142

1. S. Bruno ( Brun ) Herbipolensis s. Wirzeburgensis episcopus, ex illustri ducum Saxoniae, Franconiae et Carinthiae prosapia, quae Ottones et Franconicos Caesares germinavit, ortus est, patre Conrado [Col. 0010A] I, Carinthiae duce et matre Mathilde, Hermanni II ducis Alamannorum, filia. Consanguineos habuit Gregorium V, summum pontificem et imperatores Conradum II et Henricum III. Quae genealogia ut uno intuitu pateat, integrum arborem subjicimus.

[Col. 0009B] Brunonem nostrum filium fuisse Conradi I ex Mathilde, ex iis patet, quae Hermannus Contractus ad a. 1034 de ejus genere tradit ⁜ (1) , eum filium fuisse ex Mathilde Cuonradi ducis, si conferas cum iis quae ad a. 1024 de juniore Conrado prodit ⁜ (2) , eum item [Col. 0010B] filium fuisse Cuonradi ducis ex Mathilde. Ex quo recte conclusit P. Aemilianus Wssermann ⁜ (3) , Brunonem nostrum et Conradum II, Carinthiae ducem, ejusdem patris ac matris filios fuisse. Hinc patet quantopere errent ii ⁜ (4) , qui Conradum II patrem [Col. 0011A] Brunonis faciunt, quod et ex eo capite falsum esse apparet, quod Conradus iste anno 1039 immatura mortae, ut aiunt annales Hildesienses ⁜ (5) defunctus sit, Bruno vero jam canus a. 1045 diem supremum obierit. Patet porro falsissimum esse, Brunonem ex comitibus de Querfurt fuisse oriundum ⁜ (6) , vel matrem habuisse Mathildem de Quernfurt, filiam Gebhardi de Quernfurt et Sophiae de Mansfeld, ut alii ⁜ (7) autumarunt. Fabula ista licet a multis et gravibus auctoribus tradatur, nullis tamen antiquitatis monumentis nititur, imo tabulis Quernfurtensium genealogicis ⁜ (8) refutatur et exinde ortum traxit; quod Brunonem nostrum quidam cum S. Brunone, episcopo et martyre atque Borussiae apostolo a. 1009 pro fide interfecto, qui revera comes de Quernfurt [Col. 0011B] fuit, confuderint, alii vero, licet utrumque distinguerent, fama illa Brunonem Herbipolensem ex eadem Quernfurtensium stirpe fuisse, decepti, genealogiam composuerint, quae omni caret fundamento.

Ex eadem sancti nostri genealogia verosimile fit admodum, eum nomen Brunonis a patruo Brunone, qui postea Gregorius papa V fuit, sortitum fuisse.

2. Quid ante episcopatum gesserit Bruno, memoria prorsus intercidit, nisi quod eum praepositum VII summi templi Goslariensis fuisse, ex monachi Hamerslebiensis narratione de basilica Goslariensi ejusque praepositis ⁜ (9) discamus.

3. Cum Conradus II imperator a. 1034 Quadragesimae tempore Wirzeburgi comitia celebraret ⁜ (10) patruelem suum Brunonem, consentiente unanimiter [Col. 0011C] clero ⁜ (11) in Meginhardi defuncti locum, ecclesiae Herbipolensi praeponi curavit et in ejus gratiam iisdem in comitiis sedis privilegia amplissime confirmavit ⁜ (12) . Bruno vero in die Paschae ⁜ (13) quae tunc 14 Aprilis fuit S. Burchardi locum, episcopus XIX, occupavit; porro feria quinta post Pascha Meinungae homagium suscepisse ⁜ (14) et a Gebhardo [Col. 0012A] IV comite de Henneberg, mareschalli munere pro more fungente introductum fuisse ⁜ (15) , memoriae traditum est.

Non desunt, qui anno 1033 ⁜ (16) episcopum factum dicant, diversumque diem incoepti episcopatus tradant ⁜ (17) .

Verum probatissimi quique auctores ⁜ (18) in annum 1034 consentiunt. Cumque certum sit, Brunonem 27 Maii 1045 diem supremum obiisse, porro eum annos 11, mensem 1, dies 14 in cathedra Herbipolensi sedisse, dubitari nequit, eum a. 1034 episcopatu potitum fuisse, cum tantidem temporis a 14 Aprilis 1034 ad 27 Maii 1045 usque defluxerit.

3*. Bruno, in episcopum promotus, vere se a Deo datum, ut eum Annales Hildesienses ⁜ (19) vocant, [Col. 0012B] ostendit: «Vir erat, ut ait Trithemius ⁜ (20) , per omnia Deo et hominibus acceptus, justus, doctus et christianae legis cultor et propagator integerrimus.» Episcopus factus, pergit idem abbas Spanheimensis «in omni sanctitate et justitia omni tempore diligentissime studuit et omne bonum quod verbo docuit, prius opere demonstravit.»

Eluxit vero praesertim inter sanctissimi viri virtute eximius quidam cultus divini zelus. Hinc elaboratum magno labore opus, cui praeludimus, in Psalmos, quod S. Kiliano offerens ecclesiae suae cathedrali donavit; huic vel consecrata maxima solemnitate vel extructa atque ornata summa liberalitate templa.

Anno Christi 1034, 7 sept. Bruno sacellum S. Benedicti monasterii in Schwarzach a Wolfgero abbate extructum consecravit ⁜ (21) .

Anno 1036, 8 kal. Jun. dedicationi ecclesiae Bustorfianae apud Paderbornam Bruno a Meinwerko episcopo adscitus una cum S. Bardone Moguntino et Herimannus Coloniensi archiepiscopis interfuit, [Col. 0013A] quorum adhibito consilio se ecclesiam cum canonicorum collegio extruxisse in diplomate donationis testatus S. Meinwerkus, Paderbonensis episcopus ⁜ (22) .

Eodem anno 1036 die 15 Aug. curiam quamdam in Paderbornensi episcopatu sitam Sunrgk nomine quam ex paterna haereditate, facta cum fratre partitione ⁜ (23) , possidebat, quae, teste Frisio, 200 marcas argenti ⁜ (24) ferebat Deo et S. Kiliano obtulit, hoc est ecclesiae suae cathedrali quae tunc S. Kiliani vocabatur, donavit; duplexque praeterea tributum ex eadem villa singulis annis ecclesiae ejusque clero solvendum procuravit. Cujus donationis diploma authenticum prolegomenis nostris integrum subdidimus. Quae ut magis firmarentur, Bruno nedum in festo S. Johannis Baptistae post sermonem ad populum habitum, id [Col. 0013B] se facturum publice edixit, ut si quid a quoquam objici posset, libere proferendi tempus haberet; sed Moguntiam etiam proficiscens subsistentes ibidem Conradum II imperatorem et episcopos S. Bardonem Maguntinum et Rothonem Paderbornensem, ut Herbipoli festum Virginis Assumptae secum celebrarent et donationi ut testes assisterent, invitaverat ⁜ (25) . Imo et tabulae aereae insculptam in ecclesia Sunvyk affigi curavit. Ea tamen praedia postmodum ad episcopos Paderbornenses cesserunt, jamque saeculo XVI ineunte apud Herbipolenses, amplius non erant ⁜ (26) .

Die Pentecostes anni 1042 ecclesiam S. Burchardi Herbipolitanam a Willemutho, ejusdem monasterii abbate, 1033 incoeptam et modo feliciter ad [Col. 0013C] fastigium perductam in honorem S. Trinitatis, [Col. 0014A] S. Crucis, Mariae Deiparae, S. Andreae apostoli, S. Burchardi et S. Remigii dedicavit, assistentibus Suidgero, Bambergensi episcopo, qui postea Clemens II summus pontifex fuit, Heriberto Eichstettensi, Severo Pragensi, Cadalo Citizensi, et Ehrenfrido Bullanensi ⁜ (27) .

Eodem anno 1042, die S. Burchardo sacra, quae est 14 Oct. a Gozonanno, Eichstettensi episcopo, invitatus, astitit dedicationi ecclesiae S. Walburgis. Cumque episcopus iste tertio post die praematura morte, abreptus fuisset, Brunoni sepeliendi officium obtigit ⁜ (28) .

Plurimas denique ecclesias et scholas in propria diocesi vel extruxit vel redditibus dotavit ⁜ (29) .

Maximam vero sanctissimi praesulis solertiam [Col. 0014B] ipsa cathedralis ecclesia sibi vindicavit, quam male structam et vetustate ruinosam a. 1042 ⁜ (30) a fundamentis erigere instituit, totumque patrimonium in extruendam ornandamque impendit ⁜ (31) anno denique 1043 presbyterium et subjacentem cryptam absolvit ⁜ (32) . Unde in parte apsidis exteriori adhuc videtur insculptum ejus monogramma, de quo plura postea dicemus. Non id tamen assecutus est piissimus praesul, ut ecclesiam, quam restitui curaverat, ipse Deo consecraret. Antequam iter in Hungariam, quod ultimum fiat, aggrederetur, jam cryptae dedicationem paraverat; verumtamen morte praereptus alteri opus perficiendum reliquit, qui fuit S. Bardo, dictus Chrysostomus, archiepiscopus Moguntinus. Die igitur 15 Junii 1045, quae vigesima prima post [Col. 0014C] Brunonis obitum fuit, consecrata est ⁜ (33) .

[Col. 0015A] 4. Nec minor fuit S. Brunonis in pauperes cura, siquidem ex ejusdem curiae Sunryk dictae redditibus, quibus cathedralem ecclesiam ditaverat, singulis annis per totam Quadragesimam duodecim pauperes nutriri, feria vero sexta in Parasceve vestiri etiam jusserit ⁜ (34) .

5. Tantae Brunonis virtutes magis quam sanguinis vincula eum imperatoribus Conrado II et Henrico III acceptissimum reddidere. Neque tamen is erat Bruno, qui politicorum more aulam regiam sequeretur et regum gratia sibi consuleret, sed ea qua pollebat auctoritate, ut ecclesiis prodesset, atque praeclara quaeque promoveret, usus est, quod sequentibus exemplis probabimus.

Cum a. 1040 Augustae comitia celebrarentur, [Col. 0015B] Brunonis nostri aliorumque episcoporum interventu Henricus rex ecclesiam in Rinichnach monasterio Altahensi 16 Kal. Febr. attribuit ⁜ (35) .

Paulo post 9 Kal. Febr. ejusdem anni Brunonis et Thietrici Metensis interventu Henricus comitatum Hasbaniae ecclesiae Leodiensi concessit ⁜ (36) .

Anno sequente 1041 alterum praestantissimum beneficium eidem ecclesiae Leodiensi praestitit. Cum enim in episcopum ibidem electus fuisset Wazo, vir pius ac doctus, et ad regem, qui Ratisbonae, Bohemos aggressurus, morabatur, consensus regii impetrandi causa missus fuisset, multi aulicorum electionem sine regio favore factam cassam esse et ex capellanis regiis aliquem, qui non tantum praeesse, sed et prodesse sciret, promovendum, causabantur. [Col. 0015C] Jamque regis juvenis animus in id propendebat, ut ad Leodienses alterum destinaret, nisi ex universo coetu Bruno solus cum Herimanno Coloniensi restitissent, annumque regis et procerum ad saniora traxissent ⁜ (37) .

Anno 1042 3 Jan. Henricus rex in Heeresheim Brunoni ejusque ecclesiae varia praedia in pago Cochengaw ad Cocheram sito, in Sindringen nempe, Suemeilendorf, Gerolzhagen et Buch concessit ⁜ (38) . Hujus etiam donationis actum in appendice addidimus.

Eodem anno Brunonis instinctu Gozmannus ex comitibus de Rothenburg, clericus Wirzeburgensis, [Col. 0016A] in cathedram Eichstettensem, defuncto fratre Heriberto vacantem, promotus est ⁜ (39) .

Henricus rex, a. 1043 ex Pannonia redux, Ulmae colloquium generale habuit. Post Constantiam tempore synodi cum quam plurimis episcopis venit; die autem indulgentiae; quae est feria 5 in Coena Domini, cum episcopo Constantiensi gradus confrendens, suos subditos ad pacem hortatus est edictoque pacem firmavit, omnibusque, qui se laesissent, ex christianae legis instituto publice condonavit ⁜ (40) . Interciderunt quidem monumenta, quibus in specie probare possemus, Brunonem nostrum inter auctores tam egregii edicti fuisse. Verumtamen praesumendum est, cum utpote imperii principem conciliis interfuisse; et ex similiter actis vero admodum [Col. 0016B] simile est, eum prae omnibus illis annumerandum, qui regi rem adeo inauditam atque germanorum illius aevi moribus adeo repugnantem suaserunt.

Tribuitur etiam a plurimis Brunoni nostro insigne ejusdem generis factum, quod in obsidione Mediolanensi a. 1037 ⁜ (41) accidit. Narrant Conradum imperatorem perduelles quosdam Longobardiae episcopos, inter quos et Mediolanensem, in vincula conjecisse. Hic vero cum custodia evasisset, rex eum insecutus Mediolanum per integrum annum obsedit, aliumque in ejus cathedram suffecit. Cum igitur Conradus castrum quoddam S. Ambrosii prope Mediolanum Curbitum dictum obsideret, die Pentecostes, cum coelum antea serenum fuisset, horrenda tempestas exorta est tantaque fulgura, ut [Col. 0016C] multi homines et equi in castris perimerentur, quidam etiam prae horrore mente caperentur. Eos vero qui extra castra fuerant, reduces nihil se de tempestate sensisse dicebant. Imperatorem vero eodem tempore missae astitisse, episcopum autem Brunonem, Bertulfum imperatoris secretarium aliosque testatos esse, se S. Ambrosium vidisse, gravia regi minitantem, nisi obsidione cederet.

Wippo presbyter imperatoris familiaris, qui vitam Conradi scripsit, tempestatem memorat, de visione tacet ⁜ (42) .

Multi indefinite Brunonem episcopum nominant ⁜ (43) , quin ejus sedem indicent, cum tamen [Col. 0017A] plurimi ea aetate Brunones episcopi fuerint.

Brunonem vero nostrum uno ore omnes Herbipotenses ⁜ (44) fuisse ac tunc missam praesente imperatore cantasse dicunt, adeoque in ipsas proprii Herbipolensis lectiones haec historia admissa atque in ecclesiis nostris est depicta. Est vero scriptor annalium Hildesiensium, cujus verba annalistae Saxoni ⁜ (45) etiam inserta sunt, qui suspicionem aliquam movet, ne Bruno noster cum Brunone Mindensi (1037-1045) confusus non fuerit. Nimirum tradunt isti, Brunonem Mindensem ipsa illa Pentecostes die, quae tempestate infesta fuit, in campo prope Mediolanum, astante rege et proceribus, episcopalem unctionem ab Herimanno, Coloniensi archiepiscopo, suscepisse; de apparente tamen atque a Brunone viso Ambrosio [Col. 0017B] silent. Praepropere sane P. Aemilianus Ussermann ⁜ (46) dixit alios visionem illam Brunoni Mindensi tribuere, eum nequaquam illi de viso a Mindensi Ambrosio loquantur; praepropere editores Pertziani, in indice vel in notis, ubi Bruno episcopus indefinite in textu scriptorum vocabatur, Mindensem indigitarunt. Non negamus tamen aliquid dubii exinde oriri. Verumtamen cum vero simillimum sit, Brunonem nostrum Conradum in Italiam secutum fuisse, cum eum ad id vasalli officium adegerit, atque eum crebris vicibus regis aulam secutum fuisse videamus, cum porro inter illius praesulis consecrationem divina illa pati potuerit, nihilque decretorium obstet; censemus, ea quae in ecclesia nostra hucusque tradita atque admissa fuere, sua possessione non esse turbanda. [Col. 0017C] Nonnullae tamen circumstantiae incertae remanebunt ⁜ (47) .

6. Cum denique Bruno Henricum III in Hungariam, ut Petrum regem restitueret, proficiscentem sequeretur, accidit infaustissimus ille casus, qui sanctissimum praesulem suo gregi eripuit. Cum enim rex circa festum Pentecostes in castrum ad Danubium ex adverso oppidi Ips situm, Besenburg, (Boesenberg S. Poersenburg) dictum, divertisset, solarium quoddam [Col. 0018A] vetustum ascendit eum Brunone Herbipolensi, Alamanno, abbate monasterii in Suessenstein, non longe a castro siti, et Reichhilde, vidua Alberti, comitis de Ebersberg, quae defuncto in praecedente Quadragesima marito, tunc castelli domina erat. Dum vero comitissa regem rogaret, ut nepoti suo ex fratre, Welfoni nempe III, feuda a marito possessa concederet, solarium prae nimia vetustate corruit. Rex in balneum subjacens lapsus, incolumis evasit, Reichhildis et abbas Alamannus sine induciis extincti sunt, Bruno gravissime laesus usque ad septimum vel octavum diem, qui feria II post Pascha fuit, vitam protraxit. Ita Aventinus et Frisius ⁜ (48) .

Errant tamen isti auctores et eos secuti Johannes Mueller Herbipolensis, Adlsreiter Brunnerusque Boici [Col. 0018B] chronographi cum fabulam quandam de spectro, quod paulo ante casum Brunoni infausta praedixerit, admittunt. Narrant enim, cum navis, quae episcopus vehebatur ad vorticem illum, qui Danubium in illa regione infestum reddit, pervenisset, stetisse in monte spectrum quoddam atri coloris, quod Brunonem ita allocutum sit: «Ego, episcope, sum malus genius tuus; meus eris, quocumque ieris; modo quidem tibi parcam, sed mox me iterum videbis.» In ipso loco usque ad a. 1530 stetisse turrem, quam diaboli dictitabant. Hac de fabella Baronius in notis ad martyrologium Romanum Aventinum, quod sanctitati Brunonis a Romanis pontificibus commendatae obsit, acriter carpsit. Quae sane a plebecula inventa est, quae, cum sibi in mentem inducere non [Col. 0018C] posset, sanctissimum virum tam infelici casu extinctum fuisse, id sibi aliter extricare non valuit, nisi odio diaboli actum esse. Dies Brunoni emortualis fuit 27 Maii 1045 et de anno quidem nulla dubitatio. Diem vero diversimode indicant auctores, ita tamen ut monumentorum pondus et numerus diem 27 Maii certissimam plane reddant ⁜ (49) .

Hermannus quidem Contractus et ex eo Bernoldus ⁜ (50) eum 7 Kal. Junii ad superos evolasse dicunt. [Col. 0019A] Quod quidem transmittendum erat, nisi Andreas episcopus Wirgeburgensis in statutis synodalibus a. 1314 ⁜ (51) legem tulisset, quae postea a Wolframo 1329 et a Gottfrido IV a. 1446 in sua statuta ad verbum suscepta est: diem nempe Brunonis anniversariam «Sabbato post diem S. Urbani, quo feliciter diem extremum clauserit» celebrandam esse. Aiunt porro qui huic diei favent, diem illum fuisse illo anno 26 Maii. Verum id oppido falsissimum est undequaque. Nam Pentecosten illo anno 7 Kal. Annales Corbeienses ⁜ (52) tradunt fuisse, proindeque dies S. Urbani, quae 8 Kal. est, fuit ipsum Sabbatum in vigilia. Porro Brunonem feria 2 post Pentecosten defunctum testatur Frisius. Hinc non dubito vel errasse Andream vel textum corruptum, [Col. 0019B] et legendum esse, altero vel secundo post S. Urbani die, quo Frisius in cathedrali celebratum fuisse anniversarium, consonante libro ceremoniarum ecclesiae cathedralis antiquissimo, testatur.

Errore denique, qui longa serie auctorum propagatus est, factum est, ut in martyrologiis Galesiniis eumque secuti Baronius et Canisius ⁜ (53) festum S. Brunonis in diem 17 Maii reposuerint; imo ut ecclesia Herbipolensis, Romanae fidelissima filia, Martyrologium Romanum secuta, eumdem diem susceperit, cum alius ex propriis monumentis admittendus sit.

Sederat igitur in S. Burchardi cathedra Bruno per annos 11, menses 1, dies 14. Nonnulli annos 12, vel menses 2 inducunt ⁜ (54) . Illud vero fidissima [Col. 0019C] monumenta ⁜ (55) testatum reliquerunt.

7. Brunonis sacrum corpus ab officialibus Herbipolim translatum est, aiuntque ⁜ (56) ipsos modum luctuosissimi exitus aliquanto tempore reticuisse, ne plebs nimio dolore turbaretur. Sepultus est in crypta ecclesiae cathedralis, quam ipse aedificaverat, jamque consecrare molitus fuerat. Epitaphium ipsius hujusmodi fuit: «Anno Domini MXLV VI Kal. Junii obehit Bruno episcopus fundator ⁜ (57) .

Supersunt et alia Brunonis monumenta, quae mentione non sunt indigna: et est praeprimis ejus casula, quae in ecclesia cathedrali asservatur, circumquaque clausa, coloris violacei et quondam opere phrygio deaurata, quae uberius describenda foret, nisi manus Vandalicae devastassent. Hac casula utebantur [Col. 0020A] in anniversario, quod usque ad a. 1616 in Brunonis memoriam celebratum est.

Alterum quod eruditos multum exercuit, est ejus monogramma, quod in parte exteriore apsidis ecclesiae cathedralis insculptum est et in nummis episcoporum Wirzeburgensium, qui et duces Franconiae Orientalis erant et inde a Meginhardo, Brunonis praedecessore, cudendae monetae jus exercebant, usque ad saeculi XV finem occurrit et est hujus formae:

Nos, quae de ejus sensu a diversis dicta sunt, hic non repetemus, sed de hac re ad eum ⁜ (58) remittimus, qui nodum egregie solvit, et hujus signi vim eo exposuit, ut verba sint, Bruno episcopus.

[Col. 0020B] Ejus domum, nescio quo fundamento, aiunt fuisse in loco qui dicitur Braunshof, non longe ab ecclesia cathedrali. Bruno staturae praegrandis erat, ut ex ejus reliquiis concludere licet, capite pro statura non admodum magno, capillis cum obiit jam canis ⁜ (59) . Ejus memoriam et in hoc honore prosecuti sunt rex et Herbipolenses, quod ejus nepotem, Adalberonem, in ejus locum suffecerunt ⁜ (60) .

8. Bruno defunctus magnam post se sanctitatis existimationem reliquit. Inter episcopos illius aevi sanctitate et scientia praestantes jam a scriptore vitae S. Meinwerki apud Leibnitzium ⁜ (61) recensetur et ex testimoniis miraculorum, quae infra damus, sequitur eum saeculo XII exeunte et XIII ineunte a populo [Col. 0020C] christiano sanctum dictitatum et ut sanctum invocatum fuisse. Dein creberrime beatus ⁜ (62) dicitur et sanctus ⁜ (63) , et a Deo datus ⁜ (64) et venerabilis ⁜ (65) . Eum editor psalterii Reyserianus saeculo XV exeunte vocat «praeclarum episcopum religione et vita sanctum,» aitque «virtutum operibus effulsisse et commissum sibi a Domino gregem et opere et exemplo semper pavisse.» Coaevi Trithemii de eo judicium, quod et libro de Scriptoribus repetit, supra dedimus. Chronographi Herbipolenses omnes consonant, praeter unum Joannem Mueller, qui ore infrunito ausus est dicere, eum inter sanctos numeratum non obstantibus diaboli in spectri forma apparentis verbis. Quod nos cum fabella illa respuimus indignabundi, ex qua etiam si vera esset nequidem [Col. 0021A] illud sequeretur. Neque ipse Aventinus, qui haec primus narravit exinde aliquid sanctitati Brunonis contrarium conclusit.

Verum testimonium de sui servi sanctitate majus testimonio hominum exhibuit ipse Deus, per miracula, quibus vivus ⁜ (66) et post beatum finem coruscavit.

9. Confluentibus vero ad ejus sepulchrum hominibus, cum crebra ibidem perpetrarentur miracula jam a. 1202 sub Conrado de Ravensburg publica auctoritate conscripta sunt, cujus actus instrumentum prolegomenis adjecimus. Hermannus vero I de Lobdenburg (1225-1254) solemnem legationem a. 1237 Romam destinavit, ut a Summo Pontifice ejus canonizationem impetraret ⁜ (67) . Gregorius IX, qui [Col. 0021B] tunc Petri tenebat cathedram, a. 1238, Breve ad abbates de Brombach et Schoenthal, ordinis Cisterciensium et ad priorem fratrum Praedicatorum Herbipolensium direxit, quo illis miraculorum examen committebatur. Quod et ab ipsis praestitum fuisse, patet ex litteris ad eosdem ab Innocentio IV, qui interim sedem Romanam occuparat a. 1246 directis, in quibus ex relatione commissariorum de miraculis plene constare ait. Huic relationi praeter actum a. 1002 forsan inservierat illud, quod secundo loco in appendice damus. Concordat sane tempus quo primum miraculum dicitur peractum, annus nempe 1237. Verumtamen Pontifex requisivit, ut de virtutibus, cum testes oculati afferri non possent, ex fama et scriotis documentis testimonia adhuc [Col. 0021C] afferrentur.

Interim Herbipolensis episcopus Hermannus sacri corporis elevationem et solemnem canonizationem parans, pecunias colligit a peregrinantibus et aliis, presbyterium et cryptam ecclesiae cathedralis, in qua Bruno jacebat, instaurare et ornare instituit. Ab episcopis et capitulis ecclesiarum Germaniae complurium indulgentiae etiam illis concessae sunt, qui ad canonizationem Brunonis et ad ecclesiae cathedralis instaurationem eleemosynis contribuerent ⁜ (68) , verumtamen tota pecunia in reficiendas aedes insumpta, totum negotium stetit.

10. Hinc factum est, ut Bruno ad hodiernam usque diem formaliter, ut dicere solent, canonizatus [Col. 0022A] non fuerit atque sufficienti fundamento caret, quod Trithemius in libro de Scriptoribus ait, eum in sanctorum Album relatum fuisse vel quae conjiciunt Henschenius in Actis sanctorum Bollandianis ⁜ (69) et Groppa ⁜ (70) , intercidisse tantummodo diploma pontificium, Brunonem vero circa annum 1257 sanctis solemniter annumeratum. Nam certissimum est, nullum cultum, neque in hac nostra ecclesia illi exhibitum fuisse, antequam ejus nomen in Martyrologium Romanum reciperetur, sed contra celebratum fuisse ad a. 1616 usque in tota dioecesi ejus anniversarium, additis tantummodo in cathedrali propriis quibusdam cerimoniis, quae in vulgaribus exequiis consuetae non sunt ⁜ (71) . Nihil plane de Brunone occurrit in Missalibus et Breviariis Herbipolensibus [Col. 0022B] saeculis XV, XVI, XVII impressis. Imo expressis verbis id testatus est Laurentius de Bibra, episcopus Wirzeburgensis (1490-1519), in litteris datis ad incolas oppidi Baunach, cum ab ipso peterent, ut sibi liceret, Victorem quemdam ibi quiescentem et miraculis, uti dicebant, coruscantem ut sanctum colere. Quod ipsis minime concessit cautissimus praesul et ad id se maxime exemplo ecclesiae suae cathedralis induci ait, «quae Brunonem episcopum, licet is multis sit miraculis clarus, quia tamen canonizari hactenus eum non contigit, chorus noster eum ut sanctum non colit, sed dignis tamen defunctorum officiis eum non praeterit ⁜ (72) .»

Non praetermisere tamen Herbipolensis clerus [Col. 0022C] et populus summae in sanctissimum pastorem venerationis signa edere, donec tandem concedente universali Ecclesia more ecclesiastico pro sancto colere licuit.

Anno 1257 die 13 Sept., sedente Iringo episcopo, vetus sarcophagum lapideum Brunonis in novum majus atque ornatius inclusum est, quod supra vetustum eminens apertum huic inde erat, ut in altaribus, sub quibus sancti jacebant in usu tunc erat, qua sepulchri forma usi homines postmodum sunt, ut per sepulchrum repentes virtutem a sancto exeuntem sibi applicarent epitaphium insculptum est hujusmodi: «Anno Domini MXLV, VI Kalend. Junii obiit beatus Bruno, fundator hujus [Col. 0023A] ecclesiae, sedit annis II, mense uno et diebus quatuordecim.» Eadem occasione sacra ossa panno serico purpureo involuta sunt atque in ipsam tumbam instrumentum hujus modi, sigillo capituli munitum posuerunt. «Anno Domini MXLV, VI Kal. Junii obiit beatus Bruno episc. Herbipolens. fundator hujus ecclesiae, qui sedit annis XI, mense uno et diebus XIIII et translatus est de loco, quo sepultus fuit ad istum locum, anno Dominicae Incarnationis MCCLVII Ids Septembr. Pont. Dni papae Alexandri anno III et pontificatus Dni Iringi, episc. Herbipolensis anno quarto.» Saeculo XV, iterum apertum fuit sepulchrum, ut ex scheda papyracea, quae 1699 est inventa, liquet, quae sic sonabat: «A die depositionis in hunc locum reliquiarum [Col. 0023B] bti Brunonis homo sartofagum non fuit apertum, usque ad annum MCCCC . . . ⁜ (73) in crastinum Assumptionis Virginis gloriosae per Reichardum decanum, Joannem Giltmar custodem et Hein. de Wechmar, canonicos et praelatos hujus ecclesiae ob honorem reliquiarum praedictarum.»

Eo etiam prae caeteris defunctis episcopis honorabatur S. Bruno, quod ejus successores anniversarium ipsius ab universa dioecesi celebrari praeceperint. Ita Andreas episcopus in synodo habita 17 Maii 1314 statuit: «Item anniversarium reverendi domini Brunonis, quondam episcopi Herbipolensis, per nostros subditos civitatis et dioecesis nostrae sabbato post diem B. Urbani, quo feliciter diem extremum clausit, pergi praecipimus juxta consuetudinem [Col. 0023C] humiliter et devote ⁜ (74) .» Quod in statutis Wolframi a. 1329 et Gotfridi IV a. 1446 denuo inculcatum reperitur.

11. Denique card. Baronius, litteris Pontificum nisus, quas supra allegabamus, S. Brunonis nomen in Martyrologium Romanum auctoritate Clementis X recognitum et a. 1590 Autuerpiae recusum intulit.

Quo factum est, ut inde ab a. 1616 de Brunonis cultu publico in dioecesim inducendo serio iterum cogitaretur. Illo anno anniversarium abrogatum est, quod in cathedrali quotannis in Brunonis memoriam celebrari consueverat. Remansit pridiana processio et tumbae thurificatio, sed ritu exequiarum amoto; et pro missa defunctorum substituta est solemnis de SS. Trinitate, quae usque ad a. 1699 retenta sunt. [Col. 0023D] Sequenti a. 1617 Martyrologium Romanum Wirceburgi in usum Herbipolensium impressum est; a. 1616 miracula Brunonis ex documento a. 1202 typis publici juris facta sunt, quod et iterum 1657 praestitum est.

Verumtamen ea fuit antistitum Herbipolensium erga ecclesiasticas leges observantia, ut etiam postquam [Col. 0024A] in publicos ecclesiae fastos relatus fuisset Bruno, quod sane canonizationi aequivalere videtur, religioni tamen sibi duxerint, eum honoribus sanctis competentibus prosequi. Licet a Joanne Philippo de Schoenborn ritus Romanus in dioecesi introductus fuerit et Proprium Herbipolense 1665 ad normam breviarii Romani typis mandari curaverit, Brunonis tamen festum inter sanctorum nostrorum officia non est recensitum. Primum quod nobis occurrit officii in Brunonis honorem instituti monumentum est Proprium Canonicorum regularium S. Augustini in Heidenfeld anni 1689, ubi officium Brunonis, ab hodierno tamen diversum, habetur.

Anno denique 1699 Johannes Philippus II de Greifenklau sacrum Brunonis corpus elevari jussit, [Col. 0024B] festumque cum officio in dioecesi universa celebrandum indixit. Sacra ossa, quae teste Phil. Guil. Virtung de Hartung, medicinae tunc in alma Julia professore suavem efflabant honorem, quem pro naturali habendum minime esse censuit, ab ipso apte disposita, juncta atque pontificalibus indumentis vestita sunt, et 29 Sept. novo altari in crypta a Georgio Henrico de Stadion, decano capituli extructo imposita.

Septingentis a morte L. Brunonis elapsis annis a. 1745, regnante Friderico Carolo de Schoenborn a die 17 Maii ad 23 usque solemnissime jubilaeum celebratum est. Post vero a 1749 cum crypta iterum renovaretur atque dilataretur, sarcophagum lapideum, quod primum fuit S. Brunonis sepulchrum, [Col. 0024C] in ipsam ecclesiam translatum est, ut altaris, quod decani dicunt, mensam exhiberet, atque ipse sanctus in eodem ipso altari repositus; mox vero sacrum corpus in altare S. Martini delatum fuit, ubi ad hodiernam usque diem in pace sepultum est atque fidelium devotione frequentatus ⁜ (75) .

12. Quod in vita Brunonis describenda vidimus saepissime, eum, cum plurimi ea aetate Brunones scientia vel virtutibus insignes, vixerint cum aliis cognominibus confusum fuisse, id praeprimis cum de scriptis inquirendum est, nobis occurrit. Statuamur igitur pro firmo fundamento, nullum est aliud Brunonis scriptum, quod ad nostram aetatem devenerit, vel fidis antiquiorum testimoniis commendetur [Col. 0024D] praeter commentarium in Psalmos, cantica, orationem Dominicam et Symbola, quod iteratis curis edere suscepimus. Illum etiam contra Simoniacos scripsisse contendit anonymus Mellicensis De scriptoribus ecclesiasticis ⁜ (76) . Nos vero certissime in eo erratum fuisse admittimus, cum nullum praeterea vestigium extet, quo hoc opus Brunoni adscribi [Col. 0025A] queat, jamque Trithemius, qui saec. XV, in hac nostra civitate Herbipolensi abbas S. Jacobi Scotorum fuit, testetur: «Si quid aliud scripsit, ad me non pervenit. «Falsus est oppido Georgius Galopinus, cum sub nostri Brunonis nomine commentarium in Pentateuchum Duaci 1608 edidit. Nam Brunonis Astensis, abbatis Cassinensis, post vero episcopi Signiensis, qui eodem saeculo exeunte vixit, esse, nullus negabit, qui ea leget, quae inibi ⁜ (77) de controversia habentur, auctorem inter et archidiaconum Beneventanum de ecclesia Sipontina agitata. Qui vero ei conmentarios in Pauli epistolas vel proverbia Salomonis adscribunt, ut Guil. Eisengrein ⁜ (78) , vel cum Brunone eodem Astensi, vel eum fundatore Carthusianorum confundunt. Huic [Col. 0025B] etiam versus illi adversus malos et haereticos sacerdotes tribuendi sunt, quos Ludewig in notis ad Frisii chronicon ex Selneccero et Aegidio Periandro tanquam nostri Brunonis factum attulit.

13. His igitur explosis, cujus generis genuinum ejus opus in Psalmos sit, qualis scopus ejus, quale pretium videamus.

Florebat tuus quidem Herbipoli in domo Salvatoris schola, magistro tunc praestantissimo Bernulfo, cui praecesserat Italus quidam ab episcopo Herbipolim evocatus et integra series virorum pro illius aevi conditione eruditissimorum, ita ut longe lateque scholae Herbipolensis fama dilataretur multique ex ea ecclesiarum praesules prodirent. Nihilo secus est praesumendum cleri non exiguam partem pro temporum [Col. 0025C] barbarie ejusmodi fuisse, cui providendum diversimode erat. Simile quid accidit in Veronensi dioecesi, ubi multi erant, quibus Ratherius episcopus, ecclesiae suae severissimus reformator in Itinerario ⁜ (79) praecipiebat, «ut unusquisque, si fieri posset, expositionem symboli et orationis Dominicae juxta traditionem orthodoxorum penes se scriptam haberet.» Uti vero temporis ratio ferebat, quae, cum antiquiorum populorum ingenia senuissent, recentiorum vero infantiam adhuc agerent, nonnisi aliena congerere valebat, ita et Brunonis opus mera compilatio est, undequaque ex Patrum scriptis collecta, ita tamen ut negare non possimus, judicum atque crisin ex colligendi modo elucescere.

Praefationis Brunonianae partes suo loco propriis [Col. 0025D] auctoribus vindicabimus. Ipse vero commentarius in Psalmos ex sequentibus collectus est, quorum nomina praefixis initialibus litteris indicantur, nimirum: Augustinus (A); Pseudobeda (B), qui saepius in argumentis occurrit, rarius in commentario; Cassiodorus (C), quo maxime usus est; Gregorius (G), qui nonnisi sexies occurrit; Breviarium in Psalmos, Hieronymo (H) tributum. In Canticis Origenes (O) aliquoties, Rhabanus Maurus semel allegantur. Teste [Col. 0026A] editore Reyseriano vix ter decies occurrit, ut non integra auctorum verba, sed eorum tantum sensus referatur.

Post singulos psalmos ex antiquissimo usu ⁜ (80) addita est oratio quaedam, quae psalmi fructum quodammodo colligat, quod a concilio Agathensi a. 506, can. 30, praescriptum fuerat, ut post Antiphonas collectiones per ordinem ab episcopis vel presbyteris dicantur. Id in Hispaniis usu venisse ex liturgia Mozzarabica apparet verum idem et in Galliis praestitum fuisse dubitari nequit. Eae quae apud Brunonem habentur, prima vice occurrunt apud Alcunium in officiis per serias ⁜ (81) , tum apud Brunonem nostrum, deinde apud Ludolfum de Saxonia, saeculi XIV auctorem, in commentario in Psalmos et [Col. 0026B] apud Georgium Cassandrum in collectione precum ecclesiasticarum. Eas saeculo VIII antiquiores esse, inde deducit B. card. Thomasius, quod Romani psalterii lectionem sequantur, cujus usus longo ante Walafridum Strabonem tempore in Galliis desierat. Eas ex codicibus Vaticanis restituit B. Card. Thomasius in suo Psalterio, nos vero, quibus incumbebat, Brunonem edere, ejus lectionem ubique retinuimus.

Simile quid hac in re praestitit S. Volbodonius, episcopus Leodiensis a. 1020 defunctus proindeque Brunoni coaevus, quem Rainerus monachus, qui ejus vitam scripsit ait propria manu scripsisse librum psalmorum, in quo unicuique psalmo compositam ex eodem et a se dictatam subjecit orationem. Quae [Col. 0026C] tamen orationes, si eorum revera Volbodonius auctor fuit, a nostris diversas fuisse oportet.

Expositio orationis Dominicae et symboli apostolorum per interrogationes et quaestiones dispositae simillima est catechismo illi, qui in scrutiniis ante baptismum tunc adhuc habebantur, quorum exempla apud liturgicorum monumentorum collectores reperire est.

14. Maximi sane momenti nobis fuit indagare, qualis habendus sit textus psalmorum, quem Bruno suo commentario supposuit, utpote qui vetustissimum et in multis plane singulare nostrae Vulgatae exemplar sit. Notandum praeprimis ipsum Brunonem hunc suum textum in animadversionibus criticis, [Col. 0026D] quae hinc inde occurrunt ⁜ (82) , a Romano Hieronymi psalterio et ea quam ex Hebraeo immediate transtulit, versione distinguere, imo semel et a Gallicana ⁜ (83) , eamque «nostram translationem,» quasi ab aliis omnibus diversam dictitare. Quod et editor Reyserianus, vir oculatissimus vidit; nam in prologo suo animadvertit: «nostrum istud beatissimi antistitis Brunoni psalterium in verbis quandoque cum Hebraea veritate aut Romana interpretatione concordans ab usitatis nostrae Gallicanae translationis [Col. 0027A] dictionibus dissonat . . . . . Punctatio quoque ex glossis Hieronymi, Augustini ac Cassiodori, virorum utique doctissimorum in isto psalterio facta atque nonnunquam ex glossa unius aliter, quam alterius, facienda, in plerisque locis, a communi usitataque punctatione discrepat.»

Verumtamen, si rem accuratius examines, senties textum Brunonis esse Gallicanum Hieronymi psalterium multis licet in locis ab usitatissima illa, quam decantamus, forma discrepans; proindeque non errasse B. Card. Thomasium ⁜ (84) et divinae Hieronymi bibliothecae editores ⁜ (85) , cum dixerunt Gallicanum psalterium cum obelis et asteriscis prima vice Brunonis, episcopi Herbipolensis, commentariis illustratum editum fuisse, nisi quod Bruno saepissime lectiones [Col. 0027B] habeat, quae ab ipsis receptae non sunt in textum suae editionis, sed in notis tamen, ut codicum, praesertim Palatini variantes lectiones adduntur.

Porro et id verissimum est, Brunonis lectionem saepius a Gallicano psalterio aberrare, qualis in quocunque codice est, atque Romanum sequi, imo vero variantes haberi, quae ad neutrum horum reduci queant. Triplex via nobis se offerebat, qua ejusmodi singularitatis ratio detegi poterat. Vel enim Bruno ipse Psalterium correxit, vel textum sequebatur ab Alcuino correctum, vel denique textus Gallicani psalterii apud Brunonem habebatur, qualis in Britannia sensim se formaverat, et a primis patriae nostrae apostolis, qui ex insulis Britannicis venerant, huc translatus fuerat. Brunonem ipsum textum correxisse, [Col. 0027C] non videtur, cum in notulis criticis, de quibus supra diximus, nullibi correctorem agat, sed ad translationem jam usu firmatam appellet. Instituimus igitur collationem textus Brunoniani cum Alcuini opusculis in psalterium et commentario illo in Psalmos, qui falso quidem Bedae tribuitur, originis tamen Britannicae esse praesumendus est. Verum textus psalmorum in opere Alcuini, cui titulus: Officia per ferias plane ad hodierni normam immutatus visus est. In ipsius commentariis in psalmos poenitentiales, graduales et centesimum decimum octavum, pauculos invenimus locos qui cum Brunone et Romano a Gallicano textu discederent, multo plures in quibus a Brunone discrepabat. In conferendo Pseudobeda res melius cessit et certissime admittimus, [Col. 0027D] evidentiorem adhuc evasisse probationem, ni textus Bedae ab amanuensibus aliisque immutatus fuisset, ita ut genuina ipsius lectio ex commentario ut plurimum nobis desumenda fuerit, et nisi pars non exigua psalmorum in illo commentario exposita non esset. Nihilominus invenimus locos novem ⁜ (86) in quibus ille cum Brunone consonat contra Gallicanum et Romanum psalterium, quorum duo sunt ⁜ (87) in [Col. 0028A] quibus saltem lectionem Brunonis sibi notam esse innuit, quae nullibi praeterea occurrit in codicibus Gallicani vel Romani textus. Quatuor porro erant ⁜ (88) loci, in quibus cum Brunone et Romana translatione a Gallinana discedit. Brunonis igitur textus nobis visus est illam formam Gallicani psalterii exhibere, qualis in Britannicis insulis temporis defluxu evaseserat, cum a Bonifacio, Burchardo aliisque inde in has nostras regiones translatum est. Eo forsan referendum est, etiam quod ait Walafridus Strabo ⁜ (89) , psalterium Gallicanum habere Germanorum aliquos.

15. Opus suum Brunonem opportet infra quadriennium quod ejus obitum praecessit conscripsisse, cum Papiam grammaticum in praefatione ⁜ (90) alleget, qui anno 1041 scripsit, de quo cf. Oudinum De [Col. 0028B] scriptoribus ecclesiasticis, t. I. col. 621 ed. Lips. De hoc ait quidem Albericus in Chronico: «Anno 1053, anno 13 imperatoris Henrici filii Conradi, Papias librum suum, videlicet Elementarium doctrinae erudimentum edidit, quod probatur per numerum annorum, ubi agit de aetatibus saeculi in prima littera, et enumerando pertingit ad hunc annum.» At in eo lapsus est Albericus; nam, ita si annos Henrici numeres, Papias a Brunone allegari non poterat, qui 1045 defunctus est. Henricus autem rex vivente adhuc Conrado patre a. 1028 est coronatus, proindeque duplex in ipso est computus annorum: alter a coronatione tempus complectens, quo cum patre regnavit; alter a morte patris, cum solus regnare coepit. Hunc secutus est Albericus, [Col. 0028C] cum illum adhibere debuisset. Quod si facias annus 1041 erit Henrici decimus tertius.

16. Inter Brunonis codices primum sane locum tenebat Codex autographus religiose in ecclesia cathedrali, cui eum donaverat auctor, olim asservatus, sumptuose scriptus, ut testatur editor Reyserianus. Cochlei tempore (1533), ut ipse ait, adhuc in locuplete antiquorum voluminum bibliotheca ecclesiae Herbipolensis extabat. Verum cum belli Suecici tempore, vel ut alii volunt, propter turbas a rusticis saeculo XVI motas, bibliotheca sub tecto ecclesiae cathedralis abscondita, nec nisi longo post tempore detecta fuisset, pene intercidit codex pretiosissimus, [Col. 0028D] qui longo studii critici labore nos liberasset. Sequitur Codex Saganensis, quo suppeditante Paulo Dulciario, decano capituli Budissenensis, in edendo Brunone usus est Cochleus. Quo devenerit et iste nescimus.— Codex Ebracensis, saeculi XIV, in Universitatis Herbipolensis bibliotheca asservatus, qui Brunonem reddit abbreviatum integrum; in edenda hac editione contulimus.

[Col. 0029A] Editionum numerum, locum et tempus non sine multiplici errore indicarunt auctores bibliographi, Nos in bibliothecis tum hujatibus, tum Monacensibus accuratissimam institui inquisitionem curavimus et alias praeter sequentes detegere non fuit.

Editio Reyseriana princeps, anno uti videtur 1480 in folio minori herbipoli impressa. Censent periti hoc fuisse alterum Jeorii Reyser opus, quod post breviarium hac in urbe impressit. Est autem haec editio ex autographo Brunonis, ut ipse editor notat, expressa.

Reyseri editionem his in quarto recudit Antonius Koberger, cujus editiones pro primis haberi solent.

Editio Kobergeriana I a. 1494 Norimbergae ⁜ (91) vel Coloniae, ut habet Caveus.

Editio Kobergeriana II a. 1497 Norimbergae vel [Col. 0029B] Augustae, ut contendit Reimmaun ⁜ (92)

Editio Cochlei Lipsiae 1533 in 4 ^o edita a Joh. Cochleo, notissimo Lutheri adversario, atque Conrado a Thuengen, episcopo Herbipolensi dicata, patrocinantibus Georgio, Saxoniae duce, fidei orthodoxae defensore constantissimo: Joanne a Schleyer, episcopo Misnensi, et Paulo Dulciario, decano Budissenensi, qui legatum esse voluit, a se pauperibus sacerdotibus relictum ⁜ (93) . Duas de hac sua editione Cochlei epistolas a. 1532, servavit Joh. Bapt. Riederer ⁜ (94) .

Haec Cochlei editio in Bibliothecis Patrum, Coloniensi 1618 t. XI et Lugdunensi 1677 t. XVIII recusa est.

Prodiit denique Herbipoli 1721 Psalterium Davidis cum notis et commentariis S. Brunonis, quondam [Col. 0029C] episcopi Herbipolensis, almae congregationis majori academicae B. M. V. annuntiatae Herbipoli oblatum in 12 ^o , quod tamen vix Brunonis editionibus annumerandum est, cum commentarius plane immutatus fuerit ex Leblanc et aliis.

17. Quod ad praesidiorum recensitorum valorem attinet, prae primis excludamus opportet secundarias editiones omnes, remanebuntque conferendae Reyseriana et Cochleana, porro codex, qui solus nobis praesto fuit, Ebracensis. Inter haec primum locum absque dubio editor Reyserianus occupat, vir sagacissimus et qui sanae critices principia sequebatur suo tempore vix non inaudita. Optime enim ille vidit, editoris non esse auctorem suum corrigere, neque exhibere, quid ille dicere debuerit, sed quid [Col. 0029D] dixerit. Hinc in prolegomenis late exposuit: «Quod psalteria propter diversitatem temporum solam in verbis repertam non sunt emendanda.» «Quod istud psalterium propter diversitatem punctorum [Col. 0030A] et dictionum solum non sit ad formam aliorum emendandam, nec aliorum ad illud» et similia. Diversa plane principia secutus est Cochleus, qui hunc sibi finem praeposuerat, ut clericis et religiosis ad psalmos recitandos obligatis aptum quoddam ac compendiosum Psalmorum commentarium compararet. Huic ille maxima cura atque sollicitudine tenuit lectionem et punctationem autographi, quod prae oculis habebat, et ideo dure se in hoc psalterio laborasse ait. Hic vero quae ad strictam grammatices normam dicta non erant, correxit, duriores structuras emollivit, addidit atque mutavit obelos et astericos. Quod ex utriusque collatione apparet, cum Reyser illam constanter lectionem habeat, quae minus elegans, minus grammatices regulis adaptata, in [Col. 0030B] textu vero illam, quae minus consueta est. Quod vero ejus auctoritatem firmat, id est quod codicem Ebracensem constanter sibi consonum habeat, ubi iste Brunonem in compendium non redegit, quibus de causis nos nullo modo dubitavimus, Reyseri textum ut plurimum restituere, licet eo ipso multum a vulgata Cochlei lectione recessuri eramus. Ejecimus etiam quae Cochleus de suo addidit, commentarios canticorum, collationem cum Hebraeo textu et alia ejusdem generis, cum nobis non Cochleus, sed Bruno edendus sit. Maximi vero nobis laboris opus fuit, Brunonis praefationem restituere, pro qua Cochleus propriam substituerat Codex multa omiserat, alia addiderat, atque ipse Reyser hac in parte propria quaedam immiscuerat, ita tamen ut distingui a Brunonianis [Col. 0030C] queant. Nos igitur, deficientibus aliis praesidiis textum praefationis quo meliori fieri potuit modo restituimus; in locis vero Patrum, ex quibus illam Bruno congessit, ejus lectionem retinuimus.

Jam vero omnia nos explevisse confidimus, quibus Brunonis operi praeludendum erat, neque superest aliud praestandum, nisi ut publicas illis grates agamus qui consilio, opera, scriptis adjutores nostri fuerunt, imprimis vero reverendo domino Antonio Ruland, theologiae doctori atque in nostra hac universitate Julia summo bibliothecario, viro rei nostrae antiquariae ac litterariae peritissimo.

«Tibique ⁜ (95) , o pater ter quaterque beate, et pontifex toto aevo venerande, felix Bruno, grates referimus. Impetra ut digne quoque moribus respondeamus. Dignissimas enim gratias agere est Deo fideliter servire sanctorumque vitam imitari. Idipsum quoque ex Deo digne psallere et in psalterio proficere.»

BRUNO annuente divina gratia Wirceburgensis episcopus.

Notum esse volumus, nunc et semper potestati regiae, omnique Pontificali dignitati, pariterque illustribus viris, ducibus, marchionibus, comitibus, omnibusque Christi fidelibus, maxime autem successoribus nostris, quod curiam quandam in Paderbornensi episcopatu sitam ex re nomen habentem, Sunrike, id est regnum singulare, quam ex paterna possedimus haereditate, ob aeternae remunerationis spem obtulimus Deo, sanctoque martyri ejus Kiliano cum omnibus appendiciis suis, videlicet ministerialibus, [Col. 0031B] litonibus mancipiis, agris cultis et incultis, pratis, pascuis, aquis, aquarumque decursibus, piscationibus, molendinis, silvis, viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis usque in saecula saeculorum. Haec vero ex sincera devotione oblatio et justa traditio nostra, quo ordine et tempore facta sit, quia non minus patere volumus, scriptis approbamus, quod in die nativitatis sancti Johannis Baptistae, in ecclesia completo sermone ad populum, audiente clero et populo, a praedicta curia propositum deteximus, sed effectui mancipare usque in diem assumptionis sanctae Mariae Virginis induciavimus, ut si forte quis per compositas rationes voluntati et deliberationi nostrae contradicere vellet, se tum praesentiae nostrae exhiberet: super qua re accepto consilio ex prudentia fidelium nostrorum decrevimus annuatim, dum viveremus confratribus nostris in festo beati Patroni nostri martyris Apostoli ad vestituram eorum quinquaginta marcas argenti procurare et supradictis praedictae curiae utilitatibus, [Col. 0031C] et de caeteris nondum expositis, nec in hac pagina exponendis, quia in duabus tabulis aereis concatenatis in capella Sunryke locatis literis legibilibus insculptis semper quantitas reperitur. De exitibus, et reditibus de cultis et incultis, et de singulis supra nominatis, quae Sacerdoti, qui eidem praesit capello Deo suisque serviendo, quaeve nobis justitia, seu summo villico nostro debeatur, reperiuntur. Et attinentes proprietati nostrae ministerialium jure in iisdem tabulis suis nominibus ne illorum posteritas a suo jure possit alienarii. Illi quoque suis nominibus de utroque sexu, qui duos fundos cerae quolibet anno persolvant et de caetero ab omni exactione tam privata quam communi liberi, quamdiu vivant, existant. Item litonum justitia, prout exigit utilitas et necessitas de singulis singula, ut sint in memoria a generatione in generationem. Praeterea talem obtinere justitiam Litones non uxoratos statuimus, et uno anno duobus solidis levis monetae servitium [Col. 0031D] suum redimant vel serviant, et altero anno non serviant nec servitium redinant, sed indigentiae et utilitati suae consulant; faemineo autem sexu redemptionem levium nummorum statuimus. Ministerialibus vero nostris hoc officium injungimus, ut singulis annis tantum IV. ex eis in tempore messis ad praedictam curiam veniant, et villico consulant, ut una cum illo de reditibus universis debitum exequirant et suscipiant. Quorum unum nomine Richboldum prae caeteris nobis familiarem transtulimus [Col. 0032A] in consortium et jus ministerialium ecclesiae nostrae. Cui cum femina quaedam libera et liberis orta parentibus, nomine Richere legitime nupsisset, mansos duos in Natefingam cum omnibus attinentibus utriusque in beneficium concessimus. Insuper quod et illa arbitrata fuit, ut libertate sua et eodem beneficio cum posteritate sua potiretur. His itaque praeordinatis circa quae plurimum regni coelestis desiderium studiosos nos reddidit et sollicitos, statuimus, ut post exitum vitae nostrae fidelis in Domino frater episcopalis dignitatis in Ecclesia Wirceburgensi successor quolibet anno in festo S. Michaelis cum duobus canonicis suis et X militibus Sunrich veniat ibique tribus septimanis et ultra ad placitum quaeque pertractando premaneat et villicus ei cum subditis villicis de onibus Vovcwerken cum multa copia serviat, convocatisque ministerialibus et tota familia in die S. Michaelis eos convivio participare faciat, et abductis secum canonicis II poledros [Col. 0032B] dari jubeat, sicque quolibet anno incipiens a summis et prioribus ecclesiae suae usque ad infimos eandem gratiam impendat. Ministerialibus autem, qui tempore messis cum villico exploratores totius reditus et debiti extiterint, similiter II paledros dari jubeat. In praememoratis quoque tabulis aereis legendo jura et instituta nostra praevideat, et de CCCVIII mansis, et de quam plurimis rebus eidem curiae attinentibus universum debitum eodem tempore persolvendum exquirat, cujus summa CCIII sunt. Inde VI salmones magnos satis et quinquaginta marcas praenotato tempore domibus et fratribus persolvat. Inde quoque XII pauperibus gratia et misericordia indigentibus quoque XL et qualibet die cuique illorum, pro remedio animae nostrae panem unum similaceum sufficientem magnitudine, tres batarios valentis cerevisia, tria allecia et in parasceve X ulnas linei panni, cingulum ex coreo cervino, cultellum et vaginam, calceos II ex coreo hircino procurabit, amplius duas marcas argenti, [Col. 0032C] quas venerabili fratri nostro Rodhardo episcopo, et omnibus ex divina gratia praefuturis Paderburn. Ecclesiae episcopis dandas, aut equum tantum valentem disposuimus, eo videlicet tenore, ut omnia bona ecclesiae nostrae, quae longe nimis a tuitione nostra remota, eis vero commode sita sunt, tueantur. Postquam autem haec omnia ex attentissimi cordis nostri praemeditatione fuerant contexta, communicatio canonicorum ecclesiae nostrae tam juniorum, quam seniorum consilio, quia indictus a nobis terminus, die videlicet assumptionis sanctae Mariae Virginis jam instabat, Dominum nostrum serenissimum imperatorem Conradum, archiepiscopum Bardonem, confratrem nostrum Rodhardum, Paderburn in Moguntia ecclesia convenimus, et eos multa supplicatione ad hoc induximus, quod ad celebranda praedictae diei solemnia venturos se Wirceburg promiserunt, quod et adimpletum est. Ipsa vero die assumptionis sanctae Mariae nobis missam celebrantibus, [Col. 0032D] finito sermone ad populum, sub testimonio et praesentia Christi et praedictorum principum scilicet imperatoris Conradi, Bardonis archiepiscopi et totius ecclesiae vota nostra Deo sanctoque Kiliano in oblatione saepius denominata, nulla hominum contradictione, persolvimus, et beatorum Petri et Pauli apostolorum, et jam dictorum episcoporum nostroque banno et omnium animarum Deo consecratarum confirmavimus, ita ut quicunque cujuscunque conditionis et potestatis homo curiam Sunrike, [Col. 0033A] quae oblatio nostra est, ab usu ecclesiae alienare vel praesumpserit, vel jure et instituta nostra, qualia continet praesens pagina, et tabulae aereae aliquo modo immutaverit, perpetui anathematis vinculo obligatus aeternae damnationi cum Juda traditore subjaceat. Quare fratribus nostris tam praesentibus, quam futuris, per virtutem obedientiae injungimus, ut si quis tam temerare, tam irrationabiliter agere praesumpserit, ut oblationem nostram a domo Dei alienet, in illum datam excommunicationem auctoritati apostolicae significant et ut auctoritate apostolica rursum anathemate feriatur, elaborent. Volentes hujus itaque irreprehensabilis ordinationis nostrae firmitatem inconvulsam semper permanere, quid qualiter actum sit tabulis aereis jam saepe dictis annotavimus, praesentis chirographipaginae seriatim inscripsimus, est sigillo nostro per praesenti attestationi plumbeam impressionem confirmavimus, ut sit memoriale a generatione in generationem. Confratrem etiam nostrum P. Paderburnensem episcopum, [Col. 0033B] virum per omnia probabilem, huic actioni nostrae in praesenti pagina, sub subscriptionis suae attestatione, et sigilli sui impressione testimonium perhibere rogavimus, ut ejus quoque sanctitatis confirmet auctoritas, quod suae et nostrae ecclesiae contulimus. Ego Rodhardus, Dei gratia Paderb. episcopus praesentis paginae actioni per omnia rationabiliter stabilitae, tam subscriptionis attestatione, quam sigilli nostri impressione testimonium fidele perhibeo, banno episcopalis auctoritatis, qua fungor, confirmo, ne haec firmitas ab aliquo temere violetur, nisi ejus transgressio anathemate puniatur. Acta sunt autem haec anno Dominicae Incarnationis MXXXVI. Indictione IV, die vero sanctae assumptionis virginis Mariae.

( Chrismon. ) In nomine sanctae et individuae Trinitatis. HEINRICUS divina favente clementia rex. Omnibus sanctae Dei aecclesiae nostrique fidelibus tam futuris quam praesentibus notum esse volumus, qualiter nos pro amore Dei et ob remedium animae nostrae, et etiam per interventum ac petitionem nepotis nostri Brunonis, sanctae Wirceburgensis aecclesiae episcopi, praesidium cujusdam Heroldi, quod ad nostrum regale jus et potestatem judicio legali devenit situm in locis Sinderingun, Sunichilendorf, Geroldeshagen, Buoch dictis, in pago Cochengowe, in comitatu Heinrici comitis ad Kolvingun cum omnibus suis pertinentiis, terris, pratis, pascuis, campis, silvis cultis et incultis, molendinis, aquis [Col. 0033D] aquarumque decursibus, exitibus et reditibus, eidem jam supradictae ecclesiae, sanctae Mariae scilicet matri semperque virginis (virgini) Dei, sanctoque Kiliano Christi martiri precioso, donavimus ac delegavimus absque omnium contradictione, adjungentes quoque ejusdem praedii partem quandam, sitam in loco qui dicitur Meggedemuli, cum omnibus mancipiis ad praedictum praedium pertinentibus, servis et ancillis. Et ut haec nostra traditio in perpetuum ab omnibus vera esse credatur, diligentiusque servetur, cartam hanc inde conscriptam, manu propria subtus firmavimus, et sigillo nostro insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici tercii (Monogramma) regis invictissimi. (Signum speciale.)

L. S.

Eberhardus cancellarius vice Barthonis archicapellani recognovit.

Data III, Non. Januarii, anno dominicae incarnationis [Col. 0034A] MXLII, Indictione X, anno autem domni Heinrici tercii, ordinationis ejus XIV, regni vero III Herestheim, feliciter amen, feliciter.

Abbatibus de Brannebach et Scoretal Cisterciensis ordini Herbipolensis dioecesis et Priori fratrum praedicatorum Herbipolensium.

Mirabilis Deus in sanctis suis, ut suae virtutis potentiam mirabiliter manifestet et salutis nostrae causam misericorditer operetur; fideles suos, quos semper coronat in coelo, in mundo etiam frequenter honorat, ad eorum memorias signa faciens et prodigia, per quae pravitas confundatur haeretica, et Fides Catholica confirmetur. Nos ergo quantas possumus, [Col. 0034B] etsi non quantas debemus omnipotenti Deo gratiarum referimus actiones, quod in diebus nostris ad confirmationem Catholicae Fidei et confusionem haereticae pravitatis, evidenter innovat signa et mirabilia portenta immutat, faciens illos coruscare miraculis, qui Fidem Catholicam tam corde quam ore necnon et opere tenuerunt. Sicut enim Vener. Fr. N. Episcopus et dilectus filius decanus et capitulum ac populus Herbipolensis nobis per nuntios suos et litteras intimarunt, Dominus tantam piae memoriae Brunoni episcopo Herbipolensi contulit gloriam, quod sepulcrum ejus tot et tantis dat coruscare miraculis, ut inter alios sanctos ejus non invocari suffragia sit indignum. Quare Nobis humiliter supplicatur, ut super miraculis, quae per eum Dominus operatur, testimonia recipi faceremus. Verum quia in tam sancto negotio non est nisi maturitate et gravitate praevia procedendum, de circumspectione vestra plenam in Domino fiduciam obtinentes [Col. 0034C] mandamus, quatenus adscitis vobis viris religiosis et Dominum timentibus, de virtute morum et veritate signorum, operibus videlicet et miraculis, diligentissime inquirentes, depositiones testium receptorum sub sigillis vestris inclusas usque ad nostrum beneplacitum conservetis. Quodsi non omnes etc.

Datum Lateran. Kalend. Maii anno XII.

Dudum Vener. Fratri N. Episcopo et dilectis filiis Capitulo Herbipolensi intimantibus fol. record. Gregorio PP. Praed. nostro, quod sanctae memoriae Bruno Herbipolensis episcopus, qui olim degens in mundo magnis pollebat meritis, nunc vivens in coelo tot coruscat miraculis, ut ejus sanctitas apertis indiciis comprobetur, et ejus inter alios sanctos [Col. 0034D] non invocari suffragia est indignum: ac per hoc supplicantibus, ut eum sanctorum adscriberet catalogo venerandum: idem praedecessor vobis dedit suis litteris in mandatis, ut adscitis vobis viris religiosis et Deum timentibus de virtute morum et veritate signorum, operibus videlicet et miraculis diligentissime inquirentes, depositiones testium receptorum sub sigillis vestris inclusas ad Sedem Apostolicam fideliter mitteretis. Licet igitur per inquisitionem factam super iis per vos quam de mandato nostro ad Sedem transmisistis eamdem, de ipsius Sancti miraculis plene constet, per quae sanctus quis videtur haberi posse apud homines in Ecclesia militante; quia tamen ad hoc ut in Ecclesia triumphante sanctus sit aliquis apud Deum, perseverantia sola sufficit, juxta illud: esto fidelis usque ad mortem, et dabo tibi coronam vitae (quod evidenter illa Joseph talaris tunica figurabat) ut [Col. 0035A] merita et miracula sibi invicem testentur, cum nec merita sine miraculis, nec miracula sine meritis plene sufficiant ad perhibendum inter homines testimonium sanctitati: et propter diuturnitatem temporis non possit in Tentonia reperiri aliquis, ut asseritur, qui super iis de visu queat testimonium perhibere: Nos attendentes, quod in tam sancto et pio negotio est cum gravitate ac maturitate plurima procedendum, mandamus quod non solum per testes, sed famam etiam et auditum ac scripturas authenticas de vita et conversatione ac meritis ejus, per vos vel alios fide dignos sollicite inquirentes, quae inveneritis, nobis sub sigillis vestris fideliter transmittatis. Quod si non omnes, etc.

Datum Lugduni Nonis Novembr. anno V.

Anno Incarnationis Domini millesimo ducentesimo secundo sexto decimo Kalendas Julii, Luna vicesima secunda, visa sunt miracula in crypta sanctorum martyrum Kiliani et sociorum ejus et beati Prothomartyris Stephani.

Primum est quod cum quaedam mulier paupercula, nomine Gepa contracta esset octo annis et amplius, in die Dominica mane, cum missa celebraretur, eadem mulier casu Missae interfuit juxta tumbam S. Brunonis Wirceburgensis Episcopi: quae multis videntibus gressum recepit. Eadem die cuidam mulieri, nomine Adelheidi, strumae magnae circa collum ad nihilum redactae, non amplius apparuerunt. Quarta feria ejusdem hebdomadae, eadem evomuit venenum in magna quantitate, et ad plenum curata est. In illa nocte paulo ante crepusculum [Col. 0035C] quaedam virgo de civitate Wirzburg Richeidevin, recepit gressum, testimonio multorum. Quinta feria ejusdem habdomadae, mulier quaedam de Elthman, media die, sacerdote suo sibi testimonium perhibente, visum recepit. Circa noctem quaedam virgo nomine Bertha de Wirzburg, ab infantia retracta, recepit gressum. In vigilia S. Joannis Baptistae, mulier quaedam de Limbach, nomine Demut, in tantum contracta, quod in terra serpebat, liberum recepit gressum. Sequenti die, quaedam de Leinach, quae in carruca venerat, recepit gressum. Quidam puer de Buttelbrunn, nomine Heinricus, in manu et uno crure contractus, est Curatus. Quaedam puella de Bleichfeldt, Irmengart contracta, erecta est. Sub testimonio multorum contigerunt ista. In festo S. Joannis et Pauli, nomine Adelheid, quae fuit surda, et muta, et contracta, curata est. Eodem die quaedam de Alhusen, a gibbo maximo, omnibus videntibus curata est. Sequenti die feria V [Col. 0035D] Heinricus de Lougingen, qui sufficiens testimonium non habebat, juravit quod uno crure longo tempore contractus fuerit, et curatus est. Feria sexta puer quidam, longo tempore contractus et infirmus, curatus est. Eodem die virgo quaedam de Gorbolsdorff militis filia, cum deberet discere psalterium, a daemonio saepius vexata, perdidit loquelam septem diebus: et conveniendo ad nostram civitatem, in itinere recepit loquelam, multorum testimonio. In vigilia S. Kiliani, post Matutinas, quaedam de Windsheim, Weudelmut, manu contracta, curata est. In die sancto B. Kiliani et sociorum ejus, vir quidam de Himmelstat, longo tempore caecus, visum recepit, Media die puer quidam de nostra civitate, in manu contractus est curatus. In divisione Apostolorum, quaedam, nomine Bertha de Ochsenfurt contracta, est erecta. Eodem die de Wertheim et Geilenhausen, duae puellae, bono testimonio, sunt [Col. 0036A] erectae. Sequenti die quaedam, Mechilt nomine, quinque annis contracta, est erecta. Quidam servulus Canonici nostrae Ecclesiae, qui ab infantia fuit contractus, nomine Reinhardus, est erectus. Virgo quaedam de Bambergensi civitate, juxta tumbam S. Kunigundis duobus annis morata fuit: quae in nocte Reginae virginis, media nocte curata est, et quinque annos ita contracta fuit, quod in terra manibus ambabus et pedibus serpebat, cui nomen est Agnes. Quaedam de Iphosen, Kunigundis nomine per annum et dimidium contracta in uno crure, dum juxta tumbam S. Kunigundis Bambergae fuit, in somnis vidit qualiter S. Bruno eam curare deberet: quae cum esset in itinere, et navigio ad civitatem vellet venire, libere gressum recepit. Quidam puer, qui sex annorum fuit, de Ense, apprehensus est a lupo hora vespertina, et ad silvam delatus ab eo, et undecim vulneribus infectus. Cujus mater, dispersis crinibus et vestibus laceratis, cum magno [Col. 0036B] clamore invocando S. Brunonem sequebatur, et puerum apud lupum semivivum invenit. Quae ut S. Brunonem ter invocavit, lupus a puero recessit, et sic per S. Brunonem evasit. Quaedam de Wormatia, ab infantia surda et muta, testimonio multorum honestorum virorum, qui tunc aderant, qui etiam postea venerunt, auditum recepit et loquelam. Quaedam de nostra civitate, Gisela nomine, a daemonio liberata fuit. Alia de nostra civitate, Irmengart nomine, visum recepit. Sequenti die alia quaedam, Jutta nomine, illuminata fuit. In Parasceve quidam puer trium annorum, usque ad mediam diem in aqua submersus fuit, et inventus est mortuus: cujus pater et mater dum invocarent S. Brunonem et per invocationem multorum testimonio resuscitatus est. Quaedam puella de Retzstadt, quatuor annis a daemonio vexata, liberata fuit. Quidam puer a furibus captus fuit, et in compedibus positus: qui eum solus esset, invocavit S. Brunonem, et tetigit compedes, et solutus est. Quidam captus erat, qui [Col. 0036C] innocens fuit: et dum suspenderetur, invocavit S Brunonem, et suspensus pependit de tertia usque ad vesperas, quod non poterat mori. Dumque suspendentes traherent eum per pedes, ut eo citius moreretur; non profuit: sed postea a quodam transeunte solutus fuit, et sic evasit. Quaedam juxta tumbam S. Brunonis, quae fuit obsessa, fuit absoluta. Quaedam arreptitia, quae fuit mater undecim puerorum, et in quolibet eorum partu a daemonio vexata, ad ultimum per septem dies plene obsessa est, ita, quod insanivit: et ad tumbam S. Brunonis, liberata fuit. Quidam contractus de ista civitate, multorum testimonio, ad tumbam S. Brunonis fuit erectus. Quidam Eberh mercator de ista civitate, in compedibus ligatus, per S. Brunonem fuit liberatus et evasit. Quidam puer de Schmalkalden citra sex annos semper serpebat in terra: qui infra Passionem Domini recepit gressum. Quidam puer de Tubera, qui submersus fuit in puteo, [Col. 0036D] a prima usque ad meridiem mortuus circa vesperas vivus evasit. Quaedam virgo caeca, in Vigilia Ascensionis Domini, ad tumbam S. Brunonis, illuminata est. Puer Udalrici, de Ehrenbrehteshoven nobilis viri, in calculo laborans ad tumbam S. Brunonis oblatus, multorum testimonio liberatus est. Quidam paralyticus sex annis et amplius, qui multos habuit cognatos in civitate, curatus est. Quidam de Fulda innocenter suspensus, auxilio S. Brunonis evasit. Quaedam Erdlindis Elemosinaria Domini L. de Sphippe, tribus catenis ligata fuit, quarum una juxta tumbam S. Chiliani, altera in Mergetheim, tertia in Vigilia S. Kiliani ad tumbam S. Brunonis decidit, et sic soluta et curata evasit. Quidam puer de Heydingsvelt, in genibus ab infantia tantum debilitatus, ita quod ire non posset, a parentibus suis ad tumbam S. Brunonis oblatus, ibidem gressum recepit. Alter puer de Karleburg, [Col. 0037A] cujus sinistra manus contracta fuit, in praesentia multorum curatus est. Uxor Sculteti de Kissingen, clauda, et in uno crure contracta, delata est ad tumbam S. Brunonis: cujus invocans gratiam, subito crure erecto gressum recepit, et puer ejusdem calculosus a calculo liberatus fuit.

Primum. Mechtildis, quae moratur ultra Moguntiam, jurata dixit, se pedem habuisse contractum versus terram sic, ut ire non poterat, sed super genua ferebatur supra terram, et hoc duobus annis: et tertio anno assumpsit sibi cruckas sub ascellis, et in eis veniebat ad sepulchrum B. Brunonis posuit pedem contractum supra sepulchrum B. Brunonis et [Col. 0037B] non audebat accedere ad sepulchrum, quia reputabat se indignam; et dixit haec verba: Domine Jesu adjuva me: B. Bruno adjuva me per dulcem animam tuam. Et statim pes movebatur hinc inde, et sensit magnum dolorem in pede, et confestim curata fuit multis praesentibus et videntibus qui cum eam vellent ducere circa sepulchrum, dixit, laeta sum, quia per me possum incedere; nec permisit se duci ab eis, sed per se ivit recta, sine alicujus auxilio, et sic postea recta et sana permansit. Interrogata de tempore, dixit, quod circa tempus, quo consecrabatur Ecclesia Bambergensis anno Domini MCCXXXVII.

Secundum. Chunegundis vidua juvata dicit, se vidisse quandam mulierem, diu euntem supra scabella per civitatem; et cum quadam die ipsa testis audiret Missam in crypta, ubi est sepulchrum B. Brunonis, ad altare S. Stephani vidit eandem contractam circa altare B. Brunonis et ponentem scabella sua super sepulchrum et cum audiret Missam, audivit [Col. 0037C] contractam clamantem: Ah! ah! ah! Sancte Bruno adjuva me. Et tunc incepit extendere crura. Et tunc ipsa testis dixit mulieri, quae erat juxta se: eamus et videamus quid hoc sit; et venerunt ad eum, et inter manus earum, et cujusdam viri honesti, qui mortuus est, plene erecta est et curata, et ipsi viderunt eam surgere de terra et circumducebant eam circa sepulchrum; et tunc sedit, et post paululum dixit: si quis juvaret me surgere, et bene irem, et per me. Et tunc ipsa testis et socia juverunt ipsam surgere, et ivit per se recta et sana permansit. Et hoc vidit et audivit et praedictis interfuit. Interrogata de tempore dixit quod XXXIII anni sunt; de die dixit, quod in die S. Viti.

Tertium. Otto Accolytus juvatus dicit, quod vidit quandam contractam diu, quae fevebatur super scabella per civitatem, et frequenter recipiebatur ad mensas Dominorum pro paupere; et cum ipse testis quadam die esset in curia Domini Bernonis, audivit quendam servum dicentem: magnus clamor est in [Col. 0037D] crypta, et ipse cucurrit velociter ad Ecclesiam et intravit cryptam, et vidit, quod dicta contracta evixit de loco sepulchri et erigebat se et clamabat; S. Bruno adjuva me. Et tunc magis erigebatur, et tunc ipse testis arripuit eam per brachium, et juvit eam surgere, et statim dimisit eam; et ipsa per se ivit recta usque ad statuam, et stetit recta tenens statuam manibus. Et vestis, quae erat ei longa, quando contracta fuit, adeo brevis facta fuit ei, quod vix pertingebat ei ad medium coccium, et tunc testis vidit poplitem contractae, tanquam si ruptae essent venae et nervi; et tunc circumducta fuit tribus vicibus circa sepulchrum; et tunc venerunt Domini et cantaverunt Laudes; et vidit postea eam sanam et rectam. Et hoc vidit et audivit et interfuit. Interrogatus de tempore, dicit: quod in aestate; de hora, infra Missam majorem: requisitus quantum temporis, dicit, quod benedicebatur cemiterium praedicatorum.

[Col. 0038A] Quartum. Fridunis uxor Hevoldi fabri juvata dicit, quod vidit Renhardum contractum diu et vidit eum supra sepulchrum B. Brunonis et audivit eum invocantem B. Brunonem et statim vidit eum erectum et curatum, et vidit eum deduci de sepulcro cum laudibus; et vidit eum postea sanum et erectum pene V annos, et hoc vidit et audivit et interfuit. Requisita de tempore dicit, quod in aestate; de die, non recordatur, de hora dicit, quod ante horam primam; rogata de quantitate temporis, dicit quod ante occisionem Episcopi Conradi duobus annis.

Golebaldus filius Wolckenandi juratus dixit, quod novit et contrectavit Renhardum contractum, et vidit eum postea sanatum. Requisitus an fuerit apud sepulcrum, quando curatus fuit, dixit, quod non; sed accurit ad sonum campanae, quando miraculum factum fuit. Dicit etiam quod ad invocationem B. Brunonis et apud ejus sepulcrum factum fuerit miraculum ipsum. Plura testimonia de hoc miraculo invenies infra.

[Col. 0038B] Quintum. De magistro Alberto canonico et scholastico Herbipol. Heinricus plebanus in Ochsenfurt juratus dixit, quod, cum esset de familia M. Alberti scholastici, qui laborabat hydropisi, audivit ab ipso M. Alberto, qui dixit ei particulariter, quod fuerit hydropicus et curatus fuerit ad sepulcrum B. Brunonis, et ad invocationem ipsius: et rogatus de tempore, dicit, quod in aestate; de quantitate temporis dixit, quod circa XXX annos. Idem de eodem Alberto dicit Fridericus cantor Majoris Ecclesiae sacerdos, quod vidit M. Albertum scholasticum sanum, et postea hydropicum et a medicis desperatum, quem postea vidit curatum meritis B. Brunonis, ut dicebatur. Requisitus, quomodo hoc ei constet? dicit, quod vidit pustulas, per quas humor emanavit, et vidit humorem emanantem, et audivit ipsum dicentem: istud fecit mihi Bruno. Requisitus, quanto tempore plene receperit sanitatem? dicit, quod circa XXX annos. Idem dicit de eodem Alberto Burchardus [Col. 0038C] campanarius, servus S. Chiliani juratus, quod vidit M. Albertum senem et hydropicum, qui ad consilium decani Persei, sicut ipse testis audivit, fecit se deferri ad sepulcrum B. Brunonis et curatus est. Rogatus, quomodo factum fuerit, dicit, quod per quasdam pustulas coepit effluere humor aquae. Rogatus, an praesens fuerit, quando curatus est, dicit, quod super sepulcrum meritis, ut creditur, B. Brunonis coepit humor fluere, qui prius non fluxerat; et sic intra dies XV curatus est. Idem de eodem Alberto dicit Heinricus sacerdos cum factus fuisset hydropicus, fecit se super sepulcrum B. Brunonis deferri, et quum ibi per aliquot horas jacuisset, invocans auxilium B. Brunonis, ecce subito ortae fuerunt duae vesicae, una in crore, altera in pede alterius cruris, quae ruptae ibidem coeperunt emanare saniem, et totus ille humor hydropicus effluxit per eas super sepulcrum B. Brunonis, et liberatus est. Huic miraculo interfuit et audivit.

Testes alii miraculi quarto loco positi.

[Col. 0038D] Godefridus plebanus Majoris Ecclesiae Herbipolensis juratus dixit, quod vidit Renhardum supra dictum, et vidit et palpavit nervos, qui contrahebant, et ex relatu scit, quod ad tumbam B. Brunonis sit curatus, et vidit eum contractum curatum euntem ad altare majus, et altare S. Mariae et audivit eo curato Conventum cantare: Te Deum laudamus, propter curationem suam. Interrogatus de tempore dicit, quod in aestate. Rogatus, quantum sit temporis? dicit, quod sint plus quam XXXVI anni; de loco dixit, quod in crypta, ubi sit sepulcrum B. Brunonis.

Herebardus cantor et sacerdos in Haugen juratus dicit de eodem Renhardo per omnia sicut Godefridus plebanus Majoris Ecclesiae Herbipol, praeter hoc, quod nervos non tetigit.

Item Arnoldus custos Majoris Ecclesiae Herbipol juratus dicit, quod vidit eundem Renhardum longo tempore contractum et saepe vidit eum frequentare [Col. 0039A] sepulcrum B. Brunonis, et quando ad sepulcrum curatus fuit, et pulsatae fuerunt campanae propter miraculum, accurrit cum aliis clericis, videns dictum contractum, erectum ad dictum sepulcrum. Et tunc cum aliis canonicis et clericis cantabat: Te Deum laudamus, et hoc vidit et interfuit. Rogatus de tempore dicit, quod non recordetur, quod puer fuit, hoc excepto, quod dicit in aestate fuisse.

Item Heinricus civis Herbipolensis juratus dicit, quod vidit eundem Renhardum VI annis contractum, et cum ipse contractus frequentaret sepulcrum B. Brunonis, ipse Custos sepulcri et testis miraculi, cum vellet eum repellere de sepulchro, ipse contractus respondit: ita ego indigeo gratia Salvatoris, et B. Brunonis, sicut alii. Et cum ipse custos exploraret, an latrones essent in ecclesia, statim reversus eum invenit erectum et curatum ad sepulcrum B. Brunonis, et postea vidit eum sanum et hic in civitate, et in Thuringia, et vidit eum in servitio episcopi Heinrici Casei, et hoc vidit et audivit. Interrogatus de [Col. 0039B] tempore dicit, quod in aestate, de die, dicit quod in nocte sexta Feria; quantum temporis, dixit, quod [Col. 0040A] non recordatur, sed fuit, quando episcopus Conradus vixit.

Item dicit Heinricus Sacerdos in Hervelstadt juratus, quod Dominus Berno canonicus Herbipol. habuit portenarium contractum, nomine Renhardum, de quo superius mentio habita, ab infantia et supra scabella incendentem. Hic similiter super sepulcrum B. Brunonis ad invocationem ejus erectus est, qui postea sanus visus et fortis, hoc vidit similiter.

Item Otto sacerdos de Memmingen juratus dicit, quod vidit eundem Renhardum, et crura ipsius contracta, et ire non poterat, sed ferebatur supra scabella, et quando auferebantur ab eo scabella, de loco recedere non poterat, et vidit quod idem contractus esset juxta sepulchrum B. Brunonis ad invocationem ipsius curatus est; et omnes qui praesentes erant, invocabant B. Brunonem, et curatus recessit; et vidit eum longo tempore postea sanum et erectum; et hoc vidit et audivit et praesens fuit. Requisitus de tempore dicit, quod XXXVI anni sint vel plus, et in aestate; [Col. 0040B] de hora dicit, quod circa brevem nonam.

Psalterium Romae dudum positus emendaram et juxta LXX interpretes, licet cursim, magna illud ex parte correxeram. Quod quia rursum videtis, o Paula et Eustochium, scriptorum vitio depravatum, plusque antiquum errorem, quam novam emendationem valere; cogitis, ut, veluti quodam novali, scissum jam arvum exerceam et obliquis sulcis renascentes spinas eradicem; aequum esse dicentes, [Col. 0040C] ut quod crebro male pullulat crebrius succidatur. unde consueta praefatione commoneo tam vos, quibus forte labor iste desudat, quam eos, qui exemplaria habere istiusmodi voluerint, ut, quae diligenter emendavi, cum cura et diligentia transcribantur. Notet sibi unusquisque vel jacentem lineam, vel signa radiantia: id est vel obelos ÷ vel asteriscos † et ubicumque viderit virgulam praecedentem, ab ea usque ad duo puncta, quae (minio) ⁜ (98) impressimus, sciat in LXX translatoribus plus haberi. Ubi autem stellae similitudinem perspexerit, de hebraeis voluminibus [Col. 0041A] additum noverit, aeque usque ad duo (rubra) puncta juxta Theodotionis duntaxat editionem, qui simplicitate sermonis a LXX interpretibus non discordat. Haec ergo vobis et studioso cuique me fecisse sciens, non ambigo multos fore qui vel invidia, vel supercilio malint contemnere praeclara, quam videre ⁜ (99) , et de turbulento magis rivo quam de purissimo fonte potare.

Hieronymus quoque in epistola ad Sunniam et Fretelam ⁜ (100) de differentia LXX interpretum et Hebraicae veritatis, de obelo et asterisco sic ait: «Ubi quid minus habetur in Graeco» et translatione Septuaginta ⁜ (101) » ab Hebraica veritate, Origenes de translatione Theodotionis addidit et signum posuit asterisci, id est stellam, quae quod prius absconditum [Col. 0041B] videbatur illuminet et in medium proferat. Ubi autem quod in Hebraeo non est in Graecis codicibus invenitur obelum, id est jacentem posuit virgulam, quam nos Latine veru possumus dicere; quo ostenditur jugulandum esse et confodiendum, quod in authenticis libris non invenitur. Quae signa et in Graecorum Latinorumque poematibus inveniuntur.»

Verum ne existimaretur vel nulla necessitate vel utilitate ista signa apposita, addidit B. Hieronymus in eadem epistola ⁜ (102) dicens: Quae, signa «scilicet obeli asteriscique, sive, ut Papias dicit, asterisci ⁜ (103) dum per scriptorum negligentiam a plerisque quasi superflua relinquuntur, magnus in legendo error oboritur.»

Nemo igitur despiciat, quod ignoratum etiam [Col. 0041C] damnum affert.

Quae acceperis reddenda sunt cum foenore: sortisque ⁜ (105) dilatio usuram parturit. De diapsalmate nostram sententiam flagitaras, epistolae brevitatem causati sumus et rem libri non posse explicari, litteris praetexuimus. Verum quid prodest taciturnitas mea, cum in eo major tibi cupiditas silentio concitetor? ⁜ (106) Itaque, ne te diutius traham, habeto pauca pro pluribus. Quidam diapsalma commentationem metri dixerunt esse; alii pausationem spiritus: nonnulli alterius sensus exordium; sunt et qui rythmi distinctionem, et quia psalmi tunc temporis juncta [Col. 0041D] voce ad organum canebantur, cujusdam musicae varietatis ⁜ (107) . Nobis nihil horum videtur; cum [Col. 0042A] Aquila, qui verborum Hebraeorum diligentissimus explicator est, sela, hoc est, diapsalma ⁜ (108) , semper transtulerit; et inveniamus in psalmorum quoque fine diapsalma positum, ut est illud in tertio: Dentes peccatorum contrivisti: Domini est salus et super populum tuum benedictio tua, sela, id est semper; et in vigesimo tertio: Quis est iste rex gloriae? Dominus virtutum ipse est rex gloriae, diapsalma, hoc est: semper, et contra in psalmis multorum versuum penitus non inveniatur; in tricesimo videlicet sexto et septuagesimo septimo, et in centesimo decimo octavo; rursus nonus psalmus distinguatur cantico diapsalmatis: cum utique, sicut quibusdam placet, diapsalma esse nisi indicium silentii non possit.

Ex quo animadvertimus, hoc verbum superiora [Col. 0042B] pariter et inferiora connectere aut certe docere sempiterna esse, quae dicta sunt, ut est illud in tertio psalmo: Multi dicunt animae meae non est salus nisi in Deo: suo semper. Et rursum: Voce mea ad Dominum clamavi et exaudivit me de monte sancto suo, semper. Et in quarto: Ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium? Sela. Et infra: Quae dicitis in cordibus vestris et in cubilibus vestris compungimini, semper. Et in Abacuc: Deus ab austro veniet, et sanctus de monte Pharan, semper. Et infra: Juramenta tribubus, quae locutus es, semper. Scire autem debemus, apud Hebraeos in fine librorum unum e tribus solere subnecti, ut aut amen scribatur, aut sela, aut salom, quod exprimit pacem; unde et Salomon pacificus dicitur. Igitur, ut nos solemus [Col. 0042C] completis opusculis ad distinctionem rei alterius subsequentis medium interponere explicit, aut feliciter, aut aliquid istiusmodi: ita et Hebraei ea quae scripta sunt roborant, ut dicunt amen, aut in sempiternum; et scripta et scribenda commemorant, ut ponant sela; aut transacta feliciter protestantur, pacem in ultimo subnotantes.

Haec nos de intimo Hebraeorum fonte libavimus, non opinionum rivulos persequentes, neque errorum, quibus totus mundus repletus est, varietate perterriti: sed cupientes et scire et docere quae vera sunt. Quod si tibi non videtur onerosum, quod Origenes de diapsalmate senserit, verbum interpretabor ad verbum. Cuidam scribens se interroganti. quid sibi verbum vellet diapsalmatis in psalmis, vel [Col. 0042D] ad quam referatur utilitatem inter, caetera ait ⁜ (109) : Et quia novitia musta contemnis, saltem veteris veni [Col. 0043A] auctoritate ducaris. Saepe requirens causas cur in quibusdam psalmis interponatur diapsalma, observavi diligentissime in Hebraeo et cum Graeco contuli invenique, quia ubi lingua Hebraea sela, Graeca vero habet semper, aut aliquid istiusmodi, ibi Septuaginta et Theodotion et Symmachus transtulerunt diapsalma. Neque vero nocet exemplis affirmare quod dicimus. In septuagesimo quarto psalmo, cujus principium est: Confitebimur tibi, Deus, confitebimur tibi, et invocabimus nomen tuum; post illud, Ego confirmavi columnas ejus, apud Septuaginta et Theodotionem et Symmachum est diapsalma; pro quo apud Aquilam: Ponderavi columnas ejus, semper. In quinta autem editione: Ego sum qui paravi columnas ejus, semper. In sexta vero: Confirmavi [Col. 0043B] columnas ejus jugiter. Porro in Hebraico habet post Amuda, quod est columnas ejus, sela. Et rursum in septuagesimo quinto, cujus principium est: Notus in Judaea Deus, in Israel magnum nomen ejus, invenimus apud Septuaginta et Theodotionem post: Scutum et frameam et bellum, diapsalma; apud Symmachum post: Clypeum et gladium et bellum, similiter diapsalma; pro quo apud Aquilam post: Clypeum et gladium et bellum, semper. Apud quintam editionem, post: Scutum et romphaeam et bellum, semper. In sexta vero post: Scutum et gladium et bellum, in finem. Eratque rursum in Hebraico post Umalama, quod est, et bellum, sela. Et in eodem psalmo post illum locum: ut salvos faciat mites terrae, in Septuaginta, diapsalma; apud Symmachum [Col. 0043C] similiter, diapsalma et apud Aquilam: semper; necnon et apud quintam; in sexta vero in finem; et in Hebraico erat post anie ares, quod est, mites terrae, sela. Atque ita cum talem uniuscujusque editionis opinionem reperissemus, haec annotavimus. Utrum autem cujusdam musicae cantilenae atque rythmi immutationem, qui interpretati sunt diapsalma senserint aliudve intellexerint tuo judicio derelinquo.

Hucusque Origenes, cujus nos maluimus in hac disputatione dumtaxat imperitiam sequi, quam stultam habere scientiam nescientium.

Inter expositores psalmorum de hoc nomine quaedam [Col. 0043D] noscitur provenisse diversitas. Hieronymus Hebraicae linguae doctissimus inquisitor continuationem Spiritus sancti esse confirmat, ob hoc quia diapsalma significet semper. Beatus autem Augustinus, rerum obscurarum subtilissimus indagator, inter ardua sine offensione discurrens, hanc potius partem elegisse cognoscitur, ut magis divisio esse videatur, nominis ipsius discutiens qualitatem.

Sympsalma quippe dicitur Graeco vocabulo vocum [Col. 0044A] adunata copulatio; diapsalma vero sermonum rupta continuatio; docens ubicumque repertum fuerit, aut personarum aut rerum fieri permutationem. Merito ergo tale nomen illic interponitur, ubi vel sensus, vel personae dividi comprobantur. Unde et nos divisiones congrue faciemus, ubicunque in psalmis diapsalma potuerit inveniri; reliquas autem, prout datum fuerit, indagabimus, ubi tamen auctoritas hujus nominis potuerit inveniri.

Psalterium est, ut Hieronymus ait, in modum deltae litterae formati ligni sonora concavitas, obesum ventrem in superioribus habens, ubi chordarum [Col. 0044B] fila religata, disciplinabiliter plectro percussa, suavissimam dicuntur reddere cantilenam. Huic citharae positio videtur esse contraria, dum quod ista in imo continet, illud conversa vice gestat in capite. Hoc autem genus organi canorum atque singulare aptatur corpori Domini Salvatoris: quoniam sicut istud de altioribus sonat, sic et illud gloriosae institutionis superna ⁜ (112) concelebrat; sicut etiam ipse in Evangelio dicit: Qui est de terra, de terra est, et de terra loquitur; qui autem de coelo venit, quae vidit et audivit testatur. Unde quidam et hoc opus Davidicum psalmos dictos esse praefiniunt, quia de superno culmine retonare noscuntur. Cognosce vero quod isti tantum pro excellentia sui dicantur psalmi, [Col. 0044C] qui hoc volumine continentur.

Psalterium quoque genus esse musicorum Daniel propheta testatur, inquiens vocem tubae, fistulae, sambucae, citharae, psalterii et symphoniae omnisque generis musicorum. Nam et Paralipomenon exponit, cum dicit de lignis thyinis ⁜ (113) gradus factos in domo Domini et in domo regia citharas quoque et psalteria cantoribus. Hoc instrumentum musicum, psalterium scilicet, apud Hebraeos dicitur nablum, quod tamen in suprascripto libro frequenti repetitione vulgatum est. Ipsum vero psalmum Graecum constat esse vocabulum quem dictum quidam volunt ἀπὸ τοῦ ψαύειν, hoc est a tangendo. Nam et psaltrias citharoedas vocamus docto pollice modulationes musicas exprimentes.

[Col. 0044D] Psalmus vero est cum ex ipso solo instrumento musico, id est psalterio, modulatio quaedam dulcis et canora profunditur.

Canticum quoque est, quod ad honorem Dei canitur, quando quis libertate propriae vocis utitur, nec loquaci instrumento cuiquam musico consona modulatione sociatur, hoc est quod etiam nunc in Divinitatis laudibus agitur.

Psalmo canticum erat, cum, instrumento musico [Col. 0045A] praecinente, canens chorus sociatis vocibus acclamabat, divinis duntaxat sermonibus obsecutus.

Canticum psalmus erat, cum, choro ante canente, ars instrumenti musici in unam convenientiam communiter aptabatur, verbaque hymni divini suavis copula personabat ⁜ (114) .

Tribus modis psalmi loquuntur de persona Domini Christi pro instructione fidelium. Primum per id quod ad humanitatem ejus noscitur pertinere, ut est illud secundi psalmi: Astiterunt reges terrae et principes convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum ejus; in vigesimo quoque [Col. 0045B] psalmo: Desiderium animae ejus tribuisti ei et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Secundo per id quod aequalis et coaeternus ostenditur Patri, ut est illud ejusdem secundi psalmi: Dixit Dominus ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te. Et in centesimo nono: Tecum principium in die virtutis tuae in splendoribus sanctorum: ex utero ante luciferum genui te. Tertio a membris Ecclesiae, cujus ipse dux et caput est Christus, ut est illud vigesimi primi psalmi: Longe a salute mea verba delictorum meorum; et in sexagesimo octavo: Deus, tu scis insipientiam meam, et delicta mea a te non sunt abscondita. Quod dictum pro unoquoque fidelium debemus accipere. Caeterum delicta a Christo probantur [Col. 0045C] funditus aliena: unde Tichonius in libro Regularum latius diligenterque disseruit. Hoc si animo recondimus, nulla confusione turbamur, quia error maximus inde nascitur quando inconvenienter redditur alicui ⁜ (116) , quod dictum constat ad aliud.

Nam si uno modo fuisset locutus, quis ejus genuinam substantiam potuisset agnoscere, cum etiam nunc in tam evidentissima distinctione naturam divinitatis et humanitatis Domini Christi aliqui nitantur sacrilega voluntate confundere? Multa quoque secundum litteram commonet, multa spiritualiter jubet, personas subito decenter immutat; ut nunc Christus Deus, verbum incarnatum et homo factus, caput Ecclesiae; nunc ipsa Ecclesia, nunc homo [Col. 0045D] justus, nunc poenitens loqui videatur ut omnia necessaria tangat et includat. Ubique plenissimum coelestium rerum sanctum vibrat eloquium et multiplici diversitate virtutum propter humani generis [Col. 0046A] largiendam salutem, regni sui adoranda mysteria pius Redemptor insinuat.

Haec ideo praefati sumus, ut cum ventum fuerit ad loca talia intrepidus lector audire possit quod se jam salubriter didicisse cognoverit.

Canticum psalmorum animas decorat, invitat angelos in adjutorium, fugat daemones, expellit tenebras, efficit sanctitatem homini peccatori. Refectio mentis est, delet peccata, simile est eleemosynis sanctorum. Auget fidem, spem, charitatem. Sicut sol illuminat, sicut aqua mundificat, sicut ignis exurit, sicut oleum lenificat, diabolum offendit, Deum ostendit, voluptates carnales exstinguit. Oleum [Col. 0046B] misericordiae est, sors laetitiae, pars angelorum electa. Asperitatem ejicit, omnem furorem deprimit, iracundiam frangit. Laus Dei assidua est. Simile est melli. Canticum psalmorum carmen electum est apud Deum. Omne peccatum expellit, vinculum charitatis connectit. Omnia penetrat, omnia implet, omnia docet, omnia significat. Animam magnificat, os purificat, cor laetificat, turrim excelsam aedificat, hominem clarificat. Sensum aperit, omne malum occidit, perfectionem demonstrat. Qui habet memoriam et amorem illius, habet etiam timorem et laudem Dei in corde suo, neque inde cadet unquam, nec peribit oratio ejus, sed in postremo apud Deum gaudebit. Tranquillitas mentis [Col. 0046C] est, et signifer pacis, quia psalmi orant pro futuris, gemunt de praesentibus, poenitent de praeteritis. Gratulantur de bonis operibus, gaudium coelestis regni commemorant. Per officium saepe cantationis scutum acquiritur aequitatis adversus diabolicas potestates. Lumen veritatis ostendunt. Senibus solamen est, juvenibus ornamentum et mentis senilitas et perfectio est. Ipso adjuvante et donante, qui haec per ora prophetica instituit, et per eorum jugem frequentationem sese exorare docuit. Cui est laus, honor et magnificentia, benedictio et claritas, sapientia, gratiarum actio, virtus et fortitudo una cum Deo Patre ejusque Filio unigenito, Domino nostro Jesu Christo per infinita saecula saeculorum. Amen.

David, filius Jesse, cum esset rex confirmatus in [Col. 0047A] regno suo, quatuor elegit psalmodiarum principes: Asaph scilicet, Eman, Ethan, et Idithun. Ducenti autem et octoginta octo psalmos et cantica Domini docebant. Sunt vero omnes psalmi CL. Quorum omnium novem ipsius David inscribuntur, septuaginta duo vero ipsi David, triginta vero et duo superscripti non sunt, duodecim quoque in Asaph superscribuntur, duodecim in Idithun, novem filiorum Core, duo in Aggaeum et Zachariam, unus Moysi et unus Salomoni. Diapsalmata vero ponuntur in psalterio LXXV. Cantica vero graduum numero sunt quindecim, quae etiam isto titulo, sed non auctoris nomine inscribuntur. Non enim omnium psalmorum tituli sunt, aut auctorum sive etiam cantorum aut psallentium vel quorumlibet etiam hominum [Col. 0047B] aliorum nominibus superscripti. Nam et primus psalmus nullo insignitus est titulo. Verum de primo alia ratio quam de caeteris psalmis est; primus ⁜ (119) etenim psalmus nulli assignatus est, quoniam omnium psalmorum caput, principium atque quodammodo titulus est. Deinde quis alius intelligitur in secundo, nisi Dei Filius primogenitus, cui tanquam principio praeponi nil debuit? Cui etiam inscriptio ideo non fuit necessaria, quia ipse psalmus Christi mentionem facit, ut: adversus Christum tuum. Exprimendo igitur personam, inscribendi causam omnino non habuit. Ideoque et titulum obelo notatum habet. Ordinem quoque historiae immutatum legimus in titulis psalmorum. Sed psalmi non secundum historiam, sed secundum prophetias [Col. 0047C] leguntur: et ita ordinem psalmorum turbare non potest ordo titulorum. Psalmi vero omnes, qui inscribuntur [Col. 0048A] ipsi David ad Christi pertinent sacramentum, quia David dictus est Christus.

Sequuntur orationes antequam psalmi incipiantur ⁜ (120) .

Benignus et misericors Deus, qui revocas errantes et salvas poenitentes, medelam tribuis infirmantibus, gloriae coronam perseverantibus: exaudi me miserum et indignum famulum tuum, per hos psalmos clementiam tuam implorantem, ut quidquid humiliter hic oro, te largiente adipisci merear. P. D. N.

Alia oratio.

Deprecor misericordiam tuam et pietatem, Domine Jesu Christe, Fili Dei vivi; scio, quia pius et misericors es, patiens et multum benignus; te adoro, te laudo, te deprecor. Tu enim exaudisti sanctos et electos tuos ab initio mundi usque in finem; tu etiam [Col. 0048B] exaudi me indignum et peccatorem te orantem et deprecantem: suscipe orationem et postulationem meam, omnemque sensum spiritalem horum psalmorum, quos coram te suppliciter oro vel canto, tibi acceptabiles facito. Qui vivis.

Alia oratio.

Suscipe, clemens et misericors Deus, hanc oblationem psalmorum, quam ego peccator omniumque criminum reus pro remedio animae meae offero, vel pro his in utroque sexu, qui mihi consanguinitate vel familiaritate conjuncti sunt, et pro his, qui se in manus nostras commiserunt, vel nobis confessi fuerunt, seu quorum eleemosynas suscepimus et pro omni populo Christiano vivis et defunctis, precor, [Col. 0048C] mitissime Deus, prosit eis ad veniam et remissionem peccatorum. Amen.

C. B. Iste psalmus ideo titulum non habet, quoniam capiti Domino nostro Salvatori (de quo absolute dicturus est) nihil praeponi debuit; sanctam enim ejus incarnationis vitam, impiorumque ultiones insinuat. Unde et materia hujus psalmi eadem est quae et totius libri, scilicet Christus integer. Id est caput Redemptor noster cum membris, id est omnibus justis et sanctis.

[Col. 0049B] 1 Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum: et in via peccatorum non stetit, et in cathedra pestilentiae non sedit.

C Beatus vir, dictus quasi bene aptus (qui est Christus) est, cui optata omnia vel desiderata succedunt, virum egregie subjunxit. Vir enim a viribus dictus est, qui nescit tolerando adversa deficere, aut in prosperis aliqua se elatione jactare. Tribus modis hic ostendit evenire humanos errores, cogitatione, facto, et dicto. Cogitatione peccatrice abitur, facto malo statur longe a Deo. Dicto vero malae doctrinae, sive gloriationis, sive peccati consuetudine, in cathedra inficiente pestilentiae sedetur. A Beatus igitur qui non abiit cogitatione a Deo in regionem longinquam dissimilitudinis, id est cogitatione non peccavit. [Col. 0049C] Quamvis esset positus in concilio impiorum, id est quamvis impii hoc molirentur ut abiret, veluti Christus quamvis inter peccatores sit conversatus, in viam eorum tamen non abiit. Adam vero abiit, dum uxori a diabolo deceptae consensit, impii vero hoc molientes sunt diaboli, Scribae et Pharisaei, vel omnes mali, in quorum viam Christus sicut non abiit, ita in ea non stetit. Quoniam eum saeculi et peccatorum illecebra non tenuit, nec in cathedra pestilentiae sedit, id est prava consuetudine vel potius doctrina, quia salubrem doctrinam docuit, et [Col. 0050A] exempla malae doctrinae Christus posteris non relinquit. C Est enim cathedra doctorum, tribunal judicum, et regum solium proprie dicitur. H Unde sensus versiculi hujus est: Beatus qui non cogitavit, non fecit, non docuit mala.

2 Sed in lege Domini voluntas ejus: Et in lege ejus meditabitur die ac nocte.

C Lex Dei est in declinandis peccatis sancta praeceptio, in qua voluntas illius fuit, qui peccata non fecit. A C Intende vero quod secundo dicit in lege, non sub lege, quia Christus in lege fuit qui peccata non habuit, caeteri mortales sub lege qui delictis onerant. C Lex dicitur eo quod animos nostros liget, suisque teneat obnoxios constitutis. Meditari semper nullus valet legem Domini nisi Christus, sed et [Col. 0050B] ille qui membrum ejus est, meditabitur semper legem Dei, qui eam omni puritate inquantum poterit implebit. H Sive enim manducat, sive bibit, sive dormit. In nomine Domini omnia faciens, meditabitur legem Dei die ac nocte. C Dies dicta est a paganorum diis. Nox eo quod noceat aspectibus, sive actionibus nostris, dicta est.

3 Et erit tanquam lignum quod plantatum ÷ est .. secus decursus aquarum: Quod fructum suum dabit in tempore suo

C Bene ligno fructifero comparatus est Christus, propter crucem quam pro nobis sustinuit. Plantatum, id est praedicatum, secus decursus aquarum. Sicut terrestris enim aqua, vita et lignorum virentium, sic aqua baptismi salus est in Crucifixum credentium. [Col. 0050C] Fructum dabit, id est Ecclesias constituet; tempore suo, id est quando beatae Incarnationis sacramenta suscepit. Fructus a fruendo dicitur. H Lignum (cui Christus comparatur secundum membra sua, id est quosvis vere Christianos) sapientiam puto, de qua et Salomon loquitur; lignum est vitae his qui sequuntur eam, et Apostolus Christum ait Dei virtutem et Dei sapientiam. Erit itaque Christianus verus tanquam lignum, hoc est Christo Filio Dei conformis factus corpori gloriae ejus, scilicet Christi.

4 [Col. 0051A] Et folium ejus non defluet: Et omnia quaecunque faciet prosperabuntur.

C Folium ejus, sermones ipsius promissionis intellige, qui nullo casu a veritate decidunt, sed omnia quae agit in actu prosperitatis perficit, quae omnia accipienda sunt fructus et folia, id est facta et dicta.

5 Non sic impij ÷ non sic ..: sed tanquam pulvis Quem projicit ventus ÷ a facie terrae.

C Non sic impii, vox est terrentis, sicut est invitantis, beatus vir, quoniam non erit sic impius, ut superius dixit beatos esse. Pulvis est resolutio terrae, cui homo terrenus comparatur cum inflatur vento superbiae, et abjicitur sua levitate a firmamento [Col. 0051B] praeceptorum Dei. Pulvis huc illucque dispergitur, sic et impius (qui semel Deum negaverit) quocunque eum aura diaboli traxerit, illuc errore perducitur.

6 Ideo non resurgunt impii in judicio: Neque peccatores in consilio justorum.

C Impii sunt, qui sanctam Trinitatem nullatenus confitentur. C H Resurgunt impii, sed non in judicio, quia jam judicati sunt. C Justus surgit ut judicet, peccator ut judicetur. Impius, ut sine judicio puniatur. Peccatores sunt Christiani sed peccatis obnoxii, qui ideo non resurgunt in consilio justorum, id est in judicio justorum, quia jam illis, scilicet justis, per gratiam confessionis peccata dimissa sunt. In quo numero et sancti sunt, quia nullus nisi [Col. 0051C] Deus sine peccato est. B Super Job: Hic ordines notantur quatuor de die judicii, id est sancti qui jam judicati sunt ad regnum, et cum Christo veniunt ad judicandum. Et impii jam adjudicati sunt ad supplicium. Peccatoribus dicitur qui poenitentiam egerunt: Venite, benedicti; et qui non egerunt: Discedite a me. In consilio, id est in aeterno bono, quod sequi consilium fuit sanctis. C Vel in consilio, id est in judicio, ut cum eis judicent. Judicium enim in consilio est, dum quasi ex consilio assessorum, diversa peccata diversis poenis punientur

7 Quoniam novit Dominus viam justorum: Et iter impiorum peribit.

[Col. 0051D] C Bonorum viam, id est, opera dicit nosse Deum, iter impiorum perire, quasi Dominus utcunque nesciat. Sed est sensus, hoc scit Dominus quod in beatitudine permanebit, hoc nescit, quod peribit, id est diabolus cum sequacibus suis, qui est iter impiorum in poena perpetua. A Peribit igitur, pro non novit, dixit, sed et planius dicitur, quia hoc est nesciri quod perire, et sciri manere et esse.

TT. ÷ Psalmus David ..

C Est iste psalmus habendus, primus in titulo, secundus in ordine; unde in Actibus apostolorum dicitur primus. H Vel quia apud Hebraeos, iste cum primo unus psalmus habentur sine titulo. Per titulum autem intelligitur uniuscujusque Psalmi intellectus. Quid est enim titulus nisi clavis, ut ita dixerim. In domum non ingreditur nisi per clavem, ita et uniuscujusque psalmi intellectus, per clavem hoc [Col. 0052B] est, per titulum intelligitur, in cujus, scilicet persona cantatur, aut in persona Christi, aut in persona Ecclesiae, aut in persona Prophetae, et de qua re sit.

1 Quare fremuerunt gentes: Et populi meditati sunt inania.

C Corripit hic Propheta populos, non solum Judaeos, sed et gentiles, cur fremuissent contra Christum, quod proprie ferarum est; fremuerunt enim belluino furore, quia recta ratione carebant. Meditati sunt inania, non intelligentes ejus adventum esse fructuosum omnibus credentibus.

2 Astiterunt reges terrae et principes convenerunt in unum Adversus Dominum: et adversus Christum ejus. [Col. 0052C] ÷ Diapsalma ..

C. Reges autem terrae, Herodem dicit, qui infantes occidit, alterumque Herodem nepotem ejus qui Pilato in nece Christi consensit. Principes Pharisaeos dicit: princeps dictus quasi prima capiens. Venerunt in unam voluntatem, non in unum conventum, adversus Dominum, id est Patrem, Christum ejus, id est Filium.

3 Disrumpamus vincula eorum: Et projiciamus ÷ a nobis .. jugum ipsorum.

C Verba ista sunt dementium Judaeorum. Putabant enim se vincula dirumpere, id est, evangelica praecepta, si in auctorem legis et in apostolos ejus malivola voluntate consurgerent, et jugum ipsorum projicere, cum jugum Domini sit suave [Col. 0052D] et onus ejus leve (Matth. XI) . Vanaque voluntate decepti, putebant ejus dominationem gravissimam, quam se abjicere festinabant, unde salvari poterant.

4 Qui habitat in coelis irridebit ÷ eos .. Et Dominus subsannabit eos.

C Coelos hic sanctos dicit, in quibus Christus habitat. Irridebit et subsannabit, ex humano more suscipienda sunt. Caeterum, nec irridet ullum Deus, nec vultu subsannat, sed virtute sua peragit quaecunque disponit.

5 Tunc loquetur ad eos in ira sua: Et in furore suo conturbabit eos.

C Tunc loquetur. Illud tempus significat venturi [Col. 0053A] judicii. Ira ergo Dei et furor vocatur retributio peccatorum, nam illos motus Divinitas non patitur, sed humana consuetudine hic loquitur. H Non autem ait puniet sed turbabit, ut absque poenis qui turbatus est corrigatur, nam ira aliquando necessaria correptio est, ut patris in filium, medici in aegrotum.

6 Ego autem constitutus sum rex ÷ ab eo .. super Sion montem sanctum ejus, Praedicans praeceptum ejus.

H Ego autem (vox Christi) constitutus sum rex a Deo Patre pro parte carnis. C Sion Hebraica lingua, Latine specula dicitur, et hic Ecclesiam significat, quam et montem appellat, propter altitudinem honoris et fidei firmitatem. Praedicans [Col. 0053B] praeceptum, H C hoc est Evangelium.

7 Dominus dixit ad me: Filius meus es tu; Ego hodie genui te.

C Dominus, significat Patrem. Filius meus es tu, ut in Evangelio: Hic est Filius meus dilectus (Math. III, 17) . Dicendo autem hodie, cooeternitatem suae majestatis ostendit. Genui te, illam nativitatem significat, de qua dicitur: Generationem ejus quis enarrabit (Isa. LIII) ?

8 Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam: Et possessionem tuam terminos terrae.

C Postula a me, id est obedi ut possis postulare. Postulare enim hic jubetur, ut petat secundum humanitatem, et accepta possideat. Gentes nationes significat; gens enim a genere vocitatur. Cum dicit [Col. 0053C] haereditatem tuam, naturam suae Deitatis ostendit. Haereditas ab hero dicta est, id est a Domino quod in ea potestate libera dominetur. Cum dicit possessionem, universas gentes credituras significat. Termini terrae, substantiam in hoc omnium creaturarum vult intelligi.

9 Reges eos in virga ferrea: Et tanquam vas figuli confringes eos.

C Reges eos, id est potestatem tyrannicam auteres ab eis. Illi enim reguntur qui salvantur. Virga ferrea fortitudo est aequitatis. Confringes, id est per conversionis studium conteres in eis terrenas cupiditates. Bene enim peccator vasi luteo comparatur, ut confractio ejus facilis et vita lutea monstretur, sed in melius reparatur, cum divina [Col. 0053D] gratia in spiritualem hominem perducitur.

10 Et nunc, reges, intelligite: Erudimini ÷ qui .. judicatis terram.

C Nunc, reges. Reges dominatores vitiorum dicit, qui haec intelligere et implere Domino praestante valent. H Erudiri, doceri est; ipsi enim bene judicant terram, id est ecclesiam, qui bona quae intelligunt alios docent. C Terra autem dicta est a terendo.

11 Servite Domino in timore: Ei exsultate ÷ ei .. cum tremore.

A Servite Domino. Et ne superbiant, subdit, in timore. C Sicut enim timor Dei delicta excludit, ita securitas culpas admittit. Sed ne misera servitus [Col. 0054A] propter timorem videatur, addit, et exsultate, sed ne iterum in temeritatem eatur, subdit, cum tremore. Itaque ne exsultatio faceret nos elatos, addit, cum tremore, ut reverenter Deo serviatur.

12 Apprehendite disciplinam: nequando irascatur ÷ Dominus .. et pereatis de via ÷ justa ..

C Ille apprehendit disciplinam qui se munit poenitentia vera contra noxia vitia. Nequando in longa Dei patientia pereat de via justa, id est de Christo, qui est vera via recte ambulantium ad vitam, dux euntium, iter ad beatitudinem festinantium.

13 Cum exarserit in brevi ira ejus beati omnes qui confidunt in eo.

[Col. 0054B] C Exarsit enim in brevi ira ejus, in illo judicio brevi, ubi non est singulorum discussio, sed simul omnia judicat judex. H Beati omnes, qui non in homines neque in semetipsos, sed in Deum confidunt. Iste psalmus finit, unde superior incipit, id est a beatitudine, et ideo apud Hebraeos pro uno habentur.

TITULUS PSALMI: Psalmus David cum fugeret a facie Absalon filii sui.

C Totus hic psalmus ad personam Christi refertur. Oportet autem eum tertium locum tenere, quia sanctae Trinitatis, et triduanae resurrectionis in se mysteria continet. Nam per liberationem David resurrectio Christi significatur.

1 Domine, quid multiplicati sunt qui tribulant me? Multi insurgunt adversum me.

C Ista verba dicit Propheta admirando, cur Judaei Dominum tribulassent et gentes, a quo salvari dedebeant, tam multi enim fuerunt surgentes contra Christum, ut de numero discipulorum Judas illis fuerit [Col. 0054D] unus aggregatus.

2 Multi dicunt animae meae: Non est salus ipsi in Deo ÷ ejus .. Diapsalma.

C Repetit, multi dicunt, ut ostendat densissimam stultissimamque impiorum vesaniam. Ideo dicunt: Non est illi salus; putabant enim non habere Patrem dilectionem Filii, quem carnaliter permisit occidi.

3 Tu autem, Domine susceptor meus ÷ es .. Gloria mea et exaltans caput meum

C Hic, Filius susceptorem Patrem vocat secundum formam servi, necnon gloriam et exaltationem capitis sui, ut divina humanaque substantia una esset sine aliqua confusione persona.

4 [Col. 0055A] Voce mea ad Dominum clamavi, Et exaudivit me de monte sancto suo. Diapsalma.

C Cum dicit: Voce mea ad Dominum clamavi, hoc est: Pater, clarifica Filium tuum. Exaudivit me; ut ibi, Clarificavi et iterum clarificabo (Joan. XII) . De monte, id est de Divinitatis altissima summitate.

5 Ego dormivi et soporatus ÷ sum .. et exsurrexi: Quia Dominus suscepit me.

C Ego dormivi, dixit, id est, post passionem in sepulcro quievi, quia celeriter resurrexit. Soporatus sum, signat securam dormitionem. Est enim sopor dulcis quies et somni suavitas. Exsurrexi, cum alacritate, deposita mortalitate. Suscepit Filium divina [Col. 0055B] potentia, quia per se non potuit resurgere humana natura.

6 Non timebo millia populi crcumdantis me. ÷ Ex .. surge, Domine, salvum me fac, Deus meus.

C Timere non potuit iniquum populum, cui erat in sua divinitate maximum praesidium. Non dicit Filius excitando Patrem, Exsurge, Domine, sed tropologice et figuraliter postulat in resurrectione paternum auxilium. Est enim tropus dictio, ab eo loco in quo propria est, translata in eum locum in quo propria non est. Est itaque Scripturis divinis mos iste ad experimendam causam, per tropologiam ex nostra consuetudine aliqua de Deo dicere

7 Quoniam ÷ tu .. percussisti omnes adversantes [Col. 0055C] mihi sine causa Dentes peccatorum contrivisti.

C Percussit Dominus Pater adversantes Filio, id est haereticos, qui insequuntur catholicas regulas sine causa, id est sine ratione. Dentes contrivit, id est verba mordacia detrahentium divinis dogmatibus. Deus dictus a demendo est, quoniam omnia demunt dentes.

8 Domini est salus. Et ÷ super populum tuum benedictio tua. † Diapsalma ..

II Domini est salus, id est non ab homine, sed a Deo Patre, et super populum Christianum benedictio Domini descendit.

TT. In finem psalmus David canticum.

C Psalmorum finis non modo significat alicujus rei consumptionem, sed perfectionem, et ideo hic ad Christum est referendum, qui est finis legis [Col. 0056A] (Rom. X) . Psalmus est musicum organum capite sonorum, vel potius est melodia qua divina praeconia canebantur. Canticum, quod supernas laudes humanis vocibus personabat.

1 Cum invocarem exaudivit me Deus justitiae meae, In tribulatione dilatasti mihi.

C Vox Ecclesiae ad Christum; licet sciat se esse auditam, tamen orare non cessat. Tribulatio est, quae dilatat in martyrio sanctam Dei Ecclesiam, quando eodem tempore confessores fiunt et martyres coronantur, totaque turba justorum contritionibus semper augetur.

2 Miserere mei: et exaudi orationem meam.

C Miserendum sibi esse dicit pia mater, si ejus [Col. 0056B] oratio pro filiis audiretur, quoniam quidquid membris tribuitur toti hoc corpori sine dubitatione praestatur.

3 Filii hominum, usquequo gravi corde? Ut quid diligitis vanitatem et quaeritis mendacium? Diapsalma.

C Graves corde dicit filios qui, agnita veritate, hoc est Christo, adorare magis elegerunt idola vanitatis. Vanitas quidem nomen est generale vitiorum, sed illud proprie vanum dicitur quod a Deo probatur alienum. Mendacium, hoc est idolum, tale enim merito susceperunt, quia contra veritatem erecta sunt. Diligere enim debemus proficua, non noxia.

4 Et scitote quoniam mirificavit Dominus sanctum [Col. 0056C] suum: Dominus exaudiet ÷ me .. cum clamavero ad eum.

C Hic indicat Propheta arcanum sanctae Incarnationis. Sanctum dicit, id est Filium. Merito se exauditum dicit, quoniam Christum populis praedicavit. Clamat ad Christum, qui illum bonis operibus supplicat.

5 Irascimini et nolite peccare. Quae dicitis in cordibus vestris et in cubilibus vestris compungimini. Diapsalma.

C Irasci debemus praeteritis peccatis, scilicet poenitendo, ut horreat nos, qui peccavimus. Cum dicit in cordibus et in cubilibus, ostendit agnoscere Deum cogitationes hominum. Cubile enim a cubando dicitur, quod est domicilium ferarum, et est sensus: [Col. 0056D] Deserite pravas cogitationes, antequam scelera perpetretis, id est antequam in opera malas cogitationes ducatis; dum adhuc in corde sunt, exstinguite. H Vel nocte expiate per lacrymas, quod in die cogitando peccastis.

6 Sacrificate sacrificium justitiae et sperate in Domino. Multi dicunt: Quis ostendit nobis bona?

C. Superius admonuit mater clementissima Ecclesia ab antiquis idolorum sacrificiis et culturis recedendum, nunc hortatur et Christianos semetipsos, non pecudes, recte vivendo Deo sacrificare. Sperareque docemur in Deo, qui salutaria ejus promissa consequamur. Quis ostendit nobis bona, dicunt [Col. 0057A] multi dubitando, quod nec pauci debuerant, id est resurrectionem esse venturam et bonorum praemia? Cui interrogationi statim sancta mater respondet dicens: Signatum, etc.

7 Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine, Dedisti laetitiam in corde meo.

C Signatum est super nos lumen vultus tui, quia sicut nummus imperatoris habet imaginem, ita fidelibus signa coelestis regis imprimuntur in baptismo et aliis sacramentis, hoc est, signaculum sanctae crucis, quo diabolus effugatur. Lumen est vultus Dei, impressio crucis, quia eos illuminat semper qui se non polluunt ulla pravitate. Laetitiam dicit rectae fidei, tunc enim laetamur veraciter, quando recte credimus. A Vel lumen illud gratia Dei est, [Col. 0057B] infusa menti reparandae, qua ratio insignitur ut denarius regis imagine, et hoc lumen est totum et verum hominis bonum.

8 A fructu frumenti et vini ÷ et olei sui .. Multiplicati sunt.

C Admonet eos qui carnalibus rebus intenti esse probantur, multiplicati sunt enim pessimis actibus, id est mundana voluptate completi. Ideo addidit, sui, quia peccatores istis utuntur terrenis fructibus, non secundum praecepta Dei, sed secundum desideria sua. Vel, sui, id est Christi, panis cujus vivus est, et vinum inebrians, et oleum caput, id est mentem impinguans. Frumentum vero dictum est a frumine, id est a summa parte gulae; antiqui enim caput gulae [Col. 0057C] frumen vocabant.

9 In pace in idipsum: Dormiam et requiescam.

C Ne putares pacem istam temporalem significari, sed incommutabilem coelestemque in corde permanentem, ideo dicit in idipsum, ut intelligas, nulla varietate in seipsa veram pacem mutatam. Dormiam, id est in ipsa pace vitam finiam. Requiescam in futura beatitudine, quando jam requies dabitur sanctis et pausatio gloriosa.

10. Quoniam tu, Domine, Singulariter in spe constituisti me.

C Singularis spes est Ecclesiae in membris suis, quia sola recipit regnum Dei, quod impii non possunt adipisci. Cum dicit, Constituisti me, significat [Col. 0057D] dignam deliberatamque sententiam, quam hic habemus in spe, ibi possidetur in re.

[Col. 0069A] TT. In finem pro occultis filii. Psalmus David.

C In finem, pro occultis filii David psalmus. Finis iste signat illum: non in quo deficitur, sed in quo crescitur, qui nobis initium est boni, finis est mali. Pro occultis filii: personam significat Salvatoris, cujus mysteria et judicia nobis sunt occulta. Totus hic psalmus, in persona Ecclesiae per prophetam canitur.

1 Confitebor ÷ tibi .. Domine, in toto corde meo; Narrabo omnia mirabilia tua.

C In toto corde confitetur Deum, qui nullis cogitationibus mundanis fluctuat, quod est perfectorum. Narrabo, etc. H Ac si dixisset quantum me docuisti, tantum narrabo. Qui narrat quantum intelligit: [Col. 0069B] omnia mirabilia Dei narrat, quamvis in se plura sint.

2 Laetabor et exsultabo in te; Psallam nomini tuo, Altissime.

C Plus est enim exsultare quam laetari. Exsultare est animi et corporis motu majori jocundissima libertate gaudere, laetari vero: animo dilatari in gaudio, laetitia enim quasi latitia, id est mentis latitudo, in gaudio dicitur. Psallam, H opere compleam. Nomen Patris Filius est. Altissimus ipse est Deus.

3 In convertendo inimicum meum retrorsum: Infirmabuntur et peribunt a facie tua.

H. Inimicum dicit diabolum, cui Dominus dixit: Vade retro, Satana (Matth. XVI) . Putant enim quidam, [Col. 0069C] non Petro sed diabolo, Petro suggerenti Dominum respondisse: Vade, retro, Satana, id est adversarie, seu inimice. Infirmabuntur. Hic pluraliter omnes satellites diaboli comprehendit, qui prius fortes erant propter peccata nostra, modo infirmi; nos autem in Deo fortes. Peribunt ante faciem. C Id est ante gratiam [ al. faciem] Christi.

4 Quoniam fecisti judicium meum et causam meam. Sedisti super thronum ÷ qui .. judicas justitiam.

H. Fecisti judicium meum, vox Ecclesiae. Ac si dicat: gentes elegisti, Judaeos reprobasti. Causam meam, id est, causasti pro me contra adversarios, et vindicasti me, et fecisti causam meam bonam. Thronum Graecum est, Latine sedes, quia unusquisque [Col. 0069D] sedes Dei est. C Hic praesens tempus pro futuro dixit, judicas, quia judicaturus sit aequitatem.

5 Increpasti gentes, ÷ et .. periit impius: Nomen eorum delesti in aeternum, et in saeculum ÷ saeculi ..

H. Increpasti gentes per apostolos, quia idola adorabant. Et periit impius, quia ab impio per praedicationem factus est pius. Nomen eorum delevit, id est nomen impietatis. C In saeculum saeculi, futurum regnum signat, quod nulla aetate nullo tempore finietur, est enim saeculum aeternum post istud mutabile saeculum; quod est saeculum, id est sequens aeternitas istius saeculi, id est, isto finito aliud incipit.

6 [Col. 0070A] Inimici defecerunt frameae in finem: Et civitates ÷ eorum .. destruxisti.

C Inimici genitivus casus est, id est diaboli, cujus frameam defecisse testatur, quando virtus diaboli in fine Omnipotentis judicio destruetur. Framea Hebraicus sermo, Latine gladius. Civitates, populos infideles, quorum pectora diabolus in hoc saeculo possidebat; in ultima Christi manifestatione dicit convictos.

Periit memoria eorum cum sonitu: Et Dominus in aeternum permanet.

C Cum sonitu dicit, id est cum clamore maximo, quod fieri solet, quando res prosperae gravissimo fine clauduntur, ut nec potestas eorum videatur remanere, nec nomen. Et ecce decora nimisque apta [Col. 0070B] diversitas, quia prius dixit impios perire, nunc in aeternum Dominum permanere dicit.

8 Paravit in judicio thronum suum, et ipse judicabit orbem terrae in aequitate: Judicabit populos in justitia.

C Paravit, scilicet Deus homo, ut qui hic in humilitate judicatus est, ibi in majestate judicaturus adveniat. Et ipse utique Dominus Christus judicabit. Orbem terrae sanctos viros debemus accipere. Isti judicandi sunt in aequitate qui audituri sunt: Venite, benedicti Patris mei (Matth. XXV) ; aequitas enim pro placiditate et leni judicio poni solet. Populos, peccatores dicit. Isti cum justitia judicandi sunt, quibus dicetur: Ite in ignem aeternum (Ibid.) .

9 Et factus est Dominus refugium pauperi: [Col. 0070C] Adjutor in opportunitatibus, in tribulatione.

C Magna cogitatio gaudiorum, ipsum habere refugium quem et judicem. Pauper Dei est ille, qui terrena despiciens, coelestia desiderat. Illud adjutorium dulcissimum est, quod in opportunitate, id est necessitate praestatur. In tribulatione, cum animus afflictorum ad compunctionem avidius incitatur.

10 Et sperent in te qui noverunt nomen tuum Quoniam non dereliquisti quaerentes te, Domine.

C Sperent in te, non in saeculi blandimenta respiciant, sed in tuam promissionem confidant, qui noverunt nomen, id est qui majestatem tuam sanctissima devotione venerantur. A Nomen enim est Dei: Dominus, vel Est. Quod novit, qui libenter ei servit [Col. 0070D] qui vere est. Ideo nemo speret in transitoriis, praeter fuit et erit nihil habentibus. Nam quod in illis futurum est, cum venerit fit statim praeteritum, exspectatur cum cupiditate, amittitur cum dolore, non tenetur cum certitudine. C Sequitur causa cur sperent in Deum, quia non patitur eos deserere quos videt ad se confugere

11 Psallite Domino ÷ qui .. habitat ÷ in .. Sion: Annuntiate inter gentes studia ejus.

H Psallite Domino, id est praedicate Dominum, et opere implete quod praedicatis. Sion speculatio dicitur, id est Ecclesia, in qua habitat Christus. Annuntiate. Vox Prophetae admonet praedicatores praedicare studia ejus, id est mandata Christi.

12 [Col. 0071A] Quoniam requirens sanguinem eorum recordatus est: Non est oblitus clamorem pauperum.

C Quia superius dixit, praedicate gentibus; ne quis putaret inultum esse sanguinem martyrum, dixit requirens sanguinem, ut vindicta terreret persecutores, et martyres promissio mulceret. Non est oblitus dicit, ne putent oblivisci Deum (propter longinquitatem futuri judicii) retribuere bona pauperibus Christi.

13 Miserere mei, Domine: Vide humilitatem meam de inimicis meis.

C Postulat sibi Propheta sic subveniri, ut videatur a rege Christo, quia ejus conspectus auxilium est. Supplicat iterum intelligi a Domino suam humilitatem [Col. 0071B] de superbia persecutorum, quia tantum videntur extolli persecutores, quantum humiliantur martyres.

14 Qui exaltas me de portis mortis: Ut annuntiem omnes laudationes tuas in portis filiae Sion.

C Porta vero mortis est diabolus vel vitia illecebrosa, per quae introitur ad aeternam mortem. Exaltas me, id est longe facis a talibus. Liberatus ex illis portis mortis, pollicetur se pronuntiaturum laudes Domini in portis Sion, id est in toto orbe sanctae Dei Ecclesiae. A Portae enim Ecclesiae sicut sunt apostoli, ita omnia optima studia, per quae venitur ad visionem pacis in Ecclesia. H. Portae etiam mortis haeretici, et omnis mala doctrina. Portae Sion, id est Ecclesiae boni praedicatores et [Col. 0071C] sancta doctrina.

15 Exsultabo in salutari tuo: Infixae sunt gentes in interitu quem fecerunt.

C Merito ergo se dicit Propheta in ipso gaudere, id est in Christo, ubi gaudii nullus est finis. Infixas enim gentes dicit, quae timore Domini non tenentur, id est quasi quibusdam clavis peccatorum ligatas, ut non valeant se excutere, quod non improbe ad Judaeos pertinere dicimus; ut ita sint malis suis affixi Judaei perfidi, sicut in cruce clavis Dominum infigere decreverunt: poena etiam cuique sua est iniquitas.

16 In laqueo isto quem absconderunt: Comprehensus est pes eorum.

C Laqueum vero occultaverunt quantum potuerunt, [Col. 0071D] et tamen Christum nil celare valuerunt. Comprehensos illos dicimus quos captio nodosa constringit, sic fuit pes eorum, id est gressus animi, et desiderium pravum, quod eos ambulare fecit ad vitia. A Laqueus quippe occultus dolosa cogitatio; pes animae amor, qui, si pravus est, dicitur cupiditas; si rectus, charitas. Eo movetur anima quasi ad locum quo tendit, id est delectationem bonam vel malam.

17 Cognoscet Dominus judicia faciens: In operibus manuum suarum comprehensus est peccator. Canticum diapsalmatis.

C Cognoscetur Dominus, quando humanum genus [Col. 0072A] sive a sinistris seu a dexteris judicio Dei erit segregatum. Comprehensus est peccator operibus suis, cum secundum qualitatem operis sui dignam recipit ultionem.

18 Convertantur peccatores in infernum Omnes gentes quae obliviscuntur Deum

C Convertantur peccatores, dicit, id est ab hujus mundi delectatione tollantur, ne diutius possint in sua voluptate gaudere. Infernus autem dictus est ab eo quae illic animae jugiter interantur, ad quem sine dubio perventuri sunt, qui Domini praecepta contemnunt. Oblivisci Dominum est involvi erroribus superstitionum et coeno voluptatis, nam e contrario illius memores sunt qui talia non requirunt.

19 Quoniam non in finem oblivio erit pauperis: [Col. 0072B] Patientia pauperum non peribit in finem.

C Non enim oblivio erit pauperis, quando venerit Dominus in fine saeculi judicare mundum, dicit etiam non perire patientiam quae fideles coronat. Nam si deest homini patientia, anima ejus non est perfecta. In finem. H Quia si differtur auxilium a sanctis, tamen non aufertur nisi venit

20 Exsurge, Domine, non confortetur homo: Judicentur gentes in conspectu tuo.

C Prospexit Propheta adventum Antichristi et proclamavit. Exsurge, Domine, non confortetur, id est non praevaleat homo pessimus scilicet Antichristus, cujus nequitiam non valet sustinere humana conditio. Gentes etiam petit judicari celerrimo adventu, quae cum ipso Antichristo scelera magna [Col. 0072C] facturae sunt.

21 Constitue, Domine, legislatorem super eos: Ut sciant gentes quam homines sunt. Diapsalma:

C Legislatorem, hic Antichristum dicit, ut talis princeps detur peccatoribus, non qui eos regat sed cum ipsis simul depereat. H Sciant, cum damnatae fuerint gentes, etc., quoniam spem suam in hominem posuerunt et non in Deum. C Tamen legislator verissimus solus Deus, Antichristus vero male et false legislator erit.

22 Ut quid, Domine, recessisti longe? Despicis in opportunitatibus, in tribulatione?

C Non cessit longe Christus, quia ubique totus est, sed quasi recessisse creditur cum subvenire tardaverit. Despici enim nos credimus si vel minimo [Col. 0072D] tempore ab auxilio Dei differamur, hoc dixit Propheta pro anxietate gementium. Sed ille tunc magis praestat, cum magnae patientiae nobis solatia ministrat.

23 Dum superbit impius. Incenditur pauper: Comprehenduntur in consiliis quibus cogitant.

C Superbit impius. Cum facta suae malignae voluntatis superbus expleverit, tunc magis incenditur pauper catholicus ad studium virtutis, quia, dum viderit peccatorem nimis exaltatum, facile novit casurum, sed isti impii comprehenduntur debitis poenis puniendi. A Vel, in consiliis cogitationum malarum, quibus cogitant comprehendere sanctos ad affligendum. Et cur superbiat ipius subdit, quoniam laudatur, [Col. 0073A] etc. Et haec est magna ira Dei in impium, ut desit correctio et assit adulatio, adulantium enim linguae alligant animas in peccatis.

24 Quoniam laudatur peccator in desideriis animae suae: et iniquus benedicitur

25 Exacerbabit Dominum peccator: Secundum multitudinem irae suae non quaeret.

C Malus enim, dum ab alio peccatore laudatur, extollitur in desiderio laudis, nec de correctione cogitat, cui laudator blandiens invenitur. Sequitur argumentum ejus iniquitatis, ut ille benedicatur qui male potius agere cognoscitur, deceptus adulantium falsitate. C Exacerbabit Dominum peccator, id est ad iracundiam concitabit sua indicibili superbia, quod [Col. 0073B] proprie de Antichristo datur intelligi, qui irritat Dominum, quando se sua fallacia non solum terrenum regem sed etiam rerum omnium praedicabit Deum, sed hoc ei erit ad ruinam, ideo, ut falsus Deus, flammis dignis punietur. Non requiret Deum Antichristus, ut sua peccata crudelia dimittantur, quia in conspectu suo non habet Deum; ideo subditur, non est, etc.

26 Non est Deus in conspectu ejus: Inquinatae sunt viae illius in omni tempore.

C O quam profunda caecitas, Deum ante oculos non habere. De Antichristo dicit, omnes semitas ejus esse pollutas, id est cogitationes et facta sordida; necesse enim est ut sint contaminata quae pestiferi ducatu diaboli sordidantur

27 [Col. 0073C] Auferuntur judicia tua a facie ejus: Omnium inimicorum suorum dominabitur.

C Auferuntur judicia Dei a corde impii, quando videt tardius venire quod celeriter meruerit sustinere. Hoc illi quoque auget interitum, quod dicitur tenere principatum inimicorum suorum, qua gloriatione ad scelera pronior erit: cum nullum sibi obviam ire cognoverit.

28 Dixit enim in corde suo: Non movebor a generatione in generationem sine malo.

C Dicit Antichristus, Non movebor, id est nullam gentem intactam relinquo, sed pergam de gente in gentem vindicandus. Actus vero suos ostendit uno verbo, quando se dicit sine malo nihil esse facturum.

29 [Col. 0073D] Cujus maledictione os plenum est et amaritudine et dolo: Sub lingua ejus labor et dolor.

C Nequitia ejus duplici perversitate describitur. In ore quippe habebit blasphemam maledictionem, cum se filium Dei mentitur. Amaritudinem, quando contradicentibus sibi poenam mortis indicit et ad supplicia jubet pervenire. Labor, cum diversis cladibus affligit innoxios. Dolor, cum martyres facit. Haec habet in ore quae locuturus est publice; haec vero habet sub lingua quae cogitat. Cogitat vero laborem et dolorem, quia sine his consummari non potest corona martyrii.

30 [Col. 0074A] Sedet in insidiis cum divitibus in occultis: Ut interficiat innocentem.

C Cum dicit, sedet in insidiis, actus Antichristi comparavit consuetudini latronum, qui se occultant ut interficiant innocentes. Divites hic in malo accipiuntur, sicut pauperes in bono. A Divites enim saeculi dicit, quos ditabit ut eorum gloria alios decipiat. C Interficere innocentem est de religioso facere sacrilegum, ejusque animam perpetua morte damnare.

31 Oculi ejus in pauperem respiciunt: Insidiatur in abscondito quasi leo in spelunca sua.

C Cum dicit oculos ejus in pauperem, scilicet spiritu respicere, sciendum quod non respicit ut [Col. 0074B] proficiat illi pauperi, sed ideo intendit ut occidat. H Leonem Antichristum nominat, diabolus quoque et leo et draco dicitur. Leo quando aperte persequitur, draco quando occulte nocet. C Quod ait, ut leo, ad vim pertinet; sed quod addit, in cubili suo, ad dolos pertinet suos, quibus laceraturus est Christianos.

32 Insidiatur ut rapiat pauperem: Rapere pauperem dum attrahit eum.

C Iteratio insidiarum nimiam calliditatem hostis ostendit. Rapere pauperem subitum periculum animae significat. Dum attrahit eum, id est, dum illum molitur a veritate reducere, et ad venerationem sui nominis molitur adducere.

33 In laqueo suo humiliabit eum: [Col. 0074C] Inclinabit se et cadet cum dominatus fuerit pauperum.

C Laqueus significat dolum, quo corda simplicium capiuntur. Humiliabit autem, quando de vera religione cadunt ex suasione diaboli, qui ad insanam doctrinam perducuntur. Inclinabit se tyrannus, cum animum suum remiserit in aliquod otium cessando a tanta persecutione, nimia acquisitione perditorum satiatus. Post poenas afflictionesque justorum, cadet nequissimus cum suis sequacibus de sua praesumptione, quando illi supervenerit repentinus interitus; finem enim saeculi infelix nescit, quoniam eum in sua potestate Dominus constituit. H Ideo cum se sperabit adhuc longe victurum, repentinus ei superveniet interitus.

34 [Col. 0074D] Dixit enim in corde suo: Oblitus est Deus: Avertit faciem suam ne videat in finem.

C Nimis stulta cogitatio, putans Dominum fideles suos nolle respicere, pro quibus passionem sustinuit, cum propter ipsum doceantur omnia poenalia et adversa sustinere.

35 ÷ Ex .. surge, Domine Deus. Exaltetur manus tua: ne obliviscaris pauperum.

C Exsurge, Deus, hoc est, celeriter veni; exaltetur manus tua, operationem judicii significat. Illud enim Propheta desiderabat venire, unde Antichristus posset occumbere. Ne obliviscaris, nunc rogat, ne secundum votum tyranni obliviscatur pauperum [Col. 0075A] in finem saeculi, ubi retributio est futura meritorum.

36 Propter quid irritavit impius Deum? Dixit enim in corde suo: Non requiret.

C Interrogando enim dicendum est, propter quid irritavit impius Deum. Respondendum, ideo quippe quoniam Deum impius putabat non posse sua facta requirere et pauperum injurias, quasi circa cardines coeli Deus ambulans, nostra non consideraret, sed inveniet memorem in futuro, quem sperabat oblitum.

37 Vides quoniam tu laborem et dolorem consideras Ut tradas eos in manus tuas.

C Propheta loquitur ad Deum: Vides quoniam [Col. 0075B] tibi nullus illudat; consideras enim laborem et dolorem, quem ille perfidus sub lingua habuit, id est in cogitatione sua revolvit. Ut tradas eum, id est judicio traditus non evadet, sed digna factis recipiet, cum aeterna damnatione torquebitur.

38 Tibi derelictus est pauper: Orphano tu eris adjutor.

C Cum dicit, tibi derelictus est pauper, ostendit quoniam qui Domino derelinquitur, nulla utilitate fraudatur, hoc est enim pio principi dimitti, quod bonis omnibus tradi. Pauper enim dictus a paulo lare. Pupillum vero dicit non cujus genitor carnalis occubuit, sed cui pater sepultus est, id est mundus quem non amavit. Tu eris adjutor dicit, ut cum carnaliter [Col. 0075C] affligi videas, eos non dubites esse liberandos.

39 Contere brachium peccatoris et maligni: Quaeretur peccatum illius et non invenietur.

C Redit nequitia Antichristi ante oculos Prophetae et rogat: Contere brachium ejus, id est ad nihilum redige potentiam, qua male utebantur peccatores, quia insigniter impia faciebant. Malignus, quia iniquus suasor erit, ut quos terrore non potest pervertere, saltem per noxia praemia conetur declinare. H Quaeritur peccatum illius nec invenietur, hoc est ad emendationem non est dignus venire. C Addidit, nec invenietur, quia dubium non est perire scelestam potestatem, cujus auctor est damnandus. A Ut sic inveniatur peccatum et peccator ad damnationem, quae non inveniuntur ad emendationem.

40 [Col. 0075D] Dominus regnabit in aeternum et in saeculum ÷ saeculi .. Peribitis gentes de terra illius.

C Interfecto Antichristo, redit Propheta ad ordinem futurarum rerum, ubi jam securitas sanctorum et regnum aeternum Christo Deo est. Gentes, peccatores et impios dicit, qui feraliter vivunt. De terra illius, regnum signat Salvatoris, quo soli beati perfruuntur.

41 Desiderium pauperum exaudivit Dominus: Praeparationem cordis eorum audivit auris tua.

H Desiderium pauperum, dicit voluntatem Ecclesiae, ut ei tribueret regna coelorum. C Et praeparationem cordis, id est concupiscentiam, quae ostendit [Col. 0076A] virtutem animi ardore mentis. H Aurem Dei, clementiam divinam dicit.

42 Judicare pupillo et humili: Ut non apponat ultra magnificare se homo super terram.

C Ecce auctoritate prophetica admonemur, pupillum humilem Deo esse gratissimum. Cum pupillus humilis dicitur, justissimus approbatur, ut non apponat ultra, hoc est, H ut non elevet Antichristus se ultra super electos Dei, quia C tunc omnia mala finienda sunt, cum auctor mortis cum sua plebe damnabitur. Haec sunt occulta Filii, quae psalmi hujus titulus canit.

TT. In finem ÷ Psalmus .. David.

C Sciendum est hunc psalmum probatum esse ad haereticos destruendos.

1 In Domino confido: [Col. 0076C] Quomodo dicitis animae meae: Transmigra in montem sicut passer?

H In Domino confido. Vox Ecclesiae contra haereticos. C Ac si dixisset, Dum ego sum in religionis fixo cacumine constitutus, quomodo suadetis me: Transmigra in montem, id est ad haereticam pravitatem, mentientes esse Christum ibi, ubi veritas esse nulla probatur? Mons significat elevatam superbiam mentis, qua sola haeresis incurritur, dum haeretici humilibus consentire nolentes, super Ecclesiam se erigere conantur. Passer haereticum signat, qui ad nequissimas praedicationes inconstantis animi levitate transfertur. Instabilis enim avis passer, et alii in foraminibus parietum, alii in roscidis vallibus, nonnulli in squalidis montibus habitant.

2 [Col. 0076D] Quoniam ecce peccatores intenderunt arcum: paraverunt sagittas suas in pharetra: Ut sagittent in obscuro rectos corde.

H Quoniam ecce peccatores, id est haeretici, intenderunt arcum, id est ora illorum contra Ecclesiam. Intenderunt arcum, id est potentiam verbositatis suae. C Paraverunt sagittas, id est verba venenosa. In pharetra, id est in corde. H ut sagittent, etc., id est cum viderint in Ecclesia obscuratos imperitia vel simplices, laqueis dolosis vel occultis illiciant. C Recti corde sunt dicti, qui nulla iniqua persuasione decipi poterunt, vel in obscuro, id est obscuris et ambiguis sententiis eorum, vel cum persecutionibus tetris perturbatur Ecclesia. Quando timore [Col. 0077A] periculi carnalis homines creduntur facilius immutari.

3 Quoniam quae perfecisti destruxerunt: Justus ÷ autem .. quid fecit?

C Dicit idem Propheta destruxisse haereticos legem Dei cum interpretationibus falsis, convertentes in necem quae a Domino prophetata sunt ad salutem. Subjungitur defensio Domino Christi: Justus quid fecit? H hoc est, Christus mundum redemit. C Vel, si Scripturas subvertere volunt, quid fecit eis justus, quod etiam illum persequuntur?

4 Dominus in templo sancto suo: Dominus in coelo sedes ejus.

C Templum enim Dei sanctum est, quod estis vos (I Cor. III) , ut sciat haereticus se posse a Deo disperdi, [Col. 0077B] a quo noscuntur corda recte credentium possideri. Coelum enim sanctos viros significat, quos divinitas insidere dignatur. Terrere igitur haereticos a seductione bonorum per Domini judicium nititur Propheta, ut si justos seducere non timent, saltem eum qui in justis est et habitat timeant.

5 Oculi ejus ÷ in pauperem .. respiciunt, Palpebrae ejus interrogant filios hominum.

H Oculi Domini, id est aspectus et clementia Divinitatis pauperem populum Christianum respicit ad adjuvandum. C Palpebrae, dictae a palpitando, signant subtilitatem divini judicii ac judicia Dei occulta, in quibus nos interrogat, id est cognoscit quid habeat unusquisque.

6 Dominus interrogat justum et impium: [Col. 0077C] Qui autem diligit iniquitatem odit animam suam.

H Dominus interrogat, id est cognoscit et probat justum et impium. C Hoc ideo dicitur, ut unusquisque circumspiciat conscientiam suam, de qua novit solum Deum ferre judicium. Non enim justus est quem homines dicunt, sed quem Deus probat justum. Quid est diligere iniquitatem, nisi diabolum sequi? semetipsum persequitur qui diabolum sequitur, dum illas semitas vult ire, quae ad fugienda loca poenarum perducunt.

7 Pluit super peccatores laqueos: Ignis † et .. sulphur † et .. spiritus procellarum, pars calicis eorum.

C Pluit, scilicet verba praedicationis, quae piis imbres [Col. 0077D] sunt, perfidis autem laquei igniti. Ignis etiam est, cum eos flammea cura consumit cupiditatis. H Sulphur, putredo peccatorum. C spiritus procellarum, dum se confundunt mente tumultuosa, pars calicis eorum, id est mensura, quae pollutis actibus ebriantur. H Vel, ignis, cupiditas, sulphur, peccatorum putredo, spiritus procellarum, poena aeterna; et quos ignis exurit, tempestas exanimat.

8 Quoniam justus Dominus et justitias dilexit: Aequitatem vidit vultus ejus.

C Justum dicit Dominum amare justitiam, quia nescit alios respicere, nisi qui norunt custodire justitiam, aequitatem illam, scilicet quam ipse propitius concedit. Vultus Dei propitiationem significat.

In finem pro octava die. Psalmus David.

C In finem pro octava die, ut in sexto psalmo jam [Col. 0078B] dictum est, ad aeternam pertinet requiem, petit itaque Propheta iniquitatem mundi destrui, ut ad illam veritatem futurae promissionis debeat pervenire.

1 Salvum ÷ me .. fac, Domine, quoniam defecit sanctus: Quoniam diminutae sunt veritates a filiis hominum.

C Salvum me fac, exclamat ad Dominum Propheta, petit se salvum fieri ab illo a quo veram medicinam noverat invenire, dicens sanctum deesse; aliter enim sanctus deficere non poterat nisi fuisset inter homines veritas imminuta. Verum cum dicit diminutas, evidenter ostendit depravata Dei munera ex culpis hominum, et collata beneficia propria perversitate maculata. Dicit vero veritates, de veritatibus [Col. 0078C] hominum loquens, una est Dei veritas, qua illustrantur animae sanctae.

2 Vana locuti sunt unusquisque ad proximum suum: Labia dolosa in corde et corde ÷ locuti sunt ...

C Vana falsa significat, quando contra Dominum testimonia falsa quaerebant, tunc imminutae sunt veritates. Proximos dicit, non tam cognatione generis quam participatione sceleris sociatos. In corde et corde, quoties volumus dolosos ostendere, duplicia eorum corda declaramus, quando simplices, unum cor in eis esse testamur. Locuti sunt, ut subaudias mala.

3 Disperdat Dominus universa labia dolosa: Linguam magniloquam.

C Disperdat dicitur contra Judaeos, ut passim [Col. 0078D] pereant, qui se in una pravitate collegerant. Lingua magniloqua est quae sibi aliquid magnae potestatis assumit, et, ne hic in bono linguam magniloquam accepisses, praedixit labia dolosa. Considera vero pietatem dicentis, quod non hominibus (quia aliqui convertendi erant) sed ipsis vitiis maledicit.

4 Qui dixerunt: Linguam nostram magnificabimus: Labia nostra a nobis sunt: Quis noster Dominus est?

C Illos exponit, qui in prosperis rebus se jactantes, gloriam suam exaltare praesumunt, et sibi ipsis deputant non a Deo accepisse. Istud quis noster Dominus est, sacrilegorum verba sunt contradicentium [Col. 0079A] vero Deo, et superborum. A Hypocritarum et philosophorum, qui ingenio et studio scientias et eloquentiam acquisitas ex seipsis habere putant, contemnentes non habentes eas, ideo subdit:

5 Propter miseriam inopum et gemitum pauperum: Nunc exsurgam, dicit Dominus.

C Exsurgam, dicit Propheta in personam Patris de Filio; exsurgam, id est, apparebo et manifestabor in Filio, H ut eos qui in miseria sunt in mundo redimat.

6 Ponam in salutari: Fiducialiter ÷ agam .. in eo:

H Ponam in salutari (vox Patris), id est salutem et consolationem pauperum, forte gentium in Filio; [Col. 0079B] qui est laetitia contra gemitum. Fiducialiter agam in eo, C id est in Filio, quia potestas Patris; fiducia est Filii, cujus voluntati nullus valet obviare, quia eloquia, etc.

7 Eloquia Domini, eloquia casta: argentum igne examinatum: Probatum terrae: purgatum septuplum.

Hic eloquia Domini laudantur (quae nullo mendacio, nulla adulterina falsitate fuscantur) cum dicit, eloquia casta. Superius vero sermo humanus arguitur, cum dicit, vana locuti sunt. Argentum terrae, igne examinatum solet esse purissimum, quando frequenti fuerit decoctione mundatum; sic eloquia Domini pura, pulchra et rara. Purgatum vel examinatum, contra illud ponitur, quod de peccatoribus [Col. 0079C] ait, labia dolosa in corde, etc. Septuplum, septiformem Spiritum significat, id est, timorem Domini, pietatem, scientiam, fortitudinem, consilium, intelligentiam, sapientiam. A Per quae divinum eloquium splendet, dum verbi Dei praedicatores et secundum eloquia ejus viventes his charismatibus refulgent.

8 Tu, Domine, servabis nos: Et custodies nos a generatione hac in aeternum.

H Tu, Domine, servabis nos in aeternum (Ecclesia rogat), id est in fide servabis. Et custodies ab haereticis vel Judaeis, sive a peccatoribus, sive a dialecticis et philosophis istius mundi in aeternum. C Hic conservat ne pereamus, ibi laetificat in aeternum et coronat.

9 In circuitu impii ambulant: [Col. 0079D] Secundum altitudinem tuam multiplicasti filios hominum.

C In circuitu impios ambulare, est tortuosis moribus vivere, qui nunquam rectam viam ambulant, Christo derelicto, qui est vera via. Secundum altitudinem tuam, non secundum meritum hominis sed secundum potentiam divinae voluntatis multiplicatur Ecclesia, hoc est de pietate et misericordia ejus, percipiens in retributione Christi promissa.

TT. In finem psalmus David.

C In finem: hic tempus significat incarnationis Christi. C Totus hic psalmus de charitate loquitur Christi; plenus Propheta Domini charitate, confidenter dicit differri se diutius ab exspectatione sua et adventu illius, quem licet firma fide crederet esse venturum, tamen de ejus tarditate conqueritur. Cujus adhuc speratum adventum citius non merebatur cernere, quoniam omni desideranti valde molesta [Col. 0080B] dilatio est.

1 Usquequo, Domine, oblivisceris me in finem? Usquequo avertis faciem tuam a me?

C Usquequo cum dicit, apparitionem postulat Christi, quam in spiritu videbat; usquequo, id est, quousque, quandiu non liberas. H Potest vero cum Propheta quilibet poenitens sub peccatis gemens dicere: Usquequo, etc., persequuntur enim daemones et mali homines gravissime vere poenitentes et Christi mandata servare cupientes. C In finem, id est usque ad Christi adventum.

2 Quandiu ponam consilia in anima mea, dolorem in corde meo per diem?

C Cum dicit quandiu, exprimitur hic maximus ardor exspectantis adventum Dei. H Ac si dicat: Patior [Col. 0080C] istam angustiam quousque te videam, sicut promisisti venire. A Dicit vero consilia, id est cogitationes et tractatus, quomodo et quando a servitute peccati et diaboli liberari possit per adventum Salvatoris, et quia spes salutis protrahitur, crescit desiderium in dolorem. C Per diem, id est per singulos dies ille amor tui adventus, versus est in dolorem mentis quo tardaveris.

3 Usquequo exaltabitur inimicus meus super me? Respice et exaudi me, Domine Deus meus.

C Inimicum, diabolum dicit, qui dicitur exaltatus ante adventum Domini, cum gaudebat de humana captivitate. Super me, id est super credulitatem meam. Exaudi me, non sibi tantum subvenire petit sed universis fidelibus. Respice, ad illud referendum; [Col. 0080D] usquequo avertis faciem tuam a me. Exaudi vero, ad illud quod dicit in capite psalmi: usquequo oblivisceris me in finem.

4 Illumina oculos meos ne unquam obdormiam in morte: Nequando dicat inimicus meus: Praevalui adversus eum.

C Dum petit illuminari oculos, cordis oculos dicit, qui obdormiunt in morte, quando, fidei lumine sepulto, carnali delectatione clauduntur; ipse est enim somnus, de quo laetatur inimicus. Inimicum, diabolum dicit et angelos ejus, quorum consuetudo est insultare dum capiunt, et gaudere dum deceptos a se cognoverint possideri.

5 [Col. 0081A] Qui tribulant me exsultabunt si motus fuero: ego autem in misericordia tua speravi.

C Exsultabunt si motus fuero, id est si a te fuero divisus per incredulitatem vel peccatum; inimici efficiuntur laeti. In tua misericordia dicit, quia qui aliunde suam spem ponit nisi in Deum, sua fides vacua est. O virtus fidei et firmitas magna credentis in eum credere a quo pro certo scit posse salvari!

6 Exsultabit cor meum in salutari tuo: Cantabo Domino qui ÷ bona .. tribuit mihi: ÷ et Psallam nomini Domini altissimi ...

C Interior homo salutare Dei conspexerat, quem cernere cupiebat carnalibus oculis. Cantabo, scilicet corde ubi nimia laetitia complebatur. Psallam operibus bonis, quod maxime Divinitas quaerit.

TT. In finem ÷ Psalmus .. David.

C Finis Christum significat, ideo frequenter repetitur, [Col. 0081C] ut semper ad Omnipotentem audientis animus erigatur. C Psalmus iste, Judaeorum vesaniam vehementi increpatione castigat, asper invectionibus, terribilis profanis, amarus incredulis, ut haec increpatio merito detur Ecclesiae.

1 Dixit insipiens in corde suo: Non est Deus.

C Videns populis Judaeorum Christum humiliter venisse dixit: Non est Deus, nec intellexit ipsum esse qui a prophetis praedictus est. Et ideo insuper gravius est, quia dixerunt hoc non in labiis, sed in corde, ut malo voto pejor incredulitas jungeretur. A Vel insipiens etiam gentilis dicitur, Deum non esse putans, qui corruptus est mente, lignum sibi Deum faciens.

2 [Col. 0081D] Corrupti sunt et abominabiles facti sunt in studiis ÷ suis .. Non est qui faciat bonum ÷ non est usque ad unum ...

H Si enim notitiam habuissent Dei, corrupti per infidelitatem et abominabiles, id est odibiles non fuissent. Non est usque ad unum. C Revera solus Christus est, sine quo aliquod bonum vel incipere vel implere nullus valet. Alia littera habet: Corrupti sunt in voluntatibus suis. Voluntas autem dicta est a volatu, quoniam animus quo vult nimia velocitate transfertur. Corrupti igitur sunt Judaei, dum a Scripturarum sanitate recedentes, in vitiosos sensus inciderunt, et ita nefandissima incredulitate [Col. 0082A] maculati, in poenam peccati etiam Deo abominabiles facti sunt.

3 Dominus de coelo prospexit super filios hominum: Ut videat si est intelligens, aut requirens Deum.

C Prospexit Dominus, scilicet ut nobis mitteret unigenitum Filium suum. Super filios, id est humanum genus. H Ut videre sanctos suos faciat, per quos respicit, et in quibus habitat, si sit sapiens. C Qui Deum mente intelligat esse verum Deum et hominem, et requirat operatione Deum, sequendo mandata ejus, ut ab ejus voluntate non discrepet. Sed quid viderint sancti Dei, per quos Deus videre dicitur, subdit, omnes declinaverunt, etc.

4 Omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt: Non est qui faciat bonum. Non est usque ad unum.

[Col. 0082B] C Hic dicit omnes, id est totum, et significat partem. Declinaverunt, scilicet a gratia Dei, et facti sunt inutiles sibi et aliis. Tanti enim et tot de Judaeis impii fuerunt, ut pene omnes perfidi esse ac perisso putarentur. A Similiter de gentibus, omnes igitur non intelligunt nec requirunt, sed declinaverunt tam Judaei quam gentiles.

5 ÷ Sepulcrum patens est guttur eorum ... ÷ Linguis suis dolose agebant ... ÷ Venenum aspidum sub labiis eorum.

C Merito ergo sepulcrum dictum est guttur eorum: qui pestiferos sermones proferebant, sicut sepulcrum fetidos odores exhalat. Linguis suis dolose agebant, quibus mortifera verba loquebantur. Aspidum [Col. 0082C] immane genus est serpentium, quod naturali obstinatione verba incantantium perhibetur non admittere, nec a voto suo potest removeri, et quod non valet ullo carmine mitigari, sicut alia genera serpentina; quod significat surditatem mortiferam Judaeorum. Venenum dictum est quod per venas currat; sic et vota malignorum occulta cogitatione grassantur.

6 ÷ Quorum os maledictione et amaritudine plenum est ..: ÷ Veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem ...

C. Quorum os, id est Judaeorum, quando pro bonis admonitionibus blasphemabant Christum. Amaritudine, cum de nece ejus tractabant. Pedes, consilii [Col. 0082D] progressus appellat, quibus de incepto movemur ad exitus rerum. Cum dicit, veloces, defuisse illis ostendit consilia moderationis. Ad effundendum sanguinem, id est Domini Salvatoris et suorum, ut sceleratae rei crescat immanitas actionis, dum et in Dominum Salvatorem manus noxias injiciunt.

7 ÷ Contritio et infelicitas in viis eorum .. ÷ et viam pacis non cognoverunt ..: ÷ Non est timor Dei ante oculos eorum ...

H Contritio, scilicet corporis Judaeorum, infelicitas animae. In viis, in operibus eorum. Cur? quia viam pacis, id est Christum non cognoverunt, nec per fidem nec per opera. Quare? quia non est timor Dei in sensu eorum, non enim metuunt futurum [Col. 0083A] judicium. C. Via impiorum contritio est, quia terit et teritur; infelicitasque in ea est, quia nunquam per ipsam nisi ad infausta supplicia pervenitur.

8 Nonne cognoscent omnes qui operantur iniquitatem: Qui devorant plebem meam sicut escam panis?

H Nonne cognoscent, ac si dicat: Si modo non cognoscent venturam ultionem, cognoscent in judicio qui modo mala operantur. Plebem meam devorant, id est haeretici populum Christianum seducunt, vel mali occidunt bonos, vel idololatrae credentes. Sicut nullus esuriens sine pane bene potest saturari, sic haeretici nunquam satiantur iniquitatibus suis, nisi persequantur Christianos. A Vel satiantur persecutione Christianorum, sicut esca panis [Col. 0083B] satiatur esuriens.

9 Dominum non invocaverunt: Illic trepidaverunt timore ÷ ubi non erat timor ...

H Dominum non invocaverunt, si enim invocassent, salvi essent. Illic trepidaverunt in idolis et ritibus vanis simulacrorum, qui Deum timere debebant. C Et quando dicebant de Christo: Si dimittimus eum sic, etc.

10 Quoniam Deus in generatione justa est: consilium inopis confudistis: Quoniam Dominus spes ejus est.

H Quoniam Deus est in generatione justa, id est in populo Christiano. C Christi consilium confudistis, id est suscipere noluistis H dicentis: Poenitentiam agite. Inops dicitur Christus, qui pro nobis [Col. 0083C] pauper factus est. Dominus spes ejus est. Pater utique Filii, quia humanitas confortata est de Divinitate. A Vel quodlibet membrum Christi existens, qua Dominus spes ejusdem; inde contemnitur magis unde magis reverendus esset.

11 Quis dabit ex Sion salutare Israel? cum averterit Dominus captivitatem plebis suae, Exsultabit Jacob et laetabitur Israel.

C Cum dicit, quis dabit, vult intelligi Dominum Patrem, qui Dominum Christum in Sion, id est in Jerusalem mittere dignatus est. Ipse est aeterna salus Israel, id est credentium. Dum avertit, id est diabolum damnaverit, qui Dei plebem persequi et captivare festinat. Exsultabit Jacob, id est Judaeorum et gentium populus collectus per gratiam Dei. Laetabitur [Col. 0083D] Israel, hoc est universalis Ecclesia.

TT. Psalmus David.

C Psalmus iste non profunditate velatus est, sed [Col. 0084A] propheticae interrogationi respondet Dominus, in Decalogi exemplum; decem virtutibus ad beatitudinis suae atria perveniri.

1 Domine, quis habitabit in tabernaculo tuo: Aut quis requiescet in monte sancto tuo?

C Tabernaculum dictum ex duobus nominibus, id est a taberna (quae est domus pauperum, quia non adhuc tegulis sed tantum trabibus tegebatur) et coenaculo (quia ibi coenabant, sicut antiquis mos erat semel in die cibum sumere) significat catholicam fidem in qua habitat sancta Dei Ecclesia. Mons signat futuram Jerusalem. A Non autem quaerit quis in Ecclesia absolute habitet, in qua et boni et mali sunt, sed subaudiendum reliquit, digne. Quis in ea, scilicet digne, habitet. Quod ex eo probatur quod [Col. 0084B] subdit, aut quis, etc.

2 Qui ingreditur sine macula, Et operatur justitiam.

C Ingredi tabernaculum sine omni macula solius Domini fuit. Operabatur justitiam: cum ejecit de templo vendentes et ementes. H Membrorum vero suorum est, sine macula peccati mortalis incedere, et per baptismum sine omni macula ingredi, quia sine minimis esse non possumus.

3 Qui loquitur veritatem in corde suo; Qui non egit dolum in lingua sua.

H Multi loquuntur veritatem labiis, sed non in corde, qui videntur vera dicere, sed cor cum labiis non consonat, quod Christus non fecit. Non elegit dolum Christus, quia quae locutus est ore, complevit [Col. 0084C] opere. Ille dolose agit, qui aliud agit et aliud dicit.

4 Nec fecit proximo suo malum, Et opprobrium non accepit adversus proximos suos.

H Proximi sunt nobis omnes homines, et nulli debemus malum facere. Ille opprobrium, id est detractionem non accipit de fratre, qui prius non credit mala de illo antequam probat. Qui ista superius comprehensa complet, ille habitat in vita aeterna.

5 Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus, Timentes autem Dominum glorificat.

H Ad nihilum deductus est malignus, id est diabolus, [Col. 0084D] quia apud sanctos pro nihilo habetur. Qui timent Dominum timore sancto, Dominus eos magnificat. C Vel ad nihilum deductus est, quando ei dixit: Redi retro, Satanas, non tentabis Dominum Deum tuum.

6 Qui jurat ÷ proximo suo .. et non decipit: qui pecuniam suam non dedit ad usuram; Et munera super innocentes non accepit.

C Jurare enim dictum est, quasi juste orare, hoc est juste loqui. A Non decipit proximum: qui jurat dare et subvenire proximo et promissum reddit. H Vel non decipit anima proximum, id est corpus, si praecepta Dei observat quae observare promittit. Sicut enim pecunia visibilis prohibetur ad [Col. 0085A] usuram dari, ne is qui accipit magis spolietur quam juvetur: ita verbum Dei non solum divitibus qui pascunt, verum etiam pauperibus hominibus gratis debet insinuari. Non accipit munera super, id est contra innocentes, qui judicium justum propter aliquod munus non subvertit.

7 Qui facit haec: Non commovebitur in aeternum.

C Non dixit qui cantat, sed qui facit haec, ipse habitabit in tabernaculo Domini, et in regno sancto ejus requiescet: ut nos ad actualem virtutem interposita lege constringeret, ne secreta tanti ministerii, intenti solis cantibus, inaniter psalleremus.

Tituli inscriptio ÷ ipsi .. David.

C Tituli inscriptio ipsi David, verum hanc tituli inscriptionem non ad quamlibet aliam personam, [Col. 0085C] sed ad Christum referri debuisse: adjectum est, ipsi David, quod ad Dominum Salvatorem competenter referri valet. Deprecatur hic assumpta humanitatis natura, pro nostra protectione conservari a Judaeis.

1 Conserva me, Domine, quoniam speravi in te: Dixi Domino, Deus meus es tu: quoniam bonorum meorum non eges.

C Sperasse se semper dicit in Domino. Dixi Domino: Filius dicit, a forma servi ad Patrem, qui in divinitate aequalis est Patri. H Non indiguit Pater secundum suam majestatem incarnationis aut passionis vel resurrectionis, quae ad Filium pertinent secundum humanitatem, ut nos redimeret. Sed quibus illa prosint: addit sanctis, etc., istis haec sunt necessaria.

2 [Col. 0085D] Sanctis qui in terra sunt ejus; Mirificavit † omnes .. voluntates meas in eis.

C Sanctos qui sunt in terra viventium, significat innocentes et justos. H In Ecclesia, quae terra dicitur ejus. C Per quos mirae factae sunt voluntates Dei Salvatoris, quando illis obedientibus, et jussa Christi facientibus, reddidit eos de mortalibus aeternos. A Sive mirificavit, dum eos magnificavit miraculis, per quae miracula ostensum est, quod praedicatio eorum et fides et opera fuerint voluntatis Dei.

3 Multiplicatae sunt infirmitates eorum: Postea acceleraverunt.

H Multiplicatae sunt gentibus infirmitates, id est idola quae (Domino veniente in carne) relinquentes [Col. 0086A] celerrime ad eum sunt reversi, habet enim Hebraica veritas, multiplicata sunt idola eorum.

4 Non congregabo conventicula eorum de sanguinibus; Nec memor ero nominum eorum per labia mea.

C Quas gentes dicit non sanguine pecudum aut victimarum consuetudine congregandas, sed immolatione corporis et sanguinis Christi. Non fuit ergo memor Christus nominum illorum quibus prius nominabantur, dicti filii irae, filii diaboli, sed novorum nominum memor est, quibus dicuntur nunc Christiani et filii Dei. Labia vero Christi: duo Testamenta significant, quando utraque regnum Dei praedicant et in unius soni concordia sicut labia temperantur.

5 Dominus pars haereditatis meae et calicis mei; [Col. 0086B] Tu es qui restitues haereditatem meam mihi.

C Pars haereditatis et calicis Dominus est. Dicit Filius ad Patrem non deitate minor, sed humanitate subjectus: esse Patrem partem haereditatis suae, scilicet in fide gentium Patri et Filio credentium. C Calix, voluntatem ac distributionem Domini signat. Restitues autem dixit, quoniam faciente diabolo perierat genus humanum. A Ipsa haereditas restituta est, quando electos suos ad immortalitatem attraxit. C Dicta est autem haereditas ab hero, id est Domino.

6 Funes ceciderunt mihi in praeclaris: Etenim haereditas mea praeclara est mihi.

H Funes: patriarchas et prophetas et apostolos vel quoscunque advocaverit Christus, signat: quos ille recipit, in praeclaris, id est in optimis, C haereditas [Col. 0086C] Christi: est multitudo sanctorum, quae praeclara dicitur Christo, licet ab saeculi hominibus despiciatur, quia ab eo electa. Cecidisse dixit, pro venisse.

7 Benedicam Dominum qui tribuit mihi intellectum; Insuper et usque ad noctem increpuerunt me renes mei.

C Benedicit Filius Patri, secundum humanitatem tribuenti sibi intellectum, quo omnia vera sanctaque cernebat, ne sibi humana infirmitas aliquid sine gratia Patris applicaret. H Nox significat tempus passionis. C Renes vero, cognationem significant Judaeorum de qua Christus secundum carnem nascebatur, a quibus frequenter et usque in mortem increpatus est. H Vel renes, id est delectationes carnis tunc increpant, quando stimulant ut peccetur. Et ita [Col. 0086D] est vox ista non capitis sed membrorum Christi, vel capitis pro membris.

8 Providebam Dominum in conspectu meo semper: Quoniam a dextris est mihi ne commovear.

H Nam qui Dominum semper intuetur oculis mentis nullatenus ad delicta convertitur. Dicit autem causam cur non moveatur, quoniam a dextris est Dominus, siquidem, a dextris Domino adjuvante, sinistra non praevalet nocere; quod si Dominus dexteram partem non tenuerit, statim eam diabolus occupabit.

9 Propter hoc laetatum est cor meum. Et exsultavit lingua mea: ÷ insuper .. et caro mea requiescet in spe.

C Propter hoc quod ille a dextris, scilicet astitit, [Col. 0087A] et in corde suo jocunditatem et exsultationem linguae sibi esse testatur. II Caro Ecclesiam significat, quae requiescit ad tempus in spe futurae resurrectionis. Ecclesia enim est caro Christi, ideo Christus loquitur: Ecclesia, quae est caro mea, modo requiescit in spe resurrectionis, ut ubi caput praecessit, et membra sequantur, quoniam, etc. C Vel intelligitur de carne hominis Christi, quam pro nostra salute suscepit, quae in sepulcro quievit, in spe resurrectionis die tertia factae.

10 Quoniam non derelinques animam meam in inferno: Nec dabis Sanctum tuum videre corruptionem.

C Ecce Filius gratias agit Patri, quia ejus anima non sit more communi in inferno derelicta, sed clarificata [Col. 0087B] celeri resurrectione. Hic corruptionem, id est putredinem juste negat fieri, quae carnem consumit humanam. Caro enim Christi non potuit corrumpi in sepulcro.

11 Notas mihi fecisti vias vitae: àdimplebis me laetitia cum vultu tuo: Delectationes in dextera tua ÷ usque .. in finem.

II Vox justorum, notas mihi fecisti, id est, me cognoscere fecisti mandata Christi. Tunc erit plena laetitia, cum adunatum fuerit corpus, id est Ecclesia in regno Dei, ubi speculatur vultus Dei. C In dextera sua dicit, quoniam nullatenus a paterna contemplatione discessit. Finis significat perfectionem atque aeternitatem, ut usque in finem, id est perfecte et aeternaliter.

TT. Oratio David.

H Oratio David. Iste psalmus cantatur contra Judaeos [Col. 0087D] ex persona Christi; vel contra haereticos, ex persona Ecclesiae.

1 Exaudi, Domine, justitiam meam: Intende deprecationem meam

C Vox Christi in passione, et vox Ecclesiae in tribulatione. Et Christus petit exaudiri justitiam suam, quia obediens fuit Patri usque ad mortem. Inter deprecationem et orationem differentia est: oratio sanctior est, quae fit pro devotis ut perseverent; deprecatio vero pro suis peccatis vel alienis: vel aliquid fortius est deprecatio quam oratio.

2 Auribus percipe orationem meam: Non in labiis dolosis.

H Orat enim Filius (ex infirmitate carnis, non ex [Col. 0088A] diminutione deitatis) ut exaudiatur quod rogat. Non in labiis dolosis, sicut est oratio eorum qui me inique damnant et meos, ut sunt Judaei. A A Judaeis enim manavit falsa sententia, apud quos innocens damnatus est, et latro cognoscitur absolutus.

3 De vultu tuo judicium meum prodeat: Oculi tui videant aequitates.

C De vultu tuo prodeat judicium. Inusitata locutio est, quia de mente solet venire sententia non de vultu, sed hoc Christo convenienter aptatur, quia ille quod judicat videt, qui solus omnia secreta cognoscit. Oculi mei videant aequitatem, hic aequitatem, ipsam divinitatem significat, quam ipse Filius semper videt, qui aequalis est Patri. Sic alia littera habet. Nostra habet: Oculi tui; et tunc aequitas non [Col. 0088B] divinitatem, sed merita Christi et Judaeorum significat.

4 Probasti cor meum ÷ et .. visitasti nocte: Igne me examinasti. Et non est inventa in me iniquitas.

5 Ut non loquatur os meum opera hominum: Propter verba labiorum tuorum ego custodivi vias duras.

C Probatio hic significat passionem, quando inter pericula mortis optima documenta patientiae ostendit; visitatio, resurrectionem. Visitatus est nocte, quando anima ejus in inferno non est derelicta. Igne examinatus, id est, tribulatione passionis. Non est inventa iniquitas in illo, quam adustio ulla decoqueret.

[Col. 0088C] C Viae durae sunt, quas debent homines imitari, quibus iter vitiorum leve est. Nam cum peccata vitantur, homini viae durae sunt; quas vias immaculatus peccatis Christus ambulavit. A Vel viae durae dicuntur opera hominum, quas scilicet merentur opera hominum, opera enim mala sunt opera hominum, non Dei, illa autem merentur poenam quam Christus sustinuit.

6 Perfice gressus meos in semitis tuis: Ut non moveantur vestigia mea.

C Petit ergo Christus gressus suos custodiri, id est, actus humanos fidelium suorum membrorum. In semitis, id est in mandatis tuis. Perfice, id est fac perseverare. Vestigia sunt signa plantarum; quae [Col. 0088D] significant apostolos, pro quibus petit Christus ut se imitantes non moveantur a Patre. A Vel, vestigia sunt doctrina sua, ab eo relicta post ascensionem. Quam petit non moveri, quae ita firmata est, ut etiam coelum terraque transibunt, verba autem Christi non (Matth. XXIV) .

7 Ego clamavi quoniam exaudisti me, Deus: Inclina aurem tuam mihi ÷ et .. exaudi verba mea

C Ego clamavi. Ideo Christus clamavit ad Patrem, id est oravit, quoniam confidenter suam orationem exaudiri a Patre sciebat. Inclinari autem petit, quoniam ad eum non valet humana infirmitas per se pervenire. Tunc exaudit cum se benignum indulserit.

8 [Col. 0089A] Mirifica misericordias tuas: Qui salvos facis sperantes in te.

H Tunc mirificavit misericordias pater suas, quando per apostolos et caeteros sanctos infirmitates indigentium curavit. C Salvos facis, id est in aeterna vita constitues sperantes in te.

9 A resistentibus dexterae tuae custodi me: Ut pupillam oculi.

C Dextera enim Patris Filius est, cui Judaei resistere, id est repugnare ausi sunt. Pupilla enim pars est oculi, qua discernimus qualitates rerum, dicta a parvitate quasi pusilla. Cui comparatus est Christus, qui in suo judicio justos a peccatoribus segregandos conspicit. Aptissime se petit custodiri ut pupillam, cum per ipsam res visuales discernimus, [Col. 0089B] et in nostro corpore nil praestantius invenitur.

10 Sub umbra alarum tuarum protege me: A facie impiorum qui me afflixerunt.

C Alae sunt Patris: misericordia et charitas, quibus se protegi sancta Dei Ecclesia expostulat. C A facie impiorum, daemones significat et sequaces eorum, qui ardorem insidiarum in necem Domini vel in sanctos cumulabant. Facies instantiam impiorum notat, vel ipsorum truculentam praesentiam.

11 Inimici mei animam meam circumdederunt: adipem suum concluserunt: Os eorum locutum est superbiam.

C Inimicos, Judaeos dicit. Animam, vitam temporalem, quam arripere voluerunt, cum eum gladiis [Col. 0089C] et fustibus circumdederunt. Concludunt adipem qui multa voracitate pinguescunt; sic Judaei scelerum nimietate incrassati, locuti sunt superbiam contra Christum impii; H vel contra Ecclesiam, C sua mala facta defendendo.

12 Projicientes me nunc circumdederunt me: Oculos suos statuerunt declinare in terram.

C Projicientes, scilicet Christum extra civitatem. Circumdederunt, non obsequio sed furore in cruce. Oculos mali declinant in terram, quamdo mala cogitatione aliqua in mente volvunt. H Vel oculos in terram statuerunt declinare, quando de terrenis cogitabant, et de coelestibus non meditabantur.

13 Susceperunt me sicut leo paratus ad praedam: Et sicut catulus leonis habitans in abditis.

[Col. 0089D] C Susceperunt me, id est, Judaei a Pilato, quando dixit: Tollite eum et crucifigite; leo diabolus intelligitur, cui hic Judaei merito comparantur, cum etiam eo pejores visi sint, quoniam ille fuit ausus Dominum tentare, Judaei autem Dominum crucifigere. Catulus leonis reliquum populum Judaeorum signat, qui se diaboli filios effecerunt. Habitans in abditis, id est, in insidiis occultis; malorum enim hominum consuetudo est mala vota tegere, ut sic consilia eorum possint ad effectum venire.

14 ÷ Ex .. surge, Domine, praeveni eum et supplanta eum: Eripe animam meam ab impio: frameam tuam ab inimicis manus tuae.

15 [Col. 0090A] Domine, a paucis ae terra divide eos in vita eorum: De absconditis tuis adimpletus est venter eorum.

H Vox Christi ad Patrem ut praeveniat animae suae ne laederetur a principe diabolo, praevenitque eum potestas divinitatis, et alligavit et ad infernum perduxit. C Framea, modo contum, modo loricam, modo gladium significat bis acutum, quae tamen omnia ad instrumenta armorum certum est pertinere. H Framea est enim Patris, anima Salvatoris, quando per ipsum diabolum vicit. C Sunt enim diaboli inimici manus Domini, qui humanum genus contra voluntatem Domini semper perversa voluntate dilacerant.

C Precatur etiam Patrem Filius, ut dividantur [Col. 0090B] creduli a paucis, id est ab apostolis, ut convertantur ad Dominum de terra, scilicet hujus mundi vitiosa. In vita eorum, id est in mundo isto, ubi poenitentiae locus est, ut in Christum crederent. De absconditis tuis. Omne peccatum illi abominabile est atque a conspectu ejus quasi absconditum, quia extraneum est illi. Inde dicit adimpletum esse ventrem, id est, sensum incredulorum. A C Vel divido Judaeos a terra eorum in universum orbem, et hoc in vita illa eorum, quam solam suam putant, de aeterna desperantes. In futuro autem quid tunc erit:

16 Saturati sunt filiis: Et dimiserunt reliquias suas parvulis suis.

H Saturati sunt filiis, scilicet Judaei qui in procreatione [Col. 0090C] filiorum multiplicati sunt, et rebus saeculi. Dimiserunt reliquias maledictionis, hoc est vindictam illam quam merebantur, dicentes: Sanguis ejus super nos et super filios nostros. Reliquerunt filiis suis, quia illi sicut patres excaecati dispersique sunt.

17 Ego ÷ autem .. in justitia apparebo in conspectu tuo: Satiabor cum apparuerit gloria tua.

C Apparere se dicit in conspectu Patris cum justitia, quoniam ejus voluntatem impleverat. Satiabor de humani generis credulitate, quando numerus sanctorum est supplendus. Gloria Patris manifestatur in judicio Domini Salvatoris, cum unusquisque recipiet pro actibus suis.

[Col. 0091A] TT. In finem puero domini David, qui locutus est ad Dominum verba cantici hujus, in die qua eripuit eum Dominus de manu omnium inimicorum ejus: et de manu Saul et dixit.

Totus hic psalmus sub persona David ad Christum pertinet, qui est finis, et puer vocitatus, et manu fortis, quod David sonat. Canticum ad contemplationem coelestium rerum pertinet.

1 Diligam te, Domine, fortitudo mea: Dominus firmamentum meum et refugium meum et liberator meus.

C Diligit Dominum qui mandatis ejus obtemperat. Diligo dicitur quasi de omnibus eligo. Recte confitetur Dominum esse suam virtutem, quo donante fortior factus est David suis inimicis. Pulchre ostendit [Col. 0091B] propheta quis ejus sit Dominus, singulis enim diversisque verbis praedicando: declarat quid sit Dominus, qui est modo virtus, modo firmamentum, modo refugium, modo adjutor, modo protector, modo liberator, modo cornu salutis, quae omnia Christus est Ecclesiae.

2 Deus meus adjutor meus: Et sperabo in eum.

C Nam sperare de futuro specialiter se dicit, qui eum in praeteritis senserat adjutorem.

3 Protector meus et cornu salutis meae: Et susceptor meus.

H Protector meus, quia me protegis et defendis. Cornu salutis, quia infirmitatem confortabis, C ad [Col. 0091C] inimicos dissipandos. Cornua enim arma sunt belluarum, quibus salutem suam solerti concertatione defendunt. Susceptor meus. Quoniam susceptus est Christus a Patre.

4 Laudans invocabo Dominum: Et ab inimicis meis salvus ero.

C Laudantem se dicit invocare Dominum, et ipsi universam suam victoriam tribuere (non sibi) qui dignatus est cuncta praestare. Et ideo ab inimicis salvum se faciendum dicit, quia victoriam suam non sibi videbatur applicasse sed Domino. Nam qui aliter facit, vitiis suis captivus redditur, quamvis hostes superasse videatur.

5 Circumdederunt me dolores mortis: Et torrentes iniquitatis conturbaverunt me.

[Col. 0091D] H Circumdederunt Christum, qui in inferno gemebant. Torrens dicitur fluvius excitatus hibernis imbribus, et significat turbam iniquorum rapidam ad iniquitatem, qui conturbant Ecclesiam, et more torrentis hieme tribulationis intumescunt, sed, adjuvante Domino, cito deficiunt et defluunt.

6 Dolores inferni circumdederunt me: Praeoccupaverunt me laquei mortis.

C Fiat, istius versiculi talis est ordo verborum. Circumdederunt me dolores inferni, et de paganis dicit, qui erunt dolores inferni, id est, qui in inferno debito dolore torquendi sunt. Praeoccupare David se dicit laqueos mortis, id est reatus originalis peccati, qui nos ab ipso conceptu facit obnoxios priusquam [Col. 0092A] nascamur in mundum. A Vel Christus in persona membrorum suorum loquitur haec.

7 In tribulatione mea invocavi Dominum: Et ad Deum meum clamavi.

H Humanitas invocavit divinitatem in passione, et Ecclesia Christum. C Clamare autem plus est quam invocare. Crevit sermo, progrediente desiderio, et accensus animus prosilivit avidius in clamorem.

8 ÷ Et: exaudivit de templo ÷ sancto .. suo vocem meam: Et clamor meus in conspectu ejus introivit in aures ejus.

H Templum, corpus Dominicum, ubi exaudita est humanitas a divinitate. C Clamor iste: causae justitia est, quae ad Deum intrare poterat, quia pro mundi [Col. 0092B] cladibus supplicabat.

9 Commota est et contremuit terra. Et fundamenta montium conturbata sunt et commota sunt: Quoniam iratus est ÷ eis ...

C Nunc propheta ad Incarnationis secreta pervenit, ordinemque ipsum mirabili narratione describit. II Commota est terra, quando terreni de infidelitate in adventu Christi ad fidem venerunt et contremiscunt peccata sua. C Fundamenta montium, significat praesumptiones superborum, id est divitias vel honores, caeteraque humana quibus illi innituntur. Iratus est eis Deus, quia vitia humana probantur Domino esse exosa.

10 Ascendit fumus in ira ejus: et ignis a facie ejus exarsit: [Col. 0092C] Carbones succensi sunt ab eo.

C Fumus hic in bono positus est, qui succensus profudit lacrymas poenitentiae. Ira ejus: conturbationem signat timoris futuri judicii quo conturbantur adeo peccatores, ut ad remedium poenitentiae perducantur. Ignis est charitas Dei, qui egreditur a facie Domini, quoniam ipsius illuminatione eis conceditur charitas qui peccare dimittunt. Carbones succensos peccatores dicit, qui velut carbones mortui erant prius peccando, iterum reviviscunt, succensi igne poenitentiae. Quomodo autem succensi sint carbones mortui, sequenter docet, scilicet veniente Domino redemptore, quia inclinavit, etc.

11 Inclinavit coelos et descendit: Et caligo sub pedibus ejus.

[Col. 0092D] H Coeli, id est, angeli, sunt inclinati, quando Gabriel ad Mariam venit. Et descendit, scilicet Christus, id est venit in carne. Caligo est profunditas Scripturarum quam dedit Deus pedibus, hoc est apostolis, vel caeteris sanctis. C Vel caligo diabolus est, qua mentes obnubilat.

12 Et ascendit super cherubim et volavit: ÷ Volavit .. super pennas ventorum.

C Cherubim interpretatur plenitudo scientiae. Ascendit super cherubim Christus, quando videntibus apostolis coelos conscendit. Volavit, id est, per mundi spatia ejus fama velocior vento cucurrit, quando ipso in cunabulis jacente, magis eum stellae claritas nuntiavit. Quid enim dici potest velocius [Col. 0093A] eo, qui mox ut natus in alia mundi parte conspectus est? Tunc ergo superata est celeritas ventorum, quamvis in mundo nihil velocius eis esse monstretur.

13 ÷ Et .. posuit tenebras latibulum suum: in circuitu ejus tabernaculum ejus: Tenebrosa aqua in nubibus aeris.

C Tenebras, mysterium dicit ejus Incarnationis, ut qui in deitate sua videri non poterat velata carne humana, Redemptor noster appareret. Latibulum secretum majestatis ejus significat, quod tunc revelat justis quando eum facie ad faciem videbunt in gloria. In circuitu proximitatem signat tabernaculi, id est dignitatem beatorum sanctorum, ut in coelo juxta ipsum habitent, qui in ejus Ecclesia fideliter perseverant. Aquam: Scripturam dicit, quae est tenebrosa, [Col. 0093B] id est obscura in prophetis, in praedicatoribus verbi, quia et si dicta eorum se quis putet intelligere, tamen ad ipsam dictorum virtutem, sicuti est totaliter, vix potest pervenire.

14 Praefulgurae in conspectu ejus nubes transierunt: † Grando et carbones ignis ...

C Praefulgurae nominativus pluralis respondet ad nubes. Nubes sunt praedicatores divini Verbi. Et est sensus: Illae nubes quae aquam continent Dei, id est eloquia divina, sicut in hoc aere tenebrosae, id est, obscurae videntur, ita in conspectu Dei praefulgurae sunt, id est praelucidae, quia ibi omnia praeclare patent quae hic sunt obscura. Transierunt nubes, id est, praedicatores ad gentes, relicto Israelitico populo. Grando, hoc est increpatio praedicantium, quibus [Col. 0093C] corda incredulorum stimulantur. Carbones ignis, charitatis incendia, quibus mens fidelium reviviscit.

15 Et intonuit de coelo Dominus: Altissimus dedit vocem suam: † grando et carbones ignis ...

C Intonuit, vox omnipotentis Patris est: Clarificavi et iterum clarificabo (Joan. XII) . Unde multi crediderunt tonitruum esse. Altissimus dedit vocem suam quando dixit: Hic est Filius meus dilectus. etc.

A Vel intonuit Dominus per apostolos et praedicatores minis, quae sunt de poenis aeternis: et per eosdem dedit suavem vocem, quae est de praemiis aeternis, quia nubes transierunt comminando supplicia [Col. 0093D] aeterna non credentibus: praemia quoque aeterna credentibus promittendo.

16 Et misit sagittas suas et dissipavit eos: Fulgura multiplicavit et conturbavit eos.

C Sagittas, evangelistas dicit, virtutum pennis, non suis sed ejus a quo missi sunt, recta itinera transvolantes. Eos dissipavit, ad quos missi sunt, id est, separavit fideles recipiendo, impios abjiciendo. Fulgura multiplicavit, hoc est miracula multa fecit. H Conturbavit, quia per miracula apostolorum compuncti sunt ad poenitentiam.

17 Et apparuerunt fontes aquarum: Et revelata sunt fundamenta orbis ÷ terrarum ...

H Fontes apostolos dicit. C Qui aquas, id est [Col. 0094A] praedicamenta aeternae vitae ore fundebant. H Fundamenta, prophetas atque apostolos dicit esse manifestatos. C Supra quos, orbis terrarum, id est Ecclesiae aedificatio constructa est. Christo enim veniente patuit quod obscuritas divini tegebat eloquii.

18 Ab increpatione ÷ tua .., Domine: Ab inspiratione spiritus irae tuae.

H Ab increpatione: cum diceret, nisi vos Filius liberaverit, moriemini in peccatis vestris (Joan. VIII) . C Spiritus irae tuae, praedicatores dicit, qui a Spiritu sancto inspirati: delinquentes populos increpabant, vel increpatio prophetarum objurgationem notat justam in peccatores populos.

19 Misit de summo et accepit me: Et assumpsit me de aquis multis.

[Col. 0094B] C Vox Ecclesiae, misit itaque Pater de summo, id est Filium de coelo: et accepit Ecclesiam ac sibi conjunxit. Assumpsit Ecclesiam de aquis, quando baptismatis regeneratione eam conquirit. Sive de aquis multis, id est populis multis collecta est Ecclesia.

20 Eripuit me de inimicis meis fortissimis et ab his qui oderunt me: Quoniam confortati sunt super me.

C H Fortissimos inimicos, persecutores et haereticos dicit, qui sanctam Ecclesiam semper affligebant. C Et ideo se magis dicit ereptam, quia inimici confortati sunt supra ipsam in afflictione temporali. Tunc enim crescere meruit, cum eam data desuper potestate inimicus afflixit. O vere divina [Col. 0094C] providentia, ut suis nisibus destruatur inimicus, et quanto se putat amplius laedere, tanto necesse sit eum etiam saevissima insecutione praestare.

21 Praevenerunt me in die afflictionis meae: Et factus est Dominus protector meus.

C Praevenerunt pseudoapostoli; praedicatores Christi, conantes subvertere corda simplicium. In die afflictionis, quando martyria Christiani sustinuerunt. Ideo Deus protector, quia homo exstitit impugnator, Deus enim Ecclesiam in persecutionibus protexit.

Et eduxit me in latitudinem: Salvum me fecit quoniam voluit me.

C Producta est Ecclesia in latitudinem, quando per saevitiam persecutorum numerum crevisse constat [Col. 0094D] fidelium. Quoniam voluit, id est, me eligit qui gratis vocat universos, et salvos efficit sibi subjectos. In Ecclesia igitur catholica hunc esse morem fidelium nullus ignorat, ut quanto plus persecutionibus stringitur, tanto amplius fidei augmento dilatetur: tunc enim per gratiam Dei exsurgunt invicti animi, tunc incendium charitatis ardescit, et facto agmine, in gladios suaviter ruunt, qui aeternae vitae praemia concupiscunt.

23 ÷ Et .. retribuet mihi Dominus secundum justitiam meam Et secundum puritatem manuum mearum retribuet mihi.

C Secundum justitiam meam, id est, secundum [Col. 0095A] voluntatem meam a te mihi datam bonam per gratiam. Innocentiam manuum, opera dicit pietatis, quam sanctorum virtus divino munere semper exercet.

24 Quia custodivi vias Domini: Nec impie gessi a Deo meo.

C Viae Domini, sunt dilectio Dei et proximi quas constat eos custodire, qui nolunt a mandato Dei declinare. Impie agit, qui jussa Domini declinare praesumit.

25 Quoniam omnia judicia ejus in conspectu meo: Et justitias ejus non repuli a me.

C Habet in conspectu suo judicia Dei, qui jugiter ejus terribilia judicia cogitat. Nunquam repulit justitiam Dei a se, cui semper in corde Christus sive [Col. 0095B] justitia permanet. Repellunt justitias Dei, qui carnis fragilitate superati, longa praeceptorum observatione deficientes, aequitatem (quam custodire coeperunt) deserunt.

26 Et ero immaculatus cum eo: Et observabo me ab iniquitate mea.

H Ero immaculatus, id est, perseverabo in illa innocentia Christianitatis in qua vocatus sum. Observabo me, ut non convertar ad infidelitatem in qua prius fui, sed firmiter perseverare volo in illa credulitate Christianitatis quam teneo.

27 ÷ Et .. retribuet mihi Dominus secundum justitiam meam: Et secundum puritatem manuum mearum in conspectu oculorum ejus.

[Col. 0095C] C Justitiam meam, quam tu, Deus, donasti. H Per oculos, aspectus intelligitur divinitatis. C Quia sicut justi semper corde Deum considerant, ita eos virtus divina jugiter respicit, et unicuique reddit secundum puritatem bonorum actuum.

28 Cum sancto sanctus eris: Et cum viro innocente innocens eris.

C Cum sancto viro, id est Domino Salvatore, ipso praestante sancti esse possumus, praecipitur etiam ut cum innocentia ejus innocentes esse mereamur. Solent enim mores hominum frequenter eis similes fieri quos habuerunt doctores et praeceptores.

29 ÷ Et .. cum electo electus eris: [Col. 0095D] Et cum perverso perverteris.

C Petendum est ut cum electione Christi (qui electus ab Isaia dicitur) [Isai XLII] eligamur, quod tunc accidit nobis quando praeceptis ejus obedimus. Cum perverso, id est, cum diabolo subverteris, qui propria iniquitate perversus est, illos etenim iniquissimos similes sibi facit, quos ad suae obedientiae jura convertit.

30 Quoniam tu populum humilem salvum facies: Et oculos superborum humiliabis.

C Salvum faciet populum, cum in die judicii ad dexteram suam humiles collocabit. Oculi superborum, arrogantes dicit, H qui poenitentiam agere dedignantur; C quos humiliabit cum descendent in profunditatem gehennae.

31 [Col. 0096A] Quoniam tu illuminas lucernam meam: Domine Deus meus, illumina tenebras meus.

H Lucerna est intellectus animae quae illuminatur a Christo. Tenebras dicit ignorantiam cordis, quam petit a Christo illuminari.

32 Quoniam in te eripiar a tentatione: Et in Deo meo transgrediar murum.

C In te eripiar, non a me, tentatio diabolum signat, qui omnibus momentis tentat. Bene dixit transgrediar murum, id est obstaculum peccatorum, quod est murus mortis non salutis, quem inter Deum et homines mortalium nequitiae construxerunt.

33 Deus ÷ meus .. impolluta via ejus eloquia Domini igne examinata: [Col. 0096B] Protector est omnium sperantium in se.

C Impolluta via ejus, hoc est Incarnatio Verbi, quam constat pollutionem non habuisse peccati. H Eloquia Dei, sunt ejus igne fidei sive tribulationis examinata mandata, ideo Deo sunt placita sicut aurum igne probatum. Qui in Christum credunt proteguntur. C Nullus dimissus est nisi qui in eum sperare neglexit.

34 Quoniam quis Deus praeter Dominum? Et quis Deus praeter Deum nostrum?

C Hoc contra paganorum dementiam dicitur: qui deos sibi multifaria vanitate finxere. Dominum posuit, quia ipsius servi sumus et eum adoramus. Iste enim Deus Trinitas est inseparabilis, tantum distincta personis non substantia deitatis.

35 [Col. 0096C] Deus qui praecinxit me virtute: Et posuit immaculatam viam meam.

H Quod ait, praecinxit me, scilicet Spiritus sanctus, qui nos armat contra potestates iniquas. C Immaculatam viam, hoc est viam purissimam sine sorde delicti, quam solus ille ambulavit qui peccata non fecit, et alios ambulare fecit in ea.

36 Qui perfecit pedes meos tanquam cervorum: Et super excelsa statuens me.

C Transmeavit Christus, delicta pungentia hujus saeculi et facies peccatorum profundissimas, sicut cervus spinosa fructecta. Super excelsa statuit eum, id est Deus Pater super omnem altitudinem creaturarum, ut Apostolus ait: Et donavit illi nomen, quod est super omne nomen.

37 [Col. 0096D] Qui docet manus meas ad praelium: Et posuisti ut arcum aereum brachia mea.

C Doceri, est ab imminentibus insidiis cautum fieri. Manus operationes significant, praelium certamen diaboli: brachia vero Christi, prophetae sunt et apostoli per quos desiderium suae voluntatis operatus est. His comparat arcum aereum, quia nesciunt servi Dei praedicando mollescere, sed in coelesti fortitudine permanentes, verbis salutaribus emissis, velut sagittis eminus jaculatis, devotorum hominum corda compungunt.

38 ÷ Et .. dedisti mihi protectionem salutis tuae: Et dextera tua suscepit me.

C Protectio salutis, gloriam significat resurrectionis, [Col. 0097A] quando, mortali carne deposita, eamdem incorruptibilem resumpsit. Dextera, potentia divinitatis est, quae assumpta inhumanitatem in aeterna majestate constituit.

39 ÷ Et disciplina tua correxit me in finem ..: Et disciplina tua ipsa me docebit.

H Vox Ecclesiae, quem enim diligit Deus corripit, et doctrina tua (ut habet alia littera) ipsa me docebit, quia necesse est, dum hic sumus, semper sub doctrina esse. Unde Paulus, omnis, inquit, doctrina, in praesenti non videtur esse gaudii sed moeroris, in futuro vero multum fructum affert.

40 Dilatasti gressus meos subtus me: Et non sunt infirmata vestigia mea.

II Dilatasti gressus meos, id est sensum meum in [Col. 0097B] amplitudine tuae charitatis. A Quia latam fecisti charitatem, hilariter operantem etiam in his scilicet mortalibus rebus et membris quae sunt sub me. H Non sunt infirmata vestigia, id est exempla ejus, a successoribus sequenda, et doctrina ejus.

41 Persequar inimicos et comprehendam illos: Et non convertar donec deficiant.

H Persequar, vox Christi, id est Christus Judaeos vel gentiles, qui ei injuste inimici facti sunt, vel Ecclesia persequitur carnales affectus, et comprehendam illos antequam comprehendar ab illis, et non convertar, scilicet ab hac intentione. Donec deficiant hujusmodi carnales affectus in me sive inimici Judaei et mali omnes a malitia vel a cogitationibus pravis.

42 [Col. 0097C] Confringam illos nec poterunt stare: Cadent subtus pedes meos.

H Affligam illos (ut habet alia translatio) scilicet in multis malis, sicut jam factum legimus Judaeis, temporibus Titi. Nec stare poterant, quia in superbia erecti fuerant. Cadent, sive ut adorent se humiliando, seu ut conculcentur damnati.

43 ÷ Et .. praecinxisti me virtute ad bellum: Supplantasti insurgentes in me subtus me.

C Praecinctus est enim virtute Christus, quando patientia et fortitudine, adversa inimicorum superavit. Supplantavit eos, quando qui contra eum insana conspiratione tumuerunt, suo judicio sine dubio subdendi sunt, ut cum suo instigatore pereant, qui auctori suo credere noluerunt. Hoc enim de spiritibus [Col. 0097D] immundis dictum est, qui per Judaeos Christo iniqua certamina moverunt.

44 ÷ Et .. inimicos meos dedisti mihi dorsum: Et odientes me disperdidisti.

C H Dorsum signat conversionem eorum, qui resistentes nomini Christi, prius dorsum verterunt ad Christum non faciem, postea conversi facti sunt Christiani, ut Paulus apostolus. C Vel dorsum dederunt quando victi sunt, et conversi, quorum fuga (quae per dorsum signatur) facta est Christi gloriosa victoria. Sicut Saulus victus (Act. IX) , factus est victor Paulus, quoniam alios vicit convertendo, prius ipse victus. Dispersit odientes, quando Judaeos in eorum perfidia dimisit dicentes: Sanguis ejus super [Col. 0098A] nos (Matth. XXVII) , haec enim est causa dispersionis eorum, sanguis Christi scilicet.

45 Clamaverunt nec erat qui salvos faceret ad Dominum: Nec exaudivit eos.

H Clamabunt impii et Judaei in futuro judicio ad Christum, cum viderint spem suam in diabolo corruisse. C Non exaudiet eos, quoniam infructuosa illis est poenitentia, ubi jam cognoscitur esse justa damnatio.

46 Et comminuam eos ut pulverem ante faciem venit: Ut lutum platearum delebo eos.

C Intelligant se superbi et grandiloqui comminuendos ut pulverem: qui moliuntur Domino pravis mentibus contradicere. Ante faciem venti, ut quiescere [Col. 0098B] non possint cum fuerint imminuti. Bene luto comparat peccatores qui fetidis peccatis inquinantur. Delebo, id est, de medio sanctorum tollam, quod pertinet ad lutum platearum; lutum quippe quia mollissimum facile tollitur.

47 Eripies me de contradictionibus populi: Constitues me in caput gentium.

C Ereptus est Christus de contradictionibus populi: quando explosis perfidis Judaeis, ad gentium fidem devotionemque translatus est. Constitutus est in caput gentium, quandoper fidem illorum susceptus est; quia in frontibus gentium, crucis habuerunt vexilla radiare.

48 Populus quem non cognovi servivit mihi. ÷ In .. auditu auris obedivit mihi.

[Col. 0098C] C Servit populus Christo, idem gentes crediderunt Christo, quem prius non cognovit, quia in illum credit. H Obedivit auditu auris; quia mirabilia Dei non videntes neque praesentiam corporalem, sed postea audierunt, et suis doctoribus obedientes crediderunt, et opere fidem impleverunt.

49 Filii alieni mentiti sunt mihi: filii alieni inveterati sunt: Et claudicaverunt a semitis suis.

H Filii alieni, filii diaboli, quibus ipse dixit: Vos ex patre diabolo (Joan. VIII) estis. C Mentiti sunt mihi, quando dicebant: Magister, scimus quia a Deo venisti, et in veritate viam Dei doces (Matth. XXII) . Mentiri est enim contra mentem loqui, et illud in lingua promere quod constat in [Col. 0098D] animo non habere. A H Inveterati sunt, id est in veteri homine remanserunt, quos innovare veni, Et claudicarunt. C Nam claudicare dicimus eos, qui uno pede debiles sunt. H Ille claudicat qui Patrem credit, et Filium non credit. C Judaei claudicant, qui unam partem Scripturae, Vetus scilicet Testamentum carnaliter intelligentes, aliam, id est Novum Testamentum respuentes non habent.

50 Vivit Dominus et benedictus Deus meus. Et exaltetur Deus salutis meae.

H Recte dicit Ecclesia: Vivit Dominus, quem Judaei in sepulcro clauserant. C Benedictus dicitur Deus, cum ei digna devotione laus persolvitur. Exaltetur, id est in toto orbe credatur. Nec poterat [Col. 0099A] aliter exaltari, qui solus vocatur et est Altissimus.

51 Deus, qui das vindictas mihi. Et subdis populos sub me: Liberator meus de inimicis meis ÷ iracundis ...

H Deus, qui das vindictam mihi, subvertendo Judaeos; vel, Deus, qui das vindictas sanctis apostolis eorumque successoribus Ecclesiae solvendi et corrigendi. Et dedit potestatem praedicatoribus ad regendum gentes incredulas. Liberatorem Deum dicit. Petit Ecclesia se liberari ab haereticis, seu a peccatoribus, et hoc ab iracundis, C id est a fervida malignitate succensis. Vindicari dicitur Ecclesia, quando ejus inimici ad verae religionis penetralia reducuntur.

52 † Et .. ab insurgentibus in me exaltabis me: [Col. 0099B] A viro iniquo eripies me.

H Ab insurgentibus, id est a persecutoribus. A viro iniquo, id est a diabolo, ut in Evangelio: Inimicus homo hoc fecit (Matth. XIII) ; C Vel a quilibet schismatico.

53 Propterea confitebor tibi in nationibus, Domine: Et nomini tuo psalmum dicam.

C Propter illa quae superius dicta sunt: Confitebor tibi, id est laudabo te per populos Christianos. Psalmus opus significat actuale, per quod divinitas melius opere quam vocibus laudatur, quod etiam Deus citius quam voces exaudit. Unde dicit: Confitebor tibi, id est laudabo et operabor.

54 Magnificans salutes regis ejus: et faciens misericordiam christo suo David: [Col. 0099C] Et semini ejus usque in saeculum.

C Magnificat Pater regem ipsius, id est Filium in toto orbe terrarum regnaturum. Christus unctus interpretatur. H David, manu fortis. C Fecit in David misericordiam, quia eum de persequentium ferocitate liberavit. Semen ejus, Dominum significat Salvatorem. Usque in saeculum, hoc est usque in aeternum. Semini Christo misericordia facta est, quando resurrexit coelosque accendit, et nunc sedet ad dexteram Patris, rex in aeternum.

TT. In finem psalmus David.

C Inscriptio tituli hujus frequenter exposita est. Per totum igitur psalmus Prophetae verba sunt de Christo loquentis.

1 [Col. 0100A] Coeli enarrant gloriam Dei: Et opera manuum ejus annunti ant firmamentum.

C Coeli apostoli sunt et prophetae, qui de adventu Christi annuntiant gloriam ipsius. Opera manuum ejus, id est ipse homo qui ex manibus Christi plasmatus est. Annunti ant firmamentum, id est praedicationes, scilicet incarnationis Christi, per quam firmabatur soliditas nostrae fidei, et ita in plurali dici oportet, annuntiant. Sed secundum istam litteram quae habet, annuntiant, oportet dici firmamentum apostolos et prophetas, qui annuntiarunt opera Dei, id est facta virtutum secundum hominem, ut incarnationem, mortem, etc.

2 Dies diei eructat verbum: [Col. 0100B] Et nox nocti indicat scientiam.

H Dies, Christus sive apostoli. C. Eructat verbum cum irradiando corda apostolorum purissima coelestia verba intimavit; vel, cum apostoli corda fidelium luminosa praedicatione illuminant. Nox nocti indicat scientiam, cum Judas Judaeis Christum prodidit ac tradidit ad occidendum.

3 Non sunt loquelae neque sermones: Quorum non audiantur voces eorum.

H C Non sunt loquelae. Negando dicit nullos esse sermones neque loquelas, quos apostoli non potuissent loqui. C Sermones, pertinet ad communes narrationes; loquelae, ad publicas suasiones. Quod utrumque apostolos fecisse certissimum est.

4 In omnem terram exivit sonus eorum: [Col. 0100C] Et in fines orbis ÷ terrae .. verba eorum.

C Terram: hic hominem debemus accipere. Sonus vero, fama miraculorum est. Fines terrae, sunt reges, id est non solum ad humiles, sed etiam ad principes gentium Evangelii verba pervenerunt, et omnes homines salubri doctrina docuerunt.

5 In sole posuit tabernaculum suum: Et ipse tanquam sponsus procedens de thalamo suo.

C In sole posuit, id est, in manifestatione, quia manifeste venit. Dicit tabernaculum scilicet sui corporis. Et ipse, Christum Dominum dicit, qui, tanquam sponsus Ecclesiae suae, processit de thalamo suo, id est de utero virginali. Bene sponsus a spondendo dicitur Christus, qui toties est promissus a [Col. 0100D] prophetis.

6 Exsultavit ut gigas ad curren damviam ÷ suam .. A summo coelo egressio ejus.

C Bene giganti comparatur Christus, qui humanam naturam superans magnitudine suae potentiae, omnia mundi vitia cum suo truculentissimo auctore prostravit. Hic via cursum significat ejus vitae, quia scilicet homo natus, crevit, docuit, passus est. A summo Patrem significat. Egressio nativitas Filii non temporalis, sed coaeterna Patri.

7 Et occursus ejus usque ad summum ejus: Nec est qui se abscondat a calore ejus.

C Occursus ejus, secundum hominem dicitur, quia post assumptionem carnis, in utraque natura [Col. 0101A] Christus permanens occurrit usque ad summum, id est, usque ad sedem paternae majestatis, qua Patri Filius semper aequalis est. Calor ejus Spiritus sanctus est, a quo nemo potest abscondi, quia potentia suae divinitatis uniuscujusque corda cognoscit.

8 Lex Domini immaculata, convertens animas: testimonium Domini fidele: Sapientiam praestans parvulis.

H Lex Domini Christus est irreprehensibilis, quia non habuit peccatum. Convertit animas: de captivitate in libertatem. C. Testimonia quae dedit Israelitico populo fidelia fuerunt, quia plenissima veritate cognita sunt. H Sapientiam praestat parvulis, non sensu sed humilibus et innocentibus. C Vel lex Domini vetus est immaculata, quia per legem novam [Col. 0101B] approbata.

9 Justitiae Domini rectae, laetificantes corda: Praeceptum Domini lucidum, illuminans oculos.

Justitiae Domini revera recte, quia non aliter fecit Dominus quae docuit. Rectae, ibi non sunt, quia aliud est in ore, aliud in opere. Laetificantur corda: subauditur justorum. Lucidum praeceptum dicit, quia sincerum et purum. Illuminat oculos, non istos carnales, sed illos interiores.

10 Timor Domini sanctus permanens in saeculum ÷ saeculi ... Judicia Domini vera justificata in semetipsa.

C Timor Domini mista cum pavore charitas est, qui imperturbata constantia, non trepida confusione, permanet sanctus: qui timor usu saeculari, [Col. 0101C] reverentia nuncupatur. Judicia Dei, dicit mandata Dei, quae in Veteri et Novo Testamento conscripta sunt, quae in semetipsis permanent, quia status eorum nulla varietate mutatur.

H A Nec alterius auctoritate (ut firma habeantur) nisi Domini egent, qui neminem fallere potest.

11 Desiderabilia super aurum et lapidem pretiosum multum. Et dulciora super mel et favum.

C Desiderabilia judicia Domini, id est mandata Novi et Veteris Testamenti; super aurum, quod humana cupiditas maxime desiderat possidere. Addidit lapidem pretiosum, qui multum valet in parvissimo margarito. Sed quia inveniri poterant qui divitias contemnerent, addidit sapores: mel et favum. [Col. 0101D] Vetus Testamentum superat mel; Novum vincit favum.

12 Etenim servus tuus custodit ea: In custodiendis illis retributio multa.

C Cum dicit servus tuus, justum signat et devotum, qui ideo custodit mandata Dei, quia obedientibus retributio subsequitur. Merito dicta sunt multa, quia comprehendi non possunt universa, quae praeparavit Deus diligentibus se.

13 Delicta quis intelligit? ab occultis ÷ meis .. munda me: ÷ Et .. ab alienis parce servo tuo

H Delicta quis intelligit? nisi scrutator cordium, Deus, qui etiam potens est dimittere ea. Ab occultis, [Col. 0102A] id est a praeteritis peccatis. C Occultum est quod originale dicitur, in quo concipimur et nascimur et secreta voluntate peccamus. Alienum est quod malis hominibus suadentibus, sive diabolo suadenti committitur, sed fit proprium, quia consensus noster plectibilis ex arbitrio nostro adhibetur, et ex illa traduce massa mortalium ab hoste spiritali corrupta, sine gratia Dei velociter subvertitur, quia in primo homine per inobedientiam vitiata monstratur. Nam quam facile est antiquo insidiatori infectis vetita suadere, qui potuit liberos atque incorruptos sua calliditate decipere? Sunt ergo aliena, quae ab aliis nostra suasione vel culpa acta sunt, vel aliorum suasu aut auxilio nos facimus.

14 Si mei non fuerint dominati: tunc immaculatus ero. [Col. 0102B] Et emundabor a delicto maximo

H Tunc delicta dicuntur, cum hoc servus fit peccati. Si ista peccata non perpetravero, ero immaculatus. Et emundabor a delicto maximo, id est a superbia. C Qua et diabolus cecidit et hominem traxit, et concessa beatitudine vacuavit. A Non ergo petit tolli a se hic omnia omnino peccata, quod est impossibile, sed ne dominentur

15 Et erunt ut complaceant eloquia oris mei: Et meditatio cordis mei in conspectu tuo ÷ semper ...

C Possunt placere Domino eloquia oris, si a vitiis, quae superius dixit, reddatur homo alienus. Meditatio cordis, quae potest ad Deum pervenire, est spes, [Col. 0102C] charitas, et fides.

16 Domine, adjutor meus: Et redemptor meus.

C Adjutorem suum dicit Deum in bonis actibus; redemptorem, a malis, ut nemo meritis suis applicet quod susceperit coelesti largitate.

TT. In finem psalmus David

C Jam nota sunt verba tituli. Nunc rogat Propheta in hoc psalmo prospera evenire sanctae Dei Ecclesiae, quae longo tempore fieri posse per adventum Domini praevidebat dicendo: Exaudiat, etc.

1 Exaudiat te Dominus in die tribulationis: Protegat te nomen Dei Jacob.

C In die tribulationis, ostendit tempus gravissimae afflictionis. Cum dicit: Protegat te nomen Dei Jacob, hujusmodi benedictionem concedendam petit [Col. 0103A] Propheta a Domino Christiano populo, sicut sanctus patriarcha Jacob priscis temporibus ab ipso accepit, quando Esau fratri praelatus est. Audiri cognoscimur, quando omnimodis aliquid obtinemus.

2 Mittat tibi auxilium de sancto: Et de Sion tueatur te.

Optando dicens mittat: ostendit a Patre Filium missum suum, in auxilium sanctae Dei Ecclesiae. Sion enim mons signat speculationem, quae convenit divinitati, quoniam illi cuncta sunt nota.

3 Memor sit omnis sacrificii tui: Et holocaustum tuum pingue fiat. Diapsalma.

C Sacrificium sanctae Ecclesiae, est ritus accipiendus, qui nunc agitur corporis et sanguinis Domini [Col. 0103B] immolatione solemni. Holocaustum, totum incensum dicitur, et repraesentat idem jam dictum sacrificium. Quod pingue fit atque jocundum, quando nostra oblatio mentis et corporis a gratia divinitatis assumitur.

4 Tribuat tibi secundum cor tuum: Et omne consilium tuum confirmet.

C Dicit, tribuat tibi secundum cor tuum, id est secundum intellectum quem habes de Domino, ut eum credas unum ex trinitate, passum carne, resurrexisse, ascendisse in coelum, etc. Et omne consilium tuum confirmet, hoc est consilium sanctae Ecclesiae: Patrem et Filium et Spiritum sanctum unum Deum credere, a quo sunt omnia; et ex consilio deliberate omnia pro ista fide spernere mundi [Col. 0103C] delectamenta

5 Laetabimur in salutari tuo: Et in nomine Dei nostri magnificabimur

C Nam in salutari Ecclesiae (quod est Christus Jesus) laetaturum se esse declaravit, ut se unum esse ex ejus corpore monstraret. Et in ipsius nomine se esse magnificandum, quia ex ipso Christiani fuerant nuncupandi. Magnificari est magnum fieri.

6 Impleat Dominus omnes petitiones tuas: Nunc cognovi quoniam salvum fecit Dominus christum suum.

C Impleat Dominus, fit iterum ad Ecclesiam grata [Col. 0103D] conversio. Nunc cognovi dicendo, magnam virtututem suae prophetationis ostendit, cum se dicat in praesenti cognovisse quae post saecula multa implenda erant. Salvum fecit Pater Filium in resurrectione gloriosa et in coelos ascensione.

7 Exaudiet illum de coelo sancto suo: In potentatibus salus dexterae ejus.

C Sensus iste talis est: Exaudiet Filium Pater de coelo, quia in dextera ejus est salus, quam habens ex propria deitate, tamen expetere videtur ex carne. Potentatibus dicit, quia nos potentes efficit, cum gratia sua in praesenti, et in futura vita in beata perennitate custodiendo; quae per dexteram intelligitur.

8 [Col. 0104A] Hi in curribus et hi in equis: Nos autem in nomine Domini Dei nostri invocabimus.

H Per currus, voluptas mundi sive cupiditas designatur, quoniam superbi et cupidi velut rotae instabiles, mente huc illusque discurrunt. Per equos, superbi intelliguntur; ipsi sunt cupidi. H C Nos autem in illis non gloriemur, sed in nomine Dei, quod ad praemia aeterna perducit.

9 Ipsi obligati sunt et ceciderunt: Nos autem surreximus et erecti sumus.

C Dicit Propheta humanis honoribus vel pravis desideriis obligatos cecidisse arrogantes, quod necesse est illis contingere qui se videntur nexuosis erroribus illigare. Resurgere duobus modis Christianus [Col. 0104B] dicitur, scilicet a morte vitiorum, et in illa resurrectione, in qua justi aeterna praemia accipiunt, de utraque hic intelligi manifestum est.

10 Domine, salvum fac regem ÷ et .. exaudi nos: In die qua invocaverimus ÷ te ...

C Dicitur Patri, Salvum fac regem, id est, ut Christus resurgat a mortuis. Exaudi nos, provenit illud tunc generi humano, quando resurrectionem Christi firme credit et laetanter aspicit, vel per eum regem exaudi nos in die necessitatis nostrae.

TT. In finem psalmus David.

C Ideo titulus hic nono decimo psalmo par est, quoniam et iste quidem de Domino Salvatore loquitur sicut superior, sed sub aliqua diversitate.

1 Domine, in virtute tua laetabitur rex: Et super salutare tuum exsultabit vehementer.

C Domine, dicit Propheta ad Patrem; in virtute tua, id est in omnipotentia majestatis tuae, in qua et Filius regnat. Laetabitur rex, gaudet Christus Jesus. Exsultabit, id est in eo quod per eum salvasti [Col. 0104D] homines, Filius tuus exsultabit, qui est Salvator. Vehementer, ostendit magnitudinem gaudii, ut, quanta est copia in beneficio, tanta sit et gaudii magnitudo.

2 Desiderium cordis ejus tribuisti ei: Et voluntate labiorum ejus non fraudasti eum. Diapsalma.

C Desiderium animae ejus fuit pro omnium salute occidi, ut pretiosus sanguis ejus mundum redimeret. Voluntas labiorum fuit, quando immundis spiritibus imperabat, languores diversos sermonis sui sanabat imperio, et praedicationes populis inserebat. Constat in nullo voluntatem ejus fuisse fraudatam, quando omnia quae fieri jussit impleta sunt.

3 [Col. 0105A] Quoniam praevenisti eum in benedictionibus dulcedinis: Posuisti in capite ejus coronam de lapide pretioso.

C Quoniam praevenisti, significat humanitatem praeventam gratia divinitatis. A Benedictio dulcedinis fuit immunitas peccati, qua donatus est Christus; nos enim in amaritudine Adae concipimur. C Vel benedictio dulcedinis fuit, quando dictum est: Hic est Filius meus dilectus. Corona conventum signat discipulorum; haec erat corona capitis, hoc regale diadema, quoniam ipsum docentem circuitus apostolorum ambiebat. Diadema illud non ideo ut ornaret est impositum, sed ut de Christo potius ornaretur. Lapides pretiosi, apostoli sunt.

4 [Col. 0105B] Vitam petiit a te et tribuisti ei: Longitudinem dierum in saeculum, et in saeculum ÷ saeculi ..

C Vita resurrectionem signat quam ille petiit dicendo: Pater, clarifica Filium tuum. Longitudo dierum signat perennitatem Christi, quae nullo fine concluditur. In saeculum saeculi, indefectam stabilitatem futuri saeculi indicat. Sed memento quod haec et his similia ab illa dicuntur parte passus est.

5 Magna gloria ejus in salutari tuo: Gloriam et ÷ magnum .. decorem impones super eum.

C Nam gloria et magnum decus tempus signat judicii, ubi in deitate sua Altissimus apparebit, habens gloriam ex judicio, decorem de majestate. Sanctae [Col. 0105C] etiam incarnationi magna est gloria in salutari, id est in verbo Patris.

6 Quoniam dabis eum in benedictionem in saeculum ÷ saeculi .. Laetificabis eum in gaudio cum vultu tuo.

H Quoniam dabis eum in benedictionem, quia omnis creatura benedicit eum. Laetificabis eum in gaudio, cum coadunata fuerit multitudo sanctorum, eique sanctorum numerus restitutus. C Cum vultu tuo dicit, ut una intelligatur persona sine dubio esse Christi, quia humanitas de divinitate gaudet. Quamvis etiam de membris illud accipi Christi recte possit.

7 Quoniam rex sperat in Domino: [Col. 0105D] Et in misericordia Altissimi non commovebitur.

C Rex est iste, qui in passione sua ascriptus, tribus linguis legebatur. Speravit in Domino, secundum hominem. Non commovebitur A misericordia Patris, quia protector est olim sperantium in se.

8 Inveniatur manus tua omnibus inimicis tuis: Dextera tua inveniat ÷ omnes .. qui te oderunt.

C Inveniatur manus tua, id est operatio tua reperiatur. H Ut revertantur inimici, afflicti potestate tua in bonum. Dextera Patris Dominus est Salvator. Qui eum oderunt poena perpetua damnandi sunt, et sine fine cum diabolo et satellitibus suis in aeternis tenebris torquendi. Invenitur igitur Dei manus in judicio futuro inimicis ejus.

9 [Col. 0106A] Pones eos ut clibanum ignis in tempore vultus tui: Dominus in ira sua conturbabit eos: et devorabit eos ignis.

C Clibanus est coquendis panibus aenei vasculi deducta rotunditas, quae suburentibus flammis ardet intrinsecus; quod signat peccatores, qui in judicio torquendi sunt et moerore animi et poenali excruciatione. Tempus vultus Dei, dies est judicii. H Hic ira Dei non punit, sed conturbat ad poenitentiam, et hic ignis Spiritus sancti devorat, id est peccata consumit. C Sive quando audient: Ite in ignem aeternum, tunc judicis sententia conturbabit, et ignis devorabit perpetuo.

10 Fructum eorum de terra perdes: Et semen eorum a filiis hominum.

[Col. 0106B] C H Fructum dicit opera iniquorum. Perdere de terra, id est de sancta Ecclesia vel terra viventium. C Semen, id est vota vel facta peccantium. A filiis, id est de sanctis eos facis alienos, quos in haereditatem aeternam tua largitate missurus es.

11 Quoniam declinaverunt in te mala: Cogitaverunt consilia, quae non potuerunt ÷ stabilire ..

H Visi sunt Judaei declinare mala in Christum, quando dixerunt: Dignus est morte. Cogitaverunt concilium dicendo: Jube ergo custodiri sepulcrum (Matth. XXVII) , nolentes nec etiam credentes Christum resurgere. Quod non potuerunt stabilire, quia, quando voluit Christus, resurrexit. C Declinare dicimus mala supra alios, poenitentia in alios causam [Col. 0106C] iniquitatis relidere, quod Judaei Christo fecerunt, dum destructionem civitatis et gentis vitae Christi ascripserunt, dicentes: Si dimittimus eum sic (Joan. XI) , etc.

12 Quoniam pones eos dorsum: In reliquiis tuis praeparabis vultum eorum.

A Positi sunt Judaei dorsum, quando vitio suo terrena sapientes, non meruerunt coelestia contueri. H Praeparabuntur reliquiae Judaeorum, quando per Enoch et Eliam in fine credituri sunt, et tunc praeparabis vultum eorum, scilicet in te credentium, ut scilicet convertantur corda patrum in filios.

13 Exaltare, Domine, in virtute tua: Cantabimus et psallemus virtutes tuas.

[Col. 0106D] H Exaltare in virtute, id est demonstra in judicio majestatem tuam et potestatem, qui prius venisti in humilitate. C Cantare est verba Domini ore proferre; psallere, mandata divina bonis operibus constanter implere.

TT. In finem pro susceptione matutina psalmus ÷ David ..

C In finem; sive psalmus, sive David, quid signet expositum est. Susceptio matutina est tempus reresurrectionis, quando mortale corpus in magna gloria clarificatum assumpsit. Matutinum dictum est, quasi manu primitivum, quod tempus innumeris locis ad resurrectionem Domini constat aptatum.

1 Deus, Deus meus ÷ respice in me .. quare me dereliquisti: Longe a salute mea verba delictorum meorum.

C Deus sermo Graecus est, et interpretatatur timor. [Col. 0107B] Unde quidam ait gentilium poetarum: primus in orbe deos fecit timor; unde Christus, quasi vicina passione permotus, ex humanitate clamat: Respice in me, deprecans sibi celerrimum auxilium resurrectionis. H Quod se dicit derelictum, non ex propria, sed ex populi sui persona loquitur, cujus peccata ipse suscepit. C Dicit a se longe fieri verba quae delicta parturiunt, et iterum sua dicit esse peccata nostra delicta, qui non habuit peccata. A Dicit igitur se derelictum in persona membrorum, quae quod petunt non accipiunt, eo quod verba delictorum sunt petitiones eorum, dum vel petunt contra salutem vel non mox exauditi murmurant, et derelictos se conqueruntur.

2 [Col. 0107C] Deus meus, clamabo per diem et non exaudies: Et nocte et non ad insipientiam mihi.

C Clamabat humanitas Verbi per diem, quam non circumdabant tenebrae peccatorum. H non exauditur: propter destinatos ad mortem, qui noctis nomine vocitantur. C Non ad insipientiam, subaudiendum reputabis mihi, id est Pater Filio, petebat ergo mediator Dei et hominum non insipienter sed prudenter, et tamen non constat auditum, quia petitione et passione mundum erat redempturus. H C A Vel dies prospera, nox adversa significat. In quibus quandoque petentes Deus non exaudit, et hoc non ad insipientiam eorum, sed ut sic sapientes fiant et discant sapienter petere, non terrena sed coelestia, vel terrena ad salutem animae.

3 [Col. 0107D] Cum autem in sancto habitas: Laus Israel.

C In sancto habitas laus, incarnationem per hoc Christi declaravit propheta, quia in Filio habitat laus, id est Pater qui est laus Israel, id est Ecclesiae videntis per fidem te. Ideo etiam non exauditum se ostendit, non propter insipientiam, sed propter salutem generis humani per passionem suam alias factam sanctam, quoniam Pater semper audit Filium in quo semper habitat.

4 In te speraverunt patres nostri: Speraverunt et liberasti eos.

H Speraverunt patriarchae, et liberavit eos de Aegypto. H Speraverunt in deserto et liberati sunt, [Col. 0108A] quanto amplius filium pater liberat dum petit et vult liberari.

5 Ad te clamaverunt et salvi facti sunt: In te speraverunt et non sunt confusi.

C Clamaverunt martyres ad Christum: dum eos corporalis poena consumpsit, et putabantur ab infidelibus non exaudiri, sed illi potius valde auditi sunt, quia coronam percipere meruerunt. Nec sunt confusi: quos constat venisse ad praemium, non enim confunditur, qui aeternum regnum consequitur.

6 Ego autem sum vermis et non homo: Opprobrium hominum et abjectio plebis.

C Vermi enim comparatur Christus, quia mortalis et de carne sine mistione seminis natus est. Similiter vermis sine concubitu nascitur. Non homo, id [Col. 0108B] est non peccator, quod in illo esse non potuit. Opprobrium hominum: quando in eum spuebant, et alapis verberabant. Abjectio, cum elegerunt Barabbam, Christum abjecerunt.

7 Omnes videntes me deriserunt me: Locuti sunt labiis. Et moverunt caput.

C Omnes, de malis suscipiendum est: deriserunt, non credendo in Christum. H Locuti sunt labiis: Si Filius Dei est descendat de cruce (Matth. XXVII) . Moverunt caput. C Per iracundiam: quod minantes faciunt non judicantes ex corde, ore enim non corde loquebantur, quibus non provenit ex firma deliberatione sententia.

8 Speravit in Domino eripiat eum: [Col. 0108C] Salvum faciat eum quoniam vult eum.

H Vox prophetae. Speravit, hoc est humanitas in divinitatem. Eripiat, id est de Judaeis, vult eum, quoniam Deus Pater talem Filium habere voluit sine peccato, per quem peccata tolleret mundi. C Vel melius hoc per ironiam dictum est a Judaeis, quae figura Latine irrisio dicitur, aliud quam conatur quis ostendens.

9 Quoniam tu es qui extraxisti me de ventre: Spes mea ab uberibus matris meae: in te projectus sum ex utero.

H Vox humanitatis, eduxisti me ventre, id est de utero sanctae Mariae. C Quia tunc ab originali peccati vitio sequestratus: tanquam sponsus processit de thalamo. Spes mea ab uberibus, H id est [Col. 0108D] secundum humanitatem, secundum quam non dedignatus est sugere ubera matris. In te projectus sum. C Ostendit se fuisse ab humana iniquitate divisum.

10 De ventre matris meae Deus meus es tu: Ne discesseris a me.

C Cum dicit de ventre matris meae: ostendit non fuisse sine Deo nec ipsam conceptionem carnis. Ne discedas a me. H In die passionis.

11 Quoniam tribulatio proxima est Quoniam non est qui adjuvet.

H Quoniam proxima est tribulatio, ut ipse dixit: Surgite, eamus, ecce appropinquabit qui me tradet (Matth. XXVI) . Non est qui adjuvet, neque angelus, neque homo, nisi tu, Pater.

12 [Col. 0109A] Circumdederunt me vituli multi: Tauri pingues obsederunt me.

C Vituli populi Judaeorum, qui ignorato jugo Dei: inconsiderata procacitate lasciviunt, simul petulantes et fatui, qui gressus suos nulla moderatione distinguunt, sed vagi ac penduli: ad iniqua consilia quibusdam saltibus efferuntur. Tauri principes Judaeorum designant. Addidit pingues, quia feroces circumdederunt Christum cum gladiis et fustibus, animal enim impinguatum: inquietum et ferox efficitur.

13 Aperuerunt super me os suum: Sicut leo rapiens et rugiens.

C Aperuerunt Judaei os dicentes: Crucifige, crucifige (Matth. XXVII.) Suum videlicet, quod non illis sapientia [Col. 0109B] aperuit, sed cogitatio scelerata. Rapiens: pertinet ad insanissimam seditionem cum eum raptum traxerunt ad tribunalia. Rugiens: ad blasphemas voces, quibus dicebant: Crucifige, crucifige.

14 Sicut aqua effusus sum: Et dispersa sunt omnia ossa mea

H Ossa Christi apostoli dicuntur, C qui dispersi sunt et effusi sicut aqua, qui orbem terrarum divino imbre satiantes: a sordibus peccatorum abluerunt, A vel Christus ita viliter occisus, sicut aqua effunditur, et ejus sanguinis effusio nos rigavit et abluit, et dispersi sunt in morte ejus discipuli.

15 Factum est cor meum tanquam cera liquescens: In medio ventris mei.

[Col. 0109C] H Cor suum, sapientiam suam dixit, quae ante passionem suam non intelligebatur. C Impleta vero passione omnis veritas promissa revelata est. Bene mysteria legis comparata sunt cerae, quae tunc reddit splendorem luminis, cum a calore dissolvitur; sic per ignem passionis Christi, illuminata sunt mysteria legis. Ventrem Ecclesia dicit.

16 Aruit tanquam testa virtus mea: et lingua mea adhaesit faucibus meis: Et in pulverem mortis deduxisti me.

H C Virtus Christi testae comparatur, quia sicut illa igne decocta, fortior erit, sicut virtus Christi in passione solidita est, quae prius quasi lutea videbatur incredulis. C Lingua sua: significat praedicatores, [Col. 0109D] qui adhaerent faucibus suis, dum ejus mandata custodiunt. In pulverem deductum dicit, ad voluntatem Judaeorum, qui hoc nitebantur et se fecisse putabant, quia ejus resurrectionem credere noluerunt, sed se putabant Christo mortem dedisse communem, ut usque in pulverem perductum crederent.

17 ÷ Quoniam .. circumdederunt me canes ÷ multi .. Concilium malignantium obsedit me.

H Canum natura est: dominos amare, contra latrones latrare: econtra Judaei contra suum Dominum non loquentes recta, sed latrantres iniqua, latronem elegerunt. C Concilium malignantium: quando cogitabant Jesum dolo tenere, mortique trahere.

18 [Col. 0110A] Foderunt manus meas et pedes meos: Dinumeraverunt omnia ossa mea.

H Foderunt manus, id est, clavis fixerunt, et fructum magnum invenerunt id est, salutem omnium gentium. C Dinumeraverunt ossa ejus, mystice, id est, apostolos seu reliquos Christianos, quos quaerebant Judaei persecutione facta exstinguere, ne in majore numerum convalescerent. Vel corpus ejus sic extenderunt in cruce, ut ossa ejus numerabilia viderentur.

19 Ipsi vero consideraverunt et inspexerunt me; Diviserunt sibi vestimenta mea, et super vestem meam miserunt sortem.

C Dicit Judaeos considerare secundum incrudelitatem eorum, ut non transitorie vel casualiter fecisse [Col. 0110B] videantur, sed diligenter considerasse et inspexisse ad ea quae fiebant, et tamen cor eorum lapideum tot miraculis non fuisse molitum. Diviserunt sibi vestimenta mea (Job XIX) . H Hoc in passione Christi completum est, quando fecerunt, quatuor partes, quatuor milites. Tunica tamen non est divisa significans unitatem Ecclesiae, quae non scinditur, quamvis haeretici eam scindere contendant.

20 Tu autem, Domine, ne elongaveris auxilium meum: Ad defensionem meam conspice:

H Hic humanitas ad divinitatem loquitur. C Et resurrectionem celerrimam deprecatur: ut veniente tali gloria, perfidorum incredulitas destruatur. Auxilium signat resurrectionem Christi, quae elongata [Col. 0110C] non est: quando triduana provenit. C Ad defensionem, ne quid praevaleat in me pars illa vocatis inferni.

21 Erue a framea animam meam: ÷ Et .. de manu canis unicam meam.

C Liberari se postulat a morte quam subire voluit. Framea autem significat hastam, sive gladium seu quaelibet arma, et significat hic malitiam Judaeorum. De manu canis dixit: cum canis manus non habeat, sed vult intelligi potestatem Judaeorum. H Unicam dicit animam suam, quae non habeat peccatum: vel Ecclesiam catholicam. C Ut intelligatur doctrinas novas et conciliabula perditorum respuisse.

22 Salva me ex ore leonis: [Col. 0110D] Et a cornibus unicornium humilitatem meam.

C De ore leonis: de potestate diaboli dicit, qui bene comparatur feris, quoniam humanis existens semper delectatur. A cornibus, id est a superbis. Unicornium, qui nimia elatione surgentes: similes socios ferre non possunt, a talibus secerni suos humiles Christus postulavit, talia quippe animalia quae uno cornu armantur, multo fortiores sunt his quibus duplicia tribuuntur.

23 Narrabo nomen tuum fratribus meis: In medio Ecclesiae laudabo te.

C Post sacram passionem dicit gloriam divinitatis toto orbe vulgandam. Narrabo, id est narrari faciam. Fratres dicuntur qui diligunt et diliguntur. In medio [Col. 0111A] Ecclesiae. II In medio credentium populorum praedicabo te et laudabo te.

24 Qui timetis Dominum laudate eum: Universum semen Jacob glorificate eum.

C Timor Dei: justus est et rectus, laudemque generat, amorem tribuit, et ardorem charitatis inflammat. Semen Jacob, qui fidei Jacob, devotione consentiunt, et supplantatores vitiorum sunt. Laudate igitur, qui timetis, id est reverentiam habetis nominis ejus, quia eum non meretur praedicare, nisi qui cognoscitur et timere.

25 Timeat eum omne semen Israel .. Quoniam non sprevit neque despexit deprecationem pauperis.

H Timeat eum omne semen Israel, id est, unusquisque [Col. 0111B] renatus per baptismum, et mente Deum videns. Quoniam non sprevit preces pauperum. Id est filium. C Sicut facere solent gloriantes in istius mundi honore, spernere pauperes et despicere supplicantes, causamque de habitus qualitate metiri, ut si sit vestibus nitidus: verax putetur, si amictu sordidus: mendacissimus habeatur.

26 Nec avertit faciem suam a me: Et cum clamarem ad eum exaudivit ÷ me ..

H Nec avertit faciem, sed resuscitavit me a mortuis. Cum clamarem, respondit: Clarificavi et iterum clarificabo (Joan. XII) . C Vel aliter, clamavit itaque: ut mors nostra ejus morte finiretur, et peccatum veteris hominis; redimeretur pretio sanctissimae [Col. 0111C] passionis.

27 Apud te laus mea in Ecclesia magna Vota mea reddam in conspectu timentium eum.

C Apud te significat de te, laus mea in Ecclesia, scilicet catholica, magna enim et amplitudine dicitur et honore. Vota, sacramenta corporis et sanguinis, quae illis praesentibus redduntur: qui ei sancto timore subjecti sunt, denique quae sint vota ista subjungit. Edent pauperes, etc.

28 Edent pauperes et saturabuntur: ÷ et .. laudabunt Dominum qui requirunt eum: Vivent corda eorum in saeculum ÷ saeculi ..

C Pauperes, id est, regnum Dei esurientes. Saturari enim non possunt nisi quos talis possidet esuries. Pauperes saturati Deum laudant, divites [Col. 0111D] semetipsos exaltant. H Qui requirunt: fide et opere, intelligentes, quae ipse est panis qui de coelo descendit. Vivit cor, id est, spes eorum immobilis vegetatur. Illud vivere dicimus veraciter: quod in divinitatis gratia perseverat.

29 Reminiscentur et convertentur ad Dominum: Universi fines terrae.

C Reminisci illos dicimus: quos constat post oblivionem Christi redisse ad veram medicinam. Et quando Deus ab illis fideliter cognoscitur, recte ab eis dicitur reminisci, ut ad illum redeant veraciter: quem prius perversa voluntate neglexerunt. Universi fines, id est universalis Ecclesia, quam nunc constat toto orbe esse diffusam. H Et quotidie [Col. 0112A] religiosa doctrina ad verum Christum alios convertere satagunt Christi veri praedicatores.

30 Et adorabunt in conspectu ejus: Universae familiae gentium.

C Illi adorant in conspectu Domini, qui sincera fide et operibus Christum rogant. Conspectus enim illius non est nisi supra fidelissimos et beatos. Universae familiae, cunctos credentes conclusit, qui nihil excepit.

31 Quoniam Domini est regnum: Et ÷ ipse .. dominabitur gentium.

C Quoniam Domini est regnum, quia non sunt gentium regna, sed Domini, qui potestate sua et mutat reges et continet. Et necesse est ipsum debere ubique coli: quem constat intelligi Dominum [Col. 0112B] omnium rerum.

32 Manducaverunt et adoraverunt omnes pingues terrae: In conspectu ejus cadent omnes qui descendunt in terram.

H. Manducaverunt omnes divites, id est apostoli vel caeteri sancti corpus Christi. Adoraverunt: in fide et operatione. Descendunt: a superbia saeculi, ut adorent in humilitate pura. H A Vel hic pingues: divites terrae, qui etiam sacramentum corporis Christi manducant, sed non saturabuntur ut pauperes Christi, adorantque, sed fraternitatem charitatis non habent: et ideo quia mente in terrena descendunt, cadent in infernum.

33 [Col. 0112C] At anima mea illi vivet: Et semen meum serviet ipsi.

C Animam vero suam dicit Deo Patri vivere, quoniam hunc mundum immaculata conversatione transivit. H Semen meum, filii Ecclesiae serviunt Christo, C vel opera Christi servient laudando Deum.

34 Annuntiabitur Domino generatio ventura: Et annuntiabunt coeli justitiam ejus populo qui nascetur, quem fecit ÷ Dominus ..

H C Propheta dicit generationem venturam: populum gentium, quae ex aqua et Spiritu erat procreanda, haec annuntiabitur Domino, id est annuntiando convertetur Domino, hoc est in honorem [Col. 0112D] Domini. H Annuntiant coeli, id est, apostoli praedicant Filium Dei, ipse est enim justitia Patris. C Apte vero dictum est Christianum populum Dominum fecisse, quoniam eum praedestinavit ante saecula et creavit illum et redemit et suo sancto corpore a peccatis liberum fecit.

TT. Psalmus David.

C Psalmus David, per totum istum psalmum Christianus fidelis gratias agit Domino, quis liberatus vetustate deposita: ad loca pascuae et aquam refectionis Domino largiente sit perductus.

1 Dominus regit me ÷ et .. nihil mihi deerit: In loco pascuae ibi ÷ me .. collocavit.

L Loquitur hic Ecclesia fiducialiter per fidem. Dominus regit me, quia ante adventum Christi, [Col. 0113B] mundum diabolus regebat. Nihil deerit boni ei qui adhaeret Deo. In loco pascuae, id est in futura beatitudine eum collocabit, sed jam in spe ejusdem beatitudinis collocavit, vel in Ecclesiae et fidei unitate spem meam composuit.

2 Super aquam refectionis educavit me: Animam meam convertit.

H C Aqua refectionis: est baptismi lavacrum, quo anima sterilis irrigatur. Educavit, C id est paulatim nutrivit, quasi parvulos et renatos doctrina. H Patriarcharum et prophetarum sive apostolorum, C Convertit fidelis animam ad Christum: quae dudum sub diabolo probatur esse captiva.

3 Deduxit me super semitas justitiae: Propter nomen suum.

[Col. 0113C] C Semitae justitiae, sunt duo praecepta salutaria, id est, dilectio Dei et proximi. Quae semitae dicuntur, quia arcta est via ad regnum coelorum (Matth. VII) . Propter nomen suum gaudet se famulus Christi deductum esse ad illam scientiam, ut possit jussa Dei vulgare, et hoc non suis meritis, sed divina gratia sibi concessam esse; ac si diceret: deductus sum in semitas mandatorum, non propter meritum meum, sed propter nomen suum.

4 Nam etsi ambulavero in medio umbrae mortis non timebo mala. Quoniam tu mecum es.

C Dicit catholicus, si ambulavero inter haereticos (qui recte umbrae mortis dicuntur) non timebo eorum pravas suasiones, quoniam tu me, Domine, [Col. 0113D] defendis. H Vel inter saeculi obscuritates, ignorantias et peccata: peccata enim umbra mortis sunt, quia exprimunt similitudinem mortis. Sed et ideo non timebo, quia virga tua, etc.

5 Virga tua et baculus tuus: Ipsa me consolata sunt.

C Virga enim ad justitiam et fortitudinem Domini Salvatoris pertinet. Baculus: ad adjutorium humanum quo gubernatur et a Deo sustentatur homo, sicut infirmus baculo sustinetur, quo et pes caute defigitur, et totum corpus desuper innixum sustinetur. Istis ergo duabus rebus fidelis consolatur, una est districtio quae conterit vitia, et malos qui bonis nocere cupiunt: altera gubernatio, quae sustinet [Col. 0114A] fideles. H A Virga certe etiam consolatur: quando corrigendo peccatorem in viam salutis ducit.

6 Parasti in conspectu me mensam: Adversus eos qui tribulant me.

C Parasti, id est, praedestinati altare sanctum, mensa dicta a mense, quoniam quolibet mense primo die, convivia ritu gentium exercebantur, etc. H Significat Scripturam sanctam. Adversus eos, id est, haereticos qui tribulant Ecclesiam, vel persecutores Ecclesiae et daemones.

7 Impinguasti ÷ in .. oleo caput meum: ÷ et .. calix meus inebrians ÷ quam praeclarus est ..

H Vox Ecclesiae. Laetificasti caput, id est mentem meam, oleo hoc est spiritali laetitia. Calix intelligitur [Col. 0114B] verbum Dei quod inebriat mentem hominis. C Praeclarum itaque quia ad regnum coelorum perducit. Vel calix sanguis Christi, qui digne sumentibus praeclarus est.

8 Et misericordia tua subsequetur me: Omnibus diebus vitae meae.

C Subsequitur misericordia, fideli utique ad custodiam, sed praecedit ad gratiam conferendam. Nisi Domini misericordia subsequeretur: facile humana fragilitas deciperetur, quia a tergo diabolus insidias parat: quandiu in hoc corpore mortali versatur, unde nimis necessarium est, ut semper nos gratia Dei praecedat, et misericordia subsequatur.

9 † Et .. ÷ ut .. inhabitem in domo Domini: In longitudine dierum.

[Col. 0114C] A Ideo illa concessa sibi, quae dicta sunt fatetur, ut inhabitet, etc. Domus quippe Domini: futuram signat Hierusalem quae consistit in longitudine dierum, quia in ipsa est perpetua laetitia et beatitudo sine fine.

TT. Psalmus David ÷ Prima Sabbati ..

C Prima Sabbati significat diem Dominicum, quo Dominus surrexit, et resurgendo isti saeculo subvenit, mundumque ipso die creavit, qui propter excellentiam tanti miraculi: proprie dies Dominica nuncupatur, id est Domini, quamvis omnes sint Domini.

1 Domini est terra et plenitudo ejus: Orbis terrarum et ÷ universi .. qui habitant in eo.

C Domini est terra, id est, Ecclesia quae Domino specialiter pura mente famulatur. Nam licet omnia ab ipso sint condita: tamen ipsius esse proprium [Col. 0115A] dicimus illud quod eum veneratur auctorem. Plenitudo, id est, multitudo sancta qua repletur Ecclesia. Ille habitat Ecclesiam, qui usque ad obitum suum in fide recta perseverat, habitare enim manere dicimus.

2 Quia ipse super maria fundavit eum: Et super flumina praeparavit eum.

C Quid est super maria fundare: nisi super tremulos fluctus vitiorum, Ecclesiam in firma fide solidare flumina: H Potentes saeculi vel cupidi. Super ista flumina est Ecclesia, ut illis praedicet, et convertantur.

3 Quis ascendet in montem Domini: Aut quis stabit in loco sancto ejus?

C Quia omnia quae condidit Domini esse docuit [Col. 0115B] sequenter interrogando ostendit quales esse debeant: qui se ipsius nuncupari desiderant. H Et est vox prophetae interrogantis: Quis ascendet in montem, id est, coelestem Hierusalem. C. Vel justitiam ad quam magno nisu tendimus, quoniam peccatis obviantibus impedimur. H. Aut quis stabit, id est, quis perseverabit in justitia. C Multo quippe utilius est in sancto loco stare, quam ad ejus fastigium pervenire. H Quia multi ascendunt, sed non perseverant. Quis igitur pro raritate ponitur.

4 Innocens manibus et mundo corde: qui non accepit in vano animam suam: Nec juravit in dolo proximo suo.

C Innocens manibus est: cujus operatio neminem [Col. 0115C] laedit, sed juvare contendit. Mundo corde. H Sanctus in cogitatione. Ille non accipit in vanum animam suam, qui opera bona agit. C Per dolum itaque jurat: quisquis aliter facturus est quam promittit, credens perjurium non esse: decepisse nequiter credentis errorem.

5 ÷ Hic .. accipiet benedictionem a Domino. Et misericordiam a Deo salutari suo.

C Ergo accipit benedictionem non ab alio, sed a Domino. H Qui se custodierit ab istis supradictis maculis, H salutaris ergo noster: Christus est, a quo et beatitudo tribuitur et peccata laxantur. H Misericordiam a Deo solus ille consequitur, qui se miserum putat, C et nullus hominum est qui sibi misereri non egeat.

6 [Col. 0115D] Haec est generatio quaerentium eum: Quaerentium faciem Dei Jacob. Diapsalma.

H Generatio hoc est populus Christianorum qui jacuit in tenebris, sed nunc quaerens Dominum, requirit faciem Dei per fidem et operationem, id est Christi per illius illuminationem, qui posterius nato primatum dedit honoris, scilicet Christiano populo, quod per Jacob intelligi occulte dedit.

7 Attolite portas principes vestras: et elevamini portae aeternales: Et introibit rex gloriae.

C Praecipit enim propheta portas mortis auferre, id est, cupiditatem et malitiam aliaque vitia, quae principe diabolo positae erant, quae ideo portae appellatae [Col. 0116A] sunt, quia per ea transeant peccatores sua facta portantes, et per ea diabolus ad corda intrat. Siquidem a portando porta dicta est. Et iterum praecepit elevare portas, id est, H fidem et charitatem, quae aeternales sunt dictae, quia per eas Christus introivit ad Ecclesiam.

8 Quis est iste rex gloriae? Dominus fortis et potens. Dominus potens in praelio.

H Vox daemonum. Ac si dicerent, nostrum regem habemus diabolum. Iste rex quis est? vox iterum angelorum bonorum, fortis est, quia alligavit diabolum (Luc. XI) . Potens cum vicit infernum. In praelio potens cum spoliavit tartarum. Sic quaerere visi sunt diaboli, a gentium cordibus, imperio Christi, [Col. 0116B] et praedicatione et gratia expulsi.

9 Attollite portas, principes, vestras: et elevamini portae aeternales: Et introibit rex gloriae.

C Admonet iterum degentes in diversis erroribus auferre claustra mortis, H hoc est superbiam et cupiditatem et avaritiam, quia per has tres omnis homo ad infernum descendebat. Elevatae sunt portae aeternales, C id est, gratia baptismatis, honor chrismatis, salus praedicationis, per quas rex gloriae dignatus est introire.

10 Quis est iste rex gloriae? Dominus virtutum ipse est rex gloriae. † Diapsalma ..

H Merito virtutum Dominus dictus, quia virtute [Col. 0116C] sua conculcans inferos, cum triumpho rediens ad superos. Rex gloriae, C qui facit, se glorificando, gloriosos.

TT. In finem psalmus David.

1 Ad te, Domine, levavi animam meam: [Col. 0116D] Deus meus, in te confido, non erubescam.

C Dicit mater Ecclesia se levasse animam suam, ad contemplationem coelestium rerum per spem, fidem et charitatem, quia humana facile despicit qui divina conspexerit. Erubescere est repentina conturbatione animi confundi; quod non evenit Ecclesiae, quia in Deum confidit.

2 Neque irrideant me inimici mei: Etenim universi, qui sustinent te, non confundentur.

C Ridere plerumque benigni, irridere autem semper adversi est. H Inimici Ecclesiae sunt daemones, haeretici, vitia, peccata. Non confundentur, qui exspectant Dominum, neque hic neque in futuro. C [Col. 0117A] Exspectare est sub malorum patientia Deum viriliter sustinere, ut ille veniens in judicio reddat quod devoti animus exspectabat.

3 Confundantur ÷ omnes .. iniqua agentes: Supervacue.

H Propheta dicit non optando, sed prophetando: confundantur. Confundentur enim qui usque in finem in malitia perseverant. C Vanum dicimus infructuosum atque vacuum, quod a Domino probatur alienum. A Vel optative, confundantur hic pro peccatis salubriter. Quod si hic nolunt, confundantur tandem aeternaliter.

4 Vias tuas, Domine, demonstra mihi: ÷ Et .. semitas tuas edoce me.

C Viae dictae sunt a vehendo, et significant hic [Col. 0117B] mandata. Semita dicta quasi semi via, quia angusto calle dirigitur, nec vulgo nota est, sed occulto itinere ambulatur. H Per semitam intelligitur angusta via quae ducit ad vitam. Edoce me. C Qui sermo non ad callem sed ad legem magis noscitur pertinere.

5 Dirige me in veritate tua et doce me: Quia tu es Deus salvator meus: ÷ et .. te sustinui tota die.

C Dirige me ad vitam pertinet, doce: ad scientiam. H Id est ut nihil perverse agam. C Salutare est Christiano: ut Deum sibi salutarem credat. Tota die, ac si diceret: omni die, scilicet non interposito die, sed continua vita exspectavi misericordiam tuam et retributionem. A Sustinui itaque te, quem homines putant oblitum eorum dum tardas, exspectans [Col. 0117C] patienter miserationis tuae dilationem in subveniendo.

6 Reminiscere miserationum tuarum, Domine: Et misericordiarum tuarum quae a saeculo sunt.

C Humano usu hic dicitur, reminiscere, qui nunquam potest aliquid oblivisci. Miserationes pertinet ad operationes pias. Misericordia vero ad clementem naturam, quoniam miseratio, operis est; misericordia, cordis. Saecula dicta, quo in se revolvant jugiter tempora, a sequendo esse dicta.

7 Delicta juventutis meae. Et ignorantias meas: ne memineris.

C Delictum quidam volunt levius esse peccatum, quasi derelictum, dictum ab eo quod viam derelinquat aequitatis. H Juventutis, id est, quae in adolescentia [Col. 0117D] gessi. C Ignorantias dixit, quia multa facimus quae mala esse nescimus, ideo precatur ne delicta ejus meminerit, sed potius memor ejus sit per suam misericordiam.

8 Secundum misericordiam tuam memento mei tu: Propter bonitatem tuam, Domine.

H Secundum tuam misericordiam, id est, non propter meum meritum, sed propter tuam misericordiam memor esto mei. C Merito etiam illius bonitas praedicatur, de quo dicitur, nemo bonus nisi solus Deus (Matth. XIX) .

9 Dulcis et rectus Dominus: Propter hoc legem dabit delinquentibus in via.

C Dulcis dicitur, a quo suavia dona praestantur [Col. 0118A] coelestis vitae. Rectus, H quia reddit unicuique secundum opera sua. Legem charitatis dabit, per quam dimittentes offensam reconciliamur Deo. C In via, id est praesenti vita, ubi lex ponitur, in qua recte vivere commonemur.

10 Diriget mansuetos in judicio: Docebit mites vias suas.

C Directus quippe dicitur qui de curvo rectus efficitur. Mansueti dicuntur, quasi manu consueti, hoc est, tolerantes injurias, non reddentes malum pro malo. Mites sunt, qui nullo furore turbantur, sed lenitate animi jugiter perseverant; illos dirigit in judicio, quia ad promissam beatitudinem eos facit pervenire. Quae vero sint viae Domini, sequenti versu exponit.

11 [Col. 0118B] Universae viae Domini misericordia et veritas: Requirentibus testamentum ejus et testimonia ejus.

C Universae viae Domini misericordia, quia praevenit cuncta bonitate sua. Veritas, quia omnia juste dijudicat. Quibus vero possunt talia convenire, sequitur: requirentibus testamentum. H Id est, novum; et testimonia, id est dicta praecedentium prophetarum.

12 Propter nomen tuum ÷ Domine .. propitiaberis peccato meo: Multum est enim.

C Hoc bene refertur ad personam Ecclesiae, quae se salvatam dicit propter nomen Jesu, quod linguam nostra Salvator interpretatur. Peccato meo multum est enim, quia nisi fuerit divina miseratione subventum, [Col. 0118C] quantum vita protenditur, tantum humana fragilitas peccatis involvitur, quoniam cursu temporis semper augetur.

13 Quis est homo qui timet Dominum? Legem statuit ei in via quam elegit.

C More suo interrogando dicit Propheta: Quis est homo qui timeat Dominum? constituta est illi lex, ne sub securitate ignorantiae peccet, in via, id est in sanctitate propositi. H Vel, in via fidei, si enim timet, securitate non decipitur.

14 Anima ejus in bonis demorabitur: Et semen ejus haereditabit terram.

H Anima justi in bonis demorabitur, hoc est perseverabit sperando in praemiis futuris semen ejus. C [Col. 0118D] Id est opera bona haereditabunt terram viventium, id est in aeterna securitate recipientur, et possessio ejus nulla ulterius expulsione turbabitur, qui enim aliquid ex haereditate tenet, firmissima possessione gloriatur.

15 Firmamentum est Dominus timentibus eum: Et testamentum ipsius ut manifestetur illis.

H Nos infirmi et imbecilles, si timemus Dominum, erit nostrum firmamentum, ne ab hujus saeculi fluctibus quatiamur. Et manifestatur lex nobis in Christo, quae prius velata erat per litteram.

C Et valde nobis necessarium, ut lex ejus ipsius munere declaretur nobis, sine quo nec intelligere quidquam boni, nec perficere possumus.

16 [Col. 0119A] Oculi mei semper ad Dominum: Quoniam ipse evellet de laqueo pedes meos.

H Oculi mei ad Dominum, id est oculi cordis, vel mens mea semper cogitet Dominum, quoniam de laqueo diaboli sensus meos (a quo prius per voluptates saeculi capiebar) evellet.

17 Respice in me et miserere mei: Quia unicus et pauper sum ego.

C Superius dixit, oculi mei semper ad Dominum; nunc dicit, respice in me quemadmodum ego in te. Miserere mei, H quia miser sum, unicus est populus Christianus. C Qui unicus est ei, quia solus sacramenta fidei custodit, pauper: quoniam a mundi illecebris segregatus, nulla saeculi ambititione refertus [Col. 0119B] est.

18 Tribulationes cordis mei multiplicatae sunt: De necessitatibus meis erue me.

C Multiplicatae sunt tribulationes Ecclesiae, dum cogitationes suas per calamitates mundi (ubi est seminata) distendit; necesse est enim ut copioso fasce deprimatur, qui pro multis affligitur. De necessitatibus dicit, quas persecutorum atque haereticorum patiebatur insidiis, hi sunt enim qui necem cupiunt inferre Christianis. A Et necessitates recte adversitates dicuntur, quia necessariae sunt ad regnum coelorum tendentibus. G Vel necessitates, venialia dicit peccata, sine quibus vivere non possumus.

19 [Col. 0119C] Vide humilitatem meam et laborem meum: Et dimitte universa delicta mea.

A C Vide, id est propitius respice. Humilitas est Ecclesiae, quando indisciplinatos docendo sustinet. C Labor ipsius est, quia multis persecutionibus fatigatur. Merito sibi omnia peccata deprecatur dimitti, quia durus labor tolerantiae semper clementiam judicis exspectat, id est, propter istam humilitatem et laborem, meretur indulgentiam delictorum.

20 Respice inimicos meos, quoniam multiplicati sunt: Et odio iniquo oderunt me.

H Respice, vox Ecclesiae pro persecutoribus. C Orat ut redeant, quia quem ille respicit, sine [Col. 0119D] dilatione convertit. Multiplicati sunt, in peccatis. Odio iniquo, addidit, quia et justum odium est, ut illud est: Perfecto odio oderam illos (Psal. CXXXVIII) . Isti autem non illo justo odio sed iniquo oderunt me.

21 Custodi animam meam et erue me: Non erubescam, quoniam speravi in te.

H Custodi, vox Ecclesiae supplicat ut custodiatur. A Ne declinet ad imitationem eorum, et eripe ab omni malo. H Ne confundar neque hic, neque in futuro, quia in te speravi et te invocavi. C Ipsum enim elegit invocare, cui nescit pie supplicantes abjicere. A Quia igitur non in me, sed in te speravi, non confundar.

22 [Col. 0120A] Innocentes et recti adhaeserunt mihi: Quia sustinui te.

C Innocentes, parvulos dicit sacro baptismate regeneratos. Rectos qui jam matura aetate conversi sunt a peccatis. Ideo vero illos adhaesisse dicit Ecclesia sibi, quoniam sustinuit Deum, patienter adversitates sustinendo

23 Libera, Deus Israel: Ex omnibus tribulationibus suis.

C Libera Deus Israel, id est Deus te videntium. A Vel, o Deus, libera Israel, id est populum, quem ad visionem tuam praeparasti. C Quia ipsos gratos habet, quibus conspectum suae contemplationis indulget.

TT. Ipsi ÷ Psalmus .. David.

[Col. 0120C] C Totus hic psalmus ad perfectum aptandus est Christianum; sed tamen, cum a tali hymnus dicitur, necesse est ut ad Christum Dominum intelligentiae virtute referatur.

1 Judica me, Domine, quoniam ego in innocentia mea ingressus sum: Et in Domino sperans non infirmabor.

C Judica me, Domine; postulat enim vir sanctus judicia, quia certus erat de ejus misericordia. In innocentia ingreditur, id est inter peccatores habitans non peccat. Non confidit etiam in suas vires sed in Deum, ideo non infirmabitur.

2 Proba me, Domino, et tenta me: Ure renes meos et cor meum.

H. Probari se rogat Ecclesia, ut se cognoscat et [Col. 0120D] ab aliis cognoscatur. C Duae sunt tentationes una Domini, qua bonos tentat ut eos erudiat; altera diaboli, quae semper ducit ad mortem. Ure renes. H Id est, Spiritum sanctum adhibe delectationibus. Et cor meum, id est cogitationibus meis Spiritum sanctum adhibe.

3 Quoniam misericordia tua ante oculos meos est: Et complacui in veritate tua.

C Quia Domini misericordiam ante oculos cordis Propheta habebat, ideo pericula tentationum non timebat. Complacere, est cum sanctis aeternam gratiam promereri. H C In veritate, id est in Christo, qui est veritas. Gratia igitur illustratus, Deo sibique complacuit in mente.

4 [Col. 0121A] Non sedi in concilio vanitatis: Et cum iniqua gerentibus non introibo.

H Non sedi in concilio, id est non sum conjunctus his, qui contra Christum meum vanum agunt concilium. Introitus hic initium significat operationis malae, quod vir sanctus a se profitetur alienum. Vani autem sunt, qui caducis inquisitionibus occupantur, et in superflua narratione tempus consumunt. Impii autem, qui quaestionibus perversis Scripturas divinas depravare contendunt, ut haeretici.

5 Odivi Ecclesiam malignantium: Et cum impiis non sedebo.

C Non satis est vitasse perversos et malos, nisi et mente displiceant, ideo dicit. Odivi Ecclesiam malignantium, H id est Judaeorum vel haereticorum, qui [Col. 0121B] maligni dicuntur. Et cum impiis, qui non solum mala cogitaverunt sed in opere perfecerunt; cum his placitum non habebo.

6 Lavabo inter innocentes manus meas: Et circumdabo altare tuum, Domine.

C Lavit manus suas, quisquis propria facta lacrymabili satisfactione diluerit. Altare autem ab altitudine dictum quasi alta ara. H Et significat fidem, quam circumdare, est operibus bonis ornare. C Vel altare coeleste quo Dominus introivit sacerdos pro nobis. A Vel altare, id est mentem.

7 Ut audiam vocem laudis: Et enarrem universa mirabilia tua.

A Ut audiam vocem laudis, id est discam quomodo [Col. 0121C] te laudem, non ex ipso bono de me praesumens. C Vocem autem laudis forte illud dicit quod in coelesti templo coram Christo semper canitur: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Sabaoth (Isa. XVI) . Et se enarrare dicit mirabilia, quae quotidie beata canit Ecclesia in celebratione missarum.

8 Domine, dilexi decorem domus tuae: Et locum habitationis gloriae tuae.

H Domine, dilexi decorem domus, id est sanctos sacerdotes et alios sanctos. C In quibus gloria Dei habitare cognoscitur. Locum habitationis, significat arcanum humani pectoris. Gloriae tuae, quia Christus gloriosum efficit quidquid inhabitare dignatur. Idem enim sunt decor domus Dei et locus habitationis ejus. A Diligere igitur decorem domus Dei, est bonos in [Col. 0121D] Ecclesia diligere, qui decorant Ecclesiam.

9 Ne perdas cum impiis animam meam: Et cum viris sanguinum vitam meam.

H Ne perdas cum impiis, scilicet Judaeis, qui per impietatem mitem tradiderunt. A Vel impii omnes mali sunt. C Viri sanguinum sunt, qui carnaliter vivunt, vel qui Christi sanguinem fuderunt. Tales pereunt de futura Hierusalem.

10 In quorum manibus iniquitates sunt. Dextera eorum repleta est muneribus.

H In quorum manibus, id est in operibus eorum, iniquitates sunt. Repleta est dextera muneribus, quando proditor Judas pecuniam pro Christo accepit. A Vel illorum qui, si quid boni agunt, pro muneribus [Col. 0122A] faciunt. H A Quod enim eis datum est ad accipienda aeterna convertunt ad saeculi dona, estimantes quaestum esse pietatem.

11 Ego autem in innocentia mea ingressus sum: Redime me et miserere mei.

H Ego autem in innocentia. Ecclesia loquitur pro parte bonorum. C Et per studium vitae sanctae ingressa in thesauros spirituales. Redime me, id est in adventu tui pretioso sanguine. Miserere scilicet in hoc mundo, ubi supplicantibus parcis.

12 Pes meus stetit in directo: In ecclesiis benedicam ÷ te .. Domine.

H Pes meus, id est sensus meus vel affectio mea stetit in Christo qui est recta via. In ecclesiis, C in populis Christianis, dicit se laudaturum Dominum [Col. 0122B] Christum.

TT. Psalmus David ÷ priusque liniretur:

H Unctus est David semel sub patre Jesse in Bethlehem (I Reg. XVI) ; secundo, in Hebron (II Reg. II) ; [Col. 0122C] tertio (II Reg. V) quando regnavit super Israel. Sed de his tribus unctionibus media ad istum psalmum pertinet, David figuram Christi tenet; unctus est Christus in baptismo.

1 Dominus illumnatio mea, et salus mea: Quem timebo?

H Vox Ecclesiae ad Christum. Dicit se non formidare ullis tenebris obtegi, quam Dominus semper illuminat et salvat, nec posse ullum timere, tali defensore protegente

2 Dominus protector vitae meae: A quo trepidabo?

H Confitetur se habere protectorem ipsum Dominum idcirco non metuit coram inimico trepidare, [Col. 0122D] id est, a diabolo, vel haeretico seu persecutore.

3 Dum appropiant super me nocentes: Ut edant carnes meas.

C Dum appropiant super me. Truculentium inicorum hic vota ostendit, qui non solum exstinguere, sed etiam aviditate furoris ipsas humanas carnes cupiunt crudeliter devorare. A Vel carnes, affectus carnis sunt, qui sunt cibus nocentium inimicorum spirituum et persecutorum, vel etiam corpora sanctorum ipsis ad persequendum concessa-carnes sunt quibus vesci delectantur persequendo.

4 Qui tribulant me inimici mei: Ipsi infirmati sunt et ceciderunt.

H Qui tribulant me, id est daemones vel persecutores, [Col. 0123A] tunc infirmati sunt, quando Christus suscepit nostram humanitatem. C Illi etenim corruunt, qui innocentem sanguinem devorare festinant.

5 Si consistant adversum me castra: Non timebit cor meum.

C Castra enim valida munitio est, quam expugnare facile non potest impetus irruentis, sed haec omnia dicit sibi esse contemptibilia, cum valletur, auxiliatione divina.

6 Si exsurgat adversum me praelium: In hoc ego sperabo.

H Si exsurgat adversum me praelium. Praelium dicit Ecclesia pugnas daemonum, et se sperare in auxilium et defensionem Christi. C In concitatis enim praeliis gloria vincentis semper apparet. Non [Col. 0123B] virtus probatur latere, quae non fuerit explorata certamine.

7 Unam petii a Domino, hanc requiram: Ut inhabitem in domo Domini omnibus diebus vitae meae.

H Unam petii, quidam putant unam charitatem sive gratiam, aut certe ipsam petitionem dicit, cum in Hebraeo neutraliter unum dicatur, id est Dominum. Hanc, id est, Dominum requiram, etc. Ut inhabitem in domo Domini, id est in vita perpetua. C Et hoc non in parvo tempore, sed in omnibus diebus vitae meae.

8 Ut videam voluntatem Domini: Et visitem templum ejus.

[Col. 0123C] H Ut videam voluntatem Domini, id est dilectionem Dei. C Videt etiam voluntatem Domini, qui praecepta ejus intelligit et custodit. Ille visitat templum ejus, qui Ecclesiam Christi sacris admonitionibus corroborat. A Vel templum contemplationem dicit gloriae Domini; habet enim alia littera, ut contempler delectationem Domini.

9 Quoniam abscondit me in tabernaculo suo: In die malorum protexit me in abscondito tabernaculi sui.

H Abscondit ergo Ecclesiam apud se Christus, ne sibi tentationum obessent procellae; vel, ut ait Apostolus: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Col. III) . Non dicit [Col. 0123D] malos dies esse, sed in nostris operibus malis mali esse dicuntur. C In abscondito tabernaculi, id est in divinitatis secreto potentiae semper nos protexit et protegit. H Vel in die malorum quo mali vigent. C Abscondi, est quaerentium oculis non praeberi; protegi autem ab omni metu periculoque liberari.

10 In petra exaltavit me: Et nunc exaltavit caput meum super inimicos meos.

In petra exaltavit, id est in Christo per fidem. Hunc exaltavit caput. C A Caput hic pro mente ponitur, quo vegetante possumus contineri. Super inimicos, H id est motus carnales. C Sive appetitus vitiosos, supra quos mens nostra erigitur, quando divino adjutorio pura servatur.

11 [Col. 0124A] Circuivi et imolavi in tabernaculo ejus hostiam vociferationis: Cantabo et psalmum dicam Domino.

C Circuivi hoc est animo perscrutatus sum, qua potentia coelum fecit Deus et omnia ex nihilo creavit. A Hominem redemit et mundum in eo credentem; et inveni quid immolem, scilicet laudem. C Et immolavi in tabernaculo ejus, id est obtuli in ejus ecclesia sacrificium laudis. Vociferationis dicit, scilicet pro magnitudine laudis.

C C Cantabo, id est praedicabo. Psalmum dicam, id est opere complebo. C Cantare est enim sola voce laudes dicere, sed psallere opere praedicare.

12 Exaudi, Domine, vocem meam qua clamavi ad te: [Col. 0124B] Miserere mei et exaudi me.

C Nunc iterum rogat Ecclesia ut exaudiatur; clamavit enim et prius, cum dixit: ut inhabitem in domo Domini, scilicet quia divinarum rerum nulla satietas est, sed quanto gustatur Deus suavius, tanto appetitur plus, vel ideo iterat, quia spe habitat in aeterna gloria, nondum re.

13 Tibi dixit cor meum, exquisivit te facies mea: Faciem tuam, Domine, requiram.

C Itaque vir fidelis cor, hoc est desiderium suum, dixit ad Dominum loqui, quoniam hoc videbatur offerre quod cogitabat. A Facies mea, id est praesentia mea tuam, vel pulchritudo animae meae a te data tuam pulchritudinem. C Quaerit vero faciem Dei, qui se sancta conversatione custodit. De quibus [Col. 0124C] dictum est: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Geminat quoque, faciem tuam requiram, una quidem res, sed frequentata ostendit, quod ardenti studio Christum quaerebat.

14 Ne avertas faciem tuam a me: Ne declines in ira a servo tuo.

C Sanctus enim vir rogat, ne a facie Dei reddatur alienus. Iterumque rogat ne ab ipso declinet Deus, tunc quando sanctis vultum suae majestatis indulget. Iram ponit judicii tempus, cum discernit malos a bonis. A Vel non in ira declinat, quando cadere permittit ut cautior et fortior surgat.

15 Adjutor meus es tu, ne derelinquas me: Neque despicias me, Deus, salutaris meus.

C Petit Propheta ne deseratur a Domino, scit [Col. 0124D] enim si ille reliquerit, quod nulla potestas se regere praevalebit. H Salutaris noster Christus est; et hoc rogat Propheta ne despiciatur ab illo, id est ne committat ulla peccata per quae a Deo despiciatur. A Quasi diceret, frustra creasti, Deus, et redemisti, Salvator, si despicis me conservare in bono quod dedisti, quia sine te nihil est conatus meus.

16 Quoniam pater meus et mater mea dereliquerunt me: Dominus autem assumpsit me.

C Patrem suum, Adam primum hominem dicit, matrem ejus uxorem Evam, unde generatio humana descendit. Hi dereliquerunt me in ista miseria ad quam me exposuerunt. Dominus autem carne accepta [Col. 0125A] assumpsit me H loco, scilicet veri parentis ad haereditatem aeternam.

17 Legem pone mihi, Domine, in via tua: Et dirige me in semita recta propter inimicos meos.

C Legem pone mihi, postulat Propheta legem sibi statui, id est Evangelii intellectum venturis aperiri. In via tua, id est in Christo. Propter inimicos, id est haereticos qui illam semitam, hoc est intelligentiam scripturarum prava intentione subvertere nitebantur. A Vel, o Domine, quia ad te tendo, et jam etiam in via ad te sum; pone legem in ea me dirigentem ne errem, et ne aberrantem disciplina tua deserat, et dirige me ulterius in rectitudine angustiarum, propter insidiantes, etc.

18 [Col. 0125B] Ne tradideris me in animas tribulantium me: quoniam insurrexerunt in me testes iniqui: Et mentita est inquitas ÷ sibi ..

H Ne tradideris me, id est ut non satietur animus perversorum de adversitatibus quae accidunt mihi. Insurrexerunt contra Christum testes iniqui dicentes: Hic dixit: Destruite templum hoc, et in triduo reaedificabo illud (Matth. XXVI) . Mentita est iniquitas sibi, quia uniuscujusque vitium in suum recurrit auctorem. C Bene dixit autem sibi, quia poenas recipit sui mendacii, qui falsum testimonium proferre contendit.

19 Credo videre bona Domini: In terra viventium.

H Vox Ecclesiae, quae quamvis tot periculis sit [Col. 0125C] exposita, tamen credit se videre bona, id est accipere per fidem haereditatem regni coelorum, in qua sancti cum Christo regnant.

20 Exspecta Dominum viriliter age: et confortetur cor tuum. Et sustine Dominum.

C Exspecta Dominum, scilicet qui promittendo non fallit, qui praestando non imputat, nec improperat. Viriliter, non solum viris sed et feminis est mandatum, agere. Confortetur cor, ne taedio fatigante desperet. Sustine Dominum, id est sustine quod pateris, non lassescas neque discedas, et quod credis exspecta.

TT. ÷ Ipsi .. David.

C David (sicut diximus) interpretatur manu fortis, et significat Salvatorem, qui fortis utique manu, quia prostravit principem tenebrarum. Notandum [Col. 0126A] igitur hunc psalmum tertium esse horum, qui passionem et resurrectionem Dominicam sub brevitate commemorant.

1 Ad te, Domine, clamabo: Deus meus, ne sileas a me: †Nequando taceas a me .. et assimilabor descendentibus in lacum.

C Christus Dominus clamat ad Patrem tempore passionis ne ab ipso sileat, hoc est ne petenti non annuat sed magis respondeat. H Ac si dixisset: Si silucris ero similis pereuntibus, si taces non cognosceris. C Lacus autem significat hoc saeculum, lacus enim dicitur quae sub ipsa terra lateat. Rogat ergo humanitas Verbi, ne similis esset caeteris hominibus, quia etsi communem conditionem carnis assumpsit, [Col. 0126B] excellentiam tamen omnium creaturarum promerdit. H Vel lacus infernum significat.

2 ÷ Ex .. audi † Domine .. vocem deprecationis meae dum oro ad te: Dum extollo manus meas ad templum sanctum tuum.

H Oravit Christus in cruce pro toto mundo. Extulit manus, id est, extendit eas in cruce. Ad templum sanctum, hoc est, ut templum Patri praepararet, id est corpus Ecclesiae. C Non est etiam absurdum, templum accipi coelum, quoniam Domini sedes esse divina lectione monstratur.

3 Ne ÷ simul .. tradas me cum peccatoribus: Et cum operantibus iniquitatem ÷ ne perdas me ..

H Peccatores, latrones inter quos pendebat dicit. [Col. 0126C] C Cum operantibus iniquitatem petit ne haberet aliquam portionem.

4 Qui loquuntur pacem cum proximo suo: Mala autem in cordibus eorum:

H Loquebantur (Matth. XXII) . Judaei pacem cum Christo dicentes: Magister scimus quia verax est. Erat pax in eorum labiis, sed in corde malitia. C Qui juste mali dicebantur, quia proximum malitiose prodere festinabant.

5 Da illis secundum opera ipsorum: Et secundum nequitiam adinventionum ipsorum:

H Petit illis dari secundum opera ipsorum, non optando sed praenuntiando. Et secundum nequitiam adinventionum. C Hoc est, ut innoxio nocerent, qui [Col. 0126D] ad eos venerat salvandos, ut eum morti traderent.

6 † Secundum opera manuum eorum .. tribue illis Redde retributionem eorum ipsis.

C Quatuor sunt species retributionum, quarum una est, cum tribuuntur mala pro bonis, sicut Judaei Christo. Altera cum bonum pro bono, ut Deus electis. Tertia cum retribuitur malum pro malo, ut est illud: Ite in ignem aeternum (Matth. XXV) . Quarta cum tribuitur quod hic dicit bonum pro malo, ut qui persecutores exstiterant, fiant conversi postea laudatores Christi.

7 Quoniam non intellexerunt opera Domini: et in opera manuum ejus: Destrues illos et non aedificabis ÷ eos ..

C Non intellexerunt opera Dei, scilicet tunc quando [Col. 0127A] docuit populum viam veritatis. Et in opera manuum ejus utique non consideraverunt; si considerassent, expavissent potiusquam sprevissent. Sic ergo illos dicit destrui, ut non iterum debeant aedificari, quod tamen videtur dictum esse prophetice potiusquam ad iracundiae qualitatem referendum.

8 Benedictus Dominus: Quoniam exaudivit vocem deprecationis meae.

C Benedictus Dominus. Vox Christi ad Patrem, quoniam exaudivit (qui est utique benedictus, etsi non exaudiat vocem deprecationis) dicens: Clarificavi et iterum clarificabo (Job XII) , sed proprie benedictus dicitur, cum gratias agimus benedicendo; apte igitur dictus est benedictus qui exaudire dignatus est.

9 [Col. 0127B] Dominus adjutor meus et protector meus: ÷ Et .. in ipso speravit cor meum. Et adjutus sum.

C Adjutor, ad pericula vitae pertinet, quae Patre adjuvante in passione superavit. Protector, quia eum ab insidiis diabolicis sua defensione vallavit. In morte speravit humanitas in divinitatem. Adjutus sum, in tribulatione ut resurgerem.

10 At refloruit caro mea: Et ex voluntate mea confitebor ei.

C Floruit ergo caro quando ex Virgine sine peccato emicuit, tanquam pulchrum floris decus, ut Isaias: Et flos de radice ejus ascendet (Isa. II) , Sed refloruit, cum resurrexit. Confitebor, H ut illud: Confitebor tibi, Domine Pater coeli et terrae (Matth. II) , etc.

11 [Col. 0127C] Dominus fortitudo plebis suae: Et protector salvationum Christi sui est.

C Merito dicitur Dominus fortitudo plebis suae, quando adversa cuncta ipso auxiliante superantur. Protector, quoniam eos tegit et liberat ab imminentibus malis. Salvationum, id est justorum.

H Addidit, Christi sui, quicunque enim in Christo baptizatus est: et ipse Christus, id est unctus vocatus est.

12 Salvum fac populum tuum, Domine, et benedic haereditati tuae: Et rege eos, et extolle illos usque in aeternum.

C Orat humanitas Verbi pro populo Christiano (propter quem et probatur esse assumpta) ut satisfactione [Col. 0127D] fideli in hoc mundo salvus fiat. Haereditatem Christi Ecclesiam dicit, quam suo sancto sanguine acquisivit. H Quae Patris est et sua, quia dixit: Omnia tua mea sunt et mea tua (Joan. II) , huic haereditati petit benedici, ut virtutibus et numero augeatur. C Regere populos devotos petit ne carnalia concupiscant. Extollere ut in intellectu Scripturarum et opere sancto proficiant, ut a terrenis vitiis purgati, ad aeterna praemia perducantur, et hoc petunt debere fieri usque ad illud saeculum aeternum, cui nullum aliud succedit.

TT. Psalmus David ÷ in consummatione tabernaculi ..

C Consummatio tabernaculi perfectionem significat Ecclesiae catholicae, quae per totum orbem probatur esse constructa. Est enim totus iste psalmus, Spiritus sancti laude plenissimus.

1 ÷ Afferte Domino, filii Dei .. Afferte Domino filios arietum.

H Vox Christi praedicatores admonet, qui per gratiam [Col. 0128B] in adoptionem filiorum vocati sunt. Quid admonet? afferre praedicationem et exemplum. H C Arietes apostoli sunt accipiendi. C Aries enim dictus quasi a fronte ruens, id est diruens. H Qui duo cornua habet in capite, sicut sancti apostoli habuerunt duo Testamenta quae praedicaverunt. Filii arietum, successores apostolorum sunt.

2 Afferte Domino gloriam et honorem: Afferte Domino gloriam nomini ejus: Adorate Dominum in atrio sancto ÷ ejus ..

H Afferte Domino gloriam, ut per opera vestra glorificetur aeternus Deus. Afferte nomini ejus, nomen Patris Filius est; gloria Christi, Ecclesia est; id est, ut per vos nomen ejus in cunctis gentibus innotescat. Adorate in atrio sancto. C Id est, colite eum [Col. 0128C] in conscientia vestra mundissima, ipsa est enim aula regalis et habitatio Spiritus sancti.

3 Vox Domini super aquas: Deus majestatis intonuit: Dominus super aquas multas.

H Vox Domini, id est praedicatio Dei, scilicet Christi per se et apostolos suos, super aquas, id est super populos, ut est illud: Aquae multae populi multi (Apoc. XII) . Deus majestatis, Deus potestatis, intonuit Dominus super aquas, id est terribiliter praedicavit, de tabernaculo assumpti corporis populis dicens: Poenitentiam agite (Matth. IV) . G Ecce primum donum Spiritus sancti, scilicet. Timor quem praedicando Christus cordibus hominum dedit. Initium [Col. 0128D] enim sapientiae et poenitentiae timor Domini est (Psal. CX) .

4 Vox Domini in virtute: Vox Domini in magnificentia.

H Merito ergo vox Domini in virtute dicitur, quia in unoquoque sancto loquitur. C Et ei nullis obstaculis obviatur. In magnificentia, quid enim Spiritu sancto magnificentius? qui illuminato corde sentire facit, ut appetantur bona, et pessima quaeque fugiantur. G In virtute, donum pietatis; in magnificentia, donum scientiae notatur.

5 Vox Domini confringentis cedros: Et confringet Dominus cedros Libani.

H Cedri dicuntur superbi vel sublimes. C Bene enim comparatur cedrus superbis, quae nullos utiles [Col. 0129A] fructus generat, sic nec elatio detestabilis quae peccatum intulit mundo. Cedri quae in Libano nascuntur altiores fiunt cedris quae alicubi nascuntur, et significat nobiles istius mundi et reges, qui reliquos homines tanquam humilia fruteta despiciunt; quos Dominus confringet, quando abjectis superbis humiles eliget. G In confractione cedrorum, donum fortitudinis intelligitur, dum fractos, id est humiliatos et conversos quaelibet pro Christo sustinere facit.

6 Et comminuet eos tanquam vitulus Libani: Et dilectus quemadmodum filius unicornium.

H Iste vitulus significat Christum, sicut enim confringit vitulus virgulta tenera cornibus, ita Christus confringet Judaeos. Qui etiam dilectus Filius [Col. 0129B] Dei dicitur per assumptionem corporis, et filius unicornium, id est Judaeorum, quia ex stirpe Judaeorum secundum carnem fuit. Judaei unicornes dicuntur pro una lege quam habuerunt per quam in superbia se extulerunt. Nos utrumque testamentum habemus, ipsi vetus tantum recipiunt, nos duo cornua habemus, id est utrumque Testamentum.

7 Vox Domini intercidentis flammam ignis: Vox Domini concutientis desertum: ÷ et commovebit Dominus desertum .. Cades.

H Vox Domini intercidentis, id est auxilium illius inter persecutores, quo suis sanctis subvenit, ut persecutio furibundorum flamma ignis intelligatur, vel flammam dicit libidines quas per confessionem et gratiam facit cessare. Concutit desertum vox Domini, [Col. 0129C] id est praedicatio animam quae deserta fuerat commovebit, quia anima quae vitiis occupata est, deserta dicitur, illius excussis habitabilis Deo fit. C Desertum appellati sunt, qui necdum fidei donum perceperunt. H Quos commovebit Dominus de infidelitate ad fidem. Cades interpretatur commotio tineae. G Intercisio ista flammae: donum consilii innuit, quo interrumpitur consensus actusque peccati vel persecutionis, in concussione vero deserti donum intellectus notatur.

8 Vox Domini praeparantis cervos, et revelabit condensa: Et in templo ejus omnes dicent gloriam.

H Cervi praedicatores significat, quos praeparavit, quando illis Spiritum sanctum dedit ac illos praedicare [Col. 0129D] misit. Revelavit condensa, id est obscura divinarum Scripturarum per Spiritum sanctum illis patefecit. G Per cervos igitur sapientes intelliguntur, qui contemplatione, alta conscendentes, A superant et repellunt venenosas linguas haereticorum, Habes igitur septimum donum Spiritus sancti, scilicet sapientiam. C Pro qua re, in Ecclesia ejus, omnes illi haec dona habentes, referunt gloriam.

9 Dominus diluvium inhabitare facit: Et sedebit Dominus rex in aeternum.

C Dominus diluvium inhabitare facit. Hic significat diluvium baptismum sive aquas baptismi (per quas purgatur homo sicut per diluvium purgatus est mundus) et eas Spiritus sanctus inhabitat. H Et sedebit [Col. 0130A] Dominus in sanctis (qui sedes ejus dicuntur) in aeternum, id est in saeculum saeculi, vel sedebit Christus ad dexteram Patris.

10 Dominus virtutem populo suo dabit: Dominus benedicet populo suo in pace.

H Dominus virtutem, id est fidem et fortitudinem contra hujus mundi procellas populo Christiano dabit. Et benedicet hic et in futuro, quando dicturus erit: Venite, benedicti Patris mei. In pace, in semetipso, quia ipse est pax vera nostra.

TT. Psalmus cantici dedicationis domus David.

C Domus significat templum Dominici corporis. Dedicatio vero, resurrectionem ejusdem Domini nostri. Tunc dedicavit: cum a mortuis resurrexit, tunc enim corpus ejus in aeternam gloriam perductum est. Dedicare enim dicimus cum novitas domus alicujus in usum celeberrimum deputatur. Domus autem David propter semen ejus est posita. Unde Salvator carnis traxit originem.

1 Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me: Nec delectasti inimicos meos super me.

[Col. 0130C] H Exaltabo te, Domine. Vox Christi ad Patrem, vel vox Ecclesiae ad Christum, id est laudabo te, quoniam suscepisti me. C Per dispensationem qua resurrexi a mortuis. Nec delectasti, quia non potuerunt Judaei Christum exstinguere sicut voluerunt. Delectasti vero posuit pro delectare fecisti.

2 Deus meus clamavi ad te: Et sanasti me.

H Oratio Christi sive Ecclesiae, sanasti me, id est resurgere me fecisti. C Tunc enim sanatus est Christus, quando carnem fragilitatis nostrae, resurgendo in aeterna vitae gaudia collocavit, et nos salvos fecit.

3 Domine, deduxisti ab inferno animam meam: Salvasti me a descendentibus in lacum.

[Col. 0130D] A H Domine, deduxisti, hoc expositione non eget. Manifestum est enim, animam Christi cum aliis animabus sanctorum, de inferno revocatam a Deo. C Descendentes vero in lacum sunt qui in iniquitate istius saeculi versantur. Salvatus est itaque a talibus, quia a communione eorum liberatus est cum resurrexit a mortuis.

4 Psallite Domino sancti ejus: Et confitemini memoriae sanctitatis ejus.

H Propheta hortatur sanctos, ut laudent illum a quo salvati sunt. Memoriae sanctitatis ejus dixit, quia memor nostri esse dignatus est, qui in umbra mortis, id est peccati versabantur, H id est, memores sitis istius beneficii quo vos liberavit.

5 [Col. 0131A] Quoniam ira in indignatione ejus: Et vita in voluntate ejus.

C Indignatio illius, mors est peccatoris. H Indignatio Dei fuit quando Adam peccavit. Ira, justa vindicta, quando eum de paradiso ejecit. Et vita in voluntate ejus, ut qui fecerit voluntatem Dei, maneat in aeterna vita. Et sicut in Adam, ita in uno quoque peccatore.

6 Ad vesperum demorabitur fletus: Et ad matutinum laetitia.

H Vesperum, tota vita ista praesens intelligitur, quia per peccatum Adae omnes usque in finem saeculi flent vel gemunt, quando recordantur bona paradisi quae perdiderunt in Adam. Et mane, laetitia, quando in resurrectione simul in libertatem veniunt; [Col. 0131B] vel alibi, vesperum quando flebat Maria, laetitia quoniam Christus resurrexit. A Dicit vero demorabitur, id est diu morabitur, quia a tempore peccati Adae usque in finem saeculi.

7 Ego autem dixi in abundantia mea: Non movebor in aeternum.

C Ego autem dixi in abundantia. Abundantia erat Filio semper virginis Mariae, quod Verbum caro factum est, et habitavit in nobis. Jure dicebat se moveri non posse in aeternum, a Deo scilicet, cui sua majestas confidentiae dona praestabat.

8 Domine, in voluntate tua: Praestitisti decori meo virtutem.

C Domine in voluntate tua. Vox Christi, asserit sibi homini datam desuper virtutem a Patre, virtutem, [Col. 0131C] scilicet illam qua non movetur a Deo, A qua immunis ab omni peccato: omni gratiarum plenitudine resplendet. Similiter et decorem illum, de quo scriptum est: Speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV) .

9 Avertisti faciem tuam a me: Et factus sum conturbatus.

H Tunc avertit Deus faciem suam ab Adam, quando peccavit. Tunc turbatus est, quando sub maledictione de paradiso projectus est. A Vel a Christo vertit faciem, quando passioni eum exposuit, et coepit pavere et turbari et moesta esse humanitas et carnis infirmitas.

10 Ad te, Domine, clamabo: [Col. 0131D] Et ad Deum meum deprecabor.

H Ad te, Domine, clamabo, Christus Dominus hoc dicit, qui in cruce clamavit, cum pro redempto populo Patrem interpellavit.

11 Quae utilitas in sanguine meo: Dum descendo in corruptionem?

C Petit ergo Christus non ut non moriatur, sed ne caro ipsius corruptione resoluta maculetur. H Ac si dixisset humanitas, nulla est utilitas quod sanguinem effudi, nisi resurrexero a mortuis. A Si enim non resurgam: nemini annuntiabo, nullum lucrabor, ideo subdit: Nunquid, etc.

12 Nunquid confitebitur tibi pulvis: Aut annuntiabit veritatem tuam?

H Nunquid confitebitur tibi pulvis, id est non poterit [Col. 0132A] turba impiorum, quae adhuc velut pulvis omni vento doctrinae movetur; justificari, si ego non resurgam? Nec etiam annuntiabit veritatem tuam, hoc est Christum tuum qui est veritas.

13 Audivit Dominus et misertus est mei: Dominus ÷ factus .. est adjutor meus.

H Audivit Dominus, id est Deus Pater. Misertus est, quia resurgere me fecit a mortuis. Factus est adjutor, quia me fecit primogenitum mortuorum.

14 Convertisti planctum meum gaudium mihi: Concidisti saccum meum, et circumdedisti me laetitia.

H Convertisti planctum meum, cum dicerem tristis est anima mea. In gaudium cum dixi: Ite nuntiate fratribus meis (Matth. XXVIII) . C Concisus est [Col. 0132B] saccus, id est corpus Christi, cum pro nobis ipse mori dignatus est. H Praecinxit laetitia, scilicet per resurrectionem immortalitatis.

15 Ut cantet tibi gloria mea et non compungar: Domine Deus meus in aeternum confitebor tibi.

C Cantare enim diximus ad mentis laetitiam proprie pertinere. Gloria vero Christi: majestas Patris, a quo audivit, hic est Filius meus dilectus (Matth. XVII) . A Et cantat Patri gloria Filii, quoniam causa est gloria Filii: ut laudetur Pater et ametur. C Et quia compunctus est semel, id est crucifixus: nulli se ulterius subjacere memorat passioni. Confitebor, id est, cum sanctis aeterna voce te laudabo.

TT. In finem psalmus David.

C Verba quae titulus continet, ad Christum frequenter diximus referenda, cui totius hic psalmus aptandus est, quoniam ejus passionem et resurrectionem [Col. 0132D] decantat.

1 In te, Domine, speravi non confundar in aeternum: In justitia tua libera me.

C Orat Christus ad Patrem ex natura humanitatis assumpta, ne de sua spe dejectus, humanae insultationis patiatur opprobria, addens in aeternum, ubi ejus contemplatio fixa permanebat. In tua justitia qua consuesti subvenire rogantibus. Libera, ad pericula hujus mundi pertinet amovenda.

2 Inclina ad me aurem tuam: Accelera ut eruas me.

C Inclina dixit, propter membrorum suorum humilitatem, ut quoniam non poterat humana conditio ad divinitatem attingere, divinitas inclinata ad eam [Col. 0133A] descenderet. Accelera, id est festina resurrectionem dare celerrimam.

3 Esto mihi in Deum protectorem et in domum refugii: Ut salvum me facias.

H Vox Ecclesiae: in Deum protectorem, hoc est in Deum defensorem, quia multi sunt dii nuncupativi, nobis autem unus Deus, una fides, unum baptisma. Domus refugii ipse est, in qua pater habitat.

4 Quoniam fortitudo mea et refugium meum es tu: Et propter nomen tuum deduces me et enutries me.

C Fortitudo, pertinet ad toleranda quae passus est, refugium ad finem malorum: quando istius saeculi iniquitates superavit fine gloriosae mortis. [Col. 0133B] Dux erat humanitate Dominus, quando suum nomen per universas gentes fecit cognosci. Enutritum se dicit, quousque ad perfectionem catholica Ecclesia ipsius munere perveniret, H A id est paulatim sanctos aggregando, corpus ipsius, id est, Ecclesiam auget.

5 Educes me de laqueo hoc quem absconderunt mihi: Quoniam tu es protector meus.

C Ergo laqueum absconderunt Judaei Christo, quia occultis eum machinabantur perdere insidiis, unde se dicit educendum, id est resurrectionis beneficio ad superna velociter elevandum. Protectorem Dominum dicit, quia eo protegente nulla potest adversitas praevalere.

6 [Col. 0133C] In manus tuas commendo spiritum meum: Redemisti me, Domine Deus veritatis.

H In manus tuas, id est potestati tuae. C Dignum ergo fuit, ut tanto susceptori talis commendaretur spiritus. Addidit etiam, quis esset iste Dominus, quia est Deus veritatis, illorum enim Deus est specialiter qui veritatem diligunt, nec in aliqua falsitate miscentur.

7 Odisti observantes vanitates Supervacue.

C Juste ergo veritas, oderat vanitatem, quia vanitas in falsitate versatur. H Odire enim Deus dicitur in quod reprobat. Addidit supervacue, quae non solum vacua vanitas dicitur sed etiam supervacua. A Vanitas est hujus saeculi falsa felicitas, quae vacue [Col. 0133D] observatur, quia perditur; et supervacue observatur, quando pro ea habenda etiam male agitur.

8 Ego autem in Domino speravi: Exsultabo et laetabor in misericordia tua.

C Speravi in Domino dicit, ubi nihil vanum, nihil supervacuum est sed totum fixum. Exsultare: est cum magna alacritate animi gaudere. Laetari: temperata mentis affectione mulceri.

9 Quoniam respexisti humilitatem meam: Salvasti de necessitatibus animam meam.

C Ideo erat in Altissimo humilitas, quia illi humanitas adhaerebat ab ipsa conceptione. Necessitas dicitur quod in nece sit posita, id est in mortis angustiis constituta. Nam quando peccatorum laqueis [Col. 0134A] innodamur, nec nostra virtute possumus absolvi, necessitas appellatur. A Necessitates igitur peccata sunt, ex quibus se homo solvere nequit.

10 Nec conclusisti me in manus inimici: Statuisti in loco spatioso pedes meos.

C Nec conclusisti me dicit, quia liber effectus est a potestate diaboli. Statuisti dicit, hoc est firmasti In loco spatioso, id est in patria virtutum, in regione beatorum. Pedes suos dicit virtutes morales, per quas hunc mundum fixis gressibus ambulavit. A Locus spaciosus, charitas est: pedes, affectus animae.

11 Miserere mei, Domine, quoniam tribulor: conturbatus est in ira oculus meus: Anima mea et venter meus.

[Col. 0134B] H Miserere mei, Domine, quoniam tribulor. Vox eorum est qui qualibet tribulatione tribulantur, in quorum persona Christus loquitur hic, sicut superius in persona erutorum de tribulatione, dum dixit nec conclusisti, etc., potest dici et de Christo, quando ait: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI) . C Iram posuit: inimicorum indignationem. Oculus, intellectum signat, quem semper conturbamus, quando imminentia pericula formidamus. Ventrem dicit suam memoriam, ubi habebat reposita, quae illi Dominus de sua clarificatione promiserat. Animam: sensualitatem putat.

12 Quoniam defecit in dolore vita mea: Et anni mei in gemitibus.

C Deficere enim est, paulatim minus facere, et ad [Col. 0134C] finem, per aliquas valetudinis minutias pervenire, et signat hic illam conturbationem carnis Christi qua in passione ejus vita carnis defecerat. Et anni mei in gemitibus, quia non fuit levis dolor: ubi continuus gemitus insonabat. A Anni Christi omnes in gemitibus, quoniam futuram mortem semper vidit, et in persecutionibus completi sunt

13 Infirmata est in paupertate virtus mea: Et ossa mea conturbata sunt.

C Virtus animi, in paupertate firmatur in membris Christi, quoniam omnibus bonis indiget humana fragilitas. Ossa: fortitudinem corporis significant, quia neque in animi robore, neque in spe carnis debet ulla esse praesumptio. H Virtus etiam corporis [Col. 0134D] in egestate fuit et derelictione in passione.

14 Super omnes inimicos meos factus sum opprobrium, et vicinis meis valde: Et timor notis meis.

C Inimicos, Judaeos dicit, habebatur inter eos opprobrium innocens Christus, qui se nefario scelere polluebant. Contra probum dicimus improbum, id est inhonestum et indecorum. Opprobrium autem significat valde abominabile facinus. Vicinos dicit qui ei in civitate fidei conjuncti, tamen perfecte non credebant. Notos apostolos significat, qui in ejus passione turbati sunt. H A Vel Christianos malos dicit vicinos tales esse, qui sunt in malitia pejores omnibus aliis Christi inimicis.

15 [Col. 0135A] Qui videbant me foras fugerunt a me: Oblivioni datus sum tanquam mortuus a corde.

H Fugerunt apostoli in passione Christi eo relicto. Oblivioni datus est Christus infidelibus, quando eum in carne mortuum pro nihilo computaverunt. C Tanquam mortuus, non enim a fidelibus mortuus dicitur, cujus divinitas impassibilis veraciter aestimatur, sed a mente infidelium mortuus aestimabatur. A A corde moritur, cujus memoria recedit a corde, sicut oblivisci solent homines mortuorum.

16 Factus sum tanquam vas perditum: Quoniam audivi vituperationem multorum commorantium in circuitu.

C Vas perditum est quod fractum est, et ad nullos usus necessarium, quod semper abjicitur, ita et [Col. 0135B] Christus mortuus quasi fractum vas abjiciendus putabatur perfidis Judaeis. Audivi vituperationem, id est, circumhabitantium perfidorum Judaeorum. Merito tales circumhabitantes dicuntur, qui legem Dei non spiritualiter sed carnaliter advertere volunt. A Sunt enim ut cortex medullam circuiens, sic litteram tenentes: spiritum intrant Scripturarum sed semper in circuitu morantur et cortice occidentis litterae.

17 In eo dum convenirent simul adversum me: Accipere animam meam consiliati sunt

C In eo consiliatam partem maximam dicit Judaeorum, ut Deum neci traderent. H Omnes simul consiliati sunt, ut quaererent animam Christi, sive haeretici: animam Ecclesiae. C Omne autem scelus [Col. 0135C] gravius est quod consilio geritur plurimorum.

18 Ego autem in te speravi, Domine: dixi Deus meus es tu: In manibus tuis sortes meae.

C Speravit in Patrem Filius, quia sciebat nullam esse potestatem Judaeorum contra se, sed ipso creante existimus, ipso disponente vegetamur. H In manibus tuis sortes meae, id est in gratia sancti Spiritus. A Qui sine merito quos vult eligit. Sortes itaque, id est Dei gratuita electio est in manibus, id est potestate Dei, non nostra.

19 Eripe me de manu inimicorum meorum: Et a persequentibus me.

C Ipsum Patrem rogat se eripere de manu inimicorum, id est Judaeorum, et a persequentibus, hoc [Col. 0135D] est paganis vel haereticis, qui Ecclesiam Dei insequuntur fraudulentis machinationibus. A Maxime illi persequuntur Ecclesiam, qui cum sint Christiani, nolunt bene vivere, per hos opprobrium habet Ecclesia, inter quos gemens iste ait: Illustra, etc.

20 Illustra faciem tuam super servum tuum: Salvum me fac in misericordia tua: Domine, ne confundar, quoniam invocavi te.

C Illustra faciem tuam, id est, fac videri, quod supra me dignaris intendere, ut sicut de moriente desperant, ita de resurrectione confidant. H Ut non confundar, sed salver ab his persecutionibus.

21 Erubescant impii et deducantur in infernum: Muta fiant labia dolosa.

[Col. 0136A] H Erubescant impii, sive iniqui daemones vel quicunque mali, cum viderint sanctos coronatos, quos in despectione habuerunt, et se condemnatos. C Seque cum respexerint, in gravi periculo constitutos: velociter obmutescant.

22 Quae loquuntur adversus justum iniquitatem: In superbia et abusione.

C Loquitur enim falsitas contra veritatem, quando Ariani creaturam Dominum creatorem dicunt. Addidit in superbia et abusione, id est in contemptu. Nam cum audivit ista falsitas flagellis caesum, statim in blasphema verba prosilivit. A Abusio fuit quando eum qui propter eos venit in carnem crucifixerunt abutentes Dei beneficio.

23 Quam magna multitudo dulcedinis tuae ÷, Domine .. [Col. 0136B] Quam abscondisti timentibus te.

H Multitudo dulcedinis est, multa praemia quae praeparavit Ecclesiae suae, ut esset sine fine cum angelis suis regnatura. C Quae hic sentitur abscondita, sed in futuro judicio ostenditur manifesta. A C Est etiam dulcedo hic Dei multiplex, dum corrigit bonos vel parcit, promittit, vel emendat quos amat, quam tamen impius non sentit, qui palatum cordis perdidit de febre iniquitatis.

24 Perfecisti eis qui sperant in te: In conspectu filiorum hominum.

C Perfecit illam dulcedinem in illis qui constanti animo eam exquirunt. In conspectu filiorum, id est, [Col. 0136C] in illa resurrectione quando sanctis suis praemia aeterna restituet. H Perfecisti, ac si dicat perfecturus eris, vel in conspectu eorum qui humana et non coelestia quaesierunt.

25 Abscondes eos in abscondito faciei tuae: A conturbatione hominum.

C Abscondes eos in abscondito, id est, in illa resurrectione, quando justi contemplatione Dei perfruuntur, et praemia aeterna consequentur, quam gloriam impii non vident. Homines hic omnes persecutores et schismaticos dicit, qui hic consueverunt conturbare populum Christianum.

26 Proteges eos in tabernaculo tuo: A contradictione linguarum.

C Hic proteguntur justi in tabernaculo, id est in [Col. 0136D] Ecclesia, ibi enim proteguntur: ubi malorum improbitas minime nocere illis permittitur, quando illaesae animae justorum, sub qualibet afflictione corporea servantur.

27 Benedictus Dominus; Quoniam mirificavit misericordiam suam mihi in civitate munita.

H Benedictus Dominus, cui benedicit omnis creatura. Sed non ideo quasi egeat nostra benedictione a nobis benedicitur, sed ut nos ab ipso benedictionem accipere mereamur. Mirificavit misericordiam in civitate, H C id est in Hierusalem quam circumdant omnes gentes. H Quae est in medio mundi, quia ibi natus passus et resurrexit.

28 [Col. 0137A] Ego autem dixi in excessu mentis meae; Projectus sum a facie oculorum tuorum.

H Tunc in excessu mentis est Ecclesia: quando cogitat quae in paradiso amisit, et qualiter Deus per angelum apud Adam loquebatur: et quomodo oculis interioribus Deum videbat, qui projectus est a facie Dei, quando transgressus est mandata Dei, et omnis posteritas est in illo projecta.

29 Ideo exaudisti vocem orationis meae: Dum clamarem ad te.

C Ideo exauditum se dicit Christus in membris suis, quia non tardat gratia Dei adjuvare illum, qui humiliter Dominum rogat. Et exauditus est Christus: quando audita est paterna vox dicens: Hic est filius meus dilectus. Et quando clamavit ad Patrem: Deus [Col. 0137B] meus, Deus meus, quare me dereliquisti (Matth. XVII) ?

30 Diligite Dominum omnes sancti ejus ÷ quoniam .. veritatem requiret Dominus: Et retribuet abundanter facientibus superbiam.

C Diligite dicit, jam tanquam ad amicos, non tanquam ad servos (Joan. XV) : servorum est enim formidare, amicorum diligere. Requirit Dominus veritatem, quam nesciunt haeretici, falsis erroribus illigati. Hic superbiam, non unum vitium dicit, sed quidquid morum pravitate peccatur. Illis tribuit abundanter qui praecepta Dei despiciunt.

31 Viriliter agite et confortetur cor vestrum: Omnes qui speratis in Domino.

C Viriliter agite, id est in bonis operibus constantissime perdurate: ne feminea mollitie deficiatis qui [Col. 0137C] corda vestra Domino constanter offertis. Si enim roborantur corda fidelium: si spem suam domini virtute confirment.