupavit.» Sane quam hoc certo falsum est, ut supra vidimus ex veraciori teste B. Andrea, tam illud quoque, de ablatis clam ex arce praedicta ossibus, debet confictum ab inimicis censeri. Utrumque fortassis pedem, mortuo abscissum num. 74, ex praedicto loco requisivit archiepiscopus, vel ex loco carnificinae dexteram auresque et caetera membra viventi amputata, eaque junxerit reliquo apud S. Celsum tumulato corpori, ac pariter ad Dionysii transtulerit, [Col. 1502B] monumentum eis daturus prope monumentum S. Herlembaldi. Qui Landulfi istius ac deinde Arnulfi historias transcripsit librarius, apud Puricellum pag. 11, sic notavit in margine: «Nec mirandum, si iste historiographus, et sequens, non laudent istum Arialdum, quia ipsi erant fautores sacerdotum uxoratorum, concubinariorum et Simoniacorum, a quibus B. Arialdus passus est.» Deinde in eodem margine describit versus «super sepulcro S. Arialdi» repertos, sed veluti consequenter legendos ut infra, cum verosimile mihi sit, duplex, aut etiam triplex epigramma hic haberi, quorum alterum arcae, alterum lavello seu absidi appictum vel insculptum fuerit; tertium, communis fuerit, et inter utrumque duorum monumentum scriptus titulus.

[Col. 1502C] 31. Indicasse hoc videtur scriptor cum addit: «Tres isti versus loquuntur de Arialdo et Herlembaldo,» scilicet tres ultimi, sic descripti:

Sanctos thesauros venerare per omnia charos,
Hos pugiles Christi, gens inclyta Mediolani,
De cujus sancti sunt isti sanguine nati.

Arcae ipsi tres primos versus sic ascripserim, ut eis addere velim unum ex Herlembaldi epitaphio assumptum, et ad supplendum defectuosum sensum perquam utilem.

Martyr Levita jacet hac Arialdus in urna.
Truncatus moritur; sed vitae dona meretur;
Hoc mausoleo reverenter condita digno;
Incestus reprobat, Simonias et quia damnat.

[Col. 1502D] Similiter tribus aliis versibus super lavello locandis deesse videtur caput; quod ex eodem Arialdi epitaphio sic mutuabor:

Dum veneris servos reprimit Simonisque maligni;
Deinde subjungam, sensum utcumque habituros tres:
His geminis causis Arialdus passus ab istis,
Martyr in ecclesia Levita reconditus ista.
Transtulit Anselmus pastor venerabile corpus.

32. Istaec utcunque se habeant, allegat, p. 14, Puricellus, commodatum sibi ms. «de archiepiscopis Mediolanensibus, a S. Barnaba usque ad Joannem Arcimboldum,» id est usque ad annum 1550, «quibus addita sunt quaedam ex collectis per N. Fontanam:» hic vero «ex Andreae Alciati Antiquario,» ad nomen Guidonis archiepiscopi, sic [Col. 1503A] notat: «Sub hoc Guidone de Velate Valvassorio, Arialdi ex Alciata gente sepulcrum. Relatus est inter divos ab Alexandro II, sepultus in D. Dionysii tumulo marmoreo; sed millesimo quingentesimo octavo, a Ludovico duodecimo Francorum rege, Parisios pro corpore S. Dionysii translatum est.» Melius tamen fortassis notaretur annus 1509, quando in Insubria regem fuisse constat, Maximiliano imperatori pontificique Julio contra Venetos foederatum; ubi inito ad flumen Adduam praelio, victoriam ingentem retulit. Videtur autem rex petiisse corpus S. Dionysii Mediolanensis, ut ipsum jungeret duobus aliis SS. Dionysiis, Parisiensi scilicet, quem Areopagitam vulgus credebat, et Corinthiorum episcopo, de cujus corpore illuc sub annum 1215 translato [Col. 1503B] egit Henschenius 8 Aprilis, sed deprecantibus ne illo tutelari suo privarentur Mediolanensibus, [Col. 1504A] corpore S. Arialdi contentus abierit; hoc vero quid porro factum sit, hactenus non potui invenire.

33. Aliud epitaphium, sed nescio an non ab ipsomet Alciato compositum, certe in praelaudato illius Antiquario a Fontana transcriptum, et forte nusquam positum, sic recitat Puricellus, pag. 15.

ARIALDO DIACONO.

Qui, nemo ut melius, divini mystica verbis
Tradidit, et populi solus in ore fuit;
Qui lapsos mores disciplinamque cadentem
Et Thyasi errores corrigere ausus erat;
Hic Arialdus adest. Heu noxia vita nocentum,
Quae censorem ullum ferre molesta nequit!
Clam raptum, appensumque molae, projecit in undas
Verbani, ut rapidis piscibus esca foret:
[Col. 1504B] Deinde sed inventum, atque illaeso corpore, templis
Est dignata novum martyra posteritas.

De venerabili Liprando

Auctor incertus

[Col. 1503]

APPENDIX. DE VENERABILI LIPRANDO PRESBYTERO CONFESSORE.

§I. Grossulanus Anselmi successor Simoniae convincitur judicio ignis.

[Col. 1503B]

1. Cum senior Landulfus «Leoprando sacerdoti,» Herlembaldum extremo discrimini se «cum [Col. 1503C] paucis armatis» objicientem comitato, crimini ducat apud Puricellum, pag. 13, quod «et ipse crucem manu gestabat propria, non ut bellantes sedaret, sed ut bellantes suos potius incitaret, hostibus et ipse hostis;» quem propterea naribus auribusque mutilatum vidimus, et martyribus a S. Gregorio papa VII comparatum, placet ejusdem acta, quatenus colligi ex Puricello poterunt, ad extremum prosequi, et Landulfi istius maledicentiam rebus ipsis coarguere; ob quas et ob confessionis catholicae meritum, primus fuit in aestimatione, apud omnes apostolicae sedis fideles; quod Landulfus junior pag. 388 apud Puricellum nobis testatur, ubi ita scribit: «Cono rex, qui dum Henricus pater ejus,» Ecclesiae rebellis et excommunicatus, «viveret,» [Col. 1503D] suadente Urbano papa II, «per contractationem Mathildis comitissae, et officium Anselmi de Chode» Mediolanensis archiepiscopi, «et Armani Brixiensis, fuit coronatus Modoetiae in ecclesia S. Ambrosii anno 1093, ad horum pontificum ordinationem non respexit; sed regnans in loco, qui Burgus S. Domnini dicitur,» (oppidum est medium inter Placentiam et Parmam,) «vidit presbyterum Liprandum, propter Patariam naso et auribus truncatum, euntem ad Urbanum romanum pontificem; cui presbytero rex ipse cum devotione inquit: Cum sis magister Patarinorum, quid sentis de pontificibus et sacerdotibus, regia jura possidentibus, et regi nulla alimenta praestantibus? Et presbyter ipse [Col. 1504B] absque ullo rancore in beneplacito Dei et ipsius regis respondit.»

2. In quibus verbis ante omnia notandum, ex Hugone Flaviacensi apud Cangium in Glossario, [Col. 1504C] quod, «si quis esset, qui Gregorio communicaret,» (idemque de Urbano intellige, ejus post Victorem successore,) «hic haereticus, destructor regni, et quodam adinventitio nomine Paterinus dicebatur.» Hoc deinde nomine ad Waldenses aliosque haereticos transit, de quibus vide loco citato Cangium, opinantem, ita tunc primo dictos fideles, «quod papae, quem patrem appellabant, adhaererent.» Et hoc in sensu pag. 300, Herlembaldum Landulfus senior inculpabat, quod per ejus potentiam, schismaticis regi adhaerentibus exosam, «Patarinorum in tantum excrevit numerus atque virtus, in pagis et oppidis, ac quibusdam duce ipso in urbibus, ut suorum videretur omnium dominus concivium.» Ego seniorem Landulfum ita loqui non miror; sed [Col. 1504D] juniorem, scriptorem catholicum, et Liprandi nepotem uti Patariae vocabulo: rex vero, inter excommunicatum patrem suum et Urbanum papam quasi medius, videtur suspectos habuisse dictos in patris aula Patarinos; illoque nomine etiam usus in sua, quatenus per eos videbatur regia potestas imminui, atque pro parte in papam transferri. Et Liprandus quidem interroganti regi responsum haud ingratum visus erat reddidisse; «verumtamen altera die faciens iter suum, cum presbytero Arnaldo magistro scholarum Mediolanensium, et Syro sacerdote ecclesiae S. Mariae Podoni, captus est ab hominibus Parmensis episcopi;» quem hinc apparet schismaticum fuisse ut dolere magnopere non debuerit [Col. 1505A] Ughellus, tom. II, col. 213, quod «nomen» ejus «delevit invidiosa vetustas.»

3. Ita interceptus ab hostibus Liprandus, ut porro ait Landulfus junior, «ducebatur, digerens poenam ad locum qui dicebatur, ibique per quatuor dies retentus et exspoliatus, inde Mediolanum rediit. Rex vero ipse, prout audivi a raptoribus illis, emendam» (id est multam seu satisfactionem pro facta sacerdoti injuria) «et mulam ipsius presbyteri suscepit,» eoque se complicem facinoris fecit, quod debuisset severe ulcisci. Neque id etiam impune tulit: «mox enim in Tusciam adire tentavit, et cum Florentiam pervenisset rex, ipse alias prudens et sapiens atque decorus specie adolescens . . . vitam finivit.» Id cum Domnizo in Vita Mathildis dicat factum anno «tertio, [Col. 1505B] ex quo Urbanus papa transierat,» oportet ut injuria ista Liprando sit illata anno 1101, eunti, non ad Urbanum, qui anno 1099 obierat, sed ad successorem ejus Paschalem II. Verum hic facile fuit et ignoscendus Landulfo isti memoriae lapsus; sicuti etiam quod famae credidit regem obiisse «accepta potione ab Aviano Mathildis medico:» cum Domnizo dicat quod, «post pacem» cum Mathilde reformatam, «febre tactus (Julius autem mensis erat) moritur Chonradus.» Si quid tamen in Liprando non vindicando is peccavit, oportet ipsum finali poenitentia eluisse; si (uti scribit Urspergensis) vere «testati» sunt, qui morienti «aderant, in brachio corporis exanimi crucis signaculum subito exortum se vidisse, ipsasque ejus exsequias miraculis quibusdam [Col. 1505C] honorificatas fuisse.» Nec immerito, quandoquidem debitam pontifici obedientiam paterno affectui et reverentiae praetulit, ideoque «plena fide et bona confessione, a regno transitorio, ad aeternum creditur regnum transisse.»

4. Interim contigerat Anselmum archiepiscopum suscipere peregrinationem Hierosolymitanam, sibique vicarium substituere quemdam Grossulanum, Electum Saonensem; qui «commonuit gentem, ut per singulas hebdomades in secunda feria ad S. Ambrosii convenirent, et pro archiepiscopo illo Anselmo ejusque exercitu litanias facerent. Ipse vero non solum in ipsis feriis, sed per singulas festivitates, magnae civitatis genti luculente sermocinabatur, et [Col. 1505D] sermocinando non magis affectabat ipsam sibi, quam asperitate vestitus et sibi . . .» et sic «per duos annos laboravit,» donec «certitudinem accepit de morte praedicti Anselmi,» Constantinopoli obita anno 1011, die 30 Septembris. Accepta autem certitudine, praecepit «primicerio et ordinariis, inquit, majoris ecclesiae, ut praesente se eligerent sibi et populo archiepiscopum convenientem, priusquam rediret ad episcopatum Saonensem. Tunc primicerius, habito consilio cum nobilibus clericis et viris Mediolani, coram populo et ipso, alterum de Landulfis Mediolanensis Ecclesiae ordinariis, ab Hierosolymis redeuntibus, elegit; sed Grossulanus de absente persona electionem fieri prohibuit. Pars itaque cleri et populi, ad nutum Arialdi, abbatis monasterii [Col. 1506A] S. Dionysii, clamavit et laudavit Grossulanum sibi in archiepiscopum. Ipse vero, statim ut vidit se a quadam magna vulgi et nobilium multitudine conclamatum, et ab abbate illo plaudatum, archiepiscopalem sedem ascendit et sedit; et illum abbatem, de abbatia in abbatiam, majorem videlicet Clavatensem, transtulit.

5. «Sed ante hujus translationem contigit quod quidam qui videbantur in vita et moribus [praestantiores] viri et clerici Mediolanenses, quaedam turpia de Grossulano et ejus electione presbytero Liprando notificaverunt. Quibus viris et clericis presbyter ipse consilium dedit ut litteras et duos idoneos clericos mitterent Romam, rogando papam, quatenus Grossulanum in archiepiscopatu non firmaret, [Col. 1506B] donec seipsos mittentes litteras in proximo tempore videret et audiret. Bernardus autem abbas Umbrosaevallis et cardinalis Romanus, ad has litteras et nuntios, coram apostolico et curia Romana non respexit; sed accepta stola curiam comitissae Mathildis intravit; ibique inito consilio, in beneplacito Arderici de Carimate, qui pro Grossulano et stola Romam iverat, abbas ille Bernardus Romam adire festinavit. Et cum procul vidisset Mediolanum Ardericus, idem [stolam] in protensi virga» (umbellae forsitan genus «protensum» est) «usque ad majorem ecclesiam civitatis portavit clamans: «Hecco la stola, hecco la stola;» et in hoc clamore plenitudo vulgi fuit et acclamavit: «Moriatur quicunque contradixerit.» Clamoriste ingens et continuus [Col. 1506C] fuit, donec abbas ille cardinalis, et Grossulanus pulpitum majoris ecclesiae Mediolani ascendit. Et cum uterque ibi videbantur in victu afflicti, in vultu demissi, in sermone praeclari, tantum plausum audierunt sibi, veluti si pure forent angeli Dei. Ibique Grossulanus stola indutus, et abbas in suo tempore remuneratus, quievit et recessit, et post paucos dies in gratiam praedictae comitissae Mathildis, idem abbas Parmensem episcopatum suscepit;» vir plane sanctus uti decebit Vita danda 4 Decembris; quare ex ipsius parte nullus hic possumus Simoniae vitium suspicari.

6. Non acquiescebat interim Liprandus Grossulanum suscipere; hic vero, «quoscunque non potuit sibi blandiri, tentavit minis terrere, presbyterum [Col. 1506D] Liprandum praecipue,» ut legitur in Monum. Ambros. pag. 493. Cumque compescendis tumultibus contra se invalescentibus, synodum convocasset Grossulanus, accito in concionem populo, dixit: «Si quis adversum me vult dicere aliquid, nunc dicat; quod si modo tacuerit, amplius adversum me audientiam non habebit. Hoc cum presbytero Liprando renuntiatum fuit, et ipse plures cives ad ecclesiam S. Pauli vocavit in die, quibus dixit: Videtis me abscissum naso et auribus pro nomine Christi, unde mihi magna retributio est promissa, si in finem perseveravero. Pro amore itaque Christi vestraque salute et pace rogo vos, ut ad me et ea quae vobis dixero intendatis. Et cum haec et plura, benedicta beneque sonantia, praesertim adversus [Col. 1507A] Simoniam dixisset, proposuit dicens: Grossulanus, qui pro archiepiscopo tenetur, est Simoniacus de archiepiscopatu Mediolanensi, per munus a manu, per munus a lingua, per munus ab obsequio. Et cum in suo proposito procederet, saepissime hortabatur omnes ut convenirent ad veram cognitionem hujus propositi per divinum judicium, approbatum in vita vel morte sua, manifestata per ipsum. Sed Grossulani turba hoc perturbabat auctoritate pontificum, qui Mediolanum venerant ad celebrandam synodum cum Grossulano. Verumtamen presbyter ipse, adversus episcopos disputans rationibus et exemplis suam sententiam sustinuit nec dimisit. Grossulanus vero, parvipendens hujus presbyteri verba, velut in praesentia ejus non essent prolata, synodum [Col. 1507B] suam in ecclesia S. Mariae per duos dies tractavit . . . .

7. «Attamen Grossulani turba, dimicans adversus primicerium Landulfum, ejusdem primicerii clericum lapide occidit; deinde, quasi in consensu totius civitatis, dictum fuit presbytero, ut ad faciendum judicium multa ligna congregaret in prato, quod clauditur in muro juxta S. Ambrosii monasterium. Et presbyter ipse, plenus magno spiritu, annonam et vinum quae ad edendum habebat, suamque de lupi pelle tunicam pro lignis pignoravit; caetera vero quae possidebat in libris et aliis rebus, statuit ut conservarentur Landulfo nepoti suo et alumno» (haec ipsa deinde scripturo) «qui tunc temporis discebat Aureliani, ab egregio magistro Alfredo et [Col. 1507C] nobili Jacobo. Statuit etiam, si contigerit illum mori in illo judicio, si quid corporis ejus residuum fuerit, portaretur ad ecclesiam S. Trinitatis, quam ipse in alodio suo fundavit, et B. Petro tradidit. His ita statutis et ordinatis, idem [presbyter ab S.] Ambrosii ecclesiam ivit. Et cum ipse facturus judicium [esset], manus Grossulani praevaluit, ab ipsa ligna in prato disposita dispersit, ipsumque presbyterum separavit ab illa dispositione ignominiose. Deinde ipse presbyter in domo sua et S. Pauli ecclesia siluit et quievit, donec pueri et puellae, mares et feminae, in proximo tempore clamaverunt: Foras, foras, Grossulane.

8. «Hunc clamorem Grossulanus cupiens compescere, habuit consilium cum satellitibus suis, quibus [Col. 1507D] dixit: Ite et vos, et publice eligite viros de populo, qui dicant illi Liprando, aut ad satisfactionem meam veniat, aut de terra ista exeat, aut judicium quod se facturum promisit, faciat. Consiliarii itaque de latere ejus venientes ad concionem populi, in vespertina hora Dominicae diei de ramis palmarum seu olivarum,» (id est 30 Martii: annus enim erat 1102 et Pascha celebrandum 6 Aprilis,) «publicaverunt quae audierant a domino suo Grossulano. Quapropter non solum viri, in concione electi, venerunt ad presbyterum hanc legationem dicere; sed innumera multitudo hominum venit hanc legationem confirmare. Ad quorum clamorem, clamantem: Veniat presbyter ipse Liprandus, ipse humilis exsvit, et ut legationem audivit et intellexit, manus ad [Col. 1508A] coelum levavit, et Deo gratias egit, et interrogando legatos, inquit: Vult et mandat ipse quod mihi dicitis? Qui omnes respondentes, dixerunt: Utique vult et mandat. Et Presbyter ad eos: Terram non exeo, sed in istis duobus diebus jejunium ago, et in quarta feria faciam judicium, praestante Deo; sed unde ligna emam, non habeo.

9. «Tunc Grossulani et reipublicae ministri quercina ligna, ad flammam et calorem aptissima, triginta solidis denariorum emerunt; quae in campo ante atrium ecclesiae S. Ambrosii in duabus congeriebus, respicientibus se, composuerunt; longitudo quarum decem cubitorum fuit, et altitudo et latitudo major statura hominis cubitorum quatuor; via vero inter ipsas congeries unius et semis cubiti. lis [Col. 1508B] ita dispositis, et quibusdam lignis in via interpositis, in quarta feria presbyter indutus cilicio, camisio atque casula, more sacerdotis, ab ecclesia S. Pauli usque ad ecclesiam SS. Martyrum Gervasii et Protasii et beatissimi Ambrosii, nudis pedibus crucem portavit; super quorum altare, caeteris sacerdotibus deficientibus, ipse sibi missam cantavit. Et missa cantata Grossulanus quoque gerendo crucem, eamdem ecclesiam intravit; et pulpitum, cum Arialdo de Meregnano et Berardo judice Astensi, ascendit. Et facto silentio in populo, et presbytero stante nudis pedibus super lapidem marmoreum, qui in introitu chori continet Herculis simulacrum, idem Grossulanus ait ad populum: Attendite, quia in tribus verbis hunc hominem vincam, et ejus confusionem ostendam. Et ad presbyterum inquit: Proposuisti quod ego sum Simoniacus per munus a manu. Modo dic cui dedi.

10. «Tunc presbyter super populum oculos aperuit, et digitum ad eos, qui stabant in pulpito, extendit, dicens: Videte tres grandissimos diabolos qui per ingenium et pecuniam suam putant me confundere. Et nonne diabolus ille, qui suasit illum fieri Simoniacum per pecuniam, suadere potest ut adhuc majorem pecuniam daret, et veritatem occuttaret, et testes et judices mundanos mihi auferret? Et nonne scitis quia propter vitandam astutiam diaboli et pravorum hominum, ego elegi Deum judicem, qui neque per pecuniam corrumpi, neque [Col. 1508D] aliquo modo potest falli in judicio? Ad cujus judicium si vultis venire, paratus sum quod promisi facere. Et Grossulanus ad eum: Modo dic: de qua Simonia dicis? Et presbyter ad illum: Modo dic tu. quae est bona? Et Grossulanus aliquantum subsiluit. et ait: Est Simonia, quae Simoniacum non deponit. Et presbyter ait: Ego dico de illa, quae deponit abbatem de abbatia, episcopum de episcopatu, archiepiscopum de archiepiscopatu, in quo est. Et cum his verbis satisfecisset omnibus, audivit populum clamantem: Exito foras ad judicium; exito foras ad judicium. Et presbyter in hoc multiplicato clamore, licet senex, desuper lapide continente Herculis simulacrum prosilivit, et una cum populo in campo, in quo erant lignorum congeries, venit: ibique, dum ignis lignis [Col. 1509A] accendebatur, dixit: Vos praeter me non cernitis sacerdotem, qui hunc ignem benedicat; sed cernitis chartam hanc quam teneo, in qua sancta verba et signa sanctae crucis continentur. Et ego minister haec signa inferius dicam et faciam, et Deus, qui est Dominus meus, desuper ignem benedicat. Et audientes et bene intelligentes dixerunt: Amen.

11. «Atque cum in circuitu ignis haec verba dixisset, et signa fecisset, et aquam benedictam et incensum super ignem, astante ibi Grossulano, aspersisset, dubitabatur de ordinando sacramento apud Grossulanum et Arialdum de Meregnano qui erat quasi potentissimus princeps Grossulani et procurator judicii, et exspectans presbyterum per ignem morte finiri, vel per nimium terrorem ad [Col. 1509B] Dominum suum converti. Ipse namque Berardo judici Astensi, hanc legem non solum per mortem, sed etiam per quamlibet ignitam laesuram in presbytero factam condemnanti, dixerat: Absit quod laesura: sed ignem adeo magnificabo, quod procul oculos ignis de capite ejus eruet, et ipse igne ardens cinis putrefiet. Attamen presbyter, cum vidisset eos de ordinando sacramento dubitare, dixit ad eos: Sinite me, quod ego bene ordinabo; nec finiam sacramentum, donec dixero tantum quantum vobis satisfecerit. Et illico consensu eorum apprehendit cappam Grossulani, ipsamque quassavit, dicens: Iste Grossulanus, qui est sub ista cappa, et non de alio dico, est Simoniacus de archiepiscopatu Mediolani, per munus a [Col. 1509C] manu, per munus a lingua, per munus ab obsequio. Et cum illis videbatur sufficere, addidit: Et ego, ad fiduciam maleficii aut incantationis vel carminis, non intro hoc judicium.

12. «Facto hoc sacramento, Grossulanus concorditer equum ascendit, et ad ecclesiam S. Joannis quae dicitur ad Concham venit; Arialdus vero praedictus de Meregnano, inquirens et exspectans plenitudinem ignis, presbyterum tenuit; et tenendo, manum suam laesam ab ipso calore ignis sensit; et tamen ad presbyterum inquit: Presbyter Liprande, vidi mortem tuam in igne; convertere ad dominum meum archiepiscopum, habita securitate vitae tuae, alioqui vade et ardeto cum Dei maledictione. Et presbyter [Col. 1509D] ad illum: Satana, retro vade. Illo retrocedente, presbyter prostratus a terra se levavit; et signo crucis sibi apposito, ingens flamma ignis in meridiem et septentrionem se divisit, et via apparuit quam presbyter intravit. Et transiens per ipsos carbones ignis, ceu arenam calcaret, sensit; et dum per ipsam viam transibat, flamma post ipsum coibat. Et ipse mihi dixit, et bene intellexi donec in via hujus igni fui, hanc orationem Deo protuli: «Deus in nomine tuo salvum me fac, et in virtute tua libera me; Deus in nomine tuo salvum me fac, et in virtute tua libera me: Deus in nomine tuo salvum me fac, et in virtute tua libera me (Psal. LIII, 3) .» Et dum tertio proferret hoc verbum fac; se extra ignem vidit; nec in se, nec in suis sacerdotalibus [Col. 1510A] vestibus lineis ac sericis, quibus erat indutus, sive in cilicio, laesionem ullam sensit. Tunc populus plene, quasi ex uno ore, laudem Deo et huic presbytero, extra et infra civitatem, contulit: Grossulanus vero intrepidus sedem archiepiscopatus deseruit et civitatem; quia aperto communi civitatis ore juratum erat, quod neutri eorum, nec alicui de parte illorum, pro hac actione malum fieret, nisi quod Dominus sibi faceret.» Hactenus Puricellus pag. 399 et seqq.

§ II. Reliqua Liprandi vita et mors miraculis illustrata.

13. Tam luculentum miraculum non habuit continuo omnem qui sperabatur effectum: «sed quia praesentia episcoporum suffraganeorum huic legi et triumpho favorem integre non praebuit; et quia ignis [Col. 1510B] manum presbyteri, in projiciendo aquam et incensum super ignem, laesit; et quia pes equi Joannis de Rode nudum presbyteri pedem, de igne exeuntis, dure calcavit; turba, tristis de casu et ruina Grossulani, in presbyterum et ejus legem post pauca scandalizavit, et scandalizando, hortatu quorumdam sacerdotum, praelia et homicidia multa commisit. Interea Grossulanus dominum papam Paschalem gratum sibi invenit. Landulphus vero de Vareglate,» unus de supradictis electis, sed rejectis propter absentiam, «rediens ab Hierosolymis Romam pervenit; atque de Grossulano jam inde regresso didicit» (uti legere est in Monumentis Ambrosianis pag. 596) «non solum quod actum fuerat Mediolani propter concertationem presbyteri et Grossulani; sed et [Col. 1510C] quam solemniter Romanus pontifex post alia facta Grossulanum susceperat . . . . . . . Sed tamen Landulfus ille Vareglate veniens Mediolanum, non presbyterum nec ejus legem directe contempsit; sed clero et populo Mediolanensi promittens deponere Grossulanum ab omni ecclesiastico officio, juxta canonum rationem, inquit: Cum de lege presbyteri Liprandi et Grossulani contenditis, et praelia et homicidia in vobis facitis? Et vobis certissime dico, et per Joannem Vicomercatensem Grossulano mando, quod ego apud domnum papam Paschalem, ejusque curiam vel synodum, certis cum rationibus et justis et sanctis canonibus comprobabo illum non posse subsistere in numero episcoporum vel presbyterorum, [Col. 1510D] aut etiam in aliquo ordine clericorum. Clerus vero et populus huic authentico, et secundum quamdam novitatem canonice S. Nazarii praeposito, et majoris ecclesiae Mediolanensi ordinario credulus, una cum Grossulano ad Romanam synodum pervenire studet. Unde rigidus et sapiens capitaneus Mediolanensium Amizo de Landriano, ait: Vos ludriam,» (id est lutram, amphibium animal,) «in aqua negare» (seu mergere) «vultis,» id est, frustra laboratis.

14. «Sed Grossulanus, ad pedes apostolici provolutus, sibi et suis iterum refugium suscepit. Presbyter vero Liprandus, cum jam senex esset, et duo anni post legem ab ipso factam transissent,» adeoque anno 1103, «provocatus et quasi compulsus Romam ad synodum venit; in qua praedictus Landulphus [Col. 1511A] de Vareglate, qui post ipsam synodum fuit Astensis episcopus,» prece fortassis vel pretio in favorem rei corruptus, «neque ante papam vel ejus curiam seu synodum adversus Grossulanum verbum ullum ignominiosum protulit;» contra quam Mediolani promiserat; «sed presbyter Liprandus causam, quam adversus Grossulanum habuit, pure notificavit; et apostolicus non legem, per ipsum presbyterum datam, et sacramento et igne notatam, laudavit, sed gratiam et officium presbyteratus in illo firmavit, et dixit: Si hic presbyter juraret et duodecim sacerdotes cum illo jurejurando affirmarent, quod Grossulanus coegit ipsum presbyterum ire per ignem, sustineret Grossulanus depositionem; atque super hoc spatium consulendi per unam [Col. 1511B] noctem dedit. Nocte autem illa transacta, apostolicus coram synodo a Grossulano suscepit sacramentum, in quo sacramento Grossulanus sic ait: Ego Grossulanus gratia Dei archiepiscopus, non coegi dictum Liprandum presbyterum ire ad ignem. Tunc et Ardericus, Laudensis episcopus, jurejurando firmavit id ipsum; Azoni vero Aquensi episcopo, proferenti id ipsum jurare ex parte Grossulani, ab apostolico fuit condonatum. Grossulanus itaque accessit ut acciperet gratiam restitutionis; et cum ad accipiendam restitutionem accederet, gabuta et pastoralis virga, quam idem Grossulanus sua tenebat manu, coram synodo ad terram corruit: quod signum quampluribus fuit indicium quod sacramentum ejus fuit sacramentum mortis. Verumtamen [Col. 1511C] nec papa, nec ejus synodus ad hoc tunc respexit: sed ipsum Grossulanum Azoni Aquensi et Arderico Laudensi, atque Jordano de Clivi, et caeteris Mediolanensibus tam clericis quam laicis, verum etiam episcopis ejusdem Ecclesiae suffraganeis, volentibus eum habere in archiepiscopum, licet otiose, restituit.

15. «Presbyter ille Landulfus, licet occasione hujus restitutionis foret suspectus Grossulano restituto et restitutum suscipientibus, tamen in ecclesia S. Pauli suaque domo, fuit sacerdos idoneus in suo officio per septem annos post ipsam restitutionem» usque post annum 1115. «Cum» autem sic «alter alterum suspectum haberet, contigit quod Heribertus de Bruzano, valde aggravatus febribus, venit ad dictum presbyterum, supplicando ut adversus infirmitatem [Col. 1511D] daret sibi remedium. Ministri vero presbyteri ministraverunt cibum et lectum convenientem illi aegrotanti, donec Dominus virtutum, per impositionem manuum ejus presbyteri, praebuit salutiferum remedium aegrotanti. Unde Grossulanus stimulatus, ait ad presbyterum: Quia participasti Heriberto, meo excommunicato, praecipio tibi ut missam non cantes, quousque poenitentiam inde susceperis, mihique satisfeceris. Et presbyter ad illum: Quod feci in Heriberto, bonum fuit, et a Deo venit; atque de bono et Dei opere non novi poenitere. Etsi non habes super me potestatem, tamen propter scandalum vitandum, tibi obtemperabo.»

16. Porro «Grossulanus, gratia Guilielmi abbatis [Col. 1512A] S. Ambrosii, et Andreae Mediolanensis primicerii, et aliorum multorum prudentum tam clericorum quam laicorum, nec sedem, nec aliquam munitionem archiepiscopatus, post legem primam a presbytero factam, sive restitutionem a synodo celebratam, habuit. Meus vero saepe dictus avunculus, infra unius anni et dimidii spatium, homines, qui non pro amore divinae legis et ecclesiasticae disciplinae litigabant, dimisit, et eorum civitatem exivit, atque Valtellinam vallem, a Mediolano ultra septuaginta milliaria distantem, habitavit.» Quid autem hinc post aliquantum tempus revertenti acciderit pag. 417 sic narrat apud Puricellum Landulfus. «Assumpto equo Anselmi» fratris «et meo, una cum» dicto «fratre meo ad ipsum meum patronum [Col. 1512B] festinavi. Et cum processissem viginti quinque milliariis, mihi angelus occurrit, dicens: Presbyter Liprandus rediens a Valtellina, infirmus jacet ad monasterium de Clivate. Citius igitur quam sperassem, inveni illum in lecto sedentem et lac comedentem. Qui cum me vidit, ambas levavit manus, et gratias Deo dixit. Arialdus vero illius monasterii abbas, postquam audivit me advenisse, consolationemque ipsi aegroto dedisse; me meumque fratrem extra cameram vocavit; et per plura verba se trepidare fidelitatem, quam juraverat Grossulano, nobis notavit: atque nescientibus monachis, nos admonuit ut ipsum deportaremus aegrotum a monasterio, saltem duobus milliaribus.

17. «Infirmus autem ut sensit, me meumque [Col. 1512C] fratrem sollicitari super sua infirmitate et portatione ait: Nolite turbari, quia per gratiam Dei nunc mihi multo est melius, et in crastino, Deo annuente, in civitatem iter habebimus. Et mane facto ocrudatas quasdam suas vestes induit et cibum sumpsit, et quasi sanus factus super mulam sedit. Puer quoque ejus, habens suum asinum oneratum pellibus, licet de solito bis aut ter in die torqueretur caduco morbo, tamen presbytero sedente super mulam, puer idem venit nobiscum in una die usque ad S. Damianum de Baraza, absque ullo illius infirmitatis impedimento. Ibi gratia Dei et beatissimi Ambrosii, cujus locus iste cella est, bene recepti pernoctavimus; et alteram diem dimidiavimus; et ante solis occasum ecclesiam S. Pauli domumque [Col. 1512D] nostram intravimus, atque familiam, quae ibi aderat nostram, laetam fecimus.» Bellum tunc contra Laudenses Mediolanensibus erat; de quo agens Landulfus apud Puricellum in Monumentis pag. 528, «innumera mala quae operata sunt per quatuor annos in ipsa guerra non enumero, inquit, sed mortem Anselmi germani mei, et aliorum multorum propinquorum meorum ac civium, per illam guerram manifestatam lugeo; nec coeptum iter penitus desero. Quia dum civitas illa Laudensis adhuc staret, et resisteret, Mediolanensibus conantibus eam destruere, Grossulanus a Mediolano exsulabat, et Laudensis ille Ardericus suam civitatem perraro intrabat, sed Mediolanum frequentabat: presbyter [Col. 1513A] vero Liprandus, in sua domo suaque ecclesia [vicina] S. Pauli ecclesiae, consolationem regni et Ecclesiae exspectabat.»

18. Nec frustra exspectavit: anno siquidem 1111 Octobri mense occasione sic excrescentium per continuam pluviam fluminum, «quod non solum villas, sed et ipsam civitatem mirum in modum perturbarent;» et quidam dicerent, «discordiam de Grossulano esse malitiam altero diluvio dignam;» ad eam finiendam electi octodecim viri, omnes sic jurarunt: «Usque ad istas Kalendas proximi Januarii concorditer dabimus justam et rectam sententiam secundum canones, de discordia Grossulani si possit esse archiepiscopus Mediolani, sive non; et si non poterit esse, de alia persona faciemus concorditer [Col. 1513B] catholicam electionem in eodem die:» eamque «sententiam tenere» similiter jurarunt, qui fuerunt ab eis nominatim ad hoc petiti, sacerdotes, milites. «Sed cum in ultimo die Decembris,» inquit Landulfus in Monum. p. 541, «Ardericus ille» relictus a Grossulano, Hierosolymam profecto, in civitate vicarius, «et septemdecim alii essent in concordia eligendi Jordanum; ego jussu Andreae, primicerii presbyterorum Decumanorum et clericorum Mediolanensium, ad eos veni; et ut ipse primicerius mihi praecepit, eis dixi, quod male consiliati erant. Verumtamen ipsi consilium non mutaverunt; sed mane facto, videlicet Kalendis Januarii» anni 1112, uti porro legitur apud Puricellum ex Landulfo [Col. 1513C] in Vita Herlembaldi pag. 412. «Ardericus idem cum vicedomino et caeteris sibi conjuratis . . . pulpitum ascendit; et facto silentio in populo, coram illa maxima multitudine loquens, dixit: Nos, salva reverentia papae, secundum auctoritatem et justitiam canonum, dicimus quod Grossulanus non potest esse archiepiscopus Mediolani. Isto dicto et confirmato, illico presbyterum Jordanum de Clivi elegit in archiepiscopum.

19. «Hoc cum presbyter Liprandus audivit, aegrotus e lecto surrexit, et in altera die illi electo piscem obtulit, dicens: Gratias Deo, quod nunc mihi testimonium perhibetis. Sed hi qui te elegerunt in archiepiscopum, male fecerunt, et Deus illis misereatur; quia tu posses esse unus bonus presbyter de [Col. 1513D] claustro, nunc autem masculus ( sic ) esto. Cum autem electus ille, nec aliquis ex tot circumstantibus, ipsi presbytero respondisset, presbyter ipse propinquius accessit, et osculatus Jordanum, sicut unum de caeteris sacerdotibus, reliquit.» Februario deinde mense, Jordanus a suffraganeis Landulpho Astensi, Arialdo Januensi et Mamardo Taurinensi consecratus fuit, utique assentiente Paschale papa, et tandem in Grossulani depositionem consentiente per sententiam, qua «prohibuit Grossulanum Mediolanensem Ecclesiam inquietare, et ad episcopum» Saonensem, cujus olim sumpserat possessionem, «dixit eum redire;» addita ratione, quod cum «translationes episcoporum duobus fieri modis» possint, appareret manifeste Grossulani «translationis utilitatem [Col. 1514A] quae videbatur, in animarum et corporum damna conversam.» Peracta igitur consecratione Jordani, «Mamardus Taurinensis illico Romam adivit, et stolam petiit; et rediens inde stolam et chartam, continentem sacramentum quod papa poscebat a Jordano, attulit; alioqui stolam dari Jordano papa prohibuit, sicut idem Mamardus notavit. At Jordanus per sex menses jejunus fuit, et stolam non habuit.»

20. Tunc, ut refertur pag. 145, «presbyter Liprandus, in summa sua senectute positus,» inquit ejus nepos Landulfus, «mihi ait: Video te aliquantulum super me erubescere propter ea quae adversum Grossulanum dixi et feci. Sed ut minus idem erubescas, vero dico tibi, quod ego illam causam [Col. 1514B] reservo soli Deo omnipotenti, et dum superest spes, multum desidero hujus mundi vitam meam finire in manibus eorum, quorum protectione corpus et anima, praestante divina gratia, protegatur a manibus eorum, qui protegendo Grossulanum, voluntatem Dei occultare voluerunt et volunt. De ecclesia autem ista Mediolanensi, in qua consulis mihi manere et vitam finire, dico, quod illa est mihi, cupienti Hierosolymam adire, ceu navis sine nauta et remige in portu putrescens; quod si vixeris secundum aetatem tuam, eam talem experieris. Hujus mei magistri consilium sequens, cum vellem prorsus dimittere Jordani administrationem delatus est ipse presbyter ad Pontidii monasterium, me nesciente.» Est illud, teste Puricelio pag. 419, trans [Col. 1514C] Adduam fluvium, S. Jacobo nuncupatum, cujus solius nomine notatur in mappis ad 30 m. p. Mediolano. Fundator ejus Albertus anno 1095 obierat, adeoque recens ibi adhuc disciplina erat. «Presbytero autem Liprando posito in Pontidii monasterio, fama de Grossulano, redeunte ab Hierosolymis, aures Jordani et ordinariorum ejus implevit; et Mamardus Taurinensis episcopus iterum Mediolanum venit; atque stolam, quam in praecedenti Junio» (ita legendum, non autem ut habet ms. res ipsa loquitur) «sine sacramento Jordano dare noluit, neque dedit; nunc, videlicet in festo S. Nicolai, quando presbyter Liprandus Pontidium intravit, super altare S. Ambrosii posuit: et Jordanus, osculans [Col. 1514D] eam de ipso altari sumpsit: quae positio et assumptio, absentibus ordinariis et primiceriis, facta fuit.

21. «Presbyter» autem «Liprandus, in» isto «monasterio, coram monachis et fratribus, a festo S. Nicolai usque ad festum Epiphaniae Domini,» anno 1113, «splendide,» id est cum magna aedificatione, «vixit, atque in ejusdem festivitatis nocte, quando spiritum emisit, magnus et suavis splendor domum in qua jacebat, admirantibus circumstantibus, illustravit, et sic ipse praedixerat fratribus. In illa hora, quando corpus ejus efferebatur ad sepulcrum, solis splendor aerem illuminavit; et nubes cum nive cessavit. Ipso quoque presbytero existente in vita, cum Grossulanus et caeteri Grossulanistae [Col. 1515A] calumniabantur eum et suam legem; nobilis miles Placentinus de faucibus mortis, ad laudem ejus ereptus est. Quia, cum miles ille esset quasi in somno, sensit hunc presbyterum palpare guttur suum; et statim evomuit os piscis, quod suffocabat eum. Eodem etiam tempore cum domus cujusdam affinis et sibi attingentis, arderet, repente imber fuit, et paleam et domum ipsius presbyteri integre servavit. Quod si currerem per singula quae fecit, ad laudem ejus, deficeret spiritus meus . . . Sed Deus, qui per omnia saecula vivit et regnat, nunc et semper, animae ejus benedicat. Amen.»

22. Hactenus Landulfus «Liprandi presbyteri» ex sorore nepos, a Puricello transcriptus, partim in Monumentis Ambrosianae basilicae, partim ac praecipue [Col. 1515B] in lib. IV De SS. Arialdo et Herlembaldo, quorum librorum citavi paginas, quoniam ipse auctor hactenus ineditus manet, aeque ac Historiae Senioris Landulfi et Arnulfi, a Puricello promissae [Col. 1516A] quidem et luci paratae, sed nunquam editae, quod equidem sciam. Caeterum nec ipse nec alius quisquam meminit ullius cultus Liprando ut beato post mortem impensi; sed neque superesse videtur in ecclesia Pontidiensi intra vel juxta quam sepultum opinari licet, monumentum defuncti ullum; quando nihil hujusmodi adducit Puricellus, omnia huc spectantia studiosissime scrutatus. Mihi tamen ad diem praecedentem, ubi actum de S. Davide solitario Thessalonicensi, Papiam verosimiliter translato, conjectura venit, illuc Pontidio translatum etiam corpus aut ossa quaedam «Liprandi presbyteri;» siquidem inter reliquias, istic repertas apud sepulcrum regis Luitprandi, anno 1514 die 24 Julii, praeter «ossa et cineres ipsius S. David,» censetur etiam aliqua [Col. 1516B] «S. Thomae martyris et S. Liprandi,» nec facile est alium hujus nominis invenire, cui potuerit datus fuisse titulus sancti.

Conciones II ad clericos Mediolanenses

Arialdus diaconus

[Col. 1515]

SANCTI ARIALDI CONCIONES II AD CLERICOS MEDIOLANENSES. De continentia sacerdotum.

CONCIO I.

(Exstat cap. 1, num. 8, Vitae Arialdi supra editae.)

CONCIO II.

(Vide in Chronico Landulfi Senioris, Patrologiae tom. CXLVII, col. 935.)

CONCIO Ad Alexandrum papam, natione Mediolanensem, ut Herlembaldum Vexilliferum Ecclesiae faciat.

(Vide ubi supra, col. 917.)

ANNO DOMINI MLXXII. SANCTUS ANNO COLONIENSIS ARCHIEPISCOPUS.

Vita S. Annonis

Reginhardus Sigebergensis

[Col. 1517]

VITA SANCTI ANNONIS Scripta graviter jussu Reginhardi, Sigebergensis coenobii abbatis, a quodam, qui tamen nomen suppressit suum: satis autem indicat se Sigebergensis coenobii monachum fuisse. (SURIUS, Acta sanctorum, 4 decemb.).

PROLOGUS.

[Col. 1517A] Fides historiae hujus. Cum nonnullis id consuetudinis sit, reprehensioni magis, quam emendationi fraternae operam dare; cumque sint et alii, partim invidi, partim rerum ignari, qui contraria sentiant de iis, quae propositi operis series pollicetur: ea nobis utique consolatio est in descriptione vitae sancti Patris Annonis, quod obedientiae non levis necessitas ad hoc nos impulit: et quod is laudes ejus declamaturus in medio testis habetur, quem et devotionis puritas, et rerum notitia urgent in idipsum: quem et auctoritas tanta roborat, ut etiam sit idoneus per se fidem facere eorum, quae aliunde testibus vacant. Hic est, inquam, Pater Reginhardus, coenobii Sigebergensis venerabilis procurator, [ i. e. abbas], qui formam scribendorum tradens, ita me suorum ultimum huic operi subjugavit, ut cum verbis propriis utar, ejus omnino sensum sequar: sicuti moris est puerilis, elementa prima tentantibus, id sonare, quod prius vox monitoris praemiserit. [Col. 1518A] Ejus est impositi laboris merces, ipse legentium profectibus singulariter coronabitur: nobis nihil hic debetur, praeter quod dum obedientiae voto praecipienti concordavimus, suis participari praemiis, aliquod spei patrocinium habemus. Quisquis ergo non immemor animalis bruti (Num. XXII) , quondam in nostra verba divinitus prorumpentis, hanc vel auribus dignatus fuerit historiam, credo, non valde personae, vel verborum vilitate movebitur, dummodo narratio tota illi serviat, quem in sanctis suis laudare «juvenes et virgines, senes cum junioribus (Psal. CXLVIII) » per Psalmistam et monemur, et praecipimur. Caeterum de prolixitate nemo causetur. Quem diligimus et veneramur, cujus eleemosynis et patrociniis die noctuque sustentamur et regimur, honore digno nunquam a nobis recompensabitur. Quod et ipsum de suo quemque patrono, si devotus est, sentire non dubitamus.

LIBER PRIMUS.

[Col. 1517]

[Col. 1517B] I. S. Annonis parentes. S. Anno puer studiis militaribus adhibetur. Avunculus ejus persuadet ei ut fiat clericus. Mire proficit in litteris. Anno generis et patriae suae decus, sideribus ipsis meritis altior, ex Alemannorum populis duxit originem. Pater ejus Uvalterus, mater Engela dicebatur: ambo studio religionis insignes, illamque, qua saecundum saeculum non adeo celebrabantur, claritatem, cum essent tamen ex ingenuis ingenui, nobilitate quae est ad Deum, valde transcendentes. Horum in filios et filias fusa fecunditas, posteritatis suae satis inclytam produxit familiam, aliis eorum in ecclesiasticas, aliis in saeculares sublimiter transeuntibus disciplinas. Amplius autem bonae suae indolis generositatem Anno moribus, ingenio formaque commendans, cunctorum oculis gratiosus, omnium animis amabilis coepit haberi. Unde pater magnis exhilaratus gaudiis, licet admodum religiosus esset, dum tamen, ut vir saecularis animi, pro terreno nomine satagit, eum per exercitia [Col. 1517C] militaria mundo nutrire coepit. Datusque puer ad hujusmodi studia, didicit hinc interim fortitudinem moralium disciplinarum nobilissimam, dum crebras asperitates patitur algoris, dum inedia, sitique, super haec et vigiliis aestuat: quae cuncta in eo futurae [Col. 1518B] constructioni necessario parabantur. Sed coelestis pater, qui «quos praedestinat, hos et vocat (Rom. VIII) ,» quod ante tempora saecularia misericorditer in Annone disposuit, in fine temporum immutabiliter adimplevit. De illo quippe veridica voce dicitur: «Non est sapientia, non est prudentia, non est consilium contra Dominum (Prov. XXI) .» Eo itaque aspirante, avunculus praefati pueri, Babinbergensis Ecclesiae canonicus, patriam, propinquos et notos invisere veniens, ubi conscius esse coepit erga Annonem deliberati patris consilii, protinus indoluit, aegre ferens tam egregiae indolis infantiam mundanis primitus conficiendam negotiis, ac non potius, quod futurum erat ad [ob] multorum profectum, ecclesiasticis informandum disciplinis. Quapropter explorata opportunitate, secretius conveniens puerum, et blande complexans, sic interrogat: Quibus studiis, quibusve occupationibus, Anno fili, inservis? Eo dulciter et innocenter arridente, avunculus sermone, tantillo satis congruo puerulo, [Col. 1518C] de coelestis regni gloria, vel poenis inferorum breviter praemisso, subsequenter intulit: Placetne tibi servitus Omnipotentis, et clericalis ordinis disciplina vel habitus? Quod cum ille libenter annueret, avunculus [Col. 1519A] ex abundanti laetitia gratiarum vota corde et ore Deo persolvens, sic demum conversus ad eum, ait: En ego proxima luce recessurus, professionis et ordinis mei locum, Deo prosperante, quantocius adibo: tu vero, fili, domesticis abjectis impedimentis, clam patre tuo discedens, in itinere me transeuntem praestolare, hoc certum mente habens, nunquam te ab illo deserendum, sub cujus protectionis alas nunc confugis, quoadusque in spem et gloriam tutius generis tui, non modo temporalibus, sed et aeternis in coelo commodis et dignitatibus amplificeris. Quid plura? Anno puer non pueriliter aufugiens, ut praemonitus fuerat, inter fruteta salicum delituit, donec a praetereunte furtim sublatus avunculo in schola Babinbergensium, qui tunc temporis disciplinae, religionis ac studii fervore cunctis in Germania praepollebant, succiduis temporibus magnum Ecclesiae documentum futurus, ad litteras positus est. In quo studio per incrementa temporum, [Col. 1519B] accrescente simul ardore discendi, ope et gratia comite illius intimi magistri, de quo Veritas testatur, «Spiritus ubi vult spirat (Joan. III) :» maximas humanorum divinorumque voluminum acris ingenii adolescens hausit divitias, unde postea suo tempore creditis sibi populis eructaret nova et vetera. Quidquid ad exercendum ingenium, quidquid ad nobilitandos mores competens, et jucundum auribus vel oculis sese offerebat, statim ut apis prudentissima ingeniose perlustrans, alveolo cordis intulit, et suis quandoque armis Goliath infandissimum jugulaturus (I Reg. XVII) , jugi meditatione torrentes eloquentiae saecularis, quasi per naturam victor obtinuit.

II . Mire proficit in litteris. Ab Henrico imperatore in palatium asciscitur. Forma corporis ejus. His et hujusmodi profectibus in altum velut cedrus Libani succrescens, ubi robur virilis aetatis ingressus est, magister scholarum inibi effectus, probitatis suae et virtutum ramos longe lateque per ora multorum coepit extendere. Episcopos [Col. 1519C] accersitus adiit, nec latuit principes: a quibus pro sua reverentia in amicitiam admissus, Henrico tertio Romanorum Augusto facile innotuit. A quo in palatium assumptus, brevi apud eum prae omnibus clericis, qui in foribus palatii excubabant, primum gratiae et familiaritatis locum obtinuit: hoc praecipue diligentibus in eo omnibus bonis, quod justi ac recti admodum tenax esset, atque in causis omnibus pro suo tum statu, non adulando, ut caeteri, sed cum magna libertate obloquendo, justitiae patrocinabatur. Erat autem praeter virtutes animi et morum gloriam, corporis quoque bonis ornatissimus, statura procerus, vultu venerandus, lingua promptus, vigiliarum et inediae patientissimus, postremo ad omne boni operis exercitium naturae muneribus affatim instructus. Cui de virtute in virtutem, instar aurorae in ascensu suo, procedenti, sicut apud Deum crevit sanctitas, sic item de gloria in gloriam, de honore ad honorem in [Col. 1519D] dies proficienti, apud homines accessit auctoritas. Actum est hoc non humano arbitratu [libitu], sed consueta Dei providentia, qui sciens lucernam suam celeberrimo in candelabro ponendam, ut luceret (Matth. V) omnibus Ecclesiae filiis, ne repentina exaltationis ejus novitas miraculum duntaxat gigneret, non laetitiam, meritorum ejus lucem ante voluit mundo declarare, quatenus eo fructuosior ejus fieret promotio, quo et gratior: quod et factum est.

III. Anno 1055 fit Coloniensis episcopus. Denique exactis in palatio haud multis annis, magna imperatoris, magna omnium, qui eum noverant, exspectatione adeptus est Agrippinae, quae et Colonia, nobilem sedem, Hermanno, nominis hujus praesule secundo, ante paucos dies ex hac luce subtracto. Ad quem in lecto mortis [Col. 1520A] jacentem cum idem venerabilis vir imperatoria legatione transmissus, post salutationem mandata regis absolvisset, et jam ad hospitium remeasset, testantibus qui aderant, idem pontifex dixisse fertur, et se ocius mortis jura subiturum, et Annonem vice sua Coloniam suscepturum. Atque illo post haec verba obeunte, tametsi jam Annonem velocius regredi necessitas regalis negotii perurgeret, non immemor ille tamen bonae suae consuetudinis, funeri ejus, quousque terrae mandaretur, magna cordis contritione obsequebatur. Legerat enim, et opere, quoad vixit, semper implevit: «Melius est ire ad domum luctus, quam ad domum convivii (Eccle. VII) »: laudabile satis, imo necessarium cunctis inculcans exemplum: quoniam, sicut illic scriptum est, «in illa finis cunctorum admonetur hominum, et vivens cogitat quid futurum sit (Ibid.) .»

IV. Colonienses aegre eum suscipiunt. Coloniensis Ecclesia quantum sub illo creverit. Per id tempus [Col. 1520B] imperator apud Confluentiam morabatur, et ecce adsunt optimates et capita populi Coloniensis, baculum episcopalem regi restituentes, inque locum defuncti idoneum successorem supplici prece unanimiter postulantes. Tunc, ut in his rebus fieri certum est, aliis atque aliis hac vel illac pro libitu suo vel commodo, promissis, consiliis, seu precibus regem sollicitantibus, Deus arbiter summus in cujus manu cor regis est, et quocunque voluerit, vertit illud (Prov. XXI) , non in alium, quam in solum Annonem, sententiam regis et voluntatem deduxit, laudantibus aliis, aliis non sine felle reclamantibus. Suscepit itaque regiis ex manibus virgam pastoralem, patris et magistri figuram praetendentem: suscepit et annulum in dotem fidei conservandae ad Deum et ad sponsam suam sanctam Ecclesiam. Nec mora, in similitudinem Moysi, dux salvandorum populorum Coloniam ingressus, protinus caninis rictibus oblatrantes audivit: «Quis iste est, vel quis eum constituit principem et judicem [Col. 1520C] super nos?» (Exod. II.) Simulque pollutis et nefariis labiis clarum nomen divae memoriae Brunonis archiepiscopi praeferentes, ejusque facta quasi in ipsius laudem, re autem vera in derogationem Annonis sinistro corde jactantes, iterum iterumque tumultuose vociferabantur: Quis iste est, et ubi sunt illa, quibus amplificaturus est Coloniam? Hoc illi dixerunt, genimina et sequaces eorum, qui viperea lingua Dominum Salvatorem fabri filium conviciabantur (Matth. XII, XIII) : nobis autem et cunctis deinceps saeculis luce clarius constat, ex quo Colonia fundata est, unius nunquam episcopi studio (salvo Brunonis, ut ita dixerim, privilegio) tantum opes et gloriam crevisse Coloniensis Ecclesiae. Sed his in locis suis plenius dicendis, nos historiae vestigia insequentes, coeptae narrationi operam demus.

V. Anno 1055, quinto Nonas Martii, ordinatur episcopus. Igitur auctoritate simul et metu regiae majestatis [Col. 1520D] pressi, qui quasi contra montem seu impetum fluminis niti frustra proposuerant, tandem necessitatem in voluntatem vertentes, in consecrationem electi pontificis communiter consenserunt. Fit conventus episcoporum, ac totius ecclesiastici ordinis virorum, procerum quoque frequentia cum ambitione nimia, diversi etiam sexus et aetatis ingens populositas: quos omnes sua benedictione, sua gratia per servum suum Annonem Christus Dominus ea die relevaturus, cum angelis advenerat, sanctis omnibus pro concive coelitus destinato congaudentibus. Producitur interea ordinandus ante altare, vestibus sacris induitur, olei sacri liquore perfunditur, et vere larga sancti Spiritus infusione repente mutatus in virum alium, anno Dominicae Incarnationis millesimo quinquagesimo quinto, quinto Nonas [Col. 1521A] Martii, ponitur cathedra episcopali, ad regendam sanctam Ecclesiam et plebem universam. Jamque instabat hora sacrificii singularis, cum ecce pontificalibus insignitus ornamentis, accessit ad altare pontifex summus, vere sacerdos et hostia Christi. Ubi quanta compunctione, quanta cordis contritione ministerium illud peregerit, quis sufficiat explicare? Totus enim in lacrymas fusus, tanti sacramenti vim in seipsum excepit, mirantibus nonnullis immensitatem lacrymarum, et cum gemitu quodam et suspirio, simulque pectoris tunsione, cordis illius secreta per hoc rimantibus. Ad cujus preces coelum tunc patuisse nulli dubium, cum et ob hoc ipsum misericors et miserator Dominus eum posuerit, ut pro sui gregis excessibus intercedens, in tempore iracundiae fieret reconciliatio. Postquam vero missarum solemniis cum benedictione pontificali finitis, conventus ille solutus est, ipse deinceps in omnibus tam ecclesiasticis, quam reipublicae negotiis haud [Col. 1521B] imparem se acceptae dignitati gerebat, et sicut editioris loci insignitus, ita cunctis virtutum generibus inter caeteros regni principes conspicuus incedebat. Reddebat sollicitus, quae sunt Caesaris, Caesari; et quae sunt Dei, Deo (Matth. XXII) : quia Coloniensis nominis majestatem et saecularem pompam ambitiosius pene, quam aliquis ex praecessoribus ejus, ostentabat ad populum: nec propterea tamen invictum inter tantas occupationum procellas spiritum, unquam relaxabat a studio divinarum rerum. Jejuniis non adeo, quam legitimis, se macerabat, sciens scriptum: «Omnia munda mundis (Tit. I) :—et nihil rejiciendum, quod cum gratiarum actione percipitur (I Tim. IV) .» Pernoctabat plerumque in orationibus, et per ecclesias, paucis ac certis comitibus, interdum uno tantum puero contentus, discurrens nudis pedibus, nonnunquam etiam cilicio ad carnem indutus, flens procedebat. Et diem quidem in disponendis privatis seu publicis negotiis, noctem vero totam in Dei opere expendebat. Nam tunc poenitentiam [Col. 1521C] agere, errata confiteri, commissa deflere, ob corporalis quoque flagelli castigationem, inferioris personae manibus tantus pontifex humiliare se non erubuit. Multa illius in pauperes, in peregrinos, in clericos, in monachos benignitas, mira liberalitas erat. Nullam intra dioecesim suam congregationem praetermisit, quam non aut praediis, aut aedificiis, aut stipendiis sua specialiter donatione auctam vita decedens reliquerit. In judicandis causis subditorum nec odio, nec gratia cujusquam a vero abducebatur: sed semper in omnibus propositam indeclinabiliter sequens aequitatis lineam, ad evertendum judicium nec considerabat personam pauperis, nec honorabat vultum potentis (Levit. XIX) . Cujus rei idoneum satis et evidens subjicimus exemplum.

VI. Praeclarum eximiae humilitatis et virtutis in imperatore exemplum. Rex Heinricus, Romanorum patritius, sceptra regalia moribus, prudentia et gloria [Col. 1521D] regaliter obtinens, ac justissimis legibus tam in divinis, quam in humanis administrans, ita se exterius agebat ad populum, ut sui tamen non oblivisceretur interius. Considerans enim tanti nominis majestatem longe suis praecellere meritis, nunquam insignia regalia sibi praesumpsit imponere, nisi clam confessionis ac poenitentiae, verberum insuper satisfactione, licentiam a quolibet sacerdotum suppliciter mereretur . Ergo tempore quodam magna imminente festivitate, cum pontifices, duces ac comites, cujuscunque alius dignitatis seu ordinis viri, regiam undique properarent ad curiam, cum et ipsum mos et honor impositus trabeatum exigeret procedere, non inscius sanctitatis et vitae probatissimi inter praesules Annonis, ut suae consuetudinis servaret institutum, supplex et poenitens eum coepit [Col. 1522A] adire. Mox sacer antistes auctoritate plenus, tali in negotio imperialem parvipendens magnificentiam, sicut parcere solitus erat inopi et pauperi, sic opportunitatem adeptus, misericors sine misericordia saevire coepit in principem. Nam vehementissimis illum invadens correptionibus, quidquid animo pro justitia concitato se obtulit, libere et constanter effabatur illumque durissimis verberum plagis afflictum, non aliter ea die coronatum incedere consensit, quam prius manibus suis triginta tres argenti libras in pauperes expendisset. Nec abnuit imperator, sed cuncta eo ordine, quo dicta sunt, superni Judicis respectu et passus est, et fecit: sicque demum more suo indutus processit. Miranda sane constantia praesulis, nec minus laudanda humilitas principis: porro in utroque timoris Dei imitanda perfectio. Et quia se occasio praebuit, licet per digressionem, de ejusdem regis morte, in qua omnis injustitiae frena laxata sunt, inferre libet mentionem, [Col. 1522B] ob id praecipue, quoniam virtus non minima hic occurrit Annonis, quem prophetiae spiritu subinde floruisse veritas ipsa diffamavit.

VII. S. Anno praevidet regis mortem. Victor pontifex venit Goslariam, quae est Saxoniae urbs. Obitus Henrici imperatoris. S. Anno nutrit filium ejus. Quibusdam simultatibus inter ipsum et regem fraude malignantium obortis, cum rex mentem, quam conceperat in archiepiscopum, mandatis solito durioribus detexisset, praesul ad audientiam veniens, ratione et justitia pro causa sua agere laboravit. Cui facultate erepta hac progrediendi via, tandem in haec verba prorupit: Rex excellentissime, coelestis Regis intuitu, cujuscunque discordiae aut odii malum vel hoc anno non praevaleat inter nos, quandoquidem anno proximo quid nos maneat, mentium nostrarum nunc penetralia latet. Quae dicens, regem, quem praesciebat hoc ipso anno moriturum, emendationis vitae nisus est ad semitam reducere. Sed crescentibus per dies aliis atque aliis ex causis discordiarum [Col. 1522C] spinis, iterum curiam adiit in Goslaria, quo per idem tempus, magna totius regni principum expectatione, venerabilis papa Victor, qui et Gebehardus, convenerat. Illic compositis utrorumque animis in prioris amicitiae statum, discessurus archipraesul, sic sciscitatus est regem: Nunquid dilectionis et gratiae vestrae recedens amodo certus ero? Id rege haud aliter se habere testante, subjunxit atque ait: Scio, scio non nos mutuis in hoc corpore deinceps fruituros aspectibus, quorum alter in mortem cito rapietur, alter adhuc in certamine relinquetur. Idcirco valere vos optans, quia satis fructuose satisque salubriter animae vestrae Coloniam disposueritis, ipse qualiscunque pastor ejus hoc in Deo praesumens polliceor. Rex protinus metum, quem conceperat, pallore vultus insinuans, in quem ista dicerentur, vehemens perquisitor fuit. Vos, ait, haec tam tristis exspectatio manet. Quod utique rex ipse, velociter finiens vitam, verum fuisse declaravit. [Col. 1522D] Eo autem viam universae carnis ingresso, fidei et devotionis affectu non minus defuncto, quam viventi, sacer praesul assistens, jejuniis, vigiliis, orationibus et eleemosynis, spiritualibus videlicet remediis, animam divinae bonitati reconciliare non cessavit. Instituit praeterea annualem ejus memoriam agi Coloniae ipse quandiu vixit, nunquam illius specialiter immemor. Ejus quoque filium, nominis et regni haeredem, ad honorem imperii et ecclesiae provectum suscepit nutriendum, multorum propter hoc invidiam contra se accendens. Sed non destitit in laborando spe fructus percipiendi, regaliter puerum nutriens, sublimiter erudiens, adeo ut ipsius postea testimonio, vir in toto regno profundioris animi illo non inveniretur. Fecit et hoc olim Joiada pontifex sanctus in rege Joas (II Paral. XXIV) : sed non [Col. 1523A] dissimilem bonitatis suae retributionem, ut ille, sic et hic proh dolor! consecutus est. Verum his sepositis, ad vitae ejus instituta describenda stylum vertamus.

VIII. Crebro concionatur. Multi confluunt ad audiendas conciones ejus. A primis ordinationis suae temporibus, congruum et vere dignum officio suo opus arripiens, juxta docentis Apostoli monita: «In omnibus labora, opus fac evangelistae, ministerium tuum imple (II Tim. IV) :» omnem episcopatus sui parochiam perlustravit, homines fidei ac pene totius religionis ignaros, solo autem nomine Christianos, assiduis praedicationibus ad catholicae pietatis cultum informans, breviter et aperte complexus, quid credi, quid sperari, quidve amari oporteat. Imperavit dein auctoritate pontificali, suasitque pietate paterna, singulos auditores haec eadem domi suae evangelizare, bonam illis pro hoc a Deo vicissitudinem pollicens. In quo cousque profecit, ut pueri quoque teneros infantiae annos necdum egressi, fidem, [Col. 1523B] ut asserunt, beati Annonis invicem discerent, invicem docerent et ex ipsa boni studii assiduitate, singulis eorum eam mane vel vespere coram Deo pronuntiandi quasi lex inoleverit. Habebat autem hoc insigne meritorum suorum apud homines indicium, quod quoties praedicaturus in publicum processisset, tantis subito lacrymis immaduit, ut omnium corda ad miserationem commovisset: tum melliflua, et compunctione plena verba profundere, clementiam Dei proponere, justitiam non tacere: hortari bonos, ut ad meliora proficerent: malos, ut ad perpetrata cessarent, omnes in commune, ut se reos clamarent, ac pro totius mundi necessitatibus communem Dominum invocarent. Quis unquam vel saxei cordis Annonem in ecclesia loquentem audiens, a lacrymis valuit temperare? Denique ab exteris etiam et remotioribus provinciis, ob solam indulgentiae et doctrinae ejus famam, plurimi confluxerunt, omnibus deliciis praeferentes Annonem audire, divitias incomparabiles aestimantes, ejus indulgentia [Col. 1523C] relaxari, ejus benedictione praemuniri. Praeterea pietate et misericordiae operibus nullo erat inferior. Nam agricolas et debitores reddituum, antecessorum suorum nimietate vel superfluitate gravatos et prope nudatos intelligens, exactoribus ut parcerent jussit, singulis vel totum, vel ex parte, prout opus erat, remittens. Pauperum peregrinorum et infirmorum prima illi et perpes erat sollicitudo, imitanti eum, qui dixit: «Estote misericordes, sicut et pater coelestis misericors est (Luc. VI) .» Illucescente enim primo surgentis diei crepusculo, ecce velut examen apum, turba egenorum undecunque convolans, ejus quotidie fores obsedit, sufficientia alimenta hora statuta singuli percepturi. Inter quos omnes miserrimi quique numero viginti quatuor perscrutati, seorsum congregabantur. Ante quorum pedes humillime procumbens pontifex summus , postquam lavit ac tersit, osculum quoque cordis et oris impressit, necnon manibus aquam infudit. Consummato [Col. 1523D] ministerio humilitatis, versus est ad opus charitatis, cum cibo et potu unicuique nummum porrigens. Jam vero imminente hora et necessitate, ubi et ipse consedit ad mensam, more solito, quotquot supervenerant, introducebantur ante eum ad convescendum peregrini. Tum ex singulis, quae mensae erant imposita, partem prope deciman colligens, pro reficiendis hac et illac per urbem aegrotis in locum unum separavit. Postremo mensa submota, surrexit vere pater orphanorum, vere judex viduarum, et tanquam diceret: «Sinite parvulos venire ad me, talium est enim regnum coelorum (Matth. XIX) :» acclinans se, manu propria cibavit pupillos, refecit orphanos, aluit filios pauperum, delicatioribus escis ex mensa per seipsum in hoc reservatis; praeterea matribus eorum, familiarius suas illi miserias conquerentibus, necessaria misericorditer [Col. 1524A] impendens. Cum enim esset erga cunctos inopes misericors et compatiens, erga pauperculas tamen et earum infantulos speciali quadam miseratione ducebatur. Quod hujusmodi feminae experimento cognoscentes, explorato nonnunquam tempore, in plateis sese gregatim obtulerunt, parvulos ei suos cum clamore supplices objicientes. Interdum transiens, et prae lassitudine diutinae expectationis in soporem versos conspiciens ejusmodi puerulos exesos et seminudos, aliquem eorum, quem nec dignum oculis quis arbitraretur, pie ad se adhibens, materna vice exosculari coepit. Quaedam etiam proprios non habentes, alienos infantulos expetierunt, in dubium habentes Annonem erga ipsas misericordia motum iri, si talibus onustae sarcinulis, ejus conspectui praesentarentur. Inter haec solemnis ei mos erat, vertente semper anno, a vigilia natalis Domini usque ad intactae genetricis ejus purificationem, per continuos quadraginta dies quamlibet lactantem habere, cujus manibus aquam praebens, ipsemet pedes [Col. 1524B] ac manus parvuli lavit, moxque datis alimentis, solidum unum porrexit. Super haec et xenodochium Coloniae construxit, languidos, et debiles, et omni destitutos solatio illuc inferens, deputatis ad eorum subsidia quotidianis stipendiis. Nunquam pauperem se inclamantem absque misericordia praeterivit, nunquam veniens ad invisendum egenos, monachos vel canonicos, absque charitatis larga manu remeavit. Sane in Coena Dominica quam prodigus fuerit, superfluum est memorare, cum nec parens quilibet ea die manum retrahat ab eleemosyna. His omnibus antecellunt numero et admiratione, quae per nocturnas tenebras, solo Deo teste, rarissimis secretalium suorum duntaxat exceptis, operatus est, cum quibus, ut dictum est, noctu sanctorum limina circuiens, peregrinos et quibus non erat tectum, in porticibus, in angulis vasisque vinariis per plateas expositis, scrutatus est: quos inventos pavit atque vestivit, allato secum pro hoc ipso victu et vestitu.

[Col. 1524C] IX. Lamentabile cujusdam parturientis spectaculum. Cumque more consueto per cujusdam noctis silentia pro negotio simili esset egressus, lamentabile et omni miseratione plenum in itinere offendit spectaculum, mulierem, quam ob inopiam nullus hospitio dignabatur, recentis et ipsa hora editi infantis partu periclitatam, super nudam humum sese lacrymabiliter volutantem. Erat ergo videre miseriam. Nox tenebris densis vagantem occupaverat, fatigatam tellus coenosa ac petrosa seminudam exceperat, fame et siti confectam frigus amplius vexabat, nullus mortalium aderat, et ecce, urgente natura, coepit cruciari, voces emittere, suspiria crebra trahere: tandemque enixam prolem in pulverem fundens, ipsa disjectis hac et illac miserabiliter membris, nil ultra praeter mortem exspectabat. Hac ergo miseria quid miserius? Supervenit igitur, ut dictum est, sacer praesul, ac protinus velut ictu sagittae transverberatus, represso gradu, prae horrore et miseria [Col. 1524D] substitit attonitus: cum ecce gravitate pontificali postposita, instar velocissimi cursoris reproperavit, impositoque humeris suis grabato cum stramentis, celeritate qua venerat, recurrit. Mox abjecto a cervicibus onere, incurvavit se quantocius ad jacentem, puerulum pannis obvolvit, ipsam a terra sublatam in lectulum collocavit, ac propriis extractis vestibus, utrosque diligenter contexit. In eodem loco dispositis pro sustentatione ejus, quousque convalesceret, necessariis, processit vere precum suarum consecuturus effectum, qui tam humili et pio ministerio per horrorem caecae noctis in minimis membris suis illi obsecutus est, quem quondam pro nobis incarnatum, Virgo Mater vilibus «obvolutum pannis, reclinavit in praesepium (Luc. II) .»

X. S. Ursulam et socias virgines invisit. Alia quaedam subierat nox, et vir Deo devotus, aestimationis [Col. 1525A] humanae fugiens oculos, venerandos sanctarum virginum cineres supplex coepit adire. Quod una ex consuetis mulierculis sollicite praevidens, necessitate simul et arte instructa, nescienti hac fraude obviavit. Scilicet praeter mendicitatem nil ad indigentiam corpoream certi habens, filiolum suum in lacte recenti positum, ante venientis vestigia clam media deposuit in via, seseque inde proripiens, cum festinatione in latebras immersit. Nec mora, sacerdos approximans, ubi primam vagientis infantuli vocem aure percepit, prae dolore totus intremuit, varias animo gerens passiones, unde puer hujusmodi ea hora noctis illic haberetur. Interea velut ad obsequium Christi, sub feno cubantis, impiger accurrens, flexo corpore puerulum a terra suscepit, memor sancti Simonis, qualiter olim infantiam Salvatoris piis ulnis amplexus (Luc. II) , pacem et salutem sibimet imprecaretur et populo. A cujus devotione in re dissimili et dissimilia sentiens, tali gratulabundus [Col. 1525B] onere ibat cubiculum repetens: illum imitatus, qui relictam piis humeris ad ovilia reportavit oviculam (Luc. XV) . Confestim autem paterna sollicitudine nutricem parvulo procurans, quem carne non genuit, spiritali regeneratione per baptismum melius regeneravit: quem et a fonte sacro suscipiens, Annonem post se nominavit, singularis patrocinii spem ante Deum in illo sibi providens.

XI. Quidam ei necem moliuntur. Haec igitur quotidiana viro Dei institutio, haec incessabilis sollicitudo, hic labor, hoc studium. Cumque talis esset, qui verbis beati Job dicere posset, «Oculus fui caeco, et pes claudo: pater eram pauperum (Job XXIX) —et cor viduae consolatus sum: et cum sederem quasi rex circumstante exercitu, eram tamen moerentium consolator: quia ab infantia crevit mecum miseratio, et de utero egressa est mecum (Job XXXI) :» conspirantibus quibusdam aemulis justitiae, quorum nequitiae complices hodieque fidem derogant Annonis [Col. 1525C] sanctitati, quadam nocte ad similia devotionis suae opera progressus, insidias perpessus est. Furioso enim impetu venientem invadentes, furem criminabantur, objicientes et alia, quorum ipsi sibimet conscii, et alienam sugillationem sine difficultate poterant erumpere. At sociis episcopi haec refellentibus, et sacrilegium esse dicentibus, clericum orationis gratia transeuntem his conviciis agi: illi procacissimo responso fictum arguentes, ac prioribus pejora subjicientes, linguis venenatis manus sanguine plenas mox adjunxerunt: non sine retractione seu bestiae ferocissimae in innocentem saevientes, cum eum birro violenter spoliassent, correptum crinibus in coenum protraxerunt, pugnis graviter insistentes. Ejus quoque comites cum insania simili non minus affecissent, furore satiati alacres recesserunt, illorum participes effecti, de quibus scriptum est: «Qui laetantur cum male fecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II) .» Sed concepta semel invidia, modum nescit imponere malitiae. Unde supradicti [Col. 1525D] malefici majorem vesaniam spirantes, horreo dicere, necem archiepiscopo moliebantur, insidiis ei non semel, nec bis compositis, facinus exsecrabile, nec minus lamentabile, si copia daretur, perfecturi: quippe qui nec ipsi bonorum omnium capiti parcerent. Quod cum familiaribus et amicis episcopi certius innotuisset, nunc quidem gaudium de ejus adhuc ereptione gerentes, nunc vero horrorem consideratione tanti periculi non ferentes, cum sacramento testati sunt se minime sinere illum amplius taliter egredi, ne forte exstingueret lucernam Israel. Eorum vero consiliis et precibus persuasus, numerum orationum singulis in locis habendarum, deinceps in lecto recubans, vel in unaqualibet ecclesia consistens, nihilominus persolvebat. Abhinc quoque tale quid excogitavit, unde non injuriae suae, sed justi zeli sollicitis pastoribus esset imitatio.

XII. Animadvertit in homines flagitiosos. Sciens quorumdam profanos et incestuosos opera libidinis [Col. 1526A] per noctem discursus, zelo justitiae inflammatus, nefariae commistionis homines deprehensos, ad exemplum omnium decalvari ac decoriari publice mandavit, presbytero cuidam ex familiaribus suis hujuscemodi potestate concessa: cui jugis imminebat ex obedientia necessitas, ab incipientibus noctis tenebris ad sequentis exordia lucis tales excursus observare. Nonnullas tamen illarum, quibus proh pudor! castitas venalis erat, ad se accersitas verbis castigans, donis quoque demulcens, vel ad continentiae propositum, vel ad honestae copulae conjunctionem deduxit, animas earum a morte salvans (Prov. X) per charitatem, quae operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV) .

XIII. Aedem undecim millium Virginum adit. Confessio sacramentalis quid praestet. Tuetur mira humanitate famam lapsae cujusdam. Sunt quamplurimi sepulcris dealbatis simillimi, qui Pharisaeorum more de sanctitatis munditia foris tumentes, cum [Col. 1526B] sint ossibus mortuorum intus pleni (Matth. XXV) , erga peccantes vel infirmiores quoslibet non compassione, sed conviciosa quadam dedignatione feruntur: qua profecto peste Anno, suis in oculis humilis, nunquam laboravit. Siquidem nocte quadam, profundis tenebris omnia circumdantibus, ipse more suo sanctarum virginum limen ingressus, aliquem secessit in angulum, quo secretius stans, precibus obnoxius inserviret. Illic una ex consororibus in facie jacens, crebris singultuum et internorum gemituum vocibus, divinae miserationis aures feriebat, amarissimis lacrymis ac pectoris tunsione, perpetratam nuper carnis delectationem graviter deplorans. Cumque immanitas piaculi stimulos compunctionis ei excitasset, acriores tamen reddidit jam jamque intumescentis uteri conceptus: quoniam etsi per emendationem vitae sequentis, de benignitate pii Salvatoris praesumebat, humani tamen improperii confusionem per saecula se habituram, querelis [Col. 1526C] miserrimis non tacebat. Hac itaque gemina tribulatione inenarrabiliter angustata, spe collecta, viribusque resumptis, solum humanae miseriae perfugium, eum scilicet, quem et offenderat, misericordem Dominum nostrum corde et ore, lacrymis instar rivi currentibus, pulsabat: ut qui quondam pro peccatoribus natus, et pro peccatoribus mori dignatus fuerat, etiam suae solita bonitate succurrens infelicitati, sic facinus admissum remitteret, ut ignominiae publicae derisionem evaderet. O bonitas auctoris, o clementia Salvatoris: qui natura bonus, et potestate immensus, cum nunquam humani cordis lacrymas absque misericordia valeat intueri, consolationem quoque juxta suam magnificentiam desperatis subministrat! Cum enim talibus incumberet mulier afflicta clamoribus, ea inscia, pius sacerdos, quasi missus a Deo, retro consistens, aure diligentius adhibita, omnia plangentis ac deprecantis verba percepit: nec erat difficile, tantae contritionis causam conjicere. Tandem signorum pulsatione nocturnales [Col. 1526D] ad hymnos invitata, surrexit e terra, chorumque petiit: quam divinae bonitatis minister clam e vestigio insecutus, ex ordine loci, quem in choro adiit, ejus personam sollicitus investigavit, moxque recessit. Ut vero dies redditus est, volens comprobare, quoniam «juxta est Dominus his qui tribulato sunt corde (Psal. XXXIII) :» qui etiam se per seipsum obligavit, dicens: «Vivo ego, nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur, et vivat (Ezech. XXXIII) :» mittens ad consorores, evocavit eamdem, illa metum, quem conscientia suggerebat, prae oculis habente. Sed venientem praeter spem filius misericordiae blande suscipiens, juxta se sedere fecit, de vitae ejus qualitate inter alia colloquia quasi per ambages conquirens, ac causam moeroris, quem vultu praetendebat, quasi nescius sciscitans. At ea vulnus lethale spiritualis medici manibus, ne feriret, offerre detrectante, ille non inscius morbi, ferrum apposuit, asserens se scire causam tristitiae, [Col. 1527A] nec ignorare, quas, admissi poenitens, illo in loco nocte proxima preces emisisset: eam confiteri tantum debere reatum, caeterum ex divina miseratione in promptu esse et veniam, et evadendi opprobrii possibilitatem. Sed ut rem fine concludam, illa confessionis viam flebiliter ingrediens, divinae bonitatis beneficium in suorum casuum aerumnis inopinato experta est. Denique moerentium consolator, et suae memor fragilitatis, secundum Apostolum praemonentem, «Considerans teipsum, ne et tu tenteris (Galat. VI) :» eam postquam in spiritu lenitatis sufficienter instruxit, militi cuidam e Saxonia, gratiae ejus largitate prae caeteris domesticis uso, sub sacramentis fidei debitae commendavit, imponens illi, ut sub praetextu familiaritatis eam secum abducens, donec illicito conceptu liberaretur, ad quascunque necessitates ei diligenter assisteret, nec unquam, si sua gratia privari nollet, hujus rei cognitio domatis ejus limen excederet. Expletis vero diebus partus, [Col. 1527B] cum et ipsa jam incolumis priorem recuperasset statum, eam itidem cum parvulo suae praesentiae reconsignaret, is protinus imperatis obediens, negotium hoc, praeter se et episcopum, nulli cognitum, fideliter exsecutus est, post omnia mulierem cum infantulo ipsi repraesentans. Mox pius pastor alibi delegato parvulo, ovem quae erraverat, alacriter ad consororum suarum domicilia destinavit, laudis transitoriae nil appetens, ut coelesti mercede dignus inveniretur.

XIV. Degustata semel carnis delectatio, post fletum vehementius mentem incendit. Admirandum sane miraculum. Huic historiae res non valde dispar Coloniae similiter accidit, quam exempli causa venerabilis pontifex referre solitus erat: res plane memoria digna, et omnium bonorum ore celebranda et frequentanda. Cum enim lapsos magno desperationis malo liberare queat, non minus stantibus ingerit formidinem, ne praesumptione sanctioris vitae, ruinae [Col. 1527C] pateant irreparabili. Omnes igitur haec audientes, aures cordis arrigamus, et quam sit «terribilis in consiliis super filios hominum misericors et justus Dominus noster (Psal. LXV) ,» cum spe et metu consideremus. In monasterio Dominae nostrae piissimae Dei genitricis Mariae quaedam sanctimonialis, omni morum honestate, omnique vitae sanctitate inter consodales suas a primo succreverat tempore, eique speciale munus omnipotens gloriam virginitatis, velut quoddam diadema capitis concesserat. Sed cum instinctu superbientis angeli quaedam de castitate ei subreperet elatio, aliasque jam dedignaretur consorores, virorumque consortia, quasi nunquam casura, incautius admitteret, juxta quod scriptum est: «Ante ruinam exaltatur cor (Prov. XVI) :» magno blandientis inimici plausu proh dolor! in foveam corruptionis incidit. Sed miserae commistionis opere perfecto, in se rediens, ingentis tristitiae fluctibus pene in amentiam versa est, reputans et quasi per [Col. 1527D] somni ludificationem haesitans, quae esset, vel quid fecisset. Inter haec ubi anterioris vitae puritas animum ejus tetigit, velut ictu fulminis in corde perculsa, gemitus et suspiria traxit amarissima, et instar repentini imbris cum ejulatu miserrimae vocis tota ruit in lacrymas. Verum cum degustata semel mortifera carnis delectatio, conquiescente parum fletu, vehementioribus incendiis ejus mentem stimularet, metuens ne post, etiam ruptis publicae verecundiae frenis, in omnem praeceps raperetur impudicitiam, coelum suspiciens, alte ingemuit, orans, ut quia jam confusionem animae clam induerat, in apertam quoque ignominiam per conceptum partumque criminosae prolis veniret, quatenus publicis subjacens opprobriis, superbiam cum luxuria humilis et poenitens deinceps effugeret. Id cum exorasset, alvusque intumescens indicia violatae castitatis [Col. 1528A] oculis proderet alienis, illa omnis consilii expers, quid faceret, quo se verteret, ignorans, omnium prae confusione declinabat aspectus: non somno, non esca, non potu, denique non ipsa vita delectabatur, quoniam incomparabilis tristitiae profunditatibus operta erat. Nihil jam de peccati satisfactione meditabatur, nil de poenis inferni cogitabat: solo, quo tabescebat, rubore liberari votis omnibus exoptabat. Hinc factum est ut, cum nullum consolationis occurreret suffragium, secundum illum propheticum praesagium; «Imple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, Domine (Psal. LXXXII) ,» de Christi clementia spem tota mente conciperet. Ante ergo ejus imaginem pro nobis crucifixi corruens, templum sanctae genitricis ejus ingresso, his precum querimoniis flebiliter usa est: Domine clementissime, mearum miseriarum calamitas tuae pietatis penetret aures, nec meis offensus pravitatibus, tui plasmatis conditor pius immemor [Col. 1528B] existas. Heu me coinquinatam, heu me professae castitatis praevaricatricem, heu me confusionis aeternae inventricem! Merito nunc me cum maximo salutis meae detrimento infra omnes conspicio, quae dudum meipsam nesciens, cum sim pulvis et cinis, supra omnes in immensum gloriata sum. Quid congruentius tantam decebat praesumptionem, quam hujus turpissimi volutabri detestabilis impuritas? Nihil mihi jam adversus tuam bonitatem, Deus, querelae remansit justae, cum haec omnia propria patiar voluntate, coeno me tradens libidinis incestuosae, dein ore proprio imminentem publicam exprobationem petens, et quidem audientia indigna, sed utinam in hac parte. Ut audirer, non indicium sanctitatis, sed poena flagitii praecedentis fuit. Vae miserae mihi, quae coelestis Agni perdidi sectatum (Apoc. XIV) , quae virginei cantici gloriam jam amplius non sperabo. Sufficiat mihi vel sola indulgentiae via, et his, te miserante, Jesu benignissime, confusionem erui. [Col. 1528C] Ecce pia genitricis tuae pedibus rea et gemens advoluta, per ejus suffragia tuae consolationis gratiam humiliter quaero, conversionis omnimodae veritatem promittens, et perpetrati sceleris amodo continentiam et poenitentiam. Haec ea fletu maximo prosequente, qui respexit Petrum flentem (Luc. XXII) , respexit et illam misericors Dominus noster, et quantum miseriis condoleat nostris, evidentissimo majestatis suae dignatus est monstrare miraculo. Nam postquam clamare desiit, et a terra surrexit, uterus illius detumuit, male conceptus foetus evanuit, ipsa prae gaudio largius flens, debitam convertendi sponsionem implere non distulit. Annis siquidem non paucis jugiter in poenitentia perseverans, corpus vigiliis et orationibus attenuatum, panis et aquae tantum sustentabat edulio, sine cessatione lacrymas in humilitate tundens, et ex occasione sceleris admissi, priori vitae sequentem longe anteponens. Quantae vero fuerit contritionis, hinc datur intelligi, [Col. 1528D] quod, exceptis aliis intrinsecus orationibus, Psalteterium inter diem et noctem ter semper percurrebat, primo humi strata, secundo genibus affixa, tertio stans: ut merito deficiente spiritu, membra quoque lassarentur. Faciem cum macie pallor obduxerat, et diuturnitas inediae atque vigiliarum, viribus pene exhaustis, miraculum caeteris sororibus ingerebat, nil extra suspicantibus, quam desiderio sponsi coelestis sponsam suam charitatis languore tabescentem: quippe quibus culpae ejus nullum patebat vestigium. Non enim tanti reatus confessionem humanae committebat fidei , quae interdum nulla est, ubi maxime speratur, soli Domino fiducialiter clamans: Miserere mei, Deus, miserere mei: quoniam in te confidit anima mea. Talibus cum, sicut dictum est, annis aliquantis insistens operibus divinam quereret propitiationem, ubi jam de spe veniae quid hausisset, ecce pestis antiqua [Col. 1529A] superbiae sub pedibus jacens, contra eam denuo caput attollere coepit. Quod illa caute praevidens, et hanc esse causam ruinae prioris animadvertens, quamvis lapsa, salubriter tamen edocta, suggestionis hujus initia non, ut ante, negligenda duxit: sed festina sancti Patris Annonis praesentiam adiens, omnem suorum casuum ordinem subtiliter enarravit, consilii et precum ejus juvamina magno cordis moerore petens, ne ea rursus in similia proruente, tanti temporis poenitentia deperisset. Tunc sanctus pontifex secundum datam sibi sapientiam consolationis verbum multipliciter proferens, eam non in propriis viribus, sed in Deo confidere docuit secundum illud: «Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) :» nil ita daemones atterere, quam in humilitatis fundamento consistere, nulli se vel in cogitatione praeferre, prae omnibus humilia de se sentire: caeterum peccati transacti noxa non teneri, si lugenda non praesumat iterare. Mentis quoque ejus qualitate intima consideratione perspecta, cum didicisset in elationis arma [Col. 1529B] verti, quidquid prae caeteris quasi sanctior specialius attentasset, salutarem sanctamque dixit esse viam, communis vitae limitem non excedere, sed mandare, si nollet in interitum ire, ne consororibus contraria, singularis vitae aliquid usurparet, cum comedentibus comederet, cum dormientibus dormiret, itemque cum abstinentibus abstinens, cum vigilantibus quoque vigilaret. Hanc prorsus esse regiam viam, quae nullam declinans in partem, per se gradientes in aeternae salutis patriam inducat. His doctrinae fluentis ancilla Dei salubriter infusa, benedictione percepta, monasterium repetiit, matremque virtutum temperantiam mox ingrediens, totius honestatis et religionis prorupit in fructus, communis vitae legis contenta: nec ullam se virtutibus superiorem, ita decedens, in illa congregatione reliquit. Hactenus nobis in descriptione vitae vel morum Deo dilecti pontificis occupatis, jam tempus est aperire, qualiter quantumque per eum profecerit [Col. 1529C] in augmento divinae servitutis Ecclesia Coloniensis. Id cum ingenii nostri tarditas utcunque praesumat attentare, quis tamen ipso quoque carnis intuitu non videat, omnem hic eloquentiam magnitudini rerum imparem inveniri? Et primo quidem mentis ejus erga Deum et proximum ardorem plene prosequi, laboris est non minimi. Quod ne falso jactitare videamur, hinc historiae sequentis sumamus exordia.

XV. S. Anno reformat monasteria. Cum per omnes curae suae congregationes, cujuscunque professionis essent, regularis disciplinae tramitem licentia deperisse doleret, aliis pro vitae necessitatibus, aliis pro mundi cupiditatibus extra vagantibus: universorum praebendas pro supputatione annualium reddituum large disposuit, nonnullas ex suis adaugens: ut occasione libertatis erepta, necessitatem jugi claustralis cunctis induceret. In his exsequendis apostolicis utebatur praeceptis (II Tim. IV) , obsecrans [Col. 1529D] ut pater, increpans ut magister: interdum stimulos exorbitantibus ac recalcitrantibus addens, et catenus neglectam disciplinae coelestis scholam temporibus suis mundo reformans. Quibus studiis quo plus charitate fervebat, eo sollicitius insistens, ad majora divinae laudis opera magis inflammatus accessit, quinque monasteriorum structuras, ab ipsis fundamentorum initiis ad perfectum deductas, non animam tantum, sed et corpus omne, quinis a conditore sensibus institutum, ipsius addicens servitiis.

XVI. Monasterium S. Mariae ad Gradus construit. Itaque quod primum erat monasterium, quod dicitur, ad Gradus, in honorem sanctae Dei genitricis Mariae, jactis fundamentis erexit, omnique varii decoris elegantia pulchre distinctum consecravit, praediis ad [Col. 1530A] triginta canonicorum sufficientiam copiose delegatis: quos undique scientia, vita vel moribus exquisitos, illuc adunaverat. Ipse vero speciali devotione dilectae sibi Dominae totus inhaerens, cum ejus patrociniis animam credidisset, etiam sepulturam in eodem sibi monasterio, adhuc futurorum nescius exstruxit, et quasi jamjamque migraturus, locum frequentabat, pernox in orationibus, sua suorumque peccata lacrymarum fluminibus expians. Cumque noctem totam saepe duxisset insomnem, sub ipso lucis exortu super mattulam, vel super nudam humum, aliquoties super gradus in ingressu capitolii se reclinans, vix puncto temporis oculis in soporem clausis, surrexit. Cujus contritionis et abjectionis virtus non facile credebatur in eo, quandoquidem familiarissimis suis non semper innotuerit, et ipse publicis obsequiis vallatus incedens, aspectu ipso tremendus et gloriosus saeculi dignitatibus fuerit; qui tamen inter pauperes Christi degens, mitis et humilis semper exstitit. Nam ut a fratribus [Col. 1530B] nostris accepimus, cum eis residens, nonnunquam subridendo intulit: Quam magnum, quamque terribilem omnibus aulicis, veniens ad eos, me ingero? quomodo caput erecto collo circumducens, saevos oculos in unumquemque retorqueo, totum me componens illi, sub cujus vestigia sint omnia ruitura? cum tamen inter haec pavidus atque timidus, longe dejectior intus incedam, quam ulli patescat fidei. Haec suis ipse de se confessus est. Caeterum quoties curiae necdum praesens adesse nuntiabatur, non laicus, non clericus, non comes, non alius quis potens, non episcopus, non ipse denique rex exceptus est, qui non habitum suum aliter excoleret, comam aequaret, gestus quoque suos eo praesente temperaret.

XVII. Prosperis igitur successibus in consummatione templi, quod coeperat, usus, ubi magis magisque desiderio supernae jucunditatis aestuabat, exiguos deputans praeteriti temporis labores, eminentioris meriti arcem cupiebat apprehendere. Unde [Col. 1530C] secundo copiis contractis, S. Georgii martyris ecclesiam extra murum construxit, annuis redditibus abundantem, juxta quod exigebat illic congregatio facta clericorum. Ad cujus dedicationem votis omnibus inhians, reliquiis beati martyris adhuc acquirendis praepediebatur: et ecce, sicut ipso referente compertum est, nocte quadam sopore pressus, eumdem martyrem ex interioribus oratoriis S. Pantaleonis cum ingenti luminis frequentia procedere conspexit. Quem in amictu splendidissimo vultu roseo perfusum, cum mirantibus oculis ad novam suae devotionis fabricam gradum direxisse specularetur, illo jam ingresso, mox evigilavit. Illico divinae inspirationis gratia tactus, aliquid suis votis consonum in illo persensit somno: tenebrisque finitis, omnis impatiens morae, sancti Pantaleonis adiens sacrarium, auspice Deo, brachium praeclari martyris Georgii, sibi praesentatum, maxima cum veneratione suscepit: idque comitante multitudine, cum [Col. 1530D] et processio solemnis fieret per vestigia, quae noctu martyr calcare visus est, ad locum ubi ingressus est , bajulavit. Tunc secundum consecrationis ritum insistente clero cum pontifice, opportunitatem sermonis habendi tempus et locus expetiit. Repente igitur tumultu concitato, discursus hinc inde fiebat, nemine alium exspectante, sed singulis praeoccupantibus locum, qui voci praedicantis episcopi vicinior aestimaretur. Aliis vero parietes, aliis domos et arbores conscendentibus, plurimi duas per grandes trabes, per quas ad aedificium muri dispositus erat ascensus, circumjacebant, innumeris subtus eas conglobatis. Igitur omnibus arrectis auribus et oculis in ora loquentis episcopi defixis, trabes pressurae nimietatem non ferentes, cum fragore magno [Col. 1531A] corruerunt, iis qui super eas erant, pariter ad inferiora labentibus. Cumque molem ruentium turba subtus stans excepisset, clamor et concursus ingens exortus est, nullo dubitante magnitudinem periculi mortes plurimorum peregisse. Sed postquam facto silentio, nullius laesionis vestigium in aliquo repertum est, major laudis et admirationum vox ab omnibus insonuit: quibus divinae virtutis potentia meritum martyris sacerdotis tanto gloriosius, quanto jucundius patefecit. Hujus itaque laetitiae suavitate perfusus sacer antistes, brachium sanctum manibus sumens, ecclesiam ingressus est, resonantibus in hymnis et supplicationum vocibus hinc clero, illinc populo. Interea splendor igneus coelitus adveniens, ingredientem cum sanctis sanctum pontificem prosecutus est, visibiliter in templum descendens, perpaucis eorum, qui foris erant, et prope nullis ab hac exceptis visione. Qua de re plus in exsultationis voce cunctis perstrepentibus, ipse tot divinae [Col. 1531B] praesentiae signis exhilaratus, magna cum securitate, magna cum devotione totius ecclesiastici ministerii cultum peregit.

XVIII. Ignotus quidam senex hortatur eum, ut condat Sigebergense coenobium. Deinde cum totus in anteriora respiceret, eorum quae retro sunt oblitus, in secreto cujusdam noctis profunda quiete resolutis omnibus, more suo coenobium S. Martini transiens, vigiliis nocturnis monachos insistentes aure cordis et corporis audivit, graviterque suspirans, ad presbyterum quemdam occultorum suorum scientissimum ait: Nunquid cordis tui januam non pulsat, quod in tota Colonia sopitis omnibus, hi soli divinae servitutis sollicitudinem habentes, hoc tempore noctis ad psallendum Deo consistunt? Et me quidem nihil dignum ministris ejus exhibentem, cum in omnibus negligentem mea tulerit infelicitas, quam maxime monachis hactenus inutilis vixi. Et cum pectus feriens haec dixisset, oculis ad sidera [Col. 1531C] levatis cum expansione manuum, corde et ore subjunxit: Te precor, vitae mortisque dominator, et summe pater, te precor, ut hujus lucis inducias mihi concedas, donec tuo munere proficuum quid et in hujus religionis viros elaborem. Qua voce coelos penetrante, domum regressus, primo mane limen beati Petri adiit: ubi residens in crypta secretius et psallens, a quodam superveniente sene his verbis est admonitus: Ne mora sit, venerande praesul, in exstruendo requiei tuae loco, quem Deo praedestinante in monte, qui a praeterfluente fluvio Sigeberg cognominatur, habebis. Dixerat, et ab astantibus quasi delusor citius repulsus est, episcopo vim verbi profundius, quam dici possit, excipiente. Cujus ab hinc intentio non aliud, quam id, die noctuque volvens, qualiter ad finem pervenerit, expediendum est.

XIX. Palatinus comes dat S. Petro montem Sigebergensem. Palatinus comes Heinricus, vir potentiae saecularis et gloriae tunc temporis inimicitias adversus [Col. 1531D] innocentiam Deo dilecti pontificis exercens, caedibus, rapinis et incendiis per omne ferebatur episcopium, ad devastationem patriae praesidio fretus in praedicti montis vertice. Hunc justis exigentibus causis, anathematis sententia feriens archiepiscopus, tandem ad satisfactionem coactum captivumque traxit. Qui Coloniam veniens, ad ejus vestigia ruit supplex et poenitens, et accepto communionis et indulgentiae loco, pro grata se reconciliantis episcopi, beato Petro montem Sigebergensem dono contradidit. Tunc diu desideratum cernens sibi praesul patere negocium, portentis quibusdam, quae de monte rumor invexerat, quasi jam currens, accepto stimulo reddebatur incitatior. E quibus hoc, multis astipulantibus, non improbabiliter fertur.

XX. Signum crucis in aere conspicitur. Interjacente prope milliario, vicus quidam Stieldorp dictus, memorato distat a monte. Hujus incolae Dominicae [Col. 1532A] diei festo tracti sub iisdem diebus ecclesiam petentes, cum licentia populari varia conferentes liberum quaquaversum dirigerent intuitum, contra montem prospicientes, repente signum crucis coelo contiguum, quasi dependens vertici ejus imminere cernebant. Quod dum pulchre ceu colorum varietate distinctum singuli mirarentur, qui prudentiores erant, ingens dicebant esse ostentum, per quod portenderetur, triumphum crucis inibi digna veneratione frequentandum, cultoribus loci fide crucis, non armis visibilibus, semper triumphantibus

XXI. Visio duorum peregrinorum e Graecia. Anno 1066 templum Sigebergensis coenobii consecratur. Duobus quoque peregrinis ex Graecia per idem tempus apud Neronam, quae etiam Bonna dicitur, hospitantibus, apparuit in visu magnae claritatis scala, a vertice montis in coelum usque subrecta, per quam miri candoris agniculi laetis gestibus ascendentes, aetheris alta penetrabant. Et hoc in bonam [Col. 1532B] partem cunctis interpretantibus, ad aedificium montis, diversis vallatus artificibus, pontifex accessit: quorum alii arbores succidentes, alii succisas abigentes, alii terram effodientes, alii lapides advehentes, omnes vero variis in artibus pari studio ferventes, opus accelerabant, instante desuper episcopo et exactoribus ejus. Quid multa? De coelis auxilio praestito, consummatio templi prosperata est: quod anno Dominicae incarnationis millesimo sexagesimo sexto, decimo Kalendas Octobris, nomini S. Michaelis archangeli specialiter assignans, in honore omnium coelestium Virtutum sub patrocinio gloriosi ducis Mauricii sociorumque ejus consecravit. Cumque sanctae Crucis aram sanctificaret, et in eam reliquias imponeret, lux igneo coelitus radians fulgore, pariter introire visa est.

XXII. Visio S. Annonis sub missae sacrificio. Ex quo laetum sumens auspicium, cum in occidentali plaga monasterii versus Septentrionem, S. Martini [Col. 1532C] dedicaret sacellum [capellam], post peractum consecrationis officium ad altaris ministerium palliatus stetit. Ubi cum in contritione spiritus et compunctione cordis seipsum mactans, corporis et sanguinis Christi conficeret sacramentum, inter oculos et manus repente globus igneus emicans, tremenda volvebatur visione. Isque paulatim se colligens, totus est illapsus calici. Expavit sacerdos, et ut ipse retulit, prae timore extra se pene factus, haerebat quid ageret. Temerarium judicabat ultra manus ad benedictionem calicis extendere, quem tantae majestatis praesentia repleverat: et e diverso culpam formidabat, si desistens, universalis Ecclesiae ritum infringeret. Tandem occurrit animo, Spiritu sancto revelante, quod sui erat officii, benedictiones solitas percurrere: caeterum divinae dignationis fuisse, quod visum est, quae etiam invisibiliter id quotidie operaretur. His et similibus electionem supernam suis arridere coeptis gratanter accipiens, locum augustissimis [Col. 1532D] aedificiis excoluit, et exquisitissimis ecclesiae ornamentis illustravit, et amplissimis atque in multorum fratrum usus sufficientibus praediis locupletavit.

XXIII. Ex Italia adducit monachos in Sigebergense monasterium. Quam reverenter eos habuerit. Silentium servat ut monachus, et caeteras monasterii consuetudines. Cum autem in omnibus Teutonici regni monasteriis cerneret antiquum illum regularis disciplinae fervorem admodum refrixisse, et monachos a vita communi ad rem familiarem curam omnem studiumque convertisse, gravi taedio angebatur animus ejus, quod ingentibus expensis nihil Deo dignum confecturus putaretur. Interea contigit, ut pro causa reipublicae Romam proficisceretur: cumque nonnullas Italiae regiones peragraret, principes ejus regni, ne a rege deficerent, suis exhortationibus confortaturus, ad monasterium quoddam, cui [Col. 1533A] Fructuaria nomen est, causa orationis divertit. Ibi admiratus monachorum arctissimam, et secundum Regulae instituta conversationem, duodecim ex eis in opere Dei probatissimos secum rediens abduxit, et eos ad tradendum Galliis ejusdem disciplinae formulam, in Sigeberg constituit, prioribus monachis, quos aliunde asciverat, honorifice in locum suum remissis. Quod ejus factum imitati caeteri Galliarum episcopi, alii ex Gorzia, alii ex Cluniaco, alii ex Sigeberg, alii ex aliis monasteriis monachos evocantes, divini servitii scholam in suis singuli monasteriis instituerunt: adeoque brevi convaluit felicis hujus facti aemulatio, ut pauca intra Galliam monasteria videamus, quae non jam novae hujus institutionis jugum subacta receperint. Ipse vero monachos suos, juxta quod in Fructuaria compererat, cernens arctissimis vivere disciplinis, et conversationis eorum opinione longe lateque vulgata, multos ad mundi contemptum inflammari, et eorum magisterio [Col. 1533B] se in via Dei erudiendos tradere, magnas Deo gratias referebat, quod non confudisset eum ab exspectatione sua. Omnem quoque diligentiam adhibebat, ne quam earum rerum, quibus corporis imbecillitati consulendum sit, penuriam sustinerent. Honorabat ac venerabatur eos, ut dominos suos: nec solum abbati, sed decanis etiam monasterii ita subditus dictoque obtemperans erat, ut ad primum eorum imperium, quantumlibet gravibus publicae sub privatae rei negotiis implicitus teneretur, illico ex occupatis manibus surgeret, et omne quod jussissent, instar vilis mancipi exsequeretur. Cibos summa industria confectos quotidie, dum adesse potuisset, ipse eis inferebat, ipse apponebat, ipse potum miscebat, ipse quasi divinas inter haec singulorum exosculabatur manus, ipse reficientibus ad omne obsequium quolibet famulo promptior paratiorque assistebat: intentusque lectori, postquam omne ministerium peregisset, in ascensu graduum, satis humili [Col. 1533C] contentus sede, quiescebat. Silentium quoque ac caeteras monasterii consuetudines, dum inter eos versaretur, ita attentus sollicitusque servabat, ac si pro excessibus suis ipse quoque quotidie in capitulo eorum causam dicturus, et sententiam accepturus foret. Nullus unquam pater tali erga filios ducebatur affectu, nulla mater. Omnes ut se diligens, singulis compatiebatur, et animam suam pro unoquoque paratus impendere. Hoc enim in Sigeberg, hoc in Salevel, hoc in Grascaf, locis scilicet post ab eo constructis, studium erat, hic mos, haec institutio.

XXIV. Modo charissimus, modo plane invisus est imperatori. In periculis ad monachorum preces recurrit. Porro a rege gravissimis saepe numero dissidens inimicitiis, nunc quidem in summam familiaritatem pene in regni consortium ab illo assumebatur: nunc vero, quoniam ea quae in regno praeter aequum et bonum perperam gerebantur, vehementer detestaretur, et acerrime impugnaret, cum contumelia de palatio ejiciebatur, et ad exstinguendum [Col. 1533D] nomen ejus, totum regni robur concitabatur. Hic vicissitudinibus per plures annos cum rege concertationem habens, semper velut ad turrim fortitudinis recurrens, Sigebergensium fratrum preces in auxilium ascivit. Unde quodam tempore rege pessimis adversum se consiliis inflammato, pergens ad curiam, fratribus in horti cultura generaliter repertis, ait: Commotionis et indignationis regiae non inscius, iturus ad palatium, Deo me vobisque commendo. Vos clypeus meus estis: vos praesidium meum estis: vos, inquam, filii dilectissimi, omnia mea estis. Nulla mihi spes in militibus meis, nil praesumptionis est in armis eorum. In fide loquor: major mihi fiducia est in vobis, quam in omnibus illis. Itaque sit in benignitate Salvatoris, et in potestate vestrae dilectionis, quemadmodum a rege vel a suis excipiar. His dictis, profectus est, et plerumque per imperium ejus «qui [Col. 1534A] ponit terminum mari (Jer. V) ,» rex a fervore cordis sui desistens, cum paulo ante necem, ultimumque, si copia fieret, exterminium Annoni et omnibus, quae ejus essent, minaretur, eo veniente, quasi divinitus impulsus surgens, osculum pacis ei cum magna dilectione porrexit. Quapropter in stuporem versi quique circumstantes, inter se susurrabant: Ubi nunc irae? ubi nunc minae? ubi tot insultationes paulo ante habitae? In his omnibus Dominica vox consideranda est, quae sic promittit: «Ego me glorificantes glorificabo (I Reg. II) .» Et revera non modo nostris, sed et retro temporibus difficile inventus est, qui tantam prae se ferret majestatem ad saeculum tantam humilitatem erga Deum.

XXV. De Sigebergensibus quae statuerit. Igitur post quam voti sui compos, monachos suos in divinis rebus ad omnium imitationem singulariter florere conspexit, omnem pro eis sollicitudinem in futurum extendens, publicae excommunicationis et aeternae [Col. 1534B] damnationis vindictam protulit in omnem hominem, quicunque eis ad nocendum pertinax et malitiosus incumberet. Deinde auctoritatis suae sigillo roboratam paginam fecit, in qua sub eadem contestatione decrevit, ne quis primam monachorum illorum consuetudinem immutare praesumat: ne quis abbatem ad aliquod curiale servitium, aut non regulare officium constringat: ne quis episcopus, vel suorum quisquam eo loco standi potestatem habeat sine licentia abbatis: ne quis advocatus aut subdefensor, nisi quem voluerit abbas, eidem monasterio vel bonis ejus constituatur. Et ut major his constitutionibus in esset auctoritas, privilegium apostolicae sedis Romam pergens expetiit, quod adhuc in pace et concordia agente Ecclesia, in haec verba rescriptum accepit:

XXVI. «Alexander episcopus, servus servorum Dei, Annoni archiepiscopo sanctae Coloniensis Ecclesiae, in Christo Jesu fratri charissimo. Quod a [Col. 1534C] nobis, Deo dilecte frater, expetis, ex officio suscepto et auctoritate apostolica universis debemus ecclesiis. At mihi tecum, in Deo dilecte frater, aliter agendum est, quippe apud virum religiosum, et revera tam operibus, quam nomine episcopum. Itaque ex parte Domini nostri Jesu Christi, et sanctae Dei genitricis Mariae, sanctorumque apostolorum Petri et Pauli, omniumque sanctorum et electorum Dei confirmamus et corroboramus abbatiam illam in perpetuum: ne qua persona magna vel parva, non aliquis successorum tuorum, non rex aut comes, nullus, inquam, hominum ex ea quidquam ad destructionem loci demoliri audeat: verum omnibus inibi collatis atque conferendis, pax sit permanens et inconvulsa: et prima ista, quo modo instituuntur, apud monachos permaneat consuetudo, sitque illis de abbate libera electio. Si quis hujus nostri privilegii temere violator exstiterit, perpetui anathematis vinculis se innodandum noverit, nisi forte resipiscens, digne satisfecerit. Qui vero pia devotione [Col. 1534D] observator esse studuerit, peccatorum suorum omnium consequatur veniam, et aeternae beatitudinis gloriam mereatur.» In quibus papae dictis facile datur advertere, quantae sanctitatis et venerationis iste nostrorum temporum singularis praesul in pectore tanti pontificis habitus sit, quem virum religiosum, et revera tam operibus quam nomine episcopum, sic vigilanter appellavit. Exemplar quoque regalis decreti ponimus ex parte, ne lateat lectorem, legitima praefati coenobii non leviter infringenda:

XXVII. «Henricus divina favente clementia rex. Cunctis Christi cultoribus, nostrique fidelibus, tam gignendis, quam modernis innotescat, qualiter charissimus nobis Anno archiepiscopus monasterium, quod in monte Sigeberg construxit, nostrae tutelae et defensioni subdidit; et mercatum, telonium, monetam [Col. 1535A] atque praedia, cum omnigenis ad hoc quaesitis et datis, sive quaerendis et dandis utilitatibus, nostra regali auctoritate firmari et corroborari, postulavit.» Et post aliqua: «Itaque monasterium et omnia ad hoc pertinentia, in nostram accipimus defensionem, et regio more hanc inde conscriptam chartam propria manu corroboravimus, et sigilli nostri impressione insigniri jussimus.»

XXVIII. S. Anno alia duo exstruit monasteria. Post haec prudentissimus pontifex, adhuc hujus vitae dies sibi concessos videns, ob id, quod scriptum est: «Justus justificetur adhuc (Apoc. XXII) ,» duas monachorum congregationes addidit: unam in regione Uvestfalorum, loco qui dicitur Grascaf; aliam in confinio Turingorum et Sclavorum, loco qui dicitur Salvelt. Quarum prior in honorem S. Alexandri martyris et sex fratrum ejus: sequens, in honorem principis apostolorum ab ipso consecrata est. Has structuris et praediorum sumptibus abunde [Col. 1535B] ditatas, ad normam Sigebergensium vivere instituit, adductis illuc ejusdem coenobii fratribus. Tunc demum numero quinque virginum prudentium (Matth. XXV) perfecte admissus, non in visu, non in auditu, non in gustu, non in odoratu, non in tactu sponsi venientis offendere dignus erat vultum, per singulos sensus deputatis, qui perpetuis orationibus, vigiliis et eleemosynis, digno coelestis Regis conspectibus ornatu, et viventem eum mortuum excolerent. O vere felix, nimiumque felix, qui tantorum fultus intercessionibus, si quid per quinque sensus deliquisset, venia poterat aboleri facili. Cujus dilectioni quam vicem debeant sui alumni, magnopere singulis curandum est: qui totus in ipsis, ut unica mater unico pendens in filio, nonnunquam corporis debilitatem sustinuit ex compassione, qua erga illos afficiebatur, quod uno satis elucebit exemplo.

XXIX. Nundinae Colonienses. Ardenti febre laborat vir sanctissimus. Subito mirabiliter revalescit. Instabat aliquando Paschalis festi singularis et jucunda [Col. 1535C] celebritas, et confluentibus Coloniam non solum ex omnibus prope Rhenum civitatibus, sed et de transmarinis, et adhuc remotioribus provinciis absque numero populis ad nundinas toto orbe celeberrimas, fiebat ut ex ipsa frequentia geminum Coloniensibus immineret tripudium. Verum, quod hujus laetitiae pulchritudinem magna poterat ex parte fuscare, vehemens febrium ignis invasit episcopum: qui et decidit in lectum. Cumque Dominicae coenae dies illuxisset, et ipse membris omnibus defatigatus, ministerium sacri mandati se desperaret implere posse, quod speciali semper devotione suo tempore frequentare solebat, major ex tristitia morbus cordis ejus intima penetravit. Coepit enim variis intus aestuare cogitationibus, qui foris aestuabat febribus: et nunc quidem, ne fructu tam pii privaretur obsequii, ad id exsequendum modis omnibus surgere definivit: nunc vero perpensis imbecillitatis suae viribus, vix ad primum motum sufficientibus, stultitiae [Col. 1535D] proximum judicavit id conari velle, quod, nullo dubitante, facultatem excederet. Hoc gemino cordis conflictu die consumpto, aderat hora, qua Rex summus, trementibus angelis, servorum vestigia petens, humilitatis suae exemplum factis et dictis (Joan. XIII.) fidelibus suis ingessit. Quod pius vir intimo mentis oculo considerans, in maximam afflictionem incidit, dum timuit ab ejus excludi consortio, quem in hoc facto imitaretur et infirmus. Tum vero totus versus ad preces, petiit ut omnium Dominus, cui praesto est, cum voluerit, posse, suis adesse dignaretur desideriis, concessis viribus quas intentio pia supplex exigeret: praemissoque puero, fratribus mandatum direxit, ubi brevissimo temporis intervallo, se, sine dubio venturum, sustinerent. Illis inopinato nuntio retentis ab officio sacro, postquam cunctantius episcopi praesentia offerri coepit, priores exspectationis taedio exacerbati, miserunt ad eum, dicentes: Nobis quid exspectemus ignorantibus, hora pertransiit, et [Col. 1536A] jam nocte vicina, hodierni diei reverentiae imminutione divini cultus, non sine dolore plus justo certe detrahemus. Mox igne charitatis, febrium ignes mitigantes, lectum relinquens pontifex, fratres adiit, et ex more linteo praecinctus, ad ablutionis mysticae ministerium praeter spem omnium processit. Hic quam humiliter, quam pie, quam devote velut ad ipsius Domini vestigia procubuerit, quomodo per singulorum pedes lacrymans, eos capillis venerandi capitis sui terserit, et osculo suppliciter honoraverit, illam quondam poenitentem Mariam in oculis cordis semper habens (Luc. VII) , lectoris prudentiae derelinquo. Sedentibus autem singulis in ordine suo, congregatio beatae Mariae semper Virginis, ipsius olim studiis elaborata, juxta suam dispositionem una nihilominus tenebatur in parte. Ad quam, consummato in caeteris charitatis suae et devotionis opere, veniens, intimo dilectionis oculo defixus in illam, recordabatur et aliarum in Christo per se congregatarum. [Col. 1536B] Interim et prior ad animum rediit infirmitas. Hinc factum est, ut suorum quandoque desolatio cor ejus pulsans, tanta subito miseratione eum commoverit, ut dolore correptus, in terram rueret, jamque moribundus, et omni membrorum officio destitutus, gestantium manibus ad lectum reportaretur. In eadem infirmitate triduo jacens, respiciente Domino piam ejus sollicitudinem, qua timebat ne grex suus sacri verbi pabulo per sancta solemnia careret, in ipsis Dominicae resurrectionis vigiliis mirabiliter sanatus est. Cum enim matutinalia signa insonuissent, repente quasi divino tractus instinctu, prosiliit e lecto, et a reclamante puero cubiculario, qui eum doloris insania suspicabatur agitari, calceamenta cum vestimentis vix extorquens, ad ecclesiam laetus processit. Porro cunctis in admirationem versis, ipse cum aliis cantans, et psalmum dicens ei, «qui ascendit super occasum, Dominus nomen illi (Psal. LXVII) ;» ad tertiae quoque lectionis enunciationem accessit, solito jucundius et hilarius eam [Col. 1536C] perlegens. Ex hoc pastor bonus ovium, pulchris et paschali cultui condignis alludens tripudiis, generale gaudium suis extulit et cumulavit gaudiis, totam solemnitatis illius instantiam tam jucunde, tam devote, tamque studiose peragens, ut nulli dubium esset, quin ad haec peragenda, dextera Christi resurgentis eum a lecto doloris erexerit.

XXX. Exteri quoque reges eum venerantur. Componit hymnos quosdam. Praeterea cujus famae vel nominis vir tantarum inter suos virtutum, apud exteras quoque nationes fuerit, hinc aestimari potest, quod Anglorum Danorumque regibus amicitia junctus, donis et legationibus eorum crebro honoratus est: quod Henricum imperatorem in Pannoniam persecutus cum regno patriaque pulsum, et ad se profugum Hungarorum regem reduceret, ipse per industriam suam in subjugandis hostium castris, cunctis illis armis plus praestitit et effecit: quod cum epistolis legatos suos ad Graeciae regem direxit: [Col. 1536D] qui reversi Dominici ligni partem non modicam, aliaque regalium donorum insignia rege transmittente, ipsi praesentarunt: quodque regina Polonorum, ex Teutonicis oriunda fama nominis ejus ducta, ad invisendum eum properavit, ejusque ditioni Salevelt, et quaeque cohaerentia concessit, acceptis ab eo variarum specierum et precarii condignis pretiis. In quo loco, sicut paulo superius commemoratum est, coenobium construxit, quod speciali quadam veneratione semper dilexit, tum propter expertam inibi coelestis gratiae praesentiam, tum etiam ob lucrum paganae gentis, in circuitu commorantis. Nam frequenter tumultum Coloniae declinans, illic secessit, ubi spiritualibus studiis occupatus, quaedam divinae laudis carmina vel hymnos composuit, quibusdam etiam revelationibus interfuit, et contemplationi vacans, futurae quietis dulcedinem praegustavit.

XXXI. Omnia sua ecclesiarum ministris et pauperibus [Col. 1537A] elargitur. Cum autem divitiis et gloria cunctos in regno praecederet, quod forsitan fidem excedit, saepe nec nummum et prope nec nummi pretium sub sui juris custodia reperit. Quidquid enim ab hujus mundi divitibus vel emendo, vel in precariam accipiendo, vel aliter acquisierat, mox in pauperes, vel ecclesiarum ministros expendit: hoc propositum habens, ne minimam saltem rem in omni proprietatis suae jure moriens post se relinqueret. Denique nunc multis, nunc paucioribus, aut certe singulis e fratribus nostris, coram eo positis: Quid, inquit, hominum aestimatio me quasi magnum divitemque celebrat? En exceptis utensilibus capellulae, ministeriique pontificalis et hoc annulo nescio me saltem unum hodie possidere denarium. Nec enim inexplebilis avaritiae thesauros meis congrego claustris, unde vel regis, vel suorum vita periclitetur, aut ingluvies satietur, eorum edacitati me satis in hoc obviante, ut nec assem unum oculos claudens, [Col. 1537B] inter illorum ungues relinquam. Cujus verbi quis finis fuerit, patet ex eo quod in aegritudine, qua mortuus est, alienis fovebatur operimentis, quotiesque manibus ferebatur in occursum sanctorum, quos jam infirmus in suis liminibus ipse visitare non praevalens, ad se visitandum plerumque deferri voluit, habitu proprio carens, interim ab aliquo canonicorum contegi necesse habuit. O quantus ecclesiarum defensor ille exstitit, quam impenetrabilis inimicis Christi murus: non ex illis, in quos prophetia dirigitur: «Non ascendistis ex adverso, nec opposuistis murum pro domo Israel, ut staretis in praelio in die Domini (Ezech. XIII) :» qui summi Pastoris imitator bonus, animam suam pro ovibus suis obtulit (Joan. X) , dum nunquam more mercenarii lupis ingruentibus cessit: sed semper eos aut verbo severissimae increpationis, aut gladio justissimae excommunicationis insecutus est, interdum etiam impudentiores quasi militari manu deterrens, porro contra omnes orationis invictae scutum arripiens. [Col. 1537C] Exstant ejus innumerabiles pro Ecclesia sudores, nec possent commemorari omnia, quae pertulit ab impiis. Unum duntaxat, in quo potissimum orationis ejus vis et efficacia cognoscitur, ad terrorem eorum, qui nunc quoque coelis invecto impudenter obloquuntur, inferimus: ut vel sero resipiscentes, quid cum Christo vivens, possit, attendant, quem carne tectum, tantum potuisse forsitan mirabuntur.

XXXII. Comes Palatinus fit monachus. Deserit monasterium. Vastat ditionem S. Annonis. Palatinus mente capitur. Postquam mons Sigebergensis , qui vertitur in victoriam, victor utique vitiorum, tradente Palatino comite, ditioni S. Petri cessit, idem magnae tyrannidis vir, quasi sopito perversitatis igne, Gorziam venit: ubi deposito pompae saecularis cingulo, monachicae paupertatis habitum sumpsit. Egit hoc arte sua diabolus, qui substantiae spiritualis et angelicae dignitatis creatura, per subtilitatem [Col. 1537D] naturae suae nonnunquam ex anterioribus futura perpendit, et semel obnoxios gehennae, mille circumveniens dolis, dupliciter filios ejus effecit. Hac usus fraude circa virum hunc, eum post aliquod tempus a professione fallaciter usurpata deturbans, amplexus conjugales resque familiares repetere suasit, et conjunctis sibi nequitiae suae septem spiritibus, cor ejus intrans, in omnem deinceps flagitiorum voraginem praecipitavit. Is exosos habens omnes Dei servos, utpote refuga, bella movit, seditiones concitavit, et ad suae perditionis cumulum, ad exstinguendum nomen celeberrimi tunc pontificis Annonis, Agrippinensem urbem post rapinas et incendia, post caedes et detruncationes plurimorum, hostiliter aggressus est. Ibi cominus cum armatorum multitudine sedens, omnia per circuitum quasi saevus aper devastavit, ignem pariter et ferrum [Col. 1538A] miscens. Interim sacer pontifex intrinsecus cilicio tectus, minori pro se, maxima vero pro commisso sibi grege sollicitudine aestuans, die quadam cum processisset ad murum, vidit procul ignem micantem, et vicorum nuper incensorum flammam fumumque in sublime conscendere, incolis ex uno latere fugientibus hostes, ex altero ignes. Ad quod spectaculum pastor pius intimo dolore trajectus, non aliter, quam si gladiis omnium confoderetur hostium, ingemuit, et miserabilem emittens vocem: O me miserum, inquit, o me peccatorem, et o nimis infelicem, quem tanti mali, tanti doloris, proh dolor! inspectorem aetas ingrata protraxit in hanc horam. Moxque loco cedens, intra matricis ecclesiae limen sese recepit, et ante protectoris sui sancti Petri memoriam ruens, has lugens et ejulans edidit voces: Heu, heu! Domine, quid commeruit grex et ovile tuum, ut sic rabidis luporum dentibus expositus, eorum morsibus attrectetur, eorum faucibus devoretur? Se laedentes non laeserunt: laesi vicem non rependunt, [Col. 1538B] gratis jugulantur, sine causa sedibus pelluntur, et quidquid poenarum pessimus quisque dictante justitia luit, hi, sola imperante crudelitate, longe durius exsolvunt. Ecce qualis clamor viduarum, quantae pupillorum et orphanorum miseriae, quot pauperum contritiones te susceptorem eorum, te judicem eorum, jamjam necessario provocant ad judicium. Miserere, pacisque nobis serenum adspira diem, in eum, cujuscunque causa talis Ecclesiae tuae tempestas imminet, tuae vindictae determinans sententiam. At vero Coloniensibus ad arma conclamantibus, ac pro defensione civitatis hostiles impetus bellicis apparatibus hac illac per murum observantibus, tyrannus quidem velut dissimulans, in castrum suum, quod Cochomo dicunt, se contulit: magis autem, ut viribus et multitudine se sequentium illic adunatis, judicium sanguinis cum episcopo ejusque administris publice committeret. Contra quem cum episcopi milites nihilominus omnibus armarentur viribus, [Col. 1538C] et studio partium quidam consanguinei cum Palatino, quidam cum episcopo ordinarentur, essetque civilis belli periculosissima cunctis suspicio, sanctus pontifex gravi pressus angustia mentis, quod e duobus tolerabilius eligeret, ignorabat. Si superbiam hostis armis humiliare decerneret, occurrebat inhumana crudelitas, et miserabile scelus, cum frater fratrem, gener socerum, socer generum hostiliter prosternerent. Si vero aliter vellet, imaginariis oculis expugnandae urbis miserias, ecclesiarum destructiones, clericorum vel monachorum contumelias, viduarum pauperumque necessitates, postremo juvenum et senum indiscretas caedes attendebat. In hujus articulo necessitatis quod primum, quod maximum, quodque certissimum erat solatium, totum se contulit ad Dominum, cum jejuniis litanias ordinans, et diversa sanctorum oratoria lustrans. Jamque futurus quasi praesens timebatur hostis, et sacerdos cum populo circumiens, tristes [Col. 1538D] meditabatur causas, nec tamen a psalmorum modulatione cessabat. Cumque ordine venisset ad tricesimum quintum psalmum, cujus est initium, Judica, Domine, nocentes me, atque in eum altius intenderet, ex ipsa psalmi convenientia dolor cordis ejus increscebat. Ubi autem ad versiculum illum, Veniat illi laqueus, quem ignorat, ventum est, quasi praesagio quodam de adversario tactus, infremuit spiritu, lacrymisque cum voce prorumpentibus, eumdem, diacono stupente, denuo repetivit dicens: Veniat illi laqueus, quem ignorat, et captio quam abscondit, apprehendat eum. Hoc quomodo protulerit, orantisne affectu, an potius spiritu prophetantis, vel, ut melius reor, utroque modo, historiae nil obest: quandoquidem paucis evolutis diebus, laqueus, quem praedixit, incomprehensibili superni arbitri judicio tam terribiliter hostem ipsum irretivit, [Col. 1539A] ut inaudito saeculis furore, uxorem suam, propter cujus mortiferam dulcedinem apostataverat, propriis manibus interficeret. Nam militum praefectis bellantium acies foris instruentibus ad futuram, quae sperabatur, cum episcopo congressionem, ipse residens in cubiculo juxta suae cupidinis sociam, irascente Domino, nec diutius calamitates innocentium sustinente, in amentiam versus est, ac mox dependentem arripiens bipennem, dilectae conjugis Adelheidis caput feriens amputavit, cursuque fores egressus, plausu manuum et cachinno, quid egisset, insanientis, ut erat, more exposuit. Exhorruit ad tam triste piaculum omnis aetas, omnisque conditio, cessavitque tam operosa bellicae conventionis apparatio, singulis ad propria recedentibus. Ipse vero princeps et auctor seditionis captus, vinculisque a suis injectus, quandiu supervixit, furiosus et impos sui mansit, propriisque calamitatibus contentus, in alienam cladem amplius grassandi nec [Col. 1539B] copiam, nec voluntatem habuit. Tunc pius sacerdos, unicum coelestis magisterii suis temporibus exemplar, opere complens illud Dominicum: «Orate pro persequentibus vos, et benefacite his, qui oderunt vos (Matth. V) ,» mulierem miserabiliter interemptam, officiose ac nimis flebiliter terrae commendavit, filium ejus in sua suscipiens, affectu benignissimo nutrivit, multisque beneficiis indulgentissime remuneravit. Exinde Colonia pace repleta, pastoris sui jucundabatur in operibus: qui non solum diversis misericordiae deditus erat officiis, alens egentes, vestiens nudos: sed et ecclesiasticae religionis decus amplificavit, monasteria construens, ministris Dei necessaria procurans, et semper in perquirendis et honorandis sanctorum cineribus infatigabili satagens studio.

XXXIII. S. Anno infert in Sigebergense monasterium corpus S. Innocentii martyris. Cujus rei desiderio tempore quodam Romam ingressus est, Romanorum archicancellarius, suae devotioni pariter [Col. 1539C] et ecclesiae consulturus utilitatibus. In quo negotio non parvo illic tempore insumpto, Apostolicae benedictionis impetrato commeatu, se cum suis ad regrediendum ocius absolvit. In eo autem positus itinere, precibus contendit ab Adelheida, tunc Alpium Cotiarum marchionissa, ut Thebaeae regionis reliquias, ejus auctoritatis jussu mereretur ab Agaunensibus, ejus quippe ditionis erat locus ille. Quo perveniens, licet splendide ac populariter, ut non solum archiepiscopum Coloniensium, sed et Archicancellarium totius Italiae decebat, exciperetur, consilio tamen et prudentia magis, quam potestate, sibi censuit illic agendum. Proin de donis et promissionibus ad voluntatem suam flexum habens sacrarum aedium custodem, remotis aliarum personarum impedimentis, in secreto noctis paucis suorum admissis, ecclesiam ingressus est: ubi sacratissimum beati martyris Innocentii corpus una cum capite S. Vitalis, reverenter extulit, et tam sui voti prosperitate, [Col. 1539D] quam etiam suspicione alicujus in populo perturbationis actus, profectionem maturius imperavit. Christo ergo viae praeduce, post emensum peregrinationis suae pelagus, moenia Sigebergensis coenobii contingens, sanctarum reliquiarum thesaurum auro pretiosiorem cum magno populorum tripudio, qui eo die confluxerant, illuc intulit tertio Idus Maii, qui dies Dominicae ascensionis tunc gaudiis illustrabatur, ab Incarnatione Domini post millesimum sexagesimum nonum anno septuagesimo vertente, fratribus cunctis de patrocinio coelitus collato, et de praesentia diu desiderati patris pio gaudio solemniter sese agentibus.

XXXIV. Sententia memorabilis. Ignis miro modo exstinguitur. Hoc rumore Colonienses quoque tacti, frequentia magna cleri simulque plebis, eum civitatem sanctum post haec ingredientem, susceperunt. [Col. 1540A] At ille, ne quas ex Italiae divitiis opes advexerat, suae sedis concivibus minus communicasset, elegantis artificii sacellum [capellam], templo S. Georgii contiguum, instruxit, reponens in eo, quod a Roma detulerat, dignum veneratione martyris Caesarii brachium. Quod ut apostolici nominis dignitas celebrius redderet, in honorem S. Jacobi sacraturus illud venerabilis pontifex, cum populo processit: et ecce vorax incendium eo jam, ut mos exigit, infulato, repente civitatem versus orientem invasit minaciter. Tunc turbis ad ejus exstinctionem sese certatim subtrahentibus, et episcopum vix paucis ex tam nimia, quae confluxerat, multitudine septum relinquentibus, ille tanto moerens impedimento, cum caput intra manus deponens, paululum resedisset, quasi responso divinitus accepto: Non, inquit, suae virtutis vim ignis, qui fraude malitiosi serpentis emersit, in periculum aliquod hujus urbis hodie exeret: tantum plebs de hoc secura [Col. 1540B] redeat, ut in consecratione filiae matris nostrae, sanctae scilicet Ecclesiae, beneplacitum Domino ministerii nostri persolvamus obsequium. Protinus reverso populo flamma nihilominus emoriens defecit. Itaque juxta ritum institutionis ecclesiasticae, cunctis in dedicando sacerdotem prosequentibus alacriter, ubi tempus expetiit, eminentioris loci petens apicem, mellifluis et compunctione plenis exhortationibus circumstantes alloqui coepit: cum repente per insidias invidiosi hostis, edax denuo consurgens ignis, turbationem non minimam sacri verbi auditoribus incussit. Quos forti commonitione, ne loco moverentur, retinens episcopus omnibus in periculis primum asseruit praesidium, laudibus Christi nullum praeponere periculum: ipsos oculis inspecturos, si tantum stare deliberassent, quam velox, nemine obsistente, furentis incendii fieret interitus. Adhuc eo talia prosequente, cum nonnullis contra facientibus, caeteri pro verbi Dei reverentia gradum fixissent, aspicientibus cunctis, velut inundatione [Col. 1540C] desuper fusa, momento temporis totus oppressus est ignis, et ad majorem Christi gloriam, regnante non minimum super eos incendio, quos ardor avaritiae non passus est in audiendo sacerdote perdurare, ii, qui verbis ejus assensi fuerant, ne levis quidem scintillae vestigium in omni supellectili sua repererunt. Unde materiam dicendi sumens episcopus, in longum protraxit sermonem, multa de daemonum insidiis, multa de Dei clementia disserens: finem, non initia, in Christianis quaeri; caeterum coepisse bonum, nec perfecisse, non modo nulli mercedi, sed et suppliciis obnoxium affirmans. Postremo in extollendis sanctorum laudibus immorans, hoc relatione dignum, cunctis suspirantibus, annexuit.

XXXV. Homo mortuus reviviscit. Quid conferant sanctorum patrocinia . In urbe Roma vir quidam Andraeas nomine, non opere, divitiis et vitae deliciis affluens, laxae conversationis amplam terebat viam, [Col. 1540D] animam oneri, corpus habens voluptati: cui praeter nomen Christianitatis et emortuam fidem, Christianae religionis nihil videbatur inesse, excepto, quod beato Caesario martyri devotus, ecclesiam ejus cum cereis frequentare solebat. Hic generali mortis conditione praeventus, sero sui poenitens, ultimum efflavit spiritum. Nec mora, corpus in feretro compositum, flentium et plangentium amicorum tristi ambiebatur obsequio, sepulturam ejus ob quaedam impedimenta in diem alterum differentium. Itaque protractis ad medium noctis excubiis, altoque stupore perfusis, repente feretrum moveri coepit: elevansque caput, qui jacebat exanimis, cum undique circumspiciens, ampliorem videntibus terrorem incussisset, fugae praesidium nonnullis arripientibus, omnibus vero pariter mente consternatis, in feretro resedit. Interim prudentiores fiducia nonnihil resumpta, [Col. 1541A] procul quibusdam subsistentibus, propius accesserunt, et inspecto diligenter homine, quid rei contigisset, sciscitati sunt, utrum phantasiis diaboli luderentur, an insueta mortalibus lege ab inferis redivivus emersisset, vel, quod magis erat in suspicione, languoris immanitate pro mortuo habitus, oculos tantum intuentium fefellisset, caeterum vitam non plane amisisset. Ad haec ille graviter suspirans: Non, inquit, simulate, sed vere mortis incidi sortem, at vero perpetuae mortis sententiam et in anima et in corpore, proh dolor! luerem, si Caesarii martyris Deo digna non intercessisset supplicatio. Subjungensque secundum tenorem interrogantium, ubi fuisset, quid vidisset, et ut rediisset, ita ait: E corpore violenter ejectus, ad terribile nimisque pavendum Christi solium ducebar. Ibi circumstantibus cum tremore millibus angelorum, ego miserrimus conscientiae reus, nec oculos in quemquam illorum supplex attollere praesumebam: solummodo districti judicis tristem sententiam accipiens, a teterrimis et horrore [Col. 1541B] plenis daemonibus ad aeternae damnationis loca trahebar absque misericordia. Pectusque feriens, ac nimis flebiliter ingemiscens: Illius, inquit, horae miseria nullis digne exponenda verbis, mei cordis memoria nunquam elabitur. Cumque me flentem procacissimi daemones cachinnantes, meisque casibus insultantes, ac perditionem atrociter impellerent, pretiosus martyr Caesarius, meis calamitatibus pie commotus, cum favore sanctae Dei genitricis, sanctorumque apostolorum et martyrum, procidit ante Dominum, vulnerum suorum stigmata demonstrans, et dicens: O clementissime Domine, tremendi nominis tui causa haec quondam libenter excepi, nec erat in his perferendis, licet caro gemeret, ulla reluctatio mentis: dummodo temporalium tormentorum asperitate corpus semel enecatum, nullis deinceps tristitiae stimulis vel animam, vel carnem, te praeside, afficeret. Quid itaque te, qui pius es, inspiciente, novis in corde doloribus denuo premor? [Col. 1541C] Ecce qui meo credulus patrocinio, vitam suam mihi commisit ex integro, praeceps impellitur ad inferos, jamque merito stultitiae arguitur, qui vana spe seductus, me coluerit ut vitae suae gubernatorem, quem in allevandis saltem suppliciis habere non possit intercessorem. In his vocibus eo coram Christo rege jacente, piissima Dei genitrix Virgo Maria, cum reliquis sanctis se adjungens, filium et Dominum suum ad voluntatem martyris sui flexit: per cujus imperium pessimis daemonibus ereptus, jam veniae securus et vitae, corpus ad hoc rei induere jussus sum, ut his cognitis, unusquisque suae salutis sollicitior reddatur. Haec homine perorante, cum adstantes stupor invaderet, collegit se super feretrum, et obiit. Tali conclusione rem doctor egregius finiens, omnes suspiriis et compunctione, quod audierant, commendantes, mox allocutus est: Et vos, fratres, vosque, sorores, hujus considerationem facti in cordium vestrorum secreta admittentes, ad quemcunque [Col. 1541D] devotionis et servitii cultum vosipsos sanctis Dei offerte, ut extremae tribulationis angustiis arctati, quemlibet sanctorum tanto laetior quisque vestrum illic patronum experiatur, quanto devotior hic in ejus vixit obsequio. His ab eo dictis, nos ob id, quod paulo ante attigimus, docuisse scilicet eum, omnibus in periculis primum esse praesidium, laudibus Christi nullum praeponere periculum, memorabile quiddam, ipsius ore celebratum, subjicimus, unde possit adstrui, quod eum proposuisse non falso testati sumus.

XXXVI. Monasterium S. Caeciliae perantiquum Coloniae. Antiquae structurae monasterium, titulo S. Caeciliae virginis et martyris, Coloniae frequens habetur, in quo sacrarum feminarum exemplo, puellaris innocentiae et aetatis infans quaedam dulcissimo nutriebatur affectu, omnibus, et praecipue matri congregationis, unice chara. Verum immatura superveniens mors, tam laeta principia simplicis et [Col. 1542A] jucundae indolis, amarissima sorte turbavit, jacebatque jam omnium oculis onerosa, quae fuerat ante gratissima. Lugenda sane conditio nostra, quae non solum nos in nobisipsis ultimae separationis inevitabilem necessitatem cogit pati, sed et in amissione charorum quotidiana, proh dolor! strage mortificat. Sic omnes homines quotidie patimur: sic et tunc praedictae sorores passae, puellam in extremo spiritu constitutam ocius amissurae, post vespertinos hymnos hora Completorii jam instante, chorum petierunt, ut sua Domino redderent, moestae de suis. Necdum vero primorum modulatio psalmorum inchoatione sequentium plene perfecta est, cum subito tactu signi notissimi sorores ad egressionem animae migrantis evocatae, non sine magnae praevaricationis audacia, singulae quorum relinquentes, divinae laudis opere neglecto, ad morientem quasi suffragium, magis autem periculum ex hoc allaturae, concurrebant. Ad quarum introitum oculos, mortis sopore clausos, puella violenter aperiens, impetu magno, [Col. 1542B] quasi nil adversi passa, prosiliit c lecto, cursu petens abbatissam, ejusque apprehensa regiminis parte stridens dentibus et toto corpore tremens illa se tenaciter obvolvit, clamans et dicens: Fer praesidium, domina mi, fer praesidium. At cunctis insolitae rei novitate non minus, quam clamoribus puellae, more feminarum, cum emissione confusae vocis angustatis, mater tremebunda: Quid habes, inquit, filia? Illa respondit: Monstrosorum daemonum ingens et horrenda multitudo cum sororibus fores ingredientibus irrumpens, ad inferos me secum abducere velle minantur. Cumque causam hujus mali mater infusa lacrymis sciscitaretur: Nulla, inquit illa, alias ob culpas id patior, nisi quod propter me detrimentum servitii sui Christus habet: cujus laudes, si mihi sorores aliquid conferre vellent, oportebat prius debito fine concludi. Protinus ad imperium matris cunctae sorores ad monasterium regressae, tanto devotius, tantoque obnixius divinis [Col. 1542C] coeperunt laudibus insistere, quanto manifestius intellexerunt, propter illas neglectas et puellam esse periclitatam, et se non contemnendae transgressionis offensam incurrisse. Quibus cubiculi limen excedentibus, puella lectulum repetens, ibi se stravit, et sororibus ad psallendum Deo chorum tenentibus, ipsa nullius horroris gestus prae se ferens, paulatim, ut solent morientes, deficiens, vita functa est.

XXXVII. S. Agilolfum episcopum Coloniensem transfert et SS. Evaldos elevat. Sed ut ad priora redeamus, Anno beatissimus in terris excolens, quibus in coelis associari totis nisibus festinabat, Coloniensem urbem diu fraudatam corpore martyris et episcopi sui Agilolfi, membrorum ejus restitutione laetificavit: quae Malmundariensibus praeripiens, in monasterium suum, quod est ad Gradus, cum magna civitatis exsultantis ambitione transtulit. Inter haec et duorum Evaldorum pretiosa corpora, revelatione eorumdem martyrum instructus, de tumulis sublevavit: quos olim in Saxonia, Rhenus amne refluo [Col. 1542D] Coloniam sepeliendos advexerat.

XXXVIII. S. Benigni martyris corpus invenitur. Restat nunc commemorare, quemadmodum corpus beatissimi martyris et sacerdotis Benigni temporibus ejus ad perpetuam Sigebergensium gloriam et salutem vel inventum sit, vel translatum. In Sueviae loco, qui dicitur Cella S. Viti, quidam Alemannorum atque Burgundiorum dux olim ecclesiam constituens, suis eam bonis haereditariis ad sustentationem monachorum illic Deo militantium abundare fecit. Qui devotione pariter et fide instructus, cum sanctarum reliquiarum studio Divionem venisset, inde rediens, corpus Deo dilectissimi martyris Benigni secum exportavit: qui divinitus ab Oriente Galliis destinatus, post multos agones tandem sub Aureliano Caesare lancea militis percussus, in specie niveae columbae coelos penetravit. Illos quoque tergeminos fratres Speusippum, Eleusippum et Meleusippum, [Col. 1543A] a praedicto martyre baptizatos, et apud Lingones egregie coronatos, una cum corpore S. Mamerti, civitatis illius episcopi, dux idem concedente Christo emeruit, laetusque cum tanto coelestis patrocinii pignore fines Alemanniae repetens, ecclesiae quam construxit, desiderabilem consignavit thesaurum, sanctis corporibus, ob metum futurorum, in sacrario cum attitulatione nominum, terrae altius immersis. Post multos annos omnibus generationis illius hinc sublatis, cum locus idem regali coenobio, quod Eleuvange nuncupant, in proprietatem cessisset, et tantarum lucernarum fulgor incognitus mundo, pulvere vilis sepulturae tegeretur, ordinante Deo, qui producit Luciferum in tempore suo (Job XXXVIII) , cujusdam operis intentione pavimentum sanctis corporibus imminens, a fossoribus apertum est. Proscindentibus autem illis humum, eamque certatim egerentibus, ex improviso sanctarum reliquiarum sarcophagi discretis nominibus reperti sunt. [Col. 1543B] Illic magni meriti martyr et sacerdos vere meritis et nomine Benignus, caeteris nominatior inventus ac sublevatus est, per idem tempus abbate Renigero, qui B. Annonis consanguineus fuit, coenobium illud administrante. Proxime dehinc Dominici natalis gaudia rex Babinbergae celebravit: ubi cum multorum procerum et dignitate pollentium conventus esset, etiam abbas idem advenit. Propinquus ergo cum esset Annonis archiepiscopi, quasi gratulaturo Benignum, qui mittente S. Polycarpo discipulo B. Joannis evangelistae, venit ex Asia, se testatus est invenisse. Rapiens autem pontifex nomen ipsum ex ore ejus: Benignum, inquit, te affirmas habere? Hic meorum specialis intercessor est monachorum: hunc meis petitionibus oportet ut indulgeas, si te delectat ex hoc jam ullum dilectionis meae beneficium. Ille, ut qui in persolvendo non parvi ponderis argento regi obnoxius esset, ita respondit: Ecce ut pecuniae, quam debeo, cura me leves, desideriis [Col. 1543C] tuis, ut vis, satisfaciam, mittens tibi non alium, sed eumdem revera Benignum, qui in Divionensi castro sub Aureliano martyrium duxit. Huic sponsioni praesul gratanter annuens, quippe qui nullas opes haberet, quas non libenter in hujuscemodi commercium insumeret , cum sibi mutuo fidem dantes, utrique recessissent ad propria, post mensem et dimidium monachos pretiosi corporis glebam ferentes, Coloniae cum gaudio suscepit. Quibus fidem adstruere nitentibus publicis sacramentis, quod non alius, quam qui rogabatur, Benignus esset, non permisit, dicens in ejus veneratione, de quo agebatur, hunc se indubitanter habiturum. Praemissoque [Col. 1544A] in Sigeberg hujus laetitiae nuntio, ipse cum suis conscensis equis, comitantibus pariter ex Colonia non exiguae multitudinis viris et feminis, in ipso vespere Dominicae noctis, quae jejunii Quadragesima initium erat, ad radices montis applicuit et descendentibus ad eum debita cum reverentia processionibus fratrum, ossa sacra cum laudibus recepta sunt per noctem in ecclesia, quae adjacet monti. Mane vero Dominici diei, quod tertio decimo Kalendas Martii exspectatione omnium illuxit, omni conventu solemniter induto, diversis etiam ornamentis, multisque luminaribus templo resplendente, sacer antistes se sanctae memoriae Erpho abbas, pios humeros sanctarum reliquiarum feretro subjicientes, resonante populo, signisque concrepantibus, cum magnae devotionis carmine praecedentium monachorum, martyrem et sacerdotem suum Christo in odorem suavitatis ad altare praesentarunt. Inde sermonem ad populum habiturus, altiora praesul conscendit, [Col. 1544B] et totus prae gaudio lacrymis fluens, nunquam sibi jucundiorem illuxisse diem testatus est. Exponensque quis vel cujus meriti esset, qui portabatur, quod Benignus appellaretur, indicavit, dicens: Benignus, inquit, benevolus dicitur, et merito: apertas enim aures ad omnium nostrum preces habet, et libentissime exaudiens, per seipsum accedit ad Deum ad interpellandum pro nobis. Nunc igitur, dilectissimi, tanti patroni praesentiam habentes, erigite corda, et singuli, quid vobis expediat, illi suppliciter intimate. Mihi credite, si tantum fides non desit, quia Benignus est et nominatur, benignissime quodcunque petitis, annuens accelerabit. Annus Dominicae Incarnationis, quo haec translatio celebrata est, millesimus septuagesimus tertius erat. Post haec duobus loculis novis altrinsecus post altare compositis, medio inter eos vacante loco, in dextero beatum Innocentium, in sinistro vero beatum Benignum pontifex collocavit, et laetitia perfusus, quasi ludens, ut plerumque solebat, loquebatur: erit ad libitum [Col. 1544C] meum rei processus, si quandoque dignus altario, medius inter vos recipiat. Alioqui ex me speranda vobis gratiarum actio profecto non erit. Quae vox quamvis leviter dicta, quam serio sit ab eis accepta, nos oculi fidei jam contemplamur: qui etsi corpore necdum viderimus, merito tamen credimus eum inter eos locum jam accepisse. De cujus Vita et operibus pauca pro numero, non ut debuimus, sed ut potuimus, auxiliante Deo, hoc fine terminantes, ocio interim indulgemus, ut iis, quae de virtutibus ejus praedicantur, elucidandis, leviores assurgamus.

LIBER SECUNDUS.

[Col. 1543]

[Col. 1543D] I. Quid vir tantus senserit de sacris reliquiis. Sine clave thecam, in qua S. Gregorii brachium, aperuit. Intentionem hujus operis divinae laudis intuitu prae manibus habens, fictis narrationibus incumbere vehementer et ipse detestor: quandoquidem unde mihi spes est aliquantulum exhauriendi peccata, inde gravior accederet iniquitas, si praeterquam veritas est, vel a me veritas est, vel a me verum affirmatur, quicquam impudenter exprimerem. Deus enim nostro mendacio non eget (Job XIII) : nihilominus et is, quem hoc opere mundo declarare voluimus, ad hoc devotionis nostrae benevolentia non delectatur, ut falsis laudibus per nos coleretur, qui veris, etiam nobis tacentibus, quousque mundus volvitur, semper adornabitur. Haec diximus, ut conveniremus eos, qui juxta voluntatem cordis sui metientes sanctum virum, non credunt eum hujus meriti, per quem talia, qualia dicuntur, possent [Col. 1544D] fieri: quippe quibus in signum contradictionis (Luc. II) et ipse Salvator positus est. At nos scientes sanctitatem hominis Dei, nec potentiae Christi quicquam detrahentes, ad ea, quae vel auditu, vel scripto probabilia de eo reperimus in signis et revelationibus, atque iis, quae prophetice locutus est, Spiritus sancti gratia sensum et linguam regente, ob posterorum notitiam hoc exordio colligenda accedamus. In coenobio suo, quod in monte situm est, frater quidam accedente molestia, in morbum aliquando incidit, nec ullum occurrebat remedium, unde spes esset meliorationis aegroto. Quod cum auribus viri Dei, qui tunc praesens aderat, insonuisset, cursorem velocissimum cum mandatis Coloniam direxit, ut brachium sancti martyris Georgii sibi quam celerrime mitteretur, asserens in hoc aegroto certissime subveniendum, si liquorem, quo perfunderetur os sacratissimum, fide plenus in potum sumpsisset languidus. [Col. 1545A] Cumque ita, ut jusserat, brachium in capsula delatum sibi praesentaretur, clavim ad reserandum petiit: tuncque primum reminiscens nuntius, eam se, nemine illius mentionem faciente, Coloniae reliquisse conquestus est. Pontifex vero, cum quasi tentans aperire, duobus digitulis seram leviter concussisset, testantibus nobis qui aderant, ad primam digitorum ejus appulsionem resiliente propagulo, sonitus tinniens, ut ex violentis clavibus fieri solet, exortus est intantum, ut praesentium aures acutissime feriens, stuporem non minimum eis ingereret, cernentibus hominem Dei clavis officium absque clave in apertione capsulae paratissime peregisse.

II. Caecus tactu vestis ejus illuminatur. Moleste fert se laudari. Quidam oculorum lumine destitutus, in sacrario beati Petri die quadam suppliciter eum interpellans, cum ad ejus vestigia quasi spe cujuscunque consolationis se industrie inclinasset, a parte lateris sancti viri vestem manu colligens, uno [Col. 1545B] duntaxat ex officialibus episcopi rem considerante, oculorum loca fideliter defricavit, et mox extersa caligine, quantum fides valeat, in exortu novae lucis, se non ferens ipse prae gaudio et admiratione, salubriter expertus est. Quaesitor ergo stipis exiguae, nullis terrenis pretiis adaequandas divitias in restitutione luminum adeptus, dissimulans quod acciderat, ad accipiendum quodlibet eleemosynae munusculum de caetero pietatem episcopi nec imploravit, nec exspectavit: sed recedens uti meminimus, facti cognitionem uni ministrorum ejus dereliquit. Is ad mensam pontifice cum non parva virorum frequentia recumbente pariter recumbens, sciscitante illo, ubi caecus idem haberetur, respondit eum impetrato illo, quod optaverat, illico recessisse. Quid hoc esset, viro Dei ut ediceret imperante: Satis, inquit, et ultra consuetam mortalibus largitatem homini revera contulistis. Nam ad vestrae sanctitatis genua caecus proruit, inde surgens, abscessit videns. Quid hoc munere praestantius? Merito magnus tanti largitor [Col. 1545C] doni, merito beatus et ad ista munera vocatus, qui profecto, tametsi concessis non similia petere videretur ad promerenda sola, quae et accepit, fidei gressus creditur attulisse, cum post acceptos oculos aliud quid accipere non quaesivit. Expalluit ad ista sacerdos, et totus subito exsanguis effectus, evidens ex se praesentibus indicium dedit, quam invitus haec audiens, existimationis hujus in populo libenter aura careret. Imitator etenim ejus, qui potentia sua signa faciens (Matth. VIII) , quibusdam haec occultandi praeceptum imposuit: ad eum, in quem peccatum cadere non potuit, fecisse non ignorabat, multo magis sibi faciendum necessario censebat, qui purus homo tanto proclivior esset ad ruinam, quanto contra hoc, quod Deus et homo suasit exemplo, ipse improvidus aliquando vel leviter animo peccasset. Hinc accidit, ut quamvis divinae gratiae donum expertus, non adeo tamen infirmitatis suae mensuram in his rebus transgrederetur: sed etsi quid horum forte eo nescio, [Col. 1545D] vel occasione magnae necessitatis contigisset, modis omnibus id humanis auribus subtrahere, quantum in ipso fuit, non negligebat. Quae res et materiam nobis hanc rationem effecit, et invidis illi obloquendi fomitem praestitit, quasi qui de mortuo finxerimus, quae de vivo nec in suspicione versabantur. Sed hoc ideo, quia secundum viri saecularis sententiam, quae sibi quisque facilia factu putat, aequo animo accipit: supra ea, veluti ficta, pro falsis ducit. Non tamen his territi, ab reliquis aliquatenus devocabimur.

III. Fert indignissime a se exspectari miraculum idque modestiae causa. Caeco redditur lumen. Venerabilis pontifex die quadam missarum solemnia celebraturus, cryptam Sigebergensis ecclesiae, ministris prosequentibus, adire coepit. Et hic homo, luminis aeque carens officio, suis votis opportunum tempus et locum ratus, ejus conspectibus se suppliciter exhibuit, fidem ex visione se collegisse testatus, quod ea, qua damnatus erat, caecitate liberari [Col. 1546A] posset, si quam usui manuum suarum exhibitam projecisset aquam, hanc duntaxat ipse mereretur, unde male vacantes humidos redderet orbes. Non haec aequanimiter humilitatis custos accipiens, magis praesentium existimationem veritus, quam divinae bonitati diffisus, hominem asperrima abjecit invectione, fallacem eum et impostorem causatus, qui respectu parvissimae stipis, odiosae fraudulentiae, quae necat animam, se subdidisset: revera fictae visionis eum ex corde suo verba protulisse, cum si quid de beneficio divinae miserationis ejus miseria exegisset, potius hoc illis patrocinantibus agendum foret, quorum probata sanctitas omni mundo jam olim enituisset: non ejus, qui quotidianis sordens piaculis, futurae discussionis metu et ipse pro quolibet reperiendo suffragio anxius staret. Sic pauperem confusione plenum ad januas relinquens, cryptam intravit. Ab ejus vero facie miser declinans, in angulum cryptae sese contulit, supernae pietatis aures [Col. 1546B] crebris feriens precibus, non incredulus visioni suae, nec minus arrogans fidem evangelicis dictis: «Omnis qui petit, accipit: et qui quaerit, invenit: et pulsanti aperietur (Luc. XI) .» Diu igitur gemitus et suspiria suppliciter eo trahente, quidam ministrantium clericorum, haec ipsa postea testatus, miserationis intuitu pelvim cum aqua desideranti clam porrexit, quam a manibus sacerdotis ad sacrificium accedentis suscipiens, non sine divinae voluntatis instinctu pro hoc ipso reservaverat. Qua mox faciem totam caecus fideliter abluens, exspectationis suae moras jam nulli amplius conquestus est: quippe qui, fugatis tenebris, serenissimae lucis diem sibi tunc primum illuxisse magnis plausibus exsultaret. Aestimans praeterea mentis acrimoniam in episcopo tandem leniendam, si is, qui caecus ante, jam videns ejus praesentiae redderetur, post missas exeunti quasi congratulaturo prosternitur, voces gratiarum congeminans, et celeritatem salutis impensae palam, et ut erat, ab initio recitans. Ad quae verba praesul, [Col. 1546C] quasi totus jam commotus, quod ratione minime convincere quibat, saltem procaciori inflammati pectoris impetu circumstantibus ingratum efficere visus est, frequenti iteratione minaciter inquirens. Unde praesumptionis hujus vanissimus attentator emersit, qui reverentiam auctoritatis nostrae vilipendens, huic injussus [invisus] aquam illam administravit, et quid vel ego, nil hac in re habens, mererer, vel divina dignatio concedere vellet, ausu improbissimo explorare veritus non est, cum lex dicat: «Non tentabis Dominum Deum tuum?» (Deut. VI.) Tremefactus his inquisitionibus clericus, cominus stans, quod dissimulare non poterat, se simpliciter egisse verbis utcunque collectis satisfecit, simul et veniam admissi non segniter petens. Cui pontifex leniter alapam dans: Hunc, inquit, de me rumorem per populum disseminare vis, ut levitate vulgari novorum mirabilium effector passim celebrer, et instar antiquorum Patrum ego quoque meis temporibus, [Col. 1546D] longe meritis infra jacens, operum eorum specimen in signis et prodigiis mundo repraesentasse dicat? Hac ne vanae laudis aura transitorie tumens, inter eos novissime reperiar, quibus ad Deum dicentibus: «Nonne in nomine tuo prophetavimus, et in nomine tuo virtutes multas fecimus?» respondebitur: «Nescio vos, discedite a me operarii iniquitatis (Matth. VII) .» Tremenda sane comminatio, nec secundum multitudinem doloris illius haec consolatio temporalis. Idcirco te, vosque praesentes omnes, et te quam maxime, non nostris, sed divinis illuminatum beneficiis, invocatione cuncta cernentis semel atque iterum iterumque obtestor, ne me mortalitatis hujus tenebris adhuc circumdato, res haec alienis auribus aliquod sui vestigium, vobis prodentibus, unquam generet. Factum est hoc, et quod interim silentio tectum latuit, episcopo claustra carnis egresso, relatione clerici memorati, tam nobis, quam et aliorum fidelium cordibus commendatum est.

[Col. 1547A] IV. Mire vitat omnem ostentationem. Sed et mulier egestate pariter et caecitate divinis obnoxia flagellis, per relationem directis ad idem coenobium gressibus, procedenti post missas ab ecclesia summo sacerdoti prona advolvitur, supplex et gemebunda. Qui suspenso gradu, sicut semper infirmiori sexui solebat, et huic pie condescendens blandis appellationibus causas querimoniarum ejus percontatus est. Illa respondente, se praemonitam in visu, nec ullo dubietatis scrupulo teneri, si suae dignationis manus oculos ejus lavando contrectaret, tenebras pellendas, propter astantes se commotum simulans, ut custodiae traderetur, mox imperavit, in suspicione relinquens, verbera quidem se ei multiplicaturum: alias autem ostentationem fugiens, curam in secretis adhibiturus. Cumque sedens ad mensam prandium inisset, lautiora quaeque ciborum ex suis manibus ad refectionem ejus transmisit, eamque, finitis epulis, in cubiculum suum latenter jussit adduci. Quo intrans, duobus clericis et uno duntaxat puero cubiculario [Col. 1547B] arbitris, caeteris hac illac defluentibus, non, ut illa petierat, oculos ejus tanquam praesumptor miraculi, sed humilis magistri et Domini exemplo, poplite flexo, pedes ejus lavit, manibus aquam infudit (Joan. XIII) : post haec et alimentorum copiam administrans, nimirum per hanc humilitatis viam et sibi et mulieri plus apud Deum profuturus. Nec haesitandum, inter haec pietatis et abjectionis officia eum in superna animum levasse, et opem coelestis medici pro ea implorasse. Nam residens, obsequio peracto, velut qui responsum orationis admissae coelitus meruerit, monuit eam benedictionis oblatae perparum degustare. Quae ubi vix ejuscemodi edulio palatum imbuisset, coeleste sensit antidotum, et restitutis plene luminibus, cum immensis gratiarum actionibus humi prostrata, Deum in servo suo Annone suppliciter venerata est. Tum oculis ejus, experimenti gratia, haec et illa proponebantur: cumque absolutissime singula quaeque discrevisse visa [Col. 1547C] est, quinque solidos ei pro eleemosyna vir beatus impendens, ut sibi non charam harum rerum opinionem de se ne circumferret obtestatus est. At tamen minus ei credulus, abeuntem ad propria, donec villa digrederetur, ab uno clerico comite deducendam curavit.

V. Aqua benedicta et crucis signo pellit hydropem. Inter haec adolescens quidam, vicinorum locorum indigena, toto ventre deformiter intumescens, sibi suisque factus erat inutilis. Hic meritis beati Annonis ex fama cognitis, vehiculo ductus, montem in quo Deo placitum est habitare, conscendit, praesentiam ejus adiit, aliquod tanti doloris remedium miserabiliter quaesivit: quod, etsi lingua cessaret, ipsa foeditas et miseria hominis oculis objecta, facile extorsisset. Exhorruit languoris immanitatem pontifex sanctus, juvenemque miseratus, aquam benedixit, et ipsa moribundum potavit et aspersit. Inde crucis signo ventri impresso eum ad propria celeriter [Col. 1547D] remeare jussit, spem integerrimae sanitatis abeunti cum fiducia promittens: ejus usus exemplo, qui leprosos mundaturus, ad sacerdotes eos direxit (Matth. VIII) . Siquidem in ipsa, quae jam imminebat, nocte humor ille subcutaneus, in perniciem longo tempore male congestus, fluxu ventris (Luc. VII) salubriter ad plenum est egestus: homoque pristinae sanitati restitutus, proxima luce pedibus suis ad montem recurrit, Deo ejusque servo Annoni, gratiarum voces magnis laetitiae laudibus persolvens.

VI. Commiseratio ejus in debiles et claudos. Miraculum illustre. Exigentibus aliquando negotiis publicae administrationis, sua cuique principum regni parabatur in Saxoniam profectio, tendentibus singulis ad curiam imperatoris, quae per id tempus Goslariae habebatur. Necessario itaque summus hic Coloniensium praesul idem carpebat iter, Mansiones autem, prout opportunitas viae poscebat, diversas [Col. 1548A] habens, ex itineris et horae declivioris necessitate quadam die Corbeiense monasterium adiit, illic pernoctaturus. Necdum vero moenibus ipsis successerat, tantum proximus habebatur: et ecce conspicit ex adverso duos pauperes carrum vice jumentorum trahentes, in quo mulier membris omnibus debilis decumbens, causa stipis emendicandae, hoc ductu, circumquaque ferebatur. Haec famosi nominis antistitem Coloniensem transit, comperiens, elevata voce petiit, ut in Christi nomine respectu S. Viti martyris, suis succurreret aerumnis, datis subsidiis ad coemptionem asini quo subvecta, conviatorum suorum injurioso labori consulere posset. Piissimus sacerdos ad ejus vocem, retentis habenis, quinque solidos uni e clericis et cubiculario tradidit, mandans ut dilatione prorsus remota, dignum tantis pretiis animal ubivis inventum mulieri festinato adducerent: atque iis dictis, quod supererat viae, celeriter percurrit. Porro ministris ad imperata satagentibus, asinus tandem votis eorum [Col. 1548B] aptus obvenit: quem illi pauperculae praesentantes, miraculi sequentis testes postmodum exstiterunt. Nam illa cum in gratiarum vocibus jumentum suscipiens, nomen Annonis Deo digni pontificis ore frequentaret, mercedem illi pro beneficiis imprecans, nullius ante roboris, subito conquiescentibus dolorum stimulis, tantae se sensit fortitudinis, ut prosiliens ad terram, solidis gressibus sanissima, quomodo vellet, uteretur. Eam currentem, vocesque dantem exsultationis, sed et obviis quibusque exponentem, haec se meritis et pietate Annonis episcopi percepisse, iidem memorati duo stupentes, concitatis equis, post vestigia sociorum dominum suum Corbeiam persecuti sunt: sed certi commotionis ejus et indignationis in talium rerum semper objectu, nullis ausibus eo ducti sunt, ut hinc quidquam ejus auribus intimarent, cum tamen eis interdum mutuo inde colloquentibus, aperte claruerit, eum isthuc minime ignorare, et merito: ex illis enim maximis [Col. 1548C] Ecclesiae luminaribus erat, quibus per spiritum datur vel sermo sapientiae, vel gratia sanitatum, vel operatio virtutum, sive prophetia, vel aliud quid coelestium charismatum: quae singula singulis dividens Spiritus sanctus, prout vult (I Cor. XII) , in hunc prope generaliter mirifice contulit. Quorum omnium mentionem locis suis pro viribus nostris exaratam lector habens, hic, quomodo praescius futurorum, per spiritum nonnulla praedixerit, paucis relationibus accipiet, tametsi totum voluminis hujus corpus idem sparsim loquatur.

VII. Praedicit Hildulphum sibi successurum. Ergo sicut ad nos usque veris assertionibus propagatum est, omni veneratione plenus Anno beatissimus, cum in Goslaria, villa scilicet regia, publicis majorum conventibus interesset, quidam ex latere regis clericus. Hildulphus nomine, pro familiaritate petiit, ut codicem sacramentorum, qui vulgo Missalis dicitur, quem pontifex non parvi decoris habebat, sibi [Col. 1548D] dono daret. At praesul: Hac, inquit, interim postulatione carebis, donec juri tuo conferatur omne ministerium, quod capellulae meae claustris debetur.

VIII. Benno episcopus Osnaburgensis. Nec minori reverentia excipiendum reor, quod in Gradibus, qui Coloniae insignes habentur, quodam die cum venerabili viro Bennone, Osnaburgensis ecclesiae praesule residens, de archidiacono suo Sigewino cominus veniente, dixisse fertur: Ecce vere Israelita, in quo dolus non est. Quod ex ore tanti viri non leviter erupisse praedictas episcopus reputans, ausu dilectionis et amicitiae imminebat, ut vim praelati sermonis ejus participaret notitiae. Quem ille respiciens, primo, qua super eum existimatione moveretur, inquit, ac deinde subjunxit: Hunc profecto noveris in sede Coloniensium, meo jure quandoque recipiendum. Sed cum et hoc, sicut et illud superius, humano sensu dictum crederetur, et ob id negligentia quadam praeteriretur, ipso tenebras has [Col. 1549A] egresso, successit in cathedram ejus primus Hildulphus, secundus Sigewinus: quorum testimonio sanctissimus praedecessor eorum, vera de eis praenuntiasse agnitus est.

IX. Egilberto episcopo Mindensi futura scriptis significat. Prophetia S. Annonis. At vero quibus exemplar epistolae prae manibus est, quam olim dilectionis indicem Egilberto magistro suo direxerat eo tempore, quo Mindonensi praeficiendus ecclesiae, annulum et insignia reliqua, rege transmittente, susceperat, in hanc facile fidem adducentur, ne dubitent eum in multis futurorum scientia claruisse. Nam finem scriptorum faciens, in haec ultima verba digressus est: Et tu me terrae commendes. Hoc Egilbertus legens, sed invitus accipiens, cum post tempus ambo convenissent, in medium litteras illas proferens, quam earum conclusioni fidem deberet, ne sine difficultate dixit invenire non posse: maxime, inquiens, cum progressior aetas vires mihi jam [Col. 1549B] denegans, hoc quod posuisti, me a te sperare cogat. Ad haec Anno beatissimus: Minime, inquit, verbis enim tuis rei finis, te superstite, refragabitur: et quod tibi littera sonuit, viva vox denuo confirmat. Tu me terrae commendes.

X. Quidam ejus ministri, Judae proditoris more, ab illo deficiunt. Alia ejus prophetia. Nunc Judae proditoris exemplo, de ministris ejus nonnulli, quos copiosissimus ad omnem libitum eorum ornavit beneficiis, pro bonis mala nequiter reddentes, prorsus ab illo defecerunt. Horum unus hodieque, quando haec scribuntur, solis hujus particeps, in ejus contemptum vehementius insaniens, quasi liber, nec ullis cuiquam obnoxius servitiis, ab illo prope milliari remotus, minaciter residebat, fretus firmitate munitionis suae, quam pridem sacer praesul eidem temerario, pii patris indulgentia construxerat. Eam vero ejus praesumptionem multis indigne ferentibus, die quadam procedens ab Ecclesia Christi sacerdos, [Col. 1549C] in partes, unde hujus mali superbia sese erexerat, oculorum aciem direxit, movensque caput, ita locutus est: En ille meus, ut sibi jam videtur, dominus regaliter tumens, suis securus fovetur tectis, nec ulla futurorum formidine compungitur. Sed ego per illam, quam in sancto Petro possideo, fiduciam juro, totum illud praesidium, quo nunc superbe gloriatur, non arietibus, non hasta, non clypeo brachiorum virilium: quin potius ab ignavis et nullius constantiae turbis expugnabitur ac destruetur. Idem post haec animositate plenus, in necem militis cujusdam Coloniensis devolutus est. Unde concitati Colonienses, ex agris et villis plebeia contracta manu, munitiunculam illam circumdederunt, captamque subverterunt, juxta praesagium Annonis episcopi, haec ipsa praedicentis.

XI. Plurimum fidit Sigebergensibus. Vir sanctus multa de se ipso verissime praedicit. Quis autem hujus infidelitatis invenietur, qui neget eum spiritu prophetico sermones, quos subjungimus, habuisse, [Col. 1549D] cum opere completos in sequentibus audierit? Quos in Sigeberg ad fratres familiariter habitos, auctoritate narrantium inducti, nefas credimus subducere. Cum illis enim in hilaritate sedens, quasi pater cum filiis, secretorum suorum conscios eos semper habebat, nec erat aliquod cordis ejus arcanum, quod non eis credidisset. Quae res, secundum illud apostoli, «Charitas foras mittit timorem (I Joan. IV) ,» ausum eis subministrabat et respondendi, et quaelibet ex ipso percontandi. In hunc ergo modum, quasi postpositis seriis, frequenter eos allocutus est: Simeon ille nominatissimus, pro Treveris inclyto gloriatur patrono, sed et Bardo sanctissimus, urbis Moguntinae decus, revera sanctitatis suae meritum plurimis indiciis commendantes, omni quidem reverentia jure sunt colendi: verum quia magni praedicantur et sunt, donariis amplis honorari satagunt. At mihi meritis eorum non aeque consociando, post depositionem hujus corporalis sarcinae, non erit ingrata [Col. 1550A] quantumlibet parvi xenii devotio, suscipiamque brevissimae cerae linique munusculum. Ad quod ejus dictum arridentibus, qui assederant, senioribus, et an etiam ipse post mortem signis crebrescere vellet insistentibus, cum magna fiducia respondit. Voluntatis hujus magnitudinem profecto verbis aperire non sufficio: tamen ne secretorum meorum aliquid vestris inquisitionibus negetur, hujus me desiderii semper et esse sciatis, et fuisse, ut in eorum oculis, qui me vitamque meam insectantur, adhuc aliqua signa per me dignetur exhibere Christus, tum et pro sui nominis augenda gloria, tum et pro meo auferendo opprobrio, dum illi placens apparuero, qui nunc in omnium reprehensione sum positus. Id vero signorum meorum erit initium. Ad littus Rheni fluminis, flentium et plangentium humeris exanimis adductus, ante memoriam sanctae martyris Afrae luctuosis obsequiis in navim exponat: quae circumacta, nil ultra solitum agente remigum [Col. 1550B] instantia, recto cursu contra sanctum Heribertum applicabitur, altiorem in ulterioribus, quam in anterioribus ripis stationem habens. Vos autem unici filii mei et fratres dilectissimi, cum me semper laetis gestibus susceperitis, adite quo ordine mihi tunc occurretis. Pro cantu fletus incomparabiles offeretis, ad psalmos et hymnos ora aperientes, planctuum et singultuum voces potius emittetis, quotiesque repressis virtute lacrymis immanissimi doloris psallere tentaveritis, toties in ipso conatu novis fletibus deficientes, imperfecta saltem verba vix exprimere sufficietis. Inter haec omnes et juniores et provectiores circa feretrum meum cum ejulatu miserabili ruentes, horrorem et miseriam maximam, non hominibus tantum, sed et angelis ingeretis. Hic mihi sepeliendi cultus a vobis exhibebitur, haec dilectionis, vicissitudo, haec erunt exsequiarum mearum insignia. Post haec membris terrae matri consignatis, vos operti tristitia, tumulum relinquetis: [Col. 1550C] ingredientur vero cuncti milites mei, vocesque cum gemitu dantes, orationis Dominicae supplicem precem ob requiem meam singuli Deo fundent. Quibus recedentibus, universi ministri mei et mihi servientes, in januam irrumpentes, clamores et suspiria congeminabunt, et ipsi quoque simili modo Deo me commendantes, ad sua quique convertentur, vobis in tristitia et luctu perseverantibus. At ego praesentiae coelestis regis exhibitus, primo quidem conspectu tremebundus, nimiumque timidus astabo: sed accepta paululum fiducia, qua mox importunitate, qua scilicet precum instantia pro meis monachis agere contendam, vobis jam exprimere potero? Nec deerunt minae terroresque venenatarum linguarum, quibus tristitia vobis inducatur. Destructio loci, vobisque dispersio praedicabitur: passim quisque, prout animo collibuerit, de loco, de rebus ejus, et de vobis sermones agitabit: quae cuncta daemonum instinctu fient, ut fervor studii vestri hac occasione quoquo modo infirmetur. Sed nihil horum vos pertimescatis. [Col. 1550D] Patris vestri dictis fidem adhibete: cuncta vobis ad abundantiam et omne commodum, amplius me mortuo, quam vivo, servient, ita duntaxat, si vos Domino servientes, coeptae conversationis tramitem infatigabiliter curratis. Quod si subterfugientes, regularis disciplinae jugum excusseritis, animumque levitati subjugantes, jocos et otia sectati fueritis, pigritiam et vitae delicias amaveritis, contentionibus, murmurationibus, et detractioni operam dederitis, jam nunc scitote, quot monachi estis, malle me tot ethnicos eleemosynae meae devoratores existere. Haec dicta beatissimi praesulis Annonis equidem omnibus generaliter admiranda, quia rerum veritate jam praecesserunt: specialiter autem nobis non minus metuenda, quam amplectenda, quia nos potissimum respicit, quidquid in eis vel dulce sonat, vel amarum. Eo autem hic inserta sunt, ut sciatur gratia viri sancti in praescientia futurorum, et ne contemnenda videantur, quae quasi leviter interdum [Col. 1551A] dixisse perhibetur. Nam ut sciamus pondus et vim eorum, quaedam subjungenda sunt, e quibus idem adhuc probari possit.

XII. S. Bardo claret miraculis. Praeclarum miraculum in paralytici curatione. Apud Moguntiam, Germaniae nobilissimam et populosam civitatem, magnam cujusdam nominatae festivitatis celebritatem regni principibus, et ecclesiarum praesulibus jussio regalis effecerat, qui diversis ex provinciis illic adunati, curiae praesidebant. In eo conventu sicut meritis intus, sic et auctoritate foris singularis praeeminens Anno, summus Coloniensium praesul, quadam die populorum frequentia densissime circumfusus, ad immolationem immortalium sacramentorum ex more stetit in atrio principalis ecclesiae, prope tumulum Bardonis archiepiscopi, ejus nimirum sanctitate delectatus, quae recentibus interim miraculis commendabatur. Cumque multam cordis contritionem habens, totus lacrymis flueret, [Col. 1551B] (nam quoties idem exsequebatur ministerium, non, ut plerique, coactis, sed sponte currentibus infundebatur lacrymis, ut crederes ex aliquo fonte venas vivas prosilire) mundissimis labiis orationes solitas complens, ab altari descendit. Cernens autem quemdam toto corpore miserabiliter contractum, adhaerere tumbae beati praesulis, isque esset non ignorans (fuerat enim a progenitoribus mancipium, super haec et eleemosynarius illius, cujus cineribus ob custodiam assidebat) suo more usus, contra sepulcrum stans loquebatur: Ignotos, et prope nullius devotionis, ope celerrima respicis: hunc vero tuis innitentem semper obsequiis, tui juris famulum, te diligentem, te precibus assiduis inquietantem, tanta hactenus obstinatione contemnere potuisti? Si nos tuis meritis ascribere vis, quod in aliorum curationibus hic actum esse fama confirmat, in hujus reparatione contracti, nobis cernentibus, declara tuae virtutis efficaciam. Haec multis audientibus cum [Col. 1551C] dixisset, nulla intercipiente mora, aeger in pedes repente constitit, incolumitatem suam et alio memorabili signo comitante, quod absque fluore sanguinis, absque dolore nervorum, integrae sospitati momento redditus est. Quod factum Anno Dei servus mira laetitia suscipiens, magnoque praeconio S. Bardonis nomen et meritum extollens, hymnum Te Deum laudamus, altae vocis modulatione inchoavit, tam populo quam clero pariter eadem devotione consonante, signisque solemniter concrepantibus. Rumor totam mox civitatem pervolavit, aedes regias intravit: unum proceres, unum reliquae multitudines personabant, Annonis fide, virtutem Bardonis emicuisse, meritis utrorumque sanitatem homini applausisse: quam tamen si lingua conticuisset Annonis, nec tunc quoque sanctitas annuisset Bardonis.

XIII. S. Annonis singulare studium et devotio erga S. Severinum. Non inferiora dicturi sumus. Sanctissimus [Col. 1551D] vir multa devotione coelestes patronos excolens, speciali dilectione B. Severinum, suae sedis antistitem, semper in ore, semper in corde tenebat, id habenas studii, ut qui sibi dulcis et charus ex animo constabat, is et in veneratione non a suis tantum, sed ab exteris quoque populis haberetur. Qua fervens intentione, tempore quodam gratum sibi viae laborem cum suis assumpsit ad illam opibus, omnique probitate tunc insignem Babinbergensium civitatem, ut sui juris domum, in qua puer olim nutritus fuerat, filiam matris Ecclesiae constituens, ejus eam nomini consecraret et honori. Hoc per oppidum cum innotuisset, die qua sperabatur ipsa dedicatio, tantis pluviis ab hora prima surgentis aurorae tota coeli facies obducta est, ut vehementiam imbrium nullius tecturae operimentum arcere sufficeret. Cunctis itaque, quibus animo erat accurrere, tectis suis se tuentibus, pontifex a proposito suo violenter impeditus, tacitis precibus intra cubiculum cordis incubuit, ut imminens vel ad modicum interciperetur [Col. 1552A] elementum, quantum in his negotiis exigeret mora ecclesiastici instituti. Sed ultra mentis suae placitum hac prece nil proficiente, velut ex magna jam commotione vocem concipiens, ipsi B. Severino charitatis minas intulit, dicens: Si me tuis auxiliis in hac pellenda inundatione quam celerrime prosecutus non fueris, certe tantis irritatus adversitatibus, ad tui nominis reverentiam Ecclesiam prorsus refugio consecrare. Mira res. Adhuc fragili carne pressus, sudabat in terris, qui talia loquebatur: alter vero cui minae intentabantur, unum cum Deo jam effectus erat, cuncti terroris expers, aeternae autem securitatis haeres: et tamen ad motum ejus, qui videbatur inferior, quoniam et infirmior, expavit eminentior. Nam ut putaretur irato velle reconciliari, mox ut dictorum finem Anno fecit, conquieverunt venti, disparuerunt nubes, cessaverunt imbres, repentini solis radii, roseo lumine micantes, oculos subitam aeris immutationem stupentes crebris [Col. 1552B] ictibus reverberabant, et regnante serenissimi diei luce, omnis qui vel devotione, vel curiositate illectus erat, cursu prosequebatur antistitem, ad novae dedicationis gaudia procedentem. Igitur arridente votis suis serenitate coelitus praestita, cum exsultatione universorum, qui advenerant, tanto laetius consummavit illam, quam conceperat, consecrationem, quanto liquidius intellexit in hoc se nutui deservire divino, quandoquidem testimoniis elementorum idem vellet et Severinus.

XIV. Miraculum admiratione dignissimum de musca. Testis hujus miraculi P. Reginhardus. Post haec omnia frustra quaeritur, ejus ori quam propinquus fuerit ipse Dominus, cujus «oculi super justos, cujus aures in preces eorum (Psal. XXXIII) ,» «qui prope est omnibus invocantibus eum in veritate (Psal. CXLIV) .» Non deerit tamen huic inquisitioni documentum satis egregium. Astabat quandoque sacro circumdans amictu conspectibus Omnipotentis, offerens [Col. 1552C] nostrae redemptionis singularem hostiam super altare, quod attitulatione S. Michaelis praecipuum habetur in monte, qui nunc pretiosi corporis ejus gloria illustratur. Oculi cordis in illam coelestium secretorum speculationem intendebant, exteriores lacrymarum rivos emanabant, et cum visibilis rei substantiam manibus contrectaret, hunc fidei complexibus dulciter astringebat, qui crucem pro nobis ascendit, ipsemet sacerdos, ipsemet et hostia: cui preces suppliciter fundens, pro episcopis, pro regibus, et omnibus in sublimitate positis, ac pro cunctis Ecclesiae catholicae cultoribus, ejusque pace instanter laborabat. Foris silentium agebatur, sed magnos clamores interior homo dabat, qui coelos penetrantes, ad summae majestatis thronum admittebantur. Interea toto sacramentorum ritu consummato, quod adhuc restabat, fractio panis fiebat. Pars in calicem mittebatur, residuum digitis sacerdos venerabiliter tenebat: in quod intendens, ab [Col. 1552D] initio lacrymis replebatur, se protestatus indignum ejus perceptione, quod nullus unquam sanctorum sine metu sumere praesumpsisset. Currebant lacrymae super lacrymas, crescebant gemitus, augebantur et suspiria: nihil aliud in corde, nihil in ore volvebatur praeter hoc solum: «Domine, non sum dignus, ut intres sub tectum meum (Matth. VIII) .» Nec vero quasi novae compunctionis tunc in eum subierant stimuli: quotidianus iste mos ejus erat ad sacrificium stantis. Interim oratione longius protracta, imago daemoniorum, musca videlicet spurcissima, visu quoque nauseam generans, impetu super Dominicum corpus ruit, ereptamque morsu particulam, cum maximo dolore sacerdotis avolans exportavit. Cerneres eum subito colore mutato mortui similitudinem expressisse. Horruit ausum animalis immundissimi, nec minus pro se pavidus, ob augendas culpas id sibi reputabat evenisse. Sed ex maxima tristitia, maxima mox laetitia creata est, et unde credebatur Satanas insulturus, inde quammaxime [Col. 1553A] confusus est, ordinante clementia Salvatoris: ut quod esset ignobilius in creaturis, quod viro sancto tantum intulit luctum, eo gloriosius esset miraculum, per quod ad meritorum ejus declarationem de eodem triumpharet. Siquidem venerabilis pontifex his angustiis ultra stili nostri facultatem graviter obstrictus, tandem cor et oculos in Deum fixit, nullis quidem indiciis rem alicui circumstantium prodens, auxilium vero non labiorum motu, sed animi contritione et humilitate lacrymarum ab Omnipotente instantissime flagitans. Quid multa? Omnis impuritatis amica, quasi violenter impulsa, praecipiti volatu rediit, murmure suo et sibilo quodammodo vim, quam patiebatur, aperiens, illudque quod raptu nefandissimo fragmen sustulerat, in oculis sacerdotis paternae restituit. Inde se velut avolatura levans, seorsum super altare ruit exanimis, dignam tanti flagitii poenam luens. Tum vero moeror, qui pectus sancti viri sauciaverat, totus in gaudium [Col. 1553B] versus est, nec puto quemquam tantae facundiae, qui plene possit exprimere illas gratiarum voces, illudque divinae laudis jubilum, quod omnia personabant interiora, tantam Domini pietatem admirante sacerdote, quod ejus lacrymis, qui pulvis futurus erat, adeo fluxus est ad misericordiam, ut in tam vili animante suae potentiae non dedignaretur exercere magnalia, quodque non minori prudentiae suae miraculo res tam exigua, quamvis pretiosa, per illas moras, ne periret, reservata sit, quam utique praescierat modis omnibus restituendam. Ad clericum deinde conversus, qui sibi proximus assistebat, innuit ut incendio musca consumeretur: ipse vero sanctam communionem magna cum securitate suscipiens, Sancti spiritus gaudio comitante, ministerium illud debito fine terminavit. Hoc ne in dubium alicui veniat, sciat qui ejusmodi est, Patris Reginhardi relatione nobis id innotuisse, cui ore suo sanctus pontifex idem affirmavit: nisi forte tantae perfidiae [Col. 1553C] sit, ut conetur astruere, beatum virum de seipso non vera finxisse.

XV. Conventus principum Moguntiae. Duo innocentes juvenes sententiam mortis excipiunt. Dominus in forma Annonis eos a suspendio conservat et liberat. Non suis meritis ascribit hoc miraculum, sed misericordiae Dei. Quidquid tamen eorum, quae dicuntur, in dubium venit, cum non dubia, sed certa certis fulta testibus ediderimus, facile sui fidem capit ex uno, quod ad ejus comprobanda merita, «mirabilis in sanctis suis Dominus (Psal. LXVII) ,» mirabiliter operari dignatus est. Res vero tali teste defenditur, ut veritatem ejus gravitas morum verborumque ipsaque canities hominis, etiam incredulis loquantur, hoc principio editi miraculi tenorem exsequentis. Erat regalium obsequiorum in urbe Moguntia tempore quodam celebritas agenda, primisque de regno juxta morem ad curiam evocatis, Anno venerabilis, et famosi inter omnes nominis, a rege curam et administrationem hujusce tripudii tunc acceperat. [Col. 1553D] Cumque, ut jusserat rex, festinaretur a cunctis ad metropolim jam dictam, et ipse nihilominus idem cum suis iter accelerans, in quasdam terrae partes pernocturus devenit, ubi sermone celebri rumor circumquaque ferebatur, et regem cum suis inibi nocte proxima mansiones accepturum. Ea die concilio provincialium facto, duo juvenes, ut ex consequentibus intelligi datur, sententiam damnationis innocentes exceperant, furentibusque crudelitate bestiarum exactoribus, statim ad cervicem positis restibus, ad suspendium urgebantur. Non erat eis excusationis vel veniae locus, nulla contra eos defensio, qui «justificant impium pro muneribus, et justitiam justi auferunt ab eo (Isa. V) :» solummodo cor et oculos ad eum habebant, «cujus omnia judicia justa sunt, cujus universae viae misericordia et veritas (Dan. III; Psal. XXIV) .» Jam gelidus per ossa pavor fundebatur, jam exspectatione sola mortis exanimes stabant, cum inter angustias ipsas ad exorandum [Col. 1554A] Dominum animati, clamores validos ab intimis dabant, ejus omnipotentiam, ejus invocando clementiam, ut per interventum cujuscunque servi sui, quomodo vellet, fieret eis a morte liberatio: quandoquidem a cunctis exclusa pietate, nemo de praesentibus parceret, nec esset, quem naturae propinquitas ad misericordiam traheret. Audivit Dominus, et misertus est, invisibilemque visibiliter adesse jubens potestatem, ad declarandum mortalibus suae divinitatis de Annone testimonium, in ejus eam effigie potissimum apparere voluit. Nam illi cum ad patibulum manibus retro ligatis traherentur, in ipso mortis eorum articulo, quando duello saevo mors vitaque confligunt, circumstantes omnes juxta famam superiorem de rege mentionem inferentes, eorum auribus ejusmodi confabulationis strepitum ingerebant. Protinus ambo tracti corporalibus oculis ad similitudinem quamdam percepti sermonis, sicut eis post referentibus innotuit, quasi regem ipsum [Col. 1554B] imperiali comitatu circumfusum adventare conspexerunt, magnae dignitatis clericum quemdam in illa frequentia secum habentem, cujus habitudo faciei totam, in qua pius agnitus Anno est, effigiem exprimeret. Isque universis praetereuntibus, solus in miseros pios defigens obtutus, locum ocius adiit, seque medium utrisque supponens, hac manu dextrum, altera vero sinistrum ad medias noctis tenebras singulis in pedibus sustentabat. Nulla deinde in liberandis illis morarum obluctatio: pariter ab eo depositi, pariter manuum et vitae libertati ab eo redditi, hac hortantis eos ad fugam voce sunt commoniti: Cursu, qua placet, viam arripientes, hinc miserandi secedite: liberator veser, Deus potens et clemens. Eo cum his verbis evanescente, manifestam divinae bonitatis virtutem in se juvenes admirati, quamlibet e villis adjacentibus, effugiendi spe petere statuerunt: secutique jam non tam sui cordis, quam coelitus propositum callem, in eam, ubi [Col. 1554C] minister gratiae coelestis Anno stationem ea nocte metatus erat, ingressi sunt: et mirum in modum, cum ubique numerosae aedes se offerrent obvias, solam Annone hospite tunc insignem, ceu eorum animis inscriptam, tecto itinere domum petierunt, cum tamen nulla ad eos vel nominis, vel praesentiae ejus notitia pervenisset: illo nimirum ducente eos, qui se viam testatur et vitam (Joan. XIV) . At ubi primum insperatam viri Dei faciem inter curiosorum orbium species offenderunt, membris omnibus concussi, ad ejus vestigia velociter proruerunt, illum lacrymis, illum gratiarum actionibus summae majestatis servum et amicum clamantes, per quem Christus se diem cum nocte facientes in ligno, per tot moras, ne suffocarentur, ad vitam servaverit. Credendi maximum inde sumebatur argumentum, quod foeda totam faciem operiente macie, nodorum ad colla adhibitorum vestigia cernerentur. Sed praesul ab humilitate sua prorsus animum non mutans, homines a se injuriose repulit, dicens eos cupiditate [Col. 1554D] lucri nequiter illectos, hanc fallaciae plenam excogitasse fabulam. Nonnullis tamen ex clericis innuit, ut seorsum illis assumptis, rem inquisitione subtili plenius investigarent, mandans et de causis, unde damnati essent, quaestionem movere: ut innocentia sua vel defenderent, vel improbarent, quod actum erga se coelitus affirmabant. Sicque factum est, ut cum nullis instructi fraudibus, ad omnem interrogationem simplicibus responsis occurrerent, et divinitus operata per pontificem virtus innotesceret, et culpa vacantes juvenes, injuste damnati invenirentur. Tum vero mox in laudem Creatoris brachia sacer antistes et oculos attollens: Non, inquit, haec meritis meis ascribere fas est: tua, Christe, sunt haec opera, tuae profecto benignitatis in his declarantur exempla: qui verus innocentiae restitutor et amator, quomodo voluisti, ne perirent, misertus es innocentibus. Aliquantis dein ex eleemosyna sua solidis in viros expensis, ipse coeptae viae se cum [Col. 1555A] suis dans, ibat, sicut dicitur, de «virtute in virtutem (Psal. LXXXIII) ,» habens et gratiam revelationum multam. Hinc jam aliqua dicturum, copia per singula non patitur ire: paucis tantum partim hic, partim in posterioribus, lectoris erunt studia concilianda.

XVI. Visio ejus. Non est consecranda ecclesia sine dote. Accidit ut ecclesiolam quamdam novae constructionis, intra partes regiminis sui sitam, die quadam sanctificaturus, cum suis conveniret. Dos autem, unde legitima nominis ecclesiae fieret articulatio, nusquam reperiebatur ad manus, praediis, quae acquisierat, aliis ecclesiis in eleemosynam ab eo distributis. Hac pro re multis aestuans cogitationibus, diem ad noctis ingressum protraxit. ecclesiastica sanctione sciens inhiberi, sine dotis privilegio talibus inservire negotiis. Porro divinum officium qualibet dilatione deinceps illic postponeretur, tunc quidem deliberabat insistendum consecrationi, post [Col. 1555B] autem et pro dote sollicitius satagendum. Hujusmodi definitionem post varias retractiones animo concipiens, in somnum resolutus est: et ecce per visum contemplabatur se prope quoddam altare consedisse, pontificali cultu splendide circumdatum: eam vero speciem praetendentem, ut putaretur jam jamque processurus ad quamdam dedicationis celebritatem. Cui protinus assistens vir canitie angelicus, vultu roseus, claritate simul et auctoritate suspiciendus, cum se Petrum esse dixisset, quaerere coepit, quid illic exspectaret. Sanctus vir, tanquam notissimam cerneret personam, manens imperterritus, se respondit ad aediculae cujusdam consecrationem eo venisse, statimque subjunxit apostolus: Dotem, quae competit, assignatam habens, id quod cupis, legitime poteris exsequi? Quia praesul inquisitione conscientiam suam conventam intelligens, id se dixit ex animi deliberatione proposuisse, licet ad praesens dotis suffragio destitueretur, ne benedictionem, [Col. 1555C] pro qua venerat, diutius suppenderet: quandoquidem in procrastinatione dotis divinis nil obesset servitiis, quam se, vita comite, sciret brevi reperturum, et ex more traditurum. Hoc, inquit apostolus, ecclesiastica jura non habent, ut sine dotis commendatione, sponsa Christi thalamis admisceatur. Unde ne transgressionis hujus occasione gravius peccetur, ex nostrae potestatis auctoritate tibi concedimus, ut quoties necessitas exegerit, ab his, quae matris Ecclesiae sunt, dos filiae praestetur. Evigilavit continuo pontifex, ordinemque visionis suae, rationis oculo crebrius examinans, ne forte deceptionis ministra fuerit, a Deo se praemonitum evidenter agnovit. Sic tenebris ad ingressum diei recedentibus, ipse certus ex visione quid faceret ad consecrationis officium laetus processit, ex praedio metropolitanae sedis eam, quam sine damno matris invenit, filiae dotem tradens.

XVII. Multae antiquae structurae Coloniae. Mauri martyres 360 Coloniae caesi. Visio alia S. Annonis. [Col. 1555D] A sanctis Mauris flagellatur. Crypta apud S. Gereonem fit auctior. Ut autem antecedenti narratione comprehensum est, ejus in divinis rebus studium omnis etiamnum Colonia testatur: quae multis sanctorum congregationibus repleta, habet in singulis, quod monumentorum ejus posteris reservet. Verum inter multas antiquitatis structuras, quibus ipsa civitas nobiliter excellit, beati Gereonis olim eximia celebrabatur fabrica, quam Helena Christianissima matrona, Constantini mater, regiis sumptibus in rotundum erexit, ita marmorea pulchritudine, aurique luce foris et intus resplendentem, ut ad Aureos sanctos appellaretur. In hoc sanctorum ambitu, sicut fama loquitur, post beati Gereonis et sociorum ejus interfectionem, milites ex Mauritania numero trecenti sexaginta, pro fide pariter trucidati, eamdem cum beato Gereone, sicut animarum, ita et [Col. 1556A] corporum requiem meruerunt: sed in negligentiori veneratione habebantur a populo, eo quod in Australi latere templi, suae memoriae cryptam satis humilem, et paucorum receptioni propter angustias habilem, obtinentes, ex accessu rariori per aetatum successiones e memoria pene sublati essent. Quae negligentia multis increscens annis, sic et Annonis sancti durabat temporibus, donec nocte quadam eo quiescente, revelationis hujusmodi salutari correptus est verbere. Sublatus in excessum mentis eorumdem Christi martyrum, sanctorum scilicet Maurorum, multitudinem cum magna luminis gloria velut ad concilium uno in loco congregari videbat. In quos cum mirantibus defixus oculis, quem visio ipsa finem esset habitura, summa sustineret exspectatione, raptus continuo, locum qui congregatae multitudinis medius erat, ut examinandus accepit, torvis aspectibus in eum cunctis respicientibus. Cumque discussio subtilis ageretur, vel operum [Col. 1556B] illius, vel meritorum, ab illa sancta concione magnarum querimoniarum generalis clamor exortus est, conquerentibus eis, antecessorum ejus incuria se tanti temporis contemptum pertulisse, nec ullius venerationis cultum a concivibus urbis suae eatenus accepisse: in hoc se amplius permoveri, quod qualitercunque a superioribus episcopis erga ipsos actum sit, ejus, de quo spes melioris studii habebatur, non minor in eos neglectus existeret. Post has sanctorum interpellationes, ubi per increpationem districte requisitus est, quia temeritate tot, veritatis testes in tanta vilitate habuisset, non invento excusationis loco, cunctorum sententia justae ultionis flagellum subire jussus est. Itaque veste spoliatus, verberibus graviter attrectatus est. Suspiriis autem, et omnis emendationis sponsione suppliciter in tormentis, ut parceretur, laborans, hac eadem conditione tandem dimissus a somno gravissimo, magno pavore aestuans, evigilavit, ita tremens, et totius corporis habitu ita se gerens, quasi sub flagellis [Col. 1556C] etiamnum palpitaret. Mox in se reversus, intelligentiam somni non aliunde, sed ex illatis plagis in ipso corpore sensibiliter habens, necessario placendos dixit, quibus iratus tantae acerbitatis animus inesset: satisque metuendum, ne denuo concitatis eis, non ut ante, aliqua respirandi copia sibi concederetur. Collectis ergo viris industriis et ingeniosis, ad eamdem rotundi schematis basilicam, ab orientali parte rupto muro veteri novum continuavit aedificium, quod dispositis in longum parietibus, per ascensus aspectu decentissimos in chorum spectabilem, turresque geminas operose superius consurgens, cryptam in inferioribus magnae capacitatis explicabat. Addens praeterea hunc vel illum ex coloribus sive metallis ornatum, egregiae laudis titulum, in eisdem picturis versibus appositis, ita promeruit:

Ex Domini monito compunctus episcopus Anno,
[Col. 1556D] Quidquid habere potest, divinis cultibus offert,
Jussit et astantes appingier ordine patres
Urbis Agrippinae, sanctae virtutis amicae.
Pro quibus in coelis laetabitur ipse fidelis.

XVIII. S. Georgius Maurus martyr invenitur. His omnibus, ut hodie cernitur, pulchre perfectis, deinceps in exquirendis sanctarum reliquiarum corporibus immorabatur. Hujus autem intentione spei stratam marmoribus terram intra templi septa detegens, principem sanctae sodalitatis illius, beatorum scilicet Maurorum, Georgium nomine, sociis in circuitu quiescentibus accuratius prae caeteris humatum reperit, chlamyde purpurea circumdatum, orarum ejus extremitatibus in insignem auri texturam desinentibus. Hunc cum nonnullis aliis de sepulcro super altare debita reverentia exaltans, in ejus laudem, qui talium thesaurorum auctor et largitor erat, [Col. 1557A] erupit: et exinde nomen et memoria sanctorum Maurorum, per omnes Coloniae angulos celebrior inolevit.

XIX. S. Eliphius apparet S. Annoni. Eliphius quoque magni meriti martyr, qui post abcissionem capitis, cum eodem viae longissimae spatium percurrit, in visione beato assistens, ejus erga se negligentiam redarguit, improperans quod eam, quam ut religiosus in caeteros urbis suae patronos mentis devotionem ostentabat, in eo multum offuscaret, quod sciens ipsum nulli meritis secundum, hac extremitate post omnes habuerit, ut ne minimis quidem indiciis suam unquam benevolentiam in ejus ecclesiae amplificatione prodiderit. Eo respondente, jactis quibuslibet novis fundamentis, inundationem Rheni fluminis in subversionem totius monasterii sine dubio mox incubituram: perstitit ille, quamlibet vel parvam ejus devotionis exigens operam, sicque disparuit. At sacerdos a toro se post quietem [Col. 1557B] excutiens, coenobium S. Martini, in quo martyr idem patrocinabatur, adiit inspecturus loci situm, habitoque consilio, duas turres, a fronte sanctuarii consurgentes, in aerem suberigi praecipit, laudem meritumque viduae, duo minuta offerentis (Luc. XXI) , procul dubio obtinens.

XX. Negligentia diaconi in decantatione psalmorum. Visio S. Annonis. Multis in hunc modum revelationibus proficiens, ad meliora in dies incitabatur, Diaconum boni magistri aemulatorem secum habens: cum quo jugis illi erat consuetudo, cessante strepitu publicae dispositionis, ad psalmos et orationes recurrere semper. Porro sicut per imbecillitatis humanae defectum nonnunquam accidere solet, idem clericus in decantatione psalmorum cum episcopo per vices taedio superatus, ex negligentioribus et praeproperis alternorum versuum enuntiationibus in eam decidit consuetudinem, ut in iis canticis, quae Patris et Filii et Spiritus sancti gloriam per discretas personarum appellationes resonant, mediam semper, [Col. 1557C] id est Filii, transiliret personam. Quam fidei contrariam, et omnino fugiendam negligentiam cum nemine attendente nulla per longum tempus corrigeret emendatio, venerabilis pontifex in secretissimo noctis cujusdam silentio quiescendi gratia jacens in lecto, palpebris necdum plene sopore depressis, ex ea desuper parte, quam vertice respiciebat, sonum aure percepit negligenter et corrupte percurrentis, Gloria Patri et Spiritui sancto, ac denuo repetentis idipsum, media per celeritatem intermissione dictione: factusque repente tanquam in exstasi, quemdam, cujus claritas et habitus humanum excedebat modum, in majestate, qua Filium Dei decebat, contra se stantem aspexit: qui radiantibus oculis in ora stupentis comem et placidum se ingerens, protensis coram eo tribus sinistrae manus digitis, primum eorum dextro tetigit indice, dicens: Ecce Pater: moxque secundum, Ecce Filius: post haec et tertium, Ecce Spiritus sanctus, et vocem intra [Col. 1557D] voces paululum cohibens, Ecce tres, ait, in una Deitate similiter adorandae personae, quibus gloria par dicitur ab universali semper Ecclesia. Mediam inter Patris et Spiritus sancti personam Filius habet, nec ullam recipit divisionem a duobus in ulla diminutione majestatis ejusdem et gloriae. His ita catholica veritate se habentibus, ut quid clerici tui blasphemias sine correptione praeteris? Eam, quam cum Patre et Spiritu sancto communem possideo, gloriam mihi subtrahit, in duarum vocabulis personarum me, qui media Trinitatis persona sum, ad omnem gloriae decantationem transiliens. Protinus excitato sacerdote, imago quae videbatur, evanuit. Admirans autem in consideratione visionis tam perspicuae, moras quas interim patiebatur, donec ad consuetos hymnos veniretur, annorum instar putabat, [Col. 1558A] summopere festinans corporis auribus discernere, quod intelligibili sensu per excessum jam acceperat. Observans itaque diligentissime psallentis diaconi os, solito festinantius ultimum psalmi versiculum ipse terminavit. Mox gloriam trini numinis clericus adjungens, mediam solita acceleratione intercepit personam, duas tantum dicens. Nec ultra sequentium psalmorum modulatio processit, donec ab episcopo reprehensus ex ordine visionis jam dictae, negligendam tanto tempore se contraxisse didicit offensam, habens de caetero non emendationis tantum, sed et proficiendi salubrem occasionem. Sed jam stilum mutare rerum Dominus jubet: plena sunt lacrymis, plena miseriis et aerumnis, quae sequuntur: et forsitan eo digniora tanto viro, quo et graviora: quoniam ubi durior pugna, ibi gloriosior et victoria. Si Job recipitur flagellatus (Job I, II) , et hinc Annonem beatificabimus, qui post multas tribulationes meruit introire in regnum Dei (Act. XIV) .

XXI. Pius enim Dominus, qui, quos amat, arguit et castigat (Apoc. III) , hanc quoque dilectam sihi animam ante diem vocationis ejus multis tentari permisit incommodis: ut scilicet ab ea omnem scoriam terrenae conversationis excoqueret caminus transitoriae tribulationis. Primum moto Saxonico bello, fratrem ejus Wesselum Magdeburgensem archiepiscopum, et consobrinum ejus Bucconem Halberstadensem episcopum, tempestas involvit gravissimae persecutionis. Contra hos cum regi, totius Saxonicae gentis exterminium anhelanti, opem non satis impigre ferret, naturae profecto legibus et carnali affectione inhibitus, invisus ei suspectusque efficitur, perjurii ac perfidiae insimulatur.

XXII. Ministri episcopi male accipiuntur a quodam mercatore. Seditio Coloniae . Hinc inter eum et regem quotidie discordiis incrementa accipientibus, cives quoque Colonienses, quibus paulo ante unice charus acceptusque fuerat, ad interficiendum eum [Col. 1558C] proh dolor! sollicitantur: quibus ad patrandum, quod nefarie machinabantur, casus idoneam attulit occasionem. Archiepiscopus Pascha Coloniae celebravit, eratque cum eo episcopus Mimigardevordensis [ id est Monasteriensis], ad communicanda tantae solemnitatis gaudia, familiaris amicitiae obtentu evocatus. Cumque exactis ex parte feriis Paschalibus, abscedere pararet, ii qui archiepiscopi domestica negotia curabant, jubentur ad evectionem ejus navim idoneam providere. Qui lustratis perspectisque omnibus, unam mercatoris cujusdam praedivitis navim, quia in eos usus competens videbatur, occupant, eamque in ministerium archiepiscopi, ejectis mercibus quas habebat, ocius expediri jubent. Negantibus famulis, qui navim servandam susceperant, vim, nisi mature jussa capessant, minitantur. Illi vero, quantum poterant, citato cursu ad dominum navis rem deferunt: quid facto opus sit, consulunt. Habebat ille filium adulta aetate, non [Col. 1558D] minus audacia quam viribus excellentem, et cum propter generis affinitatem, tum ob merita sua primoribus civitatis maxime charum et acceptum. Is assumptis famulis suis, et juvenibus ex civitate, quantos in ea trepidatione in auxilium suum consciscere potuit, concitus ad navem evolat, et ministros archiepiscopi acriter, ut navis exoccuparetur, insistentes, cum injuria proturbat. Dehinc advocatum urbis in idem opus succedentem, tumultusque instaurantem similiter repellit, fundit et fugat. Jamque et his et illis, sui singulis amici armati subsidio accurrunt, et ad magnum discrimen pugnamque ancipitem res spectarevidebatur. Perlato mox nuncio ad archiepiscopum, quod atrocissima seditione confunderetur civitas, misit festinanter ad sedandos motus populi, irarumque plenus minabatur se proxima [Col. 1559A] sessione seditiosos juvenes merita poena coerciturum. Erat quippe vir omni genere virtutum florentissimus, et in causis tam reipublicae quam Ecclesiae, spectatae saepius probitatis. Vix ad modicum dirempta est concertatio: sed ferox animis, et elatus primo successu juvenis, non cessabat interturbare omnia: percurrensque civitatem, varios sermones per populum serebat de insolentia et austeritate archiepiscopi, qui toties innocentibus sua a limeret, toties honestissimos cives procacissimis verbis incesseret . Nec difficile fuit, id hominum genus in omne, quod velles, tanquam folium quod vento rapiatur, transformare. Praeterea in mentem veniebat Wormatiensium insigne praeclarumque facinus, quod episcopum suum insolentius agere incipientem, urbe expulissent, et cum ipsi multitudine opibus armisque instructiores sint, dedignantur quod inferiores aestimentur audacia, et archiepiscopum tyrannico sibi fastu imperitantem, [Col. 1559B] tandiu muliebriter patiantur. Conferunt primores inepta consilia, saevit vulgus intemperans novarum rerum studio, et per totam civitatem spiritu diabolico raptatum, ad arma conclamat: nec jam archiepiscopum urbe expellere, sicut Wormatienses, sed per omnes cruciatus trucidare, si copia detur, conspirant. Natalis erat B. Georgii martyris, qui eo anno feria quarta hebdomadae Paschalis obvenerat, et archiepiscopus celebrata missarum solemnitate apud B. Georgium, cum sermonem faceret ad populum, praesagio quodam futurorum, nescius ipse mali quod imminebat, contestatus fuerat audientibus, quod civitas diabolo in potestatem tradita esset, et propediem peritura, nisi jamjam impendentem iram Dei per poenitentiam inflectere maturarent. Auxit hujusmodi suspicionem omnibus quaedam in hunc modum visio celebris: Quidam bonae vitae vir ante dies aliquot hujus turbulentiae, vidit per somnum corvum quemdam horrendae magnitudinis per [Col. 1559C] totam volitare Coloniam, et terribiliter crocitando, populum tali spectaculo attonitum huc et illuc agitare: supervenire post haec virum, tam veste quam forma praecellentem, qui et corvum horrifico sonitu perstrepentem urbe expelleret, et populum mente consternatum, jamque extrema omnia formidantem, cassa formidine absolveret. Cumque a circumstantibus interpretationem somnii horrore concussus quaereret, audivit quod civitas propter peccata populi diabolo in potestatem tradita fuisset, sed interventu Georgii martyris liberata, instantis jam atque a Deo praedestinati interitus necessitatem evasisset. Igitur post meridiem, inclinata jam die in vesperum, cum igni oleum, iracundiae accessisset ebrietas, subito civium conjurata manus erupit: ac primo portae civitatis omnes custodiis vallatae sunt: dein ex omnibus urbis partibus ruunt ad curtim [chortem] archiepiscopi, et eum celebri quodam loco cum episcopo Monasteriensi coenantem adorti, tela contorquent, saxa jaciunt, nonnullos ex assistentibus [Col. 1559D] interficiunt, caeteros plagis et vulneribus confectos, in fugam vertunt. Inter haec conspicantur quamplurimi, ipsum talium furiarum incentorem daemonem praecurrere insanienti populo galeatam, loricatum, igneo mucrone terribiliter fulgurantem, nec ulli, quam sibi, similiorem. Cumque militari quodam classico cunctantes, ut se in pugnam sequerentur, concitaret, in ipso impetu, quo portarum seras effracturus vociferando irruebat, repente ab oculis sequentium disparuit. Tunc archiepiscopum sui inter cuneos hostium, nubemque jaculorum vix et aegre, expeditum, in templum S. Petri abripiunt, foresque non modo seris et vectibus, sed admotis etiam magnis molibus obfirmant. Saeviunt foris, et instar inundantis aquae rugiunt vasa diaboli, plena vino furoris Dei, et per omnia episcopii penetralia discurrentes, fores infringunt, thesauros diripiunt, [Col. 1560A] vasa vinaria concidunt, et dum vina in diutinos usus summa ope congesta, praecipitantius effundunt, repletum subito cellarium, ipsos, quod dictu quoque ridiculum sit, inopinis fluctibus periclitatos pene suffocaverat. Alii capellam archiepiscopi irrumpentes, altare spoliant, sacra vasa pollutis manibus contrectant, vestimenta pontificalia diripiunt: dumque omnem supellectilem sacri ministerii curiosa, immo furiosa diligentia evertunt, reperientes illic quemdam clericum, prae timore se in angulo altaris occultantem, et putantes quod archiepiscopus esset, interficiunt, non sine gratulabunda exprobratione, quod petulantissimae linguae tandem aliquando modum imposuerint. Sed cognito, quod decepti similitudine essent, et episcopus intra templum S Petri et loci religione, et murorum firmitate se tutaretur, undique conglobati ipsum templum obsident, muros perfringere dedita opera moliuntur: postremo, nisi ocius sibi tradatur archiepiscopus, ignem quoque [Col. 1560B] se adhibituros minitantur. Tum ii, qui intus erant, videntes obstinatos esse omnes ad necem ejus animos populi, nec ebrietate sola, quae tempore digeri solet, sed etiam odiis et phrenetico quodam furore homines agitari, suadent ei ut, mutato habitu, effugere conetur de ecclesia, et fallere obsidentes, hoc facto, et sacras aedes incendio, et se mortis periculo liberaturus. Opportunum fugae patrocinium tempus pollicebatur. Nam seditione in mediam noctem protracta, horrebant omnia tenebris et caligine, ut haud facile cuiquam esset, vultus occursantium discernere. Angustus aditus patebat de templo in dormitorium, itemque de dormitorio in atrium domumque canonici cujusdam adhaerentem muro civitatis: isque ante paucos dies ortae seditionis impetraverat ab archiepiscopo, Deo ad salutem archiepiscopi hoc ipsum misericorditer providente, ut, rupto muro civitatis, parvulum sibi posticum facere sineretur. Ibi eductus archiepiscopus, applicitis [Col. 1560C] in evectionem ejus et comitum ejus quatuor equis, abiit, opacae noctis tenebris, ne ab obviantibus agnosceretur, commodissime usus: repertoque post modicum episcopo Mimigardevordensi, sociis jam pulchre pro ea tum calamitate constipatus, in locum, cui Nussia nomen est, pervenit. Interim ii, qui circa templum erant crebris arietum ictibus muros quatiebant, eratque confusa vox tumultuantium, et fidem omnipotentis Dei testantium, quod non evasurus esset manus suas, non decepturus obsidentium diligentiam, etiamsi in minima terrae reptilia se transfiguraret. Econtra ii, qui obsidebantur, nunc supplicando, nunc pollicendo, quod diligentissime quaesitum, si inveniretur, ipsis tradituri essent, callide ludebant operam perurgentium, usquequo archiepiscopum longius evectum, atque in tuta loca progressum esse arbitrarentur. Tum demum reclusis foribus, ipsos ingredi, et pro libitu suo quaerere sinunt: adjiciuntque frustra eum quaeri intra septa templi, quem certo comperissent primo [Col. 1560D] incursu concitatae multitudinis, clara adhuc die urbe egressum, jam in longinquas partes transire potuisse: idque magis suspicandum, quod contractis undique per moram nocturni temporis copiis, primo mane ad occupandam armis civitatem sit adventurus. Igitur ingressi, cum omnia templi penetralia diligentius investigando evertissent, vix tandem admissa fide, quod falli potuissent, deinceps ab inquisitionis studio ad tuendam urbem animos vertunt, armatamque multitudinem circumquaque per propugnacula dispertiunt. Inter haec arreptum quemdam de turba, super portam urbis ad ignominiam episcopi suspendunt, magis in hoc furori suo, quo praecipites raptabantur, satisfacientes, quam quod crimen ullum suspendio dignum, misero obtendere possent. Alteri crura succiderunt. Mulierem etiam quamdam de summitate murorum praecipitant, fractisque [Col. 1561A] cervicibus interficiunt, hoc ei crimini dantes, quod homines plerumque magicis artibus dementare infamata fuisset. Sed hoc scelus commodiori tempore, et pacatiore animo vindicare debuerant. Induxerant etiam in animum si non fuga vix evasisset. Abbatissam perimere de S. Caecilia, solam mortis ejus causam habentes, quod archiepiscopo consanguinitate jungebatur: adhuc et sceleratiora aggredi statuentes, nisi Deus Coloniae misertus, breviasset dies amentiae eorum. Praeterea juvenes impigros citato, quantum possent, gradu ad regem ire jubent, nuntiare ei quae gesta fuerant, et suggerere ut quantocius veniat, vacantem expulso archiepiscopo, civitatem occupare: in eo verti salutem civitatis, et ipsius utilitatem maximam, ut grandia molientem de vindicanda injuria archiepiscopum anticipare conetur. Talibus furiis toto triduo agitabantur. Postquam auditum est per provinciam, et celebri rumore vulgatum, quod Colonienses sua archiepiscopum [Col. 1561B] probris et contumeliis affectum, urbe fugassent, exhorruit omnis populus novitatem rei, atrocitatem sceleris, spectaculum humanarum rerum, quod vir tantarum rerum, quod vir tantarum in Christo virtutum, tam indigna perpeti, Deo aspiciente, potuisset. Magna ejus in pauperes liberalitas, multa in humanis moderatio, vehemens in corrigendis legibus studium, libera in corrigendis qui male agerent severitas, omnium ore celebrabantur, earumque rerum commemoratio non minimum ei gratiae apud populares conciliabat. Exclamant omnes, ad suam magis injuriam pertinere violatam pontificalis nominis majestatem, et mori sibi satius esse, quam ut tantum flagitium suorum temporum inultum patiantur. Igitur per quatuor vel quinque milliaria circumquaque ad arma conclamant, multa hominum millia dicto citius concurrunt, nullo qui per aetatem arma ferre posset, tam religiosam militiam detractante: conglobatique [Col. 1561C] in unum, rogant archiepiscopum, et cunctantem vi impellunt, ut ad recuperandam civitatem quantocius festinet: se pro eo dimicaturos, et si ea necessitas incumbat, oves pro pastore, filios pro patre libenter mortem excepturos: ac nisi Colonienses maturent venientem suscipere, et pro ipsius arbitratu satisfacere offenso, se aut ingesto igne populum cum civitate consumpturos, aut dissipato muro, eum super congeriem occisorum in cathedram pontificalem reducturos. Ita archiepiscopus quarto die post, quam exierat, magna vallatus agmine, ad urbem accessit. Quod ubi Coloniensibus compertum est, et se tantae tamque efferatae multitudinis impetum nec muro, nec acie sustinere posse animadvertunt, tum primum furor deflagrare, ebrietas evanescere coepit: magnoque terrore concussi, obviam legatos de pace miserunt, se reos confitentes, et omnem, quam vita incolumi juberentur, poenam pendere paratos. At archiepiscopus digne poenitentibus se veniam non negaturum respondit. Tum celebrata [Col. 1561D] missarum solemnitate apud S. Georgium, eos, qui pontificem sede propria expulissent, qui ecclesiam homicidio polluissent, qui templum S. Petri hostiliter impetissent, qui caetera religionis jura ausu barbaro temerassent, episcopali banno ad satisfactionem vocavit. Protinus omnes nudis pedibus, laneis ad carnem induti processerunt, vix et aegre impetrata pace multitudinis, quae circa episcopum erat, ut hoc tuto facere sinerentur. Nam et vehementer ei succensebant, quod dum immoderatius clementiam ostentando, popularis fieri vellet, nefarios homines ad audenda nequiora, hujus sceleris impunitate, animaret. At vero archiepiscopus eos postero die ad suscipiendam secundum canonum scita poenitentiam tam immanis flagitii, ad S. Petrum praesto esse jubet: ipse progressus ad S. Gereonem, ibi extra urbem pernoctare statuit: veritusque [Col. 1562A] quod tradita civitate, vis concitatae multitudinis inhiberi non posset, sed partim injuria, partim cupidine praedae accensi, acerbius saevirent in populum, obnixe rogat provinciales, qui secum erant, ut singuli in sua cum pace recederent: satis se opera eorum usum, et evidens tulisse documentum, quid animi oves erga pastorem, filii erga patrem gererent: asperrimam partem negotii multa eorum virtute exactam esse: caetera quae restent, facile jam privata ac domestica manu posse confici. Proinde quod bonum felix faustumque esset, abirent in domos suas, hanc reportantes spem, quod hujus beneficii gratia apud cum, seu vivum seu defunctum, perpetuo mansura foret. Hoc vix impetrato, milites suos, quantos ad comprimendos urbanos motus, si qui forte levitate vulgi instuararentur, sufficere putabat, praecedere in civitatem jubet, secuturus ipse proxima luce, cum eorum, qui praecessissent, diligentia, ne quid forte insidiarum lateret in civitate, [Col. 1562B] praecavisset. Ea nocte sexcenti, aut eo amplius mercatores opulentissimi ex urbe profugi, ad regem se contulerunt, intercessionis ejus opem adversus episcopi saevitiam imploraturi. Caeteri ingresso archiepiscopo civitatem, et toto triduo juxta condictum exspectanti, minime se praesentarunt ad proponendum aliquod satisfactionis genus. Unde indignitatem rei non ferentes episcopi milites, inscio, ut plurimi asserunt, atque inconsulto archiepiscopo, arma rapiunt, domos incursant, possessiones diripiunt, occursantes partim sternunt, partim captos in vincula conjiciunt, et prorsus, ut veritati vel coacti assentiantur, multo ferocius, quam tanti pontificis existimationi competeret, justae ultionis negotium exsequuntur. Sed gravior morbus acriori indigebat antidoto. Filius supra memorati mercatoris, qui primus seditione inflammaverat populum, et pauci alii luminibus sunt orbati, nonnulli virgis caesi ac detonsi, omnes gravissimo rei familiaris damno multati, atque jusjurandum dare compulsi, quod deinceps archiepiscopo [Col. 1562C] civitatem contra omnium hominum violentiam, quantum consilio et armis possent, vindicaturi essent, et eos, qui ex urbe profugerant, quoad digne archiepiscopo satisfecissent, semper pro infestissimis hostibus habituri. Ita civitatem pro diversitate partium, et luctus pariter et laetitia tenuerunt, aliis in regressu pontificis ejecti justas audaciae suae poenas luentibus, aliis dignos consolationis suae choros instituentibus. Siquidem non in urbe tantum, sed et ubicunque locus exhibendae processionis offerebatur, ibi post istam famam Christi confessor in hymnis et canticis velut angelus exceptus est, nec immerito: quis namque neget eum unum ex illis angelis fuisse, de quibus per Malachiam dicitur: «Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirunt ex ore ejus: quia angelus Domini exercituum est?» (Malac. II.) Cujus post haec lacrymas in ascensu vel descensu dilecti sibi montis effusas, illi, quibus ibi servitur, et viderunt, [Col. 1562D] et miserati sunt sancti: quorum pietati conquestus eam, quam a suis tulerat, contumeliam, omnes ad fletum traxit, quos vel ex clero, vel ex populo contigit adesse. Levaverunt autem et monachi pariter voces suas, et ut redivivam desiderabilem faciem ejus contemplantes, universi personabant: Te nostra vocabant suspiria, te larga requirebant lamenta: tu factus es spes desperatis, magna consolatio in tormentis. Audiebantur haec in excelsis, et utique credendum est tam eorum, quae canebantur, dulcedine, quam sacrificio lacrymarum oblectatum, revera ibi Christum adfuisse, sicut et ipse promisit, cum ait: «Ubi sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII) .» Caeterum quia nonnullis etiam bonis scandalum ingeritis, quod ultionem tanti viri, tam saeva dicitur redundasse castigatio, a gravissimis fideque dignis [Col. 1563A] personis testimonium habemus, eum cum sacramentis multoties affirmasse, suam conscientiam ab hac tyrannide prorsus immunem: quippe cujus nec officii, nec voluntatis esset unquam, ultra legis ecclesiasticae jura vindictam suarum injuriarum extendere (Exod. II) . Qua de re contrahat os suum invidus: cui cum sermo fit, ab ejus tumulo caecos plerumque redire cum lumine, solet objicere, magis ereptos, quam redditos per eum oculos. Nec mirum, cum et Moysen sanctum, homicidam nonnulli blasphement (Num. XVI) .

XXIII. Imperator venit Coloniam. Praeclarum S. Annonis encomium. Constantia ejus. Post haec cum imperator celebrata Paschali solemnitate in Babinberg, Ratisponam ire disposuisset, a nuntio fictae legationis audivit, Wilhelmum cognomento Bastardum, regem Anglorum, ab archiepiscopo Coloniensi vana pollicitatione illectum, cum magno exercitu adventare, regni sedem Aquisgrani occupare [Col. 1563B] paratum. Tunc rex territus tam atroci nuntio, ad Rhenum concitus remeavit, celebritatem Pentecostes in Moguntia civitate splendide peragens. Inde cum Coloniam ire instituisset, multum spirans irarum et comminationis in archiepiscopum Coloniensem, ille missis in occursum ejus nuntiis, mandavit falsam omnino, ac scenicis figmentis similem esse fabulam, quam in eum aemuli sui composuissent: ii nimirum, qui eum paulo ante urbe expulissent, et nunc ad opprimendum eum, quoniam armis non possent, mendaciis grassarentur: se non ita rationis expertem, vel communis commodi negligentem esse, ut in ultionem privatae injuriae, patriam suam barbaris prodere velit: nec ea levitate vitam a puero instituisse, ut quisquam sanum aliquid sapiens, tam inepta de se suspicari possit. Impetrata dein per legatos coram veniendi copia, in Andernaco villa regi occurrit: cumque rex de iis, quae compererat, severissime quaestionem promulgaret, [Col. 1563C] proditae quidem reipublicae crimen, quod objiciebatur, sacramento purgavit: caetera quae delata fuerant, ait rex se veteri amicitiae ac pontificali nomini condonare, nec pro jure suo expostulare velle. Ita non exstincto, sed interim cohibito furore, Coloniam processit. Ibi postero die ad judicandum populo assedit, sperans per accusationem sibi futuram, ut eum seditione concitata rursus civitate exturbaret, vel propter oppressos per calumniam innocentes, saltem reum majestatis faceret. Sed ille omnes accusationum strophas, responsi veritate ac sententiarum gravitate, tanquam aranearum telas dirupit. Postquam autem rex innocentia ejus ac vitae integritate, consiliis quoque omnia septa vidit, nec ullum patere locum calumniae, ad aliud se vertit genus injuriarum. Exegit ab eo, non precibus quidem, ut oportuit, sed imperiosa quadam auctoritate, ut Coloniensibus admissae in se temeritatis veniam daret, excommunicatosque Ecclesiae reconciliaret: [Col. 1563D] praeterea ut ad firmamentum conservandae erga se in perpetuum fidei, sex sibi ex militibus suis obsides daret. Utrumque illum cum magna constantia negavit: obsides quidem, quod nullus regum priorum tale quid ab aliquo praecessore suo postulasset: excommunicatorum autem reconciliationem, quod sine digna poenitentiae satisfactione excommunicatos in Ecclesiam recipi, leges ecclesiasticae vetarent. Imminebat ille vehementer, comminans omnia incommoda se illaturum, et cuncta quae illius sint, ferro et igne demoliturum. Perstabat hic fixus in proposito, dicens se mori quidem paratum, si ipse cum Coloniensibus conspirassent ad eum interficiendum: sed nunquam retinendae vitae studio, ab jure ad injuriam declinaturum. Diu anceps erat pugna, et utrorumque milites magna concusserat sollicitudo, exspectatione tam tristis spectaculi. Tandem [Col. 1564A] evictus rex ab iis, quorum consiliis plurimum tribuebat, flexit sententiam, et ait malle se cum eo beneficiis certare, quam damnis aut inimicitiis: et si eum fidum sibi devotumque in causis reipublicae experiretur, primum deinceps inter amicos habiturum. Hoc modo reconciliatus archiepiscopo, Aquasgrani [Aquisgranum] perrexit, et adversus ea, quae de irruptione barbarorum fama vulgaverat, eam regni partem, quantum poterat, communivit.

XXIV. Multa patitur adversa vir sanctissimus. Franci et Saxones inter se digladiantur. Interim insurgente Satana contra virum Dei, duo ministri ejus, qui in laribus ejus familiarissime observabantur, insidias ei tendunt, et nisi Dei misericordia malum hoc praevertisset, nihil tale suspicantem trucidassent. Alii cuidam, quem beneficiis suis maxime fidum sibi obnoxiumque fecerat, familiares litteras a se ipso in tabulis, propter majorem secreti cautelam, conscriptas dedit episcopo Halberstadiensi [Col. 1564B] perferendas, quibus nepotem suum , tantis undique adversatum procellis jactatum, et pene naufragantem, consolaretur et instrueret. At ille ex ipsa tam operosa secreti communitione conjiciens aliquid regi, reique publicae adversum, iis litteris contineri, regi eas detulit. Quas ille contra spem suam nulla videns infidelitatis indicia dare, tamen ad terrendum eum, exemplar carum archiepiscopo misit: ut experimento colligeret, non raram apud se suorum secretorum proditionem. Item alius quidam ex ministris ejus, quem Coloniensi ecclesiae propria industria ipse acquisierat, quemque ob hoc indulgentissimo semper affectu coluerat, et bonis omnibus etiam supra natales suos locupletaverat, repente insolentia servili elatus, jugum ecclesiasticae servitutis coepit detrectare, seque in libertatem violento quodam jure fori, cum magna archiepiscopi contumelia, velut equus effrenis excussit. Tum vero crebris mortibus charorum suorum ita amaricatus est, et [Col. 1564C] vulnere concisus super vulnus, ut saxeum quoque pectus, et supra petram fundatum aedificium concutere posset tam vehemens ille turbo tentationis. Ad omnem autem doloris et moeroris plenitudinem, illa novae confusionis miseria, quae per omnes angulos regni se dilatare jam incipiebat, tanto acerbius cordis ejus intima tetigit, quanto res ad generale totius Ecclesiae discrimen spectabat. Nam feritate barbarica confligentibus inter se Francis et Saxonibus, immiscebant se fide dubia nunc his, nunc illis Suevi, gensque Bajoariorum: fiebantque caedes, incendia simul et rapinae per omne regnum Teutonicum. Harum calamitatum incentrix, et quoddam in praesens durandi solidamentum exsurrexit interea illa lugenda semper omnibus Ecclesiae membris inter regem et dominum apostolicum controversia, quae schismatis horrendi lue sanctam mirabiliter confundens Ecclesiam, multorum millium animas inferis, proh dolor! destinavit, pacis unanimitatem e terris prorsus exturbavit, [Col. 1564D] foeda monachos altercatione dissolvit, clericos in contemptum adduxit, ecclesiastica judicia laicis subjugavit, omnem aequitatis regulam subvertit: nec cessat hodie tanti mali lacrymosa pernicies. His angoribus vir, cui nil Deo charius, adeo coarctatus et excoctus est undique, ut etiam taederet eum vivere. Itaque voces hujusmodi cum Psalmista dabat ad coelos: «Heu me! quia incolatus meus prolongatus est: habitavi cum habitantibus Cedar: multum incola fuit anima mea (Psal. CXIX) .» «Cupiensque dissolvi, et esse cum Christo (Phil. I) ,» dicebat: «Quando veniam, et apparebo ante faciem Dei?» (Psal. XLI.) Grave jam ei erat terrenorum omne: necessitate, non voluntate, sub onere carnis adhuc aestuabat. Tabescebat corpus, nihilominus et animus infirmabatur. More turturis viduatae, solo luctu pascebatur, publicas frequentationes declinabat, [Col. 1565A] singularitate delectabatur, assidue flens, assidue moerens. Nec diu militis sui sudores bonus Dominus irremuneratos praeterivit, neque passus est eum tentari supra id, quod sufferre poterat (I Cor. X) : verum hinc eum erepturus, ante per altam contemplationis vim, futurorum malorum inspectorem esse voluit: ne ignoraret quantis a Deo beneficiis donaretur, si necessitatem talibus communicandi moriens evaderet. Id subjecta pagina loquitur, sola sufficiens meritum viri declarare, qui in hac mortalitatis adhuc degens substantia secretorum coelestium particeps fuit.

XXV. Stupenda S. Annonis visio. Gravissimo morbo corripitur. Exponit quibusdam generatim visionem suam. Post eam superius descriptam Coloniensium nefariam conspirationem, hiberni temporis aderant dies, et beatus antistes pro quodam levamine sauciati cordis urbem egrediens, Salevelt devenit: ut visis illic filiorum suorum spiritualibus [Col. 1565B] exercitiis, quasi salutaris antidoti haustu recreatus, sui moeroris amaritudinem temperaret. Inde exacto visitationis officio discedens, festum illud, quod Hypapante Domini dicitur, in Heresfeldia solemniter egit: imperataque profectione, viam quae tendentibus in Sigeberg pervia est, curru subvectus, cum suis incessit. Cumque die quadam psalmis et orationibus vacans, animum in superna levasset, instante jam hora nona, non in exstasi, nec in visione somni, sed sicut carneis oculis aspici solet, coelos super se aperiri vidit: et ut olim prophetarum eximius Daniel, horrore concussus ac tremore, membris omnibus dissolutus est (Dan. X) : animi quoque robur omne concidit. Transmissis viae propositae intervallis, per biduum nil incommodi pertulit, in monte degens, praeter quod nonnullis, quasi qui sese excessisset, in verbis subinde admirationi esset. Tertia vero post hoc die coenantem valida infirmitas tam atrociter invasit, ut spes omnis auferretur, noctem [Col. 1565C] illam eum supervicturum. Erat autem crepusculum vespertinum, fratresque, finitis Completoriis, sese receperant in dormitorium. Mox igitur ut hujusmodi nuntius abbatis aures perculit, eo perturbatione concusso, res per omnes angulos coenobii diffundebatur, fiebatque concursus hinc inde fratrum, signo, quo colligerentur, vehementius perurgente. Angebat omnes pavor intolerabilis, et tanquam universorum vita penderet in ancipiti, monasterium petierunt, illud corde meditantes, illud ore ruminantes: «Domine, salva nos: perimus (Matth. VIII) .» His vero, quibus egrediendi claustrum undecunque licentia offerebatur, cubiculum episcopi certatim adeuntibus, caeteri chorum irrumpentes, septem psalmos cum litaniis luctuose prosequebantur, omnes pectora tundentes, omnes fletus et suspiria emittentes, et quanta charitate erga patrem amantissimum filii afficerentur, sibi ipsis singuli testimonium existentes. Inter haec ille dolore gravi laborantes, clamores insolitos magis ac magis edebat. Sed cum postera [Col. 1565D] die doloris vehementia non adeo jacentem crucians, recuperandi vires mentis aliquantulam ei facultatem indulsisset. Abbas tres probae vitae fratres ad eum misit, qui, sicut in ea necessitate expedit, ad confessionem, et ad rerum suarum dispositionem eum hortarentur, utque novellae suae constructioni, inquantum tunc licuisset, prospicere non negligeret. Quibus juxta sensum hunc, cum lectulo assiderent, hortamentis suis eum mulcentibus, idque quaerentibus unice, cur filiis suis, quibus alia post Deum praeter eum spes non esset, minime loqueretur: ille tenuissimam vocem, ut poterat, exprimens ait: Unde loquendi sumam exordia fratres, vel quas moestitiam vestram relevaturas triste cor meum dictabit sententias? Vae misero mundo: vae cunctis humanae sortis angulis ab iis, qui dicuntur episcopi, mei, peccatoris utique, similitudinem praeferentibus, [Col. 1566A] quibus nomen, non vita, sacerdotum est. Et grave suspirium a pectore trahens, attonitis et ardentius hujus verbi radicem investigantibus, respondit: Sol in nonam jamjamque vergebat horam, et ego in curru meo residens, it r accelerabam. In aerem me visum expandente, scissis ex improviso coelis, omnia desuper aperta, oculisque meis non modo mentis, sed et corporis, pervia remanserunt: expavitque cor meum, et dissolutus sum, nec remansit in me quidquam virium: certusque sum, languoris hujus immanitatem inde me collegisse. At vero non aliter illam terribilem visionem intuitus sum, quam vos modo contemplor, corporales in vos dirigens acies: nec reor quidquam eorum malorum, quae terris imminent per omnes secuturas aetates, et per ipsum aevum, oculorum meorum acumina latuisse, precordiisque palpitantibus, altius ingemiscens, denuo replicabat: Vae misero mundo: vae cunctis humanae sortis angulis ab iis, qui dicuntur episcopi. [Col. 1566B] Nec poterat ulla precantium importunitate ad hoc adduci, ut eorum quae viderat, vel minimum eis communicaret. Hoc solum ad omnem inquisitionem eorum dolens protulit: Vae, vae misero mundo. Porro crescente per dies infirmitate, cum esset sibi mortis suspicio quotidiana, primates cleri Coloniensis ad se accersiens, postulavit, et sub testificatione divini nominis terribiliter adjuravit ne consensum suum iis unquam accommodarent, quibus conveniret alibi, quam in Sigeberg corporis ejus repositio, dicens: Si desiderii mei vobis insistentibus processerit effectus, hicque mihi sepultura cesserit, tametsi meritorum meorum pensa reluctetur, per misericordiam nostri Redemptoris excedentem omnia, vestrae, ut spero, de me haurient adhuc aures, quod in magnae consolationis, in magnae spei patrocinium vobis et Coloniae vestrae ante Deum proficiat. Fidei suae sponsionem super hac re singulis ei dantibus, discesserunt. Ille vero sensim recolligens vires, debilitatem [Col. 1566C] illam corporis evasit, memoriam autem mentis non eam quam ante, per longum tempus assequi valuit: ita ad visionis illius majestatem exterritus, et extra se factus erat. Id ex eo innuitur, quod cum olim ab Egilberto Mindonensium episcopo quamdam perpetuo dicendam confessor ei factus accepisset orationem, ad ejus notitiam nullo poterat ingenio pertingere, donec directis ad eum litteris, ordinem ejus ex rescriptorum annotatione colligeret.

XXVI. Visionem cuidam suo familiari exponit. Expositio ejus. Jam Septuagesimae diebus, in quibus haec obtigit revelatio, Quadragesimales feriae successerant, et dilectus Domini praeteritae valetudinis defectum necdum plene superaverat: cum ecce positus in quiete noctis cujusdam, somnium suae felicissimae dissolutionis praesagum, in hunc modum aspexit: Visus est sibi domum quamdam, omni decore intus et foris resplendentem, intrare: et ecce in subselliis judicialibus, tanquam ad concilium solemniter evocati, residebant Heribertus Coloniensis [Col. 1566D] archiepiscopus, Bardo Moguntinus archiepiscopus, Boppo et Everhardus Trevirenses archiepiscopi, Arnulphus Wormatiensis episcopus, et alii quamplures Galliarum episcopi, quorum alios ipse in carne noverat, alios fama tantum vel lectione compererat: amicti omnes stolis pontificalibus, et habentes vestem instar nivis candidam. Ipse quoque candidis admodum atque pretiosis vestibus indutus sibi videbatur: sed partem candentis vestimenti, eam scilicet, qua pectus tegebatur, sordida quaedam ac foeda caligo obduxerat, ac caeterum cultus ejus splendorem sua foeditate plurimum offuscabat: quam tamen ipse nimio rubore perfusus, objecta manu regere ac celare, ne inspicientium offenderet obtutum, conabatur. Vidit praeterea inter eos sibi quoque sedem miri decoris paratam: quam cum occupare, gaudio et exsultatione aestuans, properaret, [Col. 1567A] surgons Arnoldus [Arnulphus] Wormatiensis episcopus, modesta voce eum prohibuit, dicens reverendos Patres, qui assiderent, nolle eum in suum admittere concessum, propterea quod vestem ejus haec turpis macula foedaret. Cumque jussus loco cedere, flens confectoque nimium animo egrederetur, insecutus eum idem episcopus: Aequo animo, ait, esto pater. Maculam tantum hanc, quae vestem tuam infecit, maturius ablui praecipe: quia non post multos dies beatae hujus mansionis consortium, et sanctorum Patrum, quos aspexisti, consessum, voti compos percipies. Mane facto, cum familiari cuidam suo visionem retulisset, ille sapienter rem conjiciens: Macula, inquit, haec vesti tuae illita, nihil aliud est, ut existimo, quam memoria injuriae civium tuorum, qui te anno superiore Colonia expulerunt, quibus te divinae pietatis respectu jam olim oportuerat admissi hujus veniam dedisse. [Col. 1568A] Haec, quod bona venia dixerim, pectori tuo tenacius, quam aequum sit, residens, amarissimo moerore contra fas mentem tuam decoquens, caeteram sanctissimae conversationis tuae claritatem molesta quadam caligine obducit et obscurat. Archiepiscopus conscientiae suae testimonio convictus, ne inficiaretur quod audiebat, reatum suum humiliter agnovit: statimque destinatis circumquaque nuntiis, cives omnes Coloniae, qui ejus injuriae participes, urbe cesserant, ad se revocavit, eisque proxima festivitate Paschali omnia sua, quae direpta fuerant, benignissime restituit. Sic gravis illa tempestas, quae, spiritu diabolico suscitata, totam concusserat Coloniam, conquievit: pater filios, filii patrem recognoverunt: archiepiscopus amaritudine, populus metu et sollicitudine, civitas liberata est solitudine.

LIBER TERTIUS.

[Col. 1567]

[Col. 1567B] I. Igitur dilectissimus Deo praesul ultimum agens annum, dilectum sibi montem plus solito frequentabat, singulis diebus, singulisque noctibus frequentans altaria singula, se prosternens in faciem coram singulis flens et orans pro statu periclitantis Ecclesiae, suamque animam Creatori commendans. Et Septuagesimam quidem partemque Quadragesimae infirmus ibi peregit. Cum autem Pentecosten festivo celebraturus gaudio, denuo advenisset, Anno puer, filius sororis ejus, unice dilectus ab eo, immaturae mortis violentia repente prostratus, novum ei dolorem, novum intulit luctum. Intererat tamen communis festi publicis conventibus, praecedentes in laetitia carminibus et vestium decore monachorum choros lugubri vultu prosequebatur, memorans illud, quod et sanctus Tobias, «Dies festi vestri convertentur in luctum (Tob. II) .» Vulnerabatur autem mente omni, qui in faciem ejus intendisset. Denigrata enim erat valde, coloremque pristinum [Col. 1567C] prorsus immutaverat (Amos VIII) , horrorem quemdam praeferens, per quem interni doloris ejus aspicientes testimonium caperent.

II. Paucis post diebus Hermannus coenobii Sigebergensis prior, vir strenuus, et regularis disciplinae observantissimus, vita functus est: cujus obitus tantum animi moerorem beato episcopo attulit, ut multa illa acerba, quae antea perpessus erat, hujus comparatione pro nihilo putarentur. Valde enim amave at virum illum, tantaque eum veneratione prosecutus fuerat, ut quidquid ille amoris fiducia non tam rogare, quam praecipere voluisset, id minime negligendum sibi existimaret: haud secus ejus dicta accipiens, quam si Spiritus sanctus ejus ore ea expressisset. Illo ergo viro mortis saevitia destitutum se sentiens, cum ejus sobrietatem et vitae integritatem moestissimo animo commemoraret, sumptis sacramentis, stans post feretrum, hanc orationem admodum luctuose habuit.

III. Hermanni prioris commendatio. Praedicit obitum [Col. 1567D] suum S. Anno. Miseriarum nostrarum negotium prae manibus habemus, et quis sit finis conditionis humanae, oculis ipsis hic jam contemplari licet. Admonemur hoc exemplo verissime dixisse Apostolum, Dies Domini sicut fur in nocte, ita veniet. Cum enim dixerint, «Pax et securitas, tunc repentinus eis superveniet interitus, sicut dolor in utero habentis, et non effugient (I Thess. V) .» Quidquid hinc vel animo cogitari, vel verbis dici potest, totum hic nostris obtutibus expositum est. Itaque sermonem [Col. 1568B] generalem in pauca conferens, speciatim meos acerbos casus perstringam. En, proh dolor! Anno puer, quo nemo mihi in hac vita charior fuit, ante dies decem abiit e vita: et cum dolor ille, quem inde accepi, necdum vel ad momentum quieverit, ecce illi hodie funus celebro, qui mihi longe aliter, quam caeteri amici, plangendus est. Majorem vir iste lacrymarum mearum vim reposcit: quando quidem talis ipse est, ut locus hic non immerito luctu perpetuo cum prosequi debeat. Quae vero spes conservandi status loci hujus deinceps reliqua esse potest, quando exanimis hic jacet, cujus industria disciplina monastica hactenus hic suos habuit progressus? Erat aliquo modo tolerabile, quidquid hactenus, Deo permittente, me infestavit: at quae nunc patior, prorsus intima sunt, nec potest manus Domini durius me attrectare, quam dum offertur occasio inimico grassandi in locum hunc meum. Restat igitur ut me quoque omnibus debita absumat mors, potestque ex me scire, quisquis hodie adest [Col. 1568C] hic, antistitem Annonem non multos supervicturum dies, ad eam vocem multis lacrymantibus, corpus ex more humatum est.

IV. Salutifera oratio ejus. Designat locum sepulturae suae. Cur noluerit in choro sepeliri. Cum deinde dedicationis ecclesiae et beatissimi Michaelis agerentur solemnia, postremo ad Sigebergenses venit. Quae duo sibi cohaerentia festa tanto majori animi pietate et devotione illic celebravit, quod spiritu jam cognoverat se ad illum locum in corpore minime rediturum. Recessurus, fratribus paterno affectu valedixit, petensque monasterium, intentissimis precibus, adjunctis praesentium illic sanctorum patrociniis, Deum obsecrabat pro defensione corporis et animae suae, pro Ecclesiae pace, pro loci conservatione. Precabatur illis filiis suis animarum salutem, ad singulas preces humi se prosternens, tum genua flectens, tum in coelum manus et oculos attollens, lacrymis perpetim manantibus, ut ad [Col. 1568D] tantae devotionis instantiam merito coeli patescere crederentur. Tandem sancta illis cruce consignatis, dum vult exire ostium, catenula quaedam ferrea ei oblata est non absque nutu divino. Nam etsi ea jussu illius confecta erat, non tamen nisi Deo disponente ea hora exhibita est. Eodem enim momento praesul intro revertens, locum sepulchri sui baculo designavit eo loco, ubi nunc est, et catenulam illam jussit per tabulata submitti ad lucernam subvehendam. Porro Suithardo milite non sine admiratione [Col. 1569A] sciscitante ex eo, quid tam accurata dimensione sepulcri sibi vellet, respondit se suam illic designare sepulturam. Illo rursus inquirente, quaenam corporis necessitas eum, id ut faceret, perurgeret. Ea, ait beatus vir, quae utique summa est, nempe mors inevitabilis: non enim posthac vivum me locus hic recipiet. Tum mox expalluit miles, crebroque se cruce signavit: iterumque percontari ex episcopo coepit, cur non in choro, sacratiori templi loco, humari potius vellet. Respondit episcopus: Id ego ea causa nolo, ne tu, tuique similes ad sepulcrum meum orandi causa venturi, fratribus divina officia persolventibus molestiam exhibeatis. Tum etiam, ut pateat ad sepulcrum meum aditus pauperculis feminis, ex rure pro devotione sua poma vel ova, aut quodlibet aliud sanctae simplicitatis munusculum allaturis: quarum cum devotio tanto sit gratior Deo, quanto vita simplicior, non parum detraheretur honori meo, si illarum rejectis lacrymis et querimoniis, [Col. 1569B] solis nubibus pateret accessus ad monumentum meum. Igitur exemplo Domini mei, duo viduae minuta accipientis (Luc. XXI) , ego quoque harum et munuscula complexurus, et preces admissurus, omnibus expositum habere volo sepulturae meae locum. Ita ille more suo quasi per jocum militi aperiens secreta pectoris sui, foras egressus est. Inde conscenso equo, moestus identidem animo redibat ad monasterium illud; multum id deplorans, quod ultra non visurus locum illum unice sibi charum, filiis suis copiosissimam lugendi materiam praeberet. Ecquis autem tanti viri mortem, etiamsi saxeo esset pectore, siccis posset ferre oculis? Merito eum et posteritas lugebit, qui, ut Scriptura ait, «in diebus suis non pertimuit principem, nec superavit eum verbum aliquod (Eccli. XLVIII) :» «qui in omni opere suo dedit confessionem Deo (Eccli. XLVII) :» «qui curavit gentem suam, et liberavit eam a perditione (Eccli. L) :» cujus «bona stabilita sunt in Domino, et eleemosynas ejus enarrabit omnis Ecclesia [Col. 1569C] sanctorum (Eccli. XXXI) .» Vir magnus, vir catholicus, Ecclesiae propugnator, tyrannorum persecutor, verbo, opere et moribus dignus summo sacerdotio: post quem non exstitit pastor illi similis in finibus nostris. Nec illi tamen pepercit ultrix primae praevaricationis: imo solito crudelior, vitam ejus longo cruciatu caeteris inclementius attrivit, ut non dubitarint insipientes quidam etiam illi objicere illud ex Tobia: «Manifeste vana facta est spes tua et eleemosynae tuae modo paruerunt (Tob. II) .»

V. Podagra dire cruciatur vir sanctissimus. Multa in spiritu praevidet et vaticinatur. Nam cum esset Coloniam reversus, dolor podagrae dextrum ejus pedem invasit, quo novem plus minus hebdomadibus miserabiliter discruciatus, tandem ad extrema perductus est. Sed enim initio quadam animi constantia dolores illos hebdomatam unam utcunque dissimulare visus est, donec in feriis sancti Gereonis martyris missarum solemnia in ejus ecclesia [Col. 1569D] celebrans, intantum viribus fractus est, ut omissa, quam habiturus erat, concione, vix sacramentis consummandis sufficeret. Atque illud extremum fuit ejus sacrificium: quo peracto, decidit in lectum mortis, omnibus suis dolorem et moerorem afferens. Longum esset persequi, quas miserias, quae tormenta toto illo tempore aegritudinis tum a medicis, tum a morbo ipso perpessus sit: nec minus difficile perscribere, quae spiritu praedixerit, quae in exstasi viderit: e quibus vel pauca afferemus, quatenus historiae opportunitas admittet.

VI. Visio ejus. Cum jam exesis carnibus, pellis ossibus adhaereret, quandoque somno correptus, atque inde expergefactus, in has fere voces lacrymabundus prorupit: O Ewalde martyr, qua ego injuria te affeci, aut quid in te admisi, miser! Sciscitantibus aliis, quid in his verbis sibi vellet, respondit: [Col. 1570A] Equidem vidi sanctissimum martyrem Ewaldum, quem nigrum vocant, sanctis assistentem altaribus; cumque ego sacrificanti administrarem, ille absoluto sacrificio, in casula purpurea, veste candidissima speciosus valde, ceu nuper ex lavacro veniens, in coelos receptus est. Ego vero sequebar abeuntem, et ubi ad foras coeli ventum est, sperabam me pariter ingressurum: sed ab eo, heu! violenter repulsus, video me in hanc caliginem revolutum. Haec dicens, tantas fudit lacrymas, ut qui aderant, miseratione permoti, simul cum illo flerent.

VII. Multa praedicit futura S. Anno. Habuit in illa adversa valetudine, quoad vixit, quosdam apud se fratres Sigebergenses, interdum etiam abbatem ipsum: qui per vices adventantes, et recedentes, praesentia sua nonnullam ei recreationem afferebant. Cumque recessuri alii, aliis succedentibus, ab eo benedictionem peterent, ille magno eos ejulatu [Col. 1570B] prosequebatur, tanquam nunquam reversuros. Venit autem ad eum etiam Reginhardus prior , unus ex senioribus, qui inter caetera cum illo secretius colloquens, ita ait: Eheu! pater et domine, quae nobis deinceps spes relicta erit? quae nostrarum consolatio lacrymarum? Quis instaurabit futuram desolationem loci nostri? Ecce jam solum tibi praemortuo sepulcrum superest, nec immerito formidamus, ne qui vivum te retinere indigni fuimus, vita functo quoque privemur. Unde id consecuturum creditur, ut nostra aedificia omnia veniant in desolationem; et nos, qui Dei et tua causa montem illum incolimus, rebus omnibus nudati, miserandum in modum dispergamur. Ad haec vir Dei, collecto spiritu, celeriter respondit: Facessat prorsus timor iste. Testor ego veritatem illam, quae Deus est, corpus meum exanime, uti optaram, ad vos allatum iri: tametsi multis contra nitentibus, sed nihil tamen effecturis, magnam adhuc videtur habere difficultatem, quemadmodum et quando id fiat. Sit interim [Col. 1570C] modus dolori vestro: certa prorsus spes est, me apud vos sepulturam habiturum. Aderit bonus Dominus, aderit gratia ejus: veniamque locum conservaturus, et per locum ipse quoque conservandus. Vos tantum in iis quae bene coepistis, perseverate, imo inchoata melioribus studiis augete, laboris vestri fructum et hic, et in futura vita centuplum habituri. Nihil vos terreat suspicio de successoribus meis: paucis in iis erunt, qui non ad aspectum tumuli mei, pro mei reverentia caput inclinent, cum etiam bruta animantia, si cominus transeant, sensu quodam honoris exhibendi praedita videri queant. Si quis autem ea fuerit perversitate, ut me contemptu et contumelia afficiat, illum ejusmodi manebit interitus, ut satius fuerit, nunquam illum natum fuisse. His dictis, abiturus pater Reginhardus, rogavit, ecquidnam filiis suis per se mandari vellet. Ille mox sublata voce cum multis lacrymis dixit: Animam et corpus meum. Jamque Reginhardo foras egredi [Col. 1570D] volente, ita eum compellavit: Ut tu ipse jam vidisti, res meae finem habent. Itaque ego te, dilecte frater, per Christum oro, ne singulare spei meae praesidium, montem illum meum deseras, sed me defuncto, integritate et constantia tua foveas atque sustentes. Magnorum illi periculorum materiam subtraxeris si peccandi licentiam, quae religionem omnem evertit, in fratribus regulari severitate coerceas, convenienter illi sententiae sapientis cujusdam: «Filiae tibi sunt: serva corpus earum, et non ostendas hilarem faciem tuam ad eas (Eccli. VII) .» Noveris autem non deesse jam illic, posthac vero etiam plures futuros, quorum animi et actiones spectabunt ad loci destructionem, si tu, quod absit! coeperis esse remissior. Vide igitur, ut regulae auctoritate constanter armatus, pravorum coeptis occurras, ne tua negligentia locus ille meus collabatur. [Col. 1571A] Haec tum quidem senior ille Reginhardus, quid sibi vellent, non assequebatur: sed paucis post beati viri obitum mensibus, electus a fratribus, coactus est totius Sigebergensis monasterii curam suscipere, quam hodieque, memor B. Annonis singularis intercessoris sui, multa fide et sollicitudine gerit, annis jam viginti novem non suis, sed Christi, viribus sustentatus.

VIII. Valde urget, ut apud Sigebergenses sepeliatur. Paucis post haec diebus primarios viros, quorum sententiam reliquos e clero et populo sequi certum erat, ad se accivit: sedensque in lecto, ut majus accederet dictis ejus pondus, stolam pontificiam ad collum adhibuit, ac deinde terribiliter eos adjurans, simul etiam excommunicationis minas intentans omnibus, qui vel consilio, vel facto secus facerent, impense illos rogavit, ne corporis sui in Sigebergense coenobium translationem impediri paterentur. Quarta autem ante decessum suum [Col. 1571B] hebdomada, Erphonem Sigebergensem abbatem, quem pro canitie veneranda patrem semper appellabat, aliorumque monasteriorum Patres et fratres non minus duodecim juxta se assidere voluit, et cordis oculis perlustrare omnem vitae suae decursus, confessione publica se reum, se peccatorem proclamabat, indignum plane, qui hactenus tanti sacerdotii titulis ornaretur, moxque stolam pontificiam a cervice removens, eis offerebat cum his fere verbis: Ab hac ego meritis longe alienus, vobis eam poenitens et confitens restituo: non enim elata cervix mea illa diutius abutetur, qua meo judicio nunquam digne usus sum. Reclamantibus vero universis, tandem Erpho abbas victus ab offerente eam recepit; auctoritatem autem ex fiducia usurpans, ita ait. Magna est humilitas tua, non possunt non commendare boni omnes hoc factum tuum: quod causa timoris Dei nobis, et meritis et ordine longe inferioribus, intantum te submisisti, ut excellentiae episcopalis nos praeceptores habere velis. Nos [Col. 1571C] igitur per Filii Dei sanctam obedientiam tibi mandamus, ut stolae tuae auctoritatem et privilegium incunctanter recipias. Nam tametsi proprio judicio indignum te fateris ejus eminentia, non tamen idcirco periit apud Deum, si quid boni, et quod episcopo dignum sit, in summi judicis oculis obtines: imo, «cum sit justus in principio accusator sui (Prov. XVIII) ,» et per prophetam Dominus loquatur: Dic tu iniquitates tuas prior, ut justificeris (Isa. XLIII) : non mediocriter illud cumulasti et auxisti. Non ausus resistere illi sanctus episcopus, id solum agebat, ut certus missarum aliarumque precum numerus designaretur, quem singuli pro peccatis, quae confessus esset, persolverent. Factumque est ita, et «oratio humiliantis se, ut ait Scriptura, nubes penetravit, et non discedet, donec aspiciat Altissimus (Eccli. XXXV) .»

IX. Sancti viri multam reverentiam erga sacras reliquias. Cum jam autem acrioribus ad finem doloribus [Col. 1571D] urgeretur, non immemor quibus jam olim patronis coelestis obtinendae patriae spem hausisset, eos ad matrem Ecclesiam voluit deportari, seque sellae impositum obviam eis perferri, habitu sane eleganti primarii decani indutus, cum proprium non haberet. Valde tum madebat humus recentibus pluviis, locusque quem sub divo aeger occuparat, sustinens reliquiarum transitum, lutulentus et humidus erat ex aquis hinc inde collectis. Ad singulas autem reliquias praetereuntes caput reverenter inclinans, ubi postremo sanctum Severinum cominus adesse vidit, in lacrymas ingentes prorupit coram venerabili theca ejus, et de sella pronum se dejecit in coenum, ut vestis illa candida et magni pretii maxima ex parte luto foedaretur. Id vero cernens populus frequens utriusque sexus, qui sacras reliquias sequebatur, rugitus quosdam edidit miserabiles, tantisque eum lacrymis prosequebatur, ut hodieque plerique ex eis testentur, ejusmodi luctum [Col. 1572A] se nunquam sensisse. Movebat enim omnes, quod tantus antistes, tam in imperio celebris, in eas se luti sordes prae devotione et humilitate abjiceret flens et ejulans, etiam splendide vestitus, quas despectissimus quisque etiam vilissimo habitu contingere nollet. Facile autem inde conjiciebant, quanta esset erga B. Severinum animi devotione, et plerique minime diffidendum censebant, pares illos futuros in gloria, quorum essent, merita tam praeclara. Postquam autem sacrae reliquiae in summam B. Petri principis apostolorum aedem importatae sunt, nox illa ad coelestes thesauros cum laudibus exacta est, et vir Dei eo perductus, ob expianda peccata rogavit accelerari missarum celebrationem. Deinde cum honorem multum sacris reliquiis impendisset, et illae jam in sua loca reducendae essent, cum lacrymis eis valedicens: Scio, scio, inquit, quidquid hactenus in hac lacrymarum valle de vestris auxiliis mihi pollicebar, id jam finem habere, quod ad hanc [Col. 1572B] vitam conservandam attinet, sed certa mihi de vobis spes est et consolatio, tametsi corpori succurrere non vultis, semper vos salutem animae meae curaturos.

X. Aqua benedicta abigit daemonem. Porro autem dolor pedis omne crus et partem femoris occupans, crebro vitalia ipsa infestabat, cumque ad vicinam mortem jaceret anxius, quandoque vidit ex adverso diabolum stantem, aitque ad eum: Quid tu hic agis scelestissime? quanquam non mirum est, si nos exiguos et nullis fretos meritis attentes, quando nec beatissimi Martini sanctitate absterritus es, quo minus ejus quoque extremis tu insidiareris. Deinde exclamans, num quis opem sibi ferre vellet, ubi omnes paratissimos comperit, aquam benedictam petiit. Qua celerrime adhibita, aspergillo eam cum impetu conjecit in daemonem, isque continuo disparuit.

XI. Contemnit divitias, pauperibus omnia distribuens. Ad extremum stolam suam accipiens, quascunque [Col. 1572C] ob causas quemquam ligasset, absolvit, et ab omnibus humiliter veniam petiit, omnes contestans, ne se celarent, si quid in his ab ipso esset praetermissum. Accitis quoque rerum episcopalium procuratoribus, ea fide, quam ipsi dedissent, eos obstrinxit, ut in persolvendo aere suo alieno, quod non exiguum contraxerat, sine personarum acceptione suas vices implerent, et tam Judaeis quam christianis juste omnia redderent, certam eis pecuniam assignans, quam in hos usus et eleemosynas mensae suae caute prudenterque subtraxerat. Et potuisset ille sane auri et argenti immensa pondera inferre in thesauros suos, unde aliis et corporum et animarum pericula crearentur: sed non id illi studio aut curae fuit. «Dispersit autem,» sicut scriptum est, «et dedit pauperibus: justitia ejus manet in saeculum saeculi (Psal. CXI) .» Denique eo defuncto, nec teruncius unus repertus est, qui illius esset, et neque rex, neque ullus avarus ejus satelles gloriari potuit, ex Annonis amplis [Col. 1572D] marsupiis haec vel illa sibi post ejus obitum obtigisse. Nec tamen quisquam ex iis, a quibus mutuo pecuniam acceperat, solutione frustratus est, nec tam largas eleemosynas nostra vel vidit, vel audivit aetas, quales octiduo in ejus exsequiis praestitae fuere: Deo id agente, ne quid ab iis, quibus harum curam demandarat, aut negligentia, aut dolo malo praetermitteretur.

XII. Iterum praedicit obitum suum. Quid tribuat sanctorum patrociniis. Praedicit obitum ducis Godefridi. Tertio ante obitum suum die, quem ipse non ignorabat, comitem Gerlacum, dominum castri Wichinrodensis, ad se accersivit, eique dixit: In hoc jam certum dabis tuae erga me fidei documentum, si extremis domini tui jussis obsecundans, strenue in id incubueris, ut ante crastini solis occasum dux Godefridus mihi locuturus, Coloniam adducatur. Comite autem respondente, nulla id ratione fieri posse, ut intra biduum ille adsit, qui tum procul abesse [Col. 1573A] ferebatur: magnum fore, si vel ad diem tertium possit adesse; sanctus pontifex illico adjecit: Frustra tertius quaeritur dies, quando ante illum diem finem habebunt sermones mei, spiritu redeunte ad Creatorem, qui dedit illum. Iis verbis territus comes, Facessat, inquit, domine, haec oratio: Deo propitio, certa aderit salus. Recte ais, respondit episcopus, stabilem brevi salutem adfuturam mihi, quem B. Severini cingant merita, pro quo Coloniensium patroni comiter intercedunt, in quos ego semper totis viribus suspensus, jamjam ingrediar requiem sempiternam, ab illis mihi provisam. Tu vero, quem a priori mandato excusat impossibilitas, fidem fefellisse censeberis, si me defuncto, neglexeris mandata mea perferre ad ducem Godefridum. Jurante comite, se id diligenter curaturum, episcopus bene confidens, ait: Quae pro Saxonum pace et venia apud regis efferatum animum mandata persequatur, ea tuae fidei committo. Tu ea duci perferes [Col. 1573B] ex me, ille porro apud regem ea conficiet. Admonebis autem ad singula ducem ejus amoris et fidei, quae me et illum arctissime conjunxerit: tum quoque addes, etiam ipsum intra annum e vita decessurum. Sic quidem sanctus episcopus: at vero eodem anno per insidias dux Godefridus occisus est. Altera ab hinc die vir sanctus circa nonam ad extrema deductus, repentina desperatione Coloniam universam consternavit. Aderant mox primi e clero, in exsequias ejus toto pectore incumbentes: atque cum clero communicatis consiliis tractantes, quidnam ei honoris et devotionis migranti posset impendi, ad cuncta Coloniensis urbis monasteria celeres mittendos nuntios designarunt, qui dato signo obitus ejus, cursim adirent singuli singula ipsis assignata monasteria, et quae illis obviae essent, parochias, juberentque in animae ejus obsequium signa et omnia compulsari. Illo interim in extremis agente, aderant ei lectores quatuor, duo a dextris, [Col. 1573C] et a sinistris totidem: qui per vices legentes, si inter legendum nonnihil errassent, ab illo manum agitante illico corrigebantur: et, si vel parum a legendo cessassent, oculos ille vi quadam aperiens, cogebat eos progredi. Ita usque ad extrema sensus illi mansit vivax et incolumis.

XIII. Visio ejus in extremis. Multum orat pro Colonia. Anno 1075 feliciter migrat ad Dominum. Cumque in agone noctem cum die continuaret, illam pestem, quam nos jam cernimus, qua miser mundus, omnis honestatis et religionis expers, jacet oppressus, spiritualibus ille oculis intuens, repente manus, ut poterat, in alta sustulit, et miserandum in modum exclamavit: Sancta Maria, succurre miseris, succurre Coloniae, succurre civitati jamjam periturae; fessaque brachia paululum deponens, rursus ad sidera sublatis illis: Quaenam sunt, inquit, o Domina, quae se meis offerunt oculis, horrenda spectacula? Per singularem misericordiam tuam te obsecro, ut mihi janua fias, per quam hinc emigrem, [Col. 1573D] ne tanta mala cogar videre oculis meis; deficientemque spiritum brevi silentio recreans, ad succurrendum Coloniae etiam S. Petrum invocavit, interdum etiam alios sanctos appellans. Tandem cum multo gemitu in hanc prorupit vocem: O amici omnes summi regis, in ejus notitiam admissi, subvenite Coloniae intercessionibus vestris. His dictis, ultimum trahens spiritum, die illucescente, ad ipsum lucis fontem feliciter emigravit, mundo luctum, coelis gaudium morte sua afferens. Ita post diuturnum morbum, quo illum Dominus tanquam in camino ad purum excoxit, anno Salvatoris millesimo septuagesimo quinto, episcopatus sui vicesimo primo, pridie Nonas Decembris, illucescente sexta sabbati, ab hominibus ad angelos profectus est.

XIV. Multum ejus decessu moerent Colonienses. Etiam Judaei lugent. Celeberrimae ejus exsequiae. Quidam tum monasterii ejus frater in hospitio quiescens, ejusmodi audivit vocem: Quid tu ita nunc [Col. 1574A] stertis, quando ad obitum archiepiscopi domos omnes luctus occupat? Illico expergefactus frater, cum multo tremore surgit, et dum se induit, audit crebra campanarum signa, mortem episcopi significantia, ut erat antea constitutum. Paulo post, concrepantibus passim campanis, dici non queat, quantus urbem universam luctus et moeror occuparit. Omnis aetas, et sexus omnis e lecto exsiliens, complodendo, pectus tundendo, diversis edendis vocibus se plangere declarabat: tantusque tota urbe clamor exstitit, quantus ad alicujus exsequias nec antea illic compertus est, nec facile deinceps comperietur. Mire plorabant permulti e populo homines pii, clericorum dolorem testabantur immutati vultus: monachis, viduis et virginibus una erat plangendi ratio: specialis autem luctus nostra obtinebat hospitia, qui Annoni similem nunquam sumus habituri. Videre licebat omni ex parte ruere pauperum, orphanorum, aegrorum miseranda profecto examina, atque in iis [Col. 1574B] mulierculas parvulos suos gestantes, praecurrere, ferire pectus, lacerare crines. Quo spectaculo nihil possit gloriosius videri illi, qui non ignoret illud dictum Salvatoris: «Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) .» In horum enim sinibus absconderat eleemosynas suas, iique cum ramusculis olivarum et precibus praecedentes et subsequentes in ejus obsequium, ad ipsam majestatis sedem cum illo appropinquarunt. Felicem sane, qui sibi tales paravit amicos de mammona iniquitatis, qui eum reciperent in aeterna tabernacula (Luc. XVI) . Parva autem sunt haec. In ipsis etiam hostium Christi Judaeorum synagogis, primo mane tumultus, et clamor ortus est, Annonis nomen, Annonis probitatem et integritatem praedicantium, mortemque ejus complorantium. Interim tamen non sumus nescii, plures ejus obitu partim palam, partim occulte laetatos, in quos recte quadret illud: «Omnis qui mala agit, odit lucem (Joan. III) :» de [Col. 1574C] quibus etiam Apostolus dicit: «Si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem (Galat. I) .» Facit hoc potius ad laudem beati viri, ut qui talibus displicere voluerit, quibus nulla placet ecclesiastica disciplina. Satisque mirum videri queat, quod cum plerique Colonienses, qui eum urbe ejecerant, eum odio habuerint, ita tamen ad exsequias ejus civitas omnis propensa fuit, ut in ea civitate nullae unquam similes vel fuerint, vel futurae sint exsequiae. Non enim vel ipse totius Ecclesiae pastor Petrus apostolus, si urbem illam corporali praesentia inviseret, majori posset gloria et celebritate excipi, quam funus illud diebus septem frequentatum est: si tamen funus dici debeat, et non potius coeleste munus, quod Colonia in protectionem sui, filiorumque suorum sanctificationem, diebus sex circumduxit, et septimo tandem die cum ingenti comitatu tam honorifice quam luctuose, ad montem Sigebergensem transmisit.

XV. Exsequiarum ejus descriptio. Mirabilis luctus [Col. 1574D] omnium. Plurimi conantur ejus sacrum corpus Coloniae retinere. Gerlacus comes acerrime se opponit. Corpus exanime lotum, et ut episcopum decebat, in feretro compositum, adhuc ab horum ministris tractabatur, et ecce necdum orto sole clerus totius Coloniae cum crucibus adventans in curiam regiam, cum frequentissima tam urbana, quam suburbana plebe, aedes episcopi circumstiterunt, non ut mortuum excepturi, sed tanquam viventem ad insignem aliquam celebritatem cum triumpho prosecuturi. Mox in humeros receperunt onus sacratissimum quidam viri venerabiles, clerici et monachi, plangentibus ministris, qui eos sequebantur, exportaruntque illud ad episcopum Mindonensem et cleri frequentiam, duobus cum pedo episcopi et crucis vexillo praeeuntibus. Ubi autem in conspectum hominum venit, dictu incredibile est, quae tum illic lacrymae et gemitus exstiterint. Inde cum psalmis et canticis, cum magno campanarum fragore et clangore [Col. 1575A] in summae aedis atrium illatum est, depositumque sub corona quadam magni operis illic pendente, multis in ea cereis ardentibus. Adfuere mox frequentes monachi, et Deo sacratae feminae: celebratum est defunctorum officium, quod vigilias vocant, templum omne cantantium vocibus complebatur. Hora sacrificii cunctis congregatis, im primis reverenter et devote Mindensis episcopus cum sacris ministris accessit ad aram, eumque omnes secuti sunt, permistim psallentes atque lacrymantes. Peracto sacrificio, sacerdotes omnes cum stolis suis post feretrum steterunt. Ibi tum luctus et gemitus, dolor et lacrymae increverunt, magisque affectu, quam voce, dicebant omnes: In paradisum deducant te angeli, in tuo adventu suscipiant te martyres, et perducant te in civitatem sanctam Hierusalem. Cui vel tenuis pietatis scintilla inesset, non poterat non compungi, si vidisset officia, quae illo die beato viro persolvebantur. Ipsae canentium [Col. 1575B] voces, ipsae carminum suavitates, ipsi verborum sensus, atque adeo ipsi offerentium ordines et multitudo testari videbantur, jam in coelis ejus festa celebrari. Omnia compunctionis plena erant, cigna tali funere. Interim totius ecclesiae Coloniensis magistratus una animi sententia in id summopere incubuit, ut sacrum corpus Coloniae suam haberet sepulturam. Et aliis quidem bona animi voluntate, aliis ex invidia id connitentibus, clerici illi, qui olim a beato viro in ecclesia ad Gradus in honorem matris Dei constituti fuerant, publicae justitiae detractum iri aiebant, si praeter illud sepulcrum, quod ipse apud eos sibi mensus esset, aliud, quamvis ab eodem ipso, tamen posterius designatum, jam mortuus obtineret. Huic sententiae cum etiam proceres plerique omnes subscriberent, soli tres, Sigewinus decanus summae aedis, Hermannus vicedominus, qui ambo postea ei successere, et Gerlacus comes, acerrime sese opposuere, [Col. 1575C] et nunc conviciis cum aliis agebant, praeter perfidiae crimen, quo se obstringerent, qui eam sententiam sequerentur, etiam anathemate plexos eos asserentes. Et triduo quidem nihil impetratum est. Quarto autem die obstinatioribus animis utraque parte suum propositum urgente, tandem Gerlacus comes in medio conventu stans, ita ait: Esset merito tantorum virorum sententiae cedendum, si non publica justitia staret a nobis, quae, si scire vultis, aeque vos atque nos, dominos, domino nostro adhuc liberam habente sepulturae deligendae facultatem, obstringit, ita ut sine magno salutis nostrae discrimine secus, quam ille jusserit, hac in parte facere nequeamus. Nostis quae ille, vestrae pertinaciae praescius, vobis dira imprecatus sit, ut quisquis sapit, vitam hanc perdere malit, quam eam excipere maledictionem. Et tamen appetitur tanta animarum pernicies. Etsi vero nihil isthaec vos permovent, non mihi certe integrum est vestro exemplo [Col. 1575D] adjurationem domini mei, cui fidem obstrinxi meam, negligere, cum certum sit, eo ipso in excommunicationis mucronem me ruiturum. Quod si etiam divina ultio non urgeret, at certe leges humanae eam a me fidem reposcerent, ut prius velim nobiliter occumbere, quam injuriam cujuscunque domini mei, cui sacramento obligatus sim, ignobiliter negligere. Quod si ea fides cuilibet domino debetur, quanta illi praestanda est, qui a coelesti senatu jam medio consessu receptus est, cujus dignitas et urbis hujus nobilitate, et summi sacerdotii culmine illustris est? Cujus tanta fuit vitae sanctitas, ut beatus merito praedicetur, qui pro ejus defensione vel afficiatur contumeliis, vel sanguinem fundere cogatur. Id igitur omnibus vobis notum sit, hac me esse sententia, ob conservandam domino meo fidem, ut, si aliter non liceat, opera commilitonum meorum ejus corpus constanter tollam, et armata manu mihi vindicem, donec jus cuique suum victorum mortes asserant. Haec illo comite magno animo prosequente, [Col. 1576A] caeteri metu absterriti siluerunt: solus Rudolphus praepositus Graduum, cum suis necdum destitit suam tueri sententiam: sed cum comes coram omnibus ita compellavit: Ridiculum sane fuerit, si putes nos impudenti oratione tua adeo frangi posse, ut ignavia victi, imbelles vos patiamur occupare depositum nostrum, pro quo etiam ferro dimicare velimus? Itaque plane id tibi persuadeas, nunquam fore ut quavis arte id, quod cupis, assequaris. Nam etiamsi, dubio adhuc rei hujus eventu, necessitas eo nos adigat, ut absque nostra quidem culpa in hac urbe corpus hoc sepeliendum sit, tamen etiam nunc pudebit vos inutilem suscepisse laborem, quandoquidem necesse erit humari illud in ipso B. Petri choro sive adyto, ubi nullus antehac, quamvis sanctissimus, terra conditus est. Ita praeposito illo cum suis quoque remoto, controversia omnis sopita est, respiciente Deo pauperes suos, qui in preces, vigilias et jejunia non cessarunt [Col. 1576B] incumbere, donec optato illo thesauro potirentur. Porro autem exactis primae noctis excubiis ad corpus beati viri, altera luce apparente, rursus populus et clerus frequens ad beati Petri aedem convenit, novusque planctus, nova lamenta exstitere, et salutaris hostiae fervebat ministerium. Inde quidam sacrum corpus tanquam divinae propitiationis arcam in suos humeros sustollentes cum lacrymis et ejulatu multo, ad portam illam contendebant, quae meridiem respiciens, ituris ad S. Martinum per cohortem regiam iter praebet. Concrepuerunt mox signa campanarum, psallensque chorus antecedebat sacrum corpus, magistratu cum populo a tergo sequente. Incredibilis etiam tunc dolor et planctus fuit, nec minor devotio, mireque alii alios excludebant a ferendo feretro, dum singuli illud onus sibi imponi peroptarent: omnes vero certatim vel ad solum feretri contactum inhiabant, magnae cujusdam benedictionis opes inde sibi pollicentes. Stabant in [Col. 1576C] ostiis domorum suarum pudicae matronae, qua transiturus erat, et passim videre licebat homines manus in coelum tollentes, caput moventes, oculis prosequentes illud sacrum corpus. Ubi autem in monasteria quoque introductum est, eximii sane illi habiti sunt honores. Templa enim cereorum et lampadarum illustrabant lumina, auro gemmisque radiabant altaria, parietes tapetis multicoloribus ornabantur, sanctorum quoque corpora suis locis mota, quod nunquam antea in exsequiis visum fuerat, cum processionibus educebantur. Neque id absque occultioris cujusdam inspirationis vi factum arbitror: sed quemadmodum B. Anno, dum esset in humanis, quidquid potuit animo, ore et manibus atque pedibus, beatis illis coeli civibus honoris impendere, haudquaquam praetermisit: ita ei quoque id specialiter collatum est, ut ad tumulum deportandus, sacrarum reliquiarum comitatu frueretur. Ecquis autem parem illi se in sanctorum veneratione [Col. 1576D] existimare ausus erit? Quis unquam tanto flagravit studio et amore, quanto ille vel minimis sacrarum reliquiarum portiunculis delectabatur? Fervebant interim studia omnium erga beatas reliquias, et tanto se quisque gloriosiorem arbitrabatur, si novi quidpiam aut prae caeteris amplius aliquid in earum apparatum expendisset. Ubique offerebantur sacrificia, et alia religionis officia praestabantur, nec in iis aliquid unquam occurrit impedimenti, ut ipsi quoque prosperi successus, Annonis sanctitati gratulari viderentur. Et primo e summa aede deportatum est ejus corpus ad beati Martini coenobium, inde ad Sanctae Mariae monasterium, quod Novum vocant: tum ad beatam Caeciliam, postremo ad Sanctum Georgium, ubi ea nocte ad illud vigiliae celebratae sunt. Tertio die post oblatum sacrificium, ad jucundissimi intercessoris ejus Severini templum pastor exanimis adductus est: ubi singulari privilegio obviam ei prolatae sunt tanti pontificis sacrae reliquiae. Postquam autem ibi quoque oblatum est [Col. 1577A] sacrificium, ad S. Pantaleonis religione et censu praestantissimum coenobium itum est, inde ad ecclesiam apostolorum, post ad sancti Gereonis. Excipiebatur autem apud sanctum Gereonem honorificentissime. Nam extra fores basilicae, sancti cum multa reverentia obviam proferebantur, micabant intus luminaria, resplendebant diversae metallorum species, campanarum permistus clangor perstrepebat, totiusque templi facies non alia erat, quam solet esse in solemnitate praecipua. Atque ea quidem nocte ibi cum psalmis vigilatum est ad sacrum funus. Quarto die post missas celebratas, deportatus est vir sanctus ad monasterium Sancti Andreae, ad sacras virgines, ad Sanctum Cunibertum, ubi inter duos Evaldos medius est collocatus. Tandem ad Gradus ventum est, ubi innovatus est dolor, increverunt lacrymae, nec admittebatur consolatio, quod in omnium oculis exstinctum jaceret Coloniae decus et ornamentum. Ibi deliberatum est a proceribus [Col. 1577B] de majoribus impendendis honoribus beato antistiti, tanquam nihil dignum hactenus praestitum esset. Statutum est igitur, ut proxima luce generalis illic celebraretur conventus, sanctorum reliquiae ex omnibus ecclesiis eo adducerentur, singulis congregationibus suos patronos honorifice sequentibus. Factumque est ita, non sine multorum summa admiratione. Praedicanda sane omnibus seculis Coloniensium fides et devotio, qui sui pastoris funus tam splendide cohonestarunt. Postquam autem sacrae illae reliquiae in templum allatae sunt, in medio earum positum est corpus exanime beati viri, ut quasi illis antecellere videretur, quibus vel aequari non nisi summorum sit. Equidem quid alii sentiant, ignoro: me quidem prae admiratione vix capio, dum non memini ulli unquam funeri illos exhibitos, quibus prae timore sanctitatis eorum, vix quisquam propinquare ausus est. Quinto die levati sunt sacrorum corporum aeterni magnique thesauri, beatissimum [Col. 1577C] funus tanquam singulare patrocinium fertur in eorum medio, commistim lacrymae et cantus immolantur, itur ad aedem Sancti Petri, atque in eam tanta celebritate et gloria infertur sacrum corpus, ut vix unquam clarior illic regum triumphus celebratus sit. Innumerae illic splendebant lampades et cerei, amplissimum templum prae nimia hominum multitudine angustum videbatur, baculus sancti Petri, ornamentum insigne, obviam proferebatur, cum multis reliquiis et crucibus. Et ut paucis expediamus, quod multis comprehendi non potest, nihil neque dignius, neque celebrius excogitari potuit, quam sit illic praestitum. Sequenti inde die ad solis ortum dici non potest, quanta vi in januas sese intulerint, et clerus et populus, quantoque studio sacrificium et commendationes peractae sint, aut quemadmodum deinde ad Rhenum sit instituta processio. Cantabatur responsorium illud inprimis lugubriter: Aspice, Domine, quia facta est desolata, civitas plena divitiis, etc., [Col. 1577D] unde utcunque colligi licet, quo animi moerore pastorem illum suum Colonia tum prosecuta sit. Cum autem jam navi impositum esset beati viri corpus, et littora Rheni plangentium luctu personarent, adessent etiam illic quidam ex iis, qui virum Dei odissent, evidentissimo miraculo declaratum est, cujus apud Deum meriti ille esset. Navis enim in alteram Rheni ripam transmissura, contra fluminis impetum ascendens, instar sagittae littus aliud feliciter occupavit, fortassis etiam eadem vi contra nautarum conatum altius itura, nisi sancti Heriberti aedes impedivisset. Eratque ea res tanto admirabilior, quod nautae prae frigore vix manus movere viderentur, Rhenusque et pluviis et glacie plus solito intumuisset. Jam ante, ut supra meminimus, ad ita fore praedixerat vir sanctus, cum adhuc esset in humanis. Ubi autem id conspicati sunt, qui in citeriori littore stabant, navem scilicet illam contra naturae vim, altiorem in ripa ulteriori attigisse locum, quam quo ipsi starent, valde attoniti laudabant Deum: [Col. 1578A] alii, qui odio beati viri conflagrarant, suspirantes tundebant pectora, domumque abierunt. Completum est tum, quod in psalmo dicitur: «Videbunt recti, et laetabuntur, et omnis iniquitas oppilabit os suum (Psal. CVI) .» Illatum deinde est sacrum corpus in templum matris Dei, ubi sanctus Heribertus miraculis coruscat, et nox illa cum hymnis et psalmis exacta est. Postridie mane, ut septimo quoque die Colonienses suam et fidem et devotionem saeculis omnibus testatam efficerent, frequentes clerici, monachi, sanctimoniales et cives transmisso Rheno, ante lucem eo pervenerunt. Multis autem in templo ardentibus cereis, sacrificium et commendationes celebratae sunt, idque ea, qua par erat, reverentia. Aderant episcopi duo, Fridericus Monasteriensis et Egilbertus Mindensis, uterque decus sui temporis, et tanti funeris procuratione dignus. Aderant etiam primores Colonienses, permulti nobiles, monachorum greges, populus innumerus, parati omnes prosequi [Col. 1578B] coeleste pignus ad montem usque Sigebergensem. Per hoc omnes medium ducebatur funus venerabile, psallentium choris vallatum: ferentibus illud vicissim manibus, modo humeris suis per quatuor fere milliaria non nisi nobilissimis viris pedestri itinere, quod tum resoluta glacie admodum lutosum et permolestum erat: nec quisquam servilis conditionis, aut qui equo veheretur, permissus est ad jactum lapidis feretro propinquare. Interim donec conspici posset, Coloniae signa campanarum omnia aerem sono complebant. Postquam ad montis conspectum ventum est, rursus tantus ortus est omnium planctus et luctus, ut nullis verbis explicari queat. Irruebant super feretrum monachi, et miserandum in modum plorabant obitum tanti viri, donec deficerent in eis lacrymae: nec poterant absolvere inchoatam antiphoniam illam: In paradisum, etc. Miri quiddam ibi tum accidit. Ab occidente advolabant aves frequentissimae, novi cujusdam generis, [Col. 1578C] montem operientes, et sua densitate plerumque coeli conspectum intercipientes, illicque permanentes, donec humato corpore, homines inde recederent. Eas vel angelos, vel animas sanctas existimabant, qui eas cernerent. Rectius autem fortassis interpretabimur, significasse eas concursus futuros hominum. Tandem sepulturae mandatum est corpus sancti episcopi, volensque hominum lacrymas et ejulatus sedare Hermannus vicedominus: Facessant jam, inquit, dolores omnes. Habet jam pater et pontifex noster, quod optavit: psallitque et dicit: «Ecce quod concupivi, jam video; quod speravi, jam tenco. Illi sum junctus in coelis, quem in terris positus tota devotione dilexi:» audivitque illam jucundissimam vocem Domini sui: «Euge serve bone et fidelis, quia super pauca fuisti fidelis, super multa te constituam: intra in gaudium Domini tui (Matth. XXV) .» Nonnihil tum cessatum est a lacrymis. At non diu post, primum nobiles [Col. 1578D] omnes, inde ministri episcopi, postremo pauperes intro ingressi, luctum instaurarunt tota die. Conferat jam qui potest, harum exsequiarum gloriam et celebritatem, cum quibuslibet regum et principum pompis atque triumphis. Coepit autem Dominus illustrare servum suum etiam miraculorum signis ad confutandam illorum impudentiam, qui paulo ante sanctissimam ejus vitam dente rodebant canino, et preciosam margaritam, coelestis regis diademati destinatam, falsis rumoribus offuscare nitebantur.

XVI. Visio fratris cujusdam. Non sunt mortui sancti, sed vivunt. Alterius fratris visio. Post obitum beati viri abbas Sigebergensis, veritus ne deessent fratribus res necessariae, parcius administrare coepit alimenta. Qui tum legumina coquebat, quodam hebdomadae suae die in somnis vidit seanxium et fessum stare in culina, mox vero ad se ingredi beatum Annonem, et more suo degustare cibum qui coquebatur: sciscitari quoque, cur tam parce, tamque utiliter tot fratribus cibus administraretur: se vero [Col. 1579A] respondere: Te mortuo, Pater, nobis alumnis tuis et mendicis spes nulla est, cogitque metus futurae inopiae hac uti parcimonia. Tum autem sic, non absque reprehensione, dicere episcopum: Itane mortuum tu me arbitraris? Facessat haec opinio. Illa enim vita ego nunc fruor felicissime, quae summae beatitudinis aeternitate tota fluit: ad quam si conferat, qualis eram, cum a vobis dicerer vivere, quasi qui non essem, merito putari deberem. Ocius igitur ex me dicito abbati, ut certus de rerum copia, non sit ausus fratrum minuere portiones. Nam paucos post dies efficiam, ut tanta vos rerum abundantia affluatis, ut prae admiratione nec ipsi capere id possitis. Magna tum illic quoque cereorum penuria erat, ita ut ad missas privatas vix, et ne vix quidem interdum sufficerent fratribus. Apparuit igitur sanctus episcopus alteri cuidam fratri quiescenti, aitque ad eum: Demiror custodis vestri tenaciam, tam parce cereos fratribus suppeditantis. Velim [Col. 1579B] hujus ex te causam nosse. Respondit frater: Non est culpa custodis, amantissime Pater, quippe quem penuria cogit ita facere. Tum arridens beatus vir: Si non alia, inquit, hujus ratio est, tu mihi jam eris promissionis meae nuncius ad fratres, dicesque eis, intra paucos dies tantam ipsos cerae copiam habituros, ut etiam colligere sine fastidio non possint.

XVII. Arida feminae manus sanatur. Multum augetur Sigebergense monasterium. Cum itaque his et id genus aliis fratres animati essent ad quaedam magna de beato viro speranda, femina quaedam contractos habens digitos, ceram palmae effigie ad tumulum ejus attulit, flexis genibus oravit, ceram cum manu debili protulit, et simul atque sepulcrum attigit, illico sanata est, primum miraculum in sanctitatis ejus testimonium inde reportans. Factum est hoc octavo Kalendas Aprilis, quo die tum fuit Parasceve et Dominica Annunciatio. Mox circumcirca res divulgata est: stupebant omnes, et difficulter volebant credere ob rei novitatem, sed mulier et genere [Col. 1579C] et nomine notissima, vel invitis fidem fecit. Abiit autem fama miraculi etiam in exteras regiones, turbisque undique confluentibus, copia quam promiserat vir sanctus, adesse coepit. Memor autem futurorum Reginhardus, sciensque assiduitate saepe vilescere, quod tam splendida ex vulgi concursu initia haberet, construendis aedificiis, acquirendis praediis, templo ornando operam dedit. Denique ex iis rebus, quibus tum ille sacri corporis locus die noctuque plenus inveniebatur, tanta effecit, ut cum vix quadraginta illic monachi essent, ipso abbate primum creato, brevi amplius septuaginta vel octoginta inventi sint. Condidit etiam mausoleum beati viri, in cujus vertice litteris aureis hoc scriptum est Epitaphium.

Patribus egregiis ornata Colonia multis,
Ecclesiae speculum misit in hunc tumulum.
Emicuit mundo nova lux Annone secundo,
[Col. 1579D] Qui per cuncta suo par erat officio.
Mensibus hoc denis, annis octoque vicenis.
Quarta Decembris eum lux tulit e medio.

XVIII. Caecus videt. Plurimi ad ejus sepulcrum confluunt. Interea populo magis magisque eo adventante, faber quidam Coloniensis ex candente ferro caecatus, itidem accessit, ad tumulum ejus preces fudit, et antequam surgeret, curatus, coegit omnes sublatis vocibus tam repentinum beneficium laude et praedictione efferre. Adducta est puella parvula, arido brachio misera, et ipsa quoque sanata est. Placuit tum omnibus circumcirca commorantibus, ut pridie Nonas Maii cum crucibus et reliquiis ecclesiarum suarum eo se conferrent, et novi patroni suffragia communi supplicatione ambirent. Aderat dies, accurrit populus infinitus, curatus est in medio turbae claudus, incredibili vocum strepitu miraculum ab omnibus celebratum est. Quintus deinceps illo in monte hominum concursus fuerit, vel inde [Col. 1580A] satis constare potest, quod Sigefridus archiepiscopus Moguntinus per id tempus devotionis studio eo adveniens, nec dignitate functionis, nec famulorum satellite impetrare aditum potuit ad sepulcrum, diu a turbis irruentibus exclusus donec abbatis opera, per loca clandestina introductus est. Singula commemorare miracula neque nobis possibile est, neque lectori gratum fuerit. Praecipua quaedam, optima fide annotabimus.

XVIII*. Per jocum futura praedicit S. Anno. Sanatur frater claudus. Vivente etiamnum beato Annone, quidam monachus Sigebergensis ab excelso templi loco corruens, dissolutis et confractis membris, in linteo sublatus est, propemodum animam exspirans. Postquam vero in lectulo repositus est, diu decubuit, multisque adhibitis curationibus, contra spem omnium eousque perductus est, ut cum scipione posset, licet claudicans, utcunque ingredi. Ei jam aetate et religione provecto, quandoque more [Col. 1580B] suo jocose dixit beatus episcopus: Tantisper huic inniteris scipioni, donec a me curatus, illum abjicias. Id quidem nemo tum nisi facete dictum, interpretabatur. At ubi coepit ille jam vivere in coelis, et crebrescentibus ad tumulum ejus miraculis, ei custodiendo hic frater invigilaret, quodam die vis invisibilis eum e sede expellens, totum humi coram tumulo stravit. Scire ille volens, cujus impulsu id pateretur, dum circumfert oculos, conaturque surgere, toto corpore se sentit incolumem, nervis laxatis membrorumque juncturis diu confusis, suo loco restitutis. Itaque e templo properat ad domum capitularem, abjicit scipionem, flectit genua, iterum atque iterum tentat num possit porrecto corpore osculari humum, sive venias capere, quod antea impossibile fuerat, nec ullam sentit difficultatem. Currit avidissime ad abbatem Reginhardum, tradit illi scipionem in testimonium curationis suae servandum. Abit cito tanti miraculi fama per omne monasterium locaque vicina, conveniunt ad ecclesiam monachi [Col. 1580C] et populus frequens, promuntur Deo laudes et carmina, festum imprimis celebre ab omnibus peragitur.

XIX. Homo miserrimus mire restituitur. Fuit Bonnae homo quidam usque adeo calamitosus et miser, ut credi non possit, nisi coram intuitus sit. Toto tremebat corpore, idque perpetuo: stridebat dentibus, voces edebat horridissimas, et quas nemo crederet humano ore effici posse. Ad hujusmodi autem edendos clamores vires ei addente dolore, caeterum adeo vi morbi frangebatur, ut prorsus nihil loqui posset. Nec jacere poterat, nec sedere, multo minus stare. Quoties movebat pedem ultra progressurus, mox retrorsum agebatur: hominemque videre, miseria erat. Aiebant ei quidam, recte eum consulturum sibi, si in Sigeberg proficisceretur, ubi nova jactitarentur miracula. Sic illi loquebantur, non homini consulentes, sed beato Annoni suo more insultantes. Et tamen quia praepotens Deus etiam malis [Col. 1580D] novit bene uti, eis insistentibus adducitur asinus: eo vectus miser, venit in Sigebergense monasterium: prosternit se miserandum in modum coram sacro corpore: omnes eum et mirantur, et miserantur. Paulo post tanquam ad se reversus, vertit crebro oculos, appellabat circumstantes, surgit a terra, ruit in ipsam pretiosi corporis thecam sive loculum, identidem osculatur, vota nuncupat, et abit sanissimus, angelis hominibusque laetantibus. Subjicimus nunc aliud insigne, soliusque Dei miraculum, quod quamvis difficile sit credere, tamen tanta ejus veritas est, ut ultro velim divino esse judicio obnoxius, si secus est, quam a me referetur. Legant et credant, qui norunt omnia posse Deum (Matth. XIX) : et, si quidem pii et religiosi sunt, gaudeant se in beato Annone magnum habere patronum sin aliter, timeant obtrectatorum suorum potentissimum persecutorem.

XX. Homo nequam mendacio jungit blasphemiam. [Col. 1581A] Diabolus ei apparet. Impie conviciatur S. Annoni. Item alia ultio hominis blasphemi. Arnoldus vir strenuus et dives, Dollendorpensis castri dominus, cum aliquando sederet ad audiendas suorum causas et lites, iram quidem prae se ferre videbatur in noxios homines, at tamen mitius agebat, si non criminis gravitas obsisteret. Erat enim pro suo instituto pius, et magna prorsus in Deum fide. Accusabatur tum coram illo Volbertus homo nequissimus, quod non persolvisset aes alienum. At ille animo ferox et lingua procacissimus, nihil modestum aut sanum respondit, imo ipsum quoque judicem criminari coepit. Querebatur se ab illo et ab omnibus praeter meritum opprimi, absque ulla noxa rapi ad tribunal, prorumpensque in voces impias. Quandoquidem, inquit, frustra a Deo speravi justam sententiam, alius mihi judex et patronus quaerendus est. Horrebant omnes, et miser ille diabolum invocans: Tu, inquit, mihi praesidio sis: ego vero tibi me servum [Col. 1581B] utraque manu trado et addico. Ulciscere injurias meas, quod a Deo non obtinui. Ferebat Deus impii hominis blasphemiam: sed ubi ille nequam etiam in sanctos ejus injurius esse coepit ultio inaudita consecuta est, ut perspicue liceret animadverti, verissime dixisse eum. «Qui tetigerit vos, tangit pupillam oculi mei (Zach. II) .» Surgebat judex et cum eo majores omnes, tantam non ferentes blasphemiam: agebant cum insano nunc minis, nunc blandimentis, ut ad sanitatem rediret, sed ille tanto furebat magis. Jam sol ibat ad occasum, et malignus ille in pascuis quaerebat equum suum: veniensque ad silvam propinquam, inter umbras arborum vidit hominis horrendam speciem, sicque prior appellat eum: Quisnam es tu, aut qua causa hic subsistis? Respondit diabolus: Equidem huc veni misertus tui. Scis enim, quem plenus amaritudine paulo ante invocaveris, cuique te servum devoveris. Ego ille ipse sum diabolus. Me ergo protectore felix semper futurus, redi domum, sic tamen, ut a meo famulatu [Col. 1581C] minime te subducas. Abscedit miser, et altera luce sedens equo cum commilitonibus suis sequitur judicem alio tendentem. Rursus judex cum suis tanquam nocturna cogitatione mutatum invitat ad satisfactionem: promittit veniam pridie perperam gestorum, modo persolvat debitum. Ille redit ad contumelias et convicia, ait se jam invenisse meliorem patronum, qui et possit tueri suos, et adversarios opprimere: cui non sit alius similis. Percontantibus aliis, ecquisnam ille sit, incunctanter respondet diabolum esse, nec dubitat in Christum et sanctos ejus blasphemias et nefanda multa jactare. Tum judex religioso moerore affectus: O miser, inquit, o praeda Satanae, itane insanis in Creatorem tuum? Nisi plenus esses eo, quem jactitas, nunquam tot probra conjiceres in mundi Dominum et sanctos ejus. Impietate etiam daemones vincere videris. «Illi credunt, et contremiscunt (Jac. II) :» tu vero totus amens, nihil metuis Dei potestatem, nec credis [Col. 1581D] miraculis, quibus terra marique sancti illustrantur. Et ut alios omittam, de beatissimo Annone, praeter alia ejus miracula, constat, magnam ejus in caecis illuminandis esse efficaciam: nec dubium, quin possit etiam videntes luminibus privare. Vide ergo, ne percussus caecitate, vel sero cogaris eum deprecari. Ad haec ille erecta cervice, cachinnans et subsannans: Istum vero, inquit, signis clarescere credere quisquam, nisi delirus, potest? Novi ego hominem adhuc viventem, et certe alienum a fide est, mortuum eum jam facere miracula, quae vivus non potuerit. Si vanus sum, quid ita ille cunctatur ulcisci opprobrium suum? Si ille quemquam unquam caecum sanavit, radicitus excidat mihi oculus uterque. Vix elocutus erat haec, cum ecce repente sinister oculus ejus sensim instar aquae totus diffluere coepit, foramine ad horrendum spectaculum vacuo relicto. Accurrunt illico milites, certatim cupiunt inspicere virum, nec possunt admirari satis, celebrant [Col. 1582A] omnes beati Annonis nomen; solus miser ille manet incredulus. Hortantur eum omnes, ut vel experientia cautus fiat, et beatum Annonem precibus sibi conciliet. Ille vero seipso deterior, rursus exclamat: Donec ulla mihi luminis portio relicta erit, absit ut ei supplex fieri velim. Sit erroris vestri, sanctum eum dicere: mihi, si potest, prius etiam alterum excutiet oculum, quam hoc ego fateri velim. Dixit, et cunctis cernentibus, tanquam fulminis jaculum in caput ejus vibrari visum est, cujus ictu reliquus oculus radicitus evulsus est. Mox equo fugam capessente, infelix ab illo excussus, humi corruit: sed pede altero inhaerente uni stapedibus, longius ab equo misere raptatus est. Secuti illum equites velocissimi, moribundum, equo comprehenso, solverunt. Confluebant ad eum omnes horrore concussi: ille vero prae dolore clamitabat et ejulabat, in pulvere sese volutans. Tum omnes pavore et stupore correpti, appellabant sanctum Annonem; [Col. 1582B] sese in terram prosternentes, identidem clamabant Kyrie eleison. Iis clamoribus per nemora et agros sese diffundentibus, ex locis propinquis magna hominum turba cum sacerdotibus advolavit: qui cum rem totam didicissent, non mediocriter obstupuere. Sustinebant vero omnes, quid porro eventurum esset misero illi. Propius autem ad eum accedens judex et quidam religiosi viri, sciscitabantur ex eo, quidnam haberet. Respondit ille tantis se discruciari doloribus, ut spem vivendi omnem abjecerit. Hortabantur eum illi, ut dum adhuc tempus poenitentiae adesset, colligeret sese: quod si faceret, et beatum Annonem ex animo deprecaretur, et veniam et sanitatem ei pollicebantur. Tum ille dolore urgente exclamavit: Fateor sanctum Annonem posse, si velit, mihi restituere oculos ablatos: manusque tremulas in coelum porrigens, cunctis audientibus, lacrymabundus oravit: Parce, sacratissime pontifex, parce misero mihi jure castigato, nec neges converso misericordiam, quam Dominus cunctis [Col. 1582C] resipiscere volentibus offert, ubi ait: «Vivo ego: nolo mortem peccatoris, sed ut magis convertatur, et vivat (Ezech. XXXIII) .» Si reddideris mihi lumina, quod te posse credo, toto corde tibi semper subditus ero, et quod hactenus impie negavi per totum orbem annuntiabo, te prioribus sanctis aequatum esse meritis et factis. Haec cum ille diceret, et omnes miseratione afficerentur, Arnoldus judex hortabatur eos, ut communibus votis et precibus homini misero divinam misericordiam conciliarent, sublatisque manibus, Kyrie eleison una voce clamitarent. Impietatis enim notam se non posse effugere dicebat, si naturae consortem in ea clamitate desererent. Itaque primus ipse humi se abjiciens, omnes ut idem facerent permovit. Postquam autem a terra surrexerunt, sanctum Annonem iteratis vocibus invocantes, inaudito miraculo novi in hominis capite oculi repente exstiterunt, solito clariores: et tanquam nihil passus esset, sanus et incolumis homo [Col. 1582D] surrexit: populus circumstans prae gaudio lacrymas fundens, immensis vocibus ita ut par erat laudes diutissime depromebat. Postea ille ad beati Annonis tumulum venit, exposuitque quid ipsi accidisset. Sed cum nemo crederet, abbas Reginhardus curavit cum adducendum ad synodum, quae tum, Hidulpho archiepiscopo praesidente, Coloniae habebatur. Ibi ille coram omnibus totam hujus rei pertexuit historiam, multus ejus dicta suis verbis confirmantibus. Tandem etiam, cum missis nuntiis id exigeret episcopus Hildulphus, ut fide dignissimus Arnoldus ille, cujus crebro jam meminimus, gravissimum dixit testimonium, juramento illud confirmans.

XXI. Peregrinatio ad Sanctum Petrum. Clericus quidam proscindit S. Annonem. Punitur maledicus sancti viri obtrectator. Curatur invocans S. Annonem. Quidam ex dioecesi Trevirensi Romam ad beati Petri apostolorum principis limina, usitata jam saeculis devotione proficiscentes, Confluentinum quemdam clericum [Col. 1583A] itineris comitem habuere cum quo varia conferentes, ut fit, levandi laboris, animosque oblectandi causa, tandem in mentionem beatissimi Annonis inciderunt, omissisque aliis sermonibus, multum et diu de vitae ejus sanctitate et virtutum praestantia loquebantur, ejusque res gestas vicissim alii post alios commemorabant. Jam in vesperam prope perductus erat dies id genus sermonibus, cum ecce clericus ille incredulum pectus suum prodens: Vos, inquit, perditum illum vanis in coelum usque laudibus effertis, quem ego nihil extra communiter mortuos habere existimo: quippe virum, ut aiunt, suis malum, sibi ipsi pessimum. Haec ille exsecrabilis effutiens, sociis suis et pallorem et silentium prae horrore attulit. Cumque paululum substitissent, coepto pergentes itinere, ita aiunt ad eum: Ecquis vel amentissimus ejusmodi ausus sit proferre sermonem! quem cum a nemine magis, quam a clerico pro auctoritate officii coerceri oporteret, ex clerici [Col. 1583B] proficiscitur. At ille pejora evomens: Si me, inquit, etsi a vestra fide, non tamen a veritate aliena dicentem, idcirco reprehendendum putatis, quod e clero sim, audite hominis finem, cui sanctitatem arrogare vultis. Vehementissimus dolor pedum, et hactenus incognitus podagrae morbus animam ei, ut audistis, infeliciter extorsit. Crudelissimum autem fuerit, ullius bonitatis hominem ea poena divinitus consumi, quam nec sceleratissimus facile meretur. Non bene eum vixisse, ultio testis est: imo quam male obierit, et vita et vitae testis ultio docet. O linguam merito praecidendam, cum Scriptura divina tam multis testetur locis, quem diligit Deus, eum quoque arguere et castigare (Apoc. III) . Quanta vero et quam indigna et immania passus est etiam ipse Filius Dei? quanta apostoli et martyres? quorum fuit quo vita celsior, eo mors preciosior. «Preciosa enim in conspectu Domini, mors sanctorum ejus (Psal. CXV) .» Absit ergo a fidelium animis, [Col. 1583C] ut putent beatum Annonem ullam meritorum suorum jacturam mortis acerbitate fecisse. Imo ut norint potius inde illi auctam gloriam: audiant, quae blasphemum hunc ultio consecuta sit. Monebant illum satis superque comites ejus, ut finem faceret tam perverse loquendi, nec tamen cessabat miser. Itaque cunctis jam acerbitatis, et tantae temeritatis vindictam expetentibus, repente aliis libere progredientibus, immotus ille substitit, et qui Christi confessori dolores pedum improperavit, tanquam ferreis ad talos constrictus vinculis, loco haesit, interim graves pedum sentiens cruciatus. Mox igitur tremere, pallescere, misere quietari et ejulare coepit. Respiciunt alii, mirantur clamantem, aspernantur subsistentem, iratis vultibus perquirunt, quid ita haereat ipsis properantibus. Aperit ille cum multo gemitu quid patiatur, non ambigant illi id accidere meritis ejus, cui detraxerat: dolent quidem prae commiseratione, at tamen laetantur evenisse. Tandem communes pro eo preces fundunt, ille veneratur [Col. 1583D] in eis fidem, quam ante culpaverat: valde poenitet eum temere esse locutum, preces et vota offert beato Annoni pro sui liberatione. Tamdiu oratum est ab omnibus, donec laxatus, susceptum [Col. 1584A] incolumis expleret iter. Inde domum reversus, nihil habuit antiquius, quam ut sacratissimi praesulis venerabiles cineres inviseret. Hoc enim et voti necessitas, et amicorum consilia hortabantur. Ubi autem eo venit, cum multis lacrymis totam historiam verissime enarravit, nobisque scribendam reliquit.

XXII. Contracta sanatur. Contracta quaedam femina, ad beati viri tumulum cereum parvum attulit. Inde recessura, mira velocitate se sentit erigi. Turbata igitur exclamat: O summe sacerdos Anno, quid mihi infelicissimae nec opinanti accidit? Tanto enim fragore spina dorsi et costae adhaerentes restitutae sunt, ut quercus frangi videretur. Advolabant multi, et feminae clamore, et ossium strepitu invitati: videbantque erectam stantem ad illam felicis thesauri arcam, gratiusque agentem, quam hactenus curvam semper viderant. Referunt rem ad alios, multique utriusque sexus in ecclesiam irruentes, una voce summae Trinitati laudes gratesque agunt.

[Col. 1584B] XXIII. Festum Assumptionis S. Mariae toto orbe celebre. Puer contractus curatur. Totius orbis commune celebrabatur festum, in coelos assumptae beatissimae Virginis et matris Dei: qui dies est venerabilis, dies sanctus, dies praeclarus, cui comparari non possint ullae sanctorum solemnitates: fratribusque nocturnas vigilias hymnis et psalmis solemniter agentibus, puerulus quidam, et nomine et facie omnibus notus (quippe quem pater reginhardus misere contractum, studio misericordiae alendum, a Rheno adduxerat), ad beati Annonis sepulcrum manibus reptans venit. Aderant tunc ibi quidam, pro honore sacratissimae Virginis, reginae coelestis vigiliis intenti. Viderunt illi puerum semel atque iterum apprehendentem tumuli summitatem, conantemque surgere, sed toties relabentem, tertio tandem idem tentantem, in pedes erigi. Et stabat ille quidem, sed ruinam minare videbatur. Obtinuit tamen, ut aliquandiu scipioni innixus posset ambulare. [Col. 1584C] Sed illo tandem rejecto, salvus et incolumis, integram gradiendi facultatem adeptus est. Multam ea res illa die laetitiam peperit, ad tam praeclaram illustrissimae Virginis solemnitatem, tam insignia accedente miraculo. Sunt vero etiam permulta alia lectu dignissima beati Annonis miracula, quae tamen cuncta praetermittens, ita paucissimis istis ad optatum laboris mei perveni portum, ut et clarissimum meritis et sanctitate virum (ut reor) expresserim, et necessariam propter fastidiosos brevitatem non valde tamen excesserim. Praestet omnipotens Deus, ut in illa vita prosit animae, si quid in hoc opere dignum suis laudibus elaboravi: sitque migranti patronus, qui scribenti materia fuit, Anno terque quaterque beatus, per Jesum Christum Dominum nostrum, qui eum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus in saecula saeculorum. Amen.

In pedo seu baculo pastorali S. Annonis ligneo, qui adhuc in monasterio Sigebergensi religiose asservatur, [Col. 1584D] in superiori parte in cupro, incisi sunt versus sequentes:

Tityre coge pecus, caecus ne ducito caecos.
Moribus esto gravis, rector fore disce suavis.
Astu serpentis, volucris tege simpla gementis.

Diplomata

Anno Coloniensis

[Col. 1583]

SANCTI ANNONIS COLONIENSIS ARCHIEPISCOPI DIPLOMATA DUO.

I. De castello Saleveldoini ecclesiae S. Petri Coloniensis a Richisa regina concesso, et de villis quas eidem reginae ipse Anno in precariam dedit. (Anno 1057.) [MARTENE, ampliss. Collect. t. III, col. 445, ex ms. Brunwillariensis monasterii.]

[Col. 1583A]

[Col. 1584A] In nomine sanctae et individuae Trinitatis. ANNO secundus, divina praestante misericordia Coloniensis Ecclesiae archiepiscopus.

[Col. 1585A] Consideramus ergo quia fecit mihi Dominus magna qui potens est, et anxius factus sum pro eo quod vix invenirem quid retribuerem Domino pro omnibus quae retribuit mihi. His curis aestuanti mihi divina pietas viam aperuit, quo pergens, eo quo desiderabam attingere posse speraverim, scilicet ut amplificando Ecclesiam dono Dei mihi commissam, his qui me praecesserunt viris, toto pene orbe terrarum tum sanctitate, tum patrimonio, tum generis claritate conspicuis, et ut pace illorum dicam, me studiosius operantem, parem illis factum esse dicere non formidem. Inde occasione data dominam Richezam reginam super quibusdam praediis Salevelt-kobins, quatenus de his precariam consentiens eo Sancto Petro Coloniae traderet, convenimus. Quod cum in aditu primo parum ad votum responderet, voluntas Dei fuit ut non longo post tempore quod quaerebamus prosperum ac felicem haberet exitum.

[Col. 1585B] Unde notum esse volumus cunctis tam praesentibus quam futuris Domini Dei et sancti Petri fidelibus, qualiter Starckhare quidam vir ingenuus et comes, miles ipsius reginae, praecepto atque petitione dominae suae Saleveldoin castellum cum universis ad hoc pertinentibus, terris ac silvis, forestis atque piscationibus, pratis, pascuis, familiis, et quidquid ipsa in Orla proprietatis habere visa est, exceptis servientibus, Sancto Petro Coloniensi ad usum archiepiscopi Christiani advocati tradidit jure perpetuo possidendum, eo videlicet tenore ut ipsius praedii usus fructum domina regina usque in finem vitae suae teneat, ea quoque ratione ac firmissimo interdicto, ne unquam aliquis archiepiscoporum per concanbium, vel cuiquam in beneficium dando Salavelt, vel ad hoc pertinentia ab dominicato suo faciat aliena, nisi forte quantum nos cum ejusdem reginae consilio pro anima nostra, nec non ipsius suorumque parentum per monasteria Coloniae [Col. 1585C] distribuendum ex ipso statuerimus. Sed et decimam vestimentorum sive cujusque generis pannorum, nec non et lodicum, mellis quoque et cerae in usum monachorum in Brunwilre regina disposuit. Nos quoque pro devotione Christianissimae reginae non multa quidem a nobis quaerenti, quantum tamen ipsa proposuerat, in precariam ejus concessimus, has videlicet villas nostri dominicatus ei tradentes usque in finem vitae suae, cum omni utilitate possidendas, Sedekeback, Brezenheim, Vickolo, Moffendorp, Muoteresheim, Blasheim, Znonoro. Insuper annis singulis centum marcas argenti de camera nostra, quae omnia eo tempore facta sunt. Et si quis, vel rex, vel episcopus, sive ipse ego, vel aliquis successorum meorum, de his omnibus ei aliquod minuere, vel aliquo modo mutare, nisi ipsa petente, tentaverit, odium Dei et sancti Petri incurrat. Ipsaque sit potens Salavelt et omnia ei pertinentia recipere, eisque ut propriis uti.

[Col. 1585D] Tradidit quoque domina regina, imo supradictus comes Starkhare servientes quos supra excepimus omnes utriusque generis ad haec praedia pertinentia, praecepto atque petitione dominae suae, ad altare S. Petri, sub censu duorum denariorum annis singulis, quatenus ipsi et omnis posteritas eorum sub ea lege permaneant, quod omnes similem censum ad altare solvant; illud quoque firma ratione constituens, ut liberis vel sinordis venatoribus, sive cujuscunque generis hominibus ad hanc dominationem pertinentibus, quae suis temporibus jura et optimas consuetudines habuisse probare potuerint.

Anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi 1057, indictione X, VII Kal. Julii, facta est haec traditio in Salaveldon, secundum legem et ritum gentis illius; cujus rei testes sunt hi astantes quidem et videntes traditionem: Otto comes, Otlogh, Wetego, Romzezo, Herman, ejusdem filius Herman, et iterum Herman, Reguhart, Gerwart, Aldeger, et iterum [Col. 1586A] Aldeger, Gunthore, Rathere, Mazzo, Ruodolf, Herman, Adelart, Adelbert, Gerbort, Usito, Helinbolth, Ruozelin, Adeleich, Morlog, Vincho, et iterum Vincho, Hebo, Bubo, Gadelher, Starkhare, quando domina regina stans in domo S. Petri traditionem hanc recognovit: et Starkhare comes ita ut in Salevelt tradidit, sanctum Petrum ita vestivit. Testis est Coloniensis clerus et populus, tum hi quos subter notabimus, Berthold, Sicco, Ruotgher, Adolff, Christian, Ingram, Beringher, Adelger, Burghart, Thicmart, Herman, Arnolt, Godefrid, Berung, Sigebodo, Waltare, Nug, Goswin, Wecho, Cuno, Wigman, Herman, Herwart, Bertholt.

II. Charta fundationis monasterii Sancti Alexandri in Graffshap dioecesis Coloniensis ab Annone archiepiscopo. (Anno 1072.) [MARTENE ubi supra, col. 490, ex autographo.]

[Col. 1586B]

In nomine sanctae et individuae Trinitatis.

Notum sit omnibus Christi fidelibus tam futuris quam praesentibus, quod ego ANNO, Dei gratia Coloniensis archiepiscopus, quemdam locum in Saxonia Grafcaft vocatum, a quadam matrona nomine Chuniza et filio ejus Thiemone acquisivi. Post haec cum licentia papae Alexandri et imperatoris Heinrici, anno autem Dominicae Incarnationis 1072, indictione X, cum totius familiae consilio in eodem loco regulares monachos Sigebergensis ordinis constitui, et omni pace et justitia qua caeterae Colonienses abbatiae utuntur, confirmando stabilivi, et omnibus archiepiscopis successoribus meis aliquod saeculare servitium ab abbate illo exigere sub anathematis vinculo constringens interdixi. Advocatum sibi abbas eligat, qui placitum bis tantum in anno habeat, et non plus quam XII caballos afferat. In autumno et hieme sit ejus servitium duo maldra panis, [Col. 1586C] duae victimae porcinae et unus porcellus, quatuor pulli, et unus anser, quatuor casei et viginti ova, una ama cervisiae et medonis quantum fit de quadra unius urnae mellis. Pabulum caballorum tria maldra avenae. In aestate et vere tres victimae, et unus agnus, et pabulum quatuor equorum, etc., ut supra. Si in sequenti die rursum vult placitum habere, in abbatis sit arbitrio, si prandium sibi velit exhibere. Ut autem haec dispositio stabilis et inconvulsa in aeternum perseveret, sub invocatione sanctae et individuae Trinitatis, et sub auctoritate S. Petri apostoli, et sub judiciaria omnium sanctorum districtione et meo pontificali banno, et sub interminatione perpetui anathematis confirmavi, et mei sigilli impressione signavi.

Haec sunt nomina ecclesiarum et locorum quae ad victum et vestitum monachorum Deo et sancto Alexandro juste et legitime acquisita contradidi. Worumbach, Attandarra, Luidolffescheide, Falebreht, [Col. 1586D] Hertseido, Heslipho, Hademare, Hostervelden, Felmedo, Buodevelden, Brunscapellum, Ruothino. Istae sunt curtes: Nuzlare, Clintfelden, Hademare; item: Hademare, Amelinchusun, Pretinholo. Decem mansi quos dedit Heinricus, Luidolfessceinde, Attandarra, et Smerlecco, Alerenen, Holzhusun, Buodenveldum, Felmedo, Leno, Beigenchusun, Brunes-apella. Ad Dietrinchegovan mansus I, Berendorff Fatena, Suropo, Lannichofon, Gledorf, Harhincdorf, Werdincdorf, Wedirichueldem. De decimatione ad Suefacen librae tres et dimidia, Badelecche octo librae, de beneficio Luitbizonis decem solidi, de beneficio Arnoldi XXV solidi Gensingen, Allinchusun, Nescelestein. Ad Thietbach vinea una, ad Erpelle vinea una, ad Erbinchusun una domus, Hasichenbruchum, decimae Warsten, Badelicke, Mulnheim, Anlagen, Bergheim, in Hare, Wlede, Usne, Hivenchusen, Thiedtvardinhusen, Hiddinchusen. Feliciter.

Locus sigilli.

Index onomasticus personarum et locorum

Ussermannus, Emilianus

[Col. 1587]

INDEX ONOMASTICUS PERSONARUM ET LOCORUM IN CHRONICON HERMANNI CONTRACTI ET CHRONICON PERTHUSIANUM. Revocatur Lector ad ciffras crassiores textui intermistas.

    I. ELENCHUS PERSONARUM ECCLESIASTICARUM ET SAECULARIUM.

    I. PERSONALE ECCLESIASTICUM. SUMMI PONTIFICES.

  • S. Gregorii M. reliquiae 310 seq.

  • Gregorius II 114, 115.

  • Zacharias 119, 121.

  • Stephanus II, 121.

  • Adrianus 124.

  • Leo III 129, 132.

  • Stephanus IV 135.

  • Nicolaus I 149, 152.

  • Adrianus II 153.

  • Joannes VIII 156, 164.

  • Martinus seu Marinus 164, 165.

  • Adrianus III 165.

  • Formosus 170, 171.

  • Stephanus VI 171, 172.

  • Joannes XII 186, 187.

  • Leo VIII 187, 188.

  • Benedictus V 187.

  • Joannes XIII 188, 189.

  • Joannes XVI 310 seq.

  • Gregorius V 194, 324 seq.

  • Silvester II 195.

  • Benedictus VIII 199, 200.

  • Joannes XIX 203, 204

  • Clemens II 216, 219.

  • Damasus II 221.

  • Leo IX 222 usque 235.

  • Victor II 252, 254.

  • Stephanus IX 254.

  • Nicolaus II 255.

  • Alexander II 256.

  • Gregorius VII 334 seq, 340, 342.

  • Wipertus antipapa 335, 342.

  • Paschalis II 357, 365.

  • Gelasius II 365.

  • Alexander III 387.

    • ARCHIEPISCOPI Moguntini.

  • Leunisius 90.

  • S. Bonifacius 114, 121.

  • Lullus 121, 127.

  • Richulfus 127.

  • Heistolfus 136.

  • Otgarius 145.

  • Rabanus 145, 148:

  • Carolus 148.

  • Luitbertus 151, 168.

  • Sunderolt 168, 169.

  • Hatto 169, 176.

  • Herigerus 176, 179.

  • Hildebertus 179.

  • Fridericus 183, 185.

  • Willehelmus 185.

  • Hatto 185.

  • Willigisus 198.

  • Erchenbaldus 198, 200.

  • Aribo 200, 204.

  • Bardo 204, 225.

  • Luitpaldus 225, 255.

  • Sigifridus 255, 258.

  • Adalbertus 361, 367.

    • Trevirenses.

  • Maximinus 29.

  • Paulinus 31.

  • Richboto 132.

  • Amalarius 133, 134.

  • Theodgaudus 150, 151.

  • Ratboto 173.

  • Luitolfus 197.

  • [Col. 1587] Megingaudus 197, 199.

  • Adalbero intrusus 197.

  • Poppo 199, 217.

  • Eberhardus 217, 258.

  • Conradus 258.

    • Colonienses.

  • Chunibertus 94, 95.

  • Hildigarius 121.

  • Guntharius 150, 151.

  • Willibertus 154.

  • Bruno 188.

  • Heribertus 200.

  • Piligrinus 200, 206.

  • Hermannus 206, 253.

  • Anno 253, 257.

  • Fridericus 361.

  • Xantum. Gebehardus praepositus 342.

    • Lugdunenses.

  • Etherius 87.

  • Secundinus 87.

  • Aridius 87, 88.

  • Burchardus intrusus 205, 207.

    • Magdeburgenses.

  • Engelhardus 257.

  • Werinharius 257.

    • Salzburgensis.

  • Thiemo 354.

    • Vesontionenses.

  • Bertholdus intrusus 223.

  • Hugo 223.

    • Aquileienses.

  • Paulinus 131.

  • Poppo 207, 211.

  • Eberhardus 211, 221.

  • Gotebaldus 221.

  • Udalricus 354 seq.

    • Mediolanenses.

  • Heribertus 207, 213.

  • Wido 214.

    • Ravennatenses.

  • Gerbertus 195.

  • Gebehardus 214.

  • Wideger 214, 215.

  • Hunfridus 218, 224.

  • Heinricus 228.

    • EPISCOPI. Aichstettenses.

  • S. Willibaldus 119.

  • Gebehardus 251.

    • Argentinenses.

  • Etto seu Hetto 116, 118.

  • Otpertus 176.

  • Wideroldus 195.

  • Alawicus 195.

  • Werinharius 200, 203.

  • Wilhelmus 203, 218.

  • Herrandus 218.

  • Eberhardus praepositus 180.

    • Augustenses.

  • Adalbero 158, 175.

  • Hiltine 175.

  • S. Udalricus 178, 190, 313, 379.

  • Adalbero designatus 189.

  • Heinricus 190, 192.

  • Ettico 192.

  • Bruno 202, 203.

  • Eberhardus 203, 218.

  • Heinricus 219, 257.

  • Imbricho 257, 336.

  • [Col. 1588] Sigifridus 340.

    • Bambergenses.

  • Eberhardus 197, 201, 320, 326.

  • Suidegerus 209, 219.

  • Hazelinus 234.

  • Adalbero 234.

  • Guntharius 258.

  • Ricimannus seu Hermannus 258.

  • Luitpaldus praepositus 225.

    • Basileenses.

  • Walus seu Walanus 394.

  • Baldebertus 394.

  • Hetto 132, 141.

  • Theodoricus praepositus 218.

    • Brixinensis.

  • Poppo 221.

    • Constantienses.

  • Audoinus 118.

  • Radoltus 118, 120.

  • Ernfredus 118.

  • Sidonius 120, 122.

  • Joannes 122, 126.

  • Egino 126, 134.

  • Wolfleoz 134.

  • Salomon I 146, 155

  • Salomon II 169.

  • Salomon III 169, 178.

  • Notingus 178, 179.

  • S. Conradus 179, 190.

  • Gaminolfus 191.

  • S. Gebehardus II 191, 285 seqq. passim usque 323, it. 377 seqq.

  • Lambertus 194, 199, 324 seqq.

  • Ruodhardus 199, 200.

  • Heimo 200, 202.

  • Warmannus 202, 205, 380.

  • Eberhardus 205, 216, 328, 380.

  • Theodericus 217, 225.

  • Rumaldus 225, 330, 334, 366.

  • Carolus 334.

  • Otto 287, 331, 343.

  • Gebhardus III 342 seqq. 359.

  • Arnoldus intrusus 355 seqq.

  • Udalricus I 290, 359, 372.

  • Udalricus II 294, 373, 378.

  • Hermannus I 382 seqq.

  • Hugo praepositus 381 seq.

    • Curienses.

  • Hardbertus 183, 184.

  • Egino 294.

  • Cuonradus 311.

  • Wito 365, 369.

  • Conradus 369, 378.

    • Frisingenses.

  • Nizo seu Nitkerus 228.

    • Leodienses.

  • Franco 161.

  • Wolbodo 200.

  • Durandus 200.

  • Wazo seu Waso 221.

  • Dietwinus 221, 222.

    • Metenses.

  • S. Arnulfus 92, 94.

  • S. Chrodegangus 123.

  • Wala 163.

  • Theodericus 197, 219.

  • Adelbero 219, 222.

  • Godobaldus praepositus 221.

    • Mindenses.

  • Eberisus 182.

    • [Col. 1589] Novarienses.

  • Cadoltus 167.

  • Otto 252.

    • Patavienses.

  • Engilbertus 258.

  • Altmannus 258.

    • Placentinus.

  • Addo 362.

    • Ratisbonenses.

  • Embrico 155, 169.

  • S. Wolfgangus, 190.

  • Gebehardus I 201.

  • Gebehardus II 201, 206.

  • Gebehardus III 206, 256.

  • Otto 256, 258.

    • Spirenses.

  • Einhardus seu Eberhardus 176.

  • Reginbaldus 209.

  • Sibicho 209.

  • Arnoldus 253.

  • Conradus 253, 255.

  • Einhardus 255.

  • Herrandus praepositus 218.

  • Collegiata S. Guidonis 219.

    • Trajectini.

  • S. Willibrordus 110.

  • Bernulfus 222.

  • Wilhelmus 258.

    • Tullensis.

  • Bruno 222.

    • Vercelle sis.

  • Luitwardus 165, 167.

    • Veronenses.

  • Egino 130, 157.

  • Ratoldus 130, 157.

  • Aginus 157.

  • Petrus 158.

  • Waltharius 227.

    • Virdunensis.

  • Theodericus 218.

    • Wormatiae.

  • Eberhardus praepositus 219.

    • Wurzburgenses.

  • Burchardus 119.

  • Berwelfus 273.

  • Gozbaldus 148.

  • Arnus 148.

  • Megenhardus 206.

  • Bruno 206, 214.

  • Adalbero 214.

  • Conradus I 393.

    • MONASTERIA. Abbates, Monachi.

  • S. Afrae Augustae 109, 345.

  • Agaunum 61, 160, 180, 193.

  • Altaha 117.

  • Andlau 167.

  • Augia Leporis 346.

  • Augia Dives. S. Pirminius 115, 117.

  • Etto 117, 118.

  • Keba 118.

  • Ernfridus 118.

  • Sidonius 120, 122.

  • Joannes 122, 126.

  • Petrus 126, 127.

  • Waldo 227, 132.

  • Egino Veron. episc. 130, 131.

  • Heito 132, 141.

  • Erlebaldus 137, 141.

  • Wetinus mon. 138.

  • Ratoldus Veron. episc. 139, 236.

  • Ruodhelmus 141.

  • Walafridus Strabo 138, 146.

  • Folcwinus 146, 139.

  • Waltherius 149, 151.

  • S. Meginradus mon. 150.

  • Heito 151, 155.

  • Ruodho 155, 168.

  • Hatto 168, 176.

  • Hugo 176.

  • Thietingus 176.

  • Heribrat 177, 178.

  • Wuithardus 178, 180.

  • Alawicus 180, 186, 304.

  • Eggehardus 186, 189.

  • Ruodmannus 189, 192.

  • Witegovo 192, 194.

  • Alawicus II 194, 195.

  • Werinharius 195, 196.

  • Immo intrusus 196, 197.

  • Ruodpertus mon. 197.

  • Berno 197, 220.

  • Hermannus Contractus 199.

  • Werinharius mon. 220, 233.

  • Udalricus 220, 222.

  • Sanguis Domini in Augia 178.

  • Ecclesia dedicata 220.

  • S. Blasii 187.

  • Uto 354.

  • Theopertus 393.

  • Buchau 174, 205.

  • Adelinda 139, 174.

  • Irmentrudis 200.

  • Abarhild 200.

  • Hiltigart 203.

  • Tuta 226.

  • Campidona 225, 202.

  • Audogarius 121.

  • Burchardus 202.

  • Gebehardus 223.

  • S. Udalricus 379.

  • Castellense 356, 358.

  • Altmannus 358.

  • Cella S. Mariae 372.

  • Creuzlingen 372.

  • Donawerth 204.

  • Duellii 319.

  • Walfredus 319 seq.

  • Wazemannus, Trudewingus 320

  • Edelstetten Hedwigis abbat 291

  • Einsidlen 306.

  • Capella 182, 188.

  • Eberhardus 180, 186.

  • S. Meginradus 150, etc.

  • Thietlandus, 186.

  • Gregorius 186, 194.

  • Wern seu Wirandus 195, 202.

  • Hermannus 287 seqq.

  • S. Emmerami 159, 173.

  • Burchardus 204.

  • Epternacum 255.

  • Erlach. Eckehardus ab. 370.

  • Ettenheim 118.

  • Fabaria 117.

  • Friensperg, Aurora 388.

  • Fulda 119, 180, 230.

  • Sturmius 126.

  • Baugulfus 126, 131.

  • Ratgarius 131, 135.

  • Eigil 136, 137.

  • Rabanus 137, 148.

  • Hatto 148.

  • Thioto 148.

  • Rudolfus mon. 151.

  • Ebehardus 255.

  • Sigifridus 255.

  • S. Columbanus 88, 90.

  • S. Gallus 88, 92.

  • S. Othmarus 115, 124.

  • Joannes 322, 126.

  • Rupertus 126.

  • Waldo 126.

  • Werdo 127.

  • Wolfleoz 133.

  • Gozpertus 134, 141.

  • Bernwicus 141.

  • Grimaldus 143, 155.

  • Iso magister 155.

  • Hartmuot 155, 164.

  • Bernardus 157, 169.

  • Salomon 169, 178.

  • Notkerus Balbulus 176.

  • S. Wiborada 177, 178.

  • Rachildis inclusa 178, 182.

  • Hartmannus 178.

  • Engilbertus 178.

  • Thieto 179, 180.

  • Cralo 182.

  • Anno 186.

  • Burchardus 186.

  • Notkerus 189.

  • Immo 191

  • Udalricus 192, 193.

  • Eggehardus magister 193.

  • Gerhardus 193

  • [Col. 1590] Foillanus mon. 193.

  • Burchardus 195, 200.

  • Theodebaldus 201, 206.

  • Notkerus Labeo 201.

  • Nordpertus 206.

  • Udalricus III 354 seqq.

  • S. Georgii in Silva Nigra 385.

  • Gorzia 123.

  • Immo 196.

  • Hirsaugia 342, 386.

  • Wilhelmus 343 seqq.

  • Otto mon. 344.

  • Indense 162.

  • Kaysersheim 337.

  • Laurishaim 123, 163.

  • Lindau 182, 285.

  • Tuta 226.

  • Malmundarium 162.

  • Mererau, Augia Brigantina 293, 350, 353.

  • Conradus 389.

  • Murbach 117.

  • Romanus. Baldebertus 394.

  • Haribertus ib. et seq.

  • Amicho 394.

  • Simpertus ibid.

  • Nereshaim 358.

  • Bernoldus prior 358.

  • Sigiboto, Wernharius abbates 359, 369.

  • Heinricus 370.

  • Neuenburg Hadamuta 233.

  • Nova cella 123.

  • Otinga 166.

  • Ottobura 190.

  • Petershausen 191, 304 seqq., per toum.

  • Bericherus vel Beringerus ab. 314, 322 seqq.

  • Ellimboldus 327.

  • Waltharius 327.

  • Sigifridus 327.

  • Erchinboldus 327.

  • Folmarus 328.

  • Adalbertus 329, 372.

  • Siggo, Arnoldus 330, 372.

  • Meginradus 330, 372.

  • Luitoldus 332, 373.

  • Rupertus, Bernhardus, Wernharius Scholastici 344, 348.

  • Theodoricus 345 seqq., usque 364, 389.

  • Cuono, Gozhalmus, Eberhardus, Heinricus scriptor, monachi 348.

  • Wernherus intrusus 356 seqq.

  • Gebino mon. 358.

  • Bertolfus abb. 364, 372.

  • Conradus ab. 371, 389 seqq.

  • Gebehardus 390, 393.

  • S. Petri 386.

  • Prumiense 162, 164.

  • Quedlinburg 180

  • Rhenaugia Burchardus 202.

  • Pirtilo 202.

  • Richardus 233.

  • Gerungus 348.

  • Cuono ab. 348 seqq. Similem fere casum ibi descriptum, anteriorem tamen, legimus in epistola Alexandri II ad Rumoldum Constant. episcopum. Labb. T. IX, p. 1136.

  • S. Salvatoris in Schafhausen 227, 353.

  • Adalbertus abbas 354.

  • Stabulans 162.

  • Stein ad Rhenum 320, 370.

  • Pezelinus abb. 305 seqq.

  • Otto 320.

  • Turicense Hildegardis 148.

  • Vischingen 376.

  • Gebino. Waltramnus 376 seq., 384.

  • Conradus 388.

  • Wagenhausen 353, 370.

  • Folchnandus 370.

  • Uto 370, 376.

  • Gebino 376, 384.

  • Weingarten 201, 253.

  • Cuono abbas 364.

  • [Col. 1591] Wessenbrunn: Adalbero 356.

  • Wiblingen 166.

  • Zurzach coenobium 304.

  • Zwifaltein Adelheid monialis 291.

  • Hedwigis mon. ibid.

  • Udalricus abb. 371, 386.

    • SANCTI.

  • Secundus seu Secundinus 85.

  • Ursus et Victor 85.

  • Gertrudis Nivialensis 98.

  • Begga ejus soror 98.

  • Gorgonius 123.

  • Ewaldi duo 109.

  • Nabor et Nazarius 123.

  • Gordianus et Epimachus 125.

  • Marcellinus et Petrus 138, 139.

  • Marcus evangel. Valens et Genesius 139.

  • Probus 150.

  • Guntherus eremita 209, 214.

  • Guido abbas 218.

  • Zeno 230.

  • Philippus apost. 513 seq.

  • Thebaei martyres 331 seq.

  • Ratperonius 360, 379 seqq.

    • CONCILIA.

  • Aquileiense 110.

  • Ratisponense 128.

  • Francofurtense 128.

  • Aquisgranensia 133, 193.

  • Moguntina 134, 223.

  • Metense 150, 151

  • Romana 151, 225.

  • Wormatiense 152.

  • Coloniense 154.

  • Triburiensia 170, 206.

  • Altheimense 177.

  • Ingelheimensia 182, 189.

  • Augustanum 183.

  • Constantiense 211.

  • Papiensia 216, 222.

  • Sutrinum 216.

  • Remense 223.

  • Vercellense 221.

  • Florentinum 252.

  • Basileense 256.

  • Salernitanum 310, 342.

    • SECTARII.

  • Elipandus et Felix 128.

  • Praedestinatiani 116.

  • Gotescalcus 146.

  • Manichaei in Saxoma 226.

    • II. PERSONALE SAECULARE. IMPERATORES OCCIDENTIS ET REGES GERMANIAE.

  • Carolus M. a pag. 124 usque 134

  • Bertha mater 124, 126.

  • Hiltigart regina 126, 268 seqq.

  • Ludovicus I, Germaniae rex 139, 159.

  • Hemma regina 158, 159.

  • Ludovicus II, Germ. rex 146, 163.

  • Hugo filius nothus 161.

  • Hiltigard filia 170.

  • Carolomannus rex 150, 162.

  • Carolus Crassus 153, 168.

  • Richarda uxor 162, 167.

  • Arnulfus 164, 173.

  • Vota seu Uta uxor 170, 172.

  • Ludovicus III, infans 170, 175

  • Conradus I 175, 282.

  • Heinricus I, Auceps 178, 282.

  • Otto I Magnus 180, 190.

  • Adelheida uxor 183, 186.

  • Otto II 188, 192.

  • Theopania uxor 103, 514.

  • Otto III 192, 314, 320 seqq.

  • Heinricus II 193, 201, 320, 326.

  • Chunegundis uxor 197.

  • Gisela soror 193.

  • Conradus II 199, 209.

  • Gisela uxor 199, 211.

  • Heinricus III 203 et deinceps usque 334.

  • Agnes uxor 212, 258.

  • Mathilda filia 214, 255.

  • Judith filia 218, 235.

  • Conradus filius 229.

  • Heinricus IV 224, 334 seqq. 357.

  • Rudolfus anticaesar 335 seqq. 338.

  • Hermannus anticaesar 339, 341.

  • Conradus filius Henrici IV 341.

  • Heinricus V 357 seqq.

  • Conradus III 382 seqq

  • Fredericus I 387 seqq

  • Philippus 393.

    • ALEMANNIAE ET SUEVIAE DUCES.

  • Godefridus 116, 268.

  • Bertholdus et Nebi 115, 268.

  • Theodebaldus 116, 119.

  • Lantfridus 116, 117.

  • Lautfridus alius 120.

  • Warinus et Ruthardus 122.

  • Houchingus, Hildebrandus 130.

  • Richarius, Rudolphus.

  • Burchardus I 176.

  • Erchanger et Bertholdus 176, 177.

  • Burchardus II 177, 179.

  • Hermannus I 179, 182.

  • Luitolfus 182, 186.

  • Ita uxor 182.

  • Burchardus III 185, 319.

  • Hadewigis uxor 281, 319 seqq.

  • Otto 190, 194.

  • Conradus 192, 194.

  • Hermannus II 194, 196.

  • Hermannus III 196, 198.

  • Ernestus I 199.

  • Ernestus II 199, 203.

  • Hermannus IV 203, 208.

  • Otto Palatinus 214, 219.

  • Otto de Swinfurt 220, 254.

  • Rudolphus de Rhinfelden 254 seqq. 352.

  • Bertholdus I, Zaringius 335, 342.

  • Fridericus de Stanfen 337, 339.

  • Bertholdus II 355.

  • Conradus de Zaringin 384.

    • AUSTRIAE MARCHIONES.

  • Luitpoldus 172, 173. Arbo 173, 199.

  • Isanricus 173.

  • Ernestus 195.

  • Adalbertus 210, 226.

  • Luipoldus 211, 212.

  • Ernestus 336.

    • BAVARIAE RECES ET DUCES.

  • Garibaldus 82.

  • Tassilo rex 83.

  • Theodebertus 111.

  • Odilo 119.

  • Tassilo 120, 127.

  • Geroldus praefectus 129.

  • Welf 136.

  • Ludovicus I 135.

  • Carolomannus 159, 161

  • Luitboldus 175.

  • Arnulfus 180, 181.

  • Arnulfus fil 181, 184.

  • Bertolfus 180, 182.

  • Heinricus Ottonis M. frat 182, 185.

  • Heinricus fil. 185, 193.

  • Otto 191, 292.

  • Heinricus S. 193, 195.

  • Heinricus 197, 219.

  • Heinricus 234.

  • Otto 335.

  • Welfo dux 235, 352.

  • Heinricus Leo 288.

  • Heinricus Palatinus 255.

  • Ezo seu Ehrnfridus Palatinus 221.

  • Cuono Palat. de Vohburg 339, 340.

    • BOHEMIAE DUCES ET REGES.

  • Lecho 132, 145.

  • Slavitag 148, 153.

  • Brezislaus 209, 225.

    • BURGUNDIAE REGES, DUCES, ET COMITES.

  • Boso 161, 162.

  • Ludovicus 166, 167.

  • Rudolfus 167, 176.

  • Rudolfus II 176, 180.

  • Richardus dux, et Hugo Niger filius. 181.

  • Conradus 180, 193.

  • Giseta filia 193.

  • [Col. 1592] Rudolfus III 193, 204.

  • Odo sororis filius Campaniae dux 204, 207.

  • Otto Guillelmus 218.

  • Adelbertus de Babenberg 174, 175.

  • Adalbertus de Marthale 184.

  • Otto dux 194.

  • Theobaldus ejus filius 234.

  • Conradus II imp. 204, 208.

  • Heinricus III imp. 210, 229.

  • Reginoldus seu Renaldus dux 243, 244.

  • Gerolt dux 214.

    • CARINTHIAE DUCES.

  • Carolomannus 150, 155.

  • Guntpoldus miles 132.

  • Gundacarus rebellis 153.

  • Arnulfus 164, 165.

  • Zuentibaldus 168.

  • Ratoldus 168.

  • Heinricus 191.

  • Otto 194, 199.

  • Conradus 198, 199.

  • Mathildis uxor 201.

  • Conradus fil. 198, 209.

  • Adalbero 198, 209.

  • Welf 219, 253.

  • Conradus 256.

  • Bertholdus de Zaringen 256.

    • FRANCONIAE DUCES ET COMITES.

  • Conradus 175.

  • Conradus rex 175, 201.

  • Eberbardus frater 181.

  • Heinricus dux 199.

  • Joannes de Seiusheim, baro de Schwarzenberg 333.

    • FRISONUM REGULI.

  • Ratbodus 113.

  • Poppo 117.

    • LOTHARINGIAE REGES ET DUCES.

  • Lotharius imp. 144.

  • Lotharius filius rex 148, 150, 153.

  • Thietburga uxor 150, 152.

  • Waltrada concub. 150 153.

  • Carolus Calvus 153.

  • Ludovicus Germanicus 154.

  • Ludovicus II 160.

  • Carolus Crassus 160.

  • Zuentibaldus 171, 173.

  • Giselbertus dux 181.

  • Conradus 185.

  • Theodericus 198.

  • Godefridus 199.

  • Gozilo I 207, 212.

  • Godefridus 212, 235, 254.

  • Gozilo II 212 215.

  • Albertus 215.

  • Fridericus 215, 339.

  • Adalbertus 220, 221.

  • Gerardus 221.

  • Fridericus comes Mosell, 197.

  • Gerardus comes Metensis 197

  • Sigefridus comes Luxemburgensis 197.

  • Giselbertus Luxemb. 339.

    • MARAHENSES SEU MORAVIAE DUCES.

  • Rastizes 145, 154.

  • Zuentibaldus 154, 168, 172.

  • Schlagamarus 155.

  • Moymirus 172, 173.

    • OROTRITARUM DUCES.

  • Witza 128.

  • Trasico 133.

  • Sclaomir 135, 136.

  • Ceadragus 136.

    • SAXONIAE DUCES.

  • Witechindus 126, 127.

  • Heinricus Auceps 178.

  • Otto I 180. Vid. imperatores.

  • Heinricus frater 181, 182.

  • Heinricus Sweinfurtensis marchio 195.

  • Eggehardus Misnensis marchio 245

  • Wilhelmus marchio 254.

    • THURINGIAE DUCES.

  • Ratolfus seu Radulfus 95.

  • Poppo marchio 161, 170.

  • Heinricus marchio 164.

    • [Col. 1593] ALEMANNIAE COMITES.

  • Adalbertus 143.

  • Ato et uxor Adelinda 174.

  • Beringer, Reginolf, Gerhard filii 174.

  • Piligrinus, Bertrada uxor 198, 242.

  • Adalbertus et Werin 204.

  • Lantpertus 225.

  • Cuono 296.

  • Luitoldus et Marquadus filii ibid.

    • ACHALM.

  • Adelbertus 291, 301.

  • Luitoldus, Cuono 367.

    • ARGENGEVE.

  • Udalricus 268 seqq. Vide Brigantini.

    • BRIGANTINI.

  • Udalricus 284 seqq., 299.

  • Utzo 285-300.

  • Dietpurga uxor 285, 299, 302.

  • Udalricus 286, 300, 332.

  • Marquardus 287.

  • Otto, ibid. 292, 295, 329.

  • Udalricus 287, 292, 349-351.

  • Hunc supra p. 295 Ottonis filium et Udalrici senioris nepotem suspicati sumus, perperam tamen, cum p. 351 Udalricus iste, qui Biginhusin donavit (p. 332) senior et pater Udalrici junioris dicatur. Ampliore igitur disquisitione opus est.

  • Bertha uxor 292 seqq., 352.

  • Rudolfus et Udalricus filii 292 seqq., 353, 373.

  • Elisabeth, Rudolfi Pfullendorf uxor 293.

  • Rudolfus de Pfullendorf filius 293 seqq.

    • BUOCHORN.

  • Udalricus 280 seqq.

  • Wendilgarda uxor ibid.

  • Adalardus, ibid. 318 seq.

  • Otto 292.

    • BUSSEN.

  • Geroldus 129, 130.

  • Bertholdus filius 130

  • Udalricus frater 209.

    • CASTELBERG.

  • Fridericus comes 356.

  • Otto filius ibid.

    • DILLINGEN.

  • Theobaldus 104, 185.

  • Reginbaldus 185.

  • Richwinus 189.

  • Manegoldus 204.

  • Hugbaldus 290.

  • Harmannus senior 290.

  • Hartmannus junior ibid.

    • GAMERTINGEN.

  • Arnoldus. Udalricus 291, 301.

    • GIENGEN.

  • Diepoldus marchio 337.

    • GOLDINISHUNDERE.

  • Marquardus 286, 300, 314.

    • HABSBURG.

  • Wernherus 352.

    • HEILIGENBERG.

  • Ebbo, 333.

  • Heinricus 355, 360, 382.

  • Conradus 382, 388, 391.

    • LINZGEVE. Vid. Brigant.

  • Udalricus 263, 269.

  • Otto 368.

  • Hartmannus 368.

  • Heinricus 368, 374.

    • MONTIS BELLIGARDI.

  • Ludovicus 213.

    • MORISBERG.

  • Adelbertus 354.

    • NELLENBURG.

  • Ebbo, Hepawig uxor 198.

  • Eberhardus 227, 329, 336.

  • Heinricus, Eberhardus 336.

  • Conradus 333.

  • Cunigunda, filia ibid.

    • PARA

  • Hiltibaldus 321.

    • PFULLENDORF.

  • Gero 332.

  • Ludewicus 351.

  • Rudolfus 291 seqq.

  • Rudolfus heres Brigantii 294, 330.

    • POTAMI.

  • Eberhardus 332. Vid. Nellenburg.

    • RAMMISPERG.

  • Rudolfus 391.

  • Arnoldus 392.

    • [Col. 1594] RAVENSPURG seu ALTORF.

  • Welfo 202-207.

  • Irmingarda uxor 287. Vid. Bavariae duces.

    • RHAETIA CURIENSIS.

  • Marquardus 286

  • Otto 329.

    • VERINGEN.

  • Wolferadus senior 198.

  • Bertha uxor 185, 205 seq.

  • Wolferadus junior 198, 215.

  • Hiltrudis uxor 198, 227.

  • Manegoldus 204.

    • WINTERTHUR ET KIBURG.

  • Luitfridus 287, 300 seq.

  • Wernherus 203, 204, 288

  • Marquardus 288.

  • Adelbertus 288, 289, 301

  • Adelheida filia 289, 296, 301.

  • Hartmannus de Dilingen maritus 289 seq., 358, 359.

  • Adelbertus filius, ibid. 296.

    • ALEMANNIAE NOBILES.

  • Arbon Nakko, Rudolphus 316

  • Arnanc Berngarius 380.

  • Bollingen Hacho 316.

  • Frickingen Conradus, Burchardus, Albertus 367.

  • Gutingen Rudolfus, Heinricus Diethalmus 392.

  • Hirzisegga seu Hirschegg. Herimannus 331, 333, 367, 390.

  • Marstettin Adilgoz 316.

  • Psruwangen Cuno, Meguizo, Wezil, Gebino, Azala 366, 368.

  • Speichin Benno 366.

  • Turingin Gisilfridus, Rupertus 375-392.

  • Wilare Wolferadus, Sigifridus 331.

    • ALSACIAE DUCES ET COMITES.

  • Gerardus 199.

  • Eberhardus 199.

    • HOLLANDIAE COMITES.

  • Theodericus 215, 219, 222.

  • Balduinus, 219, 223.

  • Eberhardus comes Cisoniensis 271, usque 282.

    II. ELENCHUS ONOMASTICUS LOCALIS GERMANIAE.

    [Col. 1593]

    [Col. 1593] I PROVINCIAE POPULI.

  • Abotritae seu Obotritae 132, 144, 151, 168, 179.

  • Alemannia, Alemanni 2130, 57, 89, 115-180.

  • Alsatia 89, 140, 177-180, 181.

  • Bajoria 115. 142, 153, 159-164, 172-184, 210, 234.

  • Bohemia 132, 146, 148, 153, 155-161, 172, 179, 193, 209, 210.

  • Burgundia, Burgundiones 35, 40, 45, 77, 92, 117, 145, 170, 180, 205, 210.

  • Carentani, Carinthia 103.

  • Daleminoii in Misnia 148, 161.

  • Francia, Franconia 29, 50, 127, 132, 141, 158, 175, 178, 180, 184.

  • Frisones 110, 133, 141, 145, 156, 159.

  • Gallia 12, 21, 23, 39, 40, 44.

  • Germania 2, 7, 13, 21, 31, 114, 159.

  • Linones in Brandenburgico 132, 133, 160.

  • Liutici vel Luticii in Pomerania 206, 214, 254.

  • Lotharingia 160, 161, 180, 181.

  • Marahenses, Moravi 145. Vide Duces.

  • Rhaetia 143, 286, 329.

  • Saxones 33, 71, 72, 95, 109, 118 seqq., 158, 175, 181, 336, 340 seqq.

  • Siusli 153, 156, 160.

  • Smeldingi 132.

  • Sorabi 132, 135, 147, 153-161, 179.

  • Suevi 39, 40, 50, 77, 340, 341.

  • Thuringia 50-63, 71, 95, 136 142, 161-175.

  • Westphalia 127.

  • Wilzi 127, 133.

    • II. PAGI GERMANIAE.

  • Albegove 166.

  • Argengewe 174, 268 seqq.

  • Aventicus 89.

  • Eichgewe 174, 306

  • Ereggou 306.

  • Goldinishundere 386, 314.

  • Hasbanicus 162.

  • Hegovia 306.

  • Hargove 184, 280, 318.

  • Linzgovia 268 seqq., 329, 368.

  • Lebodunensis 166.

  • Nibelgovia 328.

  • Niddigowe seu Nitensis 158.

  • Ostphalia 328, 360.

  • Para 306, 167, 321.

  • Rhaetiensis 177.

  • Ripuarius 154, 159, 162.

  • Turgovia 269, 325.

  • Westphalia 127.

  • Wormatiensis 178.

    • III. URBES, CASTRA, LOCA INSIGNIORA.

  • Altheim 177.

  • Antwerpia 141.

  • Aquileia 18-29, 36, 49.

  • Aquisgranum 134, 139, 162, 159.

  • Argentina, Argentarium 30, 143, 195, 221.

  • [Col. 1594] Augusta Vindelicorum 140, 183, 184, 203, 224, 231, etc.

  • Babenberg 174, 175, 197, 200, 219.

  • Basilea 177.

  • Bonne 162.

  • Brigantium 89, 90, 264-299. Ejus comites 264 seqq.

  • Brisach 181.

  • Buchorn 281.

  • Cameracum 162.

  • Colonia 90, 149, 154, 162, 222, 225, 257.

  • Confluentia 150.

  • Constantia 169, 211, 230, 368, 388.

  • Curia 188.

  • Dilinga 189.

  • Eresburg 124.

  • Forcheim 169, 335 seq.

  • Francofurtum 128, 156, 159.

  • Frisinga 221.

  • Friteslaria 125.

  • Geneva 205.

  • Gosslar 211, 215, 224, 226, 252, 258

  • Ingelheim 142, 182, 189, 212.

  • Kiburg 203, 287 seqq.

  • Lintova 263.

  • Lustenova 263, 392.

  • Maguntia 18, 128, 134, 142-149, 202, 223, 234, 251.

  • Martala castrum 184.

  • Martiana seu Nigra Silva 203 seq.

  • Merseburg 232, 338.

  • Mirmidona 182.

  • Mons Piligardi 213.

  • Murtena 205.

  • [Col. 1595] Nidinga 167.

  • Noviomagum 140, 141, 162, 206.

  • Ochsenfurt 339.

  • Otinga palatium 162, 234.

  • Paderbrunna 253.

  • Potamum 142, 263, 298.

  • Praga 214.

  • Reganesburg, Ratispona 128, 150, 153, 165, 169, 172, 173, 175, 203, 221, 234, 254.

  • Rottsee 360, 379 seqq.

  • Sigmaringin 336.

  • Solodorum 85, 208, 214, 220, 229.

  • Spira 209, 211, 217 seqq., 225, 228, 254, 256.

  • Tharisia arx 175.

  • Theodonis villa 141.

  • Trajectum 162, 209, 215, 223, 257.

  • Treviris 35, 163, 212, 219.

  • Triburia 170, 206, 214, 233.

  • Tullum 90.

  • Turegum 220, 229, 234, 253.

  • [Col. 1596] Veringen 239 seq.

  • Viridunum 220.

  • Ulma 166, 169, 203, 220, 221, 227, 230, 388.

  • Urania 118.

  • Wintertur, Vitodurum 178, 287 seqq.

  • Wormatia 127, 139, 142, 155, 165, 179, 230, 257.

  • Wurtzburg 147, 148, 340 seqq.

Ordo rerum

Editores

[Col. 1595]

ORDO RERUM QUAE IN HOC TOMO CONTINENTUR.

HERMANNUS CONTRAGTUS MONACHUS AUGIAE DIVITIS.

  • Notitia historica. 9

  • Notitia litteraria 19

  • Hermanni Contracti Vita seu Elogium. 25

  • Ussermanni dissertatio praevia de Chronico Hermanni Contracti. 31

  • § I. Editiones chronici Hermanni. 33

  • § II. Codices manuscripti. 34

  • § III. Novae editionis consilium et fontes. 42

  • § IV. Novae editionis ratio. 51

  • § V. De Bertholdo, Hermanni continuatore et discipulo. 52

  • HERMANNI CONTRACTI CHRONICON. 55

  • Chronici Hermanni continuatio. 263

  • Chronicon seu Annales monasterii Petershusani. 271

  • Praefatio. 271

  • De Brigantinorum comitum prosapia Disquisitio. 276

  • Chronicon Petershusanum. 301

  • DE MENSURA ASTROLABII LIBER. 380

  • Monitum. 380

  • Hermanni praefatio. 381

  • CAP. I.—Quomodo circuli aequinoctialis, colurorum solstitiorumque in astrolabio inveniendi sint. 381

  • CAP. II.—De Almucanturath 382

  • CAP. III.—De lineis horarum inveniendis. 384

  • CAP. IV.—Descriptio Alhancabuth. 384

  • CAP. V.—De spatiis signorum inveniendis. 385

  • CAP. VI.—De positione stellarum. 385

  • CAP. VII.—De partitione Umbonis. 387

  • CAP. VIII.—De partitione signorum, mensium et dierum. 387

  • CAP. IX.—De quadrato. 388

  • DE UTILITATIBUS ASTROLABII. 389

  • LIBER PRIMUS. 389

  • CAP. I.—De utilitatibus Astrolabii 389

  • CAP. II.—Descriptio perigraphiarum. 391

  • CAP. III.—De colligendo signo et gradu solis. 394

  • CAP. IV.—Ad inveniendum Nadair solis. 395

  • CAP. V.—De concipienda solis altitudine et caeteris horis diei. 397

  • CAP. VI.—De altitudine stellarum et horis noctis. 397

  • CAP. VII.—De distinctione horarum per quatuor plagus. 398

  • CAP. VIII.—De horis aequinoctialibus et inaequalibus. 399

  • CAP. IX.—De partibus inaequalium horarum diei. 399

  • CAP. X.—De partibus inaequalium horarum noctis. 399

  • CAP. XI.—De indaganda quantitate orbis diei. 400

  • CAP. XII.—De quantitate orbis noctis. 400

  • CAP. XIII.—Quos sint horae aequinoctiales. 400

  • CAP. XIV.—De percipienda vicinitate aurorae. 400

  • CAP. XV.—De percipiendo quolibet tempore cujusque signi ortu et occasu. 401

  • CAP. XVI.—In quo signo sint stellae. 401

  • CAP. XVII.—De vocabulis stellarum latinis et arabicis. 401

  • CAP. XVIII.—De descriptione climatum, et eorum invenienda latitudine. 402

  • CAP. XIX.—Quomodo orbis in septena partitus sit climata, et ubi initium et finis eorum. 403

  • CAP. XX.—Ut scias si sit ante vel post meridiem. 404

  • CAP. XXI.—De inveniendis in dorso astrolabii horis. 404

  • LIBER SECUNDUS. 405

  • CAP. I.—Demonstratio componendi cum convertibili sciothero horologici viatorum instrumenti. 405

  • CAP. II.—De magnitudine ambitus universi orbis. 408

  • CAP. III.—De Eratosthenis de eadem re sententia. 408

  • CAP. IV.—Idem aliis verbis. 409

  • CAP. V.—De distributione quadrantis ita ut certas diei horas possis invenire. 409

  • CAP. VI.—Ad mensurandam quamlibet in plano stantem [Col. 1596] altitudinem per suam ipsius umbram cum quadrato astrolabii. 410

  • CAP. VII.—Alius modus altitudinem rerum metiendi. 414

  • HERMANNI OPUSCULA MUSICA. 413

  • Monitum. 413

  • Musica clarissimi viri Herimanni. 413

  • Sequentia de Beata Maria Virgine 443

  • CARMEN DE CONFLICTU OVIS ET LINI. 445

    • S. LEO IX PONTIFEX ROMANUS.

  • SANCTI LEONIS IX VITA. 457

  • Observationes praeviae. 457

  • LIBER PRIMUS. 467

  • I.—Brunonis parentes et genus. 467

  • II.—Nascitur anno 1011. 467

  • III.—Ejus educatio. Adalberonis episcopi Metensis elogium. 468

  • IV.—Simul cum eo Bruno studiis vacat. 469

  • V.—A bufone sauciatur. Ex quo graviter laborans a S. Benedicto sanatur. 470

  • VI.—Hermanno episcopo Tullensi paret. Afflictis monachis S. Apri compatitur. Degit in aula imperatoris. Pauperem episcopatum pinguioribus praeferre statuit. 471

  • VII.—In Longobardiam milites ducit. 472

  • VIII.—Fit episcopus Tullensis. 473

  • IX.—Imperator electioni obsistit ob episcopatus paupertatem. Illius assensum Bruno obtinet. 474

  • X.—Ex Italia discedit. Longobardorum insidias condit. 477

  • XI.—Tullum advenit. Monasteriis reformandis incumbit. 478

  • XII.—Ejus ordinatio dilata. Ordinatur. 479

  • XIII.—Monasteriis praeficit Guidricum abbatem. Morum ejus comitas. Musicam callet. Ejus patientia. 480

  • XIV.—Invidias patitur. In morbum incidit; a sancto Blasio sanatur. 481

  • XV.—Brunonis matris pietas. Quae in morbum incidit. Petit ut sine ornatu sepeliatur. Obit. 483

  • LIBER SECUNDUS. 483

  • I.—Bruno quotannis Romam visitat. Itineris comites a lue sanat. S. Petrum in somnio videt Alia visio. 484

  • II.—In conventu Wormatiae papa eligitur. Sub peregrini habitu Romam petit. Fluvii exuberantiam comprimit. Romam advenit. Canonice in pontificem eligitur. 487

  • III.—Leonis nomen suscipit. Mire ditatur. Fama ejus pervolat. 489

  • IV.—Canis loquitur. Leo oblata sibi pauperibus dat. Concilia cogit. Coloniam venit. Tum Remos, ubi ecclesiam S. Remigii consecrat, concilium celebrat. 490

  • V.—Concilium Maguntiae. Leo Augiae daemoniacum liberat. 493

  • VI.—Romam reversus. Scyphum fractum restituit. In Apuliam vadit. Clinicam sanat. Concilium Sipontinum. Romam revertitur. 493

  • VII.—Episcopus ipsi contradicens punitur. Item et Ravennensis. 495

  • VIII.—Leo daemoniacam liberat. Udonem sibi Tulli substituit. Hungaros imperatori reconciliare tentat. Futura mala praevidit. Concilium Mantuae. Mortui loca sacra visitantes. 495

  • IX.—Haeresis Fermentaciorum. Contra eam Leo scribit. Nicetas pectoratus resipiscit. Michael episcopus C. P. excommunicatur. 498

  • X—Expeditio in Nortmannos. Nortmannorum saevitia. 499

  • XI.—Per medios hostes papa transit illaesus. Occisorum funera curat. 500

  • XII.—Ejus pia exercitia. Scripturam sacram graece addiscit. 501

  • XIII.—Leprosum in suo lecto collocat. Daemonia casu liberat. 501

  • [Col. 1597] XIV.—Incidit in morbum Beneventi. Romam venit. Deducitur ad oratorium Sancti Petri. Oleo sacro et Eucharistia munitur. Obit. Sepelitur. 502

  • DE OBITU S. LEONIS PAPAE IX. 505

  • I.—Auctoris aetas. 505

  • II.—Leo aeger clerum adhortatur. Mortem sibi imminere praevidet. 505

  • III.—In ecclesiam defertur. Deum precatur. Humanam miseriam exponit. Se monachum fuisse declarat. 506

  • IV.—Invisitur a SS. Petro et Paulo. Obit. 507

  • V.—Daemoniacam liberat. 508

  • VI.—Item aliam. 508

  • VII.—Ecclesia in ejus honorem Beneventi. 509

  • Sancti Leonis IX Acta. 509

  • § I.—Acta, varia scripta, veneratio sacra: reliquiae. 509

  • § II.—Ratio temporis. Acta primo anno in pontificatu Romano. Controversiae nonnullae decisae. 513

  • § III.—Rex gestae anno 1040 et 1041. 517

  • § IV.—Res gestae anno 1042 et 1043, felix obitus anno 1444. 521

  • Historia mortis et miraculorum S. Leonis IX. 525

  • Prologus. 526

  • CAP. I.—Extrema S. Leonis acta et monita: piissimus obitus.

  • CAP. II.—Miracula post mortem usque ad vigiliam Ascensionis. 531

  • CAP. III.—Miracula patrata a Vigilia Ascensionis usque ad ultra Octavam Pentecostes. 536

  • In S. Leonem Notitia ex Gallia Christ. 547

  • Notitia Altera. 551

  • De schismate Graecorum per Michaelem Cerularium in Romanam Ecclesiam excitato. 555

  • DE CONFLICTU VITIORUM ATQUE VIRTUTUM LIBELLUS. 559

  • ORATIO AD ADELBERTUM COMITEM. 577

  • NOTITIA DE COENOBIO S. APRI. 581

  • S. LEONIS IX DIPLOMATA data cum adhuc episcopus Tullensis ageret. 583

  • I.—S. Apri possessiones confirmat. 583

  • II. Consecrat oratorium Bertiniacae curtis. 585

  • III. Prioratus de Daguliaco ( de Deuilly ) confirmat. 587

  • S. LEONIS IX EPISTOLAE ET DECRETA PONTIFICAXIA. 591

  • I. Xeonis IX papae bulla qua Bernardo I, Farfensi abbati, ejusque monasterio, bona, jura ac privilegia omnia confirmat. 591

  • II.—Leonis IX papae bulla, per quam monasterium Perusinum Sanctae Mariae Vallis Pontis eripit Perusinis episcopis. 593

  • III.—S. Leonis IX privilegium pro Ecclesia Trevirensi. 594

  • IV.—Leo papa ad Cawallonem Rettonensem abbatem. 596

  • V. S. Leo IX Eberhardo archiepiscopo Trevirensi asserit cellam Quatuor Coronatorum, archiepiscopis Trevirensibus a Benedicto VII olim collatam. 597

  • VI.—S. Leo monasterii S. Salvatoris Septimiani libertatem et privilegia confirmat. 597

  • VII.—S. Leo IX Joannem ex Tuscanensi factum episcopum Portuensem testatur a synodo in ecclesia S. Salvatoris sancitum esse. Ecclesiae Portuensis privilegia confirmat. 598

  • VIII.—Privilegium S. Leonis IX pro Richerio abbate coenobio Montis Casini. 604

  • IX.—S. Leo IX Richerio abbati Casinensi ejusque successoribus monasterium S. Crucis, Romae situm, subjicit. 605

  • X.—S. Leo IX canonicorum Ecclesiae Veronensis possessiones et privilegia confirmat. 606

  • XI.—S. Leo IX monasterii Cluniacensis, petente Hugone abbate, privilegia confirmat. 607

  • XII.—S. Leo IX monasterii Fuldensis possessiones et privilegia confirmat. 609

  • XIII.—S. Leo IX privilegia a praedecessore suo Clemente VI. Nivellensis Ecclesiae concessa confirmat. 611

  • XIV.—Diploma S. Leonis IX Theodorico abbati concessum. Regum et imperatorum privilegia confirmat et jus eligendi abbatis. 611

  • XV.—S. Leo IX, petente Milone, monasterii S. Bercharii Dervensis abbate, ecclesiae in vico villa libertatem tribuit. 613

  • XVI.—S. Leo IX Parthenonis S. Mariae Portus suavis, a Bertoldo quondam episcopo Tullensi construi coeptis ab ipsoque perfecti, possessiones et privilegia confirmat. 614

  • XVII.—S. Leo IX dedicatae ecclesiae S. Remigii, celebrem esse praecipit per Remensis episcopi, confinia. 616

  • [Col. 1598] XVIII.—S. Leo IX in synodo monasterium S. Remigit Remense privilegiis ornat. 617

  • XIX.—Bulla Leonis IX Cedulfo Stabulensis Ecclesiae thesaurario concessa, qua omnes possessiones ad dotem altaris concessas aliaque privilegia Stabulensis thesaurarii confirmat. 618

  • XX.—S. Leonis IX privilegium de immunitate prioratus S. Marculfi, seu ecclesiae de Corbiniano, a monasterio S. Remigii dependentis. 619

  • XXI.—S. Leo IX confirmat privilegia abbatiae S. Dionysii. 620

  • XXII.—S. Leo IX in Synodo Moguntina quadraginta episcoporum praesente Heinrico imperatore, Simoniacam haeresim damnat, repudiatoque Bertoldo, Ecclesiae Vesontionensis invasore, Hugonem archiepiscopum sancit, eique crucis palliique usum concedit. 621

  • XXIII.—S. Leo IX monasterium Laureshamense, petente Heinrico imperatore tuendum suscipit, bonaque ejus confirmat. 624

  • XXIV.—S. Leo parthenonis S. Mauri Virdunensis possessiones et privilegia confirmat. 626

  • XXV.—S. Leonis IX privilegium quo canonicis Ecclesiae Virdunensis omnes eorum possessiones confirmantur 628

  • XXVI.—S. Leo IX Veteris Monasterii S. Mariae Virdunensis, a se consecrati possessiones confirmat. 630

  • XXVII.—S. Leo IX Ecclesiam SS. Simeonis et Judae Goslariensem, in synodo Moguntina concessam sibi ab Heinrico imperatore, tuendam suscipit ejusque bona confirmat, advocatiamque et praepositorum instituendorum potestatem imperatori tribuit. 631

  • XXVIII.—Bulla S. Leonis IX pro S. Deodato in Vosago.—Redux a concilio Moguntino, varia sancti Deodati canonicis concedit privilegia.

  • XXIX.—Bulla S. Leonis IX, ad Mathildem abbatissam monasterii S. Fabiani et Felicitatis, qua confirmat monasterii ipsius privilegia, cujus ecclesiam consecraverat, translato in illud corpore S. Richardis. 633

  • XXX.—S. Leo IX Parthenonem S. Crucis Woffenheimensem ab Hugone, suo patre, Heliwigdique matre conditum, sedi apostolicae subjicit privilegiisque ornat. 635

  • XXXI.—S. Leo monasterii Altorfiensis in Alsatia inferiori, a suis parentibus conditi, bona juraque corroborat, ibique altare S. Stephani memorat a se dedicatum esse. 637

  • XXXII.—S. Leo IX confirmat fundationem et advocatiam monasterii S. Crucis in Werden. 637

  • XXXIII.—S. Leonis IX epistola ad Edwardum Anglorum regem pro monasterio Exoniensi. 639

  • XXXIV.—Bulla S. Leonis IX pro abbatia Electensi. 639

  • XXXV.—Approbat praedecessorum privilegia monasterio Corbeiensi concessa. 641

  • XXXVI.—Privilegium S. Leonis IX pro monasterio Vizeliacensi. 642

  • XXXVII.—S. Leo IX Willelmo comiti Nivernensi sub excommunicationis poena praecipit ut monasterio S. Bescarii Dervensi ablata restituat. 644

  • XXXVIII.—S. Leo IX, in synodo quinquaginta quinque episcoporum, Gerardum, quondam episcopum Tullensem, numinibus ascribit, dieque 23 mensis Aprilis coli jubet. 644

  • XXXIX.—Privilegium Leonis IX pro Ecclesia Carrofensi. 648

  • XL.—S. Leonis IX epistola ad principes Britanniae.—Sententiam pro Turonensi Ecclesia adversus Dolensem pronuntiat, resistentes et Simoniacos atque ab eis ordinatos excommunicat. 648

  • XLI.—S. Leonis IX Bulla qua monasterio S. Mariae in Gradibus Arretinae Dioecesis omnia illius jura confirmat. 649

  • XLII.—S. Leo IX monasterii S. Salvatoris, in monte Amiato siti, possessiones et privilegia confirmat. 650

  • XLIII.—S. Leo monasterium S. Victoris Massiliense, Petro abbate in synodo Vercellense petente, tuendum suscipit, eique abbatiam S. Victoris Valentinensem concedit. 652

  • XLIV.—Heinrico imperatori Romanorum et regi Burgundionum, episcopis et principibus regionis illius Romanum monasterium commendat. 653

  • XLV.—S. Leo IX monasterii S. Mansueti possessiones et privilegia confirmat. 654

  • XLVI.—S. Leo IX canonicorum ecclesiae S. Stephani Tullensis privilegia confirmat. 656

  • XLVII.—Privilegium S. Leonis IX ad Sanctum Hugonem de Ecclesia de Raningis. 658

  • XLVIII.—S. Leo IX monasterii S. Vincentii Metensis possessiones juraque, petente Adalberone episcopo, confirmat. 659

  • [Col. 1599] XLIX.—S. Leonis IX bulla pro monasterio sanctorum Bertarii et Ataleni. 661

  • L.—Bulla S. Leonis IX de consecratione ecclesiae Hohemburgensis ab ipso facta. 663

  • LI.—Privilegium S. Leonis IX Agaunensibus canonicis tributum. 665

  • LII.—S. Leo IX ecclesiae SS. Martini et Agerici Virdunensis possessiones, petente Theoderico episcopo, confirmat. 667

  • LIII.—S. Leo IX ecclesiae Vesontionensis bona, rogante Hugone archiepiscopo, confirmat, eique privilegia quaedam concedit. 668

  • LIV.—S. Leo IX rogatu Heinrici imperatoris monasterii S. Maximi Trevirensis possessiones et privilegia confirmat 669

  • LV.—S. Leo IX majoris ecclesiae Lucensis canonicorum bona confirmat. 671

  • LVI.—S. Leo IX ecclesiae Tullensis possessiones quasdam, petente Udone episcopo, confirmat. 672

  • LVII.—S. Leo IX Edwardum, Anglorum regem, ob seditiosum regni statum voto liberat Romam eundi, et ei praecipit ut pecunias ad ita decretas pauperibus dividat et in novum B. P. monasterium condendum aut vetustum reficiendum consumat. 674

  • LVIII.—S. Leo ecclesiae S. Trinitatis Piscariensis bona confirmat. 674

  • LIX.—S. Leo ecclesiae Salernitanae jura metropolitana, petente Joanne archiepiscopo, confirmat. 676

  • LX.—S. Leo IX monasterii S. Mariae in Gorgona insula siti privilegia confirmat et auget. 677

  • LXI.—S. Leo IX monasterii Sublacensis possessiones confirmat. 678

  • LXII.—S. Leonis IX bulla confirmatoria privilegiorum ac jurium Farfensis coenobii. 678

  • LXIII.—Bulla S. Leonis IX, qua Stephano Aniciensi episcopo ejusque successoribus usum pallii concedit, ea lege ut a pontifice Romano ordinentur. 681

  • LXIV.—S. Leo IX monasterii S. P. Perusini possessiones privilegiaque confirmat. 681

  • LXV.—Leonis papae bulla, qua monasterio S. Mariae de Pomposia confirmat varia illius jura et bona. 683

  • LXVI.—S. Leonis epistola ad omnes per Italiam episcopos.—Ne possessiones omnes suas quisquam donet monasterio, sed earum saltem medietatem ecclesiae ad quam pertinet. 685

  • LXVII.—Bulla S. Leonis IX pro monasterio Casae-Dei apud Arvernos. 686

  • LXVIII.—S. Leo IX privilegia metropolitanae ecclesiae Coloniensis confirmat, Hermanno archiepiscopo ejusque successoribus concedit titulum cancellarii S. R. E. et cardinalis S. Joannis ad Portam Latinam; in ecclesia vero Coloniensi creat septem presbyteros cardinales totitemque diaconos et subdiaconos. 687

  • LXIX.—Bulla S. Leonis IX pro coenobio Altorfiensi 689

  • LXX.—S. Leonis IX privilegium pro monasterio Casinensi. 690

  • LXXI.—S. Leo IX Joanni episcopo et omnibus Terracinae positis ecclesiam et monasterium S. Stephani monasterio Casinensi a sese restituta nuntiat. 691

  • LXXII.—S. Leo IX monasterii S. Sophiae Beneventani possessiones et privilegia confirmat. 692

  • LXXIII.—S. Leo IX ecclesiae Asculanae possessiones et privilegia, petente Bernardo episcopo, confirmat. 693

  • LXXIV.—S. Leo IX Liuthbaldo, archiepiscopo Meguntino, pallii usum concedit.

  • LXXV.—S. Leo Hartwigi Bambergensis et Adalberonis Wirzeburgensis episcoporum lite, praesente Henrico imperatore, Bambergae composita, ecclesiae Bambergensis possessiones et privilegia confirmat. 697

  • LXXVI.—S. Leo Hartwigo, episcopo Bambergensi, rogatu Heinrici imperatoris, pallium mittit ter in anno utendum. 700

  • LXXVII.—S. Leo IX ecclesiae Hamburgensis privilegia confirmat et Adulberto archiepiscopo pallii mitraeque usum concedit. 701

  • LXXVIII.—S. Leo ecclesiae Olivolensis et Dominici episcopi possessiones libertatemque confirmat 704

  • LXXIX.—S. Leo ecclesias monasterio S. Martini subditas, una cum praediis ac juribus enumerat, et S. Petri canonicis confirmat. 704

  • LXXX.—S Leo IX bona, jura et ecclesias monasterii Stephani majoris recenset, et B. P. canonicis confirmat. 717

  • LXXXI.—S. Leo IX Vaticano S. P. templo inservientium bona, ecclesias ac jura enumerat et confirmat. 723

  • LXXXII.—S. Leo IX episcopis Venetiae et Istriae praecipit [Col. 1600] ut patriarchae Gradensis, cujus primatum ab apostolica sede concessum synodo confirmarat, obedientiam praebeant. 727

  • LXXXIII.—S. Leonis IX epistola ad Thomam episcopum Africanum.—Ostendit Carthaginem archiepiscopum totius Africae esse primatem; Gummitanum vero episcopum sine illius consensu nec episcopos consecrare, nec provinciale concilium convocare posse; solius autem Romani pontificis esse et episcopos deponere et generalia concilia indicere. 727

  • LXXXIV.—S. Leo IX Petrum et Joannem episcopos laudat quod jussu suo concilium de rebus ecclesiasticis celebraverint et jura archiepiscopi Carthaginensis contra Gummitanum episcopum defenderint. 729

  • LXXXV.—S. Leo IX navem pro usu monasterii Casinensis, cum nauclero et sociis, liberam et exemptam ab omni teloneo et solutione concedit. 731

  • LXXXVI.—S. Leo IX Udalricum, archiepiscopum Beneventanum, pallio donat, ejusque privilegia confirmat 732

  • LXXXVII.—Bulla S. Leonis IX, qua monasterio Barensi Sanctae Trinitatis confirmat ecclesiam Sancti Nicolai, a Nicolao Barensi episcopo eidem concessam. 733

  • LXXXVIII.—S. Leo, Dominicum ex monacho episcopum Valvensem a sese factum confirmat. 734

  • LXXXIX.—Epistola S. Leonis IX ad Heinricum Francorum regem. 736

  • XC.—S. Leo IX Vaticano S. Petri templo decimam oblationum partem elargitur. 736

  • XCI.—S. Leo IX Wiberto episcopo Mutinensi mandat ut ecclesiae B. Simeonis Padilironensis ab episco Mantuano consecrandae intersit. 339

  • XCII.—S. Leo clerum et populum Auximanum docet anathematizandos eos esse qui sequantur illam perversam et prorsus exsecrabilem quarumdam plebium consuetudinem, ut videlicet, suo defuncto episcopo, domum episcopi hostiliter irrumpentes invadant, facultates ejus diripiant, praediorum domos incendant, vites insuper et arbusta, bestiali immaniores feritate succidant. 739

  • XCIII.—S. Leo Petri Damiani librum (Gomorrhianum), contra quadrimodum cardinalis contagionis pollutionem, collaudat. 740

  • XCIV.—S. Leo Petri Damiani eremum «quae dicitur Ocri, in Fuxena videlicet territorio constitutam, privilegiis ornat.» 740

  • XCV.—S. Leo IX facultatem dat Berardo abbati Farfensi advocandi quemcunque episcopum voluerit ad consecrandum Farfense templum. 740

  • XCVI.—S. Leonis bulla pro parthenone S. Laurentii in Alsatia. 740

  • XCVII.—S. Leo IX confirmat fundationem abbatiae S. Joannis Baptistae Florinensis pro monachis Benedictinis in dioecesi Leodiensi, hunc pridem institutae per Gerardum Florinensem toparcham, dein Cameracensem episcopum. 742

  • XCVIII.—Epistola seu breve S. Leonis IX, pro coemeterio prioratus sancti Orientii Cluniacensis ordinis. 743

  • XCIX.—S. Leo IX confirmat fundationem percelebis abbatiae S. Mariae apud Santones. 743

  • C.—S. Leonis IX epistola ad Michaelem Constantinopolitanum patriarcham, adversus ejus et Leonis Acridani episcopi inauditas praesumptiones et nimias vanitates. 744

  • CI.—S. Leonis epistola ad Petrum episcopum Antiochenum.—Gratulatur de ejus erga sedem apostolicam observantia. Confirmat ejus ordinationem, si secundum canones fuerit promotus. Hortatur ut suae Ecclesiae dignitatem tueatur. Probat fidem vel se ab eo scriptam eamdem esse quam tenet Romana ecclesia, cujus fidei summa capita ad eum mittit. 769

  • CII.—S. Leonis epistola ad Michaelem Constantinopolitanum patriarcham.—Gratulatur ei quod Graecos Latinis conciliare studeret. Arguit eum, tum quod patriarchas Alexandrinum et Antiochenum suae potestati subjicere conaretur, tum quod universalis patriarchae nomen sibi usurparet, et Romanam Ecclesiam quae in azymis sanctum Eucharistiae sacrum conficiat, damnaret. Probat Christum in azymo consecrasse. 773

  • CIII.—S. Leonis epistola ad Constantinum monomachum.—Laudat eum quod pacem inter Latinos et Graecos conciliare curet. Hortatur ut Romanam Ecclesiam defendat. De arrogantia Michaelis Constantinopolitani conqueritur, legatosque commendat. 777

  • CIV.—S Leo monasterii S. Salvatoris et S. Mariae Nienburgensis possessiones et privilegia, rogante Albuino abbate, pro Dei amore et petitione fidelis sui Richerii, abbatis (Casinensis), atque interventione Egberti fuldensis abbatis, confirmat. 781

  • CV.—S. Leo Albuvino abbati S. Mariae Nienburgensis et ejus successoribus, pro petitione Richerii Casinensis [Col. 1601] Montis abbatis concedit in procurandis sacris utantur dalmaticis et sandalis. 781

  • CV bis. —S. Leo IX de clericorum castimonia scribit contra epistolam Nicetae abbatis monasterii Studii. 781

  • SPURIA.

  • CVI.—Bulla S. Leonis IX in qua declarat se dedicasse ecclesiam S Arnulphi et multa privilegia contul sse abbati et fratribus ejusdem monasterii. 781

  • CVII.—S. Leo IX in synodo parthenonis S. Gratae possessiones et privilegia, petente Conrado imperatore confirmat. 785

  • CVIII.—S. Leonis IX epistola ad Leodegarium sanctae Viennensis Ecclesiae episcopum.

  • CIX.—S. Leonis IX diploma quo Joanni abb. S. Justinae Patav. usum pontificalium ornamentorum indulget. 787

  • CX.—S. Leo IX monasterio Besuenci privilegia tribuit. 788

  • In fictitium de corpore S. Dionysii diploma monitum. 789

  • CXI.—Diploma S. Leonis IX de corpore S Dionysii. 791

  • APPENDIX.

  • I.—Michaelis Caerularii, patriarchae Constantinopolitani et Leonis Acridani archiepiscopi Bulgarorum. 793

  • Epistola ad Joannem.

  • II.—Epistola Joannis abbatis Fiscanensis ad S. Leonem IX. 797

  • III.—Epistola S. Petri Damiani ad S. Leonem IX. 799

    • VICTOR II PONTIFEX ROMANUS.

  • Notitia historica. 799

  • Notitia altera. 801

  • Notitia diplomatica. 803

  • VICTORIS II PAPAE EPISTOLAE ET DIPLOMATA PONTIFICIA. 803

  • I.—Privilegium Victoris papae II ad sanctum Hugonem abbatem Cluniacensem, cui confirmat omnia monasteria, bona et jura coenobio Cluniacensi concessa. 803

  • II.—Victor II canonicos Ferrarienses tuendos suscipit eorumque bona confirmat. 808

  • III.—Victoris II papae privilegium pro Ecclesia Bononiensi. 809

  • IV.—Victor II confirmat praeceptum de possessionibus Molianensis monasterii non invadendis. 810

  • V.—Victor II Adalberto, archiepiscopo Hamburgensi, pallii mitraeque usum tribuit et privilegia Ecclesiae ejus corroborat. 811

  • VI.—Victor II canonicos ecclesiae S. Mariae Pisanae tuendos suscipit et eorum bona confirmat. 812

  • VII.—Victor II Ecclesiae Asculanae possessiones et privilegia, petente Bernardo episcopo, confirmat. 813

  • VIII.—Victor II abbatiae Audlaviensi jura et privilegia confirmat. 815

  • IX.—Victoris II privilegium pro libertate monasterii Eliensis. 816

  • X.—Bulla Victoris II, qua Rolando episcopo Ferrariensi, ejusque Ecclesiae, omnia jura ac privilegia confirmat. 817

  • XI.—Victor II Brunonem, abbatem Dervensem, Te baldo comiti commendat. 818

  • XII.—Bulla Victoris II pro Vindocinense monasterio. 819

  • XIII.—Bulla Victoris papae II pro ecclesia SS. Simonis et Judae. 822

  • XIV.—Privilegium Victoris II pro monasterio Fuldensi. 824

  • XV.—Victoris II privilegium pro Ecclesia Trevirensi. 826

  • XVI.—Victoris papae II litterae, quibus ecclesiae Sylvae Candidae privilegia Humberti episcopi gratia amplificat 828

  • XVII.—Privilegium pro monasterio Sancti Bertini. 829

  • XVIII.—Victoris II bulla pro monasterio Casinensi. 831

  • XIX.—Privilegium Victoris II Winimanno archiepiscopo Ebredunensi concessum. 834

  • XX.—Epistola S. Petri Damiani S. E. R. Cardinalis ad Victorem II papam. 838

    • BERENGARIUS VICECOMES NARBONENSIS.

  • QUERIMONIA BERENGARII adversus Guidfredum archiepiscopum Narbonensem, proposita in concilio apud Tolosam habito sub Raimbaldo Arelatensi, et Pontio Aquensi, archiepiscopis, Victoris secundi papae legatis, anno Christi 1056. 837

    • THEUZO EREMITA ET MONACHUS S. MARIAE DE FLORENTIA.

  • Notitia historica. 843

  • PROLOGUS EXPOSITIONIS REGULAE S. P. N. BENEDICTI ABBATIS, Scriptus a Tenzone monacho. 843

    • ODO MONACHUS FOSSATENSIS.

  • Notitia historica. 845

  • VITA DOMINI BURCHARDI venerabilis comitis, qui [Col. 1602] sub regibus Ugone Capeto et ejus filio Roberto floruit 847

  • Incipit prologus. 847

  • Incipit Vita. 847

    • ANSELMUS CANONICUS LEODIENSIS.

  • HISTORIA EPISCOPORUM LEODIENSIUM. 861

    • DROGO BELLO VACENSIS EPISCOPUS.

  • Notitia historica. 861

  • DROGONIS EPISTOLA AD W. COEPISCOPUM SUUM. 863

  • Litaniae veteres ecclesiae Bellovacensis. 865

    • STEPHANUS X (Corr. IX.) PAPA.

  • Notitia historica. 865

  • Notitia altera. 867

  • Notitia diplomatica. 869

  • EPISTOLAE ET PRIVILEGIA. 869

  • I.—Epistola Stephani X ad Gervasium archiepiscopum Remensem.—Pro religione fortiter agenti auxilium pollicetur; Bituricensis archiepiscopi causam in aliud tempus differt; in urbem ad synodum cum suffraganeis suis eum evocat. 869

  • II.—Stephani X bulla per quam confirmat cleri saecularis immunitatem a saecularium potestatem judiciis et oneribus. 871

  • III.—Stephano X concessionum, aliorumque indultorum sacri coenobii sancti Petri Perusini confirmatio. 871

  • IV.—Stephanus X canonicorum Aretinorum bona, petente Arnoldo episcopo, confirmat. 874

  • V.—Stephanus X episcopus Marsorum, a Victore II in pristinum statum restituti, fines possessionesque, petente Pandulpho episcopo, confirmat. 875

  • VI.—Constitutio Stephani papae X pro monasterio S. Prosperi Regini. 876

  • VII.—Epistola Stephani X papae ad fratres Cluniacensis monasterii. 879

  • VIII.—Privilegium Stephani X papae per quod confirmat omnia monasteria, bona, jura et privilegia monasterio Cluniacensi antea concessa. 879

    • GOZECHINUS SCHOLASTICUS.

  • Monitum. 885

  • GOZECHINI EPISTOLA AD VALCHERUM. 885

    • JOANNES SABINENSIS EPISCOPUS.

  • Notitia historica. 907

  • QUERIMONIA JOANNIS contra Farfenses monachos in synodo Romana anni 1031. 909

    • HUMBERTUS S. E. R. CARDINALIS, EPISCOPUS SYLVAE CANDIDAE.

  • Notitia historica. 911

  • Notitia altera. 913

  • Notitia historica et litteraria. 915

  • Notitia alia ex Gallando. 927

  • HUMBERTUS CONTRA GRAECORUM CALUMNIAS. 929

  • Textus praefatorum sycophantarum explicatur. 931

  • Incipit cujusdam Nicetae presbyteri et monachi monasterii studii libellus contra Latinos editus. 973

  • Incipit responsio sive contradictio in eumdem libellum a fratre Humberto episcopo Sylvae Candidae. 983

  • Incipit brevis et succincta commemoratio eorum quae gesserunt apocrisiarii sanctae Romanae et apostolicae sedis in regia urbe et qualiter anathematizati sunt Michael cum sequacibus suis. 1001

  • Item alia excommunicatio ibidem facta in praesentia imperatoris et optimatum ejus, viva voce. 1004

  • HUMBERTI S. R. E. CARDINALIS ADVERSUS SIMONIACOS LIBRI TRES. 1005

  • Admonitio praevia. 1005

  • Incipit praefatio Humberti cardinalis episcopi sanctae Romanae Ecclesiae. 1007

  • INCIPIT LIBELLUS PRIMUS contra haereticos et maxime Simoniacos, instar dialogi sub nomine Corruptoris et Correptoris, editus ab Humberto, sanctae Romanae ecclesiae cardinali episcopo. 1011

  • CAP. I.—Invectio adversus corruptorem arguens eum mendacii. 1011

  • CAP. II.—De pseudoepiscopis, quos notat decretale capitulum Leonis papae. 1012

  • CAP. III.—Quod Simoniaci pejores Arianis et ipso suo magistro Simone sint. 1014

  • CAP. IV.—Ira Spiritus sancti in Simonem et comparatio ejus et suorum sequacium, et quid accipiant. 1015

  • CAP. V.—Quod capitulum illud sancti Leonis non de haereticis, sed catholicis sit intelligendum. 1017

  • CAP. VI.—De differentia pseudoepiscoporum et ordinationibus eorum. 1018

  • CAP. VII.—De capitulo sancti Gregorii prohibenti reordinari; ubi etiam concedit Simoniacos saltem Arianis aequiparari. 1020

  • [Col. 1603] CAP. VIII.—De canonibus apostolorum et secunda manus impositione. 1022

  • CAP. IX.—Qualiter baptisma haereticorum permittatur, et quid sit permissio. 1024

  • CAP. X.—De imperfectione baptismatis haereticorum sententiae sanctorum Patrum. 1026

  • CAP. XI.—Ubi sanctorum Patrum sententiae promuntur, in quibus sint haeretici vitandi. 1028

  • CAP. XII.—De ordinationibus haereticorum juxta beatum Innocentium. 1029

  • CAP. XIII.—Unde supra, secundum beatum Gregorium. 1031

  • CAP. XIV.—Recapitulatio superiorum sententiarum beati Gregorii contra falsos argumentatores. 1035

  • CAP. XV.—De propriis et impropriis dictionibus, et vanitate Simoniacorum. 1038

  • CAP. XVI.—Sententia sancti Ambrosii de ordinationibus Simoniacorum. 1040

  • CAP. XVII.—Recapitulatio unde supra. Deinde beati Augustini sententia. 1043

  • CAP. XVIII.—De mercantibus ecclesiasticam dignitatem sanctorum Patrum sententiae. 1045

  • CAP. XIX.—Repulsio eorum qui dicunt Simoniacos gratiam habere a qua deponantur. 1046

  • CAP. XX.—Quod Simoniaci sine fide sint, quodque sibi consentientes fide privent. 1049

  • CAP. XXI.—Repulsio eorum qui dicunt haberi et juste posse dari Spiritum sanctum ab eo qui injuste accepit. 1051

  • INCIPIT LIBER SECUNDUS. 1055

  • CAP. I.—Quid beatus Petrus apostolus suique coapostoli de haereticis senserint. 1055

  • CAP. II.—De pietate et impietate, et de Cham et Balaam praesumptione. 1059

  • CAP. III.—De peccato Chore et fautorum ejus atque poena eorum. 1061

  • CAP. IV.—De vulgo sequaci praesumptorum, et de differentia veri et falsi sacerdotii. 1064

  • CAP. V.—De Jamne et Mambre, quibus pejores sunt Simoniani. 1065

  • CAP. VI.—Ubi admonentur Christiani vitare supplantationem haereticorum, quorum inibi malum atque poena eorum ostenditur. 1066

  • CAP. VII.—De damnatione ficte quaerentium Deum sub exemplo Ananiae et Saphirae. 1068

  • CAP. VIII.—De eo quod non solum vovendum, sed et reddendum sit Domino. 1070

  • CAP. IX.—Quod Spiritus sanctus fidelibus appareat, infideles autem lateat, a quibus nec quaeritur. 1071

  • CAP. X.—De excessus eorum differentia qui super fundamentum Christi excedunt et eorum qui sine ejus fundamento. 1072

  • CAP. XI.—Quod vitandi sint haeretici exemplo viperarum et malae arboris. 1074

  • CAP. XII.—Quod plusquam viperae cavendi sint haeretici, et de natura et typo earum. 1075

  • CAP. XIII.—Qualiter viperae conveniant Simoniacis. 1077

  • CAP. XIV.—Quod unius modi sint subversores sacramentorum et verborum Christi et quod nec petant nec impetrant ab eo. 1079

  • CAP. XV.—Qualiter a quibusdam juxta quaedam non audiatur, et juxta quaedam audiatur Dominus. 1081

  • CAP. XVI.—Ubi contradicitur haereticos nec sicut criminosos intra ecclesiam Deum audire. 1083

  • CAP. XVII.—De differentia negotiatorum saeculi et eorum qui dicuntur Simoniaci. 1084

  • CAP. XVIII.—De eo quod carnales Ecclesiae sine fide non sint instar Ruben et Gad, et dimidiae tribus Manasse. 1086

  • CAP. XIX.—De eo quod Simoniaci a Satana pervaduntur exemplo Judae proditionem Domini aggredientis. 1088

  • CAP. XX.—Quot maledictionibus cum Juda Simoniaci subjaceant, et qualiter omnem Ecclesiam vendant. 1091

  • CAP. XXI.—De eo quod non prosit Simonianis qualiscunque eorum eleemosyna. 1093

  • CAP. XXII.—Quid vulpes Simonianae faciant vel patiantur. 1095

  • CAP. XXIII.—Allegoria de vulpibus a Samsone captis. 1096

  • CAP. XXIV.—Collatio actuum Judae et Simonianorum. 1098

  • CAP. XXV.—De eo quod Judas sine fide poenituit, et quod consentientes principibus sacerdotum fide privati sunt. 1100

  • CAP. XXVI.—Quod nil nisi damnationem a Simoniacis accipiant etiam gratis ordinati, et quod idola faciant pro Christo adorari. 1102

  • [Col. 1604] CAP. XXVII.—Sententia sancti Augustini qua omnes haeretici convincuntur negare Jesum Christum in carne venisse. 1104

  • CAP. XXVIII.—Item cujus supra, de eo quod haeretici Spiritum sanctum non habent, quamvis visibilia sacramenta habeant. 1106

  • CAP. XXIX.—Item cujus et unde supra in quo cognoscitur Spiritus Dei. 1108

  • CAP. XXX.—Recapitulatio praemissorum verborum sancti Augustini. 1112

  • CAP. XXXI.—De malitia Simonianorum, et quod pejores sint latronibus, et sine aliqua fide Dei. 1114

  • CAP. XXXII.—Qualiter haeretici a Deo fornicantes faciant et alios fornicari. 1115

  • CAP. XXXIII.—De diminutione Ecclesiae et haereticorum multiplicatione. 1116

  • CAP. XXXIV.—Quanto perniciosiores omnibus haereticis sint Simoniaci. 1118

  • CAP. XXXV.—De nativitate et incremento Simoniacae haereseos. 1119

  • CAP. XXXVI.—Qualiter Simoniaci non solum res Ecclesiae, sed ipsos quoque principes cum populis diabolo vendunt. 1120

  • CAP. XXXVII.—De inaestimabili nequitia haereseos, et quali bestiae in Apocalypsi comparetur. 1122

  • CAP. XXXVIII.—Recapitulatio praemissae sententiae ex Apocalypsi. 1124

  • CAP. XXXIX.—Quae sint signa et prodigia catholicorum. 1125.

  • CAP. XL.—Quae sint signa et prodigia haereticorum. 1127

  • CAP. XLI.—De saevitia hujus bestiae et de charactere Christi et Antichristi. 1128

  • CAP. XLII.—De negotiatoribus Christi et Antichristi. 1129

  • CAP. XLIII.—Quo charactere Simoniani noscantur esse Antichristi. 1130

  • CAP. XLIV.—Quantum sint rei Ecclesiae Simoniani et de numero nominis Christi. 1132

  • CAP. XLV.—De numero nominis Antechristi. 1133

  • CAP. XLVI.—Qualiter Satanas profanam Trinitatem contra divinam exstruat. 1134

  • CAP. XLVII.—Quod nihil prosit haereticis nec ad fidei nec ad salutis effectum, etiamsi grandis vocibus catholicum decantent symbolum. 1136

  • INCIPIT LIBER TERTIUS. 1140

  • CAP. I.—Contra eos qui dicunt se non consecrationem, sed res Ecclesiae comparasse. 1140

  • CAP. II.—Comprobatio nil prodesse possessionem sine privilegio ejus. 1141

  • CAP. III.—De sententia Chalcedonensis concilii contra supradictos. 1142

  • CAP. IV.—De sanctificatione sanctificante res ecclesiasticas, subsequentibus inde sanctorum Patrum testimoniis. 1114

  • CAP. V.—Qualiter Simoniaci suo negotio expugnent Ecclesiam Dei, et quod pene omnes laici et clerici de Ecclesia quaerant jugiter negotiari. 1146

  • CAP. VI.—De baculis et annulis per manus saecularium potestatem datis. 1148

  • CAP. VII.—De tempore Otthonum et studio Henrici imperatoris, et de malitia regis Francorum. 1150

  • CAP. VIII.—De quadripartita venditione apud Latinos, et de magni Constantini devotione erga clericos. 1151

  • CAP. IX.—De differentia clericorum et laicorum, et de studio divi Gregorii in talibus. 1153

  • CAP. X.—Quanto liberior sit Graecorum Ecclesia, quam Latinorum a potestate laicorum. 1154

  • CAP. XI.—Qualiter et per quos Ecclesiae suis privilegiis privatae sint. 1156

  • CAP. XII.—De praesumptione feminarum, et dignitate sacratarum rerum. 1158

  • CAP. XIII.—De dignitate sacerdotii veteris legis, et de praesumptione et poena regum Juda et Israel. 1160

  • CAP. XIV.—De praesumptione Saulis et poena. 1162

  • CAP. XV.—Quanta flagella premant principes cum populis pro praesumptione sacerdotalis officii. 1163

  • CAP. XVI.—De studio sanctorum regum erga divinum cultum, et remuneratione, et peccato, et vindicta plebium. 1164

  • CAP. XVII.—De meritis Israelis et Judae in typo haereticorum et catholicorum. 1166

  • CAP. XVIII.—De differentia sacerdotii catholicorum et haereticorum, et de primitiis Simoniacorum. 1168

  • CAP. XIX.—Qualiter et ipsi sacerdotes sub lege communionem impiorum vitaverint, et ab eis contaminata qualiter purificaverint. 1170

  • CAP. XX.—De periculo sacerdotum, et indisciplinata [Col. 1605] ambitione clericorum nostri temporis. 1172

  • CAP. XXI.—De praecipuo malo Italiae, et de quodam vano episcopo, et officio sacerdotum, et principum et plebium. 1174

  • CAP. XXII.—De nociva taciturnitate sacerdotum, vel loquacitate adulatorum. 1176

  • CAP. XXIII.—De periculo male tacentium sacerdotum, et male loquentium, et de individua unitate Divinitatis, et suorum. 1177

  • CAP. XVIV.—De exemplari individuae Trinitatis in omnibus creaturis. 1179

  • CAP. XXV.—Quod individua sit sanctificatio ab his quae sanctificat, et qualiter sanctificentur. 1181

  • CAP. XXVI.—De poena divisorum, et quod Spiritum sanctum non accipiant, nisi sequaces fidei apostolorum. 1183

  • CAP. XXVII.—De Spiritus sancti gratia post Resurrectionem, et vindicta in Anania. 1184

  • CAP. XXVIII.—Quanta operatus sit, vel operetur idem Spiritus in Ecclesia usque in finem saeculi. 1186

  • CAP. XXIX.—Sententia sancti Augustini de animae potentia, et retractatio ex ea, et quales sint promoti a laicis et metropolitani eorum. 1188

  • CAP. XXX.—Recapitulatio de depositione haereticorum, et sententia Ezechielis in eos. 1190

  • CAP. XXXI.—De impropriis dictionibus in supradictis prophetae, et beati Gregorii verbis subjunctis. 1191

  • CAP. XXXII.—De criminosis catholicis promotis, vel post lapsis, et de ministerio et depositione eorum. 1193

  • CAP. XXXIII.—De qualibuscunque promotis a Simoniacis, et repulsione objectionis adversariorum. 1195

  • CAP. XXXIV.—Argumenta ex mundanis legibus contra promoventes, vel promotos Simoniacos. 1196

  • CAP. XXXV.—Replicatio sententiae Domini de bonis pastoribus, et mercenariis. 1198

  • CAP. XXXVI.—De mercede mercenariorum, et promotione eorum. 1199

  • CAP. XXXVII.—De eo quod catholici nullum pro crimine promoveant, et quod Simoniaci pro solo crimine omnem. 1200

  • CAP. XXXVIII.—In quo audiendi sunt mercenarii, et in quo non attendendi. 1201

  • CAP. XXXIX.—De malis scienter et nescienter promeritis, et de ministerio eorum sententia Paschasii. 1203

  • CAP. XL.—De furibus Simoniacis, et qualiter ovile intrent. 1203

  • CAP. XLI.—Qualiter Simoniaci imitentur saeculi fures, et quae sit eorum vox, quam non audiunt oves. 1205

  • CAP. XLII.—Quanta vigilantia oves furibus debeant obsistere ingressis ovile. 1207

  • CAP. XLIII.—De differentia mercenariorum et furum, et quod haeretici non sint a catholicis tolerandi, sicut male viventes catholici. 1208

  • CAP. XLIV.—Exemplis propositis ostenditur haereticos, nec ad horam a catholicis antiquis toleratos, et mercenarios toleratos. 1210

  • CAP. XLV.—De eo quod sanctus Gregorius adhuc diaconus Euticium devitavit, et quod sanctus Hyeronimus non exspectandum in eis publicum judicium asserit. 1212

  • CAP. XLVI.—De synodis consentibus qualiter haeretici sint reconciliandi, et de quarto decimanorum aliqua excusatione.

  • CAP. XLVII.—De libellis protestationum, et potestate eorum.

  • CAP. XLVIII.—De constantia aliquorum catholicorum ne cederent vel acquiescerent haereticis.

  • CAP. XLIX.—De beato Joanne episcopo tentato quidem, sed custodito, ne venderet gratiam, et de admonitione ejus contra haereticos.

  • CAP. L.—De cautela B. Antonii et visione ejus, et de vigilantia B. Hieronymi.

  • CAP. LI.—De duabus generationibus Cain et Abel usque in finem mundi, secundum dicta Chrysostomi.

  • CAP. LII.—De reprobatione communionis et baptismatis, et ordinationis eorum, et de non retractanda damnatione eorum secundum sententiam papae Felicis ad Zenonem et Acacium.

  • CAP. LIII.—Compendiosa retractatio superiorum et quod haeretici jure malis comparentur.

  • APPENDIX AD OPERA HUMBERTI. 1211

  • Fragmentum disputationis contra Graecos. 1213

  • Domni Joannis Mabillonii presbyteri et monachi ordinis S. Benedicti, e congregatione S. Mauri Dissertatio de pane Eucharistico azymo ac fermentato ad eminentissimum cardinalem Bona. 1219

  • Dissertationis occasio et argumentum. 1225

  • CAP. I.—Eucharistiam in azymis a Christo Domino institutam fuisse. 1228

  • [Col. 1606] CAP. II.—Exemplo Christi non imponi necessitatem consecrandi in azymis. 1235

  • CAP. III.—An Graeci initio Ecclesiae fermento usi sint. 1237

  • CAP. IV.—Quali pane utantur aliae societates Christianae. 1240

  • CAP. V.—Variae sententiae de azymo Latinorum. 1242

  • CAP. VI.—Quaedam testimonia dubiae fidei pro azymo Latinorum expenduntur. 1245

  • CAP. VII.—Proponuntur conjecturae et argumenta quaedam pro antiquo usu azymorum apud Latinos. 1248

  • CAP. VIII.—Aliae probationes ex forma et conditionibus hostiarum. Ubi explicantur canones duo, unus concilii Turonensis secundi, alter Toletani XVI. 1250

  • CAP. IX.—Morem hunc generali usu apud Latinos viguisse ante Photii discidium. 1263

  • CAP. X.—Expenduntur argumenta pro usu fermenti apud Latinos. 1268

  • CAP. XI.—Epilogus et conclusio praemissorum. 1277

    • ADELMANNUS BRIXIENSIS EPISCOPUS.

  • Notitia historica. 1279

  • AD BERENGARIUM EPISTOLA. 1289

  • RHYTHMI ALPHABETICI de viris illustribus sui temporis. 1295

    • NICOLAUS II PAPA.

  • Notitia historica. 1299

  • Notitia diplomatica. 1301

  • EPISTOLAE ET DIPLOMATA. 1301

  • I.—Nicolaus II papa confirmat bona et possessiones monasterii Sancti Petri Perusini. 1301

  • II.—Nicolai II summi pontificis bulla qua monasterio Sancti Vincentii ad Vulturnum, et Joanni IV, ejus abbati, omnia illius bona et jura confirmat. 1304

  • III.—Nicolaus II papa confirmat bona ac privilegia omnia a Leone PP. IX Casinensi monasterio concessa. 1305

  • IV.—Nicolaus II pontifex confirmat erectionem capituli B. Mariae Virg. ad Gradus, Coloniae Agrippinae, quod est XX canonicorum collegium, a S. Annone Coloniensi archiepiscopo fundatum, multisque praediis a B, Richeza Poloniae regina dotatum. 1309

  • V.—Nicolaus II Ecclesiae Pennensis bona, petente Joanne episcopo, confirmat. 1311

  • VI.—Nicolaus II Ecclesiae Teatinae possessiones finesque, rogatu Actonis episcopi, confirmat. 1312

  • VII.—Nicolai II epistola ad episcopos Galliae, Aquitaniae, Vasconiae.—Decreta promulgata in Romana synodo ann. 1059 nonnulla continet. 1314

  • VIII.—Nicolaus II omnibus episcopis cunctoque clero et populo decreta synod. Romanae prescribit. 1315

  • IX.—Nicolaus II omnibus episcopis Amalphitanae Ecclesiae suffraganis cunctoque clero et populo decreta synodi significat. 1317

  • X.—Nicolaus II Gervasio archiepiscopo Remensi mandat ut (Guilbertum) episcopum Bellovacensem, invito eo consecratum, ab administrando munere removeat donec ad synodum venerit. 1323

  • XI.—Nicolaus II decimas castrorum Arni, Civitellae et Pilonici confirmat monasterio Sancti Petri Perusini. 1324

  • XII.—Bulla Nicolai II pro ecclesia S. Andreae Empulensis. 1325

  • XIII.—Nicolai II privilegium pro monasterio S. Martini Augustodunensis. 1327

  • XIV.—Privilegium monasterio Sanctae Felicitatis concessum a Nicolao II. 1328

  • XV.—Privilegium Nicolai II papae pro ecclesia S. Michaelis et S. Eusebii Poiensis. 1330

  • XVI.—Nicolaus II ecclesiae S. Andreae Mussianensis bona ac privilegia confirmat. 1332

  • XVII.—Bulla Nicolai II papae de consecratione basilicae S. Laurentii de Florentia, cui subscripsit S. Petrus Damianus. 1334

  • XVIII.—Bulla Nicolai II papae pro canonicis Pisauriensibus. 1336

  • XIX.—Nicolaus II confirmat fundationem abbatiae S. Petri in urbe Agerensi, et privilegia nonnulla ad ejusdem libertatem concedit. 1337

  • XX.—Bulla Nicolai II pro confirmatione jurium et bonorum monasterii S. Thomae de Aposella, in quo obiit clemens II papa. 1339

  • XXI.—Nicolai papae II privilegium pro monasterio monialium Sanctae Juliae Brixiensis. 1341

  • XXII.—Privilegium Nicolai II papae pro regali monasterio SS. Salvatoris, et Juliae Brixiensis. 1343

  • XXIII.—Consecratio altarium basilicae Farfensis a Nicolao II Romano pontifice facta, et monasterii illius libertas ab eodem pontifice confirmata. 1345

  • [Col. 1607] XXIV.—Nicolai II epistola ad R . . . . comitem Rutunensem.—Hortatur ut ecclesiarum et pauperum sit defensor, et monasterio Virdunensi possessiones aliquas, quas injuste detinet, restituat. 1346

  • XXV.—Epistola Nicolai II ad clerum Sistaricensem qua commendat Gerardum episcopum, et quaedam ei prae scribit. 1346

  • XXVI.—Nicolai II epistola ad Gervasium Remensem archiepiscopum. 1347

  • XXVII.—Nicolaus II Annam reginam Galliae hortatur ut regem ad pietatis aequitatisque gubernacula moderanda statumque Ecclesiae retinendum incitet. 1348

  • XXVIII.—Nicolaus II Gervasio archiepiscopo Remensi, praecipit ut damna Ecclesiae Virdunensi illata reconcinnet. ibid.

  • XXIX.—Nicolai II epistola ad Gervasium Remensem archiepiscopum. 1349

  • XXX.—Nicolai II epistola ad Lanfrancum. ibid.

  • XXXI.—Bulla Nicolai II papae ad Grimaldum Joannem presbyterum, etc. 1350

  • XXXII.—Bulla Nicolai II papae pro monasterio S. Dionysii. 1351

  • XXXIII.—Nicolai II papae privivilegium pro monasterio S. Trinitatis Vindocinensis. 1352

  • XXXIV.—Nicolai II bulla confirmantis privilegia capitulo canonicorum Suanensium. 1335

  • XXXV.—Nicolaus II Ecclesiae Dorcastrensis possessiones et privilegia confirmat. 1356

  • XXXVI.—Epistola Nicolai II ad Edwardum Anglorum regem. Ejus pietatem in B. Petrum laudat, monasterique B. Petri Westmonasteriensis privilegia et possessiones confirmat. 1358

  • XXXVII.—Nicolai II papae privilegium pro Aldredo Eboracensi archiepiscopo. 1359

  • XXXVIII.—Decreta Nicolai II papae. ibid.

  • XXXIX—Gervasii Remorum archiepiscopi epistola ad Nicolaum II papam.—Gratias agit de benegnitate legatis suis exhibitia. De obitu Heinrici regis dolere se ostendit, ac pontificem; si in Galliam venerit, debito cum honore suscepturum. 1360

  • XL.—Epistolae S. Petri Damiani ad Nicolaum II. 1362

    • HUGO II NIVERNENSIS EPISCOPUS.

  • Notitia. 1365

  • EPISTOLA AD BARTHOLOMAEUM TURON. 1367

    • BOVO ABBAS S. BERTINI.

  • Notitia. 1367

  • DE ELEVATIONE CORPORIS S. BERTINI. 1369

    • FROLLANDUS SILVANECTENSIS EPISCOPUS.

  • Notitia. 1369

  • EPISTOLA AD BERENGARIUM. 1369

    • WIDRICUS ABBAS S. GHISLENI.

  • EPISTOLA AD HENRICUM NIGRUM. 1371

    • FRANCO SCHOLASTICUS LEODIENSIS.

  • DE QUADRATURA CIRCULI. 1373

    • B. MAURILIUS ARCHIEPISCOPUS ROTHOMAGENSIS.

  • Vita B. Maurilii. 1377

  • EPISTOLA MAURILII et Joannis abbatis Fiscamnensis epistola ad episcopum Ebroicensem. 1387

  • MAURILII PROFESSIO FIDEI de sacramento corporis et sanguinis Christi. ibid.

  • EPITAPHIA ROLLONIS ET GUILLELMI LONGAE SPATHAE. 1389

    • RAIMBALDUS ARELATENSIS ECCLESIAE ARCHIEPISCOPUS.

  • Notitia historica. ibid.

  • RAIMBALDI DIPLOMATA. 1393

  • I.—Privilegium pro monasterio S. Victoris. ibid.

  • II.—Absolutio a poenitentiis impertitur in consecratione ecclesiae sanctae Mariae de Correno quae dotatur. 1394

  • III.—Charta pro Sancto Victore a Raimbaldo Arelatensi archiepiscopo confirmata. ibid.

  • IV.—Sermo et confirmatio sanctorum Patrum sanctae treuvae Dei. 1395

  • V.—Charta Raimbaldi, qua ecclesiam Sancti Genesii et Sancti Honorati dat Victorinis monachis. 1396

    • GERVASIUS REMENSIS ARCHIEPISCOPUS.

  • Notitia historica. ibid.

  • GERVASII EPISTOLAE ad Nicolaum II et Alexandrum II Pontificis Romanos. 1399

  • [Col. 1608] GERVASII DIPLOMATA. 1401

  • I.—Charta fundationis seu restitutionis duodecim canonicorum in ecclesia SS. Thimothei et Apollinaris. 1401

  • II.—Pro fundatione abbatiae S. Dionysii Remensis. 1402

    • LEODEGARIUS VIENNENSIS ECCLESIAE ARCHIEPISCOPUS.

  • Notitia historica. 1403

  • LEODEGARII CHARTAE. ibid.

  • I.—Ecclesiam S. Ferreoli in plena synodo S. Victori concedit. ibid.

  • II.—Charta Leodegarii archiepiscopi Viennensis ecclesiam Sancti Symphoriani coenobio Sancti Ferreoli donat. 1406

  • III.—De moneta Viennensi corrupta. 1407

    • STEPHANUS S. ROMANAE ECCLESIAE CARDINALIS.

  • Notitia historica. ibid.

  • CANONES CONCILII TURONENSIS. 1409

  • EPISTOLA AD JOANNEM DOLENSEM EPISCOPUM. 1411

  • DIPLOMA PRO MONACHIS VINDOCINENSIBUS. 1413

    • LEO ALINENSIS EPISCOPUS.

  • Notitia historica. ibid.

  • INVENTIO SIVE TRANSLATIO CORPORIS B. MARCI MARTYRIS ET PONTIFICIS. 1415

  • DONATIO SOLEMNIS FACTA CANONICIS CLERICISQUE ATINENSIS ECCLESIAE. 1423

  • SERMO DE PASSIONE B. MARCI. 1425

  • SERMO IN OCTAVA EJUSDEM. 1427

    • AVESGOTUS CENOMANENSIS ABBAS.

  • Notitia historica. ibid.

  • EPISTOLA AD S. ANSELMUM. 1431

    • SS. ARIALDUS ET HERLEMBALDUS.

  • SS. ARIALDI ET HERLEMBALDI ACTA. 1433

  • S. Arialdi Vita. 1437

  • Praefatio. ibid.

  • CAP. I.—Arialdi natales, institutio, prima contra clerum incestum concio. 1438

  • CAP. II.—Arialdus, socium Landulfum nactus, Romam adit et ambo injuriis impiorum vexantur. 1443

  • CAP. III.—Acta S. Arialdi contra Simoniacos, quos tanquam haereticos fugiendos docebat. 1450

  • CAP. IV.—S. Herlembaldi ad Arialdum accessus, et munus defensoris ei ab Alexandro papa commissum. 1455

  • Embolismus de ejusdem Herlembaldi principiis et Laudulfi obitu. 1457

  • CAP. V.—Arialdi virtutes; jejunandi et psallendi accurata ratio. 1463

  • CAP. VI.—Archiepiscopus cum suis Arialdum et fideles armatus aggreditur vinciturque. 1468

  • CAP. VII.—S. Arialdi ab hospite presbytero proditi caedes crudelis. 1471

  • CAP. VIII.—Corporis per decem menses incorrupti deportatio Mediolanum. 1478

  • CAP. IX.—Appendix litterarum auctoris ad Syrum, priorem scriptorem; et hujus ad illum, cum quibusdam miraculis. 1482

  • ANALECTA de S. Herlembaldo, ex antiquis chronologis apud Puricelium. 1485

  • CAP. I.—Pacem aegre constitutam turbat Guido, Gothofredo Simoniaco pro se substituto; contra hunc Mediolanenses educit Herlembaldus.

  • CAP. II.—Canonicam electionem procurat Herlembaldus, Gothofredum intrusum et excommunicatum coercet; a Gregorio papa VII juvatur per litteras. 1491

  • CAP. III.—S. Herlembaldi caedes, Liprandi presbyteri mutilatio, Tetaldi in episcopatum intrusio.

  • CAP. IV.—SS. Herlembaldo et Arialdo erecta in S. Dionysio monumenta. 1499

  • APPENDIX de venerabili Liprando presbytero confessore. 1503

  • § I. Grassulanus Anselmi successor Simoniae convincitur judicio ignis. ibid.

  • § II.—Reliqua Liprandi vita et mors miraculis illustrata. 1510

  • S. ARIALDI CONCIONES TRES. 1515

    • S. ANNO COLONIENSIS ARCHIEPISCOPUS.

  • Vita sancti Annonis. 1517

  • S. ANNONIS DIPLOMATA. 1583

  • INDEX IN CHRONICON HERMANNI CONTRACTI. 1587

[Col. 1607] FINIS TOMI CENTESIMI QUADRAGESIMI TERTII.