141

[Col. 0019C] 1. Principium regni Francorum, etc., ut Gesta Francorum.

11. (Gest. Francorum c. 12) haec adduntur: Eo tempore sanctus Eparchius natus est patre comite Petrogoricae nomine Felice, qui postea plenus sanctitate patronus Egolismae civitatis factus est.

16 ⁜ 1 . (An. 508. Gest. c. 17) add.: In ipsa civitate ⁜ (1) consecrare fecit in episcopatu venerabilem virum Aptonium capellanum suum, expulso primo episcopo Arriano Gothorum de eadem civitate.

[Col. 0020C] 24. (An. 581. G. c. 25) add.: Per idem tempus sanctus Eparchius praesul ⁜ 2 Sanctionis et pater Egolismensis migravit ad Christum die primo Julii.

29. (G. c. 30) add.: Eo tempore sanctus Gregorius archiepiscopus Turonensis magnis virtutibus fulgebat. Per idem tempus sanctus Germanus Parisiorum episcopus, missus a rege Chariberto Egolismam civitatem, consecravit basilicam sancti Eparchii, ubi ipse nuper sepultus fuerat; adfuit cum eo venerabilis Gregorius episcopus Turonensis, et in [Col. 0021A] ipsa basilica multa pignora reliquiarum beati Martini episcopi collocantes, dedicaverunt ⁜ 3 eam in ejusdem santi Martini honore. Denique in altare ipsius ab eodem sancto Germano atque sancto Gregorio consecrato sanctae crucis actenus apparent impressa signacula. Item in honore sancti Petri consecraverunt aecclesiam sedis episcopalis ⁜ 4 , quam Clodoveus rex supradictus a novo incoari jusserat, destructa priori sede, quam Gothi Arriana maculatione foedaverant, in honore sancti Saturnini. Ordinaveruntque in ipsa civitate episcopum nomine Mererium ⁜ (2) , qui in Francia capellanus regis fuerat. Aptonius enim nuperrime obierat in Christo.

31. (An. 575. Gest. c. 32) haec leguntur: Qui commoventes exercitum, adversus eum pergunt contra [Col. 0021B] Egolismam, ubi residebat propter fortitudinem murorum. Ille quoque derelictus a suis cum paucis remansit, sed tamen ad bellum ire non dubitat. Venientesque ad pugnam octo milibus ab Egolisma juxta fluvium Carantam secus silvam Buxam, Theodebertus devictus prosternitur, mortuusque est ibi. Ab Aunulfo quoque duce collectus, Egolisinam civitatem portatus, ibidem sepultus est apud Sanctum Eparchium. Sigebertus vero et Chilpericus pugnabant inter se in Francia. Tunc Chilpericus . . .

33. (Gest. c. 34 initio) add.: Erat enim illa ⁜ (3) ancilla nequissima, sed propter pulchritudinem vultus eam rex nimis amabat, et mala consilia semper audiebat ab illa, et eam credebat super omnes consiliarios [Col. 0021C] Francorum.

41. (G. c. 42) add.: Tunc Eraclius imperator crucem Domini de fano Cosdroe, quod erat in Perside, victor detulit in Hierusalem, et exaltatio sanctae crucis in suam ⁜ 5 civitatem tunc facta est. Eo tempore piissimus imperator Eraclius Dagoberto munera misit, et rogavit ut baptizare compelleret omnes Judeos qui erant in omni regno ejus; quod et factum est.

49. (An. 714. G. c. 51) haec leguntur: Eo tempore Pipinus Brevis supradictus, pater Drogonis et Grimaldi et Caroli Martelli ⁜ 6 , correptus febre valida, mortuus est . . . . . discreto. Et postquam mortuus est supradictus Pipinus Vetulus vel Brevis, qui fuit proavus domni Karoli imperatoris magni, Franci in [Col. 0021D] Francos invicem irruunt in Cosia silva . . . Tunc Plectrudis, uxor Pipini Vetuli, coepit per ingenium Karolum Martellum, filium Pipini supradicti de alia uxore Calpiade, qui, dum sub custodia teneretur, auxiliante Deo, vix evasit.

51. ?(G. c. 33) ita Gestorum narrationem cum continuatore Fredegarii conjunxit: Eudo Chilpericum ei reddidit cum multis muneribus; et Karolus Martellus, [Col. 0022A] Chilperico recepto, regem eum constituit, oblitus cunctorum quae in eo fecerat malorum, sed cum Raenfredo amicitias ⁜ 7 facere noluit. Rex Chilpericus, urbe Noviomo ⁜ 8 veniens, morbo obiit, et regnavit annis sex. Franci vero Theodericum, filium Dagoberti junioris, in monasterio Cala enutritum, super se regem statuunt, consensu Karoli Martelli. Karolus vero princeps Raenfredum insecutus, Andegavis civitatem obsedit, et vastata regione eadem, cum plurimis spoliis reversus est, et major domus effectus est ipse Karolus Martellus in regno Francorum. Sequenti anno Andegavis civitatem fortissime debellans coepit, et, Raenfredo interfecto, reversus est.

52. (An. 732. Fredegar. c. 108) post: victor Franciam [Col. 0022B] rediit add.: et extunc omnes coeperunt eum cognominare Martellum, quia sicut martellus cunctum ferrum subigit, sic ipse Deo adjuvante cuncta praelia frangebat.

54. (An. 736. Fred. c. 109) add.: Tunc mortuus est Theodericus rex, filius Dagoberti minoris, et Karolus Martellus in ipsa infirmitate sui jussit elevare in regem Hildericum fratrem Theoderici. Qui vecors erat, sicut et frater ejus fuerat; sed meliorem illo non poterant Franci invenire de prole regali . . . . . .

(An. 741. Fred. c. 110) . . . eo pacto, ut Romanos defenderet de Langobardis, qui multa mala in terra ⁜ 9 sancti Petri faciebant. Ipse . . . . . .

. . . . . ordo sacratissimus paschalis turbatus est per [Col. 0022C] multas regiones per errorem et ignorantiam calculatorum, qui bene nesciebant ⁜ 10 terminum paschalem reperire, et per multas civitates celebratum est pascha vel in Marcio vel in Aprili vel in Maio . . . . Carolus . . . obiit in pace anno ⁜ 11 septingentesimo quadragesimo primo ab incarnatione Domini. Et retro in alio anno dum turbatio fuit de pascha, debuit esse Dominicus dies resurrectionis Christi octavo Kalendas Maii, quod fuit in ultimo anno cicli decemnovenalis, fuitque terminus paschae dominica ⁜ 12 Osanna 15 Kal. Maii. Regnavit autem ⁜ 13 Karolus ⁜ 14 annis 25, sed non est vocatus rex, quia ipse non permittebat se regem vocari, nisi ducem Francorum, quia pueris regibus deferebat honorem nominis regalis, Theoderico videlicet et Childerico, [Col. 0022D] quamvis ineptis, prudentia et sensu carentibus ⁜ 15 . Obiit 11 Kal. Novemb., cunctis in gyro regnis adquisitis, sepultusque est in basilica sancti Dionisii martiris. Pipinus autem Vetulus ⁜ 16 pater ejus regnavit 17 annis in puerorum regum fidelitate.

56. (Ann. Laur. a. 749.) . . Tunc dolentes Franci, quia non habebant prudentem regem, sed jam per [Col. 0023A] multos annos sustinuerant de regali prole insipientes viros, voluerunt elevare in regem Pipinum Pium. Qui nolit adquiescere, sed, adunatis cunctis primoribus Francorum, ex parte eorum misit Romae . . . .

57. (Ann. Laur. 753.) . . Carlomannus . . Franciam venit, ut reportaret in Cassinum corpus sancti Benedicti . . . . .

⁜

[Col. 0024A] 58. (Ann. Laur. a. 763) . . et revertendo per Lemovicas contulit sancto Marciali ⁜ 17 bannum aureum quod coeperat in proelio Waiferii, simulque donavit villam de sancto Valerico canonicis sancti Marcialis. Et canonicis sancti Stephani dedit villam que dicitur Solanniacensis, et remeavit in Franciam.

59. . . planxeruntque eum ⁜ (4) Franci planctu magno, et regnavit Carolus Magnus filius ejus pro eo.

[Col. 0023A] 1. A primo rege Francorum dicemus prosapiam domni precelsi regis Magni Karoli, quem Deus amavit et exaltavit et magnum principem et amabilem a cuncto populo Christiano per universum mundum [Col. 0023B] fecit. Igitur ⁜ (5) in tempore Valentiniani ⁜ 18 imperatoris, qui septimus Augustus fuit a Constantino Magno divo Augusto, quem sanctus papa Silvester baptizavit, sub quo tempore sanctus Hieronimus claruit, Franci adhuc pagam primum reges habere coeperunt de semet ipsis. Primus itaque rex Francorum fuit nomine Faramundus, filius Marcomiris ejusdem gentis inlustris viri. Post Faramundum regnavit Clodio filius ejus. Post Clodionem regnavit Meroveus filius ejus. Post Meroveum regnavit Childericus filius ejus. Quo tempore exortus est beatus Eparchius ex civitate Petrugorica, patre Felice Aureolo, comite ejusdem civitatis. Post Childericum regnavit Clodoveus filius ejus, qui primus de regibus Francorum credidit in Christum, et baptizatus est a [Col. 0023C] sancto Remigio episcopo cum omni exercitu suo et universo populo Francorum. Post Clodoveum regnavit Childebertus filius ejus cum tribus fratribus suis, Theoderico, Clodomire et Clotario. Quo tempore sanctus Eparchius in Egolisma virtutibus claruit, et, ipso Childeberto regnante, post septuagesimum annum aetatis suae in pace ad Dominum migravit. Quo tempore Anastasius imperator Augustus imperii infulas [Col. 0024A] tenebat. Quo tempore regnabat cum Childeberto Theodebertus nepos ejus, filius Theoderici. Quo tempore claruerunt sanctus Gregorius papa primus, et Gregorius episcopus Turonensis, et sanctus Aredius abbas, et Nicecius episcopus Lugdunensis. Post [Col. 0024B] Childebertum regnavit Clotarius frater ejus, qui sanctam Radegundem in matrimonio habuit. Post Clotarium regnavit Chilpericus filius ejus cum tribus fratribus suis, Cariberto, Guntramno et Sigeberto, qui habuit Brunichildem in matrimonio. Post Chilpericum regnavit Clotarius filius ejus. Clotharius iste genuit Dagobertum et filiam unam nomine Blitildem ⁜ (6) ; de qua Blitilde fuit generatio domni Caroli. Nam ista Blitildis, soror Dagoberti regis, habuit virum in conjugio nobilem inter Francos nomine Ansbertum, de quo genuit filium nomine Arnaldum. Arnaldus genuit Arnulfum, qui postea, derelicto seculo, factus est episcopus Metis civitatis. Arnulfus, antequam esset clericus, habuit uxorem [Col. 0024C] nomine Begam, filiam Pipini majoris domus, et genuit ex ea Ansegisilium. Ansegisilus ⁜ 19 genuit Pipinum Vetulum Brevem, qui fuit abavus domni Karoli regis. Pipinus Vetulus dux Francorum genuit Karolum Martellum. Karolus Martellus genuit Pipinum Pium, qui de illa linea generationis elevatus est primus a Francis in regem, evacuata omnino linea de genere Faramundi. Pipinus Pius genuit [Col. 0025A] domnum regem Augustum imperatorem Karolum Domnus Karolus genuit domnum Ludoicum imperatorem. Ludoicus genuit Carolum Calvum ex Judit regina. Sed revertar ad ordinem regum. Post Clotarium regnavit Dagobertus filius ejus, quo tempore sanctus Elegius episcopus claruit. Cui Dagoberto fuit Pipinus major domus vir egregius, cujus Pipini filiam nomine [Begam ⁜ 23 ] accepit in uxorem Arnulfus vir nobilissimus, pater Ansegisili ⁜ 24 . Post Dagobertum regnavit Clodoveus filius ejus, qui habuit sanctam Baltildem in matrimonio. Quo tempore sancti Benedicti corpus translatum est de Benevento in Franciam, in villa Floriaco. Post Clodoveum regnavit Clotarius filius ejus. Post Clotarium regnavit Theodericus frater ejus, cui Ebroinus fuit major [Col. 0025B] domus; et Leodegarius sanctus episcopus claruit, quem interemit ipse Ebroinus. Quo tempore Pipinus Vetulus fuit major domus in Austrasiis cum regibus Childerico et Childeberto juniore. Qui Pipinus consensit nobilibus Francis interficere Ebroinum. Et ipse Pipinus Brevis, propter Childericum regem Austrasiorum a Francis occisum, proelium fecit cum Theoderico rege Francorum, et devicit eum, et cum eo postea concordans, major domus extitit in Francia, et bella multa contra Suevos et alias gentes fortiter fecit. Et ipse Pipinus Brevis de uxore sua Calpiade genuit Carolum Martellum. Post Theodericum vero regem regnavit Clodoveus, filius ejus. Post Clodoveum regnavit Childebertus junior, frater ejus. Post Childebertum juniorem regnavit Dagobertus junior, filius ejus. Post Dagobertum defecit genus [Col. 0025C] regale a prudentia, et regnavit post ipsum Dagobertum Danihel clericus insensatus frater ejus, quem Franci mutato nomine vocaverunt Chilpericum. Chilpericus iste ineptus movit exercitum contra Carolum Martellum, qui tunc juvenis erat in Austrasios major domus et dux cum Clotario rege; et victus est in bello Chilpericus, et victor extitit Carolus Martellus. Tunc Eudo dux Aquitaniorum in auxilium Chilperici insensati movit exercitum contra Carolum Martellum, et victus est ab eo in proelio, coepitque Carolus Martellus inimicum suum Chilpericum regem insensatum; sed inmemor maliciae suae reddidit ei regnum suum. Post Chilpericum regem insensatum regnavit solo nomine [Col. 0025D] Theodericus insensatus consanguineus ejus. Post Theodericum regnavit solo nomine Childericus insensatus frater ejus, et defecit totum genus regale. Childerico insensato deposito de solio et facto clerico in monasterio, Franci cum consilio domni papae Zachariae et cum consilio nobilium Romanorum, Deo volente, uno consensu et una voluntate elevaverunt sibi in regem Pipinum Pium, filium Caroli Martelli. Hic Pipinus Pius fuit domni Caroli imperatoris Magni pater. Itaque post ⁜ 25 Pipinum Pium regnavit domnus Carolus, filius ejus, quem postea [Col. 0026A] Romani elegerunt sibi advocatum sancti Petri contra reges Langobardorum. Deinde ipsum domnum Carolum elegerunt sibi in patricium Romanorum. Deinde elevaverunt in imperatorem et Augustum. Tenuitque domnus Carolus, Deo largiente, in potestate sua omnem terram de monte Gargano usque in Cordubam civitatem Hispaniae. Pipinus vero Pius, pater domni Caroli, postquam elevatus est in regem, regnavit septem annos, et obiit septingentesimo sexagesimo octavo anno ab incarnatione Domini. Et ipso anno omnes Franci magno gaudio exultantes elevaverunt sibi in regem domnum Carolum Magnum anno ab incarnatione Domini 768. Sic enim computantur anni ab origine mundi usque ad incarnationem Domini secundum septuaginta Interpretes. Ab [Col. 0026B] Adam usque ad diluvium fiunt anni duo milia ducenti 42. A diluvio usque ad Abraham anni nongenti 42. De Abraham usque ad Moysem anni quingenti quinque. A Moyse usque ad Salomonem anni quadraginti ⁜ 26 89. A Salomone usque ad restaurationem templi sub Dario rege Persarum anni quingenti 42. A restauratione ⁜ 27 templi usque ad adventum Domini secundum Septuaginta ⁜ 28 anni quingenti 48. Et ab initio mundi usque ad incarnationem Domini secundum septuaginta Interpretes sunt anni quinque milia 200. Secundum veritatem Hebraicam ita conputantur: Ab Adam usque ad Noc fuit prima aetas, et habuit annos mille et sexcentos et 56. Secunda aetas a ⁜ 29 Noe usque ad Abraham habuit annos ducentos 92. Tercia aetas de Abraham usque ad David habuit annos 942. Et simul juncti [Col. 0026C] anni trium aetatum fiunt duo milia octingenti undecim. Quarta aetas a ⁜ 30 David usque ad captivitatem in Babilone habuit annos quadringentos 63. Quinta aetas a ⁜ 30 restructione templi usque ad adventum Domini habuit annos quingentos 80. Et fiunt simul ab Adam usque ad Christum dominum anni tria milia nongenti 52. A nativitate Domini usque ad transitum sancti Martini sunt anni quadringenti 45. A transitu sancti Martini usque ad transitum Clodovei regis Francorum, qui primus fuit Christianus de regibus Francorum, sunt anni 112. A transitu sancti Martini usque ad transitum sancti Eparchii Egolismensis patroni sunt anni centum viginti. Natus est enim sanctus Eparchius tempore Merovei Francorum regis pagani, qui fuit avus Clodovei regis [Col. 0026D] Francorum primi Christiani, et in tempore Theodosii junioris divi Augusti imperatoris. Vixit per tempora Theodosii, Marciani, Leonis, Zenonis, Anastasii, et Justiniani imperatorum, et per tempora regum Francorum, Merovehi et Childerici et Clodovei, et tempore Chilbeberti regis Francorum. Obiit tempore Justiniani imperatoris et Childeberti regis Francorum, octogesimo anno aetatis suae. A nativitate Christi usque ad primum regni annum Caroli sunt anni septingenti sexaginta octo.

[Col. 0027A] 2. Anno igitur ab incarnatione Domini 768, ipso anno quo rex Pipinus Pius obiit, duo filii ejus domnus Carolus et Carlomannus elevati sunt in regnum uno die simul, id est 7 Idus Octobris, etc., ut Ann. Lauriss. a. 768 sqq.

( Ann. Laur. a. 769.) . . Et inde ⁜ (12) sumpsit . . . simulque Launum episcopum ejusdem civitatis, qui fuerat capellanus domni Pipini regis patris sui, quem ipse rex Pipinus episcopum fecerat de ipsa civitate . . .

. . . rediit ad Egolisman, ubi postulante Launo episcopo fecit in monasterio sancti Eparchii auctoritatem praecepti de terris quae ibi sine contentione erant, id est super fluvium Tolveram Magnacum, Vivenacum, Vasnacum, Monterionem, Visacum, [Col. 0027B] Roliacum, super fluvium Notram Baudidanem villam, Camilon, Cavannacum, Ulciacum, Roliacum minorem, Torciacum, Sertis, Tomolatum, super fluvium Dornoniam Montemvillam, Baciacum, Triacum, Marlevam ⁜ 31 . Quod preceptum Bartolomeus cancellarius ejus scripsit, et ipse domnus rex manu sua firmavit et de annulo suo sigillavit. Erat eo tempore in ipso monasterio sancti Eparchii canonicalis habitus. Inde gloriosus rex Carolus reversus est in Franciam . . . . .

8. ( Ann. Laur. a. 787) . . . . Et reversus est piissimus rex Karolus et caelebravit Romae pascha cum domno apostolico. Ecce orta est contentio per dies festos paschae inter cantores Romanorum et Gallorum ⁜ (13) . Dicebant se Galli melius cantare et pulcrius [Col. 0027C] quam Romani. Dicebant se Romani doctissime cantilenas aecclesiasticas proferre, sicut docti fuerant a sancto Gregorio papa ⁜ (14) ; Gallos corrupte cantare, et cantilenam destruendo dilacerare. Quae contentio ante domnum regem Karolum pervenit. Galli vero propter securitatem domni regis Karoli valde exprobrabant cantoribus Romanis Romani vero propter auctoritatem magnae doctrinae eos stultos et rusticos et indoctos velud bruta animalia adfirmabant, et doctrinam sancti Gregorii praeferebant rusticitate eorum. Et cum altercatio de utraque ⁜ 32 parte finiret, ait domnus piissimus rex Karolus ad suos cantores: Dicite palam, quis purior est et quis melior, aut fons vivus aut rivuli ejus longe decurrentes? Responderunt omnes una voce fontem [Col. 0028A] velud capud et originem puriorem esse, rivulos autem ejus, quanto longius a fonte recesserint, tanto turbulentos et sordibus ac immundiciis corruptos. Et ait domnus rex Karolus: Revertimini vos ad fontem sancti Gregorii, quia manifeste corrupistis cantilenam aecclesiasticam. Mox petiit domnus rex Karolus ab Adriano papa cantores, qui Franciam corrigerent de cantu. At ille dedit ei Theodorum et Benedictum Romae aecclesiae doctissimos cantores, qui a sancto Gregorio eruditi fuerant, tribuitque antiphonarios sancti Gregorii, quos ipse notaverat nota Romana. Domnus vero rex Karolus, revertens in Franciam, misit unum cantorem in Metis civitate, alterum in Suessionis civitate; praecipiens, de omnibus civitatibus Franciae magistros scolae antiphonarios [Col. 0028B] eis ad corrigendum tradere, et ab eis discere cantare. Correcti sunt ergo antiphonarii Francorum, quos unusquisque pro arbitrio suo viciaverat vel addens vel minuens; et omnes Franciae cantores didicerunt notam Romanam, quam nunc vocant notam Franciscam, excepto quod tremulas vel vinnolas ⁜ (15) sive collisibiles vel secabiles voces in cantu non poterant perfecte exprimere Franci, naturali voce barbarica frangentes in gutture voces pocius quam exprimentes. Majus autem magisterium cantandi in Metis civitate remansit; quantumque magisterium Romanum superat Metense in arte cantilenae, tanto superat Metensis cantilena ceteras scolas Gallorum. Similiter erudierunt Romani cantores supradicti cantores Francorum in arte organandi. [Col. 0028C] Et domnus rex Karolus iterum a Roma artis grammaticae et computatoriae magistros ⁜ 33 secum adduxit in Franciam, et ubique studium litterarum expandere jussit. Ante ipsum enim domnum regem Karolum, in Gallia nullum studium fuit liberalium artium. Per ipsos dies paschae venerunt Romam ad domnum piissimum regem Karolum missi Tassilonis ducis . . . . . Franciam cum gloria reversus est, adducens secum cantores Romanorum et grammaticos peritissimos et calculatores . . .

9. ( Ann. Laur. a. 788.) . . . Similiter filius ejus ⁜ (16) Theudo judicatus est, et monachi ambo facti sunt in Olto ⁜ (17) monasterio, ubi sanctus Bonefacius requiescit . . . . .

[Col. 0029A] . . (Ann. Laur. a. 808) . . . rex Nordanimbronum, id est de Irlandia insula ⁜ (18) . . .

. ( Ann. Laur. a. 809.) . . . Aureolus comes de genere Felicis Aureoli Petragoricensis comitis exortus . . . .

. . ( Ann. Laur. a. 814.) . . . Karolus . . . sepultus Aquis in basilica Dei genitricis, quam ipse construxerat. Corpus ejus aromatizatum, et in sede aurea sedens positus ⁜ 34 est in curvatura sepulchri, ense aureo accinctus, evangelium aureum tenens in manibus et genibus, reclinatis humeris in cathedra, et capite honeste erecto, ligato aurea cathena ad diadema. Et in diademate lignum crucis positum est. Et repleverunt sepulchrum ejus aromatibus, pigmentis, [Col. 0030A] balsamo et musco ⁜ 35 et thesauris ⁜ 1* . Vestitum est corpus ejus indumentis imperialibus, et sudario sub diademate facies ejus operta est ⁜ 2* . Sceptrum aureum et ⁜ 3* scutum aureum, quod Leo papa consecraverat, ante eum posita ⁜ 4* , et ⁜ 5* sigillatum est sepulchrum ejus ⁜ 36 . Nemo referre potest quantus pro eo luctus fuerit per universam terram; nam et a paganis plangebatur quasi pater orbis ⁜ 6* . Obiit vero in pace, unctus oleo sancto et viatico munitus, anno octingentesimo quarto decimo anno incarnationis Domini, et regnavit gloriosissimus Ludovicus filius ejus pro eo, regnante domino nostro Jesu Christo, cui est gloria in secula seculorum. Amen.

[Col. 0029B] 1. Igitur postquam Christianissimus gloriosus imperator Carolus mortuus est, nunciatum est Ludovico filio ejus in Aquitania, etc., ut Ann. Laur.

2. ( Ann. Laur. a. 816. ) . . . Ubi habito concilio, id est indictione decima, anno imperii sui tertio, ab incarnatione Domini 816, jussit fieri regulam canonicis excerptam de diversis Patrum scripturis, decrevitque eam observandam a canonicis, ut, sicut monachi respiciunt ad librum regulae sancti Benedicti, sic perlegant canonici inter se librum vitae clericorum. Quem librum Amalerius diaconus ab imperatore jussus collegit ex diversis doctorum sentenciis. Dedit ei imperator copiam librorum de palatio suo, ut ex ipsis ea quae viderentur congrua excerperet, et ita cum decretis episcoporum qui ibi [Col. 0029C] fuerunt vita clericorum roborata est. Scripsit eidem imperatori supradictus Amalerius librum de officiis divinis et de varietatibus eorum et de ordine psalmorum juxta clericorum usum antiquum . . . .

3. ( A. L. a. 817.) . . . sinodum Aquis more solito habuit. Ubi ⁜ (19) abbates regni sui convocavit, et ut regulam Benedicti observarent ammonuit et abbatias omnes in sua manu revocavit, ut nemo comitum vel episcoporum eas inquietare potuisset, et abbates, inter se quaedam capitula decernentes, descripta recitaverunt coram imperatore, quae ipse manu propria roboravit cum episcopis qui aderant. . . .

[Col. 0030B] 4 ( A. L. a. 818.) . . . Paucis diebus post pascha judicati sunt conjuratores ⁜ 38 cum rege Bernardo capitalem sententiam subire. Rex Bernardus cum impeteretur, ut oculis privaretur, ense stricto se defendens, quinque Francorum fortissimos occidit et ipse vulneribus confossus mortuus est. Alii autem exorbati fuerunt . . . .

5. ( A. L. a. 819.) . . . Imperatori ipsi porrexit librum valde mirabilem de theologia sanctae crucis Rabanus Magnentius, monachus doctissimus, magister Alcuini. Beda enim docuit Simplicium, et Simplicius Rabanum, qui a transmarinis oris a domno imperatore Karolo susceptus est, et pontifex in Francia factus, Alcuinum docuit, et Alcuinus Smaragdum imbuit, Smaragdus autem docuit Theodulfum [Col. 0030C] Aurelianensem, Theodulfus vero Heliam Scotigenam Engolismensem ⁜ 39 episcopum, Helias autem Heiricum, Heiricus Remigium et Ucbaldum Calvum monachos heredes philosophiae reliquit.

6—10.

11. ( A. L. a. 826.) . . . Eroldus . . . . baptizatus est, fuitque filiolus imperatoris de fontibus . . . dedit ei imperator in filiolatu unum comitatum . . .

12—15.

16. ⁜ 40 Anno ⁜ (20) sequenti (830) Normanni ⁜ 7* Herio insulam incendunt mense Junio, et destituta est a generali monachorum habitatione; ibi fecerat domnus imperator Karolus monasterium sancti Filiberti [Col. 0031A] ⁜ 1* . Tunc Odo ⁜ (21) Aurelianorum comes ⁜ 2* cum Lanberto Nannetensi comite ⁜ 3* congressus, occisus ⁜ 4* est. Et post annos quinque Rainoldus comes Arbatilicensis ⁜ (24) mense Septembri cum Normannis in Herio insula dimicat et fugatus est (835). Anno sequenti (836) corpus sancti Filiberti de insula Herio effoditur 7. Id. Jun., et Burgundiam a monachis perfertur. Post alios duos annos (838) Pipinus rex Aquitaniae, filius imperatoris, obiit, sepultus Pictavis apud sanctam Radegundem. Hic jussu patris fecerat monasterium sancti Johannis Baptistae Angeriaco ⁜ (25) , monasterium sancti Cipriani Pictavis, [Col. 0031B] monasterium Brantosmense ⁜ (26) , et transtulit canonicalem [Col. 0032A] habitum in monasticum in monasterium sancti Eparchii Engolismae, quibus monasteriis praefecit abbatem Martinum. Tunc ⁜ 5* eclipsis ⁜ (27) solis fuit, et domnus Ludovicus imperator obiit 12 Kal. Jul., anno ab incarnatione Domini 840; sepultus Metis apud sanctum Arnulfum. Remanserunt tres filii ejus, Lotharius imperator ⁜ 6* , Ludovicus rex Germaniae, Carolus Calvus rex Franciae et Burgundiae. Qui, pro regno Aquitaniae ⁜ 7* inter se discordantes, bellum committunt in Fontaneto ⁜ 8* , quod est in Burgundia. Lotharius ex una parte cum exercitu Italiae, Karolus et Ludovicus ex altera cum ⁜ 9* Francis [Col. 0032B] et Aquitanis ⁜ 10* . Et primum Lotharius victor fuit, [Col. 0033A] sed subito Warinus dux, cum Tolosanis et Provincianis superveniens ⁜ 1* , bellum restauravit, et fugatus est Lotharius ⁜ (33) [ an. 841].

17. Anno secundo post mortem domni Ludovici et Carolus et Ludovicus regnum partiti sunt sibi. Et post duos annos ( an. 843) venit imperatris ⁜ 50 ⁜ (34) , mater Caroli Calvi, Turonis, obiit, sepulta apud Sanctum Martinum. Ipso anno Rainoldus Arbatilicensis comes, cum Lanberto Nannetis comite congressus, occisus est ⁜ 2* . Et Nannetis eo anno a Wefaldingis capta est, et Carolus Calvus primo Britanniam ferro et igni vastavit. Sequenti anno ( an. 844) Bernardus ⁜ 3* comes Pictavinus et Arveus ⁜ 51 filius Rainoldi, congressi cum Lanberto ⁜ 4* comite, occisi sunt. Alio anno ( an. 845) Siguinus comes [Col. 0033B] Burdegalensis et Sanctonicensis a Normannis captus et occisus est, et Sanctonas a Normannis concremata est, thesauris ejus obtimis exportatis. Carolus iterum Brittanniam pergens, cum Nomentio ⁜ 52 duce dimicat, et victor fuit, Nomentio fugato ⁜ 5* . His temporibus Normanni diffusi sunt per Aquitaniam, quia duces ejus inter se bellis deciderant, nec erat qui eis resisteret; et concrematae ⁜ 6* sunt ab eis Herio insula et monasterium Deas, Burdegala, Sanctonas, Engolisma, Lemovicas, Parisius, Turonis, Belvacus, Noviomagum, Aurelianis, Pictavis, et innumera monasteria et castella destructa.

18. Post mortem Ludovici imperatoris anno octavo ( an. 848) ⁜ 7* Carolus Calvus Lemovicae conventum generalem ⁜ 53 habuit tempore quadragesimae; ante cujus praesentiam Ainardus praefectus monasterii sancti Marcialis, deposito canonicali habitu, [Col. 0034A] monachus efficitur; similiter et omnes canonici sancti Marcialis in monasticum habitum sponte sese transferunt, et deinceps idem locus a monachis ordinatur. Josfredus vero thesaurarius nolens relinquere seculum, tutus ⁜ 8* a Stodilo episcopo, monasterium sancti Juniani ⁜ (35) et ecclesiam Cairoensem ⁜ 54 ⁜ (36) depraedatione ⁜ 9* a jure sancti Marcialis subripuit, et hac occasione desciscere fecit. Tunc sancti Martini monachi Turonenses, nemine cogente, ante corpus ejusdem abjecto monachi scemate, scema induunt canonicale ⁜ 10* ; sed mox in eis pestis ⁜ 55 irruit, ut una nocte omnes morerentur, et de relico a canonicis ipse habitatur locus. Carolus ⁜ (37) autem tercia vice Britanniam igni et ferro vastavit ( an. 850). Et dum in Aquitaniam regressus [Col. 0034B] esset, Nomenoius dux Redonas civitatem et Nannetis capiens, destruxit eas ⁜ 11* , et Britanniam repedat. Anno sequenti ( an. 851), jubente Deo, ab angelo percussus interiit. Et Carolus Calvus quarto Britanniam ingressus, cum Erispoio filio Nomenoi dimicavit ⁜ 12* , et victor extitit, sed magnam partem exercitus sui cum Viviano duce amisit ⁜ 13* . Et sequenti anno ( an. 852) Lanbertus comes Nannetensium ⁜ 56 a Gauzberto Cenomannensium comite in bello ⁜ 14* occiditur. Et Carolus quinta vice Britanniam devastavit, et Pipinum nepotem suum ⁜ 15* adquirens, Britanniam sibi subjugavit, occiso Erispoio ⁜ (38) . Rannulfus quoque comes Pictavensis et Raino comes Arbatilicensis, consanguineus ejus, cum Normannis in Briliaco villa dimicantes fugati sunt, et Gauzbertus comes Cenomannensis insidiis Nannetensium ⁜ 57 circumventus occisus est.

[Col. 0035A] 19. Carolus vero anno 15 post praelium Fontaneticum ⁜ 1* in regem Lemovicae unctus est ⁜ (41) in basilica Salvatoris, et inde ingressus est Franciam ( an. 855). Post ⁜ 2* paucos dies ⁜ (42) Lotharius imperator ⁜ 3* monachus factus est, quia patrem in carcerem conjecerat. Quo mortuo, de anima ejus altercatio visa est ⁜ 4* inter angelos nequam et sanctos; demones autem frustrati sunt. Parvo post tempore Ludovicus rex frater ejus obiit, et Carolus Calvus in imperatorem elevatus est ( an. 876). Quo tempore gravissime Normanni Aquitaniam affligebant ⁜ 61 , et Helias Scotigena Engolismensis episcopus defunctus est ⁜ (43) , monasterium quoque beati Eparchii ab infestantibus paganis ⁜ 5* desolatum est, ita ut ibi nullus monachorum habitaret, et hac de [Col. 0035B] re canonicalis habitus ibi reverteretur, qui nuper exierat. Turpio vero cum rege Carolo abiens Franciam, et inde regressus, non post multos dies cum ⁜ (44) Normannis congressus, occidens eorum regem nomine Maurum, ab eo ipse occiditur; et Emeno frater ejus ⁜ 6* Engolismae comes extitit, et ipse post biennium ⁜ 62 cum Landrico Sanctonicensi comite confligens, interempto Landrico, in castro Runconia ⁜ (45) reducitur sautius, et octava die moritur; sepultus juxta basilicam beati Eparchii; et reliquid filium parvulum Ademarum nomine. Et Carolus hoc audito, Vulgrimnum ⁜ 63 propinquum suum, fratrem Aldoini abbatis, ex monasterio sancti Dionisii direxit ⁜ 7* , et praefecit eum Engolismae et Petragoricae, et Olibam statuit in episcopatu ⁜ 64 [Col. 0035C] Engolismensi ⁜ 8* . His temporibus Fredebertus episcopus [Col. 0036A] Frantiae ⁜ (46) veniens ad Sanctum Eparchium, construxit ibi ecclesiam in honore Salvatoris; sed corpus beati viri levare non potuit, quod volebat transferre in eadem ecclesia. Ipsoque consecrationis die post peractum sacrificium placida morte ante altare Salvatoris obdormivit in Domino, et ibidem ante altare humatus est ab episcopo Oliba.

20. Interea Carolo Calvo de seculo migrante ( an. 877), regnavit pro eo in Francia filius ejus Ludovicus Balbus; nec ultra imperium accepit aliquis de regibus Frantiae. Tunc Bajoarii et Alamanni ex gente corum creaverunt sibi regem Hotonem, Longobardi similiter ex gente sua regem Adalbertum, deinde Harduinum; et Romani de senatoribus suis elevaverunt [Col. 0036B] in regno Albericum, cujus frater Octavianus papa ordinatus est. Defuncto rege Ludovico, regnavit pro eo filius ejus Carolus cognomento Insipiens vel Minor ⁜ (47) . Quo tempore defuncto Vulgrimno 5 Non. Mai. (885 vel 886), et sepulto juxta basilicam sancti Eparchii ⁜ (48) , quinto anno post eum Oliba episcopus diem clausit, et Anatolus in loco ejus pontifex ordinatus, tercio anno vitam finivit ⁜ (49) ( an. 892). Vulgrimnus autem multis praeliis laboraverat frequenter cum Normannis, et hac de causa aedificaverat castrum Martiliacum ⁜ (50) , et Mastacium, ut esset munimen contra paganos. Miseratque in Martiliaco Rotbertum legis doctum, et cum eo Rannulfum ⁜ 9* , quem fecit vicecomitem. Qui Rannulfus habuit tres filios, Lanbertum et Arnaldum atque Odolricum. [Col. 0036C] Idem vero Vulgrimnus filiis suis reliquid, Alduino [Col. 0037A] quidem Engolismam, Willelmo vero Petrogoricam et Aginnum, quam assumens ⁜ 68 vindicaverat propter sororem Willelmi Tolosani, quam in matrimonium acceperat. Tunc Franci conjurantes contra Carolum Minorem ⁜ 1* , eiciunt eum de regno, et Odonem ducem Aquitaniae ⁜ (51) in regno elevaverunt ⁜ 2* . Quo tempore (888) Rodulfus rex Burgundiae cum hoste fortissimo Lemovicinum appulit ⁜ 3* , et congregati sunt contra eum innumerabiles hostes Normannorum, et commisso praelio in loco qui dicitur Ad-Destricios, usque ad internitionem devastati sunt pagani, et exinde ⁜ 4* fugientes, non ultra fiduciam praesumpserunt veniendi in Aquitaniam. Rodulfus autem gratias Deo, pro cujus amore animam suam posuerat, referens, cum magno triumpho regressus est ⁜ 5* . Et [Col. 0037B] Normanni regressi, terram vacuam repperientes, sedem sibi in Rotomago constituunt cum principe suo Roso ⁜ (52) . Qui factus Christianus, captivos plures ante se decollare fecit in honore quos coluerat deorum. Et item infinitum pondus auri per ecclesias distribuit Christianorum in honore veri Dei, in cujus nomine baptismum susceperat.

21. Rannulfus quoque comes Pictavensis ⁜ (53) habuit filium Eblum nomine. Qui Rannulfus consanguineus erat Willelmi nobilissimi comitis Arvernis. [Col. 0037C] Summamque amiciciam cum eo et cum Roso principe [Col. 0038A] Normannorum habuit. Et quia pugnator fortissimus erat, a rege Odone valde honorabatur ( an. 892). Et dum regalem aulam assiduaretur, veneno necatus ⁜ 69 , in extremis sancto Geraldo ⁜ (54) ibi tunc presenti parvulum filium suum Eblum commisit tutandum ⁜ 6* . Ademarus autem, filius Emenonis, Santia ⁜ 7* in conjugio copulata, Alduino ⁜ 70 et Willelmo familiarissimus existens, honore eorum acsi frater potiri videbatur. Qui a rege Odone vocatus ad palatium ⁜ 8* , provectus est Pictavis comes. Regressusque a palatio sanctus Geraldus, clam subductum filium Rannulfi a Pictavis Willelmo, duci Aquitaniae comiti Arvernis, credidit nutriendum, cui propinquus erat. Eo tempore ipse Willelmus, cum non haberet prolem, Cluniacum monasterium in fundo proprio, quod est [Col. 0038B] in Burgundia, noviter fecit ( an. 910). Qui cum sororem suam in matrimonio desideraret conjungere sancto Geraldo, nullatenus quivit. Qui celibem vitam semper ducens, cum sepe ad copulam suaderetur amore filiorum, respondebat sanctus Geraldus: Utile est, inquit, mori sine filiis, quam relinquere malos heredes. Erat etiam Ademarus comes Pictavinus amator Ecclesiae. Cumque prolem nec ipse haberet, una cum ⁜ 71 uxore sua Santia de futuro seculo prospiciens sibi, concessit quaedam ex jure proprio ecclesiis [Col. 0038C] Christi predia, sancto Carrofo ⁜ (55) quidem [Col. 0039A] Voertam sancto Marciali Moltonnum, sancto Johanni ⁜ (58) Neiriacum, sancto Hilario ⁜ (59) Corcolmum, sancto Eparchio Godorvillam. Eo tempore Ebo Bituricus cepit aedificare cenobium Dolense ⁜ (60) in honore Dei matris ( an. 917), quod postea integravit Rodulfus filius ejus, ubi magnam cohortem monachorum congregavit regulariter degentem.

22. His diebus Hoto, rex Bajoariorum, Longobardorum regnum sibi subegit ⁜ 1* . Similiter, defuncto Alberico ⁜ 2* , consensu Octaviani papae ⁜ 3* Romanorum imperator promotus est ( an. 962). Quo defuncto ( an. 973), imperavit filius ejus item Hoto. Francorum vero rege Odone obeunte, regnavit pro eo filius ejus Arnulfus pauco tempore, et mortuus est. Iterum Carolus Minor regnum suscepit ( an. 898), [Col. 0039B] unxitque eum Arbertus episcopus ⁜ (61) . Contra quem iterato Francorum proceres conspirati, eum regno pellentes, Rotbertum ducem pro eo ⁜ 4* constituunt regem ⁜ 5* ( an. 922). Tunc inter se divisi sunt Franci, sed major pars Rotberto favebat. Carolus denique [Col. 0040A] accito ab Hotone imperatore auxilio ⁜ (62) , cum multo exercitu partim de ⁜ 6* Bajoaria partim de Frantia, regressus Frantiam, conserto praelio Rotbertum interfecit ⁜ (63) , regnumque recuperans ( an. 923), Hugoni filio Rotberti ducatum permisit regendum. Carolo migrante, Ludovicus pro eo regnavit. Quo tempore ( an. 929) Niceforus imperator Basilium et Constantinum parvulos educans Constantinopoli, Sarracenorum regnum invasit, et Antiochiam aliasque fortissimas civitates ⁜ 7* expugnans, christianis Grecis restituit. Quem imperatris ⁜ 75 , mater Basilii, metuens, ne super filios suos tirannidem ageret, dolo evocatum dum Tripolim obsideret ⁜ 8* , dum in basilica palacii Constantinopolis genibus curvatus sabbato sancto Paschae ⁜ (64) preces Deo funderet, gladio [Col. 0040B] eum necare ⁜ 9* jussit. Quod factum diu latuit, donec suspecti satrapae Grecorum monumentum ejus egerentes ⁜ 76 , confossum ⁜ 10* gladiis corpus reppererunt ( an. 969).

23. Tunc Ademarus ⁜ (65) comes Pictavensis defunctus [Col. 0041A] est ( an. 930), et Pictavis juxta basilicam sancti Hilarii 4. Non. Aprilis sepultus. Willelmus quoque dux Arvernis mortuus est ⁜ (69) , ( an 919), et filius Rannulfi Eblus ⁜ 1* Arvernis et Pictavis simul comes promotus est ⁜ 2* . Acceptamque in conjugium Adelam ⁜ (70) , filiam Rosi Rotomagensis, genuit ex ea Willelmum Caput-stupae. Post mortem siquidem Vulgrimni filius ejus Alduinus 30 annos vixit. Hic muros civitatis Engolismae restaurare cepit. Quo tempore ( an. 916) Gunbaldo ⁜ 3* pontificatum agente, repetentes Normanni crebras irruptiones ⁜ 83 per Pictavorum terminos ⁜ 4* exercebant. Unde factum est, ut monachi sancti Carrofi ⁜ 5* pretiosum lignum crucis ad custodiendum Engolismae deferrent cum diversis ornamentis ecclesiae. Et cessante [Col. 0041B] infestatione Normannica, Alduinus in civitate sua retinere temptavit omnibus diebus supradictum sanctum lignum, nolens reddere commendatum. Hac de causa ⁜ 6* jussit adornare ecclesiam Salvatoris foris muros in capite basilicae sancti Eparchii, ubi sanctum lignum deputaret ⁜ 7* . Per annos vero septem langore corporis multatus est ipse, et in populo ejus ita fames vehementissima grassata est, ut, quod actenus incompertum fuit, de vulgo unus alterum ad devorandum exquireret, et multi alios ferro perimentes, carnibus more luporum humanis vescerentur. Quibus actus Alduinus necessitatibus, uno ante mortem suam anno remisit Carrofo pretiosum lignum per manus filii sui Willelmi cognomento Sectoris-ferri, cum capsa aurea, quam ipse cum [Col. 0041C] gemmis construi imperaverat, ubi contulit Lubeliaco villam; et mox cessavit plaga; et ipse post annum defunctus 6 ⁜ 84 Kal. April. juxta patrem tumulatus est. Post cujus mortem secundo anno (918) occisi sunt a Bernardo in ultionem Santiae sororis suae, quam occidere conati sunt, Lanbertus ⁜ (71) vicecomes Martiliacensis et Arnaldus frater ejus. Willelmus autem Sector-ferri honorem eorum restituit Odolrico fratri eorum, qui minor natu erat, fuitque [Col. 0042A] sibi vicecomes, sicut Ramnulfus fuerat Vulgrimno. Hic denique Bernardus, mortuo patre suo Willelmo, qui fuit frater Alduini ex Vulgrimno, comes Petragoricensis effectus est. Willelmus vero Sector-ferri Engolismae principatum obtinuit, et communem habuerunt totum honorem eorum ipse et Bernardus consanguineus ejus. Adhemarus tamen supradictus, qui sororem Bernardi Santiam uxorem habuit, decem ⁜ (72) annos supervixit Alduino. Santia vero vitam terminans 2. Non. April, humata est juxta basilicam beati Eparchii.

24. Eo tempore ( an. 940) Gunbaldus episcopus decedens, successorem habuit Fulcaldum. Tunc Willelmus Sector-Ferri et consanguineus ejus Bernardus, adgregato ⁜ 85 conventu nobilium, iterum [Col. 0042B] restituerunt monasticum habitum in basilica beati Eparchii, praeficientes eidem monasterio Mainardum abbatem. Qui in fronte basilicae beati Eparchii construxit elegans oratorium in nomine sanctae Resurrectionis ⁜ 8* . Tunc domnus Willelmus ⁜ 9* per testamentum concessit ad eundem locum beati Eparchii donum, ecclesiam sancti Hilarii im Petragorico sitam in vicaria Piliacense ⁜ 86 , ecclesiam sanctae Eugeniae sitam in Santonico in vicaria Pedriacense, curtem Fradorevillam et villam Dairaco, villam Alviniaco, villam Romanorevilla cum ipsa ecclesia, mansum unum in Godorvilla. Quod testamentum confirmare jussit, et firmaverunt manibus propriis quorum nomina haec sunt: Bernardus comes, Arnaldus filius Bernardi, Odolricus vicecomes, Adhemarus [Col. 0042C] vicecomes, Arnaldus filius Willelmi, Adhemarus filius Willelmi ⁜ 10* . Sancto Marciali dedit nichilominus Cantreciacensem ecclesiam in Engolismensi, pariterque Manauco ecclesiam in Lemovicino cum omnibus adjacentiis et massis ⁜ 11* . Iterio fideli suo ⁜ 12* de villa Boensi dedit cellam ⁜ 87 Fruinensem ⁜ 13* .

25. Interea defuncto Eblo duce ⁜ 14* ( an. 935), filiorum ejus alter comes, alter episcopus factus est. Eblus enim, annuente Ludovico rege, pontifex Lemovicae [Col. 0043A] factus est. Willelmus vero cognomento Caput-stupae ⁜ 1* Arvernis, Vallatis ⁜ (74) , Lemovicae et Pictavis comes provectus, dux Aquitaniae extitit. Hic germano suo ⁜ 91 abbatiam sancti Hilarii ac sancti Maxencii cum nonnullis al is possessionibus in Pictavensi solo praebuit. Fuit idem Eblus bonus pastor ecclesiae ⁜ 2* , aedificavitque castellum Lemovicae sedis, castellum sancti Hilarii, et canonicos ibi disposuit, quia infestatione Normannorum idem locus a monachorum prisca habitatione desciverat. Restauravit monasterium sancti Maxentii, et castellum in circuitu perfecit. Restauravit et monasterium sancti Michaelis ad Eremum ⁜ (75) et multa alia laudabilia in opere Dei egit. Qui defunctus ⁜ (76) sepultus est in basilica supradicti monasterii sancti Angeli. Fuerat [Col. 0043B] ⁜ 3* autem successor Turpionis episcopi, avunculi Rotberti ⁜ 92 vicecomitis Albucensis. Fuitque idem Eblus a sancto Marciale tricesimus nonus episcopus, qui ad honus suum sufferendum ordinaverat sub se corepiscopum Benedictum. Qui postea captus a Helia Petragoricensi comite, oculis privatus est, et propterea Eblus nimio et intolerabili semper dolore afficiebatur ⁜ 93 usque ad diem mortis suae; ipsum enim post se voluerat relinquere successorem. Idem Helias ⁜ 4* , cum Geraldo vicecomite ⁜ 5* et filio ejus Widone commisso praelio, victor extitit, et postea cum fratre suo Aldeberto in deceptionem captus est a Widone, et in castro Montiniaco in custodia conjectus. Sed cum suasu Willelmi ducis oculis privandus esset propter supradictum corepiscopum, [Col. 0043C] Deo propitio, de custodia evasit, et non multo post in via Romae peregrinus in Dei opere obiit. Aldebertus vero frater ejus plurimo tempore in turre ⁜ 94 civitatis Lemovicae custoditus, tandem solutus est, accepta in conjugio sorore Widonis vicecomitis, ex qua filium genuit Bernardum.

26. Eo tempore, adhuc vivente Turpione episcopo, Odo et Teotolo ⁜ 6* , canonici sancti Martini illustrissimi, adimplentes evangelicum praeceptum, derelictis [Col. 0044A] omnibus, pauperes pauperem Christum secuti sunt, et Cluniaco sancto habitu ac vita induti sunt. Unde postea Dei nutu Odo abbas praefuit sanctissimus ⁜ 7* , et post eum sanctus Majolus. Teotolo, jubente abbate suo, archiepiscopus invitus consecratus est Turonis. Hic sanctissimus Odo et litteris adprime liberalibus eruditus et Dei amore flagrantissimus, exemplo et doctrina apostolicae regulae, quae est monachorum, extitit restaurator strenuus.

27. Tunc Roso defuncto ⁜ 8* ( an. 931), filius ejus Willelmus loco ejus praefuit, a puericia baptizatus, omnisque eorum Normannorum, qui juxta Frantiam inhabitaverant ⁜ 95 , multitudo fidem Christi suscepit, et gentilem linguam obmittens, Latino sermone assuefacta est. Willelmo ab Arnulfo Flandelensi comite [Col. 0044B] dolo interempto ( an. 943), filius ejus Richardus succedens, christianissimus factus, aedificavit in ea Normannia, quae antea vocabatur marcha Franciae et Britanniae, monasterium sancti Michaelis de Monte, ubi monachos ordinavit. Item monasterium Fiscannum ⁜ (77) in honore summae Trinitatis, ubi sepultus est ipse, ubi et monachos posuit. Francorum interea rege Ludovico vita exeunte ( an. 954), regnavit pro eo Lotharius, filius ejus ex Girberga regina progenitus.

28. Quo tempore ( an. 951) Fulcaldus episcopus Engolismensis, postquam praefuit 12 annis, defunctus est ⁜ 9* , et successit in episcopatu Ebulus, qui et ipse 12 annis praefuit ⁜ 10* . Willelmus denique Sectorferri, qui hoc cognomen indeptus est, quia commisso [Col. 0044C] praelio cum Normannis, et neutro cedenti, postera die pacti causa cum rege eorum Storin solito ⁜ (78) conflictu deluctans, ense corto ⁜ 11* durissimo per media pectoris secuit simul cum torace una; modo percussione claudens diem, sepultus est juxta basilicam sancti Eparchii. Et per 30 annos pro eo principati sunt Bernardus comes ⁜ 12* , deinde filius ejus Arnaldus ⁜ 13* , deinde Willelmus Talerandus ⁜ 96 , deinde Rannulfus Bomparius, tum Richardus Insipiens. [Col. 0045A] Arnaldus quidem subtrahens sancto Eparchio villam Salasensem ⁜ 101 , et conferens Heliae duci villa Boensi, ab angelo percussus interiit, et hac de re in fine mortis sancto Eparchio villam Ajarniacensem contulit pro emendatione ⁜ 102 , et sepultus est juxta basilicam sancti Eparchii. Mortuo fratre ejus Willelmo ( an. 962), Rannulfus bello extinctus est ab Arnaldo ⁜ 1* filio Willelmi Sectoris-ferri, qui pro patre suo in principatum Engolismae successit et Richardum Insipientem expulit ( an. 975). Captoque ⁜ 2* in conflictu Gauzberto, fratre Eliae comitis, suasus est a Willelmo duce, quo praeberet inimicum sibi. Et Pictavis trusus Gauzbertus, in ultionem Benedicti corepiscopi oculis dampnatus est.

29. His temporibus ( circa an. 973) Aymericus non [Col. 0045B] monachus abbas sancti Marcialis, successor Gonsindi, moritur, et in fine monachus extitit, quia rex Ludovicus timens ejus tirannidem, honorem sancti Martialis ei commiserat, sacramento tamen jurare fecit, ut monacus esset futurus. Hic Geraldum vicecomitem in manibus suis habuit commendatum ⁜ 103 , et Bosonem Vetulum de Marca ⁜ 3* . Hic juxta Cambonense ⁜ (80) monasterium destruxit castellum vi expugnatum Canboncasem, eo quod molestum erat hominibus monachorum.

30. Interea defuncto Willelmo Capite-stupae ( an. 963) et sepulto apud ecclesiam sancti Cipriani, ducem pro eo filium ejus Willelmum habuit Aquitania. Qui filiam Tetbaldi Campanensis vocabulo Emmam uxorem accepit, genuitque ex ea filium Willelmum. [Col. 0045C] Rex autem Lotharius Lemovicam adiit, et tempus aliquantum in Aquitania exegit. Unde revertens ⁜ 104 , veneno a regina sua adultera extinctus est ( an. 985). Filiumque reliquit Ludovicum, qui uno tantum anno supervivens, et ipse potu maleficii ⁜ 4* necatus est ( an. 987). Regnum pro eo accipere voluit patruus [Col. 0046A] ejus Carolus, sed non potuit, quia Deus judicio suo meliorem elegit. Nam ⁜ 5* Franci inito consilio eum abjiciunt, et Hugonem ducem, filium Hugonis, regem eligunt. Hac de causa episcopus montis Leudenensis Ascelinus ⁜ (81) ebdomada majori ante pascha ( an. 991), in qua est cena Domini, velud Judas Christum et ipse tradidit Carolum. Qui Aurelianis in carcere trusus ad usque mortem, ibi genuit filios ⁜ 105 Karolum et Ludovicum, et mortuus est; et expulsi sunt filii ejus a Francis ⁜ (82) , profectique sunt ad imperatorem Romanorum et habitaverunt cum eo ⁜ (83) . Sane dux Aquitanorum Willelmus reprobans nequiciam Francorum, Hugoni subditus esse noluit. Unde factum est, ut Hugo, exercitu Francorum admoto, urbem Pictavis obsidione fatigaret. Dumque frustratus recessisset, [Col. 0046B] cum Aquitanorum manu Willelmus insecutus est eum usque Ligerim. Ubi in gravi praelio ⁜ (84) decertantes Francorum et Aquitanorum animositates, multo sanguine alterna cede fuso, superiores Franci extiterunt, et sic reversi sunt. Pacem postea Willelmus cum Hugone et filio ejus Rotberto fecit. Et rex Hugo cogitans erga se Dei gratiam, quasi vicem rependens, defensor clementissimus ecclesiae Dei extitit. Nam ob hanc causam creditur progenies Caroli reprobata, quia jam diu neglegens Dei gratiam, ecclesiarum potius neglectrix quam erectrix videbatur. Beati ergo Dionisii coenobium, quod jam pristinam monasticam corruperat normam, rex Hugo regulari honestate, sicut in Dei oculis rectum erat, honestius restauravit per manus venerabilis [Col. 0046C] Odilonis abbatis, et alia sanctorum nonnulla monasteria in decorem ⁜ 106 pristinae disciplinae revocavit ⁜ 6* . Eodem tempore gravissimum bellum inter Willelmum ducem et Gosfridum Andegavensem comitem peractum est. Sed Gosfridus necessitatibus actus, Willelmo duci se subdidit, seque ei in manibus [Col. 0047A] praebuit, et ab eo castrum Losdunum ⁜ (88) cum nonnullis aliis in pago Pictavorum pro beneficio accepit.

31. Ea tempestate Hotone secundo mortuo, Hoto filius ejus, tercius actu et nomine, imperio potitus [Col. 0048A] est. Qui philosophiae intentus, et lucra Christi cogitans, ut ante tribunal Judicis duplicatum redderet talentum, Dei voluntate populos ⁜ 1* Hungriae, una cum rege eorum ad fidem Christi convertere meruit. [Col. 0049A] Girbertus ⁜ (96) vero natione Aquitanus ⁜ 1* , monacus ⁜ 2* . Aureliacensis sancti Geraldi ecclesiae ⁜ (97) , causa sophiae primo Franciam, deinde Cordobam ⁜ (98) lustrans, cognitus ⁜ 3* ab imperatore, archiepiscopatu Ravennae donatus est. Procedenti tempore cum Gregorius papa, frater imperatoris ⁜ (99) , decessisset ( an. 999), idem Girbertus ab imperatore papa Romanorum sublimatus est propter philosophiae gratiam, mutatumque est nomen ejus pristinum, et vocatus est Silvester. Et praefectus Romae Crescentius cum contra Hotonem imperium Romanum vellet arripere, tandem coactus in turre, quae vocatur Inter-celis ⁜ (100) , diu evasit, sed expugnata ipsa turre, captus est insidiis suae conjugis, et patibulo suspensus est ⁜ 4* , et pro eo planctus magnus ⁜ 5* factus est ( an. 998). [Col. 0049B] His ⁜ 6* diebus ( an. 994) sanctus abba Maiolus Cluniacensis migravit ad Dominum, fuitque ei successor supradictus Odilo, non dispar virtutibus. Et Hugo rex Francorum, amator sanctae ecclesiae et servantissimus aequi, mortuus est ( an. 996), et regnavit pro eo Rotbertus filius ejus, vir clarae honestatis et magnae pietatis, ornamentum clericorum, nutritor monachorum, pater pauperum, assiduus vere Dei cultor ⁜ 7* , rex non tantum populorum, sed etiam morum suorum.

32. Hisdem temporibus ( circa an. 1000) rebellantes ⁜ 115 Bulgari Gretiam valde exasperaverunt, et Basilius imperator super eos nimis irritatus, voto se obligavit Deo, monachum fieri, si Grecis eos subderet. [Col. 0049C] Et per annos 15 cum hoste super eos laborans, [Col. 0050A] duobus magnis praeliis victus est. Ad ultimum ( an. 1014) regibus Bulgarorum Samuele et Aaron ⁜ (101) non publico praelio, sed astucia Greca interfectis, omnem terram eorum obtinuit, et fortissimas civitates et castella confregit, Grecorumque praesidia contra eas ubique ordinavit, populumque Bulgarorum maxima ex parte captivavit. Et sicut voto promiserat, habitum monasticum Greca figura subterindutus in reliquum est omni vitae suae tempore, a voluptate et carnibus abstinens, et imperiali scemate extrinsecus circumdabatur. Deinde Hiberiam repugnantem per annos septem ita edomuit, ut omnia ad nutum ejus fierent ( an. 1022).

33. Obiit quoque Richardus Rotomagensis ( an. 996? 1002?), sepulturae traditus apud Fescannum, [Col. 0050B] et pro eo successit Richardus filius ejus. Hic prudentissimus et gloriosus in omnibus et dilector ecclesiarum extitit. Hotho vero imperator hausu veneni ⁜ 8* periit sine filiis ( an. 1002), et pro eo consanguineus ejus Heinricus imperium suscepit ⁜ 9* . Siquidem Arbertus ⁜ (102) Coloniae archiepiscopus ⁜ 10* , expirante Hotone in partes Capuae, sceptrum et coronam cum lancea sacra secum afferens, ab Hainrico insidiis circumventus captus est, et imperatoris privatus ornamentis ⁜ (103) .

34. Quibus temporibus Aldebertus comes supradictus ⁜ (104) Petragoricensis, filius Bosonis Vetuli ex sorore Bernardi supradicti nomine Emma, ad urbem Pictavis bellum intulit, et victor extitit ⁜ 11* , pro eo [Col. 0050C] maxime quia inconsulto antequam deberent cives ei [Col. 0051A] bellum intulerunt. Urbem quoque Turonis obsidione affectam in deditionem accepit, et Fulchoni comiti Andegavensi donavit; sed ille ingenio doloso ⁜ 1* civium amisit post paululum, et iterum Odo Campanensis eam recuperavit ⁜ 2* . Dux vero Willelmus in monastico habitu seculum derelinquens, humatus est apud monasterium sancti Maxentii ( an. 993), et principatum post eum strenuissime administravit Willelmus filius ejus. Et Aldebertus, Gentiaco capto castro et destructo, itemque a Willelmo ⁜ 3* reedificatum dum id ipsum obsedisset, et secundo destrueretur, et securus ⁜ 4* circumequitaret ut jam victor, ictu sagittae mortuus et Sancto Carrofo conditus est; et surrexit pro eo Boso frater ejus. [Tunc Willelmus, accepta in matrimonio Adalmode conjuge suprascripti [Col. 0051B] Aldeberti ⁜ 124 ] Rotbertum regem accersivit ad capiendum castrum Bellacum, quod tenebat Boso ⁜ 5* . Omnis Frantia bellatrix eo conflixit ⁜ 6* , sed frustrata post multos dies cum suo rege recessit. Ipso tempore dum obsessum esset Widonis vicecomitis Procia ⁜ (105) castrum a duce supradicto ⁜ 7* cum valida manu, Wido ⁜ 8* obsessores bello appetit, et de eis magnam ⁜ 125 stragem dedit victor ( circa an. 1000), obsidionemque disrumpit ⁜ 126 .

35. Arnaldus autem comes Engolismensis, pro Dei timore facto habitaculo monachorum in ecclesia Buxensi sancti Amancii ⁜ (106) , et ibi misso reverendo abbate nomine Francone, in aula sancti Eparchii factus monacus, sepultus est 4 Non. Mar. juxta patrem ⁜ 9* suum. Et episcopus Aldegerius Lemovicae [Col. 0051C] ⁜ 10* cum pretiosioribus indumentis sacerdotalibus ex aula sancti Marcialis abiit Franciam, et ibi vita privatus ( circa an. 990), sepultus est apud Sanctum Dionisium, et pro sepultura sua contulit pretiosa quae asportaverat a Sancto Marciale ornamenta. [Col. 0052A] Successit pontifex Alduinus, frater ejus, per manum Willelmi ducis, consecratusque est Engolismae ab ⁜ 11* episcopo Hugone. Arnaldus supradictus successorem sibi comitem reliquid Engolismae Willelmum filium suum. Preterea Fulcaldus ⁜ (107) episcopus per 12 annos vivens, Rannulfum successorem accepit ( an. 964). Quo episcopo existente per novem annos et mortuo ⁜ 12* ( an. 973), supradictus Hugo episcopatum per 20 annos optinuit ( an. 993), et ⁜ 13* post eum Grimoardus, deinde ⁜ 14* domnus Roho antistes gloriosus Engolismae refulsit ⁜ (108) (an 993-1017). His diebus pestilentia ignis super Lemovicinos exarsit. Corpora enim virorum et mulierum supra numerum invisibili igne depascebantur, et ubique planctus terram replebat ( an. 994). Gosfridus ergo abbas [Col. 0052B] sancti Marcialis, qui successerat Wigoni, et Alduinus episcopus, habito consilio cum duce Willelmo, triduanum jejunium Lemovicino indicunt. Tunc omnes Aquitaniae episcopi in unum Lemovicae congregati sunt, corpora quoque et reliquiae sanctorum undecumque sollempniter advectae sunt ibi, et corpus sancti Marcialis patroni ⁜ 127 Galliae de sepulchre levatum est, unde leticia inmensa omnes repleti sunt, et omnis infirmitas ubique cessavit, pactumque pacis et justicia a duce et principibus vicissim ⁜ 128 foederata est. Alduinus autem episcopus monasterium sancti Stephani Agentense ⁜ (109) , quod Hildegarius ornate disposuerat in magna caterva monachorum, per triennium antequam moreretur ⁜ 15* destruxit, et canonicos ibi restituit. Hac de noxa Lemovicam [Col. 0052C] intra urbem monachos in ecclesia sancti Martini regulae subditos adgregare curavit. Sepe idem Alduinus pro nequicia populi ⁜ 16* novam observantiam constituit, scilicet ecclesias et monasteria cessare a divino cultu et sancto sacrificio, et populum quasi [Col. 0053A] paganum a divinis laudibus cessare, et hanc observantiam excommunionem censebat. Idem antistes, dum populus in quadragesima Evauno sua diocesi fame periclitaretur, ne mortem pro fame incurreret, indixit esum carnium, et ab omnibus illius oppidi esca sumptae sunt carnes; quibus penitentiam antistes ipse postmodum suasit. Frater vero ejus Wido vicecomes Lemovicensis, dum comes Boso Romam abiret, nata occasione castrum extruxit a novo contra Brantosmense monasterium. Nec mora, reverso Bosone commissoque praelio ⁜ 1* , Boso victor castrum destruxit, multusque sanguis in eo bello effusus est, et Wido vulneratus fuga lapsus est.

36. His temporibus episcopus Grimoardus, datis muneribus, a Willelmo comite sancti Eparchii monasterium [Col. 0053B] expeciit et sibi vindicavit, et per multos annos sine abbate manere fecit ⁜ 2* . Omnes enim comites Engolismae a temporibus Childeberti regis Francorum, quo ipse locus fundatus est, advocati ejus et defensores extitisse noscuntur et provisores, habentes pro offitio defensoris in beneficio villam Banconiam. Tunc memoratus episcopus Aimerico germano suo duci Moxedanensi donavit in possessionem monasterium Tomolatense, quod actenus semper fuerat in dominio coenobii Engolismensis. Situmque est in territorio Petragoricensi, habens ecclesiam in honore genitricis Dei, ubi velut in proprio jure paterno sepulti sunt Felix Aureolus Petragoricensis comes, pater sancti Eparchii, et ⁜ 3* Principia mater ejusdem confessoris. Post non multos [Col. 0053C] annos supradictus Aymericus ipsum locum dedit in beneficio ducibus suis, qui vocantur Infernales, et ita penitus ipsa possessio alienata est a jure antiquo sancti Eparchii. Processu temporis Wido vicecomes, capto Grimoardo episcopo, pro monasterio Brantosmense, quod ab eo in munere exposcebat, tenuit eum in carcere in turre Lemovicae. Et dimissus juxta conditionem Widonis, Romam adiit, Girbertum papam interpellavit. Ibi Wido evocatus est ad judicium coram papa ( circa an. 1003). Et cum ipso sacratissimo die Paschae causa ventilata esset, et a senatu prolata sentencia judicatum esset, ut omnis qui episcopum capit ad colla indomitorum equorum ligatus ⁜ 130 pedibus disrumpatur et demum [Col. 0053D] a feris dilaceretur, traditus mox est episcopo Grimoardo [Col. 0054A] ad custodiendum, post diem tercium tradendus ad penam. Sed hi duo inter se concordantes, amici facti sunt, et ante diem condictum clam Roma egressi, reversi sunt ad propria.

37. Hainricus vero imperator cum Langobardos sibi repperiret contrarios, misso ⁜ (110) Rodulfo rege Burgundiae ⁜ 4* , Papiam obsedit et incendio tradidit, et palatium in ea sibi aedificavit, et rebellantes sibi servire coegit ( an. 1004). Duces quoque Grecorum cum partes ejus invaderent, ordinata expeditione oras Appuliae penetrans, tot dies expugnando civitates eorum ibi exegit, usquequo pestilentia exercitus ejus laboraret ⁜ (111) sicque reverteretur ( an. 1022). Hic in terra Teodisca a novo civitatem aedificavit vocabulo Baenburg, quam Benedictus papa in [Col. 0054B] honore Dei genitricis consecravit, et parroechias in circuitu ex paganorum vicis et oppidis, dum converterentur, attitulavit ad illam. Hic Cluniacensi coenobio contulit dona, sceptrum aureum, speram auream, vestimentum imperiale aureum, coronam auream, crucifixum aureum, pensantia ⁜ 131 simul libras 100, et alia multa; et cum Odilone abbate ejusdem loci crebrius colloquium familiare exercebat, et in aula palatii sui eum prae omnibus ducebat ⁜ (112) .

38. Per haec tempora Ermengaudus comes Irgeldensis ⁜ (113) post copiosos triumphos de Mauris et Sarracenis praelio inito ultimo, innumerabilem stragem Sarracenorum perficiens, dum victor regreditur ⁜ 132 , alium exercitum Maurorum offendit venientem. [Col. 0054C] Quem cum paucis suorum lassis persequens, multos eorum occidit, et ipse cecidit ( an. 1008?). Caput ejus Sarraceni pro magno thesauro secum asportaverunt. Quod aromatizatum rex eorum auro cooperuit et secum in praeliis semper ferebat causa victoriae ⁜ 133 .

39. Interea summae philosophiae abbas sancti Benedicti Floriacensis super Ligerim loci, nomine Abbo, Wasconiam iter faciens, per Engolismam transiens, mense Novembri in monasterio beati Eparchii hospitatus est. Veniensque ad Sanctum Petrum Regulatensis ⁜ (114) ecclesiae, quae est possessio sancti Benedicti Francorum coenobii, ibi tumultu Wasconum occisus est; ibi sepultus, miraculis [Col. 0054D] clarescere coepit ( an. 1004). Virga ejus pastoralis [Col. 0055A] remissa est Frantiam. Bernardus Wasconiae dux necem tanti viri de interfectoribus ejus punivit, alios suspendio, alios flammis tradens, et omnem illam possessionem Regulatensem ⁜ 1* , quae ante in lite invadentium erat, sine lite dehinc monachis Francis sancti Benedicti paravit vindicandam. Rex autem Rotbertus pro defuncto ordinavit abbatem Gauzlenum, licet repugnarent monachi, nolentes sibi praeesse filium scorti. Erat enim ipse nobilissimi Francorum principis ⁜ (115) filius manzer, a puero in monasterio sancti Benedicti nutritus. Quem etiam rex supra scriptus archiepiscopum Bituricensibus fecit postea post mortem Dacberti archiepiscopi. Sed et ipsi quinquennio sedicionem agentes, noluerunt eum in civitatem recipere, dicentes una voce: [Col. 0055B] Non decet dominari Ecclesiae filium scorti. Postmodum tamen ⁜ 2* regis voluntas praevaluit, et Dei nutu in sede susceptus est ( an. 1009). At Bernardo insidiis muliebribus ⁜ 135 , maleficis artibus corpore fatescente, vitae privato, Santius, frater ejus, dux Wasconum extitit. Ex defuncta conjuge Willelmi ducis ⁜ 3* , ex qua susceperat filium Willelmum, idem dux sororem Santii Briscam in uxorem copulavit sibi, quae ei Odonem genuit filium.

40. Per idem tempus mortuo Gosfrido abbate sancti Marciatis ( an. 998), et succedente pro eo Adalbaldo regularis meriti, et Widone et Alduino episcopo fratre ejus revertentibus propere ab Hierosolimis, sepulchrum sancti Eparchii clarere innumeris coepit miraculis plus solito. Et visio manifesta [Col. 0055C] patefacta est Fulcherio abbati sancti Carrofi et monachis, ut sanctum lignum crucis ad tumulum deferrent beati Eparchii. Quod conventu solempni peractum est, et abbate Raginoldo Engolismensi procurante, exceptum est sanctum lignum in basilica beati Eparchii in die ejus festivitatis, die primo mensis Julii; et adimpletis, quae divina ordinaverat pietas, monachi sancti Carrofi valedicentes fratribus Engolismensibus, cum sancto ligno gloriose remeant ⁜ 4* .

41. Comes denique Engolismae Willelmus, copulata sibi in conjugio Girberga, sorore comitis ⁜ 5* [Col. 0055D] Fulconis, filios ex ea suscepit Hilduinum et Gosfridum. [Col. 0056A] Dux vero Aquitanorum, comes Pictavinus, jam dictus Willelmus gloriosissimus et potentissimus, extitit cunctis amabilis, consilio magnus, prudencia conspicuus, in dando liberalissimus, defensor pauperum, pater monachorum, aedificator et amator ecclesiarum, et praecipue amator sanctae Ecclesiae Romanae. Cui a juventute consuetudo fuit, ut semper omni anno ad limina apostolorum Romam properaret, et eo quo Romam non properabat anno, ad Sanctum Jacobum Galliciae reconpensaret iter devotum. Et quocumque iter ageret, vel conventum publicum exerceret, potius rex quam esse dux putabatur, honestate et claritudine qua affluebat honoris. Non solum vero omnem Aquitaniam suo subjecit imperio, ut nemo contra eum levare manum [Col. 0056B] auderet, verum etiam regem ⁜ 6* Francorum sibi habuit complacitum. Immo Hispaniae regem Adefonsum, regemque Navarrae Santium, nec non et regem Danamarchorum et Anglorum nomine Canotum, ita sibi summo favore devinxerat, ut singulis annis legationes eorum exciperet pretiosis cum muneribus ⁜ (116) , ipseque pretiosiora eis remitteret munera. Cum imperatore Hainrico ita amiciciis copulatus est, ut muneribus alterutrum se honorarent. Inter multiplicia denique munera dux Willelmus ingentem ex auro purissimo ensem direxit ei, in quo ense litterae signabantur legentes: Hainricus imperator cesar augustus. Romani pontifices eum venientem Romam sic reverenter excipiebant, acsi esset eorum augustus, omnisque Romanus senatus patrem [Col. 0056C] eum sibi adclamabat. Cumque comitem Andegavensem Fulchonem in manibus suis commendatum haberet, concesserat ei pro beneficio Losdunum ⁜ (117) cum aliis nonnullis castris in Pictavorum solo, Santonas quoque cum quibusdam castellis. Idem dux si clericum sapientia ornatum videret, summo eum excolebat. Unde Rainaldum, cognomento Platonem, monachum pro sapientiae ornatu praefecit abbatem ex coenobio sancti Maxentii. Episcopum quoque Carnotis Fulbertum, sapientia cumptum, a Frantia evocatum donavit thesauraria sancti Hylarii ⁜ (118) , et penes se reverendum exhibuit. Aliquando esse [Col. 0056D] vix inveniebatur sine aliquo episcoporum. Monasterio [Col. 0057A] Lemovicensi beati Marcialis dedit ecclesiam in Alniensi ⁜ (120) , quam et pater ejus eidem monasterio ante dederat, scilicet Anesio, quae est in honore sancti Petri. Coenobio Cluniacensi, et cenobio sancti Michaelis ⁜ 136 ad ⁜ 137 Clusam ⁜ (121) in Italia, et multis aliis per Burgundiam et Aquitaniam monasteriis Dei, juxta oram maritimam plura in reditibus dona terrarum ad copiam supplementi servorum Christi delegavit. Amplectebatur ⁜ 138 maximo affectu honoris ⁜ 139 regulares monachos et abbates, et eorum consiliis nitebatur in administratione regni. Unde et domnum Odilonem, Cluniaci abbatem, copiosis muneribus sibi attraxit, contemplatus in eo templum Spiritus sancti ⁜ 1* , coenobiaque suae ditionis nonnulla ejusdem magisterio tradidit. Fecit idem dux a novo [Col. 0057B] coenobium nobile Malliacense ⁜ (122) territorio Pictavensi ( an. 1003). Itemque ingens coenobium Burguliense ⁜ (123) in cespite Andegavensi, in fundo proprio, una cum matre sua Emma ⁜ 140 , sorore Odonis Campanensis. In quibus coenobiis regulares monachos adgregavit plures, qui die noctuque Deo laudes persolverent, eisque ordinavit ferventissimum in sancto proposito et disciplinae celestis fortissimam columpnam abbatem Theodelinum ⁜ 2* . Sane multoties, qui ei rebellare conati sunt Aquitanici primores, omnes vel edomiti vel prostrati sunt. Unde cum obsideret Rocameltim ⁜ (124) comes Boso vicinum Sancto Carrofo, cum multitudine fortium contra eum aciem struxit, et, commisso bello, dux ⁜ 3* victor extitit; et, repetita obsidione ⁜ 4* , vi castrum cepit. [Col. 0057C] Habebat secum magni consilii virum, comitem Engolismae Willelmum, cujus maxime consilio pendebat. Qui ita se invicem dilexerunt semper, ut esset eis ⁜ 5* anima una. Blaviam ⁜ (125) denique castrum cum expugnaret comes Engolismensis, ducem ipsum secum habuit, et magna fortitudine ipsum castrum accepit, et a duce ipso accepit in beneficio haec ⁜ 6* : vicecomitatum Mellensem et Oenacensem et Rocacardensem honoremque ⁜ (126) Cabannensem et Confolentis, Rofiacum quoque, et multa alia ⁜ 7* .

42. His temporibus Alduinus episcopus, adducto secum duce Willelmo, extruxit castrum Bellojocum [Col. 0057D] secus monasterium sancti Juniani contra Jordanum [Col. 0058A] principem Cabannensem. Reversoque duce, Jordanus praeparatur cum electis vel ad castrum expugnandum, vel episcopum debellandum. Episcopus, adgregata armatorum immanitate, habito in auxilio fratre Widone, occurrit ei, et grave ortum est praelium tempore durioris hiemis. Plurimus sanguis effusus ⁜ 8* ; victor Jordanus cum pluribus principibus captis revertitur. Jamque securus, casu ab ignoto milite ⁜ 9* impetitus a tergo, percussus interit; et qui a suis capti tenebantur, mox pro eo confossi telis, animas emiserunt. Pro quibus gravior luctus extitit, quam antea pro in bello prostratis fuerat. Jordanus quoque, manzer frater defuncti, post modicum captum fratrem episcopi Aymiricum tandiu vinculatum tenuit, quousque castellum destrueretur supra [Col. 0058B] memoratum.

43. Per hos dies Gosfridus, abbas sancti Marcialis, successor Adalbaldi, accito Bosone comite, cum militari magna manu ⁜ 10* corpus sancti Walerici ab ecclesia, quae injuste sancto Marciali abstollebatur a quibusdam principibus ⁜ 11* , secum detulit Lemovicam. Ubi tandiu reliquias ejusdem confessoris ⁜ 12* tenuit, quoad cognoscerent et exhiberent principes malefactores rectitudinem sancti Marcialis. Sicque possessione ⁜ 13* recuperata, restitutum est sanctum corpus supradicto loco, et in praesentia Willelmi ducis ⁜ 14* monastica ibi est ordinata disciplina.

44. His diebus vicecomitissa Lemovicae Emma circa festivitatem apostolorum et sancti Marcialis oratum abiit ad Sanctum Michaelem Heremum, et [Col. 0058C] noctu ibi a Normannis captivata, per tres annos exul trans mare est retenta. Ex thesauro sancti Marcialis infinita auri et argenti pondera pro redemptione ejus data sunt, simulque imago aurea sancti archangeli, et alia copiosa ornamenta, quae omnia Normanni auferentes, mentita fide mulierem non reddiderunt, donec post multos dies Richardus comes Rotomagensis eam ingeniose per legatos ultramarinos adquireret et viro suo Widoni liberam redderet.

45. Bosone interea comite veneficiis uxoris suae necato, et Petragoricae sepulto, et urbe ipsa a Willelmo [Col. 0058D] duce capta, tutor filiorum ejus et nepotis fuit [Col. 0059A] idem dux. Et filio Bosonis Heliae concessa urbe Petragorica, Bernardo filio Hildeberti ⁜ (127) reddidit marcham. Et donec viriles annos attingeret aetas Bernardi, injunxit eam regendam fortissimis principibus, duobus germanis, Petro abbati Scotoriensium canonicorum ⁜ (128) , et Umberto Druto. Quorum pater Abbo Drutus castrum Bellacum ⁜ (129) contra regem Rotbertum fortissime defendit ⁜ 1* . A quibus duobus fortissime marcha defensa est, quousque Unbertus obiret. Petrus abbas singularem principatum optinens, habebat sibi fidelissimum profundissimi consilii Ainardum praepositum ⁜ 2* , habentem duos fratres Abbonem et Raimundum, strenuissimos duces, corpore robustos, animo bellicosos, quorum sororem Aldeardem accepit in matrimonium Raimundus Cabannensis, [Col. 0059B] abnepos ⁜ (130) Turpionis episcopi, frater Adalberti decani incliti et prepositi ex monasterio sancti Marcialis; genuitque ex ea filium Ademarum Engolismensem ⁜ 141 monachum, qui haec scripsit. Vivente enim supradicto Ainardo, abbas ⁜ 142 Petrus rem publicam optime amministravit, et invidos suae gloriae conpressit. Nam eo Romae mortuo, et Raimundo fratre ejus Hierosolimae defuncto, et Abbone infirmitate gravato, inclitus Petrus, neminem fidelem consiliarium habens, dum ad suum temere facit arbitrium omnia, et inter suos terribilis ut leo videtur, castrum proprium Mortemarense concremat, contradicente consilio suorum, et hujus rei occasione propinquis ejus et principibus marchionibus cum Bernardo comite et Willelmo duce, quasi tirannidem [Col. 0059C] praesumeret, in eum insurgentibus, paulatim ex potestate marchionum ejectus est. Qui a Hierosolima reversus, in basilica sancti Stephani Lemovicae sedis pristinum honorem continens, et ecclesiarum et villarum multa possessione ex paterna fruens hereditate, et magnae catervae militum, qui ejus beneficia habent, imperans, a curis secularibus magna ex parte ereptus, et liberius Deo vacat, et majori quam ante securitate et gloria pollet ⁜ (131) .

46. His temporibus ( an. 1010) signa in astris, siccitates noxiae, nimiae pluviae, nimiae pestes, et gravissimae fames, defectiones multae solis et lunae apparuerunt, et Vinzenna fluvius ⁜ (132) per tres [Col. 0059D] noctes aruit Lemovicae per duo milia. Et supradictus [Col. 0060A] monachus Ademarus, qui tunc cum avunculo suo inclito Rotgerio Lemovicas degebat in monasterio sancti Marcialis, experrectus in tempesta noctis, dum foris astra suspiceret, vidit in austrum in altitudine celi magnum crucifixum in ipso celo ⁜ 3* et Domini pendentem figuram in cruce, multo flumine lacrimarum inlacrimantem ⁜ 4* . Ipse autem qui haec vidit attonitus nichil aliud potuit agere quam lacrimas ab oculis profundere. Vidit vero tam ipsam crucem quam figuram crucifixi colore igneo et nimis sanguineo totam per dimidiam noctis horam, quousque celo sese clauderet. Et quod vidit semper in corde celavit, quousque hic scripsit testisque est Dominus, quod haec vidit.

47. Eo anno Hilduinus ⁜ (133) episcopus Judeos [Col. 0060B] Lemovicae ad baptismum conpulit, lege prolata, ut aut christiani essent, aut de ⁜ 143 civitate recederent, et per unum mensem doctores divinos jussit disputare cum Judaeis, ut eos ad fidem cogerent ⁜ 5* ; et tres vel quatuor Judei Christiani facti sunt. Cetera autem multitudo per alias civitates diffugere cum uxoribus, liberis, festinavit ⁜ 6* . Ipso anno sepulchrum Domini Hierosolimis confractum est a paganis ⁜ 7* 3 Kalendas Octobris 1010, anno ab incarnatione ejus. Nam Judei occidentales ⁜ 8* epistolas miserunt in Orientem ⁜ (134) , accusantes christianos, mandantes exercitus Occidentalium ⁜ 9* super Sarracenos orientales commotos esse. Tunc Nabuchodonosor Babiloniae ⁜ (135) , quem vocant Admiratum, concitatus suasu Sarracenorum ⁜ 10* in iram, magnam [Col. 0060C] afflictionem super christianos exercuit, data lege, ut quicumque christiani de sua potestate nollent fieri Sarraceni, aut confiscarentur aut interficerentur. Unde factum est, ut innumerabiles christianorum ⁜ 11* facultates suas pro nichilo ducerent; sed morte nemo dignus pro Christo fuit nisi patriarcha Hierosolimorum, qui variis suppliciis occisus est, et duo adolescentes germani in Egypto, qui decollati sunt, et multis clarescunt miraculis. Nam ecclesiae sanctorum subversae sunt ⁜ 12* , et peccatis nostris promerentibus, basilica sepulchri Domini usque ad solum diruta. Lapidem monumenti cum nullatenus possent comminuere, ignem copiosum superadjiciunt, sed [Col. 0060D] quasi adamans immobilis mansit et solidus. Bethleemiticam [Col. 0061A] ecclesiam, ubi Christus natus est, cum niterentur destruere, apparuit eis lux fulgurans subito, et omnis eorum multitudo corruens exspiravit, et ecclesia ⁜ 1* intacta remansit. Ad monasterium quoque montis Sinai ⁜ 2* decem milia Sarracenorum armatorum venientes destruendum, longe quatuor milibus conspiciunt totum montem ardere et flammas usque in celum ferri, et cuncta ibi posita cum hominibus manere illesa. Quod cum renunciassent regi Babilonio, penitencia ductus tam ipse quam populus Sarracenus, valde doluerunt de his quae contra christianos egissent, et data praeceptione, jussit reaedificari basilicam sepulchri gloriosi. Tamen redincepta basilica, non fuit amplius similis priori nec pulchritudine nec magnitudine, [Col. 0061B] quam Helena mater Constantini regali sumptu perfecerat. Mox e vestigio super omnem terram Sarracenorum fames incanduit per tres annos, et innumerabilis eorum multitudo fame mortua est, ita ut plateae et deserta cadaveribus ⁜ 146 replerentur, et fierent homines cibum et sepultura feris et avibus. Secuta est eos gladii vastitas. Nam gentes Arabiae super terram eorum diffusae sunt, et qui remanserant fame, gladiis interierunt. Captus est ab eis rex Babilonius, qui se contra Deum erexerat in superbiam, et vivus, ventre secto, visceribus extractis ⁜ 3* , mortuus est. Venter ejus lapidibus oppletus, consutus est, et cadaver, ligato plumbo ad collum, in mare demersum est.

48. Eo anno Rodulfus Petragoricensis episcopus ab [Col. 0061C] Hierosolimis rediens ⁜ 4* , obiit Petragoricae, et successit pro eo Arnaldus. Qui apud Sanctum Benedictum Nantolio ⁜ (137) consecratus est ⁜ 5* a Siguino Burdegalae archiepiscopo ⁜ 6* . Tunc Gauzbertus, princeps castri Malamortensis, captus ab Eblo vicecomite Combornis, retrusus in castro fortissimo Melurensi, Deo volente a suis rusticis ⁜ 7* , castro expugnato et mox capto, ereptus est, et castrum destructum ⁜ 8* est. Et Hierosolimam pergens, defunctus est ⁜ 9* , et miraculis post mortem clarescere cepit. Erat enim valde ecclesiasticus, et honeste se agebat.

49. Circa hoc tempus Alduinus episcopus, acceptis [Col. 0061D] pretiosioribus sancti Marcialis ornamentis et vestimentis, [Col. 0062A] et multa affluentia argenti, quia in manu sua abbatiam habebat emptam a Widone, properavit ante quadragesimam cum Willelmo duce Romam, et in tristicia monachos sancti Marcialis reliquid. Mox eo recedente, ad sepulchrum beati Marcialis plurima ceperunt choruscare miracula, quae leticiam monachis et cunctae Aquitaniae plenam ingesserunt. Nam nobilissimi Aquitanorum et Francorum principum atque Italorum eo anno Lemovicae pascha cum frequentia sancti Marcialis gloriose celebraverunt. Reversus episcopus basilicam sedis sancti Stephani, quam sanctus Marcialis dedicaverat, destruendam et amplificandam disposuit, et lineas ad fundamenta ⁜ 147 jecit, ut post dies 15 insisteret operi. Abiensque inde ad ecclesiam Agento ⁜ (138) [Col. 0062B] supradictam ⁜ 10* , ibi spiritum exalavit ( an. 1012 vel 1013.) Delatum est corpus ejus Lemovicam, apud sedem vigiliis observatum, apud Sanctum Martinum sepultum. Successit pro eo reverentissimus Geraldus, nepos ejus. Consecratus et Pictavis apud Sanctum Hylarium ⁜ 11* a Siguino archiepiscopo. Non enim potuit esse Gauzlenus Bituricensis archiepiscopus, quia necdum receptus erat in sede Biturica. Habuit tamen ibi missos suos ex sancti Benedicti monachis. Simul interfuerunt episcopi Gislebertus Pictavensis, Arnaldus Petragoricensis, Islo Santonicensis, Grimoardus Engolismensis. Post benedictionem ⁜ 12* comitati sunt eum usque Lemovicam Arnaldus et Grimoardus episcopi. Primum ad Sanctum Marcialem venerunt simul ⁜ 13* , et recepti sunt a monachis. [Col. 0062C] Inde monachi eos duxerunt cum antiphonis usque ad ecclesiam Cairoensem ⁜ (139) . Ibi in cathedra sedit, et humeris populi vectus, canonicis antiphonas concinentibus, textum Evangelii a Grimoardo episcopo legendum sumpsit, et ita benedicens dextera assidue, ad hostium basilicae sancti Stephani cum gloria deductus est. Grimoardus tradidit ei portas ecclesiae, Arnaldus cordas signorum, et ambo in sede sancti Marcialis intronizaverunt eum, et clara voce, Te Deum laudamus, Arnaldus episcopus intonuit. Episcopum sedentem osculati sunt omnes; deinde missam celebraverunt de martirio sancti [Col. 0062D] Theodori, cujus festivitas ipso die ⁜ (140) agebatur. [Col. 0063A] Per dies septem indutus processit stola sanctificata cum indumentis ⁜ 1* et cappa Romana, absque capsula ⁜ 2* , et per eosdem continuos dies missam ⁜ 3* celebravit ⁜ 4* . Tune abbas Gosfridus basilicam regalem majori opere coepit renovare ⁜ (142) ( an. 1017). Quadragesima vero media ( an. 1018) cum nocturnis vigiliis multitudo maxima in eandem aulam ad tumulum beati Marcialis properantes intrarent, viri cum mulieribus plus 50 invicem conculcati intra ecclesiam expiraverunt, et die crastina sepulti sunt. Episcopus Geraldus Romam abierat; ideo per Arnaldum missum est episcopum, qui ⁜ 5* cum aqua episcopali ecclesiam reconciliavit. Paulo post exorti sunt per Aquitaniam Manichei, seducentes plebem. Negabant baptismum et crucem et quicquid sanae [Col. 0063B] doctrinae est. Abstinentes a cibis, quasi monachi apparebant, et castitatem simulabant, sed inter se ipsos omnem luxuriam exercebant, et nuncii antichristi erant, multosque a fide exorbitare fecerunt.

50. Per hoc tempus Willelmus, cognomine Buccauncta, comes Matisconensis ⁜ 6* , castellum aedificavit contra Cluniacense ⁜ 149 monasterium propter superandum Hugonem comitem. Pro qua re eum divina censura percussit, ut nullo modo deinceps ereptus gressum ageret. Et paucis interpositis diebus, Hugo comes subito ipsum castrum vi cepit atque solo coequavit. Defuncto Gosfrido abbate ( an. 1019), Hugo ei successit; sed episcopus Geraldus adversus ei exstitit, prohibens ei dare consecrationem causa zeli, quia non poterat vindicare sibi abbatiam; ideo per [Col. 0063C] biennium seditio non minima fuit civilis, donec ratione erubescens ⁜ 150 episcopus domno Hugoni assensit. Et episcopus, quia thesaurarius Sancti Hilarii erat, dum ante festivitatem omnium sanctorum Pictavis iret, in Sancto Carrofo egrotans, intra 15 dies obiit ( an. 1020), et ibi sepultus est. Ad caput ejus tabula plumbea posita est ita scripta: Hic requiescit Geraldus episcopus Lemovicae, obiit 3 Idus Novembris. Prefuit eidem sedi 8 annis. Post mortem ejus successit Jordanus episcopus.

51. Per hos annos Odo, princeps Dolensis ⁜ (143) , [Col. 0064A] vi et ingenio cepit castrum Argentomum ⁜ (144) , et ab eo vicecomitem Widonem expulsit. Idem Odo juxta Masciacum ⁜ (145) monasterium castrum aedificavit, quod rex Rotbertus expugnans capere nequivit; et sic frustratus recessit. His temporibus basilica sancti Martini Turonica, ab Arveo thesaurario magno cultu inchoata, ad finem perducta, et corpore sancti Martini sublevato, cum gloria magna consecrata est in honore 12 apostolorum. His etiam temporibus ecclesia sancti Petri sedis Engolismensis dedicata est a tribus episcopis, a Siguino monacho Burdegalensi, a Grimoardo et Islone fratre ⁜ 7* ejus. Quibus temporibus ecclesia sanctae Resurectionis ante basilicam beati Eparchii terrae motu ⁜ 8* subversa est, et ibidem clocarium inceptum est. Gisleberto [Col. 0064B] quoque Pictavino episcopo reverentissimo diem claudente ( circa an. 1020), et Malliacensi monasterio humato, succedit Isembertus episcopus.

52. His diebus, in parasceve, post crucem adoratam Roma terrae motu et nimio turbine periclitata est. Et confestim quidam Judeorum ⁜ 9* intimavit domno papae, quia ea hora deludebant sinagogae Judeorum Crucifixi figuram. Quod Benedictus ⁜ (146) papa sollicite inquirens et comperiens, mox auctores sceleris capitali sententia dampnavit. Quibus decollatis, furor ventorum cessavit. Quo tempore Hugo, capellanus Aimerici vicecomitis Rocacardensis, cum eodem seniore suo Tholosae in pascha adfuit, et colaphum Judeo, sicut illic omni pascha semper moris est, inposuit, et cerebrum ilico et oculos ex capite [Col. 0064C] perfido ad terram effudit; et statim mortuus, a sinagoga Judeorum de basilica sancti Stephani elatus, sepulturae datus est. Quo tempore Cordubenses Mauri per mare Gallicum subito cum multa classi Narbonae per noctem appulerunt, et summo diluculo cum armis in circuitu civitatis sese effuderunt; et sicut ipsi nobis retulerunt ⁜ 10* , sortilogium eorum eis promiserat, prospere acturos et Narbonam capturos. At christiani quantotius corpus et sanguinem Dei a sacerdotibus accipientes communicaverunt, et praeparantes se ad mortem, bello invaserunt Sarracenos, [Col. 0065A] et victoria potiti sunt, omnesque aut morte aut captivitate cum navibus et multis spoliis eorum retinuerunt, et captivos aut vendiderunt aut servire fecerunt, et Sancto Marciali Lemovicae viginti Mauros corpore enormes transmiserunt dono muneris. Ex quibus abbas Gosfridus duos retinuit in servitute, ceteros divisit per principes peregrinos, qui de partibus diversis Lemovicam convenerant. Loquela eorum nequaquam erat Sarracenisca, sed more catulorum loquentes, glatire videbantur.

53. Eo tempore infinita multitudo Normannorum ex Danamarcha et Iresca regione cum classe ⁜ 153 innumera appulerunt portum Aquitanicum. Et, sicut parentes egerant, conati sunt omnem Aquitaniam desertare et captivare. Itaque dux fortissimus Willelmus [Col. 0065B] mandat ubique per episcopos, ut suaderent plebem Domini auxilium cum jejuniis et letaniis implorare. Ipse vero congregata manu valida electorum, mense Augusto, imminente jam nocte, circa litus maris secus eos castra disposuit. Pagani videntes tantam multitudinem, terrore conpulsi, tota nocte minutas scrobes per circuitum ⁜ 154 foderunt et cespitibus operuerunt, ut ignorantes equites ibi ruerent. Itaque mane primo incautus exercitus, cum duce prima frontis acie praecurrente, equo super paganos frena laxans, mox per scrobes dilabitur. Et ruentibus equis cum sessoribus armorum pondere gravatis, pagani multos capiunt; et novissimi ⁜ 155 exercitus, tarde caventes dolum, equis dissiliunt. Ipse dux, equo scrobem offendens, in praeceps venit, [Col. 0065C] et armis oneratus jamjam deciderat in manum adversariorum, nisi, Deo, qui eum semper custodit, robur et mentem ei ministrante, magno impetu saltum daret et velocissimo cursu sese redderet suis. Mox intermissum est bellum causa captorum, ne interimerentur; erant enim ex nobilioribus. Cum eo die ab utrisque nutaretur, sequenti nocte, plenitudine maris invitante, cum captis concite pagani navibus insiliunt, et auxilio pelagi liberantur, nec amplius fines illos inquietarunt ⁜ 156 . Dux autem pro captis infinita pondera argenti misit, et unumquemque pensans argento redemit hominem.

54. Fuit dux iste a puericia doctus litteris, et satis noticiam scripturarum habuit. Librorum copiam in palatio suo servavit, et si forte a tumultu vacaret, [Col. 0065D] lectioni per se ipsum operam dabat. Longioribus noctibus elucubrans in libris, donec somno vinceretur. Hoc Hludovicus imperator, hoc pater ejus Magnus Karolus assuescebant. Theodosius ⁜ 1* quoque [Col. 0066A] victor augustus in aula palatii non modo legendo, verum et scribendo creberrime exercitabatur ⁜ (147) . Nam Octavianus Cesar Augustus post lectionem propria manu praelia sua et gesta Romanorum et alia quaeque non segnis scribebat ⁜ (148) .

55. His temporibus Normanni supradicti, quod patres eorum numquam ausi sunt facere, cum innumera classe Hiberniam insulam, quae et Hirlanda dicitur, ingressi sunt una cum uxoribus et liberis et captivis christianis, quos fecerant sibi servos, ut, Hirlandis extinctis, ipsi pro eis inhabitarent opulentissimam ⁜ 157 terram. Quae 12 civitates cum amplissimis episcopatibus et unum regem habet et propriam linguam, sed Latinas litteras. Quam sanctus Patricius Romanus ad fidem convertit, et ibi [Col. 0066B] primus praefuit episcopus; quae undique mari circumcincta est. Ibi solsticialis brumalis dies vix duarum est horarum, et solsticialis estiva nox ejusdem parvitatis. Consertum est ergo praelium per triduum incessanter, et Normannorum nullus vivus evasit. Uxores eorum cum parvulis sese cunctae in mare praecipites suffocarunt. Qui vivi eapti sunt, feris ad laniandum ⁜ 158 projecti sunt. Unum ex captivis dimisit, rex vivere, quia christianum captivum fuisse cognovit, et cum muneribus donavit. Rex vero Canotus de Danamarcha paganus, mortuo Adalrado rege Anglorum ( an. 1016), regnum ejus dolo cepit, et reginam Anglorum in conjugium accepit, quae erat soror comitis Rotomensis ⁜ 159 Richardi, et factus christianus, utraque regna tenuit, et quoscumque [Col. 0066C] potuit ex paganis de Danamarcha ad fidem Christi pertraxit ⁜ 2* . Richardo vero comite Rotomagi, filio Richardi, Normannos gubernante, multitudo eorum cum duce Rodulfo armati Romam, et inde conivente papa Benedicto Appuliam aggressi, cuncta devastant ( an. 1017). Contra quos exercitum Basilius intendit, et congressione bis et ter facta ⁜ 160 , victores Normanni existunt. Quarto congressu cum gente Russorum ⁜ (149) victi et prostrati sunt et ad nichilum redacti, et innumeri ducti Constantinopolim, usque ad exitum vitae in carceribus tribulati sunt. Unde exivit proverbium: Grecus cum carruca leporem capit. Tunc per triennium interclusa est via Hierosolimae; nam propter iram Normannorum, quicumque invenirentur peregrini, a Grecis ligati [Col. 0066D] Constantinopolim ducebantur, et ibi carcerati affligebantur. Item Normanni, duce Rotgerio, ad occidendos paganos Hispaniam profecti ⁜ (150) , innumeros Sarracenorum deleverunt, et civitates vel castella [Col. 0067A] ab eis abstulere multa. Primo vero adventu suo Rotgerius, Sarracenis captis, unumquemque eorum per dies singulos, videntibus ceteris, quasi porcum per frusta ⁜ 162 dividens, in caldariis coctum eis apponebat pro epulis, et in alia domo simulabat se comedere cum suis reliqua medietatis menbra. Postquam ita omnes percurrisset, novissimum de custodia quasi neglegens permittebat fugae, qui haec monstra Sarracenis nunciaret ⁜ 1* . Qua de causa timore exanimati, vicinae Hispaniae Sarraceni cum rege suo Museto pacem a comitissa Barzelonensi Ermensende petunt, et annuum tributum persolvere spondent. Erat enim haec vidua, et Rotgerio suam filiam in matrimonium sociaverat. Cum quibus pace facta, Rotgerius cum ulteriore Hispania decertare [Col. 0067B] cepit, et quadam die una cum ⁜ 2* 40 solummodo christianis quingentos Sarracenorum electos in insidiis latentes offendit, cum quibus confligens, fratrem suum manzerem amisit, et tertio campum lustrans, et ⁜ 3* plus centum adversarios extinxit, et cum suis propria revisit, nec ausi sunt Sarraceni persequi fugientem.

56. Per hos dies ⁜ (152) dignatus est Dominus clarificare tempora serenissimi ducis Willelmi. In diebus suis namque caput sancti Johannis in basilica Angeriacensi, in theca ⁜ 163 saxea turrita instar piramidis ⁜ 164 , inventum est ab Alduino clarissimo abbate ( an. 1010?). Quod sanctum caput dicunt esse proprium baptistae Johannis. Tunc Willelmus dux post paschales dies Roma regressus, hoc audito, repletus [Col. 0067C] est gaudio, et sanctum caput populis ostendendum decrevit. Est reconditum ipsum caput in turibulo argenteo, ubi litterae leguntur: Hic requiescit caput praecursoris Domini. A quo tamen vel quo tempore vel unde huc delatum, vel si praecursoris Domini sit, haudquaquam fideliter patet ⁜ 165 . In gestis enim Pipini regis, cum de minoribus legatur rebus, ex hac, quae ex maximis est, causa reticetur, et scriptura ex eo facta ⁜ (153) nequaquam non futilis ab eruditis dijudicetur ⁜ 4* . Non enim Pipinus in diebus Theophili nec tempore Wandalorum extitit, nec caput [Col. 0068A] praecursoris Domini Alexandriae habitum est ⁜ 5* . Itaque dum inventum ostenderetur caput sancti Johannis, omnis Aquitania et Gallia, Italia et Hispania ad famam commota, ibi occurrere certatim festinat ( Oct. ). Rex quoque Rotbertus ⁜ 6* ac regina, rex Navarrae, dux Wasconiae Sancius, Odo Campanensis, comites et principes, cum episcopis et abbatibus, omnesque dignitates terrarum eo confluxere. Ubi omnes offerebant munera preciosa diversi generis; ubi supradictus rex Francorum, oblata conca ⁜ 7* ex auro purissimo pensante libras 30 et vestibus preciosis ⁜ 8* ad ornatum ecclesiae, a Willelmo duce reverenter susceptus ⁜ 9* , Franciam reversus est. Ultra omnem felicitatem et gloriam videbatur concursus psallentium cum reliquiis sanctorum canonicorum, [Col. 0068B] monachorum, undecumque ad memoriam sancti praecursoris festinantium. Inter quae reliquiae principis summi, qui pater est Aquitanorum et primus Galliarum spermologus, videlicet beati apostoli Marcialis, simul cum reliquiis sancti Stephani Lemovicae sedis, illuc deferebantur. Protractis ⁜ 166 itaque sancti Marcialis in vectorio ex auro et gemmis pigneribus foris basilicam propriam, mox omnis Aquitania, quae jam diu nimis pluviis laboraverat, adventu patris sui laetificatur serenitate reddita. Cum eisdem pigneribus abbas Josfredus atque episcopus Giraldus cum principibus numerosis et omni innumerabili populo diverterunt in basilicam sancti Salvatoris Carrofi. Exieruntque eis obviam monachi cum omni plebe populari ⁜ 167 miliario uno, et cum [Col. 0068C] apparatu honorifico ⁜ 10* , antiphonas excelsa voce intonantes, deduxerunt usque ad altare Salvatoris. Et missa celebrata, simili modo prosecuti sunt eos. Cumque in basilicam sancti precursoris intrassent, celebravit ibi ⁜ 11* missam episcopus Giraldus de nativitate sancti baptistae, cum esset mensis Octuber. Canonici sancti Stephani cum monachis sancti Marcialis alternatim tropos ac laudes cecinerunt ⁜ 12* ; et post missam episcopus cum capite sancti Johannis benedixit populum; et sic de miraculis sancti Marcialis, quae per viam contigerant, valde laetantes, [Col. 0069A] quinto die ante festivitatem Omnium Sanctorum reversi sunt.—Ea tempestate sanctus Leonardus confessor in Lemovicino, et sanctus Antoninus martyr in Cadurcino miraculis coruscabant, et undique populi eo confluebant. Et gloriosus dux recogitans Dei honorem, accito Odilone sanctissimo Cluniacensi ⁜ 170 abbate, in sancti Johannis monasterio regularem renovavit districtionem, ubi Odilo abbatem Rainaldum disposuit, defuncto ⁜ 1* Alduino abbate. Et Rainaldo ⁜ 2* spiritum reddente, Aimiricum pro eo domnus Odilo patrem praeposuit ( circa an. 1020). Item dum reliquiae sancti Eparchii procederent ad sanctum praecursorem, delatus est pariter baculus ejusdem confessoris. Est ipse baculus pastoralis in summitate curvatus, ad cujus similitudinem [Col. 0069B] super reliquias ejusdem sancti oris nocturnis usque sole oriente resplenduit in coelo igneus ⁜ 3* baculus, quoad ventum est ad caput sancti Johannis, et miraculis a ⁜ 171 sancto Eparchio super infirmos sanatos peractis, cum leticia regressum est. Canonicis etiam sancti Petri sedis Egolismensis procedentibus cum reliquiis, cum subvectores earum, induti sacris tunicis, per profundum fluvium pertransissent, non senserunt aquam, sed acsi ⁜ 172 per aridam ambulassent, nullum signum aquae super eos nec super vestimenta vel calciamenta eorum apparuit ⁜ 4* . Contigit homines sancti Johannis et Willelmi ducis in ⁜ 173 Angeriaco vico tumultuari, et vulneratus est praepositus ducis ad mortem, et aula ejus ibi diruta. Tunc a primatibus malivolis, et precipue a Fulcone [Col. 0069C] comite, qui tunc in servitio ducis Pictavis erat, tempore quadragesimae suadebatur ei destruere locum sancti Johannis, et inde monachos ejicere, canonicos ⁜ 5* inmittere. Et licet serenissimus princeps furore gravi commotus esset pro injuria sua, tamen suam iram et impiorum consilia vicit, et regali more cum ratione prudenti causam pacificavit. Semperque fuit servorum Dei defensor, et Deus ei in omnibus adjutor ⁜ 6* . Tunc casu civitas Pictavis combusta est, et dux sedem sancti Petri ceterasque ecclesias suumque palatium majori decore ⁜ 174 ampliavit.

[Col. 0070A] 57. Post mortem denique supradicti episcopi Giraldi ( an. 1020) decertabant principes Lemovicenses pro episcopatu, cum Simoniaca heresi pontificatum vindicare conati. Tunc populus urbis letanias cum monachis et canonicis propter hoc peregit, et dux prudentissimus cum consiliario suo Willelmo comite Egolismensi apud Sanctum Junianum placitum habuit ex hac causa ( an. 1021, Jan. ). Adfuit ibi Wido vicecomes et omnes principes Lemovicinorum. Ibi Dei nutu elegit in episcopatus honore Jordanum prepositum ecclesiae sancti Leonardi, magnae nobilitatis et simplicitatis virum. Surgens mane dux a monasterio sancti Juniani, cum duobus episcopis Islone et Isimberto et multitudine principum, devenit ad urbem circa horam sextam. Cui obviam [Col. 0070B] processit omnis civitas gaudens, et mox properat ad basilicam regalem ⁜ (155) , receptus a monachis ⁜ 7* cum textu sanctorum evangeliorum et timiamatherio ⁜ 8* , sicut semper ab eis dux solet excipi. Inde ad tumulum sancti Marcialis missam audivit; et juxta monasterium eo die regaliter hospitatus est. Crastino barbam electo benedici jubet et detondi, et sic ad sedem sancti Marcialis in aula sancti Stephani Jordanum deduxit, et cum baculo pastorali ibi eum gratis honore pontificali vestivit; eratque finis Januarii mensis, et reversus est Pictavis. Quadragesima superveniente dux Romam abiens, filio suo, prudentissimo adolescenti, Willelmo imperavit ⁜ 175 , ut revertens ordinatum reperiret episcopum. Quod ille adimplere curavit, et media quadragesima ⁜ 9* [Col. 0070C] Angeriaco ante caput sancti Johannis ⁜ 10* consecratus est episcopus ab Islone episcopo ⁜ 11* et Roone ⁜ (156) atque Arnaldo necnon et Isimberto episcopis, et a clarissimae indolis Willelmo comite et Arnaldo Petragoricensi episcopo Lemovicam deductus, intronizatus est in sede sancti Marcialis ( an. 1021). Archiepiscopus vero Bituricensis Gauzlenus, ad cujus diocesim Lemovica pertinet ⁜ 12* , quia sine sua auctoritate consecratus est episcopus ⁜ 13* , totum Lemovicinum excommunicavit, praeter locum sancti Marcialis et quae propriae ad eum pertinebant, ipsumque prohibuit ab officio suo episcopum. Qui ⁜ 14* [Col. 0071A] satisfaciens, nudis pedibus, cum centum clericis et monachis, omnibus similiter pedibus nudis, Bituricam sedem adiit, ubi archiepiscopus cum clero eis processit obviam, et cum honore eos deducens, quod ligaverat absolvit ( an. 1022).

58. Interea ⁜ 1* caput sancti Johannis, postquam satis ostensum est populis, reservatum est jussu Willelmi ducis, et reconditum in piramide pristina, ubi interius timiamatherio argenteo quod pendet catenulis, inclusum retinetur. His temporibus cometes velut ensis latior et longior contra septentrionem apparuit pluribus aestivis noctibus, et per Galliam et Italiam e vestigio civitates, castella et monasteria igne cremata sunt plura; inter quae Carrofum casu flamma conbustum est cum basilica [Col. 0071B] Salvatoris. Ecclesiam quoque sanctae Crucis sedis Aurelianis et monasterium sancti Benedicti Floriacum et alia multa flamma devoravit. Dux quoque Willelmus, semper cogitans Dei voluntatem, regularem disciplinam restauravit in Sancto Carrofo ( an. 1014?), ejecto Petro abbate potentissimo ⁜ 2* , qui per Simoniacam heresim praelationem optinuerat et saeculariter ⁜ 3* locum administrabat, et subrogato Gunbaldo regulari et Dei servo, abbate sancti Savini ⁜ 4* .

59. Eo tempore ( an. 1022) 10 ex canonicis sanctae Crucis Aurelianis, qui videbantur esse religiosiores aliis, probati sunt esse Manichei ⁜ (157) . Quos rex Rotbertus, cum nollent ⁜ 5* ad fidem reverti, primo a gradu sacerdotii deponi, deinde ab aecclesia eliminari, [Col. 0071C] et demum igne cremari jussit. Nam ipsi decepti a quodam rustico ⁜ 6* , qui se dicebat facere virtutes, et pulverem ex mortuis pueris secum ferebat, de quo si quem posset communicare, mox Manicheum faciebat, adorabant diabolum, qui primo eis in Aetyopis, deinde angeli lucis figuratione apparebat, et eis multum cotidie argentum deferebat. Cujus verbis obedientes, penitus Christum latenter respuerant, et abhominationes et crimina, quae dici etiam flagitium est, in occulto exercebant, et in aperto christianos veros se fallebant. Nihilominus apud Tolosam inventi sunt Manichei, et ipsi destructi, [Col. 0072A] et per diversas Occidentis partes nuntii antichristi exorti, per latibula sese occultare curabant, et quoscumque poterant viros et mulieres subvertebant. Quidam etiam Aurelianis ⁜ 7* canonicus cantor, nomine Theobaldus, qui mortuus erat ante triennium in illa haeresi, ut perhibebant probati viri ⁜ 179 , religiosus visus fuerat ⁜ 8* . Cujus corpus, postquam probatum est, ejectum est de cimiterio, jubente episcopo Odolrico, et projectum invium. Qui autem flammis judicati sunt supradicti decem cum Lisoio ⁜ (158) , quem rex valde dilexerat propter sanctitatem, quam eum habere credebat, securi nihil ignem timebant, et a flammis se inlesos exire promittebant, et ridentes in medio ignis ligati sunt, et sine mora penitus in cinerem redacti sunt, ut nec [Col. 0072B] de ossibus residuum inveniretur eorum ⁜ 9* .

60. Quo tempore ( an. 1021) Aimiricus princeps Ronconiensis ⁜ 180 contra seniorem suum Willelmum comitem Egolismae, dum ipse Willelmus Romae esset, castrum Fractabotum in Sanctonico extruxit per dies resurrectionis. Promiserat ei fidelitatem super reliquias sanctorum calciamentorum ⁜ 10* sancti Eparchii. Et quia perjurus contra ipsum fuit, post paucos dies a Josfredo, filio comitis supradicti, obviante ferro confossus, animam sine mora reliquit. Comes vero Willelmus cum Alduino filio castrum diu obsedit, et fortiter expugnatum capiens destruxit, et post multum tempus iterum reedificavit, et filio suo Josfredo commendavit. Guillelmus vero vicecomes Martiliacensis ⁜ (159) et frater ejus Odolricus [Col. 0072C] gravi discordia decertabant cum Alduino fratre eorum propter castrum Rofiacum multo tempore. Unde factum est, ut a Willelmo comite inter se pacificarentur, et pacem ipsam pactumque conditionis super corpus sancti Eparchii eidem jurarent. Quod inter se mentiti et perjurio rei, alter excecatus est, alii duo honore omni privati sunt. Nam Willelmus et Odolricus dolo ad se evocatum Alduinum prima ebdomada paschae in traditione, postquam cum eis coenaverat et in eorum hospitio dormierat, antequam a lecto surgeret, capiunt, et linguam ei amputant, et occulos effodiunt, et ita Rofiacum recuperant. [Col. 0073A] Regressus itaque Roma Willelmus comes, tantam impietatem vindicare decrevit. Et accito duce Willelmo, Martiliacum obsedit, desolavit igne comburens, et traditoribus vitam et membra concessit, sed eos omni honore privavit, et Alduino caecitate multato Rofiacum concessit. Et post aliquot annos, jubente eodem comite, Alduinus filius ejus Martiliacum reedificavit, et ad suum opus retinuit. Idem quoque Alduinus, jubente patre, Montiniacum castrum a novo extruxit.

61. Quo tempore ( an. 1025) duo monachi sancti Marcialis ex primoribus, valde religione conspicui, sanctitate praeclari, sapientia fulgidi ⁜ 1* , qui se invicem prae omnibus diligebant, et omne monasterium duae columpnae sustinebant, et velut duo candelabra [Col. 0073B] irradiabant, et juxta se ad mensam sedebant, Rotgerius cantor et Aldebertus armarius ⁜ 2* , in die sancto Paschae ambo per visum viderunt se vocari a Christo, et ipsa ebdomada laudabiliter finem vitae acceperunt ⁜ 3* . Tercius monachus sanctitate probabilis ⁜ 4* , et mox abbas Ugo, dilectione Dei fortissimus, eos ad coelestia subsecuti sunt, et succedit Odolricus abbas prudentissimus, quem consecravit Jordanus episcopus.

62. Quibus diebus ( an. 1023), mense Januario ⁜ (160) , circa horam sextam eclipsis solis accidit per unam horam; luna quoque frequentius laborem passa est, nunc sanguinea, nunc cerulea, nunc deficiens; duae quoque stellae visae sunt in austro, in signo leonis, inter se pugnare per totum autumnum, [Col. 0073C] major et clarior ab oriente, minor ab occidente. Currebat minor quasi irascens et timens usque ad majorem, quae ad se non sinebat eam proximare, sed crine radiorum longius percussam repellebat [Col. 0074A] occidentem versus. Tempore subsecuto defunctus est Benedictus papa ( an. 1024), cui succedit Johannes. Clausit diem Basilius imperator Graecorum ( an. 1025), imperavit pro eo Constantinus frater ejus. Excessit hominem Arbertus episcopus Coloniae, miraculis post mortem clarescens. Eenricus quoque imperator mortuus est sine filiis ( an. 1024), et sacra imperialia moriens reliquit consanguineo ⁜ 5* suo juniori Conrado. Qui paulo post ad extrema perductus, Cononi fortissimo et prudentissimo principi sceptrum et coronam et lanceam sacram commendavit, eo tenore ut si viveret haec redderet, si moreretur haberet ipse imperium. Quod Dei voluntate actum est. Evasit enim languorem, sed privatus est imperio. Nam Conon, suadente papa Romano ⁜ 6* et [Col. 0074B] omnibus episcopis et proceribus regni, quia justitiae libram premonstrabat, imperium assumpsit. Junior ⁜ 7* vero, qui ei occasionem imperandi prebuerat, civili discidio contra eum agere coepit, sed Conon ⁜ 8* superior extitit. Haec videbantur indicio stellarum majoris et minoris significari. Langobardi vero fine imperatoris gavisi, destruunt palatium imperiale, quod erat Papiae. Et jugum imperatorium a se excutere volentes, venerunt multi nobiliores eorum Pictavam urbem ad Willelmum ducem Aquitanorum, et eum super se regem constituere cupiebant. Qui prudenter cavens, cum Willelmo comite Egolismae Langobardorum fines penetravit ⁜ (161) , et diu placitum tenens cum ducibus Italiae, nec in eis fidem ⁜ 183 reperiens, laudem et honorem eorum pro nihilo [Col. 0074C] duxit. In revertendo sane nunciatur ⁜ 184 ei, Widonem vicecomitem obisse. Et intercedente Willelmo comite Egolismensi, praefecit Lemovicae vicecomitem Ademarum in loco defuncti patris sui.

[Col. 0075A] 63. Per haec tempora ( an. 1022) Arveus ⁜ (163) , sanctitate insignis, thesaurarius sancti Martini Turonis ⁜ 193 , obiit in Christo, sepultus in atrio basilicae mediae ad pedes crucifixi. Hic Turonis a novo construxit oratorium in honore genetricis Dei, ubi sanctimonialium congregationem sub regulae magisterio Deo servire constituit.

64. Tunc temporis comes Andegavensis Folco, cum manifeste superare nequiret Arbertum Cenomannis comitem ⁜ 1* , dolo acciit eum in capitolium Sanctonae urbis, quasi in beneficio urbem ipsam ei concederet. Et incautum et nihil mali suspicantem, inclusum capitolio, nefanda eum cepit traditione, primae ebdomadae quadragesimae secundo die. Uxor vero ejus uxorem Arberti dolo temptavit capere [Col. 0075B] ipso die, antequam virum captum audiret ⁜ 2* , sed ad eam quidam anticipavit prodere cautelam. Ideo Folco uxorem Arberti et principes timens, non est ausus eum interficere, sed biennio carceratum diligentissime custodivit, et a manibus ejus Dominus innocentem eripuit. Quo ⁜ 3* tempore ( an. 1026) gloriosissimus Ricardus Rotomagensis comes obiit, sepultus apud Fescanum coenobium, in basilica sanctae Trinitatis. Et succedit pro eo Ricardus filius ejus, et ipse non longo post tempore veneno extinctus est ( an. 1028) succeditque pro eo Rotbertus frater ejus.

65. Eo tempore ( an. 1026) Willelmus Egolismensis comes per Bajoariam iter egit ad sepulchrum Domini ⁜ (164) . Comitati sunt eum Odo Bituricus, [Col. 0075C] princeps Dolensis, Ricardus abbas Verdunensis, Ricardus abbas sancti Eparchii Egolismensis, et princeps ejus et consiliarius ejus Giraldus Fanesinus, et Amalfredus postea abbas, et magna caterva nobilium. Stephanus rex Ungriae cum omni honore eum suscepit et muneribus ditavit. Coepit iter agere mensis Octubris primo die ( an. 1026), et pervenit in sanctam civitatem prima ebdomada mensis Marcii ( an. 1027), reversusque est tercia ebdomada mensis Junii ad propria. Divertit per Lemovicam revertens, ubi omnis multitudo monachorum sancti Martialis [Col. 0076A] splendore festivo obviam exeuntes exceperunt eum. At ubi rumor adventus ejus Egolismam pervenit, omnes principes non solum Egolismensium sed etiam Petragoricensium et Sanctonum, omnisque aetas et sexus ad eum occurrit gaudio perfusa, eum cernere desiderans. Clerus vero monasticus sancti Eparchii in vestibus albis diversisque ornamentis cum magna multitudine populi et clericorum sive canonicorum gaudens processit obviam ei extra civitatem miliario uno cum laudibus et antiphonis. Et omnes in excelsum vociferantes: Te Deum laudamus, deduxerunt eum, ut moris est. Tunc Amalfredum monachum, qui cum eo fuerat, elegit abbatem ex basilica beati Eparchii. Nam abbas Ricardus Solombria ⁜ (165) civitate Greciae citra Constantinopolim [Col. 0076B] in eundo obierat, et ibi sepultus est vigilia epifaniorum. Ordinavit supradictum abbatem Roo episcopus, ubi ipse comes et abbas sancti Martialis Odolricus, stipatus dignitate monachorum, et abbates vicini et maxima nobilitas principum presentes adfuerunt.

66. Eodem vero anno correptus est languore corporis idem comes usque ad mortem. Quo anno Sanctonas urbs ⁜ 4* ab impiis christianis concremata est cum ipsa basilica sancti Petri sedis episcopalis ⁜ 5* , et diu permansit desertus ipse locus a divino cultu. Et hanc injuriam Dei comes supradictus vindicare volens, paulatim coepit viribus corporis destitui, et in urbe Egolisma secus aecclesiam sancti Andreae propter offitium divinum jubet sibi domum [Col. 0076C] preparare, in qua aegrotans decumbere coepit ( an. 1028). Ubi incessanter e diversis partibus cuncti principes et nobiles eum visitabant. Cumque dicerent nonnulli, maleficis artibus eum aegrotare—solebat enim robusto et sano corpore vigere—tunc vero nec more senum nec more juvenum corpore fatesceret, detecta est quaedam malefica mulier artes maleficas contra eum exercuisse. Quae cum non confiteretur, juditio Dei commissum est, ut quod verum latebat eventu victoriae inter duos campiones probaretur. Factis ergo sacramentis, decertaverunt [Col. 0077A] inter se diu multumque missus comitis Stephanus et defensor maleficae Willelmus. Stephanus victor sine dampno sui corporis fuit; alter capite quassato, sanguine coopertus, ab hora tercia usque nonam in pedibus stans, victus semivivus in manibus deportatus, longo ⁜ 199 tempore lecto decubuit. Nec sic malefica confessa est, a tribus tamen mulieribus, quae his maleficiis cum ea interfuerunt, testimoniis convicta est. Narrat Hieronymus, Anthiocum ⁜ 200 Epifanen fantasiis maleficorum versum in amentiam, et quibusdam erroribus oppressum morbo interisse. Nec ⁜ 1* mirum, si Deus permittit, christianum prestigiis maleficorum corpore aegrotare, cum beatum Job sciamus a diabolo percussum gravi ulcere, et Paulum ab angelo sathanae colaphizatum, nec timenda [Col. 0077B] sit corporis perituri aegrotatio, graviorque sit animarum quam corporum percussio. Comes ergo pepercit maleficae mulieri nec sinit eam tormentari. Ab episcopis vero et abbatibus penitenciam accipiens idem Willelmus comes, omniaque sua disponens, et inter filios suos et conjugem suam nominatim, prout sibi visum est, honorem suum ordinans, reconciliatus et absolutus est, et toto quadragesimae tempore missas et cultum ⁜ 201 Dei frequentavit, quousque prima ebdomada majori ante pascha oleo sancto et viatico muniretur, et ligno ⁜ 202 crucis adorato et deosculato, in manibus episcopi Roonis et sacerdotum spiritum laudabili fine et memoria Deo redderet ⁜ 203 ( an. 1028, Apr. 6). Per biduum observatum est corpus ejus a clericis et monachis [Col. 0077C] in basilica sedis Petri apostoli. Planctu ⁜ 2* tota civitas repleta est. Dominica sancta ( Apr. 7) osanna cum ramis et floribus delatum est corpus ad basilicam beati Eparchii, et sepultum ibi ante altare sancti Dionisii. Sepelierunt eum duo episcopi Roo Egolismensis et Arnaldus Petragoricensis. Ad capud ejus jussit filius ejus Alduinus poni tabulam plumbeam ita scriptam: Hic jacet domnus et amabilis Willelmus comes Egolismae, qui ipso anno, quo venit de Hierusalem, obiit in pace 8 Idus Aprilis, vigilia osanna, 1028 anno ab incarnatione, et tota sua projenies [Col. 0078A] jacet in loco sancti Eparchii ⁜ 3* . Itaque post sepulturam ejus processerunt episcopi cum clero et populo ad sanctam processionem dominicam, et stationem ⁜ 4* peregerunt. Successit pro Willelmo Hilduinus filius ejus in principatu Egolismae, et praeclarum laeticiae signum in initio principatus ejus ostensum est, cum de dolore sepulturae transiit populus ad laetitiam, obviam Domino exclamans: Osanna in excelsis; benedictum regnum patris nostri David, preferens manibus victoriae palmas, ramos securitatis et flores suavitatis. Optulit supradictus Willelmus pro sepultura sua sancto Eparchio diversa et preciosa munera ⁜ 5* , auro et argento multo, et curpivit ⁜ 204 Vasnacum Boscum, et laxavit ⁜ (166) duo candelabra argentea pensantia trecentos solidos, et laxavit [Col. 0078B] unam crucem auream cum gemmis processionalem.

67. Crastina vero ⁜ 205 post sepulturam ejus die Blavia castrum dolo subtractum est comiti Alduino a Josfredo fratre ejus. Mox ⁜ 6* comes Ilduinus cum virtute militari illuc tendit, et cito ipsum castrum capiens in deditionem accepit, et missa illic custodia militum. Egolismam regreditur ad celebrandum pascha. Quo regresso, frater ejus Josfredus per dies fortissimos parasceve et sepulturae et paschae contra Blaviam extruxit aliud novum castellum. Hoc comperto, Ilduinus nequaquam praetermisit opus Dei, sed cum magna gloria et laeticia sanctum pascha celebravit ( April. 14). Et post diem tercium festivitatis, commoto electo exercitu, ad bellum committendum exiit; audiverat enim fratrem suum velle cum eo [Col. 0078C] confligi et exercitum adgregari. Itaque castrum noviter munitum obsedit ⁜ 7* , et prelium praestolatur feroci corde. Sed nequaquam frater ejus praesumsit eum lacescere ⁜ 206 ad pugnam, videns robustam eum habere manum; et ⁜ 8* post dies octo, expugnato et capto castro, supplex venit ad eum, cui protinus comes Ilduinus ignovit et pacem consensit, et facti sunt amici. Et tunc in beneficio tres partes Blaviae comes concessit fratri suo Josfredo, quartam sibi retinuit, et conditionibus congruis pacificati sunt amore praecipuo ⁜ 9* .

[Col. 0079A] 68. Qua tempestate Odolricus, sancti Marcialis abbas vigilantissimae honestatis, Egolismam venit ad Ilduinum comitem. Ipse vero tunc donavit sancto Marciali aecclesiam sanctae Mariae in territorio Burdegalensi cum insula magna Dornoniae ⁜ (167) , in qua est sita; et est ipsa insula vel aecclesia uno plus miliario a castro Fronciaco, quod erat in dominio proprietatis supradicti comitis cum omnibus in circuitu terris et castellis. Quam possessionem retinebat ex jure haereditario uxoris suae nobilissimae, comitissae Alaiziae. Pater vero ejus Willelmus reversus a Hierosolimis, multis principibus ⁜ 1* bonum fuit exemplum. Confestim enim Isimbertus episcopus Pictavinus, et Jordanus episcopus Lemovicus, et comes Fulco, pluresque primatum ⁜ 2* Hierosolimam [Col. 0079B] tendunt.

69. His diebus concilium adgregavit episcoporum et abbatum dux Willelmus apud Sanctum Carrofum, propter extinguendas haereses, quae vulgo a Manicheis disseminabantur. Ibi adfuerunt omnes Aquitaniae principes, quibus precepit pacem firmare et [Col. 0080A] aecclesiam Dei catholicam venerari. Siguino vero Burdegalensi defuncto archiepiscopo ( circa an. 1020), et Acio post eum ordinato, et non longe post vita privato, dux Aquitaniae Willelmus et dux Wasconiae Sancius, adgregato conventu aput Blaviam ( circa an. 1027), constituerunt archiepiscopum Gotefridum, natione ⁜ 214 Francum, moribus honestum. Qui ibidem ⁜ 3* consecratus est a suffraganeis ⁜ 215 episcopis ⁜ 4* .

70. Rex quoque Navarrae Sancius, adhibitis secum Wasconibus, super Sarracenos exercitum duxit, et devastata Hispania, cum multis spoliis et magno triumpho remeavit ( an. 1027). Ipso denique anno rex Gallitianus Adefonsus Sarracenos populatus est magna infestatione, et quadam Hispaniae civitate per [Col. 0080B] obsidionem pene ⁜ 5* sese tradente ei, dum ipse, armis depositis, furentes extrinsecus christianos a certamine sedaret hostium, ab adversariis, quibus parcere deliberavit, ictu sagittae foris muros vulneratus interiit, et sic exercitus ejus dolore non sine magno regreditur, lugens principem suum ⁜ 6* .

Decimus quartus abbas Odolricus praefuit. Iste comparavit duo pallia leonina, et textum Evangelii minorem de auro, et fecit dedicare caput istius ecclesiae cum magno honore, et redemit duas ecclesias, [Col. 0083D] muros et castellum. Quinto Kalendas Octobris obiit.

Decimus quintus Petrus abbas praefuit, qui fecit portam a Mourmelier.

Decimus sextus post eum Mainardus abbas praefuit.

Decimus septimus loci istius abbas sanctae ac venerabilis memoriae dominus exstitit Ademarus. Hic igitur quantum locum hunc prae caeteris qui ante se fuerant, nobilitaverit, qualiterve eum in ordine et religione, simulque in rerum temporalium copia ampliaverit, ad plenum narrari non potest. Post haec igitur et alia bona quamplurima cum per [Col. 0084C] quinquaginta annos et novem menses locum istum religiose atque fideliter gubernasset, ipsumque, ut dictum est, bonis omnibus adornasset, anno ab incarnatione Domini 1114 in pace quievit, decimo [Col. 0084D] Kalendas Septembris, et in capitulo quiescit.

Decimus octavus exstitit Bernardus abbas.

Decimus nonus domnus Amblardus, magnae religionis et honestatis vir, in cujus tempore hoc monasterium cum adjacenti villa incendio concrematum est ⁜ (173) . Rexit monasterium istud per annos viginti octo. Obiit anno 1143. Qui praecepit consulibus ut facerent muros et fossata.

Vicesimus exstitit abbas Albertus, vir admodum religiosus et honestus, rexit per annos tredecim: obiit anno 1150, quinto Idus Augusti.

Vicesimus primus domnus Petrus, vir magna religionis et honestatis, praefuit per quatuor annos [Col. 0085A] et menses tres. Obiit duodecimo anno Kalendas Septembris.

Vicesimus secundus abbas Petrus, vir magnae religionis et honestatis, pravorumque morum rigidus corrector. Rexit per tredecim annos et menses octo. Obiit quarto Idus Septembris, anno ab incarnatione Domini 1164. In quo anno sedata est tempestas inter Henricum probissimum regem Angliae terrae et filios suos, quae fere per duos annos duravit, etc. Helias de Rofiaco capellanus suus, earum rerum scriptor, quem de suo beneplacito hujus ecclesiae monachum fecit.

Vicesimus tertius abbas domnus Isembertus, vir mitissimus et quietus, et ad potentes multum gratiosus. Exactionem quam episcopus Lemovicensis, [Col. 0085B] vel canonici sub nomine confratriae, a populo violenter expetebant, sedulis reclamationibus irritam fecit. Rexit per viginti quatuor annos. Per unum [Col. 0086A] mensem antequam decederet, curae pastorali in capitulo resignavit; et cum ad diem praefixum peragendae electionis tam domnus abbas Cluniacensis quam priores et praepositi, et alii multi ex nostris pariter convenissent, in bona confessione inter eos qui simul convenerant, animam exhalavit, nocte videlicet praecedenti diem electionis, dum conventus Completorium celebrasset. In crastino libere electio celebrata est, feria secunda traditur honorifice sepulturae, praesentibus episcopis Joanne Lemovicensi, G. Cadurcensi, et abbatibus Cluniacensi, noviter electo S. Martialis, S. Petri Solemniacensis, S. Augustini, S. Martini.

Vicesimus quartus domnus Hugo sexdecim annis.

Vicesimus quintus abbas Petrus de la Grissa [Col. 0086B] dictus.

Vicesimus sextus, Petrus Davalacum.

. . . . . . . . . . . . . . . . .

[Col. 0085] Reliqua non potuerunt legi in ms. codice, inquit Joannes Beslius, cujus apographum a V. cl. Jacobo Puteano nobis cum plerisque aliis ejusdem doctissimi scriptoris chirographis communicatum bona fide expressimus.

Subjicitur iste Catalogus eorumdem abbatum.

Ainardus abbas saecularis resignavit

anno 848

Dodo

an. 3

Abbo

11.

Benedictus

15.

Gossindus

18.

Fulbertus

6.

Fulbertus

20.

Stephanus

17.

Aymo

6.

Aimericus

31.

Guigo

17.

Josfredus

7.

Adalbaldus

9.

Josfredus

12.

[Col. 0085C]

Hugo

6.

Odolricus

. . . . . .

Anterius

7.

Petrus

1.

Mainardus

. . . . . .

Ademarus

an. 50 et m. 9.

Bernardus

2.

Amblardus

28.

Albertus

13.

Petrus prior Clun.

3, m. 3.

Petrus abbas S. Aug.

13, m. 8.

Isambertus Escoblart, prior de Rofiaco

24.

[Col. 0086B]

Hugo de Brossa prior 16, obiit 1218.

Petrus la Griffa praepositus de Rossae

10, m. 3.

Petrus Davalcum

. . . . .

Guillelmus

19, m. 2.

Raimundus Gaucelin

ob. 1245.

Guillelmus

. . . . .

Guillelmus

. . . . .

Jacobus

. . . . .

Petrus

. . . . .

Geraldus.

Guido.

Gualliardus.

(Caeteros omnes repetesis ex Gallia Christiana Claudii Roberti. Nec omittenda ex ms. codice quae sequuntur [Col. 0086C] ibidem.)

Tertio Kalendas Septembris, anno ab incarnatione Domini 1066, combustio Lemovicensis civitatis, in qua obierunt centum et viginti homines.

Item anno 1105 Kalendis Junii, combusta est civitas Lemovica ab hominibus de castro S. Martialis; in qua combustione concremata est mater ecclesia S. Stephani cum omnibus officinis suis, et monasterium Sanctae Mariae similiter, et ecclesia S. Joannis Baptistae, et S. Mauricii, et S. Trinitatis, et S. Genesii, et S. Domnoleni.

[Col. 0087A] Habitum est hoc anno apud Lemovicas concilium, teste Ademaro Cabanensi in apologetica epistola de apostolatu sancti Martialis, quem contra Benedictum Clusensis monasterii priorem asperiore stylo propugnavit. Inscripta est haec epistola Jordano Lemovicensi episcopo, Odolrico doctissimo abbati monasteriorum beati Martialis, Rainaldo levitae et Alberico, caeterisque majoris beati Stephani ecclesiae canonicis; Aimerico, Petro ac Geraldo decano atque Adelardo, aliisque sancti Martialis monachis; Engelrico, fratrique ejus Teotardo beatae Mariae Aniciensis canonicis; Wernoni grammatico beati Petri apostoli Belliloacensis ecclesiae monacho; Geraldo sancti Augustini Lemovicensis monasterii abbati, Rotgerio sanctae Valeriae Cambonensis coenobii praeposito; [Col. 0087B] item Geraldo doctissimo Sollemniacensi abbati, Arnaldo Rothenensi et Theoderico Mettensi episcopis, necnon Cunegundi augustae, Cononi seu Conrado Caesari Augusto, Willelmo Aquitanorum duci, denique Joanni Romano papae. Ex his tres postremos aliis se intermiscere ait, ut, si forte haec epistola ad eos pervenit, suae sententiae arrideant. Caeteros praedicto Lemovicensi concilio interfuisse puto, de quo haec subdit Ademarus. «A vobis quidem non sine grandi exaltatione, finito concilio Lemovicensi, quarto die mensis Augusti abcessi, revertens ad Egolismam civitatem, ubi ab ipsa tenerrima pueritia hactenus, aetate quadragenarius, vitam in monasterio beati Eparchii transigo.» Porro annum quo haec scribebat, in consequentibus diserte exprimit [Col. 0087C] his verbis. «Nam adhuc usque in praesentem annum quo loquimur, qui est millesimus XXVIII ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi, per indictionem XI, ab assumptione autem beati apostoli Martialis nongentesimus quinquagesimus quartus, non sunt nisi CLX anni, ex quo monasticus ordo in hoc loco,» nempe sancti Martialis, «transmutatus est de canonico.» Forte per id tempus Benedictus Clusensis apud Taurinates monasterii prior, Lemovicas advenerat, ubi contra Ademarum aliosque monachos de apostolatu sancti Martialis disceptaverat. Inde ad Buxeriense pagi Pictavensis monasterium profectus, [Col. 0088A] ibique toto mense Septembri remoratus, frequentes de eodem argumento collationes habuerat, maxime in conventiculo monachorum Egolismensium et Brantosmensium, qui illuc ad festum nativitatis beatae Mariae convenerant, multosque in suam sententiam pertraxerat, gloriatus, Ademarum apud Lemovicas a se devictum et superatum fuisse. Id ubi rescivit per suos Ademarus, acrem illam et aculeatam adversus Benedictum scripsit epistolam, in qua ea quae in disceptatione Lemovicensi dicta actaque fuerant, commemorat, multaque glorianter a Benedicto prolata, nempe se nepotem esse abbatis Clusensis, novem annis grammaticae in Longobardia et Francia studuisse, et duo millia solidorum magistris suis dedisse; se duas magnas domos habere libris omnis [Col. 0088B] generis refertas; et postquam e schola exierit, fore ut nemo sub coelo ipso sapientior futurus sit. Ad haec se priorem esse monasterii de Clusa, ibidemque post mortem avunculi sui futurum abbatem; et multa id genus, quae ab Ademaro saltem exaggerata non dubito. Certe Ademarus ipse modestiae fines hac in epistola excessit, in qua Benedictum omni conviciorum genere afficit, Hebionitam et haereticum eum appellans, ob hanc scilicet causam quod sancti Martialis apostolatum refelleret. Hunc autem ita mordicus asserebat Ademarus, ut, etiamsi aliter papa statueret, se ei non obediturum dicat, ne Deo, qui Martialem apostolum creasset, non obedire videretur. Porro hanc quaestionem definiri non posse nisi in generali concilio omnium episcoporum Galliae et [Col. 0088C] Italiae una cum papa Romano. Cum eodem Benedicto Lemovicas venisse dicitur Bernardus quidam, Ravennae monachus, medicinae artis peritus, qui idem cum Benedicto sentiebat. In eadem quoque sententia erat Salgionius, ex canonico factus monachus Angeriacensis, qui tamen aiebat se cum Hierosolymam pergeret, vidisse quemdam Joannem monachum, fortissimum grammaticum ex civitate Remis, qui in navi quotidie Martialem pronuntiabat in ordine apostolorum. Haec satis ex illa epistola, cujus ipsum, ut quidem puto, autographum clarissimus Baluzius mecum liberalissime communicavit.

[Col. 0089A] Dominis gloriosissimis atque praecellentissimis pastoribus sanctae Ecclesiae, JORDANO Lemovicensi episcopo, atque ODOLRICO grammatico doctissimo abbati monasteriorum beati Martialis apostoli, necnon et reverentissimis patribus philosophicis studiis liberaliter instructis RAINALDO, sedis Lemovicae levitae, et ALBERICO et omnibus protomartyris beati Stephani ecclesiae canonicis: AIMERICO et PETRO perito architecto, ac GERALDO decano atque ADALARDO, necnon caeteris omnibus supradicti apostoli monachis: ENGELRICO et fratri ejus TEOTARDO grammaticis, sedis Aniciensis beatae Mariae matris Domini ecclesiae canonicis: WERNONI grammatico, beati Petri apostoli Belliloacensis ecclesiae monacho: GERALDO sancti Augustini Lemovicensis monasterii [Col. 0089B] abbati, sed et cunctae congregationi ejus: ROTGERIO sanctae Valeriae Cambonensis coenobii praeposito: item GERALDO viro doctissimo Sollempniacensi abbati et omnibus monachis ejus: ARNALDO Rothenensi episcopo; THEODERICO grammatico Metensi episcopo; CONEGUNDI Romanorum Augustae; CONONI Caesari Augusto imperatori: WILLELMO grammatico orthodoxo et potentissimo Aquitanorum duci; JOANNI Romano papae, ADEMARUS Egolismensis, presbyterorum ultimus, rectae fidei regulae per omnia observantiam, in fide, spe et charitate Domini nostri Jesu Christi unigeniti Filii Dei secundum sanam apostolorum doctrinam.

Nolo vos mirari eos cum quibus nunquam locutus sum, adhuc de apostolo Martiale, tres tantum dico, [Col. 0089C] papam videlicet ac Caesarem, atque Aquitaniae ducem, inter nomina vestra me intermiscuisse, cum si forte haec ad eos pervenerint, opto serenitatem eorum his veris assertionibus arridere. A vobis quidem non sine grandi exsultatione finito concilio Lemovicensi quarto die mensis Augusti abscessi, revertens ad Egolismam civitatem, ubi ab ipsa tenerrima pueritia hactenus, aetate quadragenarius, vitam in monasterio beati Eparchii transigo. Exsultabam enim vos incongruam inolitam erroris causa ab anterioribus clericis Aquitaniae negligentiam, qua parvipendebatis sanctum apostolum Dei Martialem, non aliter quam unum de modernis confessoribus, aut junioribus modernis episcopis, modo per Dei gratiam respuisse, et de eo quod antiquus et naturalis [Col. 0089D] apostolus ipse beatus Martialis, sicut attestatur antiqua traditio Patrum nostrorum, et assertio vera Graecorum, veritatem potius recuperasse quam inchoasse. Vobis enim quatuor solummodo nunc specialissime loquor, pontifex Jordane, Odelrice abba, Rainalde atque Aimirice. Itaque me cum abbate Amalfredo et cunctis fratribus, et cum episcopo Rohone in Domino de gloria veritatis beati Martialis apostoli gratulante, subito hostis antiquus per suos satellites amaritudine anxia obnubilavit praecordia mea, ut mallem mori quam vivere, et optarem pennas sicut columba habere, quibus mox [Col. 0090A] volarem ad vos et requiescerem. Imitabamur vestrum imo antiquissimorum Patrum veterem, bonum et laudabilem morem in litaniis et in omnibus diurnis agendis de eodem sancto apostolo: et ecce serpens veternosus omnia haec, quae ad laudem Dei et profectum sanctae Ecclesiae bene fuerant ab authenticis viris inchoata ac potius recuperata, perturbavit; ac praeter me solum et Gauzbertum vestrum, omnes a veritate aversi sunt. Nam ego pro veritate usque ad mortem libenter decertare festino, sciens utilius esse scandalum nasci quam veritatem deseri; et neque mors, neque vita, neque instantia, neque futura, neque angeli, neque principatus, neque altitudo, neque profundum, neque creatura aliqua poterit me separare a charitate et veritate Dei, quae [Col. 0090B] est in Christo Jesu Domino nostro et in Martiale ejus apostolo.

Duo itaque ex nobis, veste tantum et nomine, non actibus neque moribus, monachi, quorum nomina intra coepta inserere sacrilegum duxi, in hoc Septembri mense sine benedictione a monasterio suo ad Lemovicense territorium quod dicitur Buxeria devenientes, ibi a serpente antiquo infelicissime corrumpi se permiserunt draconis veneno, a quodam scilicet Longobardo haeretico, monachico quidem schemate induto, verum non monacho, sed diabolo. Nec attenderunt a falso propheta, qui a Clusa Longobardensi venit ad Aquitaniam in vestimentis ovium, intrinsecus autem est lupus rapax. Ipsum Dei archangelus Michael et angeli ejus a facie Dei [Col. 0090C] projiciant, ut non valeat cum suo rege dracone in Ecclesia catholica, neque locus ejus amplius inveniatur in coelo; ut magna vox sanctorum audiatur in coelo, quod est Ecclesia praesens, dicentium: Nunc facta est salus, et virtus, et regnum Domini nostri et potestas Christi ejus, et gloria ac veritas apostolorum ejus. Ideo laetentur coeli et qui in eis habitant. In concilio sane Lemovicensi lingua sapientium, qui vos estis, ornavit scientiam; ad Buxeriam vero os fatui vino, imo veneno madefacti serpentino ebullivit stultitiam. Vos enim in charitate radicati et fundati, per charitatem patientes, benigni, non aemulantes, non agentes perperam, non inflati, non ambitiosi, non quaerentes quae vestra sunt, non irritati, non cogitantes malum, non gaudentes super [Col. 0090D] iniquitatem, congaudentes autem veritati, manifestare curastis populo veritatem, quia Martialis ipse est naturalis apostolus, non, sicut canes oblatrantes dicunt, novus, sed antiquissimus atque per omnia a Christo post XII apostolos priores electus; et non solum apostolus, sed etiam Christi in carne discipulus, et beati Petri principis apostolorum condiscipulus. Majus est enim esse in carne discipulum Christi, quam apostolum post ascensionem Christi. Multos enim nemo peritus ignorat fuisse pseudoapostolos et veritatis apostolos post ascensionem Christi, qui nequaquam fuerunt tamen in carne [Col. 0091A] discipuli Christi: et licet quatuor evangelistae de eo taceant, quippe qui summatim facta Domini perstrinxerunt, tamen liber gestorum ejus conscriptus a discipulo ejus Aureliano, a catholica semper Ecclesia susceptus, sufficienter a principio memorat gratiam apostolatus ejus. Langobardus vero quidam, Hebionita potius quam coenobita, ipso suo nomine indignus, qui congruentius censeri debuisset maledictus per veritatem quam benedictus per falsitatem, in Buxeria ecclesia hospitatus, blasphemias non solum in apostolum Dei Martialem, verum etiam in ipsum Filium Dei nefandas in conventiculo monachorum Egolismensium, et Brantosmensium, et presbyterorum Lemovicensium, qui propter nativitatem Dei genitricis ac perpetuae virginis Mariae [Col. 0091B] festivi advenerant, evomere non timuit. Et veluti Arriomanitis et Fotinianis ac Manichiis et caeteris a Deo alienis haereticis mos est, ut sint loquaces multum et volubili linguarum rotatu perfaciles (hoc enim solum proprium est haereticorum), quatenus brutos auditores suos, quia simplici veritate nequeunt saltem mirabili et figurata garrulitate, dum in eis eloquentia non sapientia miratur, elidant in foveam erroris, dicaciter omnibus vestram auctoritatem male imputare coepit, vituperans eos, quicunque vestro jussu in beato Martiale apostolicas orationes receperant, quicunque ejus nomen in litaniis in ordine apostolorum ante martyres recitabant: asserens omnes in vanum orare qui eum praedicabant apostolum, talesque orationes et litanias nihil nisi in [Col. 0091C] peccatum valere detestabiliter oblatrabat; et huic rei consentientes anima et corpore jam damnatos esse more astuti serpentis insibilabat. Missas beati apostoli, quas pastor noster venerabilis Odolricus presbyteris largiri jusserat, pro luto esse et omnes igne debere comburi. «Beati, inquit, apostoli tui talis missa lutum est, in vanum est, et similiter est quasi super altare quis lutum terrae superponat; haereticos esse qui eas recitant. Aquitaniam foedatam tali et tanta haeresi: episcopos Aquitaniae rusticos, qui jam antea quando hanc haeresim primitus audierunt surrexisse, non concilium mox congregaverant, totumque locum sancti Martialis non excommunicaverant et abominati non fuerant prohibentes in eo . . . sacrum ministerium et divinum officium: Odolricum abbatem parum [Col. 0091D] intelligere litteras et parum doctum esse, sed coram rusticis fingentem se sapientem: monachos sancti apostoli idiotas, et nullam sapientiam litterarum in eodem monasterio; ipsum abbatem et ejus monachos falsum apostolatum erexisse causa pecuniae qua abundant, et causa elationis ac superbiae; ipsos esse vitiosos, superbos, aestimantes se solos admirabiles et omnibus congregationibus monachorum superiores quasi reges; cum aliis loqui dedignantes, inhospitales, omnes spernentes; non esse ausos pro hac re concilium erigere, nullam auctoritatem posse monstrare, sed in abscondito ac si falsam monetam falsum, et, ut verbo ejus utar, contrafactum apostolum facere Ego, inquit, sum valde peritus litteris, ego contradico eis, [Col. 0092A] ego affirmo sanctum Martialem non esse apostolum ullo modo. Ego dico vitam ejus totam falsam, ipsum affirmo nunquam fuisse in carne discipulum Christi, nullo modo fuisse ad coenam, nullum obsequium Domino praebuisse ad abluendos pedes; Dominum solum cum solis duodecim illam coenam fecisse; verba quae in coena locutus est, solis undecim dixisse filio perditionis exeunte; nec Mariam matrem Domini, neque alium aliquem ibi interfuisse. Ipse, inquit, Jesus posuit vestimenta sua, ipse praecinxit se linteo, ipse misit aquam in pelvim, nullumque ministrum habuit. Ego, inquit, praelium faciam quod sanctus Martialis non est apostolus, si aliquis mihi contradixerit. Ego paulo ante fui Lemovicas, quando propter timorem episcopi, ne eos pro hac re excommunicaret [Col. 0092B] et ut furtivo eorum apostolo assentiret, illi monachi deportaverunt ipsum contrafactum apostolum ad sedem. Ibi canonici sancti Stephani, quia sciebant me valde sapientem, secreto rogabant me ut destruerem hunc apostolatum, et in capitulo sancti Stephani tentaverunt mecum contendere illi stulti et illiterati monachi qui hoc furtim invenerunt; sed statim obmutuerunt verecundati et timore perterriti, et nullam auctoritatem potuerunt mihi pandere, nec in veteribus libris alicubi, vel in laetaniis veteribus eum apostolum praedicari. Et dum quidam Ademarus, qui aliquid grammaticae artis videbatur scire, quique hanc haeresim primus, et plus causa adulationis, ut placeret abbati et monachis; corruptus quoque pecunia ab illis, sine ulla veterum auctoritate condiderat, [Col. 0092C] suadens, brutis et stultis recte eum praedicari apostolum; disceptare vellet mecum, mox ad primum eloquium meum nesciens quid responderet, confusus turpiter abscondit se, fugiens sapientiam meam, nec amplius eum videre potui, quia sapientem me intelligens reveritus est a facie mea.» Et cum nostri dicerent ei: «Nos putabamus Ademarum sapienti nosse respondere, et ipse multas auctoritates solitus est nobis referre, qualiter beatus Martialis est naturaliter apostolus, et quia si praedicamus eum apostolum non obest nobis, sed prodest. Unde et ei obtemperantes propter exemplum et amoris societatem congregationis ipsius sancti Martialis, jam ante unum mensem in consuetudine accepimus eum commemorare apostolum.» Ille [Col. 0092D] intulit: «Nunquam ille stultus Ademarus erit ausus de hac re contra me mutire, alioquin factis, non verbis luctabor cum eo, aut sicut in lite pugnatorem meum faciam decertare cum pugnatore ejus, et factis super altare sacramentis pugnator meus habebit victoriam.»

Piissimi pastores, audistis voces haeresiarchae nefandas et fallacissimas, inutilissimas et iniquissimas ac refertas blasphemiis; audite veritatem meam. Vigilanter me aspicientem corpus egregii apostoli Dei Martialis, et stantem juxta cathedram pontificalem, imminente jam hora qua intraturus erat episcopus ad agenda divina, eoque vestimentis jam pontificalibus ornato, ecce subito non sine feritate [Col. 0093A] tristitiae, qua molesti erant pro illo hoste veritatis, Stephanus et Daniel monachi me clamant, et ad illum usque Antichristum (nam qui voluntati et facto Christi contrarius est, Antichristus est) perducunt. Cui ego prior: «Negas, inquio, Martialem esse apostolum.» Et ille qui cum fratribus adhuc ibidem litigabat voce clamosa, oculis sanguineis, vultu inflato, respondit: «Nos de sancto Martiale nihil loquebamur, sed de quibusdam quaestionibus Evangeliorum.» Et Stephanus ait illi: «Tu modo negabas sanctum Martialem interfuisse cum Domino inter undecim apostolos.» Ego graviter ad verbum commotus, aio: «Audi. Vere est apostolus beatus Martialis.» Et ille spiritum suum totum proferens ait mihi: «Dic quomodo.» Et ego: «Si verum est [Col. 0093B] ut ab ipsius Christi ore in carne potestatem ligandi et solvendi acceperit, non ab homine alio, ergo vere et totus et integer et plenus et perfectus et naturalis est procul dubio, et magnus et egregius et gloriosus apostolus.» At ille negare hoc nequaquam valens ait: «Certe hoc verum est. Sed dico quia illam potestatem nulli, nisi undecim apostolis Christus concessit. Martialis vero nunquam amplius praedicatus est apostolus, quousque hesterna die tu inventor hujus rei fuisti.» Cui ego: «Praeter scriptorem vitae ejus qui in tempore apostolorum fuit, qui luculentissime et luce clarius apostolatum ejus patefacit, post eum alii, etiam priores nostri, eum aperte praedicaverunt apostolum ubique, tam in responsoriis quam in hymnis et in quibusque dictatibus [Col. 0093C] et in multis scripturis.» At ille ait: «Nec tu, nec iste, nec ego credamur, libri credantur. Veniant libri.» Et ego: «Episcopus, inquit, vult intrare ad missam, quam volo audire; insuper et nimia densitas multae turbae in hoc loco imminet nobis, et magnus tumultus populi infestus est disputantibus nobis. Attende nos usque in crastinum, et librorum tibi testimonia coram exhibebo, in quibus reperies eum antiquitus scriptum apostolum, tam in litaniis quam in aliis. Nam libri non possunt huc venire nisi fuerint delati, quod participium fateor.» Ille aut non intelligens, aut voluntarie mentiens, retulit ad Buxeriam dixisse me illi omnes libros deletos, cum aliud sit delatus, aliud deletus; adeo quidem est ille contentiosus malevolus, tametsi in grammatica arte [Col. 0093D] esset acutissimus, non Latinitatem mecum disceptans in eodem loco ridiculis barbarismis corrumperet. Nam ego Latialiter loquens, Latialiter ipsum compellebam loqui, et barbare quasdam dictiones proferentem dissimulans, patienter celabam circumstantibus. Et dicente illo: «Martialis est apostolicus vir, non apostolus;» ac me ei obsistente: «Martialis non est apostolicus vir, sed apostolus, nam unus est ipse de septuaginta duobus apostolis;» illoque inferente: «Ubi est auctoritas de illis? nam nescio praeter duodecim apostolos.» Petrus monachus illico apertum nobis protulit Evangelium in medio, ubi legebatur: Designavit Dominus et alios septuaginta duos, subauditur apostolos, et ille mox [Col. 0094A] confusus siluit. Et mox surgens fugere coepit in turba, velut canis reus; verum manu mea per vestimenta brachiorum comprehensus, legere compulsus est Marcum referentem: Convocatis Jesus duodecim coepit illos mittere binos. Et occasionem nactus propter duodecim, ait: «Nihil aliud quaero, haec est auctoritas mea,» et recessit. Quem secutus coepi ei leviter quaedam Hieronymi dicta super auctorabilem assertionem nostram referre inter turbam. Ille respondit: «Tu bene loqueris et rationabiliter, et tecum scio loqui, sed cum monachis illis nescio ratiocinari, quia irrationabiliter loquuntur; et dico tibi per Deum, antequam tu advenires, nihil locuti eramus de sancto Martiale; sed tui monachi dicebant Paulum non esse apostolum, et ideo scandalizabar [Col. 0094B] cum eis.» Tum ego: «Quamvis Paulus non sit unus de duodecim, verumtamen qui eum negat esse apostolum haereticus est.» Et ille: «Ita est.» Tali modo uterque discessimus, nec amplius valui eum videre, licet curiose investigarem, quousque sero facto obviavi eum dicta jam vespera. Talis fuit confusio mea. Qui per divinum splendorem gaudio perfusus die eodem, utpote contemplatus a basilica sedis corpus apostoli ad Salvatoris basilicam relatum gloriose, et omnia prospere gesta, forte ad officium vespertinum in sepulcro ipsius apostoli cum pluribus clericis praesens, post psalmos apostolicos excelsa voce primus protuli haec verba modulaminis: Cives apostolorum et domestici Dei advenerunt hodie portantes pacem et illuminantes patrias, dare pacem gentibus [Col. 0094C] et liberare populum Domini; ac subjunxi haec verba: Exsultet coelum laudibus, resultet terra gaudiis, apostolorum gloriam sacra canant solemnia, usque ad finem. Quas laudes omnes qui aderant clerici una mecum jocundis vocibus et altisonis personabant. Quibus expletis repente video memoratum cucullatum Antichristum de turba densa exire. Ego gavisus, utpote non credens lupum, sed agnum videre, apprehensa ejus dextera eduxi eum ad cancellos, ubi spreto colloquio nobilium charissimorum parentum meorum, qui ad festivitatem de longinquo venerant, ac pro mea utilitate ibi me exspectabant, resedi cum viro, ut putabam, angelico. Me delusum clamo, me imprudentem doleo, quod non praevidi in agno lupum, in pisce draconem, in anguilla [Col. 0094D] anguem, in ove leaenam, in ariete leonem, in Langobardo Troglodytam, in monacho Manichaeum, in Christiano Antichristum, in homine diabolum; certe si praeviderem, nec ave ei dicerem. Qui enim dicit ei, ave, sicut duo memorati nostri fratres ab eo subversi, communicat operibus ejus malignis.

Itaque nobis loquentibus Aimiricus monachus obtulit ei veterrimum volumen de Vita sancti Martialis apostoli, ubi refert Martialem non gentilem sed Hebraeum fuisse, et ex clara tribu patriarchae Benjamin; Martialem non ad praedicationem apostolorum, sed ipsius Domini conversum; Martialem, relictis patre et matre, discipulatui Domini jugiter adhaesisse; Martialem Christi non Petri discipulum fuisse (nam apostoli usque post [Col. 0095A] Pentecosten nullum habuerunt discipulum). Martialem eo quod contribulis ei erat, non alii apostolorum, sed Petro familiarius se sociasse; Martialem instinctu Petri obsecundantem Domino in omnibus; Martialem miraculo Lazari interfuisse; Martialem adolescentem in coena sancta Domino ministrasse; Martialem januis clausis Domino intrante, quando ibi Thomas non erat, cum aliis apostolis adfuisse, ibique ligandi ac solvendi potestatem non a Petro, sed ab ipso Domino cum caeteris apostolis, et cum eodem Petro, ac Spiritum sanctum accepisse; Martialem cum undecim in Galilaeam hortante Petro abiisse, ibique potestatem praedicandi Evangelium in omnes gentes non a Petro, sed ab ipso Domino cum reliquis apostolis et cum eodem Petro suscepisse; Martialem [Col. 0095B] ascensioni Christi cum caeteris reliquis apostolis adfuisse, ibique benedictionem episcopalem, non a Petro sed ab ipso Domino cum aliis discipulis et cum Petro suscepisse; Martialem cum caeteris apostolis intrasse et exisse usque in Pentecosten, tumque cum aliis apostolis Spiritum sanctum de coelo suscepisse, et omnium linguarum scientiam percepisse, et cum aliis apostolis invincibilem resurrectionis Christi testem exstitisse; Martialem post perceptionem Spiritus sancti a Petro non dissociatum fuisse, sed una cum eo Antiochiam venisse; Martialem rogante Petro ut fratrem, non jubente ut discipulum incessanter tam absente quam praesente eodem Petro verbum Dei praedicasse in Graecia: quippe ut perfectum Christi discipulum et ab eo perfecte per [Col. 0095C] se primum, deinde per infusionem Spiritus sancti eruditum et in linguarum sermocinatione ad quamcunque gentem pervenisse perfecte scitum; Martialem rogante Petro ut fratrem, non imperante ut discipulum, venisse cum eo Romam; Martialem non Petri arbitrio, sed Domini praecepto missum fuisse in Galliam, per affatum ejusdem beati apostolorum principis. Haec dum perlegisset; nec valeret eum negare vere apostolum Dei, quippe qui tantorum gratia donorum cum undecim apostolis ab ipso Christo donatus sit, tandem erupit in hanc falsam vocem fronte rugata: «Solent dicere nonnulli Vitam ejus veteranam, quando hic locus arsit, perisse incendio, in qua nihil horum legebatur, nisi duntaxat quod post ascensionem Domini ad Petri praedicationem [Col. 0095D] sit conversus, sicut alii multi ex paganis, et ab eo eruditus, et post longum tempus ordinatus episcopus, et ad solam urbem Lemovicum missus, sicut Apollinaris ad Ravennam et Marcus in Alexandriam; quemdam vero monachum hujus loci hanc Vitam mendacio suo finxisse adulatorio, ideo eam non credo. Tamen hic liber, quia vetustus est, majoris est auctoritatis quam si esset novus: nam veteres auctoritates, etiamsi falsae sint, plus creduntur a nobis quam novae, licet veraces.» Tum ego: «Quod dicis hanc Vitam mendacio a monacho nescio quo esse confictam, et incredibile et impossibile est et omnino vanum. Nam adhuc, videlicet usque in praesentem annum quo loquimur, qui est [Col. 0096A] millesimus vicesimus octavus ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi, per indictionem XI, ab assumptione autem beati apostoli Martialis nongentesimus quinquagesimus quartus, non sunt nisi centum sexaginta anni, ex quo monasticus ordo in hoc loco transmutatus est de canonico; et haec Vita, eodem modo quo hic legitur, per omnes Galliarum et Hispaniarum atque Britanniae, necnon et Italiae est provincias: quae sine dubio per plures ecclesias habebatur ante incendium hujus loci, quod longe post multum tempus accidit postquam monachi hic intraverunt. Nam inter tot ac tantos catholicos viros, quibus semper Gallia sana perstitit, et maxime Ecclesia Lemovicensis, semper intacta ab omni haeresi perduravit, quis diabolus esset ausus et [Col. 0096B] valuisset aliquo modo tantum mendacium scribere? Si mendacium, quod absit, scriptum esset, a nemine catholicorum receptum esset, et hodie super terram nullatenus audiretur. Haec ergo Vita veracissima est. Nam hanc Vitam et Patres nostri catholici in veritate receperunt, et ego sicut sancta quatuor Evangelia ita eam credo firmiter, et omni dilectione amplector et approbo. Et qui eam negat, inimicum veritatis pronuntio, et ut publicum haereticum respuo. Quod vero prosequeris, auctoritates veteres mendaces potius recipiendum quam novas veraces, grande praejudicium est, cum veritas semper veritas est, et nunquam veritas respui, nec falsitas debet recipi. Nec adverti oportet quis dicat, sed quid dicat. Nam puer unus dixit [Col. 0096C] veritatem, et eruit de morte mulierem, quam seniores duo loquentes falsitatem ducebant ad necem. Tres pueri flammis dati locuti sunt veritatem novam, sed rex grandaevus affirmavit falsitatem antiquam. Si veritatem dicimus, quare nobis non creditur? vere ab amatoribus veritatis nobis creditur. Et quid mirum si amatores veritatis, tametsi nonnulli non intelligant, tamen credunt Martialem esse apostolum veritatis? nam si non credideritis, non intelligetis; et omnis qui est ex veritate, audit veritatis vocem. Et licet fortior sit rex et fortius vinum, tamen fortiores sunt mulieres quae dicuntur falsitates, et insuper haec omnia vincit veritas. Veritas gloriosa est et humilis, non superba. Nos in hoc superbe non sapimus, sed Deo placita [Col. 0096D] humilitate, proficere gliscimus et proterva despicientes, quibus cruda ostentatio eum. . . primum potius quam posteriorem apostolum in nonnullis locis habere voluerunt: nos omnia ex eo probantes, quod bonum est tenentes, et scientes non esse verum quod varium; jussu venerabilis Patris nostri Odolrici totius scientiae totiusque virtutis viri, quodcunque in hac quaestione est maturum, salubre, sanum et ratum, libera cupimus exercere charitate.»

Haec et hujuscemodi nobis loquentibus et ipso affirmante, «si haec Vita vera est, Martialis absque omni dubietate vere apostolus est; Aimiricus item ad nos iterum intrat cum Breviario vetusto sepulcri et ostendit ei veterrima scriptura quoddam responsorium [Col. 0097A] in eodem positum: Gloriosus est Martialis apostolus Galliae, qui ita plantavit Ecclesiam, ut cum ipse multa pertulerit, in pace tamen deficiens hanc in pace dimiserit. Ad haec ille: «Et hoc antiquum est non novum, et qui hunc dictatum composuit sapiens fuit.» Item ostendimus ei annosum hythmum sequentialem in eodem volumine veteribus litteris factum: Cives coelicolae ut collegam, omnis suum uti apostolum Aquitania. Et ille ait: «Hoc puto non est sine divina voluntate, quod a vobis apostolus praedicatur, quia pene omnis orbis terrarum jam hoc auditu famae comperit.» Nescio aliud. Quid plus auctoritatis ei panderem post istas tres, cum in ore duorum aut trium testium stet omne verbum? Nox erat, et discessimus. Coenavi tecum, o dilectissime [Col. 0097B] abba, et quia crastino diluculo ad Egolismam urbem volebam redire, licenter a te dimissus sum. Facto mane caninum Langobardum ipsum vidi, nec propter iter meum cum eo sermocinationem habui. Et si scissem quis ille est, exspectarem eum Lemovicas uno anno, quousque contritum esset caput ejus serpentinum virga rationis meae. Nam se ille squameo draconino collo resupinus postea jactitavit, se connisum praeliari mecum pro beato apostolo Martiale et me ideo quantocius fugisse; episcopum Jordanum et ejus canonicos omne quod inchoaverant respuisse, nec unquam amplius huic apostolatui consensuros esse quia audierant ipsum esse contradictorem.

Cum ipso Hebionita venit quidam medicinae artis [Col. 0097C] egregius, nomine Bernardus, ad Buxeriam monachus Ravennae, qui dum mecum apud Egolismam sermocinaretur et similiter contrariosa de sancto apostolo Martiale multa proferret, sicut audierat a Longobardo supradicto, et interrogaret dicens abbati meo Ravennati, «quod caput dicam quia Martialis est apostolus?» a me protinus audit. «Quia discipulus Domini fuit, sicut Petrus et ab ipso Domino in carne potestatem ligandi et solvendi accepit. Haec est summa apostolatus ejus.» Ille autem respondit: «Benedictus prior de Clusa, grammaticus perfectus, abnegat eum discipulum fuisse Domini, sed Petrum dicit convertisse eum, et dedisse ei potestatem ligandi et solvendi, sicut episcopi dant aliis quos ordinant episcopos. Astruit quoque Vitam [Col. 0097D] istam ejus, quae in his partibus habetur, non esse veterem priorem, sed novam commentatam a quodam monacho ante hos centum annos; et alio modo eam haberi in Longobardia, ubi dicit eum parem esse sancto Apollinari et sanctis Fronto, Saturnino, Dionysio, Austremonio, Hilario Pictavensi, Martino Turonensi.» Tum ego occasionem deridendi stultum nactus, risum proferens aio: «Si grammaticus esset perfectus, non ista proferret Longobardus. Si altera Vita est quae istam veram obscuret, procul dubio reproba et falsa est, et nullatenus a catholica Ecclesia recipienda, et a nobis ut venenum exsecranda est. Verumtamen si Martialis discipulus Petri tantummodo esset, et ab eo potestatem ligandi [Col. 0098A] et solvendi accepisset, ut ipse Longobardus mentitur, sic quoque non incongrue posset praedicari apostolus. Nam et Hieronymus, maxima columna Ecclesiae, et Beda Venerabilis presbyter Timotheum discipulum Pauli praedicant apostolum in suis Chronicis, quem Paulus ad fidem traxit et episcopum ordinavit, cui etiam duas epistolas scripsit. Onesimus quoque discipulus Pauli a pluribus Ecclesiis apostolus praedicatur, et ipse Paulus Epaphroditum, quem, Philippensibus misit, praedicat apostolum. Marcus etiam et Lucas evangelistae discipuli apostolorum a pluribus Ecclesiis apostoli praedicantur. Nam Marcum Petrus Alexandriae misit sine ordinatione episcopali. Qui cum provinciam Aegypti primus convertisset, a vicinis episcopis, licet sibi pollicem [Col. 0098B] manus amputaverit ut sacerdotio reprobus esset, tamen invitus consecratus est episcopus, qui secundo anno post Domini ascensionem ex tribu Levi praedicantibus apostolis conversus fuerat. Sic et Martialis si discipulus Christi in carne non esset, quod dicere impium est, eo quod tamen primus Aquitaniam convertit, recte potest praedicari apostolus. Nam ab urbe Roma usque ad montes Pyrenaeos nullus alter sanctorum est qui totam unam provinciam converterit, vel qui ab antiquis in litaniis in ordine apostolorum scriptus fuerit usque hodie, nisi solummodo Martialis, Episcopus etiam Lemovicensis Geraldus ante hos quindecim annos a Roma regressus, attestatus est nobis fortuitu legisse se ibi volumen, ubi scriptum erat qualiter Martialis primus [Col. 0098C] Ravennae praedicaverit Christum dum in Galliam veniret, et post eum Apollinarem post longum tempus ibi venisse apostolicum virum. Unde et in Vita ejus sic scriptum est: «Igitur Martialis cum discipulis suis permenso tam magno terrarum spatio, praedicans ubique seminarium verbi Dei, ingressus Lemovicinum venit ad Tullum castellum.» Inter apostolos vero et apostolicos viros Hieronymus hanc differentiam dicit quod apostoli sunt qui primi unamquamque provinciam praedicare coeperunt, unde et hodieque astruit apostolos posse fieri in Ecclesia, quorum signa et indicia apostolatus complentur; id est si hodieque vel usque in finem mundi aliqua provincia fuerit in qua nullus ante praedicator accesserit, qui primus ad eam aliquo modo accedens eam praedicare [Col. 0098D] coeperit, et unam solummodo Ecclesiam in ea fundaverit, recte apostolus est; qui vero post eum venerint praedicatores et episcopi, illi sunt apostolici viri. Apostolicos viros enim dicit esse qui post apostolos ad dilatandam Christianitatem in regiones et provincias ab eis jam illuminatas, et in vita et post obitum eorum venerint, vel quos apostoli ordinabant, ut successores in loco eorum per civitates provinciae illius quam praedicaverant, existerent. Hinc Titum dicit apostolicum virum, quia Paulus cum in provincia Cretae, quam primus praedicaverat, reliquit vicarium sibi; ut constitueret per civitates presbyteros sive episcopos. Hinc idem Hieronymus in epistola ad Paulinum presbyterum: «Episcopi, [Col. 0099A] inquit, et presbyteri habeant in exemplum apostolos et apostolicos viros, quorum honorem possidentes, habere nitantur et meritum.» Item in epistola ad Pammachium de optimo genere interpretandi ait: «Lucas vir apostolicus et evangelista scribit Stephanum primum Christi martyrem in Judaica concione narrantem, et caetera.» Item in eadem: «Marcus, inquit, discipulus Petri ita suum orditur Evangelium: Principium Evangelii Jesu Christi, » et caetera. Quos Ecclesiae consuetudo in ordine apostolorum in litaniis refert, et de eis psalmos et cantilenam apostolicam promit, ut jam dictum est, licet hodieque a pluribus Ecclesiis per incuriam hoc non observetur. Qui error humanus est, intellectus vero et emendatio hujus erroris [Col. 0099B] prudentium est; nam eorum et similium commemoratione, quorum nomina per litanias in ordine apostolorum pronuntiantur, psalmi, versus, hymni, responsoria et antiphonae congruentius apostolorum quam confessorum vel martyrum proferuntur a prudentioribus ecclesiasticis viris. Sed et ipse papa Gregorius, qui longe post tempora apostolorum fuit, tametsi minime ipse ad Anglorum provinciam, ubi hactenus nullus accesserat praedicator, profectus sit, sed praedicatores miserit, tamen quia ejus labore et juvamine maximo fidem susceperunt, apud eosdem Anglos merito apostolus appellatur, quia quidquid post eum alii praedicatores laboraverunt, totum ei deputatur. Si ergo Gregorius post quingentos annos a tempore primorum apostolorum apostolus [Col. 0099C] meruit esse et praedicari, quia signa apostolatus habet, cur Martialis non multo magis est apostolus, qui una cum Petro ab Hierusalem incipiens testis Christo fuit in Hierusalem et in omni Judaea et Samaria, et usque ad ultimum terrae, et Galliam primus illuminans omnem Aquitaniam provinciam acquisivit Christo? cujus signaculum apostolatus in Domino eadem Aquitania est usque in finem mundi; absque dubio enim ipse in ea fundavit Ecclesias, et primus in eis per civitates constituit episcopos. Non enim primus Arvernis praefuit episcopus Austremonius, nec Turonicis Martinus, neque Pictavis Hilarius. Idem et de aliis civitatibus. Nam Dionysius primum Pauli, deinde Clementis discipulus ab eo Galliam missus, primus Parisius praefuit episcopus, [Col. 0099D] ubi nondum erat Ecclesia. Nam antiquas sedes, Turonicam in honore sancti Petri, Aurelianam in honore sancti Stephani, Martialis apostolus fundaverat; quae postea mutatae sunt, una in honore sancti Mauricii, altera in honore sanctae Crucis. Qui, quoniam post eum venit, non praedicatur apostolus, sed vir apostolicus. Licet autem Saturninus summus episcoporum Tolosae fuerit, quis prudentium dicit ipsum primum ibi fuisse episcopum; cum et in suis gestis jam ibi Ecclesia esse consecrata legatur, eumque temporibus Decii subiisse martyrium Beda referat? Petragorius quoque manifestum sit fuisse Christianitatem ante Frontum, cum ipsa ejus gesta doceant eum inde natum comam sibi totondisse, et [Col. 0100A] in Aegyptum ad eremitam Apollonium profectum fuisse? Nec derogamus eis, sed qui subtiliter veritatem perscrutatur, invenire potest Martialem totam Aquitaniam Christo subdidisse sicut apostolum, non solum Lemovicinum sicut unius dioeceseos episcopum. Ideo sicut ex Deo coram Deo in Christo loquentes in veritate si dicamus eum Apostolum; qui vero post eum caeteros episcopi per Galliam fuerunt et usque in finem mundi futuri sunt, apostolicos viros, licet et omnes episcopi sancti et non sancti, vocentur et sint apostoli, sicut probabiliter possum ostendere. Nam praeter hunc modum quo omnes episcopi sunt et vocari possunt apostoli, qua ratione Apollinaris est apostolus, cum jam Petrus Italiae regioni, cujus civitas est Ravenna, jam prior [Col. 0100B] praedicari coepisset?»

Ad haec medicus respondit: «Ecce Martialis est apostolus, sed quis est apostolatus eius?» Tum ego: «Gallia proprie, quia ipse primus eam ingressus est.» Et ille: «Mentiris, inquit, nam Gallia de apostolatu Petri est.» Et ego: «Totus mundus, non sola Gallia, de apostolatu Petri est; nam proprie ipsi claves regni coelorum traditae sunt et pascua ovium Christi. Verum proprie apostolatus ejus est Italia, quia eam praedicavit, et in ea occubuit et in ea jacet. Ita et proprie Gallia apostolatus est Martialis, quia eam primus illuminavit annuntians Dominum Jesum Christum, et in ea occubuit et in ea jacet. Ita proprie Hispania est apostolatus Jacobi, licet non eam ipse praedicaverit, sed quia corpus ejus per mare septem discipuli ejus [Col. 0100C] Gallaeciam advehentes, primi in Hispania Christi nomen annuntiaverunt, et ibi sepelierunt magistri corpus. Nam etsi Martialis proprium apostolatum non habeat, sicut procul dubio habet, eo quod tamen ab ipsius ore Christi in carne potestatem ligandi et solvendi accepit nequaquam profecto privaretur nomine apostoli. Responde etenim mihi, quis est apostolatus Pauli? Apostolatum Barnabae et Lucae et Onesimi et Silae et Timothei ostende mihi, quia et istos Ecclesia praedicat apostolos.» Qui cum taceret, aio: «Etsi illi apostolatum proprium non habent, tamen apostoli recte praedicantur, quia officium apostolorum adimpleverunt, id est gentibus evangelizaverunt. Nec enim omnes episcopi proprias sedes habuerunt, [Col. 0100D] nec omnes presbyteri proprias ecclesias, nec omnes abbates propria monasteria. Plerique etiam episcopi dereliquerunt episcopatus suos proprios, nec tamen ob hoc episcopi nomen amiserunt. Sic et nonnulli ex apostolis sine apostolatu proprio fuerunt, et tamen apostoli sunt. Quia vero sine dubio Gallia proprie apostolatus est Martialis tam Dei quam ipsius, tantocius Aquitaniae quam etiam priscorum Patrum nostrorum catholicorum intemerabilia testimonia multa sunt; ita ex omni parte Martialis perfecte apostolus est, quia et a Christo accepit ligandi dissolvendique potestatem, et in Galliam non sua propria voluntate, non suo arbitrio, non sua praesumptione, sed praecipiente Domino [Col. 0101A] et cogente Petro ingressus est evangelizare; insuper quod bene coepit, melius perseveravit, et apostolatum proprium, id est gratiam et annuntiationem fidei in gentibus Galliarum pro nomine Christi habet. Unde qui eum contendit non esse apostolum, necesse est contendat nullum esse apostolum nisi tantummodo duodecim, et ut radat nomen Pauli de litaniis de ordine apostolorum, nomina Barnabae, Cleophae, Marci et Lucae et Timothei, Onesimi et Silae et Judae, et universalem invocationem qua dicitur: Omnes sancti apostoli et evangelistae et discipuli Domini, et sit haereticus Hebionita. Cui nos catholici nequaquam patiemur acquiescere, sed vestigia priorum Patrum sequentes, nomen Martialis in ordine apostolorum invocabimus.» [Col. 0101B] Ad haec medicus ait: «Benedictus dicit non esse hanc invocationem aliorum qui non sunt nominati, sed collectionem qui jam sunt nominati apostolorum.» Et ego respondi: «Diabolus male interpretatur Scripturas, et iste haereticus male exponit litanias. Sapientior est omnis Ecclesia catholica isto uno haeretico. Nam si collectio est praenominatorum, superflua est. Si invocatio est tam praenominatorum quam eorum omnium qui nominati non sunt, quod sine dubio verum est, necessaria est, sicut et invocatio universalis angelorum, patriarcharum et prophetarum, innocentium et martyrum, confessorum et virginum, et omnium sanctorum, qui nisi ita invocentur, nominatim per singulos invocari non possunt. Nam praeter quatuor [Col. 0101C] evangelistas, sunt alii evangelistae, ut Lucas ipse in Actibus apostolorum commemorat Philippum evangelistam, qui unus fuit ex septem diaconis, qui eunuchum Candacis reginae baptizavit, et qui a spiritu raptus inventus est in Azoto, et pertransiens evangelizabat civitates. Non enim est ipse Philippus apostolus, ut quidam falluntur. Ipse est quoque Philippus, non apostolus sed evangelista, qui descendens in civitatem Samariae praedicabat illis Christum, per quem Simon Magus credidit, cui etiam primo adhaerebat. Et Paulus apostolus de aliis apostolis et evangelistis quos post ascensionem suam Dominus elegit multos, ait: Et ipse dedit quosdam quidem apostolos, alios autem evangelistas, alios vero prophetas et doctores. Nam Silas et Judas apostoli [Col. 0101D] ab aliis apostolis ordinati, prophetae dicuntur, et a prophetis et doctoribus Paulus ordinatus est apostolus. Porro de Vita Martialis apostoli, quam mentitur haereticus non esse antiquam, audi qualiter Donadeus monachus ejusdem apostoli, licet illitteratus, arguerit mendacii quemdam ante hos decem annos grammaticum alienum similiter fallentem. Ingeniose duxit hominem in basilicam vetustam Salvatoris, quae nimia vetustate tunc ruinam minitabat, et ante hos septem annos est diruta usque ad solum, et ait: Dic mihi si est vetusta haec basilica? Grammaticus stultus respondit: Etiam ante quingentos annos fuit vetusta. Mox ibi ostendit ei picturas multa antiquitate vix parentes, et ait: [Col. 0102A] Unde sunt istae picturae? Ille videns Martialem ministrantem Domino ad mandatum, et caeteras picturas sicut legitur in ejus Vita, rubore confusus non sine omnium qui aderant derisu professus est mendacium suum.» Medicus vero ad haec: «In uno solo vetere libro vel in litaniis si potueris eum mihi ostendere scriptum apostolum, credam.» Quod cum in pluribus ostendere possem, gavisus dixi: «Veni ad monasterium, et vide.» Ille noluit, quia longe hospitium habebat, et crastino inde ad alia loca abiit. Dixit etiam mihi: «Ego plus quam alii homines causa medicinae circumeo multa loca, et audio hoc reprobari ab omnibus, et a nullo laudari, et maxime propter Benedictum priorem qui contradictor est, qui affirmat omnibus propter hoc nasciturum esse [Col. 0102B] ab hoc usque ad quinque annos magnum scandalum in loco sancti Martialis, et venturam ibi magnam persecutionem, quia orationes de ipso sicut illi proferunt, non sunt Deo acceptabiles.» Cui ego: «O linguam praecidendam et a canibus devorandam!» Jannes et Mambres restiterunt Moysi, et iste Longobardus resistit veritati; non valet comprehendere veritatem, non suscipit ipse veritatem, et eos qui suscipiunt prohibet, et adducit sibi celerem perditionem. Sui auditores a veritate auditum avertunt, ad fabulas autem convertuntur. Simon Magus de Petro et Paulo apostolorum principibus Neroni dicebat: Isti homines contra regnum tuum agunt. Zaroes et Arfaxat de Simone et Taddeo apostolis dicebant: Venient ad vos inimici deorum et leges [Col. 0102C] vestras subvertent. Aman Agapites regi Assuero dicebat: Est gens Judaeorum in regno tuo quae proprias leges tenet, et inimica est tuis. Athenienses de Paulo dicebant: Novorum daemoniorum annunciator est iste. Pontifices et Pharisaei concilium contra Dominum tenuerunt, dicentes: Quid facimus, quia hic homo multa signa facit? Si dimittimus eum sic, omnes credent in eum. Judaei Pilato dicebant: Seductor ille dixit adhuc vivens: Post tres dies resurgam. Impedit nos Satanas, sed non erubescimus veritatem; reddat ei Dominus secundum opera ejus, quia valde resistit verbis nostris; habet speciem pietatis, sed virtutem ejus abnegat; habet zelum, sed non secundum scientiam. Ego vero, si fulminibus igneis consumerer in hac hora, nequaquam [Col. 0102D] testimonia sanctorum Patrum nostrorum transgrederer, sed exclan arem: Apostole Christi Martialis, salvum me fac. Si totum monasterium ipsius apostoli et tota civitas Lemovicensis omni modo hodie igne cremaretur, nec sic qui eum diligunt dimitterent puram veritatem ipsius, sed tunc ardentius et fiducialius clamarent: Apostoli tui Martialis, Domine, precibus adjuvemur, ut et a nostris reatibus absoluti, ab imminentibus periculis liberemur, per Christum Dominum nostrum. Porro sermonibus sapientium, licet paucorum, potius credendum est quam indoctae multitudinis vulgi opinionibus. Nam multitudo popularis nescit aliam auctoritatem praeter istam, dicens: Quid fecerunt [Col. 0103A] tot episcopi, tot abbates, tot sapientes transacti ante ducentos annos? Nunquam amplius audivimus Martialem esse apostolum. Cur hoc mutant isti sapientes? satis habet honorem. Et sic lingua venenata invidorum decidit in blasphemiam pungens talia. De illo gradu, ubi Deus eum posuit, tollunt eum, et faciunt eum ascendere ubi nunquam fuit; et ipsi Martiali hoc molestum est.

O aculei serpentis, o aspides surdae, o lingua toxicata diaboli, quae solita es sanctos Dei et ipsum Deum dilacerare; quae non desinis pervertere vias Domini rectas; quae in paradiso dixisti: Nequaquam morte moriemini, et protoplastos interemisti; quae dixisti de Filio Dei: Hic est homo vorax ac potator vini, et Hic est Joseph fabri filius; quae dixisti [Col. 0103B] per Pharaonem: Quis est Dominus, ut audiam vocem ejus? Nescio Dominum, et Israel non dimittam; quae dixisti Filio Dei: Haec omnia tibi dabo, si cadens adoraveris me; quae vis omnes cadere, nullum erigere; quae Judam de apostolatu dejecisti; quae aperis os tuum in blasphemias ad Deum, blasphemare nomen ejus et tabernaculum ejus, et eos qui in coelo habitant; quae corpora martyrum submergere fecisti, dicens: Ne Christiani sibi martyres facerent; quae per Simonem Magum de Petro apostolorum principe, dicebas Neroni: Hic est homo imperitus, piscator mendacissimus, nec in moribus, nec in genere, nec in aliqua praeditus potestate; quae Spiritum sanctum minorem Filio, et Filium minorem Patre dudum praedicabas, nunc praedicas [Col. 0103C] Martialem esse minorem apostolis; quin potius abnegas eum esse Christi apostolum. Sed, haeretice, canis invide, quicunque hoc dicis, recte in caput tuum mentiris: quia Christus Martialis magister fuit, Christus Martialem per se docuit, pro Christo Martialis multum laboravit, ut verus apostolus. Multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum. Quod praedicamus Martialem esse apostolum, contrarium est diabolo, delectabile Christo. Astutia diaboli adhuc dicunt nonnulli rustici: Magis volumus Martialem esse confessorem primum quam apostolum ultimum. Et hac de causa ab insulsis haec prava consuetudo dudum immissa est, quae modo ab eruditis penitus abscissa est. Docti enim credendi sunt potius quam vulgus, nec doctus assentiri [Col. 0103D] debet opinionibus vulgi, sed vulgus assentiri oribus docti. Docti enim fulgebunt ut splendor firmamenti, et qui ad justitiam erudiunt multos quasi stellae in perpetuas aeternitates. Quapropter hanc justitiam non in vanum ducimus praedicare. Vestigia enim Christi secuti sunt priores apostoli; post apostolos, martyres; post martyres, confessores; post confessores, virgines; post virgines, viduae; post viduas, continentes. Quot vero episcopi orthodoxi, quot Patres catholici, quot litterati lumina Ecclesiae ante nos Vitam Martialis legebant et credebant, licet si intelligerent, desidia tacerent? Quot eruditi ante nos in conspectu Dei cecinerunt: O quam gloriosus est miles fortissimus Martialis, [Col. 0104A] qui apostolorum junctus collegio, potestate ligandi atque solvendi accepta a Domino, non dissimili cum apostolis est honoris usus privilegio; et multa alia, in quibus apostolus praedicatur; nunc vero per unum Langobardum rusticum, putantem se esse grammaticum, derelinquet conventus eruditorum catholicorum veritatem antiquam Patrum nostrorum? Facilius possunt cervi camporum pasci in aethere quam sancta mater Ecclesia hanc suam purissimam veritatem derelinquere. Hanc sanam consuetudinem, etsi insulsi olim respuerunt, non tamen amiserunt, sed inviti et ignorantes ex parte retinuerunt scintillam, et eruditi in litaniis reservaverunt: ex qua scintilla reluxit modo ut sol pulchra veritalis consuetudo, glorificante Deo tempora [Col. 0104B] piissimi pastoris nostri Odolrici et episcopi Jordani. Quia ergo Martialem praedicamus in veritate apostolum, gaudet ipse, gaudet Deus, gaudent angeli et omnes sancti ejus. Tristatur diabolus, tristantur haeretici et invidi, et cum invidia sua moriuntur, nisi a diabolo disjungantur. Testificor coram Deo et Christo Jesu, qui venturus est judicare vivos ac mortuos, per adventum ipsius, et regnum ejus; testificor et coram Spiritu sancto, qui apostolorum pectora invisibiliter penetravit, si mihi visibilis modo appareret in facie mea Martialis ipse, et me interrogaret dicens: Quem me dicunt homines esse? ego sine aliqua haesitatione, confidentissime ac promptissime protinus ei responderem dicens: Alii apostolicum virum, alii unum de [Col. 0104C] episcopis, alii unum de ignotis sanctis, aut unum ex confessoribus. Et si dignaretur me interrogare dicens: «Odolricus vero abbas meus, et monachi mei, et episcopus meus Jordanus, Quem me esse dicunt? » ego protinus responderem, «Apostolum Dei.» Ego autem Ademarus indignus servus tuus veraciter credo, confiteor et dico quia tu es vere magnus et egregius, et nobilissimus apostolus Dei; et qui te contradicit esse apostolum, ira Dei cadat super illum, et sit perditio in adventu Domini nostri Jesu Christi Filii Dei, qui te per se ipsum docuit. Sed dubii, quia non audiunt nomen tuum scriptum in Evangeliis, te haesitant apostolum; verum ego credulus profiteor tacite praetermissum causa junioris aetatis tuae; cum et in Veteri Instrumento non numerarentur [Col. 0104D] Haebraei, nisi a viginti annis et supra. Fides, spes et charitas meum comitantur in ardua gressum, dum credo quaecunque Petrus a Christo secrete et cum duodecim audiebat, te quoque per eumdem Petrum tunc simili modo audisse, et ideo gentibus te fiducialius Christum praedicasse, et per te gaudeo in Deum similiter credere, omnesque haereses respuere, dum spero per te ad visionem summae Trinitatis me perventurum, et ipsa perenniter fruiturum, dum per te charius et ardentius diligo Dominum Jesum Christum. Quicunque a me vult auferre ut te corde non credam, et ore confitear Christi apostolum, auferre vult a me fidem, spem et charitatem, sine quibus nemo salvus esse poterit in aeternum. [Col. 0105A] Non acquiesco Longobardo, qui te abnegat interfuisse in coena Christi, qui mentitur ore suo venenato Dominum cum solis duodecim quasi latronem, non quasi regem liberalissimum coenasse. Sed assentio sanctis Patribus nostris, et scriptori Vitae tuae, et affirmo Dominum cum duodecim apostolis discubuisse, ministrosque habuisse, qui ei et duodecim apostolis ministrarent, et pocula propinarent, et quae necessaria erant deferrent. Non assentio vaniglorio Longobardo, qui te abnegat ab ipso Christo potestatem ligandi et solvendi accepisse; sed solide profiteor te tanto munere apostolico cum aliis apostolis a Christo sublimatum; ideo peto, apostole sancte, solve vincula omnium peccatorum meorum, et nunquam disrumpendis dulcissimi [Col. 0105B] amoris tui vinculis mentem meam ad te tenacissime constringe. Nunquam communicabo haeretico Hebionitae pseudomonacho, qui te abnegat in loco ubi Spiritus sanctus in igneis linguis super discipulos descendit, interfuisse: quin imo libera voce omnibus populis testificor non ibi solos duodecim, sed etiam multos alios discipulos ibi in Sion congregatos fuisse, et te inter eos repletum Spiritu sancto variis linguis magnalia Dei esse locutum, et cum aliis apostolis edoctum omnibus linguis invincibilem resurrectionis Christi testem exstitisse. Unde imploro per te ipsius Paracliti visitatione cor meum mundari ab omni errore, et sapientia, quae a Patre luminum est, sine fine coruscare. Dispereat haereticus velociter a facie terrae, qui omnibus praedicare non cessat Christi [Col. 0105C] ascensionem nullum alium praeter solos undecim apostolos vidisse, et ibi nequaquam te interfuisse. Ego enim vivens cum Christo, ego, qui nunquam moriar, ego, qui mortem non gustabo in aeternum, utpote credens in Christum, super montem excelsum ascendens, et in fortitudine vocem meam exaltans, omni creaturae cum omni fiducia adnuntio, sicut veritas est in Jesu; quia sicut testis est Aurelianus episcopus, quem resuscitasti a gemina morte, scriptor Vitae tuae cum undecim discipulis in Galilaeam, in montem ubi constituerat eis Jesus hortante Petro abiisti, ibique ab ipso Christo potestatem praedicandi, docendi, baptizandi, una cum Petro et reliquis apostolis accepisti, et postea in monte Oliveti ascendente ad Patrem Domino praesens fuisti, ubi [Col. 0105D] benedictionem pontificalem ab ipso Domino cum reliquis discipulis meruisti. Unde te, sancte apostole, non sine magno gemitu deposco, fac me oblivisci terrenorum, et quo Christus praecessit, incessanter suspirare ad coelos coelorum. Quod si Hebionita Longobardus ab infidelitate non discedit, discedat a societate orthodoxorum, rumpatur ab unitate catholicorum, abscindatur a contubernio omnium sanctorum, segregetur a consortio angelorum beatorum, quoniam nullatenus est de collegio sanctorum apostolorum. Comminatus est nos propter tuam gloriam et veritatem accusandos a se ante papam Romanum, omnem Aquitaniam propter te excommunicandam; in laqueo suo humilietur invidus haereticus, exsurgat [Col. 0106A] Dominus, et non praevaleat Longobardus. Tripudiet in te Petrus, quia tu es dilectus sibi coapostolus; papa Romanus Aquitaniae tuae communicet, non excommunicet. Te Petrus veneratur vere coapostolum; te papa Romanus non abneget vere apostolum. Te Petrus clamat charissimum fratrem; te papa non deneget dilectissimum Petri consortem. Pro te Petrus oravit fixis genibus; propter te gratias papa referat expansis manibus. Gratuletur in te omnis Roma, quoniam Petro solvit tributum omnis Aquitania tua. Verum si forte humana a divinis discorda verint judicia, si forte creditum fuerit veritatis inimicis potius quam amicis, nunquid corruptibilis papa poterit transcendere Petrum, cujus instinctu Christi praeceptis obedisti? Nunquid moriturus [Col. 0106B] papa poterit te excommunicare, quem Christus ascendens ad Patrem propria manu dignatus est benedicere? Nunquid vermis efficiendus papa poterit excommunicare Dei Filium, qui tibi cum reliquis apostolis contulit ligandi solvendique pontificium? Nunquid humanus papa poterit excommunicare Spiritum sanctum, qui tibi cum reliquis discipulis contulit scientiam omnium linguarum? Nunquid fragilis papa poterit excommunicare Aquitaniam tuam, quam fecisti cohaeredem Christo in vitam aeternam? Nunquid pulvis et cinis papa poterit excommunicare Ecclesiam Dei, quam tu ab idolis emundasti, et ab omni haeresi semper illaesam servasti? Nunquid futurum cadaver papa poterit ne te praedicent apostolum prohibere episcopos tuos, quos [Col. 0106C] tu una cum omni Gallia praesentabis Christo in die judicii, manipulos laborum tuorum, in horreo coelesti salvandos?» His et talibus, amen dico vobis, insatiabiliter Martialem apostolum Dei alloquerer, si eum contemplarer. Quod vero nonnulli bruti et pusillanimes aiunt, peccatum est, quia praedicamus eum apostolum, et Deo et illi est molestum; ego verus Christicola Ademarus ante praesentiam Salvatoris, qui venturus est judicare vivos et mortuos, et saeculum per ignem, et ejusdem Genitricis intemeratae et perpetuae virginis Mariae, ac beati apostolorum principis Petri, testor et opto super me sit hoc peccatum hic et in futuro in aeternum. Vere si hoc peccatum super me haberem, beatus omnino fierem; non enim est hoc peccatum, sed pietas maxima. Iterum [Col. 0106D] adhuc pronuntio ante conspectum Dei, et omnium in coelo habitantium, si gloriae Dei vel ipsi Martiali, vel alicui sanctorum, qui jam ex hac vita transierunt, molestum aliquo modo est eum praedicari apostolum, hac ipsa hora, quae est quasi sexta diei, hoc ipso articulo temporis, quo hoc scribo, hoc momento, hoc atomo moriar corpore, et ultra non vivam. Duae missae, quas hodie mane sexta Sabbati continuas in honore vivificae crucis, unam sponte, alteram obediens necessario jubenti et roganti abbati Amalfredo, super corpus beati Eparchii celebravi; si, inquam, hoc Deo displicet, non sint mihi in adjutorium, sed statim, sicut solus intra ecclesiam [Col. 0107A] scribo, hac ipsa hora animam reddam. Christus ubique est.

Christus me vivere vult, Christo gratum est Martialem praedicari a nobis apostolum. Est enim vere apostolus. O seniores Patrum, quibus hanc epistolam scribo, adhuc auribus accipite blasphemos Langobardi inter pocula sermones. Nam contrarius apostolo jubenti cum silentio panem manducandum, non in capitulo matutino, non in loco sobrietatis, sed jam escis distentus, piscibus refectus, vini meri poculis madidus, in refectorio fratrum jubebat lectorem silere multoties, et non de ipsa lectione, sed de apostolo Martiale, fratribus convivantibus, saepissimos sermones faciebat ita derisorios, quod non sine immensa cordis mei amaritudine dico, ut omnium [Col. 0107B] aetatum fratres ad lascivum risum et cachinnum dissolveret. Ita tota prandia et coenas per dies ferme quadraginta Augusti et Septembris mensium alternatim manducabat et bibebat, sibi et Christo apostolum Martialem blasphemabat nobis. Epulae suae, blasphemiae nostrae. Haec erat sua crebra repetitio quotidiana: «Ego, inquit, sum nepos abbatis de Clusa; ipse duxit me per multa loca in Longobardia et Francia propter grammaticam; ipsi jam constat sapientia mea duo millia solidis, quos dedit magistris meis. Novem annis jam steti ad grammaticam, et adhuc cum scolasticus. Sumus novem scholastici, qui simul discimus grammaticam, et sum ego valde perfectus sapiens. Habeo duas magnas domos plenas libris, et adhuc non omnes eos legi, sed quotidie [Col. 0107C] meditor in illis. Nullus liber est in tota terra quem ego non habeam. Postquam exiero de schola, non erit subtus coelum tam sapiens ut ego. Ego ero abbas de Clusa post mortem avunculi mei, jamque sum electus ab omnibus; et nisi tales conversi mali monachi fuissent, qui non curant nisi de hypocrisi et de rusticitate, qui mihi hoc abstulerunt, jam ex multo tempore essem consecratus abbas. Ego sum prior de Clusa, et scio bene facere sermonem de littera. Dicunt isti Lemovicani stulti, quia in Francia praedicant apostolum esse sanctum Martialem, et quia mittunt eum in litaniis ante martyres, hoc falsum est; ego enim multis annis steti in Francia, et nunquam ibi audivi etiam nomen ejus in aliquibus agendis nec in totis litaniis. Francia nihil [Col. 0107D] scit de ipso: nescit si est apostolus, aut martyr, aut confessor. Nulla ibi de eo fit commemoratio etiam in suo natalitio. Nunquam deberet esse hoc cogitatum. Quis fuit unquam tam ausus qui hoc diceret? Quis ausus fuit Martialem praedicasse apostolum, nisi prius grande generale concilium omnium episcoporum Galliae et Italiae, una cum papa Romano congregaretur, et ibi esset probatum si est aut non est apostolus. Ego totum unum concilium bene scio disponere, tam sapiens sum. Et si ego primus affirmarem, tum posset hac causa existere; in Aquitania nulla sapientia est, omnes sunt rustici. Et si aliquis de Aquitanis parum didicerit grammaticam, mox putat se esse Virgilium. In Francia est sapientia, [Col. 0108A] sed parum; nam in Longobardia, ubi ego plus didici, est fons sapientiae. Ego propter hanc causam, conducam omnem Aquitaniam ad tale placitum, in quo nullus clericorum sciet se adjuvare. Nam ego aut ibo ad papam Romanum propter hanc praesumptionem, aut mittam ei litteras meas sicut scio componere. Et iste papa est valde asper homo et ferus, et male iracundus et saevis moribus; et mox ex quo audiet novum apostolum esse erectum in Gallia, excommunicabit omnes episcopos et omnes ecclesias et monasteria totius Aquitaniae, ut nullum sacrum ministerium ibi amplius celebretur, quousque hoc sit omnino destructum, et poenitentia publica pro hoc sit ab omnibus facta. Et postea per testamenti praeceptum excommunicabit, ut jam ultra [Col. 0108B] in futurum hoc amplius nullatenus praesumatur.»

Itaque duo pseudomonachi nostri a Buxetia reversi, mox gementes coeperunt nobis dicere: «Heu! male fuimus nati; omnes mortui sumus, nisi Deus misericordiam nobis fecerit.» Tum ista quae supra retuli, et multo alia majora quae audierunt ab illo muscipula diaboli Longobardo, coeperunt nobis enarrare. Ego vero, confisus hanc contrarietatem accidere propter majorem futuram firmitatem, et quia quo plus contradicitur, eo plus veritas affirmatur, simulque pro nihilo ducens ostentantem Longobardum (audieram enim eum Lemovicas, ut supra dixi, barbarismis male corrumpere Latinitatem, et stultos mores ei inesse; nam iram suam nequaquam celare poterat, et contentionem in nos sua defensione amabat, [Col. 0108C] intellexeram), vel quia tot prudentes Ecclesiae Lemovicensis viros judicabat erroneos, vel quia solus exoticus neque invitatus, videri magister volebat pluribus (culpa est enim superbiae meliorem velle docere); simulque quia confestim appulit animus hanc vobis scribere epistolam ad refellendos vecordis errores, curiose minutius sciscitatus sum ab eis haec omnia dicens: «Unde nostis si ipse est sapientior nobis?—Ultra, inquit, omnes homines est sapiens quos unquam vidimus. Nullum ita tota die loquentem audivimus. O quam loquax est! nulla hora lassatur a locutione. In quocunque loco fuerit stans, sedens, ambulans, jacens, ita defluunt verba ab ore ejus veluti aqua a fluvio Tigride. Ipse mandat omnem locum Buxeriae [Col. 0108D] sicuti abbas, omnes monachi, et laici, et clerici nihil agunt sine nutu ejus; ipse est enim prior praelatus. Multitudo populi et militum, nobis praesentibus, ad eum quasi ad principem desiderantium eum audire loqui festinabant; quos ipse tota die ferens verba, omnes pertaesos reddebat, ipse vero non lassabatur. Qui vero recedebant, dicebant: Nunquam sic eloquentem grammaticum vidimus.» Quibus ego: «Non multitudo, inquit, eloquentium, sed multitudo sapientium sanitas est orbis terrarum. Sapiens verbis innotescit paucis. Et monachus pauca verba et rationabilia loquatur, et linguam ad loquendum prohibeat, et taciturnitatem habens usque ad interrogationem non loquatur. Stultus, si tacuerit, [Col. 0109A] sapiens reputabitur. » Tum illi: «In hac terra non reputatur sapiens, nisi multum fuerit eloquens. Sed de sancto Martiale valde sumus tristes; nam valde placebat nobis eum praedicari apostolum; amodo vero revertendum nobis est ad solitum usum. Ipsi enim Lemovicenses monachi, qui ante corpus ejus astant, post non multos dies revertentur ad pristinum morem, et non vocabunt eum ultra apostolum, sed confessorem, sicut Benedictus affirmat, et erit hoc magna derisio coram omni saeculo.» Quibus ego. «Haec est visio mea, quam hac nocte exhorrebam. Duo parvi, sed valde fetidi serpentes erant colore tetro, ascendentes de vallo inaquoso, sed humido, inter se ludentes et luxuriantes, et corpore immoti in superficie valli. Quos quidam monachi [Col. 0109B] admirantes et ridentes spectabant libenter; verum ego pro fetore maligno potius exsecrans quam fugiens, videbam eos in cavernulis suis reabscondi, quasi fugiendo velocius. Videbam item in summitate fossati ipsius tertium serpentem turpissime variatum, non plus uno cubito longum, inflatum nimio veneno, medium de foramine exire torpidum, met evomentem venenum, qui exhalabat exsecrandum fetorem; quem, qui circumstabant, dicebant esse matrem duorum serpentium. Quem a longe clausis naribus meis dum coepissem spectare, ille velut visum meum erubescens, paulatim retrorsum repens, in foramine suo delituit. Intellexi duos serpentes duos esse vos pseudofratres, tertium vero doctorem vestrum Longobardum, quem ultra nequaquam vocabo [Col. 0109C] Benedictum, sed nomine digno censebo Belitonium, hoc est, Belial sonum, quia per os ejus diabolus sonat. Est siquidem proprium Satanae non per charitatem admonere, sed per superbiam derogare, per invidentiam aliorum claritatem obfuscare. Sed cum sciam difficile erigere, et facile esse diruere veritatem, nullatenus miror vos pro uno ignoto magistro in momento reliquisse bonum, quod me per multum tempus suadente, qui sum a puero non incognitus, testimoniis aeque et auctoritatibus virorum probabilium fervescentibus vix inchoastis. Melius tamen fuerat vobis rectitudinem hujus veritatis licet cognitam non inchoasse quam inchoatam dereliquisse.»

De alio etiam monacho saeculari, licet inter regulares [Col. 0109D] Angeriacensis coenobii ad horam conversetur, ejusdem nominis, praenomine autem Salgionio, scitote, o viri clarissimi quibus haec scribo, et ipse in quantum potest, adversarius est huic veritati, adeo ut in conventu nostro publico die quodam hospes, audiens nos in litaniis nomen Martialis in choro apostolorum canere, mox ibi coram omnibus maximum tumultum et murmur et scandalum moveret, et deinceps quartum in ordine confessorum elata voce proferret, qui quartum decimum in ordine apostolorum pronuntiatum fuerat. Quem cum palam coram abbate et fratribus arguerem, ait jurgans: «Quod nunquam antea dictum est, hoc modo dicemus?» Cui Gauzbertus: «In itinere, inquit, Romae [Col. 0110A] vidi jam olim quemdam praecipuum comitem Almannum, cujus linguam intelligere non poteram, nisi in psalmis et litaniis et lectionibus, cujus capellani ante eum quotidie circa horam tertiam litanias sanctorum dicebant, et quotidie illos audiebam Martialem pronuntiare in ordine apostolorum.» Tum Salgionius: «Et ego, quando euntes in Hierosolymam intravimus mare, vidi quemdam Joannem monachum, fortissimum grammaticum, ex civitate Remis, qui in navi similiter quotidie Martialem pronuntiabat in ordine apostolorum.» Et Gauzbertus ait: «Ego nisi per memetipsum ab extranea gente et barbara lingua audirem, non crederem eum esse apostolum; tu vero, qui, ut dicis, exemplum simili modo ab alienis audisti, cur adversarius es? Quia [Col. 0110B] nunquam, inquit, hactenus talis consuetudo fuit inter nos, et omnes episcopi et abbates nostri sunt propter hoc tristes, et volunt mittere epistolas papae Romano, ut hanc novam praesumptionem fieri prohibeat.» Et ego respondi: «Si papa, subripiente consilio invidorum, hoc prohibet, tamen obedire oportet Deo magis quam papae Romano. Nulli etenim papae data est potestas vel absolvendi vel excommunicandi sanctos apostolos Dei, vel prohibendi Ecclesiam Dei a bene faciendo et recte loquendo.» Et ille: «Cur hoc inchoasti sine licentia sua?» Tum ego. «Et tu, inquam, cur effectus es de canonico monachus sine licentia sua? Nunquid non ante Martialis fuit apostolus quam in urbe Roma esset aliquis papa constitutus? Nunquid non simul cum [Col. 0110C] Petro Romam venit? Nonne in Hierusalem fuit a Christo apostolus constitutus, et in Sion per Spiritum sanctum scientia omnium linguarum edoctus est? Non enim de urbe Roma, sed de Sion exivit lex, et verbum Domini de Hierusalem. Si qui vero apostoli ordinati sunt Romae, requirant apostolatum suum Romae. Martialis enim in Hierusalem apostolus ordinatus est, ubi fons Christianitatis, ubi vinea fuit balsami, ubi mater est omnium Ecclesiarum Sion. Nam et quod legitur in quibusdam Annalibus: Natalis Martialis, qui ab apostolis ordinatus est, simili modo legitur de Jacobo apostolo: Natalis, inquit, Jacobi fratris Domini, qui ab apostolis primus Hierosolymis ordinatus est episcopus. Non enim apostoli eum consecrarunt, qui a Christo consecratus [Col. 0110D] erat, sed compulerunt suscipere regimen Ecclesiae. Pari modo Martialis tantae dignitatis est apostolus, ut ab apostolis non consecratus, sed unanimi consensu primum deputatus sit regimen suscipere in provincia et in urbe adhuc ignota, sed a Domino postea Petro ostensa. Ideo Petrus ait: Lemovicam tibi Christus commendat. Christus, inquit, non ego. Clementi vero quem de gentili Romano Christianum fecerat, alio modo Romanam urbem injunxit Petrus, dicens: Te episcopum Romae ordino, et tibi meae praedicationis et doctrinae cathedram credo. Et tibi trado a Domino mihi traditam potestatem ligandi atque solvendi, ut de omnibus de quibuscunque in terris decreveris, hoc decretum sit in coelis. Tunc in [Col. 0111A] medio coram omnibus manum ei imposuit benedicens, et in cathedra sua eum sedere compulit. Hoc ipsum antiphona demonstrat antiqua: Sanctus Martialis ad praedicandum Galliis delegatus, subauditur a Domino, quia Dominus ante deputaverat Galliam ad praedicandum, ad quam postmodum praecepit ire per jubentem, imo suadentem et hortantem Petrum. In qua regione primum Lemovicensibus sermone et signis salutem pandere suscepit. Si enim hanc antiphonam ad alios verteris apostolos, recte constabit hoc modo: S. Petrus ad praedicandum Italis delegatus, Romanis civibus jubentibus caeteris apostolis semina fidei eroganda suscepit. Sanctus Andreas ad praedicandum Achaiae delegatus apud urbem Patras, suadentibus aliis apostolis, praedicationem suscepit. Licet enim, ut liber Clementis ait, Barnabas primus [Col. 0111B] Romanis exortus sit praedicare, tamen sine effectu et fructu reversus est Orientem. Et si calicem Aurelianensis ecclesiae, quem, sancto Evurtio episcopo [Col. 0112A] celebrante missam, fertur divina manus benedixisse, nemo postmodum mortalis praesumpsit benedicere, quomodo Martialem, quem Christus manibus suis benedixit episcopum cum caeteris apostolis, ultra aliquis mortalium benedicere pontificem praesumeret? Et si benedictio patriarcharum tantam vim habet, ut dum barbas et coronas clericorum benedixerint hoc tantummodo dicentes: Benedicta sit barba vel corona tua, aliorum episcoporum benedictione non opus sit; multo magis benedictio ipsius Domini, qua elevatis manibus apostolis benedixit, tantam virtutem habuit ut altera consecratione ab aliquo mortalium ipsis alterius nullatenus opus esset.» Ille vero respondit: «Ipsi principes saeculares hoc vituperant.» Cui ego: «Non omnes, inquit, qui ipsum Christum aut apostolos ejus loquentes [Col. 0112B] audierunt verbum Dei, receperunt. Et hoc tempore obsequium amicos, veritas odium parit.»

Hoc Acrostichon scripsit Ademarus servus Xristi, id est monachus, ex praenobili familia Cabannensi, Ecolismae in sancti Eparchii coenobio institutus, cujus Chronicon et Commemoratio abbatum basilicae sancti Martialis exstant in tomo secundo Bibliothecae Labbeanae. Florebat hic auctor anno 1030, quo tempore Historiam pontificum Romanorum Damaso ascriptam Roho praesul Ecolismensis describi curavit opera ipsius Ademari, ut testantur superiores versus appositi in fronte codicis, qui modo in Uticensi monasterio asservatur, desinitque in Leone IV.

Non ab re erit hic subjicere titulum et clausulam, quam idem Ademarus apposuit membraneo codici ecclesiae sancti Martialis apud Lemovicas, qui codex complectitur quatuor libros Amalarii de divinis Officiis, in quorum titulo haec leguntur:

Incipit praefatio Symphosii Amalarii clerici, in libros De divinis officiis, ad Ludovicum imperatorem.

Et in fine codicis: Explicit liber Symphosii Amalarii presbyteri venerabilis De divinis officiis, quem misit ad Ludovicum et Lotharium reges, filios Caroli Magni imperatoris: quem librum in hoc corpore transcribi curavit Ademarus indignus monachus in honorem Dei et sancti Benedicti. Quae idcirco huc refero quod SYMPHOSII praenomen nusquam legerim tributum Amalario, qui in eodem codice tantum Presbyter et clericus appellatur.

Quondam, ut novit fraternitas vestra, dilectissimi, gravior afflictio et, ut ita dicam, plaga plagarum per omnia Lemovicensium crassabatur loca et per alias in circuitu civitates, ideoque ad beatum Martialem suae salutis medicamentum omnis confugiebat populus, quam plebem districtius in praesenti miseratio castigabat superna, ut caeteri timorem haberent, nec inobedientes jussis episcoporum essent in ecclesiasticis statutis, et ne illi qui puniebantur aeterna postmodum plecterentur ultione. De talibus nimirum scriptum est: «Quem diligit Dominus corripit; flagellat autem omnem filium quem recipit.» Et Paulus ait: «Quod si extra disciplinam estis, cujus filii estis? Ergo adulteri et non filii estis.» [Col. 0115B] Item propheta: «Castigans castigavit me Dominus, et morti non tradidit me.» Quod flagellum populo Lemovicensi non ad consumptionem, sed ad correctionem provenisse constat, dum hac de causa cuncta gens Aquitanica poenitentiam pro commissis egit, et sacerdotum monitis obtemperans, filia pacis est facta, quia pax episcoporum super eam requievit. Si, inquit Dominus Apostolis, ibi fuerit filius pacis, requiescet super illum pax vestra; sin autem, ad vos revertetur. Eo vero tempore quo haec facta sunt, antequam ad locum Montem Gaudii corpus sacratissimum transveheretur Aquitanici patroni, contigit jam advenisse ad synodum Lemovicensem Burdigalensis urbis, hoc est secundae Aquitaniae metropolitanum, cujus fides tacenda non est. Cum [Col. 0115C] enim sol occidisset et ipse metropolitanus ante beatum Martialem ab oratione surrexisset, coepit divertere ad hospitium, sed ardentium ululatum graviter ferens et fetorem intolerabilem ignis qui de miserorum vaporabat corporibus, in gemitu et in lacrymis prorumpens, extensis manibus contra apostoli sepulcrum, clamavit voce magna, dicens: «O pastor et illuminator Aquitanorum, exsurge in adjutorium populi tui. Cur dormitas miseris! Tam tristem, rogo, aufer calamitatem, infernales has regnare poenas non amplius juxta corpus tuum permittas. O Martialis, speculum virtutum, o princeps Patrum, ubi est quod legimus te in carne fuisse ejus discipulum qui in populo Judaeorum sanabat [Col. 0116A] omnem languorem et curabat omnem infirmitatem; qui dolores nostros abstulit, et infirmitates portavit, cujus livore sanati sumus? O claritas episcoporum, decus Ecclesiarum, ubi est quod legimus te in coena ministrum Salvatoris fuisse, quando suis pedes lavit discipulis? O minister pietatis, ubi est quod legitur te a Domino cum aliis apostolis potestatem accepisse ligandi atque solvendi? Nobis certe ab antiquis traditum est Patribus nostris omne te donum gratiarum cum aliis accepisse apostolis. Quid illud dicam, o pauperum exspectatio, miserorum consolatio? Nonne verum tenemus fuisse a te nostrae sedis Burdegalam urbem Deo acquisitam, et tui per mulierem a te baptizatam impositione baculi principem civitatis continuo a morbo curatum pessimo? Nunquid [Col. 0116B] non in eadem urbe tuo sopitum est baculo incendium aestuans? Rogo, si ob plebis reatum ignis ab ore tuo exit qui devorat inimicos tuos, tamen te esse ostende ejus discipulum qui fons misericordiae est. Coram omnibus astantibus in veritate fateor quia, nisi hanc, antequam ab hac recessero urbe in his qui praesentes nunc sunt, restinxeris flammam, nisi istam tribulantium multitudinem a te videro curatam, non credet ultra mens mea his quae de te lego magnifica, nec ulterius tuum ad hanc civitatem ero expetiturus patrocinium. Frustra mihi appellaberis Domini discipulus, incassum mihi vocaberis Occiduae genti a Deo directus apostolus, nisi in oculis meis comitetur misericordiae effectus. Te omnes [Col. 0116C] Aquitaniae monarchum, te plebem cui praesideo Burdegalensem baptismo tinxisse mihi in vanum pronuntiabunt, nisi quod oro pro salute dolentis hujus multitudinis impetravero. Virga tua, quae in urbe sedis meae pro pretioso hactenus custodiebatur thesauro, mihi vilis aestimabitur, nisi cor meum exhilaratum de medela istorum reddideris.» His peroratis ad hospitium archiepiscopus recessit. Erat autem per totam urbem intus et foris virorum et mulierum prae dolore gementium clamor sine requie, et fetor intolerabilis, qui de incendio corporum exhalabat. Tum ecce ipsa media nocte apparuit signum super basilicam sancti Petri, in qua beati Martialis sepulcrum esse videtur. Nam cernentibus innumeris sed divo jacentibus in [Col. 0117A] excubiis lumen de coelo coruscans super locum sepulcri descendit, in suo jubare totam civitatem quasi lux diei meridiana per unam fere horam illuminavit. Omnes autem qui in urbe erant languentes repente sani facti sunt, et, cessante dolore et gemitu, requies et silentium omnibus factum est. Fuerunt vero numero septem millia et eo amplius eorum qui eadem noctis hora sanitatem receperunt, virorum et mulierum, dantium gloriam Deo coeli et ad propria incolumes redierunt. Ipsa denique noctis hora memoratus episcopus in lecto quiescens vidit in sopore profundo talem visionem. Astabat ei splendidus in veste fulgenti vir quidam qui urceum plenum aqua porrigebat ei, dicens: «Mandat tibi Martialis discipulus Domini nostri Jesu Christi ut de [Col. 0117B] hac lympha refrigeres populum aestuantem flammis, et bene habebunt.» Experrectus a somno pontifex, dum secum de tali miraretur visu, et omnia quieta sentiret, intellexit misericordiae rorem divinitus in plebem stillari, sicut et inelucescente mane probavit. In illo tempore siquidem ex tum talis in ipsa patria paulatim cessare plaga coepit ut aperte constaret Aquitanicis ipsum esse protectorem in coelis qui eos olim veram fidem docuerat in terris. Verum ad illam beatam congregati pariter sunt translationem episcopi septem quasi angeli septem Ecclesiarum, ut ipso sacro septenario nobis doctoris translatio celebrior esset. Septem vero Ecclesiae quarum pastores ad eamdem translationem simul tunc convenerunt, hae sunt sedes Bituricensis atque [Col. 0117C] Burdegalensis, Sanctonicensis etiam et Arverniensis, nec non et Aniciensis atque Petrocorensis, simulque Engolismensis. Hi septem Ecclesiarum principes una cum primate Lemovicensi, populorum optimatibus et Aquitaniae ducibus summopere in eodem concilio Domini legem observari ab omnibus sanciebant, quemadmodum per prophetam Dominus testatur dicens: «Labia sacerdotis custodiunt scientiam, et legem requirunt ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est.» Ante omnia pacem et justitiam observari monebant, ut legis docti inter virum et virum querelas juste finirent, et, oppressionibus pauperum et violentiis rapacitatis procul exclusis, pax et amica quies in regno Aquitanico deinceps permaneret; qui vero pacem violarent, tanquam [Col. 0117D] rei majestatis a liminibus exploderentur Ecclesiae, et a corpore et sanguine Domini extorres et a fidelium consortio et colloquio remoti, infamia perpetua notarentur, donec per satisfactionem condignam ab episcopis iterum matri Ecclesiae reconciliarentur. In eo concilio secundum legem Domini benedictionem proposuerunt et maledictionem; benedictionem obedientibus, maledictionem inobedientibus. Caeteri autem urbium Aquitaniarum pontifices, illa soluta in pace synodo, e vestigio advenerunt, confirmantes quae ab eis confirmata fuerant, et condemnantes quae illi condemnaverant, ut unitas in pace Ecclesiae permaneret. Cujus concilii decreta antistiti Romanae sanctae et apostolicae sedis [Col. 0118A] miserunt; quae idem Romanus papa gratanter suscipiens, auctoritate apostolica roboravit, et de pace Ecclesiae admodum in Domino gratulatus est, simulque de tam pretiosi patroni translatione; et, ut haec per singulos deinceps in memoria haberentur annos, consono decreto sancitum est ad laudem et gloriam Domini nostri Jesu Christi, cui est honor, virtus et gloria in saecula sempiterna. Amen.

In translatione beati Martialis, quae Lotharii temporibus facta est, ut bene nostis, dilectissimi, in Montem Gaudii propter illuc primum translata ejusdem membra patroni omnis populus Aquitanicus cum episcopis et majoribus natu ac principibus ascendebat ad orationem, ut non incongrue illis diebus [Col. 0118B] laetitiae illud congrueret prophetiae vaticinium: «Venite, ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei Jacob, et docebit nos vias suas, et ambulabimus in semitis ejus, quia de Sion exibit lex et verbum Domini de Hierusalem.» Qui locus nomini congruere videtur: erat enim ibi typicus, imo verus mons Domini, idem discipulus Christi, cujus sacra illuc membra ad tempus ob gaudium Christianorum erant translata; idemque qui per tribum Benjamin ex Jacob patriarcha originem traxit, non inconvenienter dici videtur domus Dei Jacob. Domus quippe, hoc est habitaculum Dei Jacob permansit, qui cum aliis apostolis in carne secutus toto corde dilexit eum de quo legimus: «Ego sum Deus Abraham, Deus Isaac, Deus Jacob.» De talibus profecto Dei domibus [Col. 0118C] ait ipse Dominus: «Si quis diligit me, sermonem meum servabit, et Pater meus diliget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus.» Haec domus Dei Israel vias Dei gentem docuerat Aquitaniam, gentes erroribus olim deditae coeperant ambulare in semitis justitiae. Tunc illis de Sion exivit lex et verbum Domini de Hierusalem cum Martialis, qui in Sion cum aliis praedicatoribus omnem scientiam per Spiritum sanctum in linguarum ignearum visione edoctus fuerat, legem novae gratiae occiduis evangelizabat, et verbum Domini quod in Hierusalem ab ipso magistro Salvatore Jesu Christo didicerat provinciis Galliarum primus omnium ostendebat. In eo autem conventu qui magnum concilium dicebatur, episcopi, qui ad eamdem patroni [Col. 0118D] convenerant translationem, omnes docere summopere festinabant viam Domini, ut per viam pacis et veritatis incedere satagerent, nec a tramite justitiae, sequentes cordis sui pravitatem, deviarent, potiusque Patrum institutis quam diaboli suggestionibus obedirent, et de illa patroni translatione ita gauderent ut morum et actuum emendationem sibi reportarent. Coruscabant sane multa miracula ad ipsius apostoli pretiosissimum corpus. De quibus, quoniam satis notum est vobis qui inpraesentiarum ipsi vidistis, per singula non necesse est narrare, ne dies antequam sermo claudatur. Libet tamen hoc solum meminisse quod, invento corpore sancto, quicunque daemoniaci et aliis variis languoribus detenti adfuere ad ejus [Col. 0119A] sepulcrum sanati sunt; sed et hi quos ignis devorabat, eadem hora sensere refrigerium. Aliis denique cum sanitate ad sua regressis, iterum multo plures alii de longe adducebantur, e quibus totam videres urbem intus et per circuitum foris plenam. His autem qui sani erant luctus et clamor atque fetor languentium nimis oneri erat. Cum autem psallentium chorus patroni membra de sepulcro in basilicam Salvatoris, quae regalis dicitur, in arca aurea portaret, multitudo infinita illa ardentium mox curationem plenam meruit, et omnes clamabant dicentes: «Benedictum nomen Salvatoris Domini nostri Jesu Christi qui per beatum Martialem propitius fuit populo suo. Nec silere debemus quod aperto interiori vase quod sanctum retinebat corpus, odor [Col. 0119B] suavissimus emanabat et omnium adstantium nares jucundo reficiebat odore. At vero eadem sancta membra cum sacerdotum manibus de sepulcro inferrentur in vas aureum ubi recondita sunt, ecce subito terrae motus factus est magnus, ita ut major ecclesia cum omnibus qui in ea erant concuti videretur, nec tamen occidit, sed et super populum tantus terror irruit ut nullatenus mortem se evadere posse crederet, eademque hora qui a daemonibus vexabantur curati sunt, eratque hora diei tertia, et sic in ecclesiam majorem sacra pignora deinde imminente nocte latenter propter irruentem populum cum jejunio ministrorum in Montem Gaudii perlata sunt. Et sicut tota illa praeterita nocte in aperiendo [Col. 0119C] sepulcro sacerdotes Domini cum pontifice laboraverant, ita foris chori psallentium jejuni eamdem noctem in psalmis et laudibus duxere pervigilem. Hi autem qui intrinsecus tam tremendum arripuerant opus, confecti jejunio ab ipsa prima noctis hora instabant, et psalmorum consummata melodia, celebratis circa pullorum cantum mysteriis, confortati corpore et sanguine Redemptoris, ad extrahendos lapides manus miserunt. Merito itaque, divina eos Patres inspiravit dignatio, quatenus communi consensu hunc diem per singulos in reliquum annos in memoriam divinae laudis decernerent, quia in ea et miracula superna et gaudia Christianorum, atque pax et requies Ecclesiarum claruerunt. Et postea, ut aeterna hujus festivitatis esset commemoratio, in [Col. 0119D] loco praefato ubi sacra patroni membra per aliquot dies requieverunt, ecclesiam in ejus nomine novam dedicaverunt. Nam de ipso monte Gaudii ad sanctum ejus sepulcrum, antequam absolveretur synodus, iterum relata sunt. Per omnia benedictus Jesus Christus Dominus noster nunc et in aeternum. Amen.

Episcopi qui tunc ad eamdem convenerant translationem probabiliores hi sunt: Dacbertus archiepiscopus, Gondebadus archiepiscopus, Hilduinus primas episcopus, Abbo episcopus, Grimoardus episcopus, Stephanus episcopus, Frotarius episcopus, Gissabertus episcopus.

Haec autem facta sunt per annum Dominicae incarnationis nongentesimum atque nonagesimum quartum, [Col. 0120A] complentibus magnis turbis populorum omnia loca per circuitum urbis ad duodecim amplius milliaria sub aperto divo serenti coelo admodum jucundante.

Quemadmodum, dilectissimi, dedicata ecclesia a laudibus die noctuque divinis cessare non debet nec a sacrorum ornatu vacua manere, ita mens Christiana a Dei nunquam laude torpere nunquamve a bonae operationis decore sterilis debet persistere. Et ut sacrilegium constat esse ecclesiam violare, ita eum qui jam baptismo purificatus domus Dei meretur esse, periculosum est temere a quoquam infestari; quia, cum viri sancti a perversis affliguntur, Deus qui eorum habitator est, ad iracundiam provocatur. [Col. 0120B] In sanctis quippe viris Deus infestatur, dicente ipso per prophetam: «Qui vos tangit, tangit pupillam oculi mei.» Qui autem Ecclesiam honorat, matrem profecto suam, et Dei sponsam honorat, imo ipsum Ecclesiae caput Christum prorsus honorare videtur. Sic enim apostolis dictum est: «Qui vos audit me audit, et qui vos spernit me spernit.» Et item: «Amen dico vobis, quia tolerabilius erit terrae Sodomorum et Gomorrhaeorum quam illi civitati quae vos pacem praedicantes non receperit.» Haec propter hodiernae festivitatis laetitiam congruere videntur, quia, cum hujus templi dedicationem, quae in Salvatoris pollet proprio nomine, annuatim replicamus, occasionem vobis utilia loquendi non incassum invenimus. Unde illud advertendum quod, [Col. 0120C] si in oratorio dedicato homicidium vel aliud nefas quodlibet perpetratum, vel si ipsum templum a gentilibus sive haereticis pollutum fuerit, nisi prius reconciliatione episcopali iterum per aquam sanctificatum fuerit, nullatenus ibi peragi potest opus Dei. Dicente enim Apostolo: «Quae societas luci ad tenebras, qui autem consensus templo Dei cum idolis?» Non dissimili ratione quisquis post baptismum graviorem admiserit noxam, jam indignus Deo est, quia principali facinore contaminatus est donec iterum baptismo poenitentiae lavetur, et lotus sanctae communioni sacerdotali reconcilietur auctoritate. Omnes ergo qui in baptismatis fonte spopondere, tanquam immaculata domus Dei finetenus custodiant, ut integer spiritus eorum et corpus in adventum [Col. 0120D] Domini servetur. Verum si quem post lavacri sacramentum gravius corruisse contigerit, poenitendo digne satagat et confitendo matri Ecclesiae per sacerdotum examen reconciliari, ne videlicet, quod absit, diaboli templum videatur, neve cum Satanae regno damnetur, sed potius templum Dei manens in regno Christi et Dei haereditatem possideat. Illud omnibus etiam diligenter animadvertendum quam ponderosum et immane arguet exitium his qui juste ab episcopis excommunicati sunt. Certe dum aliquoties ob quorumdam graves offensas suae dioecesis episcopi excommunicant ecclesias, non in eis ultra divinum peragi licitum est opus donec iterum sermonis clave eas ipsi pontifices aperiant. Nempe linguae [Col. 0121A] episcoporum claves sunt coelorum, dicente apostolis Domino, quorum vicem in Ecclesia nunc episcopi tenent: «Amen dico vobis, inquit, quaecunque alligaveritis super terram erunt ligata et in coelo, et quaecunque solveritis super terram erunt soluta et in coelo.» O quantum judicium illis imminet qui episcoporum excommunicationem observare recusant, quorum tanta auctoritas est ut qui eos honoraverit Christum honoret, qui eos contristaverit Christum contristet. Et quod auctoritatem concilii possint duo solummodo episcopi perfecta adimplere virtute, quodque ad regendum in pace et justitia populum sibi commissum in conciliis sibi invicem altrinsecus auxilium debeant ferre, confirmat Dominus dicens: «Dico vobis, quia si duo ex vobis [Col. 0121B] consentiunt super terram, de omni re quaecunque petierint, fiet illis a Patre meo qui in coelis est; ubi enim sunt duo vel tres congregati in nomine meo, ibi sum in medio eorum.» Proinde quotiescunque solus episcopus, convocatis suae dioecesis primoribus, leges populo de justitia et pace instituit, quia vice Christi legatione fungitur, ut qui eum audierit Christum audiat, qui eum spreverit Christum spernat, nemo ejus jussa absque animae suae ingenti periculo contemnit. Quoties vero praesul, praesulem sibi adjudicandi opem, ut jam sint duo, adsciverit, jam duo episcopi unum sapientes, unum idipsum sentientes, in nomine Domini congregati, Dominum in medio sui habere creduntur quasi tertium judicem, eorumque sententiarum confirmatorem; [Col. 0121C] quorum duorum qui auctoritatem contemnit, ipsum qui in medio eorum se asserit interesse contemnit. Verum si quando episcoporum trinitas astiterit, et sibi de quibuscunque consenserint rebus, tres quartum secum Dominum in medio habentes, eumdem nihilominus a Domino accipiunt auctoritatis privilegium, ut quisquis eorum contraire quaesierit dictis, reus existat supernae majestatis; ideoque indubitanter peribit. Igitur si duorum vel trium episcoporum tantae virtutis et auctoritatis est, Domino testante, ut quaecunque petierint a summo opifice fiat illis, quantae putatis esse firmitatis conventum ubi plures in nomine Christi nunc congregati sunt episcopi? Ecce enim hodiernum praesens concilium episcoporum in hac sancta sede [Col. 0121D] Lemovicensi numero concluditur septiformi, ac perinde sacrato, ut non dubium sit esse Dominum in medio eorum.

Si quidem de praesenti concilio septem episcoporum non incongrue dicere valemus, quia nunc deambulabat Dominus in medio septem candelabrorum aureorum, tenet quoque in dextera sua septem stellas, quoniam septem stellae angeli, hoc est sacerdotes, sunt septem Ecclesiarum, et candelabra septem, septem Ecclesiae sunt, videlicet haec sancta sedes Lemovicensis atque Bituricensis, Albiensis etiam necnon et Cadurcensis, Engolismensis quoque et Petragoricensis, simulque Pictavensis. Eodem septiformi numero libri signati intus et foris septem [Col. 0122A] signacula sunt, et agni immaculati qui occisus est ab origine mundi septem cornua et septem oculi sunt, qui sunt septem dona Spiritus sancti. Quis vero ambigat hoc septem episcoporum perfectam esse concilium, cum duorum vel trium Dominus confirmatissimum esse testetur? «Ubi, inquit, duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, in medio eorum sum.» Videat ergo quantum animae suae ingerat detrimentum qui huic sancto concilio de justitia et pace confirmanda et observanda inobediens existere quaesierit. Talis denique prorsus a praesenti concilio excommunicationi tradetur, et merito ut qui Dei jugo nolunt subdi, quod est suave, Satanae dura potestati tradantur. Plane sicut Ecclesiae a propriis episcopis excommunicatae interim usque ad absolutionem [Col. 0122B] officio videmus privari divino, ita quicunque ab episcopo suo excommunicatur, divina privatur gratia usque ad reconciliationem per condignam satisfactionem. Talibus non est licitum Ecclesiam ingredi, nec cum fratribus participari neque in convivio, neque in colloquio. Nam etsi irreconciliati ab hac vita egrediantur, sic animae eorum a societate animarum sanctarum extraneae factae in potestate tartari sunt, sicut hic corpora eorum a corporali remota sunt Ecclesia. Verum quoniam nonnulli ita contenebrati tumore superbiae videntur ut ubi jam episcopali judicio fuerint excommunicati, tamen quasi licenter pro contemptu excommunicationis Ecclesiam intrent, et aliis in convivio, aliis in colloquio, praeter episcopi jussionem semetipsos [Col. 0122C] jungant, sciant se tales dupliciter interimi et pro culpa priore et pro contumacia vel negligentia sequente. Hi etiam qui excommunicatis scienter participantur praeter consensum episcopi, nimirum judicio gravi digni sunt. Rex ille quondam apud Anglorum gentem justus erat, sed quia cum excommunicato comite suo participavit semel in convivio, episcopo praedicente, justum Dei judicium in hac vita passus est, quia in eadem domo gladiis confossus est. Illam gentem Gregorius papa tempore Mauricii et Phocae per discipulos suos ad fidem convertit, et ab ipsa gente merito apostolus dicitur, quia eam per Evangelium primus in Christo genuit. Quanto magis ergo Martialis a Galliarum gentibus apostolus esse jure pronuntiatur, qui, Domino per beatum [Col. 0122D] Petrum jubente, primus Galliam luce fidei illustravit temporibus Claudii et Neronis, qui ex genere Abrahae, tribus autem Benjamin, oriundus unus ex septuaginta duobus discipulis Domini fuit, et apostolus pronuntiatur esse eodem modo quo et Paulus et Barnabas, qui de duodecim non fuerunt. Apud ipsam quoque Anglorum gentem cui Gregorius institutiones ecclesiasticas primus plantavit, probavit Martialem esse ab antiquitate scriptum in numero aliorum apostolorum. Nam et nuper illius gentis rex codicem litteris aureis scriptum Aquitaniae duci cum aliis muneribus direxit qui in serie beati Petri et aliorum apostolorum Martialem continet scriptum. Hoc idem in aliis illius gentis vetustissimis volum. [Col. 0123A] bus ipsis oculis nostris probavimus. Constat itaque non solum nostris temporibus, verum etiam et antiquis, Martialis apostolatum claruisse, et fidenter nos profiteri quod fidenter Gregorium in suis posuisse institutionibus certum tenemus. Porro autem qui ab episcopis excommunicantur, hoc est, ligantur, et negligunt sive contemnunt, quoties se indignos Ecclesiae ingerunt, toties se ipsos ligant et iram Dei contra se provocant, dicente Domino ad Moysen: «Si quis externorum accesserit ad sanctuarium moriatur.» Modo enim externi Ecclesiae Dei esse videntur qui ligati, sive excommunicati et extranei a societate fidelium sunt culpis propriis exigentibus. Omnis autem qui juste se patitur excommunicari ne obediat sacerdoti, non fidelis sed infidelis [Col. 0123B] judicatur. Qua itaque ratione mysteriis divinis interesse praesumit excommunicatis, cum nil aliud illi quam judicium sit quod fidelibus remedium est. Nam sicut qui Eucharistiam manducat et bibit, indigne judicium sibi manducat et bibit, non dijudicans corpus Domini, vel sicut qui manducat panem vel bibit calicem Domini indigne, reus est corporis et sanguinis Domini; ita qui indigne Ecclesiam ingreditur, judicium magis quam salutem sibi acquirit, quia reus est sanctae Dei Ecclesiae. Talium exemplo rex Osias percussus est lepra, quia pontificis sui interdictum contempsit indigne templum Domini ingressus, qui de genere David multis annis justitiam conservaverat, postmodum vero ad injustitiam declinans incidit crimen inobedientiae, et [Col. 0123C] sub specie religionis, ut Domino adoleret incensum, indigne ingressus est templum. Verum pontifex Azarias cum sacerdotibus Domini octoginta interdixit regi ne illicitum ageret et modo excommunicandi: «Egredere, inquit, rex, de sanctuario et ne contempseris, quia non reputabitur tibi in gloria haec a Domino Deo.» Sed excommunicationem [Col. 0124A] pontificis rex elatus contempsit et coepit ei comminari. Idcirco mox terrae motus factus est in templo, et rex lepra percussus est usque ad diem mortis. Imperator Theodosius episcopi sui excommunicationem, ut debebat, pertimuit. In die enim Natalis Domini non est ausus ingredi ecclesiam, sed lugens in sacco et cinere, in cubiculo suo perstitit quoad pro reatu digne satisfaciens ab episcopo reconciliaretur. Qua de re, quia semper obediebat jussis episcoporum, semper in omni bello mirabilis Deus illi concedere dignabatur victoriam plenam. Porro ad eos qui episcoporum parvipendunt excommunicationes exempla prophetarum proferimus. De talibus nimirum justitiam pervertentibus ait propheta: «Vae qui sapientes estis in oculis vestris et [Col. 0124B] coram vobismetipsis prudentes, qui justificatis impium pro muneribus, et justitiam justi aufertis ab eo. Propter hoc, sicut devorat stipulam lingua ignis, et calor flammae exurit, sic radix eorum quasi favilla erit, et germen eorum ut pulvis ascendet. Abjecerunt enim legem Domini exercituum, et eloquium sancti Israel blasphemaverunt. Ideo iratus est furor Domini in populum suum, et extendit manum suam super eum, et percussit eum et conturbati sunt montes, et facta sunt morticina eorum quasi stercus in medio platearum.» Per conturbatos montes clerici, sive principes laici intelliguntur. Ast excommunicandi causa destructores pacis jubent episcopi prophetica auctoritate manere insepultos, ut, secundum prophetae sententiam, sint cadavera eorum quasi [Col. 0124C] stercus in medio platearum, ut sicut exigente reatu eorum animae in illo saeculo a Dei regno extorres sunt, ita corpora a Christianitatis separentur sepultura. Pacem ergo omnes observent, si excommunicari nolunt, pacem et veritatem, hoc est justitiam diligant, ut cum omnibus pax Domini sit, ipso praestante qui vivit et regnat in saecula saeculorum.

[Col. 0127D] Sub id tempus ( an. 1010) Bernardus scholasticus, scholis Andecavensibus praepositus, librum De miraculis sanctae Fidis Conchensis seu Conchacensis composuit, eumque Fulberto Carnutensium episcopo, magistro quondam suo, nuncupavit. Editus est magna ex parte hic liber in tomo secundo novae Bibliothecae Labbeanae, sed absque nomine auctoris. Bernardum vocat Albericus in Chronico ad annum 994. «Ad sanctum Fulbertum episcopum Carnotensem, inquit, Bernardus, scholasticus Andecavensis, edidit [Col. 0128D] libellum Miraculorum sanctae Fidis de Conchis, quae passa est Aginno sub impio Daciano cum beato Caprasio.» Exstat in codice Carnutensi hic liber, editis auctior, sub hoc titulo: Incipit liber miraculorum sanctae ac beatissimae Fidis virginis et martyris, editus a Bernardo scholastico, Andecavinae scholae magistro. » Hunc vero librum dicat sanctissimo atque hominum doctissimo Fulberto Carnoteno episcopo Bernardus scholasticorum minimus. Itaque hic liber scriptus est post annum millesimum septimum, quo Fulbertus [Col. 0129A] ad sedem Carnuntensem assumptus fuit. Hujus scriptionis occasionem inde natam refert hic auctor, quod, cum Carnoti in Fulberti schola versaretur, suburbanam sanctae Fidis ecclesiam, vel scribendi causa vel orandi, saepius adiret, et multa de miraculis in coenobio Conchacensi patrari solitis audiret, quae nonnulli fabulis anilibus deputabant; subierit animum cogitatio, ut locum adiret, et rei veritatem coram exploraret. Verum ad scholae Andecavinae magisterium ab episcopo invitatus, et per triennium illic docendo immoratus, postposito tandem hoc munere, Conchas se contulit non semel: ubi de sanctae Fidis vulgatis miraculis sollicite indagare coepit, quae quidem vera esse certissime deprehendit. In his testatur se vidisse hominem, cui oculi violenta ustione [Col. 0129B] avulsi fuerant, sed meritis sanctae Fidis omnino restituti universa attestante provincia. Quod miraculum, veluti fundamentum caeterorum, ait se posuisse initio libri, in quo potius rerum inter sese similitudinem, quam ordinem temporum servavit, referendo tantum ea quae ipsius tempore facta sunt et a viris fide dignis comprobata. Haec fusius auctor in libri sui prologo, quem integrum referre visum est. In his miraculis non semel fit mentio de peregrinantibus ad loca sancta, quos Romeos vocat: qualis fuit ille Witbertus Romeus, cui evulsi oculi coelitus restituti fuere. In capite 5 laudatur Arsendis, uxor Willelmi Tolosani comitis, fratris illius Poncii, qui ab Artaldo post haec privigno suo dolo interfectus fuit. In cap. 8 memoratur Bertillis comitissa: ubi sancti Marii confessoris [Col. 0129C] aurea majestas, sancti Amantii aeque confessoris et episcopi aurea majestas; denique sanctae Fidis aurea majestas, id est statua, vocatur. In cap. 14 laudatur domnus Oebalius, dominus castelli quod dicitur Torenna, in pago Lemovicensi, ejusque conjux domna Beatrix, per divortium ab eodem deserta, quae Richardi secundi Nortmannorum ducis soror erat, ut probat auctor in fine ejusdem capitis his verbis: «Anno fere et dimidio post secundam a Conchis reversionem, accidit mihi certo negotio, domni Willelmi Pictavorum comitis adire curiam, in qua cum domnam Beatricem viderim, a Ricardo fratre suo Rotomagensium comite illuc missam, ardenter ejus colloquium aggressus, illico recogitare coepi super [Col. 0130A] hoc miraculo,» nempe de peregrino e mariti vinculis divinitus liberato: «cujus verba, per omnia monachorum Conchacensium verbis concordantia, esse poterat probabile argumentum, si quis dubitaret in aliis etiam mihi ab eisdem narratis.» In cap. 21 ad probandum miraculum de milite, intestinorum inordinatis motibus exempto, testem adducit Rodbertum Cantoiolensis monasterii abbatem, virum reverenda canitie satis honestum. Haec ex editis.

Longe plura sunt in codice Carnutensi. In his ait auctor tot carceratos meritis sanctae Fidis absolutos, «ut ferreorum compedum, quos pagensi lingua bodias vocant, immensitas occupationem in monasterio faceret. Quocirca tantam ferri massam extundi, atque in januas redigi studio fabrorum seniores [Col. 0130B] decreverunt.» Unde nullus fere in ecclesiam, quae triformis est, aditus patet, qui de praedictis compedibus seu catenis januas confectas non haberet. De triformi hac ecclesia sic idem auctor: «Est deforis tectorum dimensione basilica triformis, quae interius, propter mutuam transeundi amplitudinem, in unum corpus coit ecclesiae . . . Dextrum latus sancti Petri apostoli, laeva sanctae Mariae; medietas autem sancti Salvatoris titulo dedicata est. Verum quia eadem medietas psallendi assiduitate frequentata habetur, illuc ex proprio loco sanctae martyris pretiosa translata sunt pignora.» In consequentibus agitur de multis miraculis sanctae Fidis, in Arvernica processione factis, cum scilicet imago sanctae Fidis et capsa aurea, quam fertur donavisse Carolus [Col. 0130C] Magnus, portata fuit per Arverniam in quoddam sanctae Fidis praedium, quod Molendinum Pisinum indigenae nuncupant, praeunte cruce cum textu Evangeliorum, aqua benedicta, et corneis tubis, quae a nobilibus peregrinis ornamenti causa in monasterio oblatae fuerant. Huic praedio adjacet castrum Aurosa, cui princeps quidam, Robertus vocabulo, praeerat, qui ob monachum illius praedii custodem male ab ipso habitum coelitus multatus est. Sed de his satis, superque satis. Ermengaudus Urgellensis comes testamento suo (Marca Hisp. p. 973) , quod anno duodecimo Rotberti regis confecit, sanctae Fidis coenobio legat gradales duas de argento.

[Col. 0129D] Sanctissimo atque hominum doctissimo FULBERTO, Carnoteno episcopo, BERNARDUS, scholasticorum minimus, sanctissimae beatitudinis donum.

[Col. 0130D] Cum dudum Carnoti vestra sincera conversatione fruerer, accidebat crebrius ut vel scribendi causa vel orandi, sanctae Fidis martyris, quae extra muros [Col. 0131A] ejusdem urbis sita est, ecclesiolam adirem. Qua de re memini nos aliquando inter confabulationis colloquia incidisse in mentionem sanctae Fidis, miraculorumque ejus, quae in loco Concathensis coenobii, ubi sacrosanctum corpus illius veneranter excolitur, omnipotentia Christi fiunt assidue. Quae, quia partim vulgarium fama celebrari videbantur, partim quia inaudita habebantur, haud aliter quam inanis fabulae commenta a fide rejiciebantur. Et tum cum quod verum erat per voluntatem Dei silere non poterat, verique opinio pene per universam Europam jam discurreret, paulatim subiit mihi in corde tacita et oblivionis impatiens cogitatio, uti ipsum sanctae martyris habitaculum eodem discendi studio adirem. Postremo adeo res rediit huc, ut voti inde facti tempus [Col. 0131B] diemque, ne daretur oblivioni, in manuali codicello notaverim. Interea causa exstitit qua ad urbem Andegavensem, ab ipsius urbis episcopo exoratus, transmigrarem, ubi fere per triennium per inanes nugas, ut verum confitear, tempus studii conterens, excessi tamen voti quippe bonam opportunitatem exspectabam, qua succedentibus multiplicis curae occupationibus, adeo me falsa exspectatione reddidit delusum, ut velut piscis intra linea claustra captus, quo magis expediri conabar, eo gravioribus malis implicarer. Tandem vero ne sub spem adversitatis desidiae meae viderer consulere, cum etiam occultos et pene inextricabiles diabolica fraude mihi praesentirem parari laqueos, prorsusque arte inimica a coeptis cogitantem de bonis absterreri, postpositis [Col. 0131C] repente rebus, ad desideratum gloriosae martyris mausoleum Domino ducente perveni. Hic ergo de virtutibus sanctae Fidis, postquam sollicite coepi inquirere, tanta a diversis relatoribus miraculorum affluentia abundavit, ut nisi audiendi ardens esset animus, nimio taedio afficerent cerebrum. Verum quia ipsum hominem, cujus oculi violenta ultione radicitus abstracti fuerant, et postmodum salva naturae integritate reformati, ipse videre merui, et nunc etiam ibi hic homine dictante video, eodemque prodente, universa attestante provincia, novi; primum id tanquam miraculorum fundamentum caeterorumque lectioni inserendum puto, non solum sensum e sensu, sed etiam verbum e verbo, ut ab ejus ore audio, brevitatis alienus longam satis lineam [Col. 0131D] narrationis exordiens. Post haec vero pro redeundi festinatione perpauca adjicere miracula, reliquorum vero pulchriora summa brevitate cursimque notata, [Col. 0132A] ea quidem quae aetate nostra non sunt antiquiora, quorumque testes in promptu, non fabulosam, sed evidentissimam veritatem liquerint, mecum in patriam Deo duce deferendum delibero; quo videlicet diligentiori datus otio, abundantiorem lecturis faciam lectionem. Haec ergo, mortalium doctissime, cum acceperis, artis tantum positionem corrige: nam quidquid mihi narratum fuerit, quamvis indoctus et recte dictandi imperitus, non tamen simplex ad audiendum nec facilis ero ad credendum; aut potius, si foedum tibi videtur stylum imparem materiae materiam polluisse, tu te tibi salva benevolentia mea, quem constat unice in altiorem sapientiae gradum evasisse, tam nobile tamque gloriosum thema nobili gloriosoque stylo decoratus sume, ne veritas malo [Col. 0132B] stylo corrosa legentibus horreat, ac per hoc res optima vilescat: nam tantam talemque historiam tanquam abjectis sapientibus occupasse praesumptoris potius est improbitas, nisi quia causa in medio prolata me ab hac audaciae nota facit immunem, quam, ut manifestius edicam, melius est coelestia miracula, necdum sicut nova et indubia, a scholastico quamlibet indocto salva veritate utcunque tradi litteris, quam ab ignotis mundi partibus oscitantem spe dubia oratorem exspectari. Ergo non adeo culpandus mihi videor, si divinae gratiae munera pro viribus propalare contendo, cum ipsa scriptorum inopia ut id agam vehementer expostulat. De caetero qui hoc lecturi estis, moneo ne in hujus scripturae concordia scandalizemini, consequentiam temporum [Col. 0132C] quaerentes; non enim permittit me instans redeundi necessitas ad purum investigare, nisi ea quae sine detrimento fructus misericordiae minime sunt praetermittenda. Unde non hic in hac scriptura libri, quem De virtutibus sanctae Fidis Deo cooperante exordior componere, annorum ordo, sed miraculorum concordabit similitudo, quorum inviolabili veritate diligentissime a me exquisita, quia nihil verius, precor ut fidem relatui pleno corde accommodetis, ne vobis sanctae martyri postmodum minus derogasse sit satius: aut potius, si rei prodigiosae inusitata novitas vos perturbat, id super omnia a vestra fraternitate procumbens terratenus peto, uti nostro tempore non tam orationis quam causa experientiae, et vos quoque me regresso huc veniatis, ne intempestive [Col. 0132D] falsum judicetis inexperti, cujus veritatem ultro propalabitis experti.

Fulbert ⁜ (1) , la plus grande lumière de l'Eglise gallicane en son temps, est encore inconnu par rapport à sa famille et au lieu de sa naissance (MAB. Act. t. VIII, p. 686, n. 11) . Il nous apprend lui-même qu'il n'était considérable ni par son extraction, ni par ses biens (FULB. Carm. p. 51) .

Quelques savants ont penché, sur un endroit de ses écrits, à le faire Romain (FLEU., H. Eccl., l. LVIII, n. 57; MAB. Act. t. VII, pr. n. 43; Ann. l. LII, n. 72) . Mais ce qu'ils en citent est très-équivoque, et ne le prouve en nulle manière. On serait mieux fondé à [Col. 0167B] le croire de Poitou, ou, en général, d'Aquitaine. Ses liaisons étroites avec le duc Guillaume V, à qui ces provinces obéissaient, en font un grand préjugé; préjugé qui prend la force de preuve, lorsqu'on voit Fulbert se représenter comme sujet de ce prince (FULB. ep. 15) , qu'il qualifie son maître, herus meus. S'il avait nommé l'évêque (ep. 12) à qui il adresse sa douzième lettre, peut-être aurait-il levé toute difficulté sur ce point. II est certain qu'il était né et avait reçu sa première éducation dans le diocèse ou même la ville épiscopale de ce prélat; mais il ne paraît pas moins certain qu'elle n'est écrite ni à un pape, ni à un évêque d'Italie.

Malgré la pauvreté de sa famille (Carm. ib. HEN. GAND. Scri., c. 1) , Fulbert trouva le moyen d'avoir [Col. 0167C] de bons maîtres, sous lesquels il fit des progrès, merveilleux pour son temps, dans les lettres humaines et les sciences ecclésiastiques. On ne connaît de ses maîtres (MAB. Act. t. III, p. 371, n. 9) , que le docte Gerbert; mais c'en est assez pour juger du mérite de ses premières études. Au sortir des écoles de Reims, il se retira à Chartres, à quoi il fut peut-être engagé par Herbert, un de ses condisciples, qui était de la ville, et qui, de juif s'étant fait chrétien, devint un des savants hommes de son siècle. Là Fulbert ouvrit une école, qui bientôt acquit une brillante réputation; il n'y en eut point alors de plus célèbre dans presque toute l'Europe (Ann. t. I, p. 420, 422; An. t. IV, App., p. 698, 2. BAR. Ann. 1007, n. 1) . On y accourait des pays les plus éloignés, d'Arles, de [Col. 0168A] Liége, de Cologne, comme des lieux les plus voisins. Les moines et les ciercs y allaient à l'envi écouter le vénérable Socrate qui la dirigeait (ADEL. ad B., p. 438, 1) .

Aux fonctions d'écolâtre dans l'église de Chartres, Fulbert joignit encore celles de chancelier, titre qui est devenu équivoque à l'égard de plusieurs écrivains, qui en ont pris occasion de supposer faussement que Fulbert avait été chancelier de Robert, roi de France (ROB. Alt. chr., p. 74, 1; VOSS. Hist. Lat., l. II, c. 43, p. 115, 2) . Ses travaux littéraires ne furent pas cependant sans récompense, quoiqu'en un siècle où les lettres n'étaient pas généralement estimées. Guillaume, comte de Poitiers et duc d'Aquitaine (ADEM. Chr. p. 173; DU CHES. t. IV, p. 82; FULB. ep. 103, 128) , dont on a déjà dit un mot, prince lettré et protecteur des gens de savoir et de vertu, appela Fulbert près de sa personne, et le combla d'honneurs. Entre autres bienfaits il lui donna la trésorerie de Saint-Hilaire de Poitiers, que Fulbert retint longtemps, même depuis son episcopat, mais qu'il remit avant sa mort entre les mains de son bienfaiteur.

Baronius a cru que Fulbert avait été moine de Saint-Père en Vallée (BAR. An. 1007, n. 2; MAB. Ann. l. LII, n. 101) . Mais la lettre vingt-unième, sur laquelle il établit son opinion, et qui semble, au premier coup d'oeil la favoriser, la détruit réellement. On y lit les noms de tous les moines qui composaient alors cette communauté; et celui de Fulbert [Col. 0168C] ne s'y trouve point. M. Cave, M. Baillet et le P. Le Long, qui le dit apparemment d'après eux, sont encore moins recevables à faire Fulbert abbé de Ferrières avant l'année 1004 (CAVE, p. 518, 519; Le LONG, Bib. sac., p. 736) , puisque Rainard gouvernait ce monastère en la même qualité, au moins dès 997 (MAB. ib. l. LI, n. 43) . Tout ce qu'il y a de vrai, c'est que Fulbert était lié d'une amitié très-étroite avec les plus grands abbés de son temps, S. Abbon de Fleuri, S. Odilon de Cluni, le B. Richard de Saint-Vanne (FULB. ep. 21, 66, 67; HUG. FL. Chr., p. 175; MAB. ib.) , et qu'il fut toujours fort affectionné à l'ordre monastique.

Après avoir enseigné longtemps à Chartres (TRIT. Chr. Hir. t., p. 159; Scri. c. 315) , et s'etre acquis par sa doctrine l'estime des rois, des évêques et des peuples, le mérite de Fulbert le fit élire évêque de cette ville à la mort de Rodolphe. Il fut particulièrement redevable de son élévation au roi Robert, avec qui il avait étidié à l'école de Reims (FULB. ep. 4; MAB. Act. t. III, p. 371, n. 9) . Presque tous les historiens s'accordent à mettre le commencement de son épiscopat en 1007 (BAR. ib; VOSS. ib. CAVE. p. 518) . Quelques-uns néanmoins le renvoient contre l'autorité de son épitaphe, neul ou dix ans plus tard (MAB. An. ib. BAIL. 10 avr., p. 143; FULB. ep. 23) . Il fut sacré de la main de Léoteric ou Leutheric, archevêque de Sens son métropolitain. Le terme de son épiscopat fait juger que son ordination se fit sur [Col. 0169B] la fin de septembre ou au commencement d'octobre. On suppose qu'il était encore jeune ⁜ (2) alors; mais la suite de sa vie montre qu'il devait approcher de l'âge de cinquante ans au moins (FLEU. ib.) .

Les fonctions de l'épiscopat, dont il se vit chargé, ne lui firent point interrompre les leçons publiques qu'il faisait à ses disciples (MAB. Ana. ib., p, 420) . Seulement il cessa de se mêter de médecine et de donner des remèdes, comme il en usait auparavant (FULB. ep. 10, 47, 113) . A ces deux sortes d'occupations s'en joignait une autre qui demandait un temps considérable. En devenant évêque il devint l'oracle de presque toute la France (BAR. ib.) . Les princes, les évêques, les personnes privees avaient recours à ses conseils comme à une source de lumière. [Col. 0169C] On en a la preuve dans le recueil de ses lettres. Au mois de mai 1008, peu de temps après son ordination il se trouva au concile que le roi Robert avait convoqué à son palais de Chelles (Conc. t. IX, p. 787, 788) , et y reçut des marques publiques du respect et de la vénération qu'on lui portait. On voulut en effet, par honneur, qu'il y souscrivît immédiatement après les métropolitains, et avant onze autres évêques, dont plusieurs, tels qu'Adalberon de Laon, étaient fort anciens dans l'épiscopat. Il paraît par là que ses collègues le regardaient dès lors comme leur père et leur docteur.

Nous ne sommes point instruits en détail des actions de ce grand évêque. Une des plus mémorables [Col. 0169D] fut la réédification de sa cathédrale, qui avait été réduite en cendres en 1020, dans l'embrasement de la ville (FULB. ep. pr., p. 2) . Fulbert entreprit de la rebâtir avec une magnificence qui surpassait infiniment les facultés d'un évêque qui était sans patrimoine. Mais il trouva des ressources abondantes dans la libéralité de Canut, roi d'Angleterre et de Danemark, et celle de Guillaume, comte de Poitiers, son illustre bienfaiteur (ep. 97, 102, 104) . La dévotion singulière qu'il avait envers la sainte Vierge, [Col. 0170A] sous l'invocation de laquelle cette cathédrale est dédiée, le porta à y établir la fète de sa Nativité, dont l'institution était encore de nouvelle date ailleurs (CAVE, p. 518, 2) . Le même motif de piété lui fit faire plusieurs proses et hymnes à sa louange (FULB. Car., p. 50; ep. pr. 2, 3) .

Au défaut d'histoire suivie des actions de notre prélat, nous avons dans ses lettres quantité de traits de sa conduite pastorale. On y voit qu'il avait su réunir en sa personne une fermeté vraiment épiscopale avec une noble douceur et une humilité sans bassesse. Attentif à user de l'une ou de l'autre avec une sage discrétion, lorsqu'il était obligé d'employer son zèle tout de feu, pour réprimer les désordres ou corriger les abus, c'était toujours sans blesser le [Col. 0170B] respect qu'on doit aux puissances. Il aimait tendrement son prince, et avait pour lui un sincère attachement (ep. 96) . Ayant encouru sa disgrâce en une occasion, il n'eut point de repos qu'il n'eût regagué son amitié. Joignons à ces traits généraux et à ceux que nous fournissent ses épitaphes, ce qu'il dit lui-même des devoirs d'un évêque, et nous aurons son portrait assez au naturel (MART. Anec. t. I, p. 131, 135) . Il n'a pu écrire autrement qu'il agissait: de sorte qu'en exposant ce que doivent être les bons évêques, il a réussi à se peindre lui-même

Ce pieux et savant prélat mourut, plein de jours et de mérites, le dixième ou onzième d'avril; car il y a d'anciens auteurs pour ce dernier jour, s'il n'y a faute dans leur texte. Mais le plus grand partage [Col. 0170C] entre les anciens et les modernes est au sujet de l'année de cette mort. Les uns, comme Hugues de Flavigni et Clarius, la marquent dès 1027. D'autres la placent en 1028. Le plus grand nombre, surtout parmi les modernes, la mettent l'année suivante. Quelques-uns la renvoient jusqu'en 1031, et Raoul Glaber deux ans encore plus tard (FULB. ib. pr. p. 3; MALLEA. Chr. p. 202; LAB. Bib. Nov. t. I, p. 276, 287, 315; HUG. FL. Chr. p. 175; CLAR. Chr. p. 791; GLAB. l. IV, c. 4; VOSS. ib.) . Comment découvrir la vérité au travers de tant de différentes opinions? Sera-ce à la faveur du jour de cette mort? En ce cas-là le sentiment de ceux qui la marquent en 1028, revient à celui qui la place en 1029, et n'en [Col. 0170D] fait plus qu'un. La raison en est sans réplique; car le dixieme d'avril en 1028 était avant Pâques, suivant la supputation de nos Français de ces tempslà, qui continuaient de compter 1028 jusqu'à Pâques; au lieu que, suivant notre manière de compter aujourd'hui, l'année 1029 était commencée avec le mois de janvier. Pour avoir quelque chose de plus décisif sur la véritable année de la mort de Fulbert il faut recourir à son épitaphe. C'est une pièce originale, qui vraisemblablement est de la façon de [Col. 0171A] Sigon ⁜ (3) , qui prit soin de ses funérailles. Il y est marqué, qu'il gouverna l'église de Chartres vingt-un ans et demi. De ces six mois prenons-en deux et vingt jours pour remplir l'année 1007, à laquelle fut ordonné le saint évêque, il restera vingt-un ans trois mois et dix jours, qui joints à 1007, nous conduiront au dixième d'avril 1029. C'est donc à cette année-là qu'il faut rapporter la mort de Fulbert. Nous soumettons volontiers cette discussion chronologique, qui nous a paru nécessaire, au jugement du dernier supplémenteur de Moréri, qui a tâché de la transporter à l'année précédente.

Fulbert fut enterré dans l'église de l'abbaye de Saint-Père, où plusieurs de ses prédécesseurs et autres prélats avaient été déjà inhumés (FULB. ep. pr. p. 2, 3; GALL. Chr. Vet. t. II, p. 486, I.) On érigea en sa mémoire deux épitaphes: l'une en prose, qui est plutôt un éloge abrégé pour être inséré dans les nécrologes, et l'autre en vers.

ÉPITAPHE EN PROSE.

Anno ab incarnatione Domini MXXVIII, III Id. April., obiit dilectus Deo et hominibus Pater noster venerandae memoriae Fulbertus, sua tempestate pontificum decus, lux praeclara mundo a Deo data pauperum substentator, desolatorum consolator, praedonum et latronum refrenator, vir eloquentissimus et sapientissimus tam in divinis quam in liberalium artium libris. Qui ad restaurationem sancti templi suae dioecesis, quod ipse post incendium a fundamentis reaedificare coeperat, bonam [Col. 0171C] partem auri sui et argenti reliquit et disciplinae ac sapientiae radiis illum locum illuminavit et clericis suis multa bona fecit.

ÉPITAPHE EN VERS.

Jusqu'ici l'église de Chartres n'a décerné aucun culte public à ce pieux évêque, quoiqu'on dise que sa sainteté a été attestée après sa mort par plusieurs miracles (TRIT. Chr. Hir. ib. p. 159; BOLL. 1 apr., p. 856; MAB. Act. t. VIII, pr.; LAB. ib. t. II, p. 730) . Bucelin dans son Ménologe le qualifie bienheureux. Grand nombre d'autres écrivains modernes lui donnent indifféremment le même titre, ou celui de saint. C'est en cette qualité que M. de la Rochepozay, [Col. 0172A] évêque de Pöitiers, l'a fait entrer dans les litanies des saints de son diocèse.

Les auteurs du siècle de Fulbert, et ceux des suivants, sont pleins d'éloges qu'ils donnent également à la sainteté de sa vie et à sa doctrine lumineuse, à son éminente vertu et à sa grande érudition. Il serait trop long, et peut-être ennuyeux de les rapporter ici. L'on en peut voir quelques-uns à la tête des éditions de ses ouvrages, où l'on n'en a copié qu'une partie. Ce qui contribua encore beaucoup à rendre célèbre le nom de Fulbert, fut le grand nombre de disciples qu'il forma aux lettres et à la piété. Il n'y eut guère d'église en France, qui n'eussent quelqu'un de ses élèves. Ils se répandirent même en Italie et en Allemagne, où ils portèrent la [Col. 0172B] doctrine de leur maître. Nous avons fait ailleurs l'énumération des plus connus. Il y faut ajouter Gerard (MAB. ib., t. III, p. 371, n. 9) , depuis abbé de Saint-Vandrille, un des grands ornements de l'ordre monastique en son siècle, et Bernard, maître d'école d'Angers (An. t. IV, app. p. 763, 1) , qui dédia à son maître son écrit sur les miracles de sainte Foi avec ce titre glorieux à sa mémoire: Sanctissimo atque hominum doctissimo Fulberto Carnoteno episcopo. L'on ne peut mieux faire comprendre les grands services que Fulbert rendit à la France en particulier, tant par sa doctrine que par l'honneur qu'il fit au sacerdoce de Jésus-Christ, qu'en rapportant la pensée d'un auteur contemporain (Act. t. VIII, p. 686, n. IX) , qui ne fait pas difficulté de [Col. 0172C] dire qu'à la mort de cet homme admirable l'amour de la philosophie et la gloire de l'épiscopat semblèrent être ensevelis avec lui dans le tombeau.

Quoique l'Eglise n'ait pas inséré dans ses fastes le nom de Fulbert, on n'a pas laissé de le mettre au rang de ses Pères et de ses docteurs. C'est un titre que lui ont mérité les productions de sa plume. Dès 1585, Papire le Masson en donna au public un recueil ( Bib. card. de R.), qui fut imprimé à Paris chez Dupré, en un petit volume in-8 ^o . Mais ce recueil ne contient qu'une partie des lettres de notre prélat. Au bout de vingt-trois ans, c'est-à-dire en 1608, Charles de Villiers, docteur de la Faculté de théologie [Col. 0172D] de Paris, en publia en même volume un autre beaucoup plus ample, qui parut aussi à Paris chez Thomas Blaise. Cet éditeur y a fait entrer tout ce que les manuscrits du collége de Navarre et de MM. Petau et le Fèvre lui avaient fourni des ouvrages de Fulbert. De cette édition pleine de fautes, souvent assez grossières, on les a fait passer dans les diverses Bibliothèques des Pères, de Cologne, de Paris et de Lyon (Bibl. PP. t. XVIII, p. 1-55) . Depuis ces dernières éditions, on a recouvré quelques autres écrits de notre auteur, desquels nous rendrons [Col. 0173A] compte, apres que nous aurons fait l'énumération de ceux qui sont réunis ensemble.

1 ^o A la tête de tous est placé le recueil de ses lettres, le plus intéressant de tous ses ouvrages (p. 3-39) . On n'y en marque que cent trente-quatre, divisées en deux classes; mais il y en faut compter cent trente-huit, par la raison que les chiffres, ou nombres, de la 62, de la 96, de la 97 et de la 118, s'y trouvent répétés. Elles n'appartiennent pas toutes à Fulbert, comme on va s'en convaincre par le détail suivant. Les éditeurs les ont accompagnées de quelques notes, où il se trouve de bonnes choses, mais elles en demandaient de plus amples et de plus instructives.

⁜ (4) La première de ces lettres, qui est la plus [Col. 0173B] prolixe, comme la plus importante, est une lettre dogmatique sur trois points essentiels de la foi chrétienne, suivant les propres expressions de l'auteur: le mystère de la Trinité, la nature du baptême et la vérité du mystère de l'eucharistie. Fulbert y explique avec autant de solidité que de lumière ce que l'on doit croire sur ces trois grandes vérités de la religion. Ce qu'il dit sur l'eucharistie en particulier montre évidemment que Bérenger, un de ses disciplès, avait reçu sur ce point du dogme une doctrine tout opposée à celle qu'il enseigna dans la suite. On croit que Fulbert entreprit de traiter dans cette lettre ce qui concerne l'eucharistie (PAGI, an. 1004, n. 3) , à l'occasion de l'erreur où était a ce sujet Leuthéric, son métropolitain; erreur ou abus [Col. 0173C] qu'on peut voir dans l'historien Helgaud, qui en parle en détail (HELG. Vit. Rob., p. 64) . Rien de plus judicieux, rien de plus sage, rien de plus utile pour tous les temps que les principes généraux qu'établit ici Fulbert, au sujet de nos mystères (Bib. PP. ib., p. 3, 2) . Cette lettre a paru si belle à M. du Boulay, qu'il l'a fait entrer presque entièrement dans son histoire de l'Université de Paris (EGAS. BUL. t. I, p. 357, 358) . On la trouve aussi imprimee dans quelques éditions, à la suite du traité de Pascase Radbert sur l'eucharistie. Les auteurs de l'office du Saint-Sacrement en ont tiré aussi la cinquième leçon du trente-septième office. Plusieurs manuscrits la représentent seule, et quelquefois avec la seconde [Col. 0173D] et les titres suivants: De la perfection chrétienne, ou: Des trois choses les plus nécessaires au satut.

La seconde roule sur la cérémonie de l'hostie consacrée, qu'on donnait autrefois aux prêtres nouvellement ordonnés (Bib. PP. ib., p. 6, 7) . Fulbert, à l'occasion de la diversité de cette cérémonie suivant les divers lieux, dit de belles choses, pour ne pas s'embarrasser de la diversité qui règne dans la discipline, pourvu que la foi soit la même. Elle est adressée à Einard, mal nommé Fidnard dans les imprimés.

Entre les autres, plusieurs sont écrites au roi Robert, une à Canut, roi d'Angleterre, quelquesunes [Col. 0174A] au comte d'Anjou, à Richard II, duc de Normandie, plusieurs à Guillaume V, comte de Poitiers, la plupart à des évêques, nommément à Leuthéric, archevêque de Sens. Dans celle-ci, comme dans quelques autres, Fulbert donne de justes décisions sur les cas qu'on lui proposait, et de sages avis à ceux qui le consultaient sur leurs doutes et leurs difficultés. En général ces lettres font voir que Fulbert était un des premiers hommes de son siècle. On y trouve quantité de faits propres à éclaircir l'histoire ecclésiastique et civile de ce temps-là. C'est pourquoi Du Chesne en a inséré jusqu'à soixante-cinq dans le recueil de ses historiens (DU CHES. t. IV, p, 172-197) . Baronius, les éditeurs de la Bibliothèque de Cluny (Clun. Bib., p. 349-354) et dom Marlot en [Col. 0174B] ont usé de même, en ayant fait imprimer plusieurs dans leurs ouvrages. Outre l'utilité qu'on en peut tirer pour l'histoire, on y a plusieurs traits lumineux sur le dogme, la morale la discipline, et particulièrement au sujet des empêchements de mariage.

La huitième ne regarde point Avesgaud, mais Azelin, évêque de Paris, ce qui a trompé quelques savants, même du premier ordre. La vingt-unième, à Abbon de Fleury, est honorable à la mémoire de ce pieux et savant abbé (Bib. PP. ib., p. 11) . Fulbert n'était point encore évêque non plus que lorsqu'il écrivit la quarante-septième, où il est parlé de remèdes: ce qui montre qu'on n'a point suivi l'ordre chronologique en imprimant ces lettres. La quatre-vingt-quinzième, qui devrait être la quatre-vingt-seizième, [Col. 0174C] est du roi Robert à Gauslin, archevêque de Bourges, et la suivante est la réponse de ce prélat au roi. Celle qui pour la seconde fois se trouve marquée la quatre-vingt-seizième, et qui devrait être la quatre-vingt-dix-huitième, est du comte Eudes au roi Robert. La cent huitième, ou plutôt la cent onzième suivant notre manière de compter, est de S. Odilon à Fulbert. Les vingt-six suivantes n'appartiennent point à notre prélat, ayant été écrites après sa mort ou en son absence, soit par son chapitre, soit par des particuliers.

La cent seizième, selon l'imprimé, appartient à Hugues de Chateaudun, archevêque de Tours, depuis 1003 jusqu'en 1023, qui fut l'année de sa mort. Elle [Col. 0174D] est écrite à un évêque d'Angers, qui était alors Hubert de Vendôme. Ce prélat refusait de garder l'interdit auquel son archevêque l'avait condamné, pour avoir porté les armes et ravagé les terres de l'église de Tours, et lui en avait écrit pour s'en plaindre. Hugues lui fit la réponse dont il est ici question, et lui montre par l'autorité de S. Grégoire en particulier, que le refus qu'il faisait de se soumettre, le rendait coupable et méritait la peine dont il se plaignait, quand même il ne l'aurait pas autrement méritée. La lettre est assez bien écrite, et prouve que son auteur n'ignorait pas les règles de l'Eglise.

Entre les autres lettres de la seconde classe, qui [Col. 0175A] n'appartiennent pas à Fulbert, il y en a deux, la 118 ^e et la 122 ^e d'Isembert I, évêque de Poitiers, depuis 1019, ou environ, jusque vers 1047. L'une est écrite à l'évêque d'Angers, dont on vient de parler, pour s'excuser de ne pouvoir assister à la dédicace de son église. L'autre est encore une lettre d'excuse; mais le nom de la personne à qui elle est adressée se trouve tronqué. L'une et l'autre sont écrites avec une précision, une netteté et une certaine politesse qui n'étaient pas alors fort communes.

On en compte jusqu'à douze écrites par Hildegaire, disciple de Fulbert, tel qu'il se qualifie luimême dans l'inscription de la 112 ^e . Cet Hildegaire, au sentiment de dom Mabillon (An. l. L, n. 72) , n'est autre que le célèbre Hildier, dont nous avons [Col. 0175B] fait ailleurs ⁜ (5) l'éloge d'après Adelmanne, qui l'avait connu personnellement. Fulbert, avec qui il avait beaucoup de ressemblance, tant pour les manières, que pour la doctrine et le fonds d'érudition (Ana. t. I, p. 421) , l'avait envoyé à Poitiers pour gérer les affaires de sa trésorerie de Saint-Hilaire (FULB. ep. 18, 79-81) . Emploi qui ne l'empêcha pas d'y ouvrir une école qu'il dirigea lui-même avec l'aide d'un sous maître. Hildegaire quitta enfin Poitiers, et retourna à Chartres où il eut un canonicat (ep. 129, 130) , et se trouvait sous-doyen du chapitre en 1040 (Conc. t. IX, p. 939) . Mais avant son départ il engagea Raginald, ou Rainald, doyen de Saint-Hilaire, à se charger du soin de la trésorerie en sa place.

Les lettres qui appartiennent à Hildegaire sont [Col. 0176A] la cent onzième avec les quatre suivantes, écrites à des amis particuliers sur des sujets peu intéressants; la 120, la 121, la 123, la 127, la 129 et la suivante avec la dernière, qui devrait être la 138 par les raisons qu'on a alléguées, au lieu qu'elle n'est marquée que la 134. Quatre de ces dernières lettres sont écrites de Poitiers à Fulbert, au sujet de sa trésorerie, et contiennent néanmoins divers traits qui concernent l'histoire publique. Deux autres ont été écrites de Chartres à Raginald, doyen de Saint-Hilaire. Il s'agit, dans la dernière, d'écrits et de conseils que Raginald avait demandés à l'auteur. Hildegaire, en répondant aux conseils, cite ce qu'il avait appris sur le sujet en question de la bouche de Fulbert son maître, qui n'était plus alors au [Col. 0176B] monde. Il s'y montre un fidèle disciple de ce grand homme, non-seulement sur ce point, mais encore par ses sentiments sur l'eucharistie et sur la grâce de Jésus-Christ. Il nous y apprend, que Raginald avait un neveu nommé Hérébert qui était alors à Chartres.

Quant aux autres lettres étrangères, réunies à celles de Fulbert, il y en a six de Guillaume, duc d'Aquitaine; une autre qui lui est écrite par Léon, évêque de Verceil, et cinq ou six du chapitre de Chartres à diverses personnes. Nous sommes entrés dans ce détail, en vue d'abréger le travail de ceux qui entreprendront de remettre sous la presse ce recueil de lettres. Elles auraient grand besoin d'être revues sur de bons manuscrits. Celui du Vatican (BAR. an, 1028, n. 5) , où elles se trouvent avec celles de [Col. 0177A] saint Sidoine, serait d'un grand secours pour l'exécution de ce dessein. Il s'y est glisse des fautes presque sans nombre, soit par la négligence des copistes, ou celle des imprimeurs. Il y en a des plus grossières, même dans les inscriptions, ce qui est de plus grande conséquence et qui a jeté dans l'erreur plusieurs écrivains. Nous en avons donné déjà quelques exemples, auxquels nous ajouterons le suivant, pour rendre la chose plus sensible. L'inscription de la quinzième lettre ost conçue en ces termes: Domino suo regi Fulbert. Adegavorum comes. Il faut lire: Domino suo regi Fulco Andegavorum comes. Celles que Du Chesne a réimprimées sont beaucoup plus correctes.

Depuis l'édition de Charles de Villiers, don d'Acheri [Col. 0177B] a publié une lettre de Fulbert (Spic. t. II, p. 827-832) , que les derniers éditeurs de la Bibliothèque des Pères auraient pu réunir aux précédentes. Elle est adressée à Hildegaire, qui avait consulté notre savant prélat sur l'administration des biens ecclésiastiques, et l'usage qu'on peut faire des vases sacrés en certains cas. Sur le premier point Fulbert lui montre par l'autorité des Pères, surtout de saint Jérôme, qu'on ne saurait apporter trop de précaution et de piété dans la distribution des revenus de l'Eglise. C'est ce qu'il fortifie par cette belle sentence: Que les biens ecclésiastiques sont le patrimoine des pauvres, non de ceux qui en jouissent. A l'égard du second point, Fulbert expose les cas où il est permis de vendre les vases sacrés, suivant [Col. 0177C] les canons et la doctrine de saint Ambroise.

Dom Martène et dom Durand ont encore publié une autre lettre de Fulbert sur un manuscrit de Saint-Remi de Reíms (MART. Anec., t. I, p. 130-135) . Elle fut écrite avant la précédente, puisqu'elle y est citée. C'est encore une réponse a Hildegaire, qui avait souvent pressé son maître de lui dire ce qu'il pensait des évêques qui allaient à la guerre. Fulbert lui prouve par plusieurs passages bien choisis de l'Ecriture et des Pères que cette profession est indigne de l'épiscopat, sous quelque prétexte que ce puisse être. Il y cite Origène avec les Pères latins, Haimon d'Halberstat, et un capitulaire de Charlemagne, qui défend aux évêques et clercs inférieurs le port des [Col. 0177D] armes. En y citant le traité des douze abus du siècle, il l'attribue à saint Cyprien. Cette lettre est une des plus belles et des mieux écrites de toutes celles de Fulbert. Il y trace en peu de mots les principaux devoirs d'un évêque, en quoi il n'a fait oue copier ce qu'il pratiquait lui-même.

Il peut sans difficulté se trouver encore d'autres lettres de Fulbert ensevelies dans l'obscurité des bibliothèques. Telle peut être, par exemple (SAND. Bib. Belg. ms. par. I, p. 102) , celle qu'on voyait autrefois dans un manuscrit de Saint-Martin de Tournai, adressée à Guillaume, abbé de Fécamp, dont voici les premières paroles: De notione altaris, vel parietum ecclesiae. On peut joindre à ces lettres un diplôme du même évêque en faveur de l'abbaye de [Col. 0178A] Marmoutier, publié par M. Baluze dans ses notes sur les conciles de Narbonne, pages 77 et 78.

2 ^o (Bib. PP. ib., p. 37-47.) Après les lettres de Fulbert viennent ses sermons au nombre de dix. Les deux premiers sont très-courts, et contiennent les premières instructions qu'on donne aux fidèles sur les mystères de la Trinité et de l'Incarnation, sur la fuite du péché et l'obligation d'en faire pénitence. Il est visible que le premier n'est qu'un simple fragment d'un plus long discours. Le troisième est une explication succincte de l'origine et de la manière qu'on doit célébrer la fête de la Purification de la sainte Vierge. Les trois suivants roulent sur sa nativité, dont on a vu que Fulbert avait établi la fête dans l'église de Chartres. Dans le second des trois, [Col. 0178B] l'auteur fait une espèce de généalogie et un abrégé de la Vie de cette bienheureuse mère de Dieu. C'est ce qui a fait que ces sermons portent quelquefois le titre de légendes dans les manuscrits, et même dans des imprimés (Voss. Hist. lat., l. II) . On y voit que l'usage était alors tout commun de donner aux parents de la sainte Vierge les noms de Joachim et d'Anne (c. 43, p. 115) . Fulbert, dans le troisième sermon, parle en homme judicieux d'une prétendue relation, supposée à saint Jérôme, suivant laquelle l'évangeliste S. Matthieu aurait composé une généalogie de la sainte Vierge et une histoire de l'enfance de Jésus-Christ (Bib. PP. ib., p. 40) . Dans la critique qu'il en faít, il se borne à dire que l'Eglise ne reconnaît point cet ouvragé prétendu, et qu'il s'y trouve des faits et [Col. 0178C] de sentiments insoutenables. A la fin du sermon se lit une courte prière à la sainte Vierge en deux grands vers. Le premier de ces trois sermons est marqué avec éloge par Henri de Gand et l'abbé Trithème, entre les autres écrits de Fulbert (HEN. GAND. Scri. c. 1; TRIT. Scrip., c. 370) . Le P. Jean du Bois en a imprimé dans la Bibliothèque de Fleury un fragment considérable, qu'il avait trouvé dans une ancienne feuille volante (Flor. bib., par. I, p. 516, 517.)

Les trois sermons qui suivent dans les éditions des oeuvres de Fulbert sont intitulés: Contre les Juifs (Bib. PP. ib., p. 42-46) . Mais c'est mal-à-propos qu'on les a séparés en trois, et qu'on leur fait porter le titre de sermons. Il ne s'y lit pas un mot [Col. 0178D] qui marque qu'ils aient été prononcés de vive voix. Ce n'est autre chose que le traité contre les Juifs, que Henri de Gand et l'anonyme de Molk attribuent à notre savant évêque (HEN. GAND. ib.; MELL. Scrip., c. 93) . La notice qu'en donne le premier de ces deux bibliographes ne laisse aucun lieu d'en douter. L'auteur, dit-il, l'entreprit pour prouver contre le sentiment commun des Juifs, que cette célèbre prophétie de Jacob: Le sceptre ne sera point ôté à Juda, etc. (Gen. XLIX, 10) , avait eu son accomplissement en la personne de Jésus-Christ. Henri de Gand ajoute, ce qui est vrai, que Fulbert y a fort bien exécuté son dessein, en y employant l'autorité des saintes Ecritures et la force du raisonnement ?(HEN. GAND. ib.) .

Enfin le dixième et dernier sermon du recueil est [Col. 0179A] intitulé de la sorte: Dieu est un en trois personnes (Bib. PP. p. 46, 47) , titre insuffisant pour annoncer ce que contient la pièce, puisqu'elle roule non-seulement sur la Trinité, mais aussi sur l'incarnation du Verbe, les autres mystères de Jésus-Christ et la nécessité de faire pénitence. Ce sermon n'est point entier. L'exorde et peut-être une autre partie considérable du commencement y manquent. La fin nous paraît aussi y manquer. Ce n'est au reste qu'un tissu de passages de l'Ecriture, mais bien choisis auxquels l'auteur a joint deux petits endroits des Pères, l'un de S. Fulgence, l'autre de S. Isidore de Séville.

A la suite des sermons viennent deux listes des différents degrés des péchés capitaux, avec les pénitences canoniques qui y étaient attachées encore [Col. 0179B] alors (Bib. PP. ib., p. 47) . L'une de ces listes regarde les hommes, l'autre les femmes. Ce qui se lit ensuite est un fragment détaché de quelque sermon, soit de Fulbert, ou de quelque autre auteur, qu'un copiste aura mis dans son manuscrit, on ne saurait dire par quel motif, dans le même ordre qu'il se trouve dans l'imprimé. L'auteur, quel qu'il puisse être, y montre d'abord, en se servant principalement des paroles de S. Augustin, en quel sens ces deux versets du VI ^e chapitre de l'Evangile de S. Jean: Si vous ne mangez la chair du Fils de l'homme, etc., Celui qui mange ma chair, etc., contiennent une figure. Après quoi il prouve par l'autorité du concile d'Ephèse et d'Haimon, que cette chair sacrée est réellement le corps de Jésus Christ.

[Col. 0179C] Plusieurs manuscrits attribuent à Fulbert le sermon sur l'Assomption de la sainte Vierge, qui fait le 208 ^e de l'appendice de ceux qu'on a supposés à S. Augustin (AUG. Serm. app., p. 343) . Mais nous avons montré ailleurs qu'il appartient au B. Ambroise Autpert, à qui d'autres manuscrits le donnent.

Locrius est beaucoup mieux fondé à lui faire honneur du second sermon sur l'Annonciation (FER. LOCR. p. 52) , qui fait le 194 ^e du même appendice, et dont on a tiré, en le tronquant, les leçons du second nocturne pour la fête de la Nativité et le second jour de l'octave, dans le Bréviaire romain et l'ancien bénédictin. Ce sermon commence par les mêmes [Col. 0179D] mots que celui sur l'Assomption, et en a emprunté quelques autres traits. Il finit par la célèbre antienne que l'Eglise emploie pour la commémoration de la sainte Vierge: Sancta Maria, succurre miseris, etc.; ce qui a fait regarder Fulbert comme auteur de cette prière.

Personne ne nous apprend si les homélies qui se trouvent sous le nom de Fulbert, dans un manuscrit de la maison professe des Jésuites d'Anvers, avec le traité d'Arnauld de Boneval sur les paroles de Jésus-Christ à la croix, sont différentes des sermons dont nous venons de rendre compte (SAND. ib., p. 334) , ou si [Col. 0180A] ce recueil en contient d'autres que ceux qui sont imprimés. L'anonyme de Molk, annonçant les sermons de notre auteur contre les Juifs, ajoute qu'il en avait fait aussi contre les mauvais chrétiens, expression qui suppose des sermons de morale. Il ne s'en trouve point de cette nature parmi ceux de Fulbert, qui sont ou des panégyriques, ou des instructions sur nos mystères, ou enfin des pièces de controverse, si l'on veut comprendre au rang de ses sermons son traité contre les Juifs.

3 ^o La chronique de Maillezais, ou plutôt de Saint-Maixent, porte que Fulbert, outre ses écrits en prose, avait encore laissé de sa façon plusieurs pièces notées pour les offices divins (Malleas. Chr., p. 205) . A quoi Trithème (Scrip. c. 315; Chr. Hir., t. I, p. 159) ajoute [Col. 0180B] qu'il y avait de lui des hymnes, diverses prières, des chants à la gloire de Dieu et quelques autrès pièces de piété. Le principal éditeur de Fulbert a recueilli tout ce qu'il a pu déterrer de ses écrits en ce genre, et les a mis à la suite de ses sermons (Bib. PP. ib., p. 48-53) . Le recueil est divisé en deux parties. Il s'y trouve des hymnes, des proses, tant rimées qu'autres, des litanies et autres prières, des antiennes, des répons, tant sur quelques-uns de nos mystères, comme Noël, la Trinité, qu'à l'honneur de divers saints. On y lit un invitatoire, une prose et des répons pour l'office de saint Gilles. C'est, suivant toute apparence, ce qui aura fait avancer à l'anonyme de Molk et à quelques modernes que Fulbert avait composé une Vie de ce saint.

[Col. 0180C] Parmi ces petits écrits de piété il y a deux courtes prières à Dieu (Bib. PP. ib., pag. 51) , dans lesquelles l'auteur, en nous apprenant son extraction, a laissé de grands traits d'une profonde humilité ⁜ (6) . On y trouve aussi un poëme sur l'année, les mois, les jours, les heures, la manière de trouver le bissexte, les épactes, etc., qui est comme un abrégé du comput. Ce poëme est suivi d'un autre rimé, mais sous une seule rime, dans lequel Fulbert fait l'éloge du rossignol. La pénultième pièce du recueil est une hymne en vers saphiques sur le Saint-Esprit, où l'on découvre des beautés poétiques dignes d'un meilleur siècle. La dernière pièce, intitulée Répons, quoique ce soit une hymne sur Pâques, se trouve [Col. 0180D] séparément à la page 847 du huitième tome de la Bibliothèque des Pères. édition de Paris, 1645, où elle est fort déplacée.

La pièce intitulée: Hymne de la Trinité, qui commence par ces mots: Verbum Dei, est plus entière dans un manuscrit de la bibliothèque du roi d'Angleterre (Reg. Angl. ms., p. 68, n. 17) . On juge par ce manuscrit qu'il manque dans l'imprimé une page entière.

4 ^o Casimir Oudin, ayant déterre dans un manuscrit de Longpont, abbaye de Cîteaux, au diocèse de Soissons, un traité de Fulbert sur ces premières [Col. 0181A] paroles du XII ^e chapitre des Actes des apôtres: Le roi Hérode employa sa puissance pour maltraiter quelques-uns de l'Eglise, les fit imprimer avec d'autres opuscules d'anciens auteurs, tant de France que de la Belgique. Ce recueil a été imprimé en 1692, à Leyde, chez Pierre Vander Merche, en un volume in-8 ^o .

5 ^o Dom Bernard Pez, dans le cours de ses recherches littéraires, a découvert un catalogue, dressé vers le XII ^e siècle, de livres qui étaient alors à l'abbaye de Saint-Pierre de Saltzbourg. Entre les titres de ces livres se lit le suivant: Compotus Wicperti. L'on a fait observer que le nom de Fulbert a été si diversement défiguré, qu'on en a fait ceux d'Ulbert et de Vilbert. II est fort aisé qu'on en ait [Col. 0181B] fait également celui de Wicpert. De sorte que nous regardons comme fort vraisemblable qu'il s'agit ici d'un traité du comput composé par notre prélat. Nous sommes confirmés dans notre opinion en voyant cité dans le nouveau Glossaire de Du Cange, au mot Regulares, un semblable traité sous le nom de Fulbert. Ce n'est point l'abrégé du comput imprimé entre ses écrits qui est ici cité, puisque ce mot ne s'y trouve pas, quoiqu'on y lise celui de Normales.

6 ^o Le raisonnement qu'on vient de faire au sujet du traité précédent doit s'appliquer, par les mêmes principes, à un poëme qui se trouve dans un manuscrit de l'abbaye de Weichenstephen en Bavière, ancien de quatre cents ans environ. sous ce titre: [Col. 0181C] Wulperti libellus metricus de vita claustrali. Cette découverte est encore due aux recherches de dom Bernard Pez. Le poëme est en vers élégiaques, et commence ainsi:

Nous prendrons de ce poëme occasion d'en faire connaître un autre sur le même sujet, et peut-être du mème siècle, mais d'un prix beaucoup au dessus du précédent. Il pourrait arriver qu'on n'aura pas d'autre occasion d'en parler. Ce poëme, qui contient soixante vers élégiaques, est intitulé: Laus vitae monasticae; l'éloge de la vie monastique, et commence par les deux vers suivants qui donneront une idée de toute la pièce

Le P. Sirmond, l'ayant découvert dans un manuscrit [Col. 0182A] de Saint-Melaine à Rennes, lui a donné place dans ses notes sur les lettres de Geoffroi, abbé de Vendôme (GOFF. VIND. ep. 1, IV, not. p. 69-71) . On n'en connaît point l'auteur, mais le poëme n'en est pas moins estimable en lui même.

7 ^o Democharès, au chapitre 15 de la Célébration des saints mystères, et M. Bellotte, chanoine de Laon, d'après lui, supposent un évêque de Poitiers nommé Walbert, et lui attribuent cinq proses à l'honneur de divers saints. Jamais l'Eglise de Poitiers n'a eu, que l'on sache, d'évêque de ce nom: ce qui nous fait naître la pensée que ce Walbert n'est autre que l'évêque de Chartres dont il est ici question. Si de Fulbert on a fait Wicpert et Wilbert, on en aura pu également faire Walbert; [Col. 0182B] et si on l'a qualifié évêque de Poitiers plutôt que de Chartres, cela se sera fait vraisemblablement en conséquence d'une de ses proses, qui est en l'honneur de S. Hilaire, de l'église duquel Fulbert fut assez longtemps trésorier. Josse Clichtoüe, qui a fait un recueil de proses, n'y a point fait entrer celles qui portent le nom de Walbert.

8 ^o Bellarmin attribue aussi à Fulbert un traité De la variété des offices divins (BELL. Script., p. 277) , et ajoute qu'il est imprimé au troisième tome de la Bibliothèque des Pères, seconde édition de Paris. Nous ne le trouvons ni dans la première, ni dans la pénultième édition de cet endroit, ni même dans l'édition de Lyon.

[Col. 0182C] 9 ^o La plupart des bibliographes s'accordent à donner à notre prélat la Vie de S. Aubert, évêque d'Arras et de Cambrai, mort en 669. (SAND. Bib. Belg., p. 252; Voss. ib.; OUD., ib., p. 521; CAVE, p. 519) . Ce qui paraît favoriser ce sentiment, est d'une part qu'elle a été écrite de son temps (SUR. 13, déc., p. 901) , c'est-à-dire quelques années après que Gérard, évêque de Cambrai, eut transféré les reliques du saint au monastère qui porte son nom, ce qu'il fit en 1015. D'ailleurs la Chronique de Cambrai, ayant occasion de parler de cette Vie, dit qu'elle avait pour auteur le célèbre docteur Fulbert, auquel il ne donne point le titre d'évêque. Malgré les preuves spécieuses, nous avons de la peine à la regarder comme un ouvrage de l'évêque de Chartres. [Col. 0182D] Outre que l'on ne connaît point d'occasion où il ait pu prêter sa plume à un écrit de cette nature, l'auteur s'y représente visiblement comme un clerc ou un moine du pays, qui faisait partie du troupeau dont S. Aubert avait été le pasteur et dont il était encore le protecteur par son pouvoir auprès de Dieu. Il pouvait se faire que cet auteur se nommât Fulbert, et qu'ayant de la littérature et du talent pour écrire, comme il paraît par l'histoire dont il s'agit, on lui eût donné le titre de célèbre docteur.

Surius a publié cette Vie sur un manuscrit qui ne portait le nom d'aucun auteur en particulier. Le Mire avertit qu'elle est tronquée dans l'imprimé ?(HEN. GAND. ib., not.) , et qu'elle se trouve plus entière [Col. 0183A] dans les manuscrits, nommément celui de la collégiale de Saint-Aubert à Cambrai. Bollandus en a imprimé un fragment pour donner une plus ample connaissance de la translation des reliques de S. Vaast (BOLL. 6 sept., p. 801) . Ses doctes successeurs la publieront un jour en entier, et nous instruiront pleinement de tout ce qui la concerne. Sanderus ( Bib. Belg. ms.) en avait vu un autre dans un manuscrit de la cathédrale d'Arras. Celle-ci commence par ces mots: Sanctus vir Domini Autbertus, ce qui fait juger qu'elle est différente de celle qui est imprimée.

Peut-être ne sera-t-il pas hors de propos d'avertir que Pitseus (Angl. Script., an. 980) , en parlant de Fuldebert ou Fudebert, abbé de Pershore au diocèse de Worchester en Angleterre, et voulant [Col. 0183B] l'élever à la dignité d'écrivain, quoique vraisemblablement il n'ait jamais écrit pour la postérité, lui fait honneur d'ouvrages qui appartiennent incontestablement à Fulbert de Chartres.

[Col. 0184A] A l'égard de sa manière d'écrire, les critiques conviennent qu'elle est au-dessus des autres écrivains de son temps (DI PIN, XI e siècle, p. 18; BAIL. 10 avr., p. 144) . Le style de ses lettres, en particulier, est plus châtié. Il s'y trouve de l'esprit, un tour et une délicatesse dignes des bons siècles. M. Du Pin ne juge pas aussi avantageusement à beaucoup près des poésies de notre prélat. Il a raison s'il ne l'entend que du plus grand nombre. Mais il y en a quelques-unes qui méritent notre estime pour les beautés qu'elles renferment.

Barthius (Adv. l, XIX, c. 13, p. 655, 656) admirait pour sa justesse et sa douceur l'hymne de S. Martin en vers iambiques, à laquelle on a fait porter mal à propos le titre de Prose. Celle en vers saphiques sur le Saint-Esprit n'est pas moins estimable. [Col. 0184B] Dès le siècle de Fulbert on avait pris tant de goût pour les hymnes et les proses de ce prélat, qu'on les chantait publiquement dans les églises d'Angleterre (Ang. Sacr. t. II, p. 48) .

Fulbertus Carnotensis episcopus, liberalium artium suo tempore peritissimus, vir religiosus et erga beatam Virginem devotissimus, scripsit sermonem ad nativitatem beatae Virginis pertinentem, limato dictamine, qui sic incipit: Approbatae consuetudinis. Respondit etiam cavillationibus Judaeorum dicentium hanc prophetiam: Non auferetur sceptrum de Juda, etc., in Christo non fuisse impletam, diligenter Scripturarum auctoritatibus et rationibus confutans Judaeorum pervicaciam

Fulbertus episcopus Carnotensis in Scripturis divinis eruditissimus, et in saecularium litterarum disciplinis omnium suo tempore doctorum doctissimus, poeta clarus, et dialecticus subtilissimus, multis annis scholae publicae praesidens, plurimos doctissimos, auditores enutrivit, vita quoque sanctissimus, multis legitur miraculis coruscasse, qui inter caetera scripsisse dicitur.

Epistol. ad diversos lib. I.

In laudes sanctae Mariae lib. I.

Hymnos et Orationes varias, et quaedam devota

Claruit temporibus Henrici regis Primi anno 1000.

Fulbertus primo fuit cancellarius regis Francorum Roberti, et ex cancellario factus episcopus Carnotensis. vita honestissimus et in scientia clarissimus. Fundamenta sanctae ecclesiae Dei Genitricis Carnotensis jecit, et eamdem perfecit miro lapideo tabulatu. Et Paulo post. Circa annum millesimum tricesimum [Col. 0188A] nonum obiit Fulbertus episcopus Carnotensis, qui fecit legendam de Nativitate beatae Mariae et historiam, eique successit Theodoricus.

Umbertus seu Fulbertus Carnotensis episcopus scripsit in illud Geneseos XLIX: Non auferetur sceptrum de Juda, anno Domini 1000.

Berengarius plane quamvis ipse sententiam correxerit, omnes quos ex totis terris depravaverat convertere nequivit. Adeo pessimum est alios exemplo vel verbo a bono infirmare, quia fortassis peccatum te gravabit alienum, cum deletum fuerit tuum. Quod [Col. 0188B] episcopum Carnotensem Fulbertum (quem Domini Mater olim aegrotum lacte mamillarum suarum visa fuit sanare) praedixisse aiunt. Nam cum in extremis positum multi visitarent, et aedium capacitas vix confluentibus sufficeret, ille inter oppositas catervas oculo rimatus Berengarium, nisu quo valuit expellendum censuit, protestatus immanem draconem prope eum consistere, multosque ad eum sequendum blandiente manu et illice anhelitu corrumpere.

Fulbertus doctor sacrae theologiae egregius hic fuit tempore Roberti regis filii Hugonis Capet, qui regnare coepit anno 987. Hic doctor et episcopus gloriosus [Col. 0188C] speculum Ecclesiae et fidei Christianae, multa scripta fecit ad laudem Virginis gloriosae, et inter caetera illam legendam quae legitur in Nativitate ejusdem, quae incipit: Approbatae consuetudinis. Hujus tempore anno millesimo et vigesimo in nocte Nativitatis beatae Mariae, episcopatus sui anno quarto, fuit civitas Carnotensis et tota ecclesia beatae Mariae combusta. Quam idem episcopus gloriosus sua industria, labore [Col. 0189A] et sumptu a fundamento reaedificavit, ut in legenda sancti Aniani habetur, etc. Jacet in ecclesia sancti Petri in valle Carnotensi.

Ejusdem archipraesulis Ethelnothi tempore rex Cnuto ad transmarinas Ecclesias pecunias mittens, maxime Carnotum ditavit, ubi tunc florebat Fulbertus episcopus in sanctitate et philosophia nominatissimus. Qui inter caetera industriae suae documenta, [Col. 0190A] Ecclesiae dominae nostrae sanctae Mariae, cujus fundamenta jecerat, summam manum mirifico effectu imposuit, quam etiam pro posse honorificare studens, musicis modulationibus crebro extulit. Quanto enim amore in honorem Virginis anhelaverit, poterit conjicere qui audierit cantus coelestia vota sonantes. Exstat inter caetera opuscula ejus Epistolarum volumen, in quarum una gratias agit Cnutoni magnificentissimo regi, quod largitatis suae viscera in expansas ecclesiae Carnotensis effuderi

( Vide et Baronium, tomo XI, Annalium anno 1028.)

Sancto ac venerabili archiepiscopo suo BONIBERTO FULBERTUS fidelitatis obsequium et summi pastoris benedictionem.

Primum quidem benedicimus Dominum Patrem ingenitum, Filiumque suum unigenitum Jesum Christum Dominum nostrum, et Spiritum sanctum paracletum unum verum Dominum, qui cuncta creavit, qui te quoque, dilectissime Pater, multa sapientia illustravit, ad docendum populum suum, et decore sanctitatis ad praebendum bonae vitae exemplum decenter ornavit. Deinde magnas tibi referimus grates, quod nos licet immeritos atque ignotos, salutationis tuae pariterque munere gratiae dignatus es [Col. 0189C] praevenire. Unde profecto nos in amorem tuum sic animasti, ut perennem tui memoriam in intimo cordis nostri vigere velimus, ut saltem per crebra orationum suffragia, si aliter facultas non suppetierit, tuae benignitati vicem rependere satagemus. Significavit autem nobis filius noster tuusque fidelis Hilduinus ⁜ (14) tuae charitatis erga nos insignia, fideliter asserens unum de nostris Priscianis te velle, quem et per eumdem libenter mittimus, quidquid etiam de nostro petieris hilarissime tibi si possibile fuerit transmissuri, ipsam quoque praesentiam nostram, si tibi opus esset ac voluntas, nobisque potestas, obsequentissime praestaturi. Ad ultimum salvere te semper optamus, precantes ut illam novam ac gloriosam adoptionis prolem summi regis, regem videlicet [Col. 0189D] Stephanum ⁜ (15) intimans excellentiae suae [ alias, vestrae] ex nostra parte salutes, et universarum congregationum quae sunt in episcopatu nostro, canonicorum [Col. 0190B] scilicet et monachorum orationum fidelia. Vale.

Pleno virtutis et gratia circumfuso, charissimo Patri ABBONI FULBERTUS suus.

Quanam te resalutatione digner, o sacer abba, et o magne philosophe? quid rependam muneris sanctae amicitiae quam promiserunt signa gemmatae facundiae, vix aestimare sufficio. Nam cum illa quae dicuntur esse, victor animo teneas, cum illa quae non esse forsitan vilipendas, quid ego conferre possim, quod tu aut non habeas, aut non habere contemnas? Sed quoniam philosophicis essentiis magnum quiddam superest, atque ex his quae non esse dicuntur quaedam perpetua fiunt, ideoque sapientibus aliquando [Col. 0190C] grata sunt, recipe quaeso quod ab utroque tibi lectum offero. Denique ut participando super essentiam deitatis dominus fias, sic te resalutato, ad perennem fidelitatis habitum amicitiae tuae rependo hac scilicet differentia tuam benevolentiam meamque distinguens, ut illa pro majestate personae gratia vocetur ut domini, ista fidelitas ut alumni. Praeceptis itaque tuis modestissime deservire cupiens, Mediolano discipulo quod precatus es facio, quaeque tibi scribenda petisti, en omnia fere juxta fidem exarata transmitto. Abbate sancti Petri graviter aegrotante, sed adhuc mentis et sermonis compote, Megenardus monachus ante mihi non mediocriter charus, noctu sese de claustro subripuit, et ad Theobaldum comitem, qui Blesis tunc morabatur. abbatiae petendae gratia [Col. 0190D] properavit, comes illum postridie remisit ad nos cum legatis, qui denuntiarent recipiendum magnifice sicut abbatem monachis et canonicis. At vero nobis [Col. 0191A] fere omnibus ea res aeque nova et horribilis fuit. Respondimus itaque longe nobis aliter videri. Nec enim legitime fieri abbatem, nec debere recipi qui abbatiam alterius, ipso vivente, per ambitionem petit, qui a fratribus non eligitur, et super illos nititur dominari. Postremo qui noster neque monachus sit, neque clericus, et plures habeat testes curialiter agitandi quam monastice vivendi. Haec ille non gratanter accipiens ad comitem redequitat, iramque juvenis adversum nos vehementer inflammat. Sed die quinto postquam suum ambitum publicavit, praedictus abbas aegritudinem suam morte limitat. Conveniunt ad capitulum monachi nostri, et quidam canonici, quos ratio postulabat admitti. Interrogamus an aliqui fratrum incoepto Megenardi faveant? [Col. 0191B] Negant singuli, negant omnes. Decrevimus ergo quosdam eorum esse mittendos ad comitem, nobis videlicet designatum episcopum, ut Patris obitum nuntiarent, et alterius eligendi regularem precarentur licentiam. Quibus missis ecce alii duo, Vivianus scilicet et Durandus, alter illiteratus, alter litterarum malesanus interpres, ambo praepositi, simulantes causa communis commodi ad obedientias suas se velle exire, ac ne aliorsum pergerent sibi interdicente decano monasterii. Megenardum tamen secuti sunt, cui coeptam praesumptionem occulte persuaserant, et Blesis in praesentia domini Theobaldi ipsum Megenardum a fratribus peti ac eligi perfide mentiti sunt. Horum suffragio laetus comes statim eum baculo pastorali publice donat. Quo audito, fratres qui [Col. 0191C] in claustro remanserant, contra hanc fraudulentiam zelo divinae legis accincti, libellum reprobationis fecerunt, atque subscripserunt hujusmodi: Sciat omnis Ecclesia, quia Megenardum monachum nostrum, abbatem fieri non eligimus, non laudamus, non volumus, non consentimus: sed reprobamus, refutamus, et omnino contradicimus. Nos vero de coenobio sancti Petri, quorum nomina scripta sunt, Durandus decanus, Gaudricus, Genesius, Robertus, Isembertus, Marcuinus, Alveus, Guarnerus, Richerus, Warinus, Herbertus, Evrardus, Benedictus, Arnulfus, Gualterus, Beringerus, Herbertus, Bernardus. Isti itaque omnes sua nomina aut subscripserunt, aut subscribi fecerunt me vidente. Die proxima comes Tetbaldus redit, se in monasterium recipi cum [Col. 0191D] processione praemandat. Monachi respondent se libenter hoc agere, si praesumptorem illum non adduxerit secum. Ille denuo iratus, ipso die tamen sustinuit sed in sequenti cum strepitu comminantium in sancti Petri monasterium suum Megenardum obtrusit. Ad cujus violentum ingressum sancti fratres contaminari ipsius communicatione timentes, sanctuario Domini salutato, cum lacrymis exierunt, atque refugium aliud nescientes, ad limina principalis Ecclesiae confugerunt. Ibi quoque non invento pastore utrinque desertae oves moestis sese vocibus consolantur. Sed recipit sancta Mater Domini solita pietate recipit Rodulphus tuus dulci benignitate. Inde transierunt ad coenobium sancti Patris Herberti, [Col. 0192A] cujus dives charitas de paupere censu quaeque potest illis necessaria subministrat. Caeterum ille, cujus fratres importunitate depulsi sunt, ab Herviso quodam, ut aiunt, Britannicae regionis episcopo, IV Non. Februar. abbas simulatus est in suburbio Carnotensi absente clero, indignante populo, legato archipraesulis palam contradicente ne id fieret, reclamantibus etiam quibusdam monachis, qui in loco remanserant vero vultu, viva voce atque regulari auctoritate. Sed quid inter furentes ratio? Sed et nunc ille primas in abbatiae suggestu, saeculari potentia fretus, de peracta victoria gloriosus, factores ejus abbates, episcopus, atque ipsum papam ambiendo, ne quid gravius statuatur in illum modis omnibus elaborat. Jacet interim victa, confusaque [Col. 0192B] fratrum expulsorum humilitas, nec est praesul in Galliis, cujus viscera tangat affectio pietatis, aut zelus sacrae legis inflammet, ut consurgat ad frangendos impetus errorum, ad relevandas spes dolore tabescentium. Defuncta etenim est Dionysii fortitudo, non comparet pietas Martini. Tu quoque dereliquisti nos, sancte Pater Hilari, qui olim unitatem Ecclesiae Spiritus sancti gladio tuebaris. O derelicta, o moesta, o desolata Galliarum Ecclesia! quae jam erit spes salutis ulterior? Ubi amplius afflicta Christiani anima respirabit? Hoc nempe solum vel maxime nos confortare videbatur: quod si contingeret ruinas moenium tuorum resarciri non posse, liceret saltem ad firmum adhuc Capitolium monasticae vitae confugere. Quod etiam si furibus irreptare [Col. 0192C] aut impune quibuslibet ambitiosis invadere licet, proh dolor! funditus cecidisti? Unde jam ad te revertens, venerande Pater, quem ego credo et video adjutorem a Domino nobis esse provisum cum domino meo tuoque fideli Rodulpho deprecor et obtestor per ea quae tibi data sunt sapientiae sanctae charismata, per dulcedinem fraternae charitatis, si quid potes, impugna hostes Domini, fratres allisos refove, nec perire sinas inopia solatii tui, pro quibus credis esse fusum sanguinem Christi. Vale.

Domino suo EINARDO sibi semper venerando FULBERTUS exiguus

Novit, et vere novit serenitatis vestrae prudentia, [Col. 0192D] quod in ecclesiasticis officiis plura sunt, in quibus Orientales Ecclesiae et nostrae communi observatione sibi respondent. Sunt vero alia in quibus alias ab aliis cultu dispari, et varia observatione audivimus dissonare. Sed nec pauca aut rara sunt, quae ab aliis necessario servanda, ab aliis non adeo curanda aestimantur. Nec tamen nos offendit observantiae diversitas, ubi fidei non scinditur unitas. Porro in multis Graecia ab Hispania, ab illis Romana et Gallicana discrepat Ecclesia. Sed neque in hoc scandalizamur, si audimus diversam observationem, sed non diversam fidem in Christi semper Ecclesiis exstitisse. Stet enim regina Ecclesia a dextris regis sui in vestitu deaurato circumdata varietate. Nos vero [Col. 0193A] trita et pervulgata Patrum via incendentes, Patrum memoriam in rationali pectoris nostri, id est praecedentium Patrum exempla prae oculis habeamus, et quae rationaliter eos egisse cognovimus, teneamus: ea vero quae spirituali consilio ab his ordinata sunt etiamsi infirmitatis nostrae ignorantia ad plenum videre non possimus, temerariae cavillationis dente non rodamus, dum tamen a fide haec nequaquam exorbitare sentimus. Dicit Scriptura: Audi, fili mi, disciplinam patris tui, et ne dimittas legem matris tuae (Prov. I, 8) . Ante hos paucos dies ut meminisse licet, mihi vespertinis horis supervenisti, et repentina inquisitione me permovisti, de hostia quam paulo ante promotus ad sacerdotium de manu episcopi suscepisti ⁜ (16) : quae ratio sit, videlicet [Col. 0193B] usque ad quadragesimam diem usu quotidiano consumere, vel quos hujus rei auctores haberemus. Cui quidem nisi sacerdotalem in vobis reverentiam, et in omni genere doctrinae probatam sapientiam offendere metuissem, respondissem verecunde quidem, non temerarie, humiliter, non procaciter; respondissem, inquam, quod infelix capella quondam respondit ovi lanicinium [ melius lanicium] quaerenti; vel certe videri mihi poteram a planis arvis ligna in silvam vel aquas in mare comportare, aut Minervam, ut aiunt, velle docere, si huic homini facerem verba, in quo totius doctrinae thesaurum reconditum profiteor. Sed, esto, res aliis usitata, illis familiarem consuetudinem, istis parit admirationem. Putabam et hoc certe omnibus Ecclesiis [Col. 0193C] eatenus assuetum fore, ut nulli novum esse videretur aut vanum: haesitare diutius coepi, an mihi adhuc codicem illum unum haberem quem a natali patria inter caeteros devexeram, in quo ejusmodi exemplaria continebantur. Quem diu quaesitum, quoniam aut alicui praestitum, aut per tot locorum mutationem casu amissum non invenio, repetita memoria quae de illo recolo pauca vobis intimare non gravabor, praemonstrata occasione, qua quondam observantiae hujus causas et ego quoque requisieram. Nostri enim episcopi provinciales in hujusmodi ritum omnes consentiunt. Porro nostro tempore quidam inter caeteros ad sacerdotalem gradum admissus, hostiam quoque sicut et alii de manu episcopi suscepit, quam in pergameno, in hos usus [Col. 0193D] parato involutam quotidiana celebratione solvebat, et portiunculam parvam, juxta instantium dierum numerum computatam sumebat. Accidit vero ut quadam die expletis mysteriis dum vestimenta cum sindone altaris incautius colligeret, immemor hostiae sacrae diligentiam nequaquam adhibens thesaurum coelestem infelix amitteret. Veniens ad diversorium, quaeque necessaria curat, transigitur dies in crastinum, repetita celebratione frater ille instante hora communicandi hostiam sanctam non inveniens, turbatus nimium et consternatus, sursum deorsum [Col. 0194A] cursitans, nec etiam signum aliquod invenire potuit. Audiens episcopus ex negligentia fratris ortum periculum, omnibus in commune fratribus unius reatum poenitendum instituit. Ipsum vero fratrem arctioris poenitentiae disciplina corrigendum proposuit. Hac ergo occasione accepta quaerendum ab episcopo aestimavi, si videretur sibi salva ordinis religione sanctificatum panem primo aut secundo sanctificationis die posse totum simul percipere, quem videbat non sine periculo posse tanto tractu temporis minutatim sumere: praesertim cum ipse nosset rarissimos hujus ordinis viros esse, qui in hac re pervigilem curam adhiberent. Hic ille increpitans tardioris sensus mei hebetudinem, respondit quidem ita esse quod quaerebam, si discipulis [Col. 0194B] quos ad praedicationis officium Dominus missurus in mundum fuerat, si illis inquiens, adhuc tardis et dubitantibus potuisset sufficere resuscitati corporis speciem semel vidisse, quam semel visam noluit ab eis repente subtrahere, sed per quadragenos dies complacitis horis glorificati corporis revelata specie eos tanquam panis coelestis suavitate refecit. Nam et episcopus qui vices Christi tenet, sacerdotales viros in plebem subjectam missurus, sacri corporis eucharistiam per quadragenos dies sumendam distribuit, ut dum, verbi gratia, quotidie coelestis panis alimonia reficiuntur, tempus illud in mentem habeant, quo per quadraginta dies Dominus discipulis apparens, et convescens desideratae visionis satietate refecit. Ad hoc episcopi responsum, [Col. 0194C] cum ego familiaritatis ausu studiosus perquirerem num idem mysterium supplere potuisset panis a presbytero quotidiana celebratione sacratus, uti in eo passionis Dominica et resuscitati corporis et manifestati discipulis species, satis fuisset nobis. Perpende, ait, sicut, fili mi, multae Ecclesiae sunt per universum orbem terrarum, propter diversa loca, et tamen una sancta est catholica Ecclesia, propter unam fidem: sic et multae oblatae propter vota offerentium, unus panis est propter unitatem corporis Christi. Nam panis ab episcopo consecratus, et panis a presbytero sanctificatus in unum et idem corpus Christi transfunditur, propter secretam unius operantis potentiae virtutem. Sed quodammodo aliud esse dicitur, quod virginali utero [Col. 0194D] sumpta carne crucis injuriam sustinuit, de sepulcro resurgens discipulis apparuit, cujus memoriam in pane presbyteris collato episcopus agere videtur: aliud quid per mysterium agitur, dum episcopi et omnes sacerdotes in mensa altaris, sub sacramento communicatae carnis panem sanctum secreta oratione quotidie consecrare videntur, quod ad illud respicit, quod consecrantes nuper ordinati presbyteri cum pontificali oblatione percipiunt. Nam illud Dominicum corpus ex mortuis suscitatum, et in coelis locatum, jam non moritur, istud sacramentorum, [Col. 0195A] quotidie nobis moritur, quotidie nobis resurgit, apparet et comeditur. Sed nec in hoc mens fidelium scandalum dubietatis debet incurrere, quod Christum semel gustata morte jam non ultra moriturum audit, cum carnem assumpti hominis in paterna gloria sedentem, et hic sanctificatum panem verum Christi corpus audit nominari, dum et illud de Virgine assumptum, et istud de materiali et virginali creatura consecratum, unus idemque artifex Spiritus invisibili operatione in substantiam verae carnis transfundit: carnis videlicet non cujuslibet, sed vere Christi de qua ipse ait: Nisi manducaveritis carnem meam, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI, 54) . Quod utique exponi alio tempore indiget, et fidei oculis intueri. Hoc tantum quod ad praesens [Col. 0195B] negotium spectat solvamus, quod quidem nec subitis nec novis adinventionibus constat expositum. Nosti populo Hebraeorum sub Moyse et manna de coelo per annos quadraginta subministratum: qui Moyses dux populi secundis adjutoribus, septuaginta viris videlicet de eodem populo sustentabatur, per quos forma presbyterorum exprimitur, qui nunc in Ecclesia novitia, pontificale onus in se suscipientes regendis populis invigilant. Porro sumens de spiritu Moysi, illis septuaginta senioribus dedit, per quos populum sibi commissum per quadraginta annos judicavit, quia dux noster Dominus Jesus Christus discipulis quos ad praedicationis officium missurus fuerat in mundum, spiritualium dona charismatum infudit. Illi post immolationem Agni paschalis manna [Col. 0195C] coelitus misso per quadraginta annos sustentati sunt. Quem cibum coelestem, quam suavitatem angelicam non per typicas aut umbratiles figuras, sed indubitatam unionis veritatem repraesentat ille Dominicus cibus, quem per quadraginta dies sumendum tanquam salutis viaticum, pontifex novis Ecclesiae cultoribus distribuit, quos suae pastoralis curae vicarios, adjutores ad erudiendam plebem sibi commissam constituit, ut dum istum prae oculis habentes degustant, illum mente pertractent, qui de cruce morte triumphata ad Patrem ascendit, dumque a semel ipsis consecratum corpus percipiunt, illum fidei gustu experiantur, per quem quotidie Christus nobis moritur et resurgit, per quem usque ad consummationem saeculi manere se nobiscum [Col. 0195D] pollicetur. Haec pauca de multis, quae repetita memoria, et multo ex tempore dissuta licet recitasse, ad praesens sufficiant, dum ego codicem de ejusmodi exemplaribus a Romano scrinio prolatum perlegam. Vobis facile est de paucis multa cogitare, aut certe quod irrationabiliter factum videtur, sanioris consilii ratione colligere.

Virtute magis praedito quam praedicato praesuli ADALBERONI FULBERTUS.

Vestrae sospitati amice gratulantes, valetudini [Col. 0196A] quoque vestri fidelis et amici vestri Ebali, si divina benignitas allubescat ⁜ (17) , quanta novimus ope subvenire paravimus, mittendo Galieni potiones III et totidem theriacae diatessaron; quae quid valeant, et modus acceptionis vel servationis earum in vestris antidotariis facile reperitur. Vulgaginem etiam petitam vobis mittimus, quamvis aetatem vestram tali jam vomitu fatigari non suademus, sed eo potius si opus sit allevari, qui frequenter et sine periculo fieri possit oximelle et raphanis vel certe, quod seniori magis conducibile est, morantem alvum laxativis pillulis incitari. De quibus ultro vobis fere nonaginta oblatis, caetera bona nostra vestra putate. Valete.

Venerabili Patri et domino sibi semper amando ADEODADO FULBERTUS exiguus.

Inter hesterna et secreta colloquia, pro aedificandis fratribus adhuc infirmis, atque novitiis, me ad scribendum tua imperiosa coarctaverat auctoritas. Ecce habes pauperis quidem ingenii opusculum, sed non ignobile fidei monumentum. In quo quaeso non eloquentiae ornatum, sed obedientiae perpendas vota, nec eruditis auribus aestimes fatua verba revelanda, ne pro rustico stylo sacra vilescat materia; [Col. 0196C] alioquin de talibus praestat siluisse, quam aliquid inconditum edidisse. Incomprehensibilem enim divini consilii altitudinem, sapientia humana puro cognitionis intuitu comprehendere non potest; quia dum mens nostra ultra se praecipitanter erigere usque ad inaccessibilem secretorum Dei visionem appetit, infirmitatis suae obstaculo reverberata, et intra ignorantiae suae angustias coarctata nec quod ultra se est valet comprehendere, nec quod intra se est aestimare: unde scriptum est: Altiora te ne quaesieris, et profunda consiliorum ejus ne investigaveris (Eccli. III, 22) . Posuit (inquit Propheta) tenebras latibulum suum (Psal. XVII, 12) : has tenebras multi perscrutari incipientes, et alia ex aliis asserentes, in crassas et palpabiles errorum tenebras [Col. 0196D] devoluti sunt. Porro mundi sapientia exterius eloquentia nitens, intus vacua a virtutis sapientia manet, semper enim quaerit, et nunquam invenit, quia profunda mysteriorum Dei non humanae disputationi, sed fidei oculis revelantur, sicut Dominus in Evangelio ait: Pater, gratias tibi ago, quia abscondisti haec sapientibus et prudentibus, et revelasti ea parvulis (Matth. XI, 25) . Ergo mens humana cum divinae dispositionis causas argumentis per se discutere non valet, ad hoc quod comprehendere non valet, reverenter erroneae disputationis oculos claudat, nec invisibilia ex visibilibus, nec incorruptibilia [Col. 0197A] ex corruptibilibus metiri praesumat, ne dum caeca disputatione clausa pulsat, et operta non videt, propriis definitionibus captivata, et caecum sensum sequens, in erroris praecipitium cadat. Tria si quidem nobis sunt ad profectum Christianae religionis proposita, sed ad consummatam justitiam perinde necessaria, ut in his tota humanae salutis summa consistat: sine his justitia nomen habet virtutis, praemium non habet virtutis. Horum primum est intelligere, et firmiter tenere mysterium Trinitatis, et unius veritatem Deitatis. Secundum salutaris baptismi rationem nosse vel causam. Tertium in quo duo ⁜ (17*) vitae sacramenta, id est, Dominici corporis et sanguinis continentur. In his tribus multi nimis carnaliter intuentes, dum plus carnalem sensum [Col. 0197B] quam fidei arcana mysteria contemplantur, in abruptum perniciosi erroris praecipitium devoluti, nec rerum veritatem, nec sacramentorum virtutem percipiunt; et ideo ab unitate Ecclesiae divisi, dum fieri nolunt discipuli veritatis, magistri fiunt erroris. Praetermissa itaque luce veritatis, tenebrosas proponunt calumnias, et sacras Scripturas verbis sacrilegis nituntur adulterare, aut ⁜ (18) furtivis erasionibus recidere, sicut hoc quod Dominus ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) , Arius dictum de unitate substantiae intelligere noluit. Sabellius ad personarum proprietatem sumus non retulit; et in hoc quod ait, Pater major me est (Joan. XIV, 28) , Arius non humanitati, sed divinitati ascripsit, et ideo indignam vitam digna morte finivit. Cujus auditores [Col. 0197C] quoniam Spiritum sanctum Deum esse negabant, de Evangelio eraserunt illud quod Salvator ait: Spiritus est Deus (Joan. IV, 24) , et de Epistola Joannis eraserunt: Et omnis Spiritus qui solvit Jesum, ex Deo non est (I Joan. IV, 3) . Sicut Nestorius qui dicebat beatam Virginem non Dei sed hominis tantum genitricem, ut aliam personam hominis aliam faceret deitatis, neque unum Christum in Verbo Dei et carne et anima credens sed separatim alterum Filium Dei, alterum filium hominis praedicans, et illum Apostoli locum ubi dicit: Quod apparuit in carne vivificatum est in spiritu (I Petr. I 18) . Quem locum Macedonius per immutationem Scripturae apostolicum dictum sic voluit definire, id est, ut esset Deus apparuit in carne, et in eo quod [Col. 0197D] ait idem Apostolus: In similitudinem hominum [Col. 0198A] factus, et habitu inventus ut homo (Philipp. II, 7) . Marcion phantasiam corporis et non corpus confessus est in Christo fuisse. Sed Dominus noster Jesus Christus in unitate unius ejusdemque personae ex duabus, et in duabus substantiis, divina scilicet et humana subsistens, et mira protulit ut Deus, et infirma sustinuit ut homo, ut cum verum Deum sublimia opera loquerentur, verum hominem flebilia demonstrarent. Deus, inquit Apostolus, erat in Christo, mundum reconcilians sibi (II Cor. V, 19) , Deus in Christo, Filius Dei in filio hominis, divinitas operabatur in homine. Demus verba hominis: Pater major me est (Joan. XIV, 28) . Demus Verba Dei: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) . Loquatur in Christo nostra infirmitas et conditio. Filius, inquit, [Col. 0198B] hominis non habet ubi caput suum reclinet (Matth. VIII 20) . Intonet vox divina: Omnia quae habet Pater mea sunt (Joan. XVI, 15) . Quasi homo esurit, quasi Deus quinque hominum millia pascit. Quasi homo dicit: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI, 38) , quasi Deus confidenter ait: Nemo tollet a me animam meam (Joan. X, 18) . Quasi homo in cruce pendet, quasi dominator latronem alloquitur: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . Si quis ergo mente captus unius Christum et Deum dicit esse substantiae, compugnantibus inter se rebus, aut solum hominem coelo lapsum, aut solum Deum dicet crucifixum. Sed non est ita. Nam neque solus Deus mortem sentire, neque solus homo mortem superare potuisset, quam evidentissima [Col. 0198C] ratione, substantiarum distinctione, homo suscepit, et Deus vicit. Sed Ariani, utramque formam distinguere nescientes, quae erant hominis ad Deum impie retulerunt. Nullam itaque tenentes inter coelestia et terrestria rationem, dum dare proprietates suas partibus nesciunt, quantum in ipsis est Dei substantiam diviserunt, et dum ad sola hominis verba respiciunt, Deum sine intellectus lumine perdiderunt, et caecum sensum in praecipitia ducem sequentes, maluerunt dicere minorem Deum, quam hominem et Deum. Nobis vero hanc substantiarum diversitatem ex hoc perpendere promptum est quod alia est illa nativitas, vel natura, in qua, juxta Apostolum, Factus est ex muliere, factus sub lege (Galat. IV, 4) ; alia qua erat in principio apud [Col. 0198D] Deum, ⁜ (19) alia qua creatus ex virgine Maria, humiliatus [Col. 0199A] in terra, alia qua sine initio manens creavit coelum et terram; alia qua dicitur in moerore doluisse, in lassitudine dormisse, inedia esurisse flevisse, alia qua dicitur paralyticos curasse, per quam nesciens gressum jubetur incedere, solutus in muliere sanguis venarum sistitur, caecus a nativitate illuminatur, imperio tumentes fluctus solidantur, mortui suscitantur. Quae cum ita sint, Christum in duabus substantiis consistentem unum eumdemque Deum verum, eumdemque hominem verum esse fateatur necesse est, quisquis religionis Christianae non vult inaniter, imo damnabiliter portare vocabulum. Ita utriusque naturae veritate servata, verum Christum in virtutibus et passionibus nec confundat fides vera nec dividat, quia personalis unitas in eo [Col. 0199B] divisionem non recipit, et utriusque naturae veritas inconfusa persistit. Non enim alter Deus, alter homo, sed unus idemque Christus Deus homo. Profecto idem Deus Christus est, qui mortem sua divinitate destruxit. Idem quippe Dei Filius, qui divinitate mori non potuit, carne mortuus est, quam mortalem Deus immortalis accepit; et idem Christus Dei Filius carne mortuus resurrexit, quia immortalitatem suae divinitatis carne mortuus non amisit.

Sed de hoc dictum satis pro modulo nostro aestimamus, non quibuslibet, sed quibus in Scripturis versatur studiosa devotio. Nobis plane ea singularis instat intentio, ut, quoniam comperimus aliquos nimis carnaliter intuentes quaedam horum in quibus nostrae salutis mysterium constat, tanquam inania [Col. 0199C] aut otiosa deputare, hos a tam perniciosae opinionis vanitate revocatos permoneremus in rebus sacramentariis non tantum quae videntur spectare, quantum invisibilem mysteriorum potentiam fideliter aestimare. Quid enim ad fidem venientes proficere arbitramur, si nihil ultra quam quod visibilibus motibus agitur, regenerantis gratiae praestet effectus? Scimus et vere scimus, nos prima nativitate pollutos, secunda nativitate mundatos; prima nativitate captivos, secunda nativitate liberos; prima nativitate terrenos, secunda nativitate coelestes; primae nativitatis vitio carnales, secundae nativitatis beneficio spirituales; per illam filios irae, per istam filios gratiae. Proinde quidquid pravum quisque concipit adversus sacri baptismi [Col. 0199D] reverentiam, sciat refundi in Dei injuriam, qui ait: Nisi quis renatus fuerit ex aqua et spiritu non potest introire in regnum Dei (Joan. III, 5) . Salutaris igitur disciplinae gratia est, baptismi rationem nosse vel causam, sicut Apostolus ait: Si enim mortui sumus cum Christo, credimus quia simul vivemus cum Christo. (Joan. VI, 8) . Commori enim cum Christo, et sepeliri ad hoc tendit, ut cum illo resurgere possimus, et cum illo vivere. Sed dicis mihi: Quomodo hoc quod ad defunctos pertinet, in viventibus possit impleri? Dominus noster Jesus Christus beneficia nobis sua pro nostra salute commendans, et sollicite [Col. 0200A] sensibus nostris, memoriam suae mortis et sepulturae atque etiam resurrectionis insculpens, ineffabilia contulit baptismi munera, per quae superveniente primae originis fine, ei commortui et intra sacrum gurgitem consepulti, demersi resurgeremus, vita emergente criminibus. Vide quid agit artifex misericordiae. Tale tibi invenit tumuli genus, quo sciret peccata sepelire, et peccatorem nesciret obruere, ut descendente homine in fontem, tanquam in sepulcrum delictorum, reus exiret ad portum, et sola paterentur delicta naufragium. Proinde aqua et Spiritus sanctus sociantur causis, sed beneficiis separantur. Requiritur sane in baptismatis sacramentis aqua propter sepulturam, Spiritus sanctus propter vitam aeternam. Remove Creatoris nomen, [Col. 0200B] et non habet creatura quod praestet. Haec similitudinem mortis imitatur, ille veritatem salutis operatur. Sed fortasse ad credendum propositis mens titubat, nisi testimoniorum sequatur auctoritas. Audi igitur Apostolum ad Romanos. An ignoratis quia quicunque baptizati sumus in Christo, in morte ipsius baptizati sumus? Consepulti enim sumus cum illo per baptismum in mortem, ut quomodo Christus resurrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae ambulemus (Rom. VI, 3, 4) , et cum dixisset, consepulti magnifice adjecit: Si. inquit, comptantati facti sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus (Ibid., 5) . Sicut ergo Dominus noster Jesus Christus tribus diebus, et tribus noctibus corporaliter sub terrae sepulcro conditus [Col. 0200C] fuisse describitur, et homo ita sub cognato terrae elemento trina vice demersus operitur, ac sic vitalis imitatione mysterii dum demergitur sepelitur, dum educitur suscitatur. Inter haec quid ad haec aqua, et quid Spiritus sanctus operetur adverte. Aqua velut morientem deducit in tumulum, Spiritus sanctus velut resurgentem perducit ad coelum. Utrum vero homo baptizet, an Deus; ratio ipsa declarat. Nam cum peccatore baptizante peccata donentur, dum nonnunquam criminoso, baptismi mysterium celebrante, crimina remittuntur, hic homo qui videtur conferre quod non habet, utique tanti muneris non auctor, sed minister intelligitur, unde etiam Baptista ipse sactissimus ait: Qui me [Col. 0200D] misit baptizare ipse mihi dixit: Super quem videris Spiritum sanctum descendentem et manentem super eum, hic est qui baptizat in Spiritu sancto (Joan. I, 33) . Quod nimirum ipsa baptizantis verba ministri patenter insinuant, cum baptismi sacra munera non a se arroganter dari, sed ab ipso Deo auctore profitetur, sub verbis hujusmodi: Deus qui te regeneravit ex aqua et spiritu, ipse te linit chrismate salutis. Non igitur audiendi sunt, qui dicunt ad fidem nostram venientes, specialiter ab homine baptizari, vel Christianos primum aut catechumenos baptizatos ⁜ (20) : quod quidem haeretici de Baptista Joanne [Col. 0201A] intelligi volunt. Sed quis eum catechumenum dicere audeat? qui, adhuc in utero matris, Spiritu sancto est repletus, qui gratiam ante vitam, benedictionem meruit haurire antequam lucem? qui, ad baptismum praeelectus a Domino, ipso baptismi officio est sanctificatus: quod quidem baptismum sub Trinitatis sacramento factum legitur; dicente enim Domino: Hic est Filius meus dilectus (Matth. XVII, 5) , Pater in voce, Spiritus sanctus in specie columbae, Filius adfuisse probatur in corpore. Postremo de catechumeno Baptista non nos, sed ipsum baptismatis calumniantur auctorem. Nostrum vero baptismum conditor ac redemptor instituit dicens: Ite, baptizate omnes gentes in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Matth. XXVIII, 19) . In quo sane mysterio, [Col. 0201B] Spiritus sanctus Patri et Filio inseparabili societate connectitur, et propterea in Christo renati merito eum vitae auctorem credunt, sine quo omnino celebrari vitae sacramenta non possunt. Ipse enim coelestium charismatum auctor, ipse spiritualium munerum dispensator, ipse criminum absolutor et peccatorum remissor. Quem enim vides naturae debita laxare, auctorem cognosce naturae. Sic enim Spiritus sanctus ita unius est cum Patre potentiae, ut, in ejus comparatione, nihil amplius paternae possit ascribi gloriae vel naturae.

Jam nunc ad illud Dominici corporis et sanguinis transeamus venerabile sacramentum, quod quidem tantum formidabile est ad loquendum: quantum non terrenum, sed coeleste est mysterium; non humanae [Col. 0201C] aestimationi comparabile, sed admirabile; non disputandum, sed metuendum. De quo silere potius aestimaveram quam temeraria disputatione indigne aliquid definire; quia coelestis altitudo mysterii plane non valet officio linguae corruptibilis exponi. Est enim mysterium fide non specie aestimandum, non visu corporeo, sed spiritu intuendum. Cui quidem ad usum profuit, non superstitiosa mortalium cultura, sed coelestis disciplinae magistra auctoritas, non doctrina humana, sed institutio divina. Cujus potentis mysterii secretum quandoquidem ratio rerum mole victa comprehendere non valet, hoc tantum fides teneat, quia quidquid inter homines Deus egit aut pertulit, causa servandi humani generis vel reparandi [Col. 0201D] gratia fuit: in quo beneficia sua, quae ab initio dederat, sic semper dilexit, ut, nostris malis licet offensus, pronior semper ad indulgentiam foret quam ad vindictam. Inde est quod damnationis nostrae proscriptionem, quam primi parentis transgressio miserabiliter in posteros transfuderat, evacuare disponens, carnis nostrae morticinium suscepit, per quam immortalis moriendo captivitatis nostrae causam solvisset. Inde est quod, reparatam humanae originis dignitatem sciens semper diabolum invidere, et nequitiae suae arte quaerere qualiter hominem a sui voluntate Conditoris averteret, et antiquae perditioni, si fas esset, obnoxium redderet: defectum nostrae fragilitatis miseratus, adversus quotidianas nostrae prolapsionis offensas, sacrificii placabilis nobis providit [Col. 0202A] expiamenta, ut, quia corpus suum, quod semel pro nobis offerebat in pretium, paulo post a nostris visibus sublaturus fuerat in coelum, ne sublati corporis fraudaremur praesenti munimine, corporis nihilominus et sanguinis sui pignus salutare nobis reliquit, non inanis mysterii symbolum, sed compaginante Spiritu sancto corpus Christi verum, quod quotidiana veneratione, sub visibili creaturae forma invisibiliter virtus secreta in sacris solemnibus operatur. De quo sub hora passionis suae ipse familiariabus suis ait: Hoc est corpus meum (Matth. XXVI, 26) ; et paulo post: Hic est sanguis meus Novi Testamenti, qui pro vobis fundetur (Ibid., 28) ; et alibi: Qui manducat meam carnem, et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in eo (Joan. VI, 55, 57) . Qua veri [Col. 0202B] magistri auctoritate animati, dum corpori et sanguini ejus communicamus, audenter fatemur nos in corpus illius transfundi, et ipsum in nobis manere. In nobis ipsum manere dico, non solum per concordiam voluntatis, sed etiam per naturae unitae veritatem. Si enim Verbum caro factum est, et nos vere Verbum carnem cibo Dominico sumimus, quomodo non naturaliter Christus in nobis manere existimandus est? qui et naturam carnis nostrae jam inseparabilem sibi homo natus assumpsit, et naturam carnis suae ad naturam aeternitatis sub sacramento nobis communicandae carnis admiscuit? Ita ergo in Deo sumus, quia et in Christo Pater est et Christus in nobis est. Cum vero in re omni sint erga nos inaestimabiles divitiae Dei, adeo ut majestate abscondita [Col. 0202C] corruptibile pro nobis corpus induerit; contumeliis et passionibus subdiderit, quo opem ferret assumpto homini; quid indignum Deo judicari potest, qui uterum Virginis subiit, si virginibus creatis infunditur? quae licet simplicis naturae paulo ante praeferant imaginem, postmodum coelestis, ubi sanctificatione inspirata majestas vera diffunditur, et quae substantia panis et vini apparebat exterius, jam corpus Christi et sanguis fit interius. Gusta igitur et vide quam suavis cibus, et pergusta quid sapit. Sapit, ni fallor, cibum illum angelicum habentem intra se mystici saporis delectamentum, non quod ore discernas, sed quod affectu interiori degustes. Exere palatum fidei, dilata fauces spei, viscera [Col. 0202D] charitatis extende, et sume panem vitae, interioris hominis alimentum, non arte pistoria fermentatum, sed incarnatae deitatis vitale pulmentum. Sume nihilominus vinum non sordido cultore calcatum, sed de torculari crucis expressum. Gusta, inquam, coelestis pabuli suavitatem, sed ne nausees terreni germinis saporem. De fide etenim interioris hominis procedit divini gustus saporis, dum certe per salutaris eucharistiae infusionem influit Christus in viscera animae sumentis, quem diva mens castis penetralibus in ea videlicet forma suscipit, qua sub ipsa recordatione mysterii Spiritu revelante sibi praesentem intuetur, infantem, aut ara crucis immolatum, aut sepulcro quiescentem, aut certe calcata morte resurgentem, sive supra coelos evectum in [Col. 0203A] gloria Patris sublimem. Juxta quas species Christus gratum communicantis intrans habitaculum, tot, ut ita dicam, suavitatis odoribus mentem reficit, quot formis intimae revelationis oculus meditantis eum meruerit intueri.

Nec vanum tibi videatur quod juxta animae desiderantis intuitum dicimus Christum formari intra praecordia communicantis, cum non nescias patres nostros veteris eremi solitudinem peragrantes pastibus refectos; quibus imber fecundus cibum unicolorem, sed diversi saporis intulit, et juxta singulorum appetitum infundebat saporis varii oblectamenta: ut quidquid aviditas concupisceret, occulta largitoris dispensatio subinferret; quibus praebebat gustus, quod ignorabat aspectus, quia aliud erat quod videbatur, [Col. 0203B] et aliud sumebatur. Desiste igitur mirari: quod legis manna sub umbra signabat, hoc Dominici corporis pandit veritas patefacta; in quo deifica majestas miseranter nostrae infirmitati condescendit, ut, quo alimenti genere corpora aluntur humana, idem in corpore sensualiter sapiat, sed Deus in pectore perficiat, sicut ipse ait: Qui manducat me, ipse vivet propter me. Hic est panis qui de coelo descendit. Non sicut manducaverunt patres vestri manna in deserto et mortui sunt. Qui manducat hunc panem, vivet in aeternum. Et panis quem ego dabo, caro mea est pro mundi vita (Joan. VI, 58) . Jam jam procul removendus est totius lubricae scrupulus dubietatis: cum is qui est auctor muneris, testis est veritatis. Dubitari etenim nefas est ad cujus nutum cuncta subito ex [Col. 0203C] nihilo substiterunt, si, pari potentia, in spiritualibus sacramentis terrena materies, naturae et generis sui meritum transcendens, in Christi substantiam commutetur, cum ipse dicat: Hoc est corpus meum; et paulo post: Hic est sanguis meus. Sed hanc Dei possibilitatem aestimatio humana non capit, nisi teipsum, quicunque es, discutias, qualiter de massa perditionis factus es in populum acquisitionis, et de vase irae prodisti vas misericordiae: ut qui paulo ante fueras alienus a vita, peregrinus a venia, subito initiatus Christi legibus, et salutaribus mysteriis innovatus, in corpus Ecclesiae, non naturae privilegio, sed fidei pretio transisti, nullo molis corporeae additamento, te ipso major factus es: invisibilis [Col. 0203D] quantitatis augmento, in exterioribus idem es, in interioribus longe alter es. Sicque de servo filius effectus, praeterita vilitate deposita, novam subito induisti dignitatem, ut non solum haeres, sed corpus Christi factus, Deum in corpore tuo portares. Quae res tantae novitatis, tantae dignitatis, tam subitae mutationis pretium? Vide in omnibus misericordiae [Col. 0204A] coelestis artificium, vide regenerantis gratiae mirabile sacramentum, et adverte in istis imperiosum Verbi operantis opificium, cujus nutu rerum elementa, de nihilo in hanc mundi formam mutabili ordine compaginata, inexplicabilem ejus potentiam ipsa suae pulchritudinis specie testantur. Si ergo Deum omnia posse credis, et hoc consequitur ut credas; nec humanis disputationibus discernere curiosus insistes, si creaturas quas de nihilo potuit creare, has ipsas multo magis valeat in excellentioris naturae dignitatem convertere, et in sui corporis substantiam transfundere. Multo magis dico, non quod infirmioris potentiae in rebus creandis quam immutandis fuisset. Sed humanae opinioni usuale, non divinae rationi comparabile. Ideo fides prae omnibus bonis summum [Col. 0204B] meritum est; haec te inducat ad credendum, te consecrantis potentia roboret ad sumendum. Promittit digne sumentibus beatae spem immortalitatis; judicium minatur indignis, ut est illud Apostoli: Qui manducat et bibit indigne, judicium sibi manducat et bibit (I Cor. XI, 29) . Quo multi, scelerum suorum conscientiam perhorrentes attentius, se longe faciunt a sacramento vitae, non attendentes quam terribiliter Dominus comminatur, dicens: Nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis ejus sanguinem, non habebitis vitam in vobis (Joan. VI, 54) . Quod alternantium causarum judicium intuentibus, summa vigilantia est adhibenda ut emendatis actibus nec indigne sumant, nec perniciose refugiant.

Noto notus R. FULBERTUS.

Hoc a vobis exigo: securitatem de mea vita et membris, et terra quam habes [habeo?], vel per vestrum consilium acquiram. De auxilio vestro contra omnes homines, salva fidelitate Roberti, de receptu Vindonici castri ad meum usum et meorum fidelium, qui vobis assecurabunt illud; commendationem vestrorum militum, qui de nostro casamento ⁜ (20*) beneficium tenent, salva fidelitate vestra; justitiam de querimonia Sanctionis et Huberti, et de querimoniis canonicorum Ecclesiae nostrae, et de legibus atriorum nostrorum. Si haec facere vultis, paratus sum conventionem quam vobiscum inii observare; si non vultis, nolite me itinere fatigare. Valete.

Gloria et honore digno patri et archiepiscopo suo LEUTHERICO ⁜ (21) FULBERTUS humilis episcopus cum venerabili Cenomanensium episcopo Avisgaudo salutem.

Scientes vos habere zelum divinae legis, nec minus [Col. 0205A] opitulari velle quam debere fratribus vestris, sed et plurimum posse; fiducialiter a vobis auxilium petimus in necessitatibus nostris, in praecursorem Antichristi Hebertum comitem Cenom., qui sedem episcopalem ejusdem civitatis evertere nititur. Episcopum enim praedictum videlicet Avisgaudum in ea cum pace manere non sinit: domos ejus et terras, et fruges et omnia victualia, insuper et praebendas canonicas Ecclesiae pervasit. Haec itaque vos ad vivum sentire volumus, nisuque indissimulato propellere: et ut facilem modum habeat petitio nostra, precamur vos illi commonitorium scribere, ut jam dicto episcopo sua reddat, et eum in pace vivere sinat. Alioquin pro certo noverit se a vobis et suffraganeis vestris excommunicatum iri, ex illo die [Col. 0205B] quo eum excommunicaverit Avisgaudus episcopus. Commonitorium autem quod illi sacrilego vestra dignatio mittet, nobis transcribi volumus, et mitti. Vale in infinitum, angelus magni consilii te, consule Christo, servet.

FULBERTUS, Dei gratia Carnotensis episcopus, domino H., Turonensium subdecano sibi dilectissimo, gratiam et benedictionem Dei.

Cum vestram charitatem noverim plurimis in obsequiis libenter mihi paruisse, adhuc etiam parere cupientem, vix [ob] satietatem cedere, mando vobis obnixe precans ut accingamini ad causam quam expono. [Col. 0205C] Apud vos morabatur olim quidam bonorum extortor, legum contortor, Girardus nomine, qui susceptum unum caballum a famulo nostro Deodato debuit comparare triginta duobus solidis, pro arrhabone datis duodecim nummis, cumque reliquos speraret Deodatus ad praefixum terminum se recepturum, fefellit eum ille subdolus, a nobis Turonem profugiens, nec equum postea nec pretium remittens, quamvis eum Deodatus saepe utrumlibet agere per legatos postulaverit. Hac de causa mitto ad vos unum ex nostris hominibus, qui ipsum Girardum notum vobis faciat, in audientiaque vestra vice Deodati hanc ipsi querelam intendat, qualibet lege censueritis revincturus eum, si forte, ut est impurus, [Col. 0205D] dissimulaverit se rem istam scire, aut si ita esse, etiam negaverit. Deinceps talem in eum qualem jus poscit, date, quaeso, sententiam, ut vel Deodato rem suam legaliter solvat, vel debitas poenas luat. Vigeat semper alacritas vestra.

Patri et consacerdoti suo FULBERTUS.

Crede, Pater, nullam me compositionem unguenti laborasse, postquam ad ordinem episcopalem accessi, quod tamen pauxillum ex dono cujusdam medici supererat, mihi fraudans tibi largior, rogato sospitatis auctore Christo ut tibi illud faciat salutare. Vale.

FULBERTUS Dei gratia episcopus GUNTARTO HUBERTO vicecomiti, ROGERIO, BUCARDO, HUGONI filio Hugonis, OTREDO, HAMELINO, HUGONI filio Herbrandi, et uxori Guismandi, et omnibus illis qui tenent casamentum sanctae Mariae Carnotensis Ecclesiae per donum Reginaldi episcopi.

Voco vos et admoneo ex parte Dei et sanctae Mariae et nostra, ut ïnfra proximum Pascha veniatis ad nos, aut nostrum servitium facere, aut de vestris casamentis legitimam rationem reddere. Quod si non feceritis, excommunicabo vos propter contumeliam vestram, et interdicam ut non audiatis divinum officium, nec vivi recipiatis communionem, neque mortui sepulturam. Quin etiam castellum [Col. 0206B] Vindocinium et territorium ejus anathematizabo, ut in eis divinum officium non celebretur, neque mortuus sepeliatur. Postea vero ipsa casamenta quae tenetis aut uni aut pluribus dabo, ultra etiam vobiscum de illis non concordabo. Deus vos convertat, filii mei.

Dilectissimo patri et archiepiscopo suo LEUTHERICO, FULBERTUS Dei gratia Carnotensis episcopus orationis suffragium.

Multum amoris atque fidelitatis tibi, Pater, me debere censeo, per cujus manum a Deo benedictionem et sacram unctionem accepi. Unde animus meus ita pendet ex tuo, ut quidquid te justa ratione aut [Col. 0206C] contristat aut hilarat, idem me si resciscam simili modo afficiat. Congratulor itaque tibi super inventis sacris: et Deo, quia tempore tuo revelare maluit, pronus gratias ago. Deinde vero quod Arnulphum casatum Ecclesiae nostrae tibi tuisque scripsisti injurium, aegre contra illum et accepi et fero. Unde mox ad villam Alogiam, ubi tunc esse dicebatur, misi legatum meum, sed in alias partes abierat. Uxor tamen ejus mihi remandavit quod, ubi redierit, statim ad me veniet. Quod si veniens tibi satisfacere voluerit, per meas litteras scies. Alioquin ultra terminum qui a te praefixus est, in nostra communione non erit. Simoniacum vero presbyterum, de quo mihi mandasti, in dioecesim ordinatoris sui repelli [Col. 0206D] suadeo; aut, si in tua manserit, ab officio suspendi, ne Ecclesiae tuae candor immundae haeresis contagione sordescat. Vale, Pater optime, filii tui memor.

Dilectissimo patri et archiepiscopo suo LEUTHERICO, FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus suffragium orationis et obsequium fidelitatis.

Arnulphum fidelem meum arguendo conveni de his injuriis unde mihi querimoniam scripsistis. Sed ille respondit se non diffugere judicium; sponte venire ad placitum. Unde per consilium et suasum ejus totam hanc causam in vestram dispositionem mittimus, ut constituatis diem, quo vos et nos, et alii quorum interest, convenire possimus, juxta castellum [Col. 0207A] Ebrae, videlicet super ipsam terram sancti Benedicti, de qua contentio est. Arnulphus enim in expeditionem cum Odone comite proficisci constituit. Unde vos talem diem praescribere oportet, ut et ille de expeditione possit esse reversus, et ego meis negotiis exoccupatus possim vobis occurrere. Vale.

Sancto et venerabili suo LEUTHERICO, FULBERTUS episcoporum humillimus fidelitatis affectum et obsequium.

De presbytero vestro ab alio episcopo per pecuniam ordinato, ex auctoritate sanctorum canonum tale vobis consilium dono. Primum degradetur; deinde, ab Ecclesia separatus, duobus annis severa [Col. 0207B] poenitentia multetur, ut honoris gradus, quos pretio taxaverat, lacrymis conquirere et reparare contendat. Postea, si digne poenituerit, restauretur. Haec vero quae diximus, cum in aliis locis tum satis expresse invenietis in canone Toletano II, cap. 9. Caeterum rebaptizationes et reordinationes fieri, canones vetant. Propterea depositum non reordinabitis, sed reddetis ei suos gradus per instrumenta et per vestimenta quae ad ipsos gradus pertinent, ita dicendo: Reddo tibi gradum ostiarii, et caetera. In nomine Patris, et Filii et Spiritus sancti. Novissime autem benedictione laetificabitis eum sic concludendo: Benedictio Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti super te descendat, ut sis confirmatus in ordine sacerdotali, et offeras placabiles hostias pro [Col. 0207C] peccatis atque offensionibus populi omnipotenti Deo, cui est honor et gloria in saecula saeculorum. Amen.

Plurima scientia et sanctitate pollenti patri et archiepiscopo LEUTHERICO, utinam Dei parvulus orationis suffragium.

Quod adversarium nostrum Gozonem excommunicastis, a Domino mercedem, et a nobis fideles gratias habeatis. Hoc enim faciendo, et Domino praebuistis obsequium, et vestro discipulo dilectionis indicium. Quapropter si me vestra dignatio de hac ac de alia causa rogaverit, benignam se vobis et obsequentem nostra humilitas exhibebit. Valete.

Clarissimo patri et archiepisco suo LEUTHERICO FULBERTUS episcopus.

Proreta navis regiae cautus et circumspectus esto. Terreni spiritus insolenter assibilant. Fluctus hujus saeculi intumescunt. Promontoria mundanae potestatis pericula minantur, et more piratarum insidiantur hypocritae. Inter haec omnia tendendum ad portum coelestis patriae. Noli ergo tute ipse tibi bitalassum dubietatis ac duplicitatis in corde tuo miscere. Simplex est enim via Domini, et qui ambulat simpliciter, ambulat confidenter. Si de via legis divinae qualibet occasione seductus aberraveris, in tartaream Caribdim [Col. 0208A] naufragus demergeris. Regat te manus valida omnipotentis Domini. Vale.

FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus GAUSLINO abbati regulariter agere.

Praesul Aurelianorum, qui vos excommunicavit, coepiscopos suos idem facere poscit. At ego, correctionis vestrae non expers in Kalend. Octob. ei respectum dedi. Unde nunc, frater, commoneo ut, gradus humilitatis interim vel usque ad tertium relegendo episcopo vestro subjiciamini, sicut decet. Aut si vobis non ita faciendum esse videtur, cur fieri non debeat rationem nobis intimare non pigeat. Ego enim neque legem neque modum ratiocinationis invenire [Col. 0208B] possum, qui vos a jugo subjectionis hujus absolvat. At si quis alius praeter vos invenisse fateatur, novum illum rhetorem de coelo magis cecidisse quam descendisse crediderim. Videte ne quis vos seducat inanibus verbis.

Fratri et coepiscopo suo FULCONI FULBERTUS.

Quod ad praesens vestrum placitum, non adeo de malitia hujus temporis ortae difficultates obsistunt, vobis exponendae per otium; sed quod praesens dicerem, per hos apices significare curavi. Defensores legum paucos, impugnatores vero plures esse videtis. Quin etiam dominus noster rex, cum summum justitiae caput incumbit, perfidia malorum sic circumventus [Col. 0208C] est, ut ad praesens neque se vindicare, neque nos ut oportet adjuvare praevaleat. Non haec idcirco dixerim, ut fortitudinem animi vestri frangere velim, sed ut sana discretione causam vestram tractare memineritis. Igitur si abbas sancti Benedicti de vestro contemptu culpam suam recognoverit, et illam deinceps subjectionem promiserit quae vobis canonice debetur, hortor et suadeo ut recipiatis; sacramenta vero, et caetera quae ad mundanam legem pertinent, propter amorem regis domini missa faciatis, ut religionem magis quam saecularem ambitionem vos sectari cognoscat. At si abbas in tantam superbiam intumuerit, ut ipsam quoque subjectionem canonicam vobis derogare contendat, superbiae, [Col. 0208D] cui non parcit Deus, Dei servus quomodo parcat, nescio. Valete.

FULBERTUS Dei gratia Carnotensis episcopus G. suo clerico.

Quidquid boni de te sperare praesumpseram, totum vere in contrarium cedit: non solum enim nullum ex te consilium vel auxilium capio, verum insuper odium pro dilectione reddis, et injuriis me afficis immerentem. De quibus jam apud te per verba legati bis querimoniam feci, per scripta mea nunc tertio queror. Doleo namque quod temetipsum Ecclesiae nostrae ministerio fraudas, profanae vitae et armatae militiae mancipatum; quod decimas et oblationes [Col. 0209A] nostras ausu sacrilego detines, quod monachorum nostrorum ecclesias invasisti, quod tui domestici canonicorum villas praeda et incendio vastant: haec denique omnia, ut dictum est, indigne mihi abs te fieri queror, cui nihil unquam incommodi vel opera mea vel instinctu memini contigisse. Quod si quid esset unde me suspectum haberes, pro incerta causa certas offensiones non oporteret inferre. At si quid in te manifeste peccassem, et tu Scripturarum consiliis acquiescere velles, tuum tamen praesulem cum patientia sustineres. Sed dum discretionis oculum ira turbat, cupiditas caecat, nec causam satis diligenter attendis, nec opem consilii salutaris admittis. Unde jam tibi satis exspectato praenuntio quod, si ante Natale Domini resipiscens ad correctionem [Col. 0209B] non veneris, senties me divinas leges acriter insequentem, quem modo negligis suaviter admonentem. Vale interim.

Charo suo D. FULBERTUS sacerdos.

Ne turberis, fili mi, nec decidat cor tuum ab amore et fiducia nostri. Non enim dereliquit te anima mea: sed quia minus credere sibi et obediens esse videbaris, paululum dissimulato vultu ad exemplum Domini ire se longius finxit. At nunc ad hospitalitatem amici pectoris dulciter revocata, et oblato pane divinarum Scripturarum oblectata, in ipsius panis fractione omnem vultus ambiguitatem deponit, et antiqua specie tibi renitens hilarescit. Precor itaque, [Col. 0209C] si copia vehiculorum suppetit, ut nos corporaliter visites; si non, a nobis tibi mitti jure debitam mandes. Vale.

FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus charo suo HER.

Auctor signatae schedulae quam mihi mittere voluisti, seu fideliter sive impure id agas, consulit tamen justa leniterque blanditur. Justum est enim Ecclesiam te in qua sis ordinatus, quoad in ea tuto degere possis, non deserere, ovesque tibi commissas studiose curare. Blandum etiam est appellari filium, desiderium significare vivendi, corollarium gratiae polliceri. Unde, si haec fideliter oblata probaveris, [Col. 0209D] fideliter autem dico sine circumventione animae tuae: per noxia juramenta non suadeo refutare. Nam quod in ordinatione ipsius erratum est, neque tu corrigere potes, nec amodo sic tua refert, ut ob aliorum culpam tuum debeas officium devitare. Tamen quidquid hujus egeris cum Rogerio episcopo te ante pertractare moneo, et cum domno Rudolpho, cui tecum una causa est, et par poena exsilii. Vale non dubius amicitiae meae.

FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus siquidem fidelibus adhuc, ut aiunt, R. G. A.

Nec porta justitiae nec janua misericordiae vobis clausa est apud nos. Neque vero de Brictio episcopo fecimus ostiarium, qui vos, ut significatis, a nostris penetralibus arceret, sed utrumque aditum servandum rationi commisimus. Si vultis intrare per portam justitiae, defendite culpam. Si per januam misericordiae, agite poenitentiam, aliter enim vos ratio non admittet. Haec breviter rescribentes, vobiscum sentire putamus, dum terminos sanctorum Patrum nec ipsi transgredimur, nec vobis transgredi suademus. Valete.

FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus A. episcopo designato quidquid sibi.

Sic estis per Dei gratiam in arbitrii vestri libertate positi, et finitimorum episcoporum copia fulti, ut in manus episcopi Silvanectensis incidere nulla vos necessitudo compellat. Sed ne civitati vel Ecclesiae Catalaunorum suum derogetis honorem, meminisse vos decet quod in antiqua descriptione provinciae Belgicae secundae ipsa civitas a Remensi tertium locum habeat. Sapienti pauca. Valete intrando per ostium in ovile ovium.

Venerando Normannorum principi RICHARDO FULBERTUS, Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum suffragia.

Multa bona fecistis ecclesiae Sanctae Mariae dominae nostrae ⁜ (22) . Retribuat vobis Deus per intercessionem ipsius. Nos quoque pro illis animae vestrae corporique vestro et fideles sumus, et semper esse valeamus. Sed nuper ad vos insperata venit legatio: quod ipsam terram quam nobis dedistis Baldricus minister revocaverit; nostro ministro, quem ibi praefecimus, aliquid disponendi potestatem interdixerit; suas etiam res invaserit; nostris hominibus novam angariam induxerit, banniendo scilicet ut irent ad molendinum sancti Audoeni, quinque leucis, [Col. 0210D] ut fertur, ab eorum hospitiis remotum. Si haec, optime princeps, vestro jussu, quod minime credimus, facta sunt, plurimum vestri causa dolemus, et ut corrigantur suppliciter postulamus. Quin etiam jubeat prudentia vestra ministris vestris ne ulterius inquietent nostros homines, et deinceps terram praedictam ita nos possidere sinant, ut eam benignissima vestra manu suscepimus. Vigeat diutissime incolumitas et potentia vestra.

FULBERTUS Dei gratia Carnotensis episcopus comiti GUALERANNO et comiti GUALTERIO caeterisque filiis fidelibusque suis, salutem et benedictionem.

Sciatis, fratres, quia rex Robertus benefacit cum Christianos adjuvat, et haereticos damnat. Et ad hoc debent eum confortare et adjuvare mecum omnes sui fideles, quia hoc ministerium ejus est, per quod salvus esse debet. Sciatis iterum quod archiepiscopus Cenomanensis requisivit a me consilium, quid deberet facere de Raginardo haeretico, qui persequebatur Ecclesiam Dei. Et ego ei dedi tale consilium quale ad suum ordinem pertinebat. Et ecce mitto vobis utrumque scriptum, et complanctum suum, et [Col. 0211B] consilium meum quod dedi ei secundum ordinem suum. Si quis autem falsarius dicat quod ego alterum ei consilium deinceps vel scripserim vel dixerim vel mandaverim, rogo ut me sicut Patrem vestrum spiritualem defendatis, quia fiducialiter hoc facere potestis. Valete.

Domino servus, magno praesuli FULBERTO HILDEGARIUS suorum minimus quod potis erit strenuum fidelitatis obsequium.

Ex hoc, domine mi reverendissime, quod te, propter mores tuos matura sanctitate suavissime redolentes, erga tibi subditos eo animo esse intelligo ut bonos sinceri amoris gratia complectaris, malis pii [Col. 0211C] cordis miserationem impendas, ullum vero odisse velut nocentissimam pestem horreas; magnae revelationis solatium mihi comparatur, valde metuenti, eo quod nimis sum ad irascendum pronus, gratia tua etsi non funditus aliquatenus tamen caruisse. Cui enim, etiam gravioribus delictis obnoxio, apud tam bonae moralitatis virum desperanda sit venia? considerato quod delinquenti potius compateris quam odis, compatientem vero ad ignoscendum minime esse difficilem; ipsum quidem, dummodo correctionem exhibeat, majoris abs te usumfructum dilectionis habiturum. Tanta itaque vi bonitatis animatus supplico ut cum mihi pro meis offensis miserescas, tum etiam, eis renuntiatum ire conanti veniamque postulanti parcens, amoris sinum amplius relaxes. Unde absit [Col. 0211D] ut te remoretur illa cogitatio, me scilicet irae vitio perennem fecisse deditionem, quandoquidem multis astantibus, nec non etiam in praesentia tui, cui plus omnibus cultum reverentiae debeo, aliquoties irasci non omittam! Certe quanto crebrius hujusmodi vitium manifestatur, et majore hominum frequentia redarguitur, tanto celerius hinc evasurum qui, vere captivus ejus, [liber] effici voluerit, auctore abbatis Serapionis collatione, crediderim. Quare, cum alios mihi succensere cupiam, te potissimum ut id sedulo agas oro. Te enim super cunctos mortales, quod simplicitas adulationis ignara fatetur, animae meae visceribus diligendum mandavi. Sum namque, divina procurante gratia, disciplinae tuae vernaculus a puero; nec ulli unquam tanta meae conscientiae secreta, nam [Col. 0212A] aliis quaedam, tibi omnia detexi. Quaeso ergo te, profusus lacrymis faciem mentis, ne, mei cura posthabita, necessariam castigationis vel admonitionis eleemosynam mihi subtrahas. Nam si hoc, avertat autem divina pietas! egeris, nunquam tanta mole frangar incommodi, quam cum me videro sic a te neglectum iri. Rogatus opusculum meum corrigere, vale, summa spes consilii mei post Dominum. Amen.

Fratri THEODORICO, FULBERTUS sacerdos.

Quod te pridem ordinare noluimus, mirantur tecum, ut aiunt, amici tui, insuper et dominus noster rex, et, cur omissum sit causam ignorantes, omnes [Col. 0212B] fere id injuste ac contumeliose factum clamant. Nos vero, qui non injuste nec contumeliose factum esse scimus, non unam tantum, sed plures veras et authenticas inde reddimus rationes, quae tibi et illis finem recti persuadeant, ac a prava suspicione removeant. Una igitur causarum haec fuit, quia die illo quo sacrandus esse videbaris, comprovincialium episcoporum, qui aberant, nec litteras nec legatos habuimus. Quod solum tantum valet, ut, si nullo amplius adminiculo indigeres, tamen sine isto regulariter ordinari non posses. Talem enim ordinationem irritam esse testantur Niceni concilii capitulum quartum, et Antiocheni nonum decimum. Haec tamen causa datis induciis corrigi potuisset. [Col. 0212C] Altera fuit, quod sub ipso deliberatae ordinationis articulo, propter crimen homicidii, quod audierat, missum a domino papa vidimus interdictum. Quod si ille non mitteret, esset tamen observanda sententia Apostoli dicentis, oportere non solum episcopum, sed presbyterum quoque et diaconum sine crimine esse. Nec spernendum illud quod apertissime scriptum est in Rhegiensi concilio, his verbis: Qui deinceps non provehantur ad sacerdotium ex regulis canonum, necessario credimus inserendum, id est qui in aliquo crimine detecti sunt, et caetera, usque subjacebit. At si quis objiciat aliquem ex Patribus post peractam poenitentiam et longam anachoresim propter religionem suam raptum fuisse ad episcopatum, respondetur quod legi communi et universali [Col. 0212D] singulares personae vel causae non praejudicant. Deinde certe quod nihil esset exemplorum inductio, ubi neque personarum neque negotiorum similitudo consequitur. Nunc caetera videamus. Tertiam nobis causam tua confessio dedit, quae nos maxime a tua ordinatione deterruit; nam pro captu nostrae simplicitatis caeteras quidem graves, sed tertiam hanc magis periculosam esse rati sumus. Proprium capitulum hujus causae noluimus ascribere, sed commune hoc est concilii Niceni capitulum nonum: Si qui sine examinatione promoti presbyteri sunt, et postea examinati confessi sunt peccata sua, et cum confessi non fuissent, contra regulam venientes homines manus eis temere imposuerunt, hos ecclesiasticus ordo non recipit. In omnibus enim quod irreprehensibile [Col. 0213A] est defendit Ecclesia. Quarum vero promovit proscriptio refragantium clericorum et extorta timore electio, verum non electio. Nam cum sit electio unius de pluribus maxime complaciti secundum liberam arbitrii voluntatem acceptio, quomodo electio recte dici possit, ubi sic a principe unus obtruditur, ut nec clero, nec populo, nec ipsis summis sacerdotibus ad alium deflectere concedatur. De violentia hujusmodi Constantinus Augustus talem contra se et contra alios principes sententiam dedit: Quaecunque, inquit, contra leges fuerint a principibus obtenta, non valeant. Et Rhegiense concilium: Sed nec ille, inquit, deinceps episcopus erit, quem nec clerus nec populus propriae civitatis elegerit. Ecce tibi promissas rationes exsolvimus. Quae si [Col. 0213B] justae sunt, displicere non debent. Adjecimus etiam pauca propter brevitatem capitula divinae legis. Quam primo quidem condere magni consilii, postea violare summae irreverentiae, servare hactenus gloriae tantae fuit, ut quisquis secundum illam vixerit, procul dubio inter beatos computatus sit. Propter has itaque rationes non audentes tibi manus imponere, ut pote deinceps ordinandi potentia carituri, praevaricatores legis esse noluimus. O sacrilegam impietatem! in ipso sinu sanctae matris Ecclesiae a fautoribus tuis pene perempti sumus; et quidem ita carum fuit evasisse vivos, ut subsecutae praedae levis esse jactura videatur; sed quia haec scandala propter te nobis fiunt, jam ut desistant te apud eos obtinere oportet, apud quos hanc persequendi sacerdotes [Col. 0213C] gratiam invenisti. Nosti enim quid portendatur homini per quem scandalum venit. De caetero autem, frater, est quod te celare non debemus, videris enim nobis vehementer errare, qui sine respectu Dei praesulatum violentus invadis. Nam si sola damnatur ambitio, quid de violentiae importunitate censebitur? Verum non solum hoc, sed in ipsa violata nec postea reconciliata Ecclesia missarum solemnia celebrare praesumis; utrum tamen imprudenter, an consulto facias haec, habemus incertum. Sed si imprudenter, instruenda simplicitas; si vero consulto, praesumptio est punienda. Nam si te canones scire constat, et tamen imprudenter obsurdescere et contraire contendis, non modo praesulatum [Col. 0213D] fugientem non assequeris, sed nec quod apprehendisse debueras presbyterium tenuisti. Vale.

Excellentissimo et charo domino suo ROBERTO FULBERTUS Carnotensium episcopus cursum honesti continuum ad beatitudinis finem.

Inter multas sollicitudines meas, cura tui, domine, me non mediocriter afficit. Cum enim te prudenter agere accipio, laetor; sin autem, tristor et timeo. [Col. 0214A] Audito igitur inter alia quod proxima solemnitate Natalis Domini consilium habiturus sis cum principibus regni de pace componenda, gaudeo. Sed audito quod Aureliana civitas sit incendio vastata. sacrilegiis profanata, et insuper excommunicatione damnata, nec post reconciliata, miror, et paveo. Quanto enim dolore putas afficiendos esse sacerdotes fideles tuos, qui ad honorificentiam Dei et tuam ipso die congregandi sunt, si in eo loco fuerint ubi nec ipsis sacrificare liceat, nec tibi sacrosanctam eucharistiam absolute percipere? Absit hoc a te, charissime domine, ut tu in tanta solemnitate aut divinis officiis careas, aut illicite vel indigne, te sciente, usurpari permittas! Quod ideo te praemonere curavi, ut vel illum locum facias reconciliari, aut ubi melius [Col. 0214B] sit solemnitatem celebrare memineris. Velim autem suadere tibi, si possim, ne dimittas, propter iram, quae justitiam Dei non operatur, quin episcopo tuo treugam des, polliceare justitiam, insuper et conductum praebeas, si velit, ad reconciliandas Ecclesias suas. Quod si detrectaverit, ipse in periculo, tu navigabis in portu. Caeterum, quia tuis obsequiis me tunc adfuturum esse mandasti, apud Sanctum Maximinum hospitari postulo, quod nec monachis quidem ipsius loci fore ingratum puto: ut ibi Natalitia nocte celebratis vigiliis, sequenti mane in tuum servitium possim esse paratus. Vale semper, et prosperare in Domino.

Senonensium praesuli LEUTHERICO FULBERTUS Carnotus sacerdos.

Quod me, Pater, amicum appellas, gratanter adnuerem si te quoque exhiberes amicum. Sed cum sine meo consilio episcopos ordinando ⁜ (23) dignitatem suam Ecclesiae Carnotensi derogas, cumque in eodem negotio legem canonicam multimode solvis, non solum me laedis, sed omnes pariter qui justitiam colunt, et ego quidem mecum adhuc multa patior. Sed lex ipsa divina suam injuriam bene ex parte vindicat, quae, dum a te resolvitur, tua opera cassat. Hoc pridem in T. factum, in G. nuper iterasti, qui sic a te pastor est institutus, ut nec gregem sibi commissum [Col. 0214D] noverit, nec grex ipsum recipere velit. Reprobatus itaque et a finibus episcopatus extorris, cum palam intrare per ostium non potest, ut legitimus pastor, nec aliunde furtivus ascendere, per violentiam regis irrumpere nititur ut tyrannus ⁜ (24) . Nec miror adeo si juvenis ille tali potuit ambitione tentari, cui vel aetas illa, vel quae ejus aetatis pedisequa solet esse, locum forsitan obtineat excusandi. Sed tu, Pater, non solum mirandus sed insuper exhorrendus, quem nec imprudentia fallit, nec casus turbat, nec urget ulla necessitas: sed scienter et quasi cum deliberatione [Col. 0215A] quadam ultro te atque alios perdas. Nec illud sane tibi tacere debeo, quod ad tuas ordinationes dominum F. Trecassensem episcopum periculose tibi socium addis, quem certam ob causam esse non dubitas imparatum. In qua re dupliciter te delinquere constat, cum eum, ad tantam praesumptionem animando, de poenitentia prioris culpae facis esse securum. De his ergo et hujusmodi te resipiscere jam et poenitere oportet, si cum Apostolo horrendum credis incidere in manus Domini viventis. Sed ego fortassis aspere loqui videar, apud te tamen, ut credo, non male mereri, si sis de quo dicitur: Argue sapientem, et diliget te (Prov. IX, 8) . Caeterum in fine hujus schedulae exoratum te volo, ne amodo (sicut soles) scripta mea publicando mihi inimicos acquiras. Unde, [Col. 0215B] si morem tuum immutare nolis, ego tamen idcirco vera vel dicere vel scribere non desistam. Vale.

Vitae pariter et doctrinae meritis venerando abbati et archiepiscopo G. FULBERTUS humilis episcopus utriusque officii praemia gloriosa.

Si de mea dilectione confidis, Pater, sicut litterae tuae significant, securus esto, quia rem tenes, non te fallit opinio. Proinde quidquid a me competenter exposcis, facile impetras, et nunc quidem specialiter de audientia domni T. venerabilis sacerdotis, ne queratur diutius defraudari opportunitate judicii. Quod ego sibi hactenus, Deum testor, non insidiando distuli, sed providendo dissuasi, sciens quia causa [Col. 0215C] ejus intimae turpitudinis est; et sentinae modo, quo amplius agitatur, eo dirius fetet. Nec vero turpis tantum, sed et periculosa est, adeo ut, si venerit ad judicium, aut ipse aut accusator ejus cum magna sit contumelia degradandus. Hoc itaque providens, et illud evangelicum mente revolvens: Nolite judicare, nolite condemnare, et caetera, haerebam timorate suspensus, et exspectans ut Dominus tantum dedecus Ecclesiae suae, [e] publica discussione, vel insultatione [oriturum], piaret. Nunc autem impatientia domni T. non permittit hoc fieri, sed pertinaciter instat, ac pie dissimulantes ad judicium vehementius urget. Tantum ergo quamvis invictus et coactus cedo, diemque et locum, ut rogasti, constituo, jam non audens relinquere indiscussum quod Deum puto nolle [Col. 0215D] praeterire inultum. In perpetuum vale.

Domino suo regi serenissimo ROBERTO FULBERTUS, humilis Carnotensium episcopus, in gratia Regis regum semper manere.

Gratias referimus benignitati vestrae quod nuper misistis legatum vestrum ad nos, qui et vestram nobis sospitatem nuntians nos laetificaret, et fortunae nostrae modum sciscitatus a nobis, vestrae majestati [Col. 0216A] renuntiaret. Ac tunc quidem scripsimus vobis de malis quae irrogat Ecclesiae nostrae Gaufridus vicecomes ⁜ (25) , qui nec Dominum nec excellentiam vestram se revereri satis superque indicat, cum et castellum de Galardone, a vobis olim dirutum, restituit, de quo dicere possumus: Ecce ab oriente panditur malum (Jer. I, 14) Ecclesiae nostrae. Et rursus alterum aedificare praesumpsit apud Isleras intra villas Sanctae Mariae, de quo et revera dici potest: En ab occidente malum (Ibid.) Nunc quoque de iisdem malis necessario scribentes conquerimur apud misericordiam vestram, consilium et auxilium petentes ab ea, quoniam a filio vestro Hugone super haec mala nihil opis vel consolationis accepimus. Pro quibus, tacti dolore cordis intrinsecus, jam in tantum moerorem [Col. 0216B] nostrum prodidimus, ut signa nostra jucunditatem et laetitiam significare solita, ab intonando desinere, et tristitiam nostram attestari quodammodo jusserimus, officiumque divinum, hactenus in Ecclesia nostra per Dei gratiam cum magna cordis et oris jubilatione celebrari solitum ⁜ (26) , depressis modo miserabiliter vocibus et pene silentio proximis fieri. Unde pietatem vestram, cum fletu cordis et mentis, genua flexi precamur, succurrite sanctae Dei Genitricis Ecclesiae, cui nos fideles vestros, quantum possumus, licet indignos, praeesse voluistis; quorum a vobis solummodo post Dominum in his quae ingeruntur molestiis consolatio et respiratio funditus pendet. Cogitate ergo qualiter ab his liberemur, et [Col. 0216C] ut moerorem nostrum convertatis in gaudium, obsecrando comitem Odonem ⁜ (27) , et ei vestra regali auctoritate vivaciter imperando ut praedictas diabolici instinctus machinas vero animo destrui jubeat, vel ipse destruat, propter Dominum, et fidelitatem vestram, et sanctae Mariae honorem, et nostri adhuc sui fidelis amorem. Quod si nec per vos nec per illum irrita fuerit haec quasi perpetua nostri loci confusio, quid restat aliud, nisi ut penitus interdicatis agi divinum officium in toto episcopatu nostro? ipsi inde, heu! inviti, et maxima necessitate coacti, aliquo exsulantes, nec oculis nostris videre diutius sanctae Dei Ecclesiae conculcationem ferentes. Quod ne facere cogamur, vestram misericordiam iterum iterumque flebiliter oramus ne et illud, quod absit! [Col. 0216D] apud extraneum regem vel imperatorem fateri compellamur a vobis exsules, noluisse vos vel non valuisse sponsam Christi sanctam Ecclesiam, vobis [nobis?] regere commissam, tueri.

Domino suo ROBERTO, regi benignissimo, FULBERTUS, Dei et sui gratia Carnotensis episcopus, statum plenae felicitatis.

Postquam transmisimus vobis litteras per Ragenfridum [Col. 0217A] clericum, quermoniae nostrae, de oppressione quam Ecclesia nostra patitur, locuti sumus cum domino rege Hugone, filio vestro, sciscitantes ab eo cur nobis in tanta necessitate non succurrerit. Qui se contra nos humiliter purgans respondit quia procul a nobis erat, ideo facultatem sibi veniendi in auxilium nostrum non fuisse, imo copiam virorum qui se comitarentur non habuisse. Cujus nos purgationis causam minime discredentes, pro illo vestram clementiam oramus, ne fiat aliena a vestro genito paternitatis vestrae gratia, si sanctae Ecclesiae non praestitit opem, quae impossibilis erat ei praestari. Ad vos tandem, dilectissime domine, nostri adjutorii summa redit, cujus gratuita bonitate praesulis honore fungimur, et tutela cujus posse eripi a malorum [Col. 0217B] injuriis omnino confidimus. Sed ab iis quae modo nobis incumbunt sine multo labore vestro speramus erui, dummodo prece et obsecratione cum Odone comite obnixe agatis quatenus idem nos ab illis expediat. Caeterum serenissimam pietatem vestram appellamus pro eodem rege filio vestro, qui satis superque desolatus incedit. Neque enim in domo vestra cum securitate vel charitate licet ei manere, neque foris est ei unde vivat cum honore regi competente. Unde vos oportet aliquid boni consilii reperire, et illi impendere, ne dum ille quasi peregrinus et profugus agit, paterni animi fama vobis depereat.

FULBERTUS indignus episcopus ineffabiliter charo Patri et domino suo ODILONI cum cherubin et seraphin odas loqui.

Quantas animo concipere possum tibi gratias habeo, sancte Pater, qui meo arbitratu taediosam et vix tolerabilem importunitatem meam quasi pro deliciis habes: servoque ⁜ (28) et sua tibi debenti omnia versa vice dominus paras obsequia. Vere vivit hic et fulgurat illa fortis et speciosa charitas, quae secundum Apostolum patiens est, benigna est, et cujus vigor nunquam excidit. Hac denique praesentialiter fruendi desiderio maceror, sed gravi ad praesens difficultate detineor. Malefactor enim ille Gaufridus, [Col. 0217D] quem pro multis facinoribus excommunicaveram, incerto utrum desperatus an versus in amentiam, collecta multitudine militum quo ducendi essent ignorantium, villas nostras improviso incendio concremavit, nobisque quantas potest machinatur insidias. Super his itaque, ne tantae causae indiscussae vel inultae remaneant, necessario mihi conveniendus est primitus Odo comes. Quod si dissimulaverit, restabit regis et Richardi rogare patrocinia. Quod si isti quoque opitulari neglexerint, quid melius mihi restet non video, quam haec missa facere, et Christo secretius deservire. Valete.

Quod jugiter in sinu memoriae fovet domino abbati G. FULBERTUS Carnotensium sacerdos abundantiam charitatis.

Peregrinus quidam frater nomine Hermengaud nos consolationem petiturus adiit, vultu, sermone et habitu poenitentis. Sentus enim et squalidus, pallentique macie deformatus, sua culpa de vestri coenobii paradiso se conquerebatur expulsum; in corpore fesso morientem animam circumferre. Quod verbum interitus admittentes compassione carere, vosque pro illo non rogare nequimus. Precamur itaque, si vis, si fas est, in nomine ejus Domini qui juxta est his qui tribulato sunt corde, ut paterna pietate recipiatis [Col. 0218B] hunc filium jam tandem sero postliminio revertentem: quo de converso peccatore non tantum angeli Dei, verum etiam ipsi fratres, quorum propius interest, gratulentur. Valete memores vestri, nostri non immemores.

Dilectissimo domino suo ROBERTO regi ac reginae CONSTANTIAE utinam in Domino constantissimae, FULBERTUS humilis Carnotensium episcopus fidelitatis obsequium et orationis suffragia, quantum scit ac potest.

Cognita per nuntium vestrum alacritate vestra, gaudio magno repleti sumus, Deo gratias agentes. Vobis enim incolumibus, nos bene valituros per Dei gratiam et vestram speramus. Quoniam autem placuit [Col. 0218C] bonitati vestrae consulere nos super habitu nostro, scribimus vobis multis nos ad praesens incommodis urgeri, quae nobis infert Gaufridus vicecomes de Castro dunensi. Refecit enim ante Natale Domini castellum de Galardone, quod olim destruxistis, et ecce tertia die post Epiphaniam Domini coepit facere alterum castellum apud Isleras intra villas S. Mariae. Unde legatos nostros misimus ad filium vestrum regem Henricum [ leg. Hugonem] et Odonem comitem, incerti utrum illorum assensu tanta mala praesumpserit; aliter enim haec illum aggredi vix opinabile est. Sed si illi nos in tantis adversitatibus non adjuverint, ad vos post Dominum respicimus, ut per vos ab hujusmodi oppressione liberemur. Dolemus autem vos ita nunc in aliis partibus occupatos, [Col. 0218D] ut vestro succursu de praesenti respirare nequeamus. Quod si cito nobis a filio vestro subventum non fuerit, communi nostrorum consilio, divinum officium desiturum in toto episcopatu nostro noveritis. Si comes Odo apud vos est, monete illum ut subveniat nobis propter Dominum et fidelitatem vestram.

Venerabili fratri et coepiscopo FRANCONI FULBERTUS salutem.

Superfluum duxi longam fabulam nostri senis transcribere, et mittere tibi, cum totam rationem ejus, si qua est, ex mea brevi responsione facile [Col. 0219A] percipere possis; fuitque hujusmodi: «Fratri in Domino ei consacerdoti suo Avisgaudo Fulbertus. Absit, frater, ut credatur verum esse, quod scripsisti, meum archipraesulem et me tuam confessionem publicasse! non est enim verum. Tuque dum talia scribis, bene meritis de te ingratus es, et injuste contumeliam facis. Si qua enim honesta tua novimus aut speravimus, fideliter ea publicavimus, ad testimonium tuae probitatis, contra illos maxime qui discessionem tuam ab episcopatu avaritiae, vel ignaviae, vel turpitudini ascribere nitebantur. Si quae vero occulta, quae poenitenda forent, nostrae fidei credidisti, caute celata sunt. At si talia confessus es quae et prius et postmodum ore vulgi ventilata sint, ea nos occultare nequimus. Comperi [Col. 0219B] autem ex litteris tuis tibi molestum esse quod te monasticae vitae diximus amatorem, quod, quia nocere non intelligo, molestum esse demiror. Amor namque religionis episcopali gradu, quem reperis, dignum te potius quam indignum efficeret, si nihil aliud impediret. Utrum autem sit, vel quid sit quod impediat, sagacitatem tuam non arbitror ignorare. Si quaedam gravis causa quam dissimulas non obstaret, ea est hujusmodi. Si de repetendo episcopio querimoniam incipere velis, non satis apparet cui eam jure intendere possis. Nullus enim te expulit, nullus cathedram tuam, te renitente, pervasit; sed tutemet ultro causa aegritudinis, ut aiebas, curam episcopalem simul et cathedram reliquisti, ut perhibent: et sive Franconem tunc decanum Parisiensis [Col. 0219C] Ecclesiae, sive quemlibet alium subrogari tibi verbis et scriptis a rege petisti. Quod si ita est, et sic tibi consequenter substitutus est Franco, eligente clero, suffragante populo, dono regis, approbatione Roman. pontific. per manum metropolitan. Senonensis, fulcitur utique substitutio et consecratio ejus favore quoque et auctoritate beati Gregor. papae, qui scriptis suis, sicut nulli pontificum non petenti pro qualibet aegritudine succedendum fore docuit, ita voluntarie renuntianti sedi suae successorem nullomodo denegavit. Sed quid aliud est quare te episcopatu carere oporteat, tu te noveris. Sin autem, hoc tanti nobis esse videtur, ni [ leg. ut] te facere valeat recuperationis exsortem. Quapropter [Col. 0219D] desine curiosos instigatores audire, desine reges et praesules inefficacis querimoniae taediosis scriptitationibus fatigare, et Ecclesiae Parisiensi te importune obtrudere velle. Quae, ut fatetur, nec patronum te habuisse gavisa est, nec doluit amisisse; quippe cum neque ex praesentia tua doctrinae profectum, neque ex absentia senserit detrimentum. Vale memor nostri.

Venerabili Bituricensium praesuli G. FULBERTUS Carnotensium humilis episcopus incrementa virtutum.

Legatum vestrum diu detinui, quia Salomon abbas [Col. 0220A] cum quibusdam monachis aberat, sine quorum consultu vobis responderi non oportebat. Quos, ubi redierunt, commonui ut sese ad audientiam praesentarent contra domnum Tetfridum. Ipsi vero responderunt se messivo tempore occupatos, lites ad praesens agitare non posse. Sed idibus Octobris in Aurelianensi concilio, quod futurum esse destinavimus, constituent vobis proximum audientiae et diem et locum. Tantummodo fratrem suum Dodonem, qui est apud vos, reddatis eis infra praedictum terminum. Interea oblatae sunt nobis quaedam litterae sub vestro nomine conscriptae ad domnum Arnulphum abbatem Sancti Petri, significantes vos excommunicasse monachos nostros. Sed auctoritatem qua vobis id liceat, me non memini vidisse. At, si apud vos habetur, [Col. 0220B] nobis eam debetis ostendere, ne forte, si non ostendatur, aut temere aut minime excommunicati esse dicantur. In litteris etiam quas mihi nuperrime direxistis, confictam inveni reprehensionem meam de ordinatione Salomonis abbatis hoc modo: miramur qua auctoritate fieri potuit ut sine audientia subditus praelato praepositus sit. Quod, ut puto, mirari non debetis, quia non est, sed illud potius attendere quod est. Non enim hoc sine audientia factum est. Neque subditus Salomon Tetfrido adhuc praelato praepositus est. Domnus namque Tetfridus a suis monachis criminatus, ut scitis, apud me de infamia sua querimoniam fecit, eorumque malitiam se ferre non posse dicens, sub audientia mea et eorum [Col. 0220C] qui mecum erant, praelationi suae perpetualiter renuntiavit: astruens abbatem monachorum Bonae vallis ulterius se non esse futurum. Sicque, petita a nobis migrandi licentia, transivit ad vos. Monachi vero qui in Bona valle remanserant, hoc scientes, alium quemdam ex fratribus suis electum, eo quod irreprehensibilis esse videbatur, obtulerunt Odoni comiti abbatia illa donandum ⁜ (29) , ut mos erat, mihique deinde consecrandum. Is interim locum pastoris tenet. Si quis ergo est, qui me super hoc facto praesumptionis arguat, noverit me respondere paratum, et hoc tam ratione quam auctoritate approbaturum. Quod si quis abbatum, vel animi vel corporis aegritudine molestatus, praelationem suam in perpetuum renuntiando deserat, episcopus ipsius [Col. 0220D] dioecesis in loco ejus alterum debeat ordinare. Valete

Venerando Senonensium praesuli LEUTHERICO FULBERTUS Carnotensis humilis sacerdos.

Litteras ex parte vestra suscepimus, suadentes recipere quod homicidae Silvanectenses offerunt ut mereantur absolvi. Nos autem, in quibus oportet, vobis semper obedire parati sumus, sed in hoc ad praesens ideo non oportet, quia neque justum neque commodum est. Et justum non esse leges scriptae [Col. 0221A] demonstrant. Commodum vero non est ut mors sanctorum, quae in conspectu Domini pretiosa est, apud homines vili pretio constet. Quod si quis instituerit, omnium sanctorum qui eadem causa perituri sunt, reus sanguinis erit. Sanctitas vestra valeat semper et vigeat.

A. claro Laudunensium praesuli FULBERTUS Carnotensium sacerdos.

De grandi injuria nobis facta conquerimur apud te, magne Pater, quem ex debito charitatis et officii talia curare oportet. Causa vero hujusmodi est. Quodam Ecclesiae nostrae subdecano defuncto, petiit [Col. 0221B] a nobis R. Silvanectensis episcopus dari sibi aut fratri suo ministerium ejus. Nos autem respondimus non convenire sibi, eo quod episcopus esset, neque fratri aetate adhuc et moribus immaturo. Tunc elegimus de numero sacerdotum nostrorum ad illud officium Eberardum quemdam, scientem ac religiosum virum. Quod factum praedictus R. materque et frater ipsius adeo inviderunt, ut sancto viro, coram pluribus qui testes inde sunt, terribilia minarentur. Et dictum facto non caruit. Venerunt enim de civitate Silvanectis ad nostram quidam ex domesticis eorum, sic necessarii ut absentia illorum nec per unum diem ignorari potuerit, qui interdiu quidem latuerunt, sed, profunda nocte egressi, sanctum illum presbyterum more solito venientem ad Ecclesiam, [Col. 0221C] quasi lupum rabidum, lanceis falcatis [ alias fallastris] et gladiis in ipso atrio principalis Ecclesiae trucidaverunt. Clerici autem ejus, qui expeditum Dominum tarde secuti sunt, invenerunt eum adhuc extrema verba protomartyris Stephani praedicantem. Porro carnifices praesidio noctis incogniti jam diffugerant, et cui crimen hoc intenderetur, erat incertum, cum quidam propter minas praeteritas domum R. quae erat apud nos, suspectam habentes, repererunt in ea vernaculum quemdam vestes suas et calceamenta lota siccantem. Ex quo signo conjectura est incoepta; cum ad causam hujus lavacri dicendam homo acrius urgeretur, se facto de quo agebatur adfuisse confessus est, sociosque prodidit, et ordinem rei gestae exposuit. Nos denique, totum [Col. 0221D] hoc altius perscrutantes, pro certo ita esse comperimus. Comperimus, inquam, invidiae livorem, fraudem malitiae, sacrilegii nefas crudele, cruentum et singulare facinus in occisione sanctissimi sacerdotis. Nunc ergo tanta causa, quia indicatio ejus obscura non est, solam, ut vides, ultionem expostulat. Sed cum juris sit ad utilitatem reipublicae cunctos punire maleficos, illos tamen vehementius exturbare necesse est, qui in Deum et sanctos ejus tam impie tamque crudeliter audent. Quid enim mali ulterius, vel certe aeque magnum excogitari queat? Multo nimirum levius illi complices Core peccasse videntur, [Col. 0222A] quos tamen judicio Dei terra vivos absorbunt. Nam si illi sanctos Dei contempserant, non utique trucidarant. Quod si tales socordia vel iniquitas judicum reliquerit impunitos, cum hoc facere conspirare sit in contumeliam Dei, et exponere servos ejus ad caedem: quid restat, nisi ut ipsius summi judicis ira desaeviens, et hos et illos inaudita mortis atrocitate disperdat? Proinde nobis, quibus idem Dominus Ecclesiae suae tribunalia commisit, apprime necessarium est regem nostrum nosque invicem modis omnibus excitare, ne repente feriamur in hujusmodi socordia oscitantes. Quod ego te facere deprecor, magne Pater, cui Deus bene suadendi copiam incomparabilem dedit, simulque ut ipse mecum praedictos maleficos citra legitimam satisfactionem excommunices, [Col. 0222B] quos tamen usque in finem a communione privandos esse non nescis. Vale.

Venerabili Silvanectensium episcopo R. ⁜ (30) FULBERTUS Dei gratia Carnotensium sacerdos.

Quia judicio contendere magis quam veniam postulare statuistis, restat vobis convenire judices, qui, praefixis loco et tempore, nos in alterutrum legali ratione justificent. Non enim usurpamus officium judicis in isto negotio, sicut vos velle dicitis, cum nullus esse possit suae causae et assertor et judex. Verumenimvero satis admirari nequimus quidnam mali est quod tam audacter ad judicium properatis, nisi forte, quod abhorrere humanum [Col. 0222C] est, publice damnari eligitis quam secreta satisfactione purgari. Quid enim aliud in judicio mereatur manifestae culpae odiosa defensio? Et vestra quidem culpa sic manifesta est, ut nullo excusationis genere valeat obumbrari. Vox enim sanguinis fratris vestri et sacerdotis Evrardi, postquam ad aures supremi judicis ascendit, per totam Galliam vehementer infremuit. Qui, ut certo scimus, non est occisus ob aliam causam, quam ob vestrae cupiditatis injustam calumniam. Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. Vale.

Venerabili Silvanectensium episcopo R. FULBERTUS Dei gratia Carnotensium sacerdos.

[Col. 0222D] Non oportet nostri ordinis viros in superfluis scriptitationibus occupari, multa enim et magna negotia nobis expedienda, si non dissimulamus, incumbunt. Sufficiant nobis super his unde agimus, litterae nuper a nobis missae, quarum erat extremitas: Viderint judices utrum effectus referatur ad causam. Quae enim ibi scripta sunt, aut ea legitima assertione confirmabimus, aut vos infirmare et pernegare patiemur, si data fuerit consilii judiciique occasio: sin autem, contenti erimus ea praemonuisse quae vos credimus emendare: debuisse. Vale.

FULBERTUS episcopus, venerabili consacerdoti suo R. ⁜ (31) boni propositi finem optimum.

Mulier illa de cujus causa nostram humilitatem consulere voluistis, impedita est vinculo juramenti, nec potest inire connubium sine crimine perjurii, nisi per consensum aut post obitum illius cui se tali juramento conditionaliter obligavit. Vale.

Venerabili Rothomagensium archipraesuli ROBERTO FULBERTUS humilis episcopus, si quod valet orationis suffragium.

Procacitas G., cujus mihi mentionem fecistis, [Col. 0223B] satis superque fatigavit me de novis connubiis expetendis; sed ego semper obstiti, dicens non licere ei sua uxore vivente alteram usurpare. Nunc ergo tandem rogavit me, seu callide sive simpliciter, ut sibi aut uxorem suam fugitivam redderem aut eam, si reniteretur, excommunicarem; alioquin diceret quod ego et illa faceremus eum moechari. Conventa igitur de hac causa mulier, respondit mihi nunquam se redituram ad illum; et, quia certo noverat mores suos cum moribus G. convenire non posse, velle se potius renuntiare saeculo et monacham devenire, tantum si Gualerannus sibi vel centum libras nummorum Carnotensium ⁜ (32) ferendas ad monasterium daret. Ego autem inter haec monacham illam nec fieri prohibeo, nec compello, [Col. 0223C] sed nec ut ad virum odientem peritura redeat, coarctare praesumo. G. autem saepe mittit ad me, licentiam ineundi connubii novi petens; illam se gurpisse, suamque pecuniam recepisse, licet non vere protestans. Ego vero interdico ei licentiam istam, donec uxor ejus aut monacha facta sit, aut defuncta. Quorum utrum prius futurum sit, nescio. Si ergo de hac causa meum consilium vultis, quod ego facio, idem vos facere suadeo, hoc adjiciens ut, si causam hanc acri censura pertractare velitis, ex mea parte non contradictionem, sed suffragium vos habere sciatis. Capitula canonum ad hanc causam pertinentia nobis subscribere non vacavit ad praesens, hostium persecutione turbatis. Scribemus autem et haec et alia libenter in obsequium vestrum, [Col. 0223D] si Deus concesserit nobis salutem et pacem. Valete.

Charo suo R. FULBERTUS episcopus.

Occupatus erga plurima paucis tibi sic respondere compellor. Ecclesiae nomen, extra quam veri sacrificii non est locus, interpretatione sua pluralitatem innuit. Sacerdotalis quoque salutatio qua Dominus vobiscum dicitur, non est unum solum, sed ad plures dirigitur. Sed et ille versiculus de quo mihi [Col. 0224A] quaestionem fecisti, plane sibi circumstantes requirit. Pro his ergo atque aliis hujusmodi non ex auctoritate quidem canonum, quos mihi modo retractare non licuit, sed meo interim arbitratu tutius esse suadeo te a missarum celebratione suspendere, quam eas sine duarum saltem aut trium fidelium attestatione celebrare. Scrupulus autem ille de offerentibus ita solvi potest, quod dum sacrificamus illi pro quibus agitur, per manus nostras offertur Deo sacrificium laudis ⁜ (32*) . Haec ad praesens me respondisse contentus aveto. Quod si nova legendo vel retractando verum de his quidpiam magis ratum invenero, tibi charitative rescribam. At si tu te prior aliquid tale repereris, eamdem nobis exhibe charitatem. Vale.

Venerando Remorum archipraesuli EBALO FULBERTUS Carnotensium humilis episcopus.

Angustiae tuae compatiens Odonem comitem arguendo conveni: respondit tandem quod in te deliquerat emendare se velle, et, ad tollendam animi tui aegritudinem, adjuvare, quod maxime desideras, ut Remensis Ecclesia respiret ad pristinam dignitatem. Si haec tibi facere voluerit, recipere suadeo, ut quamprimum expeditus redeas ad officium tuum. Deinde suggero, etsi non indiges, ut ad pacem pauperum componendam tota mente satagas, quos sui reges et principes vehementer affligunt. Praeterea [Col. 0224C] Beroldo episcopo referente audivi sic te moerore afflictum, ut curam gregis Domini relinquere velis. Quod ego acriter et amice redarguo, testans te, si hoc egeris, non fuisse pastorem. Vale memor mei peccatoris in orationibus tuis

Diligendo semper atque venerando Remorum archiepiscopo EBALO FULBERTUS Carnotensis humilis episcopus, communicare fontem intimae charitatis.

De vestra bonitate, non de nostro merito confidentes, deprecamur, optime Pater, ut notum habere dignemini hunc charum nostrum nomine Hubertum, qui de patria sua causa discendae honestatis [Col. 0224D] egressus, et apud nos aliquandiu demoratus, talem se nobis exhibuit, ut non minus quam frater uterinus amari et honorari meruerit. Nunc vero eadem causa permotus, monasterium beati Remigii, quod vestrum est, visitare disposuit: ubi si in aliquo fuerit indigus vestrae opis, sentiat quaesumus viscera pietatis. Vale.

Venerabili archiepiscopo Rothomagensium ROB. FULBERTUS humilis episc. fideles orationes.

Compatior tibi, sancte Pater insuper adversis [Col. 0225A] quae indigne passus es, praesertim ab eo qui et se et sua tuae fidelitati debuerat. Super illo quoque doleo vehementer, fratre et coepiscopo nostro dum staret, in tanta nunc flagitiorum atque facinorum praecipitia lapso. Sed tibi, Pater, haec vel magna consolatio est, quia si [externa] abstulit, interiora non potuit. Habes enim ex Dei gratia charitatem qua ipsum errantem revoces; frenum canonicae districtionis, quo detrectantem coerceas; virgam, qua ferias: his utere competenter, donec absolutionem promeritus dicere tibi gaudeat: Virga tua et baculus tuus ipsa me consolata sunt (Psal. XXII, 4) . Vale.

[Col. 0225B] Venerabili Leodicensium episc. ROGERIO ⁜ (33) FULBERTUS Carnotensis omnia charitatis obsequia.

Cum dispersas oves sollicite ac longi itineris labore quaeritis, laeti perpendimus, Pater, quod pastoris nomen negligentia non cassatis: de illa tamen ove quae in nostris pascuis observatur, fratrem A. subdiaconum loquor, securus esto, quia Dei gratia bene ruminat, et luporum insidias sagaciter cavet. Nec appelletis eum ultra militem fugitivum, quoniam accurate se praeparat ad debellanda coram Deo et nobis agmina vitiorum. Veniet autem ad vos quantocius poterit; sed si nostra humilitas invenire queat gratiam in oculis vestris, simpliciter exoramus ut nobis eum remittere ac vestris litteris commendare dignemini, ut praesentia ejus sit pignus vestrae charitatis erga nos, ac nostrae fidelitatis [Col. 0225C] erga vos in perpetuum. Valete.

Venerando Lexoviensium pontifici ROGERIO FULBERTUS Carnotensis episcopus, salutem et fideles orationes.

Presbyteri canonicorum nostrorum ex ecclesiis quas habent in episcopatu vestro venerunt ad nos, dicentes quod vos interdixistis eis ministerium suum, ideo quod de ipsis ecclesiis non ferunt vobis synodum ⁜ (34) . Et nos quidem eam vobis jure solvendam esse non ignoramus: sed Tedoldus praepositus noster, ac vester servus, non bene rem intellexit hactenus, eo deceptus quod nulla ecclesiarum quas nostri canonici possident in episcopatu nostro obligata [Col. 0225D] est hujusmodi debito, remittente videlicet antecessorum meorum piissima liberalitate. Sed ea quantalibet charitate fulta, quantalibet laude digna, vestro tamen juri minime praejudicat. Nunc itaque serenitati vestrae supplicamus ut concedatis eis officium suum agendi licentiam, paratis amodo aut vestram synodum vobis reddere, aut in usus fratrum nostrorum necessarios retinere, si charitati vestrae placuerit sanctorum patrum meorum supra memoratum remissionis exemplum observare. Si non merui ut causa mei aliquid faciatis, restat, spero, [Col. 0226A] aliquando meritum iri opitulante gratia Christi. Valete, charissime Pater, et mementote mei in orationibus vestris.

Venerabili Parisiorum episcopo FRANCONI FULBERTUS humilis sacerdos.

Doleo super te, charissime, cum te a pristina virtute apostatare video. Olim apud me conquerebaris de tuo antecessore, qui sacrilega temeritate altaria laicis in beneficium dederat: nunc mihi suades ut ego similiter faciam. O coelum! o terra! quid clamem! aut quo tuis meritis digno modo te objurgare possim? Sed compesco nunc ferventes animi mei fluctus, donec te praesentialiter exquisitis [Col. 0226B] increpationum tormentis excruciem. Vale interim.

Sancto et venerab. archiepiscopo LEUTHERICO FULBERTUS episcopus de virtute in virtutem progredi.

De Guidone excommunicato nostro nos appellas, reverende Pater, dicens quod episcopali se velit examinari judicio, et ecclesiastica satisfactione purgari. At nos precem tuam seu verba minime parvipendentes, tibi respondemus nos ejus libenter misereri velle, sed examinationem ejus ultra non curare. Apud nos enim jam de ipso sicut de manifesto reo optime factum est episcopale, hoc est canonicum ac decretale judicium, dum illum secundum auctoritatem [Col. 0226C] canonum ac decreta sanctorum Patrum excommunicavimus. Dicimus autem illum manifeste reum propter rationes subscriptas. Primoque quia causa cupiditatis ejus, fratris ac matris quoque ipsius, occisus est immerito noster subdecanus. Deinde quia scivit insidias illi praetendendas, nec mihi patefecit. Tertio quod insidiatores ejus, quos disturbare potuit, non disturbavit, sed et praesentia sua domum ex qua sanctae Ecclesiae nostrae servire debuerat, eis receptandis dolose vacuam fecit. Quarto quod malo ejus consensit. His itaque modis nobis aperte reus comprobatur: unde vocatus et per sex menses exspectatus, dum confessionis ac poenitentiae remedia a nobis quaerere distulit, jure meritam [Col. 0226D] excommunicationis sententiam pertulit. Cum ergo contradictis irrefragabilibus scilicet causis, plures enim earum vere testes existunt, parati quemlibet resistentem convincere; cum ille, inquam, propter has causas indubitabili crimine teneatur obnoxius, quis curet examinationem ejus? An quia manifesta culpa examinari egeat? an forte crederetur examinatus, si culpam se non habere pejerando culpam accumularet? sed ut scientes aliquem pejerare sinant, ab animo sacerdotum religio prohibet. Jam vero tam evidens peccatum quae purgatio maneat, [Col. 0227A] nisi confessio et poenitentia? Hanc si expeteret, audiens extra civitatem sibi infestam me esse, propter amorem Dei, cujus misericordiae me commonefecisti, adhuc apud me locum ejus reperiret, atque haec ei forsitan aliquando absolutionem pareret. Quod si hoc noluerit, quando tu consilium statueris de majoribus et utilioribus tractaturus, cum illis et haec recensurus, adero tecum si mandaveris. Et si quid in illum actum est, bene stat, astipulatione tua nitatur; sin minus, corrigatur. Vale.

Venerabili Aurelianorum episcopo THEODERICO FULBERTUS Carnotensis sacerdos obsequium dilectionis sine fuco dissimulationis.

[Col. 0227B] Gratulor diligentiae tuae, licet inter multa adversantia sua strenue capessenti, me quoque de negotiis ad me pertinentibus amice commonenti. At ego commonitionem tuam benigne suscipio; in caeteris quidem quae mihi scripsisti libenter tibi, prout decuerit et tempus erit, obtemperaturus. De processione vero Ecclesiae nostrae ad vestram fieri solita clericos nostros conveniens, audivi ab eis quod optime noveram, et teipsum aequo animo concredere volo: videlicet quod damnatis ⁜ (34*) incendio, et ad Ecclesiae restaurationem inhiantibus, aliisque plurimis miseriis valida necessitate occupatis, processio non sit ad praesens facilis; successu vero prosperae facultatis, cum magno gaudio ac debita devotione se illam facturos. Vale cum beatissimo clero et grege [Col. 0227C] tibi commisso, cohortans eos orare Deum ut liberet nos ab adversis nostris.

Dilectissimo fratri et coepiscopo suo THEODERICO FULBERTUS.

Illatam vobis injuriam vere meam facio, compassionis affectu, in eos qui sacro ordini fecere contumeliam zelo fervens: sed nec vobis utile esse video nec mihi tutum, ut zelus noster ad vindictam excommunicationis erumpat. Exspectandum, et commonitoriis utendum esse reor, donec illos aut poenitentia corrigat, aut summi judicis sententia multet. Vale.

Venerabili coepiscopo suo ODOLRICO FULBERTUS.

De causa unde simplicitatem nostram consulere voluistis, in sexto libro Capitulorum nonagesimo primo ita scriptum invenimus. Si vir et mulier conjunxerint se in matrimonio, et postea dixerit mulier de viro non posse nubere cum eo; si poterit probare quod verum sit, accipiat alium, eo quod juxta Apostolum non potuit illi reddere vir suus debitum. De profectione autem nostra ad Sanctum Hilarium, praefixum adhuc terminum non habemus. Vivite feliciter in Christo Jesu Domino nostro. Vale.

In perpetuum diligendo domino suo regique ROBERTO FULBERTUS sacerdos.

Quaeso, domine mi, ne indignanter accipias quod tibi proxima Dominica Parisiis non occurri. Scias enim pro certo quod nuntii fefellerunt me, dicentes te illuc ipso die non adfore, sed propter ordinationem cujusdam episcopi me vocari, quem omnino non noveram, nec sacratam tuam nec epistolam archipraesulis mei de ordinatione ipsius acceperam. Unde, si quid delicti penes me est, seductus sum aliena fallacia. Facilis tamen debet esse remissio apud regiam pietatem, cum etiam apud forenses judices status sit hujusmodi venialis. In toto corde [Col. 0228B] meo diligo te; ne repellas me a mandatis tuis. Vale.

Dilectissimo domino suo regi Francorum ROBERTO FULBERTUS humilis episcopus sanctae virtutis augmentum.

Si nobis omnes pervagandae facultates simul cum voluntate suppeterent, interesset vestrae pietatis levitatem nostram arguere, et ad nostrae ccclesiae quae destructa est restaurationem assiduam revocare. Nunc vero cum omnes ejusmodi facultates desint, et nos ad assiduitatem necessitudo magna coerceat, quomodo sapientiae vestrae dignum videri possit ut vel nos vel clerum nostrum de qualibet longa processione commoneat. Sustinete potius, [Col. 0228C] sancte Pater, sustinete imbecillitatem nostram, supplete indigentiam nostram, ut Deus omni bono refocillet charam animam vestram. Valete regaliter ⁜ (35) .

Benignissimo domino suo regique ROBERTO FULBERTUS humilis sacerdos si qua potest orationis suffragia.

Ex parte celsitudinis vestrae dictum est nobis quod domnum Franconem Parisiensi Ecclesiae dare vultis episcopum, et ad hoc peragendum nostrae humilitatis habere favorem. Nobis autem videtur quia, si episcopus de quo agitur aptus est clericus, est optime litteratus, et ad sermonem faciendum agilis: in qua re omnes episcopos decet esse, non [Col. 0228D] minus quam in operatione potentes atque disertos. Unde, si hoc fieri posse canonice domni archiepiscopi Senonensis et coepiscoporum nostrorum probavit sagacitas, nostrum etiam, qui de hac discussione appellati non fuimus, habetis assensum. In nullo enim quod bonum sit, coram Domino vestrae voluntati nitimur contraire. Vigeat excellentia vestra.

Dilectissimo domino suo ROBERTO FULBERTUS episcoporum humillimus consilium et fortitudinem a Domino.

Cum praesentia mea nequeo, saltem litteris te reviso, [Col. 0229A] mi domine, sciscitans de fortunis tuis, et exponens aliqua eorum quae geruntur in partibus nostris. Carnotenses adhuc plerosque detineo, ne in tuum nocumentum erumpant. Sed Hereb. et Gaufr. nullo interdicto refrenare potui. Faciunt tibi mala quae possunt, minantur quae non possunt. Virtus Altissimi conterat et disperdat superbiam illorum! Quidam autem vernaculi tui, qui ab eisdem malefactoribus injuriam passi sunt, Martinus scilicet de Villeri monte et filii ejus, iram suam retorquent in terram Sanctae Dominae nostrae, diripientes fruges et caetera bona nostra, quae in vicinia sua sunt. Nos vero inulta haec patimur propter te, exspectantes et deprecantes justitiam tuam. Sunt haec et alia multa, mi domine, quae me nimis angustiant; [Col. 0229B] satis enim oneri esse videbatur adversa corporis valetudo. Sed tamem illud aegrius tolerabam, quod res Ecclesiae in superfluorum domesticorum victualia sic expendere compellebar ex prava consuetudine praedecessorum meorum, ut officium hospitalitatis et eleemosynae, sicut mea interest, administrare non possem. Nunc autem res ipsas, quantulae erant, passim inimici diripiunt. Additur his malis incendium Ecclesiae nostrae ⁜ (36) . Quoniam cum unde restaurem, sicut decet, non habeo, mihi quoque necessarios sumptus indulgeri detrecto. His itaque et pluribus aliis difficultatibus circumventus, quas vel pudoris lex vel brevitatis enumerare vetat, multa mecum agito; non ut aerumnas in hac vita evadere coner, quod est impossible, sed ut aliquo [Col. 0229C] labore quamvis arduo valeam restaurandae Ecclesiae opem ferre. Hujus vero consultationis meae finem tibi domino meo revelatum iri disposui, cum Deus dederit tui opportunitatem alloquii. Valete perenniter.

Glorioso duci Aquitanorum GUILLIELMO FULBERTUS episcopus orationis suffragium.

De forma fidelitatis aliquid scribere monitus, haec vobis quae sequuntur breviter ex librorum auctoritate notavi. Qui domino suo fidelitatem jurat, ista sex in memoria semper habere debet: Incolume, tutum, [Col. 0229D] honestum, utile, facile, possibile. Incolume, videlicet, ne sit domino in damnum de corpore suo. Tutum, ne sit ei in damnum de secreto suo, vel de munitionibus per quas tutus esse potest. Honestum, ne sit ei in damnum de sua justitia, vel de aliis causis quae ad honestatem ejus pertinere videntur. Utile, ne sit ei in damnum de suis possessionibus. Facile vel possibile, ne id bonum, quod dominus suus leviter facere poterat, faciat ei difficile: neve id, quod possibile erat, reddat ei impossibile. Ut autem fidelis haec nocumenta caveat, justum est, sed non [Col. 0230A] ideo sacramentum meretur, non enim sufficit abstinere a malo, nisi fiat quod bonum est.

Restat ergo, ut in eisdem sex supradictis consilium et auxilium domino suo fideliter praestet, si beneficio dignus videri vult, et salvus esse de fidelitate quam juravit. Dominus quoque fideli suo in his omnibus vicem reddere debet. Quod si non fecerit, merito censebitur malefidus: sicut ille, si in eorum praevaricatione vel faciendo vel consentiendo deprehensus fuerit, perfidus et perjurus. Scripsissem vobis latius, si occupatus non essem cum aliis multis, tum etiam restauratione civitatis et Ecclesiae nostrae quae tota nuper horrendo incendio conflagravit. Quo damno etsi aliquantisper non moveri non possumus, spe tamen divini atque vestri solatii [Col. 0230B] respiramus.

Piissimo duci Aquitanorum GUILLELMO FULBERTUS humilis episcopus.

Non est mirum, serenissime princeps, si quid moveris animo contra me, de hoc quod sapientissimo ac sanctissimo Patri nostro Hilario tibique debita servitia non rependo. Magnam enim honorificentiam exhibuisti, largosque dedisti munificentiae fructus, pro quibus nihil praesentis emolumenti recepisse videris. Sed est quod te reconfortare plurimum potest, hoc videlicet quod tuas gazas in ecclesiae Beatae Mariae restaurationem expensas, non solum integras, verumetiam multiplicatas ab ipsa recipies. [Col. 0230C] Ex parte vero mea, quamvis perexilis portio mercedis aestimari possit, tamen quidquid sum et possum tuum est. Si autem de malitia saeculi ortae difficultates meum iter impediunt, ut frequentare non possim, et dilationes meas exspectare taedet, fac, benignissime atque dilectissime princeps, de illa dignitate quam mihi commiseras, quidquid animae tuae beneplacitum fuerit, certo sciens quod ea causa benevolentiam meam erga te nunquam senties imminutam. Caetera quaedam, quae scribere nolui, legato vestro, domino videlicet Raimone referente cognosces. Vale.

[Col. 0230D] Claro suo HILDEGARIO FULBERTUS humilis episcopus.

Scio te, fili, meum desiderare adventum, sed retardant templi restauratio, mandata regis, praedonum instantia, messivae feriae, Lemovicensis episcopi causae pacandae difficultas, via scrupulosa. Aegre fero moras meas, satiusque mihi fuisset rem S. patris Hilarii non suscepisse curandam, quam tali modo tractare. Sed hac consolatione respiro, quia quod potes, vice mea facis. Precor ergo ut propositum urgeas strenue tam in spiritualibus quam in singularibus agens. Si Robertum praepositum indiligenter [Col. 0231A] villicari nosti, fer causam ad notitiam ducis nostri (Aquitaniae), ut ejus arbitratu vel corrigatur vel mutetur. Saluta charos nostros R. Hu. Dur. et alios tam clericos quam laicos. Frater Thedoldus obiit, frater Ebrardus monachus evasit scholarum ferulam, et cancellarii tabulas tibi servo, bona parans, meliora devovens; tu quoque, pro nobis orans, feliciter vale.

Dilectissimo patri et coepiscopo suo GUIDONI FULB. orationis suffragium.

Rogamus charitatem vestram pro his servis Ecclesiae nostrae qui sub vestra potestate degunt, ut eis patrocinari dignemini, et ut nobis constituatis terminum [Col. 0231B] post octavas beati Martini, quando et ubi nostri legati possint occurrere vobis, ad definiendam causam eorum, quae propter obitum antecessoris vestri [Rodulfi] indefinita remansit Rogamus etiam ne nobis scripto significare gravemini, cur Sylvanectis non fuerit sacratio vestra. Vale.

Egregie dilecto coepiscopo suo GUIDONI, FULBERTUS.

Amor justitiae, qui tuam, pater, animam imbuit a nativitate, fecit eam inoffensam, et ab excessibus cautam. Cujus rei fidem cum ex aliorum dictis, tum ex litteris tuis evidenter accepi. Sed ab ordinatione Ebali Remensis archiepiscopi non valde tibi metuendum puto esse, si est, ut dicitur, ab infantia Christianus, [Col. 0231C] sano sensu sacris litteris eruditus, sobrius, castus, amator pacis et dilectionis, nullo crimine, nulla infamiae nota turbatus, tandemque a clero et populo suae civitatis electus. Magni etenim viri, ut optime nosti, Ambrosius Mediolanensis et Germanus Antissiodorensis, aliique nonnulli, quia tales in laico habitu exstiterunt, subito nobis sancti praesules exierunt. Domnus vero papa, cujus animadversionem te revereri significasti, non est quod tibi merito debeat succensere, si te graviter collapsae sanctae Remensi Ecclesiae aliquam spem resurrectionis audierit providisse. Vale in perpetuum memor mei vere fidelis tui. Illi quoque valeant, qui tuam memoriam mihi commendaverunt.

FULBERTUS episcoporum humillimus HILDEGARIO suo salutem.

Absentia tua saepe commemorat quam necessarius eras praesens. Sed hoc me consolor quod obsequia tibi delegaverim, qui sis dignus recipere, et utrumque remunerare paratus. Spero enim ut mihi quoque de tuis benemeritis, si qua Deo dante fuerint, aliqua tecum mercedis portiuncula cedat. Opitulabor itaque ad bene promerendum ex animo. Sed veniendi ad vos diem statuere dubito, quia et ibi victualia mihi puto deesse, et in mea dioecesi multis occupor. Fac tu interim quod te facere opto et credo: lectioni, orationi, et eruditioni fratrum operam [Col. 0232A] tuam cum alacritate divide, animae simul et corporis curam gerens; ne propter secundi lassitudinem primae vigor evanescat. De re sancti patris Hilarii et nostra fideliter disponenda scio te non indigere monitis, dummodo fures caveas. Vestes et caetera ornamenta ecclesiae, quae lavari volunt, procura, ut festa paschalia suo candore venustent. Laurus nostra et totum pomarium gaudeant suo cultu. Vinitorem quoque et agricolam te esse memineris. De vario numero psalmorum qui adjiciuntur a quibusdam in tempore jejunii per singulas horas canonicas, in fine, post orationem Dominicam et capitula quae sequuntur, regulam non invenio. Psalmi quidem meo arbitratu superflui essent, nisi eos tutaret psalmistarum devotio. Finitis autem capitulis, post orationem [Col. 0232B] Dominicam, ubi dicitur: Domine, exaudi orationem meam, statim esset subdenda oratio, quae ex libro Sacramentario recitatur. Patere tamen Ecclesiam retinere suum usum ad praesens. De significatione clericalis ornatus Amalaricus sic breviter: Desideramus recapitulare omnem armatum clericorum. Caput clerici in superiore parte discoopertum. Mens est, ubi est Dei imago. In inferiore parte circumdatum capillis, quasi aliquibus de praesenti necessitate. Amictus est castigatio vocis. Alba caeterorum inferiorum sensuum, praesidente magistra ratione, et interius per disciplinam continentiae constringente, quasi quodam cingulo, voluptatem carnis. Calceamenta, prohibitio pedum ad malum festinare. Sandalia ornatus ad iter praedicatoris, qui coelestia [Col. 0232C] non debet abscondere neque terrenis inhiare. Secunda tunica, opera mentis sunt. Casula, opera corporis pia. Stola jugum Christi, quod est Evangelium. Dalmatica diaconi, id est ministri, cura proximorum est. Sudarium piae et mundae cogitationes, quibus detergimus molestias animi ex infirmitate corporis. Pallium archiepiscopale torques devotissimae praedicationis, et in Veteri Testamento et in Novo. Hactenus Amalarius. Mitto tibi Cyprianum, Porphyrium, et Vitas Patrum cum psalterio, ut petisti. Moneo etiam ut cum Donatum construxeris, nihil admisceas ineptae levitatis, ut sit causa joci, sed omnia seria. Spectaculum enim factus es, cave. Vide etiam ne tuae asseclae medialis nuditate laborent. Saluta mihi fratres [Col. 0232D] nostros in Domino, et tute vale. Presbytero benedicenti os non alligabis, nisi ex praecepto episcopi sui; quod oblitus fueram: prohibetur tamen Agathensi canone.

FULBERTUS humilis episcopus fratri HILDEGARIO.

Dic charissimo nobis principi Guilielmo perpetuam felicitatem cum orationibus, ex parte nostra, et totius cleri ac populi nostri, propter eleemosynam quam misit ad restaurationem ecclesiae nostrae. Deinde vero nos praedicasse publice, sicut ipse mandavit, virtutem Dei per meritum sancti Joannis ostensam in districtione Gausberti, cum exsultatione et gaudio omnium qui audierunt. Monuisse quoque [Col. 0233A] Bituricensem archiepiscopum per quemdam monachum suum, ut sese pacare non negligat cum ipso domino Guillelmo et episcopis ejus, priusquam sibi exinde scandalum oriatur. Tibi etiam misisse sibi exponendas sententias Bacharii, Bedae, et Rabani, de fine Salomonis, unde fecerat quaestionem. Sed et de praebenda quae vacat, sicut et de omni bono, voluntati ejus me praebere consensum. Praeterea scias me, propter te, magistro S. veniam indulsisse. Caeterum Tigrinus submonebat, ut mitterem vobis aliquem procuratorem ad colligendas fruges; sed ego totum hoc curae tuae committo, te exercitans illum probans. Adjutorem scholarum nolo tibi mittere, qui nondum assecutus sit maturitatem aetatis et gravitatem morum. Utere interim clientelae tuae [Col. 0233B] qualicunque subsidio, donec causam communi consilio pertractemus. Vale.

Cum audio te facere quod debes, laetor, quamvis trepidem de futuris. Unde summam bonitatem deprecans, ut te dignetur regere, te quoque moneo ut habenis praeceptorum ejus obtemperare memineris. Iterum dico vale. Bacharii insertam invenies sententiam. Bedae et Rabani quorum tamen trium sententias hic quoque subnotare non piguit. Bacharius ait: «Salomon ille mirabilis, qui meruit astrui Domino, sapientiae copulari, in alienigenarum mulierum incurrit amplexus, et in vinculo libidinis [Col. 0233C] laqueatus etiam sacrilegii errore se polluit, quando simulacrum Chamos Moabitarum idoli fabricavit. Sed quia per prophetam culpam erroris agnovit, nunquid misericordiae coelestis est extorris? At forsitan dicas: Nusquam eum in canone lego poenituisse, neque misericordiam consecutum. Non ambigo, frater, de poenitentia ejus, quae non inscribitur publicis legibus. Et fortasse ideo acceptabilior judicatur, quia non ad faciem populi, sed in secreto conscientiae Domino teste poenituit. Veniam autem ex hoc consecutum esse agnoscimus, quia cum solutus fuisset a corpore, sepultum illum inter regum Israelitarum corpora Scriptura commemorat: quod tamen alibi peccatoribus regibus abnegatum esse cognoscimus, qui usque in finem vitae suae in propositi [Col. 0233D] perversitate manserunt; et ideo quia inter reges justos meruit sepeliri, non fuit alienus a venia. Veniam autem ipsam sine poenitentia non potuit promereri.» Beda in opusculo super lib. Regum capitulo XXXIX, praemissis paucis, ait: «Ubi hoc quoque, ni fallor, palam ostenditur, quod utinam non ostenderetur! quia videlicet Salomon de commisso idololatriae scelere nunquam perfecte poenituit. Nam si fructus poenitentiae dignos faceret, satageret ante omnia ut idola quae aedificaverat de civitate sancta tollerentur, et non in scandalum stultorum quae ipse cum fuisset sapiens erronee fecerat quasi sapienter ac recte facta relinqueret.» Rabanus sic sub persona Isidori in expositione ejusdem libri: «Jam porro de aliis operibus Salomonis quid dicam, [Col. 0234A] quem vehementer arguit sancta Scriptura et damnat, nihilque de poenitentia ejus vel in eum indulgentiae Domini omnino commemorat. Nec prorsus occurrit quod saltem in allegoria bene significet, haec est flenda submersio.»

FULBERTUS humilis episcopus H. suo salutem.

Diu sustinui sperans te esse venturum, ut dixeras. Unde jam nimia dilatione commotus arguo apud te solum. Cur enim te mendacem mihi et ingratum exhibuisti, cum tibi dulce esse debuisset paratos si qui forent de venatione tua cibos te patri inferre, ut aliquam benedictionem merereris accipere. Noli jam morari diutius, si gaudere vis de humili gratia [Col. 0234B] nostra. Vale et veni, aut rescribe mihi quid pro certo sperare debeam de te.

FULBERTUS Carnotensium humilis episcopus, R. sanctae Ecclesiae Aurelianensis oeconomo.

Quod me scribere mones utilia clerico quodque de scientia magnipendis, facis amice, facis ut Christianae philosophiae cultor, invidiae purus. Ego vero, etsi ignarus mei moduli, non praesumo grandia, tamen memor in quo parere possum, exhortationi sanctae deesse non volo. Scripsi itaque sicut monuisti, quid mihi videatur agendum de presbytero illo qui missas celebrare et non communicasse [Col. 0234C] compertus est, in hunc modum. Videtur namque diligenter inquirenda esse causa, qua sacrosanctam communionem subterfugerit, videlicet utrum haeretica infidelitas sit, an timor ex conscientia plane mortalis criminis, an timor ex conscientia ebriositatis aut libidinis. Quae quidem miseri sacerdotes mortalia peccata esse aut nesciunt aut scire dissimulant, remordente tamen conscientia mala; an sit taedium ex multa celebratione missarum; an timor indiscretus quo pusillanimes afficiuntur interdum pro levibus culpis; an morbus rheumatizantis et nauseantis stomachi; an passio cerebri mentem laedens. Si ergo infidelitas in causa inventa fuerit, aut aliud plane mortale crimen, deponendus est auctoritate canonica usque ad legitimam satisfactionem. [Col. 0234D] Si autem appetitus ebriositatis aut libidinis, quando quidem et ipsae mortiferae sunt, ab officio removendus est, et tandiu abstinentia castigandus est, quousque, relicto vitio et per Dei gratiam superato, revocari videatur idoneus. At si ex frequenti missarum celebratione taedium, ita corripiendus, et per annum integrum a communione pellendus, sicut seriptum est in concilio Toletano XIII, capitulo 5. Si vero indiscretus timor de levi culpa, castigandus esse videtur cum pietate, sicut legitur in Capitulario, lib. I, capitulo 6. At si praenotata passio stomachi, vel cerebri fuerit in causa, quiescere debet a ministerio, donec recuperet sospitatem. Si autem praeter supradicta aliud aliquid in causa inventum fuerit, ex ipsorum comparatione per ratiocinationem [Col. 0235A] facile tractabitur. His breviter assignatis salveto in Domino Jesu Christo, vir optime, qui me multosque alios jugiter et interrogas, et dum prudenter interrogas, bene doces. Vale.

Benignissimo atque dilectissimo domino suo ROBERTO, FULBERTUS Dei gratia Carnotensium sacerdos.

Cognita benigna voluntate vestra consilioque prudentiae vestrae comperto, quia sanum est, ut solet, voluntati obsequor, consilio acquiesco, et iter institutum ⁜ (37) ad praesens omittens, in tempus a vobis constitutum differo peragendum, si annuerit Deus. Si ergo de justitia, de pace, de statu regni, de honore [Col. 0235B] Ecclesiae vultis agere, ecce habetis me parvum satellitem pro viribus opitulari paratum. Vale.

Nobilissimo regi Danomarchiae CNUTO, FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus cum suis clericis et monachis orationis suffragium.

Quando munus tuum nobis oblatum vidimus, sagacitatem tuam et religionem pariter admirati sumus: sagacitatem quidem, quod homo nostrae linguae ⁜ (38) ignarus longoque a nobis terrae marisque intervallo divisus, non solum ea quae circa te sunt strenue capessas, sed etiam ea quae circa nos diligenter inquiras; religionem vero, cum te, quem paganorum [Col. 0235C] principem audieramus, non modo Christianum, verum etiam erga ecclesias atque Dei servos benignissimum largitorem agnoscimus. Unde gratias agentes Regi regum, ex cujus dispositione talia descendunt, rogamus ut ipse regnum tuum in vobis prosperari faciat, et animam tuam a peccatis absolvat per aeternum et consubstantialem sibi unigenitum Christum Dominum nostrum in unitate Spiritus sancti. Amen. Vale, memor nostri, non immemor tui.

Nobili comiti S., FULBERT. Dei gratia Carnotens. episcopus, fideles orationes.

[Col. 0235D] Si in eligendo vestrae civitatis episcopo regulariter ageretis, suffragium nostrae humilitatis non deforet juxta modum rationis. Nunc autem palatinus aut publicus rumor est, quod ille clericus quem eligere vultis, favorem vestrum sit aucupatus promissionum sibilis et pecuniae visco. Dicunt etiam quod sine jussu regis, et consensu episcoporum comprovincialium, aedes et rem episcopalem invaserit. Quae si sint vera, non sunt regularia: nec me vel vobis, vel aliis contra jus et fas opitulari oportet. Valete.

Clarissimo duci Aquitanorum GUILLELMO FULBERTUS episcopus, utile et honestum.

Gauderem, dilectissime princeps, ad dedicationem vestram devotus occurrere, nisi me Ecclesiae nostrae nullo modo negligenda necessitas detineret. Gratia namque Dei cum adjutorio vestro cryptas nostras pervolvimus, easque priusquam hiemalis inclementia laedat cooperire satagimus. Volo autem vos scire, quod litterae, quas priores episcopo Azelino misistis, regi relatae sunt: qui etiam valde contristatus est de sua vilitate, quam ibi scriptam invenit. Fecissetque Bituricensis episcopus juxta [Col. 0236B] consilium nostrum, ut ait, de Lemovicensi episcopo, nisi eum regulariter irae formido detineret. Sed quia rex proximo rugitu, ut dicitur, venire habet in silvam Legium ⁜ (39) , quae vicina est, ut scitis, monasterio sancti Benedicti, ego quoque, Deo favente, illuc ire disposui, sciturus quales inveniam erga vos et regem et archiepiscopum, vel quales reddere possim. Et quod interim effecero, aut ipse vobis referam, aut litteris innotescam Vale feliciter.

Dilectissimo semperque diligendo domino et duci Aquitanorum GUILLELMO, FULBERTUS Carnotensium humilis episcopus, in hac vita se et sua [Col. 0236C] omnia, in altera gaudia sempiterna.

Doleo, vir optime, quod nuper in conventu regis atque nostro loquendi tecum opportunitatem non habui, non de saeculari negotio, sed de loco sancti Patris Hilarii, cujus rectores nos esse bonitas tua voluit, sed hujus temporis malitia non permittit. Mando itaque tibi, et precor absens id quod tunc praesens intimare volebam, videlicet, ut secundum beneplacitum cordis tui constituas tibi alium thesaurarium et capitiarium de bonis clericis qui sunt in tua vicinia, quos via longa et periculosa non disturbet ab officio, sicut me et meos hactenus disturbavit. Nec me putes, obsecro, ita pravum, ut propter hoc tibi videar minus esse fidelis. Agnosco enim me perpetuum debitorem esse fidelitatis animae tuae [Col. 0236D] et corpori, propter benignitatem quam mihi immerito exhibuisti Unde certo scias, quia si tibi aut populo tuo mei ministerii necessitas immineret, et hoc mihi mandare dignum duceres, subvenirem tibi Deo duce, si non possem aliter, vel in habitu pauperis peregrini. Precor autem bonitatem tuam, ut Raimoni relevare digneris damnum quod pertulit in servitio nostro. Vale nunc et semper, piissime atque benignissime: ego vero nunquam obliviscar te.

Nobilissimo ac piissimo duci Aquitanorum GUILLIELMO, FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus, salutem et orationum fidelia.

Vestram, optime princeps, erga me benevolentiam expertus sum, cunctis amicorum meorum benevolentiis affectu mihi dulciorem, effectu quoque utiliorem. Nam alii quidem amici mei vix parem aliquando meritis meis vicem rependunt. Vobis autem me licet immerentem gratuitis beneficiis accumulare mira charitatis abundantia placet. Jam fere tertio anno praeterito quod sic agitis, erubescerem munera vestra gratis suscepisse. Incertus essem Dominum [Col. 0237B] Jesum Christum et sanctam Mariam genitricem ejus, in cujus officio expensa sunt, mercedem vobis reddituros. Praeterea non defuit mihi animus vos adeundi, et in vestra regione vobis obsequendi. Sed multae causae difficultatis obstiterunt. Ob quod gerendum pro certo noveritis cuncta me difficilia postpositurum, si quoquomodo fuerit possibile. Haec dicens relevare cupio mirabilem affectus vestri erga me dulcedinem, in cujus litteris nuper legi quod gauderetis me superstitem esse in regionibus nostris, quasi sperantes unquam in vestris me videre. Unde Auctori totius boni supplico, ut et vos in hac vita longum tempus superesse faciat, et me vobiscum superstitem adhuc beato Hilario vobisque deservire concedat. Fratrem Hildegarium, vestrum et [Col. 0237C] nostrum fidelem, rogastis nos vobis remittere: sed deplorat, quasi jam diu nostri pectoris mamillas non suxerit. Quibus aliquandiu refici serenitatem vestram humiliter postulat, ut aspiratione dulciori vobis ac vestris postmodum complaceat. Valeatis feliciter cum omnibus vestris.

Sacro Senonensium archipraesuli LEUTHERICO, FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus, virtutem suae dignitatis excellentiae competentem.

Odalricum Aurelianensem ego quidem ad episcopatum non elegi, sicut vobis dictum est, sed a clero [Col. 0237D] et populo suae civitatis electum sacravi presbyterum. Quod eum Romam ire velle audistis, et ibi creari episcopum, dissuasi vestri honoris gratia. Sed et ipse gratanter dissuadenti paruit, suggerentibus fidelibus suis, Rodulpho scilicet et Herfrido. Multis occupatus, pauca rescribere cogor. Saluto vos quantum possum in Domino, paternitati vestrae devotus suffraganeus.

Patri ac primati suo LEUTHERICO, FULBERTUS episcopus.

Gratias ago vigilantiae tuae, quae meae simplicitati praemonitorium facit. Vere enim indigeo praemoneri de multis propter meae indiscretionis seu negligentiae morbum. Verum in hac causa qua de nunc agis, id est, ne quibuslibet episcopandis cito manus imponam, opus non esse arbitror monitore. Nam et si tu in isto negotio, consilio meo, ut decuerat, hactenus uti voluisses, et ordo noster et tua res aliter processisset. Sed omitto praeterita: de futuris plurimum bonae spei capio ex eo quod nunc cum sanctis viris ac sapientibus agis, Patrem nostrum Odilonem ⁜ (40) loquor [Col. 0238B] et asseclas ejus. Consilio enim illorum spero te non solum animae periculum evadere, sed etiam hujus vitae gloriam et honorem posse recuperare. Vale memor mei tibi in omnibus bonis obedire et opitulari parati.

Venerabili Senonensium archiepiscopo LEUTHERICO, FULBERTUS Dei gratia Carnotensium humilis episcopus, orationis suffragium.

Vides, Pater, et audis quanta bellorum incendia nostris in partibus exardescunt. Unde periculosum esse timeo, nos ad metas destinatae synodi convenire. Quid autem super hoc tuae providentiae videatur, cito mihi remanda.

Venerabili Senonensium archiepiscopo LEUTHERICO, FULBERTUS Carnotensium humilis episcopus a summo Domino, Euge, bone serve.

Placuit excellentiae vestrae sciscitari a nobis quid agendum sit de quodam viro, qui filium suum tenendo ad confirmationem factus est de patre patrinus, videlicet utrum ab uxore sua matre ejusdem pueri sit separandus, an non. Nos vero quod sancti Patres de tali causa statuerunt, id censemus esse tenendum. Invenitur ergo statutum in concilio Leptinensi, cap. 7, sub Zacharia papa sub principe Carolo Magno hoc modo: Si quis filiastrum aut filiastram suam ante episcopum ad confirmationem tenuerit, [Col. 0238D] separetur ab uxore, et alteram non accipiat. Simili modo et mulier alterum non accipiat. Item in eodem: Nullus proprium filium vel filiam de fonte baptismatis suscipiat, nec filiolam nec commatrem ducat uxorem, nec illam cujus filium vel filiam ad confirmationem tenuerit. Ubi autem factum fuerit, separentur. Credo ista tibi sufficere, pauca sapienti. Vale.

Roberti regis Francorum ad Gauslinum Bituricensem archiepiscopum.

(Vide infra in ROBERTO rege.)

Gauzlini Bituricensis archiepiscopi ad Robertum Francorum regem.

(Vide infra in ROBERTO rege.)

Pio regi ROBERTO, FULBERTUS humilis episcopus, [Col. 0239B] omnia fidelia.

Sacra vestra monitus sum inquirere festinanter, et scribere vobis, si qua historia sanguinem pluisse referat, et si factum fuit, quid futurum portenderit. Livium, Valerium, Orosium, et plures alios hujus rei relatores inveni, de quibus ad praesens solum Gregorium Turonensem episcopum testem esse productum sufficiat, propter auctoritatem religionis suae. Ait ergo Gregorius idem in sexto lib. Historiarum, cap. 14: «Anno septimo regni Childeberti regis, qui erat Chilperici et Guntrani 21, mense Januario, pluviae, coruscationes, atque tonitrua gravia fuerant: flores in arboribus ostensi sunt: stella, quam cometem superius nominavi, apparuit, ut in circuitu ejus magna nigredo esset, et illa tanquam si intra [Col. 0239C] foramen aliquod posita, ita inter tenebras relucebat scintillans, spargensque comas. Prodibat autem ex ea radius mirae magnitudinis, qui tanquam fumus magnus incendii apparebat a longe. Visa est ad partem occidentis in hora noctis prima. In die autem sancto Paschae apud Suessionis civitatem coelum ardere visum est, ita ut duo apparerent incendia; et unum erat majus, aliud vero minus. Post duarum vero horarum spatium conjuncta sunt simul, factaque in pharum magnum evanuerunt. In Parisiaco vero termino verus sanguis ex nube defluxit, et super vestimenta multorum hominum cecidit, et ita tabe maculavit, ut ipsi propria indumenta horrentes abnuerent. Tribus enim locis in termino civitatis [Col. 0239D] illius hoc prodigium apparuit. In Silvanectensi vero territorio hominis cujusdam domus, cum ille mane surgeret, sanguine respersa ab intus apparuit. Magna autem eo anno lues in populo fuit. Valetudines vero variae, melinae, cum pustulis et vesicis, multum populum affecerunt morte. Multi tamen adhibentes [Col. 0240A] studium evaserunt. Andivimus autem eo anno in Narbonensem urbem inguinarium morbum graviter desaevisse, ita ut nullum esset spatium vitae, cum homo correptus fuisset ab eo.» Hactenus Gregorius Turonensis. Liquet igitur ex hac et ex supra memoratorum historiis, quod pluvia sanguinis publicam stragem futuram esse portendat. Quod autem nuper hujusmodi cruorem in quadam parte regni vestri pluisse audistis, et quod ille cruor ubi supra petram vel super carnem hominis ceciderat, ablui non poterat, ubi autem super lignum ceciderat, facile abluebatur, per hoc tria hominum genera significata esse videntur: per lapidem impii, per carnem fornicarii, per lignum vero quod neque durum est ut lapis, neque molle ut caro, illi qui neque impii [Col. 0240B] sunt neque fornicarii. Cum ergo venerit super illam gentem, cui portenditur, gladius, sive pestilentia designata per sanguinem, si antea duri aut molles fuerint mutati in melius, non morientur perpetualiter in sanguine suo. Medii vero per angustiam mortis vel aliter poterunt liberari pro arbitrio secretissimi atque praestantissimi Judicis. Vale, piissime rex.

Domino suo ROBERTO regi benignissimo, FULBERTUS humilis sacerdos in perpetuum vigere.

Sacram majestatis vestrae nuperrime suscepi monentem me VI Kal. August. vestro et Henrici interesse [Col. 0240C] colloquio ⁜ (41) , non solum vestri obsequii, sed et nostrae commoditatis causa. Unde suppliciter vobis pro tanta erga me pietatis affectione gratulans rescribo, me jam diu infirmatum, aegritudinem hoc tempore maxime revereri, longum iter aggredi non audere, successu vero temporis opportunioris, annuente Deo, libenter vos eo, sive alias comitaturum esse, quanquam ad praesens si valetudo non obsisteret, longe tamen ante praemoneri me tanti itineris oporteret. Valete feliciter.

Venerabili Turonensium archipraesuli ARNULFO, FULBERTUS ⁜ (42) humilis episcopus, semper agere prudenter ac simpliciter.

[Col. 0240D] Et nunc quidem gratia Dei sic agitis, cum licet non inconsulti fratrum tamen consilia captatis. Respondemus itaque vobis, quia si pallium requisistis a Romano pontifice, et ipse vobis illud sine causa legitima denegavit, propter hoc non est opus [Col. 0241A] dimittere ministerium vestrum, ut si vestra tarditate nondum est requisitum, cantela est exspectare donec requiratur, ne vos ex improviso praesumptionis arguere possit. Continentur enim quaedam reverenda nobis in privilegiis Romanae Ecclesiae, quae propter negligentiam nostram non facile inveniuntur in armariis nostris. Valete.

Fulconis Andegavorum comitis ad Robertum regem.

(Vide infra in ROBERTO rege Francorum.)

Domino sancto et universali papae JOANNI, FULBERTUS Carnotensium humilis episcopus, orationum fidelia.

[Col. 0241B] Gratias omnipotenti Deo, qui more benignitatis suae tuam, Pater, humilitatem respexit, et summo ut decebat dignitatis apice sublimavit. Proinde totus mundus ad te convertit oculos, teque unum omnes beatissimum praedicant, contemplantur altitudinem tuam sancti viri, et gaudent quod eis similitudine omnium virtutum alludis. Respiciunt persecutores Ecclesiae, districtionis tuae baculum formidantes. Suspiciunt ii qui flagellantur ab impiis, et respirant: sperantes adhuc restare sibi consolationis remedium. De quorum numero sum ego magnae et praeclarae Ecclesiae pusillus episcopus, qui tibi, Pater, de angustiis meis querimoniam scribens, auxilium tuae pietatis imploro. Est enim quidam comes malefactor nomine Rodulphus, nimium vicinus nobis, qui res [Col. 0241C] Ecclesiae nostrae per injustam occasionem invasit, unum de clericis nostris suis manibus interfecit, duos alios captos sacramentis illigavit. Et de his omnibus appellatus in curia regis, et coram plena ecclesia saepe vocatus, non propter hominem nec propter Deum ad justitiam venire dignatus, a nobis tandem excommunicatus est. Nunc vero ad limina sancti Petri contendit, tanquam ibi possit accipere de peccatis absolutionem, unde venire non vult ad emendationem. Unde rogamus te, dilectissime Pater, cui totius Ecclesiae cura commissa est, ut eum de sanguine atque injuria filiorum tuorum ita arguere et castigare memineris, sicut meritum esse tua providentia [Col. 0242A] novit. Nec tua sanctitas injuste in communionem recipiat, quem divina auctoritas sicut ethnicum alienat. Vale, bone pastor, et vigila super nos, ne per incuriam tuam grex Domini detrimentum sustineat.

Dilectissimo domino suo regi ROBERTO, FULBERTUS humilis episcopus, omnia decentia regem.

Dignum est scire te negotia regni tui. Noverit ergo prudentia tua, quod Guillelmus de Bellissimo ( Bellême, castellum in Pertico), ultus perfidiam filii sui, conjecit eum in carcerem, unde non egredietur, ut ait, sine consilio nostro. Mandat autem se esse paratum ad facienda quae mandasti per Hildradum monachum. [Col. 0242B] Caeterum ut a tuae sanctitatis praesentia me rediisse cognovit comes Odo, qui tunc Turonis agebat, mandavit ut post duos dies Blesis sibi occurrerem, ad audiendum quid dicerent legati Romanorum. Sed quoniam id mea parum intererat, valetudine quoque prohibente, non parui. Mandat autem et obnixe precatur majestatem tuam ipse comes, ne te properanter ingeras in suum nocumentum, sed mittas ad eum Milonem de Caprosis ( Chevreuse ), qui tibi referat verba Romanorum, et Guillelmi ducis Aquitanorum, et sua. Vale.

Venerabili viro et consacerdoti suo FRANCONI FULBERTUS ea quae sunt verae pacis.

[Col. 0242C] Tu, frater dilectissime, ex abundantia charitatis honore me nimio ac sapientiae laude dignaris; ego vero meam personam humilem virtutisque inopem, sicut est, video et agnosco. Verum utcunque se habeat pusillitas mea, hoc tamen nefas inhumanitatis admittere nec velle nec posse me fateor, ut te de aerumnis sanctae Ecclesiae sine compassione zeloque justitiae audiam querelantem. At quia compassio ubi corde concepta est, mox consolationem edere gliscit, et plagam ultionis infligere zelus, nosque tamen ad primum quam ad secundum proniores esse oportet, ego quoque priusquam zelum in tuos hostes exerceam, consolatoria te ratione convenio. Rogo [Col. 0243A] itaque, frater, ne vi molestiarum impulsus indiscretius irascaris. Ne forte ad impatientiam, inde ad arma prorumpas, et cum gladium alienum usurpaveris, tuum facias non timeri. Rogo iterum ne fias ob multam injuriam tristis, turbulentus et anxius, sed delectare semper in Domino, et dabit tibi petitiones cordis tui. Usumfructum vero altarium, quem tui antecessores laicis tradiderunt, te alendis debilibus publica voce destinare suadeo: tum ne quis illis inde fraudet aliquid, interminari; et si qui in hanc fraudem irruperint, sicut fures sacrorum et occisores pauperum anathemate condemnari. Ne verearis, quaeso, homines innocenter offendere propter Dominum, ut sis eo dignus. Si Deus pro te, quis contra te? Est enim pro te semper in sua causa Deus, est etiam [Col. 0243B] tecum, ut ait: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) . Quid ergo times defendere Dei causam, cum ipse tecum sit ad cooperandum pro te, sit ad tutandum? Confortare itaque, frater, in Domino, et in potentia virtutis ejus: confortare, inquam, confide et gaude, exsulta et tripudia, et alacri animo ad certamen ejus prolude, cum propheta dicendo: Congratulamini, populi, et vincimini, accingimini vos, inite consilium et dissipabitur: loquimini verbum et non fiet, quia vobis cum Dominus (Isa. VIII, 9) . Et quia certo scio communem Dominum tibi in sua causa esse patrocinaturum, me quoque servulum ejus non defuturum esse polliceor, sive ad coercendum manus persequentium, [Col. 0243C] sive ad ora contradicentium obstruenda. Ad summum autem securum te requiescere jubeo inter medios cleros, quandiu te audiero persecutoribus Ecclesiae non cedentem. Gualerannum vero, ut petisti, conveniam; et causa discussa, quid inde sentiam, vel quid te facere oporteat, aut verbis aut litteris innotescam. Vale.

Patri et coepiscopo FRANCONI, FULBERTUS episcopus.

Gualeranno misi litteras hujusmodi: Fulbertus episcopus Gualeranno plus honoris quam sit meritus. Rogo, frater, et moneo, ut emendes culpas quas habes contra Dominum, et me, et Parisiorum episcopum, qui complanctum facit de te. Quod si non feceris ante [Col. 0243D] mediam Quadragesimam, abinde faciemus de te sicut de homine qui graviter peccat, et non vult emendari. Si ergo Gualerannus se non justificaverit vobis ante terminum praescriptum, tunc facite de illo ministerium vestrum. Vale quamplurimum.

FULBERTUS Dei gratia Carnotensis episcopus, venerabilem Patrem et coepiscopum suum F. cum venerit Dominus invenerit vigilantem.

Commonitus a legato vestro Gualerannus de justitia prosequenda in diem et locum destinatum a vobis respondit se esse praemonitum ab Odone comite sub nomine sacramenti de facienda expeditione contra Fulconem circa eumdem diem. Verum infra octo [Col. 0244A] dies ex quo illa expeditio vel facta erit vel omissa, venturum se esse ad justitiam pollicetur. Sed quando ille promissionis suae adimplendae terminum fixum non statuit, et multae causae protelationis incidere possunt, vel certe quae nobis conveniendi adimant facultatem, suademus, si honeste fieri possit, per vestros necessarios rem accelerare, et vestrum vobis casatum firmiter alligare. Nescitis enim quid fortuna parturiat. Valete.

Sancto et sapienti viro G. abbati et archiepiscopo, F. humilis episcopus, verae dilectionis affectum.

Noverit prudentia vestra, sancte Pater, quod dominus T. abbas discedens tristitiam nobis reliquit [Col. 0244B] et lacrymas: non quod innocentiam ejus, si esset, nequiremus facere tutam, sed quia culpam nec purgare nec tegere poteramus. Unde si vestro ducatu quasi ad examinationem venire affectat cum periculo sui gradus, et communi dedecore sacerdotum, conatus ejus inefficaces sagaci ratione compescere vos oportet, servantes illud apostolicum: Si praeoccupatus fuerit homo in aliquo delicto, etc. (Galat. VI, 1) . Vale.

Domino Patri et coepiscopo suo A., FULBERTUS, omnium expetendorum summa.

Gaudeo signis officii vestri curam habere monentibus, [Col. 0244C] quod me alloqui vultis, quod querimoniae nostrae finem facere, quod incesta connubia castigare. Sunt enim haec studiosi, justi atque casti animi indicia. Et quia me his gerendis diem locumque statuere voluistis, sit dies in X Kalend. Martii, locus Masingiaci. Quod si occurritis, Haimonem adducere mementote: alioquin resignate mihi tempestive, ne frustra viam tanti laboris ingrediar. Valete.

FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus, RICHARDO abbati, et omnibus sancti Medardi monachis orationis suffragium.

Quandiu de vobis quae de bonis et sapientibus [Col. 0244D] viris audivimus, gaudentes Domino gratias agebamus. At nunc sinistro rumore laeti [ f. laesi vel tacti] vestrum periculum formidamus. Dicuntur enim vestri domestici atrium et ecclesiam beati Medardi cruenta caede violasse. Dicitur de vobis quod in eadem violata ecclesia sine episcopali reconciliatione Deo sacrificare praesumitis. Quod si verum est, profecto praesumptio ista et nova est, et nimia, et bonis omnibus insectanda. Quid enim mali est quod in sancta Ecclesia machinari incipitis? Vultis dare partes laicorum presbyteris, presbyterorum laicis? Ubi vobis conceditur ecclesiam aut novam dedicare, aut profanatam reconciliare? Sed nec oratorii quidem domum vobis aedificare, nisi per episcopum licet. Positi namque estis omnino sub potestate ipsius, qui, ut [Col. 0245A] ait Hieronymus, potestatem habet peccantem monachum tradere Satanae in interitum carnis. Sed ne parva auctoritate fretus haec dicere videar, testem mihi allego magnam synodum Chalcedonensem duodetriginta episcoporum sub papa Leone sub Martiano principe celebratam, in qua Eutyches abbas Constantinopolitanus condemnatus est. In qua etiam de supradictis causis sancitum est: Placuit neminem aut aedificare, aut constituere monasterii domum sine conscientia ipsius civitatis episcopi: eos vero qui per singulas civitates seu possessiones in monasteriis sunt, subjectos esse debere episcopo, et quieti operam dare, atque observare jejunia et orationes in locis in quibus semel Deo se devoverunt permanentes: et neque communicare, ecclesiasticas saeculares [Col. 0245B] aliquas attrectare actiones, relinquentes propria monasteria, nisi forte jubeantur propter urgentes necessitates ab ipsius civitatis episcopo. Item in eadem: Jubemus monasteriis aut martyriis constitutis, ut in potestate sint ejus qui in ea est civitate episcopus secundum traditionem sanctorum Patrum, ne per praesumptionem recedant a suo episcopo. Eos vero qui ausi fuerint rescindere hujus modi institutionem, quocunque modo, vel si noluerint subjacere proprio episcopo: si quidem fuerint clerici personarum ordinatione subjaceant condemnationibus canonum: si vero laici vel monachi fuerint, communione priventur. Poteram alia multa de legibus divinis huic rationi firmamenta subnectere, sed brevem me scribere memini. Et, ut ait [Col. 0245C] Isidorus, sicut militi illa arma sufficiunt, quae ferre ad tempus congruenter potest, sic nobis de multis sententiis paucae, prout tempus exegerit. Nunc vobis charitative volo suadere ut sano consilio praebeatis assensum; ad subjectionem episcopi vestri simpliciter redeatis. De praeterita culpa requiratis veniam; de futura assumatis cautelam, ut et vobis fiat quies de obedientia, et nobis de vestra quiete laetitia. Alioquin pro certo sciatis quia si, quod absit! in contumacia contra illum manseritis, in proximo conventu episcoporum grave dispendium incurretis. Valete.

Regi sacerdos, domino fidelis, ROBERTO FULBERTUS.

[Col. 0245D] Ut vobis proximo Sabbato Turonis occurrerem, quia sero commonitorium accepi, non parui. Si quae aliae causae sunt tacentur ad praesens, quia minus vos tacitae quam expositae laedunt. Vale nunc et semper

Odonis comitis ad Robertum Francorum regem.

(Vide infra in ROBERTO rege.)

FULBERTUS Carnotensium humilis episcopus, FULCONI comiti salutem.

Doleo super te, nobilis homo, cum te audio errare et periclitari. Errare dico, quod cum debeas Deum [Col. 0246A] timere, sanctos honorare, Ecclesiam defendere, contemnis Deum, sanctos inhonoras, res Ecclesiae invadis et aufers: periclitari, quoniam qui talia agunt, non habent partem in regno Dei. Propter haec peccata monuit archiepiscopus Turonensis omnes episcopos nostros, et inter alios me pusillum, ut te excommunicaremus. Sed ego censui pium esse, ut te prius monerem: et deprecor, ut habeas misericordiam de anima tua, placans Deum. Jam enim prope est tuus finis. Festina igitur, quaeso, reconciliari Christo Salvatori nostro; quia non est salus homini nisi per ipsum. Tene in memoria verbum hoc: Qui confitendo et poenitendo finem facit peccatis suis, antequam moriatur, finem habebit in altero saeculo poena ipsius; et qui peccatis mortalibus poenitendo [Col. 0246B] non facit finem, poena ipsius erit sine fine. Evigila igitur propter temetipsum, sicut homo in proximo moriturus: et reconciliare Christo, ne moriaris apostolica auctoritate damnatus. Vale et remanda mihi velociter atque veraciter voluntatem tuam.

FULBERTUS Dei gratia Carnotensium episcopus comiti FULCONI commonitorium salutis.

Tam horrendo facinore praesentiam domini regis qui dedecoravere satellites, ut mundani judices asserant capitale te quoque reum majestatis, qui eis postea patrocinium tuum et receptacula praebuisti. Proinde rogabatur a multis, ut die sacro Pentecostes, [Col. 0246C] et te et illos excommunicaremus. Sed nos tuae providentes saluti, trium hebdomadarum ab ipso die petivimus inducias, ut litteris te convenire possemus. Talem etiam a rege conditionem impetravimus, si veneris in judicium, ut non super vitas, aut super membra, sed super facultates ultio reflectatur. Unde te commonemus, ut ante praescriptum terminum auctores tanti sceleris aut in judicium adducas, aut propter honorem regis repudies: temetipsum deinde, sicut per abbatem sancti Albini promisisti, expurges, et humili satisfactione regis animum places. Quod si reos ipsos nec ad justitiam ducere, nec propter seniorem tuum repudiare volueris, Christianam communionem nobiscum ulterius non habebis. Vigila ergo sicut pro temetipso, et [Col. 0246D] quid habeas animi cito mihi remanda. Optimam partem consilii det tibi Deus eligere.

Venerando Parisiorum antistiti FRANCONI, FULBERTUS Dei gratia Carnotensis episcopus, totius prosperitatis munus.

Laudunensem illam sacrilegam, res Ecclesiae vestrae diripientem, propter has causas excommunicare distulimus: Primo, quia defuit qui ipsi ferre auderet nostram excommunicationem. Deinde quia parum vobis aut nihil fortassis prodesset, si illa nesciens excommunicaretur in Ecclesia nostra. Tertio, quia exspectavimus ut in conventu nostrorum comprovincialium episcoporum utilius hoc fieret. Quod etiam adhuc [Col. 0247A] spectandum vobis videtur, si animi vestri serenitas acquiescat. De Lisiardo autem archidiacono vestro, quem scripsistis in vos superbum ac rebellem esse, non opus est nos consulere, cum optime noverit prudentia vestra quid de hujusmodi lex divina sentiat, neque nos oporteat quemquam absentem, et causa indiscussa, judicare. Volumus autem vos scire quod Adeoldus noster de Novigento, cui anathematis sententiam intentatis, propter querelam quam habent contra eum monachi sancti Dionysii, dicit se paratum esse ad justificandum in audientia vestra, atque nostra. Proinde si litem hanc cito justoque fine determinare vultis, constituite diem, quo vobis et monachis sancti Dionysii apud sanctum Arnulphum occurrere valeamus, qui locus vobis ad conveniendum opportunior [Col. 0247B] esse videtur. Valete.

LEUTHERICUS Senonensium archiepiscopus et FULBERTUS Carnotensium episcopus clero sanctae Parisiensis Ecclesiae temperantiam in prosperis, fortitudinem in adversis, charitatem ubique.

Audivimus, charissimi, famam injuriarum quas patitur episcopus vester, et corde compatimur: vos quoque illas ita sentire credimus, sicut fideles filios, et bono capiti bene cohaerentia membra. Sed miramur quare in tanto moerore constituti, nec ad nos petendae consolationis causa venistis, nec saltem litteras direxistis. Nam neque plaga vestra tanta est, ut invenire nequeat consolationis remedium, neque [Col. 0247C] verus medicus ille dereliquit Ecclesiam, qui se nobis omnibus diebus usque ad consummationem saeculi promisit adfuturum. Miramur iterum cur impios homines, qui divinis sanctionibus adversantur et in vestrum pastorem contumaces existunt, in communionem recipitis contra canonicam regulam, quam vobis ignorare nefas est et periculosum solvere. Quod si putatis eos tandiu vobis in communione habendos, quousque ab episcopo vestro palam excommunicentur, corrigit hanc aestimationem Petrus apostolus in sermone habito ad Romanos de ordinatione Clementis his verbis ⁜ (43) : «Quaedam, inquit, fratres, ex vobis ipsis intelligere debetis, si qua sunt quae vester episcopus propter insidias malorum hominum [Col. 0247D] non posset evidentius et manifestius proloqui? verbi gratia, si inimicus est alicui pro actibus suis, vos nolite exspectare, ut ipse vobis dicat, sed prudenter observare debetis, et voluntati ejus absque commonitione obsecundare, et avertere vos ab eo cui ipsum sentitis adversum.» Haec et plura hujusmodi beatus Petrus in praedicto sermone. Nos autem, fratres, dum talia vobis proponimus, nolite aestimare, absit enim! ut sinistrum aliquid de vobis suspicemur, sed officium nostrum facimus cum aut vos aut alios fratres nostros ad cautelae vigilantiam excitamus. Non enim sine causa scriptum est propheticum illud de pennatis animalibus, quae se invicem alarum [Col. 0248A] commotione contingunt. Unde nos quoque invicem nobis rependi postulantes, agili penna exhortationis vos ad hoc excitare cupimus, ut sitis in lege Domini studiosi ad obedientiam et suffragium vestri pastoris pro amore devoti; ad resistendum vero adversariis ejus sagaciter instructi, fideliter animati. Inter quos videlicet adversarios unus est nomine Lisiardus olim quidem archidiaconus: qui cum esse deberet oculus episcopi sui, dispensator pauperum, catechizator insipientium, apostatavit ab omnibus his, et factus est episcopo suo quasi clavus in oculum, praedo pauperibus, dux erroris insipientibus: quia superba et contumeliosa maledicta in episcopum suum jaculans, serenitatem speculationis ejus turbat, decimas et oblationes altarium, stipem videlicet pauperum, [Col. 0248B] suo episcopo inconsulto, saeculari militiae tradit. Et cum talia facit, dat insipientibus erroris et perditionis exemplum, quibus impendere debuerat verae scientiae catechismum. Quid dicemus de juramento fidelitatis, quod ita contaminat, ut episcopo suo non corde, nec verbo, nec opere fidelis existat? Non autem temere de corde ipsius judicamus, cum veraciter in sacro poemate dictum est ⁜ (44) :

Vester clericus propinquus noster F. ad nos veniens eo se gratiosiorem exhibuit, quo de vobis bene per omnia nuntiavit. Unde nunc illum salutationis gerulum facientes, et claritati vestrae comparati munusculis exorare volumus, si non est importunum, ut eam gratiam sibi sentiat prodesse, quam [Col. 0249C] apud vos jamdudum nos credimus habuisse. Vale.

Charo Patri et coepiscopo suo GUIDONI, FULBERTUS.

Si diacono qui se presbyterum simulavit, missamque celebrare praesumpsit, modum poenitentiae in divinis legibus proprie statutum non invenimus, per ratiocinationem similium sic aestimare possumus. Core, Dathan et Abiron judicio Dei condemnati, et horribili morte mulctati sunt, eo quod Aaron sacerdoti se comparare ejusque officium usurpare praesumpserunt. Hic autem levita more illorum illicite sibi sacerdotium usurpavit. Quis ergo in isto dubitet esse mortale commissum, qui in illis Deo judice [Col. 0249D] videt morte punitum? At quia jam Salvator noster, qui venit salvare quod perierat, non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat, clementer agitur ut degradentur hujusmodi, et inter laicos poenitentiam agant. Sed ne nimis austeritatem veteris legis haec ratiocinatio sapere videatur, proponamus et nova. Legitur in quodam capitulo: Statutum saepissime et inhibitum est, ut missarum celebrationes in locis incongruentibus omnino non fiant. Et quibusdam interpositis sequitur: Quia sicut non est concessum, ut alii missam cantent et sacrificia consecrent, quam illi qui ad hoc ab episcopis sunt consecrati: ita non est licitum ut in aliis domibus, vel altaribus, aut locis missas celebrare praesumant, quam ab episcopis consecratis etc. In [Col. 0250A] fine capituli: Si quis ergo post tot prohibitiones haec decreta apostolica, et synodali auctoritate renovata temerare praesumpserit, gradus sui periculo subjacebit. Videmus ergo capitulum novae legis vetustae congruere, nec opus est amplius quid de illo diacono faciendum sit dubitare. Est enim procul dubio extra chorum deponendus, poenitentia plectendus. Quod si de longitudine poenitentiae quaestio fiat, meminisse debemus illius sententiae, quae ad hanc quaestionem respondet hoc modo: Mensuram temporis in agenda poenitentia idcirco non satis attente praefigunt canones pro unoquoque crimine, sed magis in arbitrio antistitis statuendum relinquunt, quia apud Dominum non tantum valet mensura temporis, quam doloris; nec abstinentia tantum ciborum, sed mortificatio [Col. 0250B] potius vitiorum. In vestra ergo manu situm est, poenitentiam ejus vel breviare, vel protelare, juxta quod eum in poenitendo diligentem, seu negligentem videritis. Valeat sanctitas vestra.

Dilectissimo domino regique ROBERTO, FULBERTUS humilis episcopus humilitatem in prosperis, fiduciam in adversis.

De Lisiardo clerico, qui Meldensis episcopii res odiosa importunitate pervasit, tale consilium damus: Praecipite archiepiscopo Senonensi, ut vel episcopium ipse visitet, vestraeque et suae ditioni revocet, ut dignum est; vel, si id facere prohibeatur, mandet [Col. 0250C] praedicto L. per litteras ex sua et nostra, suorum videlicet suffraganeorum parte conscriptas, ut cedat loco et rebus stulte pervasis, et de praesumptione sua nobis satisfacere studeat ante proximam festivitatem sancti Petri apostolorum principis. Quod si facere neglexerit, ex tunc in antea a nobis omnibus excommunicatus sit. Valete.

Serenissimo regi Francorum ROBERTO FULBERTUS humilis Carnotensium episcopus, quod decet et prodest.

Gratulor tibi, domine mi, quod fonte bonitatis, ut semper irrigans, negotium Dei mandasti mihi tractare [Col. 0250D] ut expedit. Talia denique te regem praecipere decus est, subditosque tibi capescere tutum. Sed illud miror, quod Odonem comitem in mea deliberatione vel posuisse vel positurum esse dixisti, quid facere debeat de receptione Meldensis episcopi, cum abhinc anno fere dimidio nec ipsum viderim, nec de tali negotio legationem ejus acceperim. Attamen si aspirante Deo ad nos venire et consiliis meis acquiescere voluerit, desinet procul dubio praedictam Ecclesiam lacerando divinam ultionem in se provocare, tuisque sacris ordinationibus contraire. Vale.

Venerabili patri et coepiscopo suo G. FULBERTUS.

Ad benedictionem Henrici regiae prolis ⁜ (45) voto quidem rapior, sed adversa me corporis valetudo retardat. Tentarem tamen utcunque moderatis equitationibus eo pervenire, si non abstorreret saevitia matris ejus, cui satis creditur cum mala promittit, fidem facientibus gestis ejus. Qua difficultate prohibitus, rogo vestram charitatem, dilectissime, ut vice mea suadeatis domno archiepiscopo Remensi caeterisque primoribus, ne qua occasione differant benedictionem juvenis supradicti. Spero enim illum Deo, et bonis hominibus placiturum. Vale.

Dilectissimo coepiscopo suo ODOLRICO FULBERTUS, ex animo quidquid verus amicus.

Primum gratias ago, charissime, quod nobis ad concilium et comitatum et obsequium pollicemini. Quod dum facitis, ingenita benignitate vestra multum nos hilaratis: et nobis quidem desiderium esset memorato concilio interesse, sicut etiam venerabili archiepiscopo nostro Leutherico in audientia vestra nos dixisse meminimus, sed difficultates ex malitia hujus temporis obortae non sinunt. Quod etiam vos illi notum facere precamur, ne sit nostra exspectatione suspensus. Caeterum exoptabilis colloquii vestri opportunitatem in praesens non habemus, [Col. 0251C] nisi forte vobis Novigentum placuerit propinquare. Vale.

Dilecto suo O. FULBERTUS.

Quod vobis olim, charissime, per veredarium vestrum litteras non remisi, id causae fuit quia vos quamprimum visere destinabam, idque etsi diu distuli, desiderare non destiti. Sed interim vos scire volo quod utique velle scio: me scilicet ad praesens Dei gratia bene valere vestris obsequiis spiritualiter instantem corporaliter apparatum, sicut nemo fidelius, excepto illo sancto monachorum archangelo Odilone, cui me in nullo comparare praesumo. Cujus etiam charitas si qualiter afficiat animam tuam [Col. 0251D] aggrediar dicere, deficit, ne rem inenarrabilem videar velle narrare. Plura me scribere prohibuit tam multiplex negotiorum occupatio, quam etiam legatus morarum impatiens. Sed hoc unum tandem apud vestram benignitatem deprecor, ut cum nostrum archangelum vice nostra salutaveritis, cum simplicitate monastica hilaritatem angelicam quae vobis praesto est induatis. Valete prospere in virtute Dei.

Venerabili Patri suo ODILONI, FULBERTUS sacerdos non meriti confidentia, sed pietatis affectu, praesumptum orationis suffragium.

Magnum mihi desiderium fuit, et adhuc quidem est ad vos veniendi, sed obortae nuper in nostro episcopatu dissensionum causae propositum iter omittere coegerunt. Quod vobis quamprimum his pauculis apicibus significare curavi, ne sublimitas vestra sit ad praesens de meae pusillitatis exspectatione suspensa. Veniam autem aliquando si licuerit ad vos, quos vere inhabitat Spiritus sanctus, consilium divini oraculi petiturus. Valete in Domino semper, iterum dico valete.

Prudenter et praeclare magnifico Patri O. FULBERTUS suus.

Ut ab alio liberaliter acceptus, sic nunc quas opere nequeo, affectu saltem gratias recompenso. Tali enim apparatu in epistola tua dignatus sum, quali non festivior exspectetur in ferculo Salomonis inter organa vatum, et ardentes cincendelas virginum ⁜ (46) . Angelicum mihi manna posuisti non sine mystica dape columbarum ac turturum. Propinabas interea charitatis nectar. Quo inhianter hausto et ad cordis interiora transmisso, si non prophetice ut David verbum bonum, panegyrice tamen ut fit, et imprecatorie sicut filio refocillatus Israel, tibi Patri filius [Col. 0252C] eructare gaudebam. Paterna deinde cura significasti te meae valetudinis habitum sagaciter explorasse, atque ubi vitalis calor aliquod in me dabat sospitatis indicium gratulari, dolere morbi signum et formidare periculum. Nec vero tandem benignitas tua plagam meam relinquere passa est suae curationis exsortem, quin arte divina mirabiliter usus liquorem quemdam instar vini Samii prius infudisti, qui indigestum humorem excoqueret, dehinc alterum olivo persimilem, quo totus omnino tumor atque dolor mitigatus abscederet. Nunc ergo tua curatus industria, tuis epulis recreatus, dignum duco ut omnes meae vires tuae voluntatis semper adminiculentur effectui. Nec aliquatenus a tua sententia discrepatum [Col. 0252D] ire statuo, quae te cum Domino quantum homini datur, idem velle atque nolle confido. Decet itaque, Pater, ut tu quoque vicissim me tuum servulum de te pendentem, teque non sine magna fiducia respectantem, sacris intercessionibus adjuves. Sum enim valde miserabilis homo, qui cum ad propriam non sufficerem, ad publicam curam nescio qua seu ratione, seu temeritate perductus sum, idque [Col. 0253A] certe est neque dissimules, quod te specialiter mihi facit consilii atque auxilii debitorem qui te suasore non desero hunc laborem. Vale.

Sanctissimo atque dilectissimo Patri O., FULBERTUS humilis sacerdos, orationis suffragium.

Volebam vobis occurrere, Pater, ut mandavi per R. diaconem meum: sed domestici mei novo quodam rumore permoti, nec me iter ad praesens agere, nec se itineris mei fore comites acquiescunt, donec tutius id fieri posse perpendant.

Regi sacerdos ROBERTO, FULBERTUS, fidelis et pronus.

Accepta legatione vestra per R. sanctae Crucis [Col. 0253B] oeconomum destinatum, peregrinationem iterum intermisi. Nunc quid me velit serenitas tua colloquio magis, si fieri possit, quam legatis aut litteris cupiam edoceri. Venirem autem ipse protinus ad vos hujus rei gratia, si commode possem, sed venire in armis sacrum tempus abnuit ac religio nostri ordinis. Venire inermes, longa via interminatur, ac malitia saecularis. Est enim mihi O. coluber in via ⁜ (47) , R. cerastes in semita. Caeterum ex arbitrio vestro pendeat, amodo quo pacto voluntatem vestram mihi placeat indicare, quoniam apud me definitum voluntati vestrae, quae vobis non noceat, convenire. Valete regaliter ⁜ (48) .

[Col. 0253C] Dilectissimo domino suo FULBERTO episcopo H., ejus fidelis juxta Domini praeceptum, serpentinam prudentiam columbina simplicitate praeditam.

Quod tuo, beatissime Pater, aliorumque multorum relatu perceperam, id ipsum nuper, domino Berardo Suessionis episcopo referente, cognovi: scilicet incurrisse te gravissimum reginae odium faventem potius marito suo, de constituendo rege majore filio, quem dicunt simulatorem esse, segnem, mollem, in negligendo jure patrissaturum, fratri suo juniori attribuentes his contraria. Te quoque plurimi episcoporum mordent clanculum vel ab eis ac caeteris quasi quintum malleum a quatuor Pythagoricis pro hac causa dissonantem. Unde quantum ex verbis supradicti praesulis adverti, sententiam coepiscoporum [Col. 0253D] tuorum Francigenarum super hoc agendum negotium intimare tibi non me piguit; ut si forte sanior est, ei ne refrageris, et a periculo tibi caveas. Est autem haec eorum ad componendam utrinque litem sententia: patre vivente nullum regem sibi creari; quod si acrius institerit in vita patris hoc fieri, quem meliorem senserit, ad regem debere sublimari. Videris, Pater prudentissime, ne sis plus aequo justus, nec a sanctis consacerdotibus tuis perperam dissideas.

[Col. 0254A] Insani nomen sanus feret, aequus iniqui,

Ultra quam satis est, virtutem si petat ipsam.

Invidiam nimio cultu vitare memento

Quae si non laedit, tamen hanc sufferre molestum est.

Adsit tibi in omnibus magni consilii angelus. Mihi quoque tribuat videre faciem tuam desideratissimam. Si quid forte insolenti susurro tecum ago, facilem, quaeso, apud te veniae locum obtineam, cum magis ex prompta fidelitate quam improba temeritate peccaverim.

Certum est omnibus qui fundamenta catholicae puritatis noverunt, totius Ecclesiae soliditatem in [Col. 0254B] pace consistere, et signum Christi discipulatus in dilectione. Nam sicut in Evangelio Dominum dixisse legimus: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV, 27) ; et iterum: In hoc cognoscent omnes quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis ad invicem (Joan. XIII, 35) ; liquet ergo neminem fore Christi discipulum, nisi signo dilectionis ac pacis fuerit insignitus. Hoc vero signaculum non adipiscitur, nisi ab iis in quibus fuerit unitas voluntatum. Unitas autem voluntatum inveniri non potest, nisi in his qui suum velle et nolle in unius praepositi judicio constituunt. Unde et auctor pacis nullum ordinem in Ecclesia sine praelati regimine relinquens, pro certo insinuat nulla alia ratione fragilitatem humanae labilitatis ad unitatem spiritus posse redigi, [Col. 0254C] sive in pace conservari. Quare nos pauci fratres in coenobio, cui Cella Boboni nomen, et Deo pro posse famulantes, quia vinculum pacis et signaculum Christianae disciplinae dilectionem per unitatem cordis vel animae possidere cupimus, post obitum domini Garini abbatis viri religiosi elegimus fratrem quemdam morum probitate ornatum Bernardum, quem nobis vice Patris praeesse volumus; et in definitione ejus sententiarum nostrarum uniri diversitatem, ne diversa sentientes, a Christi doctrina inveniamur extranei. Facta est autem electio ista consilio atque auctoritate domni abbatis Majoris Monasterii post excessum gloriosi principis Odonis, a quo hujus rei curam susceperat. Qui hoc in conventu monachorum ritu celebri peracto, obtulit etiam fratrem praedictum [Col. 0254D] nobilissimae H. comitissae, sub cujus ditione locus ipse consistit, et Stephano comiti ejus filio, a quibus donum rerum temporalium ad idem pertinentium coenobium suscepit. Dehinc vero statuit eum venerabili Mainardo, Trecassinorum praesuli, cujus ecclesiastica auctoritate electionem hujusmodi corroborari oportuit atque ab ipso animarum curam suscipi, nec non abbatis benedictionem secundum institutionem Patrum celebrari. Quod ipse benignissime annuit, et omnia, prout mos expostulat ecclesiasticus, [Col. 0255A] utpote vir prudentissimus atque eruditione clarus, complevit.

Odilonis Cluniacensis abbatis ad Fulbertum.

(Vide Patrologiae tom. CXLII, inter epistolas S. Odilonis.)

FULBERTUS, Carnotensium episcopus humilis, HILDEGARIO fratri salutem.

Decreveram quidem tibi, licet saepius petenti, nequaquam scribere, non quod dilectioni tuae quidquam [Col. 0255B] vel cum meo pudore negare debuerim, imo nec debeam; sed quod consultius arbitrabar linguae januam obserare, quam ea in lucem proferre quae incurrant multorum offensam. Idcirco hactenus apud te mutus fui, quod obtrectatorum invidiam contra me provocare nolebam. Scio quippe non defuturos, qui haec quae dicturi sumus, quasi inclementius dicta in suam referant contumeliam. Verum quia obstinacius in pulsando persistis, et litteris crebris importunum te exhibere non desinis. aperiam tibi prout Spiritus sanctus annuerit quae postulas; imo ea ipsa revolvam quae sanctorum Patrum sanxit auctoritas, quorum dictis refragari, veritatem respuere est.

[Col. 0255C] Quaeris quid sentiam de episcopis qui, spreta ecclesiasticae pacis tranquillitate, seditiones quaerunt, bella sectantur? Sane nequaquam audeo illos episcopos nominare, ne religioso nomini injuriam faciam. Tyrannos potius appellabo, qui bellicis occupati negotiis, multo stipati latus milite, solidarios pretio conducunt, ut nullos saeculi reges aut principes noverim adeo instructos bellorum legibus, totam armorum disciplinam in procinctu militiae servare, digerere turmas, ordines componere ad turbandam Ecclesiae pacem, et Christianorum, licet hostium, sanguinem effundendum. Quibus si de his dudum ab orthodoxis Patribus prolata testimonia proferas, illos non armis, sed ecclesiasticae paci debere esse intentos, non excidia viventium, sed [Col. 0255D] regimen suscepisse animarum, statim praetendunt justitiae causas, se invitos arma suscipere, hostium catervas de collo pendere, imminere cervicibus gladios, libertatem se quaerere armis quam pace obtinere non possunt. Quare non magis secundum Apostolum injuriam sustinent? quare non magis fraudem patiuntur? Arma enim militiae nostrae non carnalia sunt; sed potentia Deo ad destructionem munitionum, cogitationes destruentes, et omnem altitudinem extollentem se adversus scientiam Dei (II Cor. X, 4, 5) . Orationibus siquidem instare deberent, et Pauli consilio acquiescere dicentis: Non vosmetipsos defendentes, charissimi, sed date locum irae (Rom. XII, 19) . Et Dominus ad discipulos loquitur: Si vos persecuti fuerint in civitate ista, fugite in [Col. 0256A] aliam (Matth. X, 23) . Et: Qui te percusserit in dextram maxillam, praebe illi et alteram (Matth. V, 39) . Et: Qui vult tecum judicio contendere, et tunicam tuam tollere, remitte ei et pallium (Ibid., 40) . Et iterum: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI, 19) . Scimus enim qui dixit: Mihi vindictam et ego retribuam (Rom. XII, 19) . In veteri instrumento oratione Moysi hostilem exercitum vincebat Israel, etc.; contrario, manus illo remittente, hostibus cedebat victoria (Exod. XVII, 11) . Unde colligere possumus quod melius patientia et oratione praeliamur, quam gladiis et seditionibus. Ipse quoque magister veritatis, cujus vestigia sequi debemus, sicut Joannes apostolus scribit: Qui dicit se in Christo manere, debet sicut ille ambulavit et ipse [Col. 0256B] ambulare (I Joan. II. 6) , cum justissimam haberet causam, nec minorem potestatem suos fulminandi adversarios, sicut ipse ante passionem suam protestatus est dicens, exhiberi sibi a Patre, si vellet, plusquam duodecim legiones angelorum (Matth. XXVI, 53) ; cum etiam ad imperium ejus totus orbis pugnaret pro eo contra insensatos, quippe qui contra eum insurrexerant, qui vere innocens erat, et in cujus ore non est inventus dolus (I Petr. II, 22) , volens tamen nos, quorum infirmitati in omnibus consuluit, invitare ad patientiam, ductus ad victimam quasi mitissimus agnus nec aperuit os suum (Isa. LIII, 7) . Nam cum fidelis discipulus pro Magistro dimicare pararet ac librans ensem e vagina jam in pugna ageretur, ut [Col. 0256C] sciret non in gladio sed in Deo esse victoriam, audit a Magistro: Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt (Matth. XXVI, 32) . Unde et B. Augustinus in libro Quaestionum Veteris ac Novi Testamenti: «Apostolo Petro usque ad hoc permissum est, quod dolorem faceret, non occideret.» Quia enim sancta Ecclesia non habet gladium nisi spiritualem, nec occidere debet, sed vivificare, testatur Nicolaus papa dicens: «Sancta Dei Ecclesia mundanis nunquam constringetur legibus; gladium non habet nisi spiritualem, non occidit, sed vivificat.» Et B. Hieronymus in epistola ad Ageruchiam: «Olim praecipiebatur reddi oculum pro oculo, dentem pro dente (Matth. V, 38) ; nunc verberanti [Col. 0256D] maxillam praebemus et alteram (Ibid., 39) . Illo in tempore bellatoribus dicebatur: Accingere gladio tuo super femur tuum, potentissime (Psal. XLIV, 4) ; modo audit Petrus: Conde gladium tuum in vaginam: qui enim gladio percusserit, gladio peribit (Matth. XXVI, 32) .»—«Debent quippe episcopi, sicut Isidorus ait in libro de Officiis, principatum in populo non sanguine defendere, sed vitae meritis.» Et alibi: «Episcopi speciale officium est Scripturas legere, percurrere canones, exempla sanctorum imitari vigiliis, jejuniis incumbere, cum fratribus habere pacem, nec quemquam ex membris suis discerpere, nullum damnare nisi probatum, nullum excommunicare nisi discussum.»

Qui itaque talibus officiis vacare debet, quam [Col. 0257A] illicite et contra gradum suum ad arma humanae militiae consurgat, omnis qui sanum sapit intelligit. Unde B. Ambrosius sacerdotibus dare volens exemplum patientiae, in epistola contra Auxentium de tradendis basilicis civibus scribit: «Video vos praeter solitum esse turbatos solito. Sed quid turbamini? Volens nunquam vos deseram, coactus repugnare non novi, dolere potero, flere potero, gemere potero, adversus milites Gothos arma quoque lacrymae meae sunt. Talia monumenta sunt sacerdotis: aliter non debeo, nec possum resistere.» Item de eadem re in eadem epistola: «Si patrimonium petitur, invadatur; si corpus, occurram. Vultis in vincula rapere, vultis in mortem? voluntati mihi est. Non ego me vallabo circumfusione populorum, nec [Col. 0257B] altaria tenebo vitam obsecrans, sed pro altaribus gratius immolabor.» Origenes quoque exponens illud de Evangelio: Attendite a falsis prophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, intus autem sunt lupi rapaces; a fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. IX, 15) , sic dicit: «Apostoli et martyres sancti non persecutionem fecerunt, sed persecutionem pertulerunt; non maledixerunt, sed maledicta sustinuerunt; non blasphemaverunt, sed a blasphematoribus interfecti sunt.» Et B. Gregorius papa in quadam homilia informans nos ad conservandam innocentiam ita dicit: «Utinam si ad praedicationis virtutem non sufficimus, loci nostri officium in innocentia vitae teneamus. In Evangelio quippe Dominus ait: Ecce ego mitto vos sicut agnos inter [Col. 0257C] lupos (Matth. X, 16) . Igitur sicut agni inter lupos mittimur, ut sensum servantes innocentiae, morsum malitiae non habeamus. Qui enim locum praedicationis suscipit, mala inferre non debet, sed tolerare, ut ex ipsa sua mansuetudine iram saevientium mitiget, et peccatorum vulnera in aliis afflictionibus ipse vulneratus sanet.» Idem etiam papa docet nullo modo, neque pro justa etiam causa, episcopum debere armis inservire: volens aliis suo satisfacere exemplo, scribit super hoc Sabiniano diacono dicens: «Unum est quod breviter suggeras serenissimis dominis nostris imperatoribus; quia si ego servus eorum in morte vel Langobardorum me miscere voluissem, hodie Langobardorum gens nec regem, [Col. 0257D] nec duces, nec comites haberet, atque in summa confusione esset divisa. Sed quia Deum timeo, in morte cujuslibet hominis me miscere formido.»

Unde liquido colligere potes, quandoquidem ille tuas tam efficaciter ulcisci praevalens injurias, metu tamen divino elegit scutum patientiae, ne hominum mortibus se misceret, quod isti timore Dei abjecto nefarie caedibus hominum se interserunt, et cruentas strages contaminatis obtutibus aspiciunt. Quod beatissimus Martinus magnopere fugiens, abdicatis armis, quibus sub terreno rege militabat, suae fidei tirocinium mansuetudinis et innocentiae proposito dedicavit, et nondum clericalis ordinis gradum aliquem sortitus, multis tamen merito praeferendus episcopis, militiae constanter renuntiavit, dicens: [Col. 0258A] «Christi miles sum, pugnare mihi non licet.» Breviter docuit non solum episcopos aut sacri ordinis ministros a praeliis cohiberi, verum etiam qui Christo semel militare coeperit, etiam ab ipsis bellorum occasionibus omnimodis abstinendum fore. Idem etiam in episcopatus culmine positus non solum aliquem non insectatus est inimicum, verum etiam mortem meritos inaestimabili charitatis affectu ab imminenti clade plerumque eripuit, memor illius praecepti: Erue eos qui ducuntur ad mortem. Nec hoc dico ut maleficos et vita ipsa indignos ab ultione prohibeam; sed regibus hoc licet ac saeculi potestatibus, et quibus a legibus permissum est. Aliae quippe sunt leges Caesaris, alii mores ecclesiasticae dignitatis. Unde dicit B. Augustinus in libro Quaestionum [Col. 0258B] Veteris ac Novi Testamenti: «Quare sententia data est? Ut quid qui accipit gladium gladio pereat, nisi quia nulli licet, excepto judice, gladio quemquam occidere?» Et beatus Hieronymus, super Ezechielem libro III: «Qui malos percutit, in eo quod mali sunt, et habet vasa interfectionis ut occidat pessimos, minister est Domini.» Et Haimo, super Epistolam ad Romanos: «Sunt quaedam enormia flagitia quae potius per mundi judices quam per antistites et rectores ecclesiarum judicantur, sicut est cum quis interficit apostolicum, episcopum, presbyterum, diaconum. Hujusmodi reos reges et principes mundi damnant. Ergo non sine causa portat gladium, qui talia scelera dijudicat.» Sicut ergo episcopis et sacri ordinis ministris omnino prohibitum [Col. 0258C] est aliquem occidere, ita saeculi principibus hoc licet absque reatu facere, sicut Hieronymus testatur super Epistolam ad Galatas, libro XI: «Judex non est auctor sceleris, neque homines vinciendo, neque homines perimendo.» Liquet itaque solis mundi potestatibus attributam potestatem eradicandi impios de terra, sicut beatissimus martyr Cyprianus scribit in nono genere abusionis. «Rex, inquit, debet furta cohibere, adulteria punire, impios de terra perdere, patricidas et pejerantes non sinere vivere, filios suos non sinere impie agere. Episcopi vero in sua mansuetudine et ecclesiastica severitate et praedicatione verbi Dei stabiles permaneant, sicut in Actibus apostolorum scriptum est: [Col. 0258D] Non est aequum relinquere verbum Dei et ministrare mensis (Act. VI, 2) .» Qui sic etiam docere debent, sicut Hieronymus ait, ut vita eorum irreprehensibilis sit. Perdit enim auctoritatem docendi, cujus sermo opere destruitur. Proinde sciant sibi omnino inhibitum ad bella procedere, nisi quibusdam ex causis quae in subsequenti Caroli regis edicto patebunt: «Carolus Dei gratia rex regnique Francorum rector, et devotus sanctae defensor Ecclesiae, atque adjutor in omnibus apostolicae sedis. Hortatu omnium fidelium nostrorum, et maxime episcoporum ac reliquorum sacerdotum consultu, servis Dei per omnia omnibus armaturam portare vel pugnare, aut in exercitum et in hostem pergere, omnino prohibemus; nisi illis tantummodo qui propter divinum [Col. 0259A] ministerium missarum scilicet solemnia adimplenda et SS. patrocinia portanda ad hoc electi sunt, id est unus vel duo episcopi cum capellanis presbyteris; et unusquisque princeps unum presbyterum secum habeat, qui peccata confitentibus indicare et indicere poenitentiam possit.»

Haec omnia isti parvipendunt, imo etiam evangelica instituta contemnentes, plerumque, ut audivimus, adhuc illitis recens facta caede manibus, non solum ecclesiam intrare sed ad ipsa Christi sacramenta nefario ausu praesumunt accedere, non dijucantes corpus et sanguinem Domini: nimirum non attendentes quod idem Christus non alieno cruore, sed proprio sanguine introivit semel in sancta, a Deo miserationum ubertate redundans, ut pro ipsis suis [Col. 0259B] persecutoribus, licet misericordia indignis, ad Patrem diceret: Pater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) . Meminisse quoque deberent quod David rex quondam potentissimus, de quo Dominus: Inveni, inquit, virum secundum cor meum, qui faciat omnem voluntatem meam (Psal. LXXXVIII, 21) ; tamen propter mortem Uriae et populum recensitum et frequentes expeditiones prohibitus est aedificare templum Domino, quod ipso mortuo Salomon, id est rex pacificus, aedificare meruit (I Par. XXVIII) . Ipsi itaque non timent quod Apostolus dicit: Qui indigne manducat, judicium sibi manducat (I Cor. XI, 29) . Unde admonens nos Ambrosius dicit: «Vide quid agas, sacerdos: ne febricitanti manu Christi corpus attingas; prius curare, ut possis ministrare.» Et [Col. 0259C] B. Hieronymus in Psalmo: «Electos Israel impedivit, impediuntur et nunc electi Ecclesiae si non ipsi quoque sacerdotes innocenter sacrificia percipiant.» Quia igitur illicita praesumunt, merito suae actionis ante oculos superni Judicis dignitatis suae honore privantur, qui falso pastorum nomine ante homines gloriantur. Unde noverint se non habere illam apostolis atque apostolico exemplo viventibus episcopis collatam a Deo potestatem ligandi atque solvendi, juxta beatum Augustinum in canonica regula ita dicentem: «Illi soli ligandi atque solvendi, sicut sancti apostoli habent potestatem, qui illorum exempla cum doctrina tenent, et secundum regulam apostolicam omnia communia habent.» [Col. 0259D] Beatus quoque papa Gregorius in Dialogo: «Petri vicem in ligando et solvendo obtinent, qui locum sancti regiminis fide et moribus tenent.» Et alibi: «Jure privilegium meretur amittere, qui auctoritate usurpat illicita.» Quod si ad excusandas excusationes in peccatis iniquitatem suam quorumlibet similium imitatione palliare voluerint, qui tanquam religiosi fuerint, et tamen ab expeditionibus non abstinuerint, etiamsi aliquem magnae auctoritatis in assensum suum attraxerint, ego magis credo evangelicae fidei, sanctorum Patrum veritati, quam alicui adversus tam vera testimonia oblatranti, et cum apostolo dicere consultius arbitror: Si quis annuntiaverit vobis aliquid praeter quam quod Evangelio datum est vobis, anathema sit (Gal. I, 8) . Qui etiam [Col. 0260A] episcopum jubet esse sine crimine, non percussorem. Quibus breviter dico, si tueri se [volunt] pravo alicujus exemplo, noverint quia singularis personae vel causae non praejudicant [, sed] communi legi et universali sententiae. Illi itaque solliciti sint episcopi circa gregem suum, pascant pauperes ecclesiae et domesticos fidei, et causa viduarum et pupillorum ingrediatur ad eos, vestiant nudos, egentium animas refocillent, et caetera paternitatis obsequia filiis suis impendant. Sed omnimodis hoc caveant, ne ea quae ob indigentium necessitatem Ecclesia congregat et servat aliquando tollant et in alios usus nefarie effundant, Christi filiorum panem canes comedant, quod omnino non expedit animabus eorum. Invenies et alia innumera divinae paginae testimonia; [Col. 0260B] sed ipse tibi ex parte mea haec pauca destinavi, ut desiderio tuo satisfacerem. Tu vero, si sapiens fueris, in paucis multa cogitare poteris. Vale.

FULBERTUS, Carnotensium episcopus, HILDEGARIO salutem ab illo qui mandat salutes Jacob.

Epistolari brevitate coactus interrogationi tuae compendiose respondeo. De ecclesiasticis rebus Hieronymus dicit ad Nepotianum (epist. 52) : «Amico quidpiam rapere furtum est, Ecclesiam fraudare sacrilegium est, accepisse pauperibus erogandum, [Col. 0260C] et esurientibus plurimis vel cautum esse vel timidum, aut, quod apertissimi sceleris est, aliquid exinde subtrahere, omnium praedonum crudelitatem superat.» Item ad Pammachium (epist. 48) : «Ubi ditior est largitore cui largiendum est, pars sacrilegii est rem pauperum dare non pauperibus.» Unde Isidorus: «Magnum scelus est res pauperum praestare divitibus, et de sumptibus inopum acquirere favores potentium.» Considera itaque quia nullum Scriptura excipit, non episcopum, non abbatem, non aliquem domus Dei oeconomum. Quisquis sibi commissae Ecclesiae bona subtrahit, intelligat se jam non pastorem sed invasorem esse omnique praedone crudeliorem, furemque domesticum, ac [Col. 0260D] familiarem inimicum. Qui enim ea quae solis omnino pauperibus eroganda suscepit, in alienos usus temere dilapidat, non vult in deserto hujus saeculi turbam pauperum esurientem reficere, sed cum sceleratissimo Juda loculos sibi constituit, et ea quae in pauperum cibos aggregamus, fur improbus asportat.

Debent quippe nosse sacerdotes, Ecclesiarum substantiam pauperum esse, non suam, nec abutantur in tyrannicae effusionis morem creditam sibi degentium dispensationem. Unde Hieronymus dicit ad Paulinum (epist. 13, sub med.) : «Jam nunc non sunt tua quae possides, sed dispensatio tibi credita est. Memento Ananiae et Sapphyrae: illi timide sua servaverunt. Tu considera ne Christi substantiam [Col. 0261A] imprudenter effundas, id est, ne immoderato judicio rem pauperum tribuas non pauperibus, et secundum dictum prudentissimi viri, liberalitate liberalitas pereat.» Debemus quoque considerare quid cui tribuendum sit, sicut idem paulo superius ad eumdem scribit: «Praeter victum et vestimentum et manifestas necessitates, nihil unquam alicui tribuas, ne filiorum panem canes comedant.» Sicut ergo pium est et justum bona Ecclesiae servare solummodo ad opus pauperum et captivorum, ita sacrilegium est in propriam voluntatem, et in alienos usus distribuere, et a Christiana devotione semotum. Quod ipse quoque Hieronymus testatur in Matthaeum: «Omnes qui stipendiis templi, et his quae conferuntur ad usus Ecclesiae abutuntur in aliis rebus, [Col. 0261B] quibus suam expleant voluntatem, similes sunt Scribarum et sacerdotum, redimentium mendacium et sanguinem Salvatoris.» Scire debet itaque pia sollicitudo pastorum quia nihil omnino agere debent de rebus Ecclesiarum sine consilio et consensu subditorum, quoniam prudentiae eorum commissum est ministrandi officium, non dispergendi arbitrium.

His praelibatis, ad vasa Ecclesiae veniamus, de quibus potissimum interrogas. Cum enim dicatur sacrilegium incurrere qui aliquid de bonis Ecclesiae in expletionem voluntatis suae contraxit, perpendere potes quantum delinquit qui vasa sacris dicata mysteriis abstulerit

Primum, si tanta pauperum et captivorum necessitas incumbit, tribuenda sunt caetera quae in thesauris [Col. 0261C] Ecclesiae reposita sunt, deinde ipsa vasa frustatim comminuenda sunt, et in operibus misericordiae eroganda. Unde dicit Ambrosius in libro de Officiis (lib. II, cap. 28 sub init.) : «Aurum Ecclesia habet, non ut servet, sed ut eroget, et subveniat in necessitatibus. Quid opus est custodire quod nihil adjuvat? An ignoramus quantum auri et argenti de templo Domini Assyrii sustulerunt? Nonne melius conflat sacerdos propter alimoniam pauperum, si alia subsidia desint, quam sacrilegus contaminet, et asportet hostis?» Et post pauca: «Nunquid dictum est sancto Laurentio: «Non debuisti erogare thesauros Ecclesiae, vasa sacramentorum vendere?» Opus est ut quis fide sincera et perspicaci providentia [Col. 0261D] munus hoc impleat. Sane si in suum aliquis derivet emolumentum, crimen est; sin vero pauperi eroget, captivum redimat, humandis fidelium reliquiis spatia amplificet, misericordia est. In his tribus generibus vasa Ecclesiae etiam initiata confringere, conflare, vendere licet.» Breviter mihi depinxisse videtur quid agendum sit de rebus Ecclesiae. Sed neque licitum est de Ecclesiae tutela vasa sacra abstrahere, et aliquorum manibus loco vadimonii tradere, sicut idem quoque testatur (Ibid.) : «Opus est ut de Ecclesia mystici populi forma non exeat, ne ad usus nefarios sacri calicis ministerium transferatur. Ideo intra Ecclesiam primum quaesita sunt vasa quae initiata non essent; deinde comminuta, postremo conflata, per minutas erogationes dispensata [Col. 0262A] egentibus, captivorum pretiis profecerunt.» Quod si desint nova, et quae nondum initiata videantur, in hujusmodi, quos supradixi usus, omnia arbitror pie posse converti. Prius ergo usuale argentum in supradictis necessitatibus distribui debet, sicut beatus Gregorius dicit domino episcopo Messanae (lib. VI, epist. 35) : «Fraternitas vestra multum debet esse sollicita, ut, si quidem in Ecclesia vestra usuale argentum est, prius illud erogetur in redemptione captivorum: alioquin de sacratis vos vasis praebere necesse. Nam, sicut omnino grave est frustra ecclesiastica venumdare ministeria, sic iterum culpa est, imminente hujusmodi necessitate, res etiam desolatae Ecclesiae captivis suis praeponere, et in eorum redemptione cessare.» Item idem Fortunato [Col. 0262B] episcopo Phanensi (Ibid., epist. 13) : «Sicut reprehensibile et ultione dignum est sacrata quemquam vasa, praeter in his quae lex et sacri canones praecipiunt, venundare; ita nulla est objurgatione vel vindicta plectendum, si pietatis causa pro captivorum fuerint redemptione distracta.» Notandum quod beatus Gregorius dicit quia omnino grave est frustra ecclesiastica ministeria, id est candelabra, thuribula et caetera hujusmodi venundare, nisi praeter illa tantum quae lex et sacri canones praecipiunt, scilicet pro redemptione captivorum, et eleemosynis nihil penitus habentium. Qui ergo in alia expendit, contra canones facit. Unde etiam sacerdotali dignitate quisquis ille est, noverit se indignum, juxta ejusdem papae sententiam scribentis Joanni episcopo [Col. 0262C] Larissaeo (lib. II, epist. 7, ante fin.) : «Consona sanctis Patribus diffinitione sancimus, ut qui sanctis nescit obedire canonibus, nec sacris administrare, vel communionem capere, sit dignus altaribus.»

Ex superioribus itaque, quantum conjicio, perpendere potes quia, si omnino grave est vendi ea scilicet quae minora sunt Ecclesiae ministeria sine certa necessitate, sacrilegium est, et omnino gravissimum, absque maxima pauperum indigentia, excellentiora illa videlicet vasa sacrata et cruces venundare. Quapropter noverint omnes ministri Ecclesiae quia gregi cui praesunt, ut puta his qui sunt pauperes Christi, scilicet monachis, et canonicis regularibus, vel religiosis quibusque communiter [Col. 0262D] viventibus, prius omnia necessaria ministrare moderata distributione debent; id summopere praecaventes ne nimium prodiga superfluitate talis necessitas proveniat quae thesauros Ecclesiae expendi compellat. Si enim immoderate effundunt, peccant; quia inconsiderata effusio, totius domus ruina est. Enimvero caeteris in operibus misericordiae distributis, si tanta necessitas obvenerit ut aliquod vas Ecclesiae capiendum sit, ad hoc tantummodo alteri Ecclesiae venundari potest ut in ipso idem officium quod antea celebretur, et ex ipsa pecuniae distractione aliud in loco ejus restituatur, vel pauperibus erogetur. Ita ergo, ut praediximus, vendi potest, aut secundum supradicta sanctorum Patrum testimonia in frusta comminui; sed incongruum est ut [Col. 0263A] in vadimonium ponatur. Etenim saeculares personae debitam reverentiam sacris mysteriis nesciunt impendere, quoniam hic usus non est eis commissus. Fortasse autem contingere potest ut prope arcam vel in ea domo in qua vasa abscondita sunt, committantur adulteria et fornicationes et ea crimina quae iram Dei provocent. Nam cum in historia Regum legimus Ozam, eo quod calcitrantibus bobus arcam Domini tetigerit, illico interiisse; et in Levitico praeceptum sit Aaron et filiis ejus ne permitterent filiis Caath vasa sanctuarii ferre vel tangere, ne forte perirent de medio Levitarum; quomodo audet quispiam extra Ecclesiam suam cuicunque personae, sive clerico sive laico, aram Christi vel sepulcrum ejus in vadimonium dare? Quid enim [Col. 0263B] crux est, nisi ara Christi? Et quid calix, nisi sepulcrum ejusdem Domini nostri? Qui ergo aram et sepulcrum in vadimonium ponit, cum Juda Christum vendit; et qui in vadimonium accipit, cum militibus, ne Christi resurrectionem et gloriam, quam ad sepulcrum Domini viderant, praedicarent, pecuniam a sceleratis Judaeis suscipit. Legimus quoque in Daniele regem gentilem Balthasar, eo quod in vasis, quae de templo Domini pater ejus sustulerat, concubinis suis potum ministraverit, subito manum scriptitantem vidisse, et de scripturae interpretatione cognovisse mortem sibi instare et divisionem regni sui.

Ego ipse, ut de praesentibus interim loquar, unum tibi breviter exempli causa proferam quod [Col. 0263C] nuper audivi, nescio an ad te quoque fama pervenerit. Accidit in Britannia minori quoddam miraculum. Nam quidam nummularius vasa Ecclesiae sibi loco vadimonii in arca reposita servabat; casu [Col. 0264A] pueri parvuli super eamdem arcam ascenderunt, qui illico in amentiam versi sunt; sed et canes forte ascenderant, et in rabiem efferati fuerunt. Sensit dominus ultionem divinam esse eo quod vasa sacrata, non his deputanda locis vel pactis, pro accommodata pecunia accepisset; nimiumque perterritus fugit ad ecclesiam, quid factum fuerat omnibus intimavit, et sacra vasa quantocius a se emisit, non minori formidine quam olim Philistii arcam foederis Domini propter imminentem cladem a se expulerunt. Quae res adeo terrae incolas exterruit, ut sceleratiorem quolibet idololatra praedicent qui sacra vasa deinceps in vadimonium posuerit vel acceperit. Perpende ergo quanta culpa sit vasa de sinu ecclesiae rapere, et saecularium manibus committere.

[Col. 0264B] Caveant itaque praelati Ecclesiae ne res sibi commissas et susceptam pauperum dispensationem negligenter tractantes, incurrant detrimentum animae suae. Audivi enim de quibusdam episcopis, sicut in quadam epistola me scripsisse tibi memini, quia saecularia arma complectuntur, et militares copias pretio conducunt, et alia similia nequaquam eis convenientia sequuntur. De quibus non ego sed Propheta: Principes, inquit, vestri socii furum, qui sibi creditam Ecclesiarum substantiam in supradictos usus nefarie effundunt. Spreto quippe episcopali officio, ea appetunt quae omnimodo fugere oporteret. Unde consilio meo praelati quique, in quantum praevalent, omnes a se occasiones abscidant, [Col. 0264C] quibus innumera damna filiis suis et rebus ecclesiasticis provenire solent, ut bene ministrantes ab eo mercedem recipiant, cujus et locum tenent, et vestigia sequi deberent. Vale.

Clarissimo Turonensium archiepiscopo H. A. decanus et tota congregatio canonicorum Sanctae Mariae Carnotensium prona atque devota fidelitatis obsequium et orationis suffragium

[Col. 0263D] Nuper antequam Romanum iter agere coepisset beatissimus Pater noster Fulbertus ⁜ (49) episcopus vestro, ut scitis, dulci usus est colloquio. Unde reversus dum quadam die in conventu nostro resideret, [Col. 0264C] de ipso itinere nobiscum agens, conquerentibus nobis post abscessum ejus multa nos a pluribus adversa passuros, et nominatim a Fulcherio ejusque nepotulo, suorum quoque manipulis furum, ille constanter et confortatorie, ut solet, in talibus respondit: [Col. 0264D] Malorum injurias boni aequanimiter ferre debent. Ut enim ipsi legitis in quadam homilia beati papae Gregorii, bonus non fuit, quisquis malos non toleravit.

Adjecit praeterea se vobis inde fuisse locutum, [Col. 0265A] vos etiam illi et nobis prodesse, de ipsis malefactoribus adjutorium promisisse. Quod si necessitas urgeret, praecepit statim vestrae paternitatis solatium nos adire. Quod nunc facimus, potentissime Pater, variis pulsi tribulationibus. Nam ut alias omittamus, illi anathematizati, quorum supra meminimus, postquam dilectissimus pater noster viam suam tenuit, terras nostras quae sunt in ministerio, Heruci et Tetoldi, quasi lupi caulas ovium irrumpentes, nobis immerentibus praedati sunt. Neque etiam rabidis eorum morsibus ovium damna suffecerunt; imo vero ad devastandam quamdam pastoris ipsius potestatem quae dicitur Ermenulphi villa, se converterunt. Proinde rogamus vos, justissime Pater, ut propter amorem sanctae sanctarum Dominae nostrae, cui servimus [Col. 0265B] licet indigni, ipsius quoque dilectissimi vestri, qui in vobis plurimum confidit, et nos abiens vestro patrocinio commisit, praedam suam et nostram reddere faciatis, cum nepote vestro Gaudfrido magnopere satagendo, quatenus ipsi lupi res domini praesulis et nostras deinceps non diripiant, vel donec annuente Deo ipse redeat. Valete et vos supplices vestros, quidquid de iis egeritis, mandando rescire dignamini.

Venerabili LEX. pont. HERB. congreg. canon. Sanctae Mariae Carnot. plurimum salvere et orationis suffragia.

Jubes, inclyte praesul, nos dare tibi circadas ⁜ (50) de [Col. 0265C] ecclesiis nostris quae sunt in episcopio tuo. At nos serenitati tuae verum quiddam intimare volumus, scilicet quod episcopi Beatae Mariae, in quorum dioecesi possidemus ecclesias, hunc semper amoris et reverentiae cultum exhibuerunt sanctae sanctarum Dominae nostrae, ut a nobis ejus licet indignis famulis nequaquam exigerent id obsequii quod requiris. Vide, quaeso, ne importuni vocemur, dum rogamus te, benigne Pater, ut, honesta sanctorum Patrum sequens vestigia, nos hujus pensionis angaria nullatenus obliges, ne in hac parte nobis officiendi primus auctor ipse noteris. Optamus enim potius, non parvo tuae ipsius utilitatis amore ducti, in albo felicis ordinis benefactorum nostrorum te recenseri, ut cum pro illis, tum etiam pro te juge Domino sacrificium [Col. 0265D] offerentes, ac humanitatis tuae beneficia coram illa recitantes, dignum te libro quoque vitae coelestis inseri praedicemus. Praeterea non arbitramur notitiae tuae amplitudinem praeterisse dominum nostrum Fulbertum episcopum, cui te valde charum esse scimus, Romam pergere. Quod ideo memoramus, ut, si liberalitati tuae placuerit nostrae petitioni favere, nos id illi, cum redierit, innotescamus, tibi quidem pro [Col. 0266A] hoc bene ac sapienter facto nimium gratulaturo. Quod si non oramus, saltem nos exspecta supplices tuos: illum reversum super hoc consultum ire debentes, a cujus nutu pendent nostra consilia, neque interim ullum interdictum facias ecclesiis nostris. Bene agendo valeas, de sacrario tui pectoris quid oraculi super haec egrediatur nobis rescribere ne graveris, iterum iterumque ac semper valeas.

Amicus amico HILDEGARIUS SIGIFRIDO totius boni sufficientiam precatur.

Dum apud nos morareris, inter primos amicorum meorum habitus, quid mihi tuis obsequiis plerumque dedito pollicitus sis, memorem te esse puto. Ipse tamen ejus rei te commonefaciens, rogo ut secundum [Col. 0266B] promissionem tuam mittas equum ambulatorium, qualem te dare, nos quoque recipere deceat: cum illis equidem sentio qui amicitiam non propter se tantum, sed et propter utilitatem censent esse expetendam. Diu vivens et bene agens praemio aeterno potiaris.

HILDEGARIUS, domini Fulberti discipulus, SIGEFRIDO Ric. com. capell. adhuc salutem.

Verbis tuis fidem minime servans diu me fefellisti. Unde, cum me deceptum esse doleam, tum pro mendacio tuo pudor mihi maximus ingeritur. Non enim deceret tantam personam probrosum falsitatis nomen subire. Horrendum etiam esset in sacrilegii crimen incidere, quia, sicut legitur, Verba sacerdotis aut [Col. 0266C] vera aut sacrilega. Obsecro itaque per sanctam amicitiam quae inter nos esse debet, ut honestae veritatis famae te reconcilies, mittendo mihi ad praesens per Gauterium monachum olim meum, merito mihi promissum abs te caballum. Quod ni feceris, noveris te funditus ab amore nostro decidisse, teste conscientia mea, dixerim, in hoc quod ego te rogo, non magis utilitatem meam quam tuam et simul honorem exopto.

Quem purae dilectionis affectu colit seniorem suum E. HILDEGARIUS plurimum salutis.

⁜ (51) Potionem Iera, quam dominus praesul tibi mittit, sumes cum aqua calida ante crepusculum diei. Nocte qua debes eam accipere, non coenabis; [Col. 0266D] et ipsa nocte positam potionem in vasculo, in quo distemperanda est, asperges salis gemma, vel, si haec non adest, delicato sale ad pensum unius scripuli. Accepta potione sedeas ante focum absque ullo tumultu, cavens tibi penitus a frigore; et, si paulum cubueris, non nocebit: nolo tamen ut dormias. Cum primum senties moveri tibi ventrem, deambula pedetentim, et sic ad secessum vade. Si propter [Col. 0267A] solutionem tandem ceperit te sitis, nequaquam bibes, nisi paululum aceti cum aqua calida misti, propter stomachum diluendum seu relevandum: quod etiam non urgente siti facere poteris, solutione propemodum vocante. Prandere differes quousque senties catarthicum nihil amplius operari velle. Cum sederis ad mensam, vide ne quid nimis, neque manduces aliquid stipticum vel plus aequo salsum. Plura de observationis modo notarem, nisi pauca sufficerent sapienti. Hoc tamen scribere me jubet nescia simulare charitas, ut talem potionis hujus sentias effectum, quatenus semper incolumis perseveres. Vale.

HILDEGARIUS G. verba transformare in act.

[Col. 0267B] Tuae, mi domine, charitativae promissionis nuntium hactenus sustinens laboravi nimium. Sollicitus namque quid tuae celsitudini meae parvitati placuisset designare, percunctabar unde sese reciperent viatores quosque pendens, ab urbis vallo huc respiciente. Nemine vero dante responsum tui de parte, moestus redibam domum jam facta nocte. Sed quia in humanis perfectum nil exstat ex toto, humano parcimus ingenio. Peto tamen ne proruas in verba talis excusationis, quin quod pollicitus es adimplere studeas sine fuco dilationis: igitur, ut certiorem reddas, mando et deprecor quatenus innuere digneris quid me agere jubeas. Nolo, mi domine, haesites in calamo, bonum opus habens in animo, quoniam in perfectione erit ex Dei auxilio. Vale.

Guillelmi ducis Aquitaniae ad Hildegarium.

(Vide infra in GUILLELMO ad an. 1030.)

HAND. praesuli H. Turonensis archiepiscopus salutem.

Quamvis tua nuper ad me directa epistola sibi condigna mereatur rescripta, satius tamen existimavi responsis interim suae contumaciae debitis supersedere, quam tuae saluti quantum ad nos non consulere, et inter consulendum quibusdam epistolae locis discrete et humiliter non respondere. Medicorum enim est melancholicis sive maniacis, seu qualibet alia valetudine laborantibus, licet ingratis et conviciis artificem lacessentibus, nihilominus tamen [Col. 0267D] suae artis experimenta impendere, et ut curentur attentius insistere. Unde et me nec professum quidem medicum, quippe imperitissimum, si tamen ad hoc jure praelationis utcunque provectum, qui te si exorbites debeam corrigere, oportetque ex coemptis sanctorum Patrum medelis tibi, licet ingrato, medicari, et ut cureris, velis nolis, insistere. Sed priusquam ad hoc veniam, libet, ut dixi, quibusdam tuae epistolae locis obviare: nam caetera, quae plurimam partem illius occupant, praetereunda censeo.

Quod ergo me inconsultae conceptionis fuisse, et temere ac sine culpa te non vocatum a divino officio separasse criminaris, certa et inexpugnabili contradictione destruo. Inconsulta namque conceptio non fuit quae tibi conditionem quid potius velles eligendum [Col. 0268A] proposuit. Quod si bene advertisses, inconsultum non dixisses. Inconsultus igitur fecisti, qui te, ut post clarius liquebit, in pejorem partem flexisti. Non temere vero ac non sine culpa te et tuos fuisse interdictos, testantur reliquiae vinearum in quibus vestra fixisti castra. Quod in exemplum datum caeteris quibus accerrime culparis fidem facit. Te quoque vocatum esse, qui tibi missas a me sciat litteras, quis vel insanus non asserat? Te igitur, frater, rationabiliter pro tua culpa et canonice vocatum et a divino officio separatum recognoscendo plange, et plangendo ad satisfactionem revertere. Quod si quadragenario vocationis spatio lege canonum te defendere niteris, scio quia singulares causae vel personae non praejudicant legi. Nam te in furorem versum, [Col. 0268B] et ex praesule ducem tot armatorum factum, totam nostram patriam crudeliter vastare cernens, ferrum, ignes, diversasque nobis mortes minatum, imminentique plagae quadragenariae vocationis spatium ut desisteres nihil videns prodesse, venabulum mox tibi excommunicationis opposui, ut eo saltem viso territus, te et tuos vel ad momentum refrenares, et praesulem quem amiseras recognosceres. Sed tu maluisti illo excommunicationis venabulo configi, quam a coepta tyrannide vel ad punctum refrenari. Nam quod dicis te regis hoc jussu fecisse, nec nego, nec affirmo, nec quid hoc levet intelligo. Cujuscunque enim hoc jussu feceris, eadem culpa ac si nullus jusserit urgeris. Nam ad exaggerationem tuae culpae ista satis transgressio sufficit, quod praeter mea tui [Col. 0268C] archiepiscopi consulta, contra canonicam auctoritatem tale aliquid incipere praesumpsisti: quodque etiam me jubente non debuisses facere, hoc te ipso consultore fecisti. Quod autem ais te in malum Odonis agere impulsum, nec etiam ei palmitem destruxisti, sed vineas canonicorum sancti Mauritii, praeter caetera quae in tuam matrem Ecclesiam jussu tui D. Fulconis intulisti opprobria, radice tenus comminuisti. His de causis excommunicatorias tibi litteras, quas contra jus et fas audaciae notas dicis, misi. Nec te oportuit tuum magistrum et dominum tam temere reprehendere, ut a tuo incoepto resipisceres, transmisi, non ut te vellem flecti in eam partem qua corruisti. Quod discrete an indiscrete [Col. 0268D] fecerim, tua juridicialis libra penset, qui consultorem quaerere mones. At si indiscrete ac sine causa temerariam in te, quod absit! excommunicationem intorsissem, sustinere tamen judicium tui pastoris, et a sacra celebratione cessare debuisti. Quod quia non fecisti, et consultrice superbia tui magistri interdicta parvipendisti, prudens in voraginem te excommunicationis praecipitasti. Accipe super hoc quid beatus Gregorius dicat: Utrum, inquit, juste an injuste obliget pastor, pastoris tamen sententia gregi timenda est, ne is qui subjectus est, et cum injuste forsitan ligatur, ipsam obligationis suae sententiam ex alia culpa mereatur. Pastor ergo vel absolvere indiscrete timeat, vel ligare. Is autem qui sub manu pastoris est ligari metuat vel injuste, nec [Col. 0269A] pastoris sui judicium temere reprehendat, ne, etsi injuste ligatus est, ex ipsa tumidae reprehensionis superbia culpa quae non erat fiat. Hactenus beatus Gregorius. Hac igitur, frater, argumentatione convictus cum sis, excommunicatum te recognoscendo iterum plange, et plangendo ad satisfactionem revertere.

Atque his tuae epistolae locis tantum nos respondisse sufficiat, caeteris aliquis otiosus respondeat. Nam ego illa quae magis sunt necessaria et pollicitus sum H. fratri prosequar. Contemplor ex motibus tui corporis diversa genera passionum tuam germinare animam: quibus si aliquo medicamine, priusquam in vires prodeant, non occurritur, mirabilem tuae animae generabunt mortem. Sed congrua cuique [Col. 0269B] passioni ignorabitur medicina, nisi origines, et, ut ita dicam, radices earum, intentissima discretione fuerint exploratae. Omnium itaque passionum animae unus fons atque principium est. Secundum qualitatem vero partis quae in anima vitiata fuerit, unaquaeque passio vocabulum sortitur. Quod et corporalium morborum docetur exemplo. Si enim vis noxii humoris obsederit caput, cephalalgica passio nuncupatur, si pedes, podagrica, si manus, chiragrica nominatur. Totque vocabula unius humoris sortitur incommoditas, quot membrorum obsederit portiones. De visibilibus ergo ad invisibilia transeuntes, uniuscujusque animae partibus unumquodque vitium inesse credimus. Quam sapientissimi quique tripartitae definierunt esse virtutis. Nam et rationabilis est, et [Col. 0269C] irascibilis, et concupiscibilis. Secundum ergo qualitatem vitiatae partis, infectio cujusque pestis nominatur: nam si rationabilem partem infecerit, cenodoxiae, elationis, invidiae, superbiae, praesumptionis, haereseos vitia procreabit. Si irascibilem vulneraverit, furorem, impatientiam, tristitiam, acediam, pusillanimitatem, crudelitatemque parturiet. Si concupiscibilem infecerit portionem, gastrimargiam, fornicationem, philargyriam, et desideria noxia terrenaque generabit. Animadverto igitur, frater, ex motibus tui, ut dixi, corporis, tuam animam suam generare mortem. Nam cum tu tantam in me, tuum praesertim magistrum, superbiam, contemptionem et praesumptionem demonstrares, apparet rationabilis [Col. 0269D] tuae animae partem miserabiliter esse corruptam. Certis enim judiciis haec tria in te notantur: superbia videlicet, quod tam superbe archiepiscopo respondes; contemptio, quod sua interdicta parvipendis, quae, licet injusta, quod absit! essent, tamen, sicut superius probavi, timenda tibi esse debuissent; praesumptio quoque, quod juste an injuste interdictus ad sacram celebrationem accedis. Quorum trium judicia rationabilem, ut dixi, animae tuae partem praedicant esse vitiatam. Reliqua autem si qua in te germinant tute ipse videris. Nam huic ego parti quam tam horribiliter corruptam cerno, quiddam ex sanctorum Patrum coemptis, sicut pollicitus sum, medelis quo revoceris ad salutem procurabo. Sed haec procuratio nil tibi proderit, si prius vulneri quo [Col. 0270A] ad mortem infixus es, satisfactionis medela non subvenerit. Quo, ut dico, per satisfactionem sanato, tumores illico superbiae, contemptionis et praesumptionis quos in tuam animam induruisse suspicor, falce discretionis amputabis.

Deinde amputationis illius vulnera recentia, ne aliquam aliam passionem generent, poenalis cauterio timoris ustulabis, quam usturam ne frigus impietatis tangat, charitatis ardore et oleo fovebis misericordiae. Quod si ita feceris, et superbia illa, qua instigante responsa in me tam torva jaculatus es, et contemptio, qua meum interdictum parvipendis, et praesumptio, qua excommunicatus ad sacram celebrationem accedis, peribunt. Et rationalis pars tuae animae magna ex parte ad incorruptionem revertetur. [Col. 0270B] Post haec autem has virtutis species, humilitatem, patientiam et obedientiam in unum melle divinorum eloquiorum conficies, et in buxula tuae mentis hoc antidotum diligenter recondes, unde quotidianam tua anima diaetam sumens, non solum has pestes in perpetuum non germinabit, sed etiam a caeteris omnibus incorrupta fulgebit. His te, frater, monens, non fastu doctoris efferor, sed officium meae praelationis trepidus exsequor, quibus si annueris, tuae, ut arbitror, saluti providebis. Si autem, quod absit! aliter pariter neglexeris, quod meis repugnent factis ( sic ), ab hoc te errore Dominica voce reprimo, qua ait: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei; quaecunque ergo dixerint vobis servate et facite, secundum vero opera illorum nolite facere: dicunt enim [Col. 0270C] et non faciunt (Matth. XXIII, 2) . Scribis enim et Pharisaeis, ut tu ipse melius nosti, commissa erat doctrina legis, ut eam exponerent auditoribus suis. Ideo Dominus dixit: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei, id est, super doctrinam legis; quorum dictis, posthabitis factis, auditores obtemperare jussit, cum ait: Quaecunque ergo dixerint vobis servate et facite, secundum vero opera illorum nolite facere. Pharisaei enim quod docebant malis operibus destruebant, quod Dominus subsequenter adjunxit: Dicunt enim, et non faciunt. Tales sunt modo in Ecclesia episcopi, presbyteri et abbates, qui bene docent, et male vivunt; de quorum numero et me esse confiteor. Sed tamen quia super cathedram doctrinae et praelationis, licet indignus et imperitus, [Col. 0270D] nec dicta factis compensans, sedeo, si quid boni a me in illa cathedra sedente praeceptum tibi fuerit, Dominica, ut audis, admonitione observare debebis. Quod si neglexeris, Dominicis praeceptis apertissime contraibis. Vale.

Guillelmi, ducis Aquitaniae, ad Aribertum abbatem.

(Vide infra in GUILLELMO.)

Sancto et venerabili Andegavensium episcopo N., ISEMBERTUS, humilis Pictavorum sacerdos, suffragium orationis et fidelitatis obsequium.

Cum mihi constans dilectionis vestrae sit habitus, [Col. 0271A] eo magis gauderem, praesul optime, quo vobis saepius placitura facerem. Noverit ergo serenitas vestra quod libentissime venirem ad pretiosissimam dedicationis templi vestri solemnitatem, nisi detineret me causa hujusmodi: Dominus noster Guillelmus comes, habito consilio cum Italis, praecepit mihi, et dominis meis Isloni atque Rohos coepiscopis, sua quaedam seria procurare, quae nullatenus sunt nobis postponenda. Hac de causa, quia charitatem vestram invitatus adire nequeo, non parum animum meum occupavit aegritudinis affectus: sed hoc consolor, quia spero me per Dei gratiam alias officiis vestris alacriter adfuturum. Valete coram Deo in sanitate condigna.

[Col. 0271B] Guillelmi ducis Aquitani ad Leonem Vercellensem episcopum.

(Vide infra in GUILLELMO.)

Domino suo charissimo FULBERTUS praesuli H. omnium expetendorum summam.

Quod ante vindemias non reviso vos, Pater, dilectissimi fratris B. morbus me detinet, cum opportunum fuerit, aunuente Deo, libentissime id acturum. Scripto vestro interim quaeso mihi innotescere quomodo vos agatis, et qualiter condiscipuli mei se gerant in scholis, et an melius solito celebrent canonicas horas. Mitto vobis unum ex duobus libellis quos amicus noster comes G. rogavit transcribi. Immissum cuidam hunc librum in arca mea celabat oblivio, [Col. 0271C] putante me illum vobis esse delatum. Si vos vel vestros in quaerendo laborare feci, mea culpa. Salutate, precor, vice mea dominum meum Sigonem et Hiduinum: priorem, animum meum, et alterum animae meae dimidium. Caeteri vestri omnes salvi sint in Christo, summa omnium salute vos protegente. Amen.

Fratri E. HILDEGARIUS omne bonum optat.

Volo scribas mihi, charissime, quam bene tibi procedat scholasticum officium a domino meo praesule, rogatu meo, nuper tibi commissum; quantum ejus gratiam inieris, qui te demulceant, qui mordeant, quam incolumis tute consistis. Prosperitas tua salus mihi est, adversitas aegritudo. Valeas semper [Col. 0271D] in Christo.

Arch. I. humilis episcopus aeternam salutem.

Magnas gratias referimus vestrae charitati, petitionem nostram explere sub rationabili conditione promittenti. Cui conditioni velle nos alacriter deservire, sed minime posse, magnitudini vestrae notum facimus. Doctores enim itineris ipsi multis occupati mittere vobis non possumus. Nec ab ipso comite Vu. quaerere valemus, quoniam abest in expeditionem profectus, ut aiunt, non rediturus usque ad decimum septimum Kalendas Novemb., cum sequenti die simus dedicaturi ecclesiam nostram. Nolumus ergo excellentiam vestram fatigatum iri, ne forte, cum volumus [Col. 0272A] praesentia vestra gaudere, aliquo vestri incommodo obiter vobis illato turbemur: quod si accideret, laetitia vestrae solemnitatis in maximum verteretur moerorem. Valete feliciter.

Quem jugiter in praecordiis animae suae fovet D. et patri suo F. HER. perpetuo vigere.

Dux noster Guillelmus vobis amicissimus profecturus est in Italiam die Jovis proxime venturo, sciscitari de causa filii sui, si cum honore et incolumitate sua fieri queat. Itali enim elegerunt eum sibi ad regem, facientes ei sacramentum, et Italiae regnum concedendi, et Romanum imperium acquirendi, per rectam fidem, quantum possunt. Hac de causa praecessurus [Col. 0272B] est prudens pater filium, quem supra dixi, cum ipsis deliberaturus. Nunc ergo prudentiae vestrae est decernere utrum ad nos illo absente veniatis juxta condictum. Si veneritis, victualia vobis Deo largiente non deerunt. Unde quodlibet vobis placuerit, litteris mihi rogo significari. Interea et semper cum omnibus vestris bene valeatis, sanctissime Pater, vitae nobis dulcedo pariter et gloria. Si transieritis Bituricas, cum Odone de Dolis amice loquimini. Inveni illum in Romano itinere prudentem virum, et spero vobis obsequentissimum fore, si quid obsequii vultis ab eo; est etiam comiti nostro Guillelmo satelles fidelissimus et familiarissimus. Fulco comes appellatus a comite Guillelmo ne vobis inter vias technam moliatur, respondit in vera fide, sicut vobis [Col. 0272C] visum est, nullam se moliturum; velle etiam sibi praemandari vestrum adventum, ut conducat vos per sua. Prosperum iter faciat vobis Deus salutarium nostrorum.

Guillelmi ducis Aquitaniae ad marchionem ***.

(Vide infra in GUILLELMO.)

Leonis Vercellensis ad Guillelmum ducem Aquitaniae.

(Vide infra in GUILLELMO)

Guillelmi ducis Aquitaniae ad Leonem Vercellensem episcopum.

(Vide infra in GUILLELMO.)

Domino suo FULBERTO HILDEGARIUS fidelis ejus ad votum omnia bene contingere.

Priorem tuae poenitentiae causam, super honore beati Hilarii suscepto, justam esse novi, Pater. Obsequens igitur mandatis tuis, cum sim tuorum minimus, vixque necessarii nomine dignus, illud competenter dixerim quod tui praesentia carere multum mihi sit incommodum, ut pote rudi, quotidie tuis eruditionibus egenti, nec non ab obsequio almae Dei Parentis jam diu vacanti: ferre tamen hoc, et tuas licet graves ad nos veniendi protelationes, quia sic jubes, utcunque satagerem, dum certus essem ecclesiam Sancti Hilarii, a te in proximo frequentandam, aliquatenus exaltari. Tanta esset [Col. 0273A] mihi exinde proventura coram Deo et hominibus gratia! cujus spe vehementer captus mirum in modum a clientela tua tandiu abesse et a supradictae dominae servitio quasi emancipari pertulerim: tanti esset mihi praeterea quamdam famae tuae minorationem abigi! quam ingruentem video, nisi quod tu ipse loco suscepto praefueris. Sed cum te plus biennio detinuerit hinc sollicitudo pastoralis, hinc principum discordia, nec scio quando nisi illis obeuntibus componenda, orturis forsitan aliis pluribus causis te itidem remoraturis, vix ausim sperare te vel semel Pictavorum fines revisere, et, prout geris animo, illi egregio confessori Christi deservire. Sperabo tamen etiam adhuc, sicut promittis, vice tua quod potero serviens interim, laetum rei exitum mihi [Col. 0273B] tibique annuere Dominum assiduis vocibus et anhelis precibus orans. Dic, quaeso, Pater, quis unquam tiro sine duce militavit? Quis alto mari sine remige credere se voluit? Guillelmus comes amicus tuus et canonici nostri te resalutant adhuc fideliter. Jordanus etiam Lemovicensis episcopus, cui olim suffragium praestitisti apud archiepiscopum Bituricensem, plurima te salute impertiens rogat suppliciter ut mittas ei Vitam sancti Leonardi, in episcopatu suo quiescentis, ut aiunt ⁜ (52) ; sicubi reperire poteris, pulchre dicas hoc feneratum esse. Ex mea quoque parte non vos poeniteat, te dico dominum meum, charissimum tuum quoque Sigonem, probis moribus et artibus magnum, centenas millenas excipere salutes. Ne te, quaeso, scripti mei taedeat et ineptiarum. Quaedam [Col. 0273C] legatis dicere jussi quae audire poteris cum volueris. Vale, charissime Pater

Guillelmi ducis Aquitaniae ad Fulbertum

(Vide infra in GUILLELMO.)

Domino suo FULBERTO episcopo HILDEGARIUS servulus ejus gaudium perpetuae salutis.

In litteris amici tui G. comitis multam deprehendere potes erga te benignitatem, familiaritatem, amicitiam, sustinentiam quae non opus est mihi exponere tibi optime scienti. Vita tua ac illius comite, non amittes susceptum honorem, si tenere volueris. Suadeo ergo ne facias vel scribas ei repudium, [Col. 0273D] si intelligis fore tibi utile et ecclesiae tuae restaurationi, et si est tibi animus et facultas ad ipsum veniendi, ut rogat, et mihi vicarium subrogandi vel socium addendi. Nullatenus enim ferre possum, nisi jussione tua coactus, vel absentari penitus me, vel abesse diutius obsequiis almae Dei Genitricis et tuis, desiderans ut cervus ad fontes aquarum tuis plenius instrui documentis, omni auro et argento, ipsa etiam vita mihi charioribus. Volo interim mandes mihi, bone Pater, quid mercedis erit labori meo, tantulo scilicet, utrum jubeas ad praesens non obturari os bovis triturantis: an, velut Isaac Jacob filium suum benedicens, caligantibus [Col. 0274A] oculis prophetans, in praesentique filium non videns, multa mihi bona in posterum provideas. Feria secunda post octavas Pentecostes proficiscar ad te, si potero, resciturus utrum venias ad comitem in natali sancti Joannis. Vale.

Domino R. venerando atque amabili decano Sancti Hilarii H. aeternam salutem.

Multae vobis gratiae referantur ex parte Dei et domini mei episcopi, et mea, quod, sicut dicitis, rem Sancti Hilarii bene custodistis. Hinc profecto vos ejus fidelem esse amicum et nostrum, quorum vicem exsequi studueritis, certissime probatis. Quia vero nobis in praesenti vos audire non licet, de quibus [Col. 0274B] nos interrogastis, significare curavimus, ut triginta quinque libras, et alias quas vobis dimisi, in opus Sancti Hilarii per consilium boni ducis Guillelmi expendatis, nullam mihi partem reservantes. Non enim possum me intromittere amplius de officio Sancti Hilarii, cum etiam via sit mihi et domino meo episcopo difficilis propter saeculi malitiam quam nostis, et ita Sanctae Mariae servitio tenear astrictus, ut ab hoc sine damno vel culpa dimoveri nequeam. Sed et ipsius Dei Genitricis eminentiam apud Sanctum Hilarium, si qua ex me est, hujus rei deprecari posse reor offensam: nec enim illum honorem cuilibet inferiorum postposuerim, sed [si] clientelae Matris Domini, quae etiam archangelorum omnium dignitati praelata est, jure, ut puta ejus alumnus quantuluscunque, [Col. 0274C] me reddiderim. Dicetis ergo illi prudentissimo duci ex parte domini mei episcopi, ut tali rectori committat locum Sancti Hilarii, quem nec difficultas itineris, nec imperitia ecclesiastici ordinis ab ejus obsequio detineat. Et hae sunt rationes de quibus Reginaldus vice dominus ad seniorem meum episcopum locutus est, et unde talem vobis finem mandamus. Nunc vestram charitatem, quae semper mihi fuit praesentissima, rogo, dilectissime, ut omnes clericos domini nostri dulcissimi ac beatissimi Patris Hilarii, a parvo usque ad majorem, ex meo nomine salutetis, et omnibus orationum fidelia dicatis. Ipsi etiam comiti centenas millenas salutes ex mea parte conferatis, quem prae omnibus laicis diligo, memoriam ejus in orationibus meis ad Dominum faciens, [Col. 0274D] qualescunque ei, pro amore et beneficiis quae mihi exhibuit, indesinenter gratias agens. Similiter autem dominum meum Isembertum episcopum salutate, obsecro, cujus in me benignitatis ac hilaritatis quanta fuerit gratia, nullatenus dicere me sinit probitatis ejus immensa magnitudo. Sed et filium comitis et dominam comitissam, nec non et alios, quorum benevolentia etsi immeritus gaudebam, eodem salutis munere cunctos impertiri ne pigeat. Ad summam vos ipsum bene valere optans, finem orationis facio.

Sacro Senonensium archipraesuli LEOTHERICO canonici Sanctae Mariae Carnotensis in Christo salutem et adhuc fidelitatis obsequium

Multum miramur, venerande Pater, quod bonis initiis tam malos exitus habuisti: videlicet quod nobis pastore carentibus, in altero substituendo primum bene favisti, et postremo sententiam tuam depravasti, alium [quam] quem nos elegeramus ordinando. Ne autem dicas ignorasse te electionem nostram, mandavimus tibi per diaconos nostros, Odelerium et Frotmundum, elegisse nos A. decanum, cum litteris nostris idipsum continentibus; qui talis nobis videbatur, qualem episcopum ordinari debere dicit [Col. 0275B] concilium Carthaginense quartum. Quod si posthaec alium tibi obtulerunt vel rex vel aliqui ex nostris minus sapientibus, oportuisset te causam diligenter attendere, et inter nos ipsos dijudicare, quorum sanior haberetur electio, sicut in decretis Leonis papae significari optime nosti his verbis: Ille omnibus praeponetur, quem cleri plebisque consensus concorditer postularint: ita ut, si in aliam forte personam partium se vota diviserint, metropolitani judicio is saltem alteri praeponatur, qui majoribus et studiis juvatur et meritis. Volumus autem scire te quod ipsam electionem nostram mandavimus domno regi per suos monachos, Hernaldum priorem et Restaldum praepositum sancti Dionysii. Quibus, objicientibus nobis de Theodorico ordinando regiam voluntatem, [Col. 0275C] injunximus ut dicerent regi ne id temere fieri juberet. Vocaret autem nos antea, si sibi placeret, ad curiam suam, vel suae voluntati consensuros, vel cur dissentiremus ostensuros. His vero dictis nostris ipse domnus rex contemptis, qualem sibi tibuit personam absque nostra petitione ordinari violentus acceleravit. Immemor fortasse illius dicti Constantini Christ. imperatoris, de violentia principum contra se et contra alios principes ita se habentis: Quaecunque, inquit, contra leges fuerint a principibus obtenta, non valeant. Sed, ut ad praesens de ipso taceamus, qui sane viderit utrum omnia recte agat, nec post factum poeniteat? Ad te, Pater, querimoniae nostrae flectimus articulum, quem Ecclesiae nostrae [Col. 0275D] curam neglexisse, imo auctoritati tuae derogare vehementer dolemus, posthabito supradicto Leonis papae decreto. Quod si observasses, rationabiliter utique egisses, et bene nobis, ut filiis pater, consuluisses. At ipso violato quam multa alia sanctorum Patrum violaveris, tute considera. Nos tamen pauca tibi de multis scribimus. Legitur in decretis Coelestini papae: Nullus invitis detur episcopus: cleri, plebis et ordinis consensus et desiderium requiratur. Et post pauca: Sit facultas clericis renitendi, si se viderint praegravari, et quos sibi ingeri ex transverso noverint, non timeant refutare: qui, si non debitum primum, vel liberum, de eo qui eos recturus est, debent habere judicium. Item ex concilio Carthaginensi tertio: Et illud est statuendum ut, quando [Col. 0276A] ad eligendum episcopum convenerimus, si qua contradictio fuerit oborta, quia talia facta sunt apud nos, non praesumant, ad purgandum eum qui ordinandus est, tres jam, sed postulentur ad numerum supradictorum duo vel tres; et in eadem plebe, cui ordinandus est, discutiantur primo personae contradicentium. Postremo illa etiam quae objiciuntur pertractentur, et, cum purgatus fuerit, sub conspectu publico ita demum ordinetur. Ecce quomodo Patrum sententiae violantur. Nobis enim invitis obtrudere vultis episcopum, nec conceditur nobis liberum, de eo qui nos recturus sit, habere judicium; et, cum huic qui ordinandus erat contradiceretur, minime purgata sunt quae objiciebantur, nec personae vel rationes contradicentium discussae. Quae cum ita sint, cumque legem [Col. 0276B] canonicam in hoc negotio multimode solveris, monemus te non increpando, neque dijudicando, sed affectu filiorum obsecrando, ipsi legi quam offenderis reconciliatum iri, confitendo culpam et poenitendo. Nec pudeat te dicere necessariis tuis secreto Dominum timentibus, et in lege ipsius bene eruditis, jam tandem te animadvertisse ea quae fiunt contra statuta canonum non debere stare, sed et facientes poenitere oportere. Quod si forte rex auctoritate tua deinceps corroborari voluerit, quod sine solutione canonum stare non possit, videris, Pater, ne adjicias peccatum super peccatum: sed aut, quantum poteris, id corroborare dissimula, aut manifeste salva legum auctoritate id te exsequi non valere proclama. Postremo suppliciter oramus haec scripta nostra [Col. 0276C] minime publicari, quae apud tui chari pectoris secretum promere audemus. Rescribe vero nobis si quid tibi videtur contra haec rationabiliter opponendum. Augeat tibi Deus Spiritum consilii et fortitudinis, sapientiae et intellectus.

Sanctis praesulibus G. Belvacensi, O. Aurelianensi, A. Turonensi, clerici Sanctae Mariae Carnotensis, famuli eorum et fratres in Domino salutem.

Conquerimur apud vos, Patres, de archiepiscopo nostro, et rege, qui nobis invitis episcopum donare volunt quemdam idiotam, ut scitis, et ejusmodi officio indignum; precantes auxilium vestrum ut vigiletis sicut boni Ecclesiae pastores ad portas ejus, ne introeat in illam ille talis, qui non quaesiverit [Col. 0276D] intrare per ostium, sed aliunde ascendere, sicut fur et latro (Joan. X, 1) . Vobis tribus portas custodientibus, sciatis pro certo quartum custodem addi, Odonem comitem, et nunquam recepturum illum in civitatem suam, nisi prius vestro judicio examinatum, utrum recipi debeat an non. Vigilate igitur attentius, et diligenter inquirite causam cum vestris sapientibus clericis, et nobis famulis vestris, si dignemini, nec propter regis reverentiam hoc agere pigritemini, quasi hoc pertineat ad fidelitatem ejus. Vere etenim illi fideliores eritis, si quae sunt corrigenda in regno ejus correxeritis, et animum ejus ad eamdem correctionem compuleritis. Volumus autem scire vos A. decanum quem elegeramus [Col. 0277A] factum esse monachum, nihilominus tamen nos eum optare nobis fieri episcopum; cum reprobatus fuerit ille lupus, quem probare potestis indignum. Quod vos invicem caute et diligenter et secrete deliberare petimus, utrum fieri possit an non, et nobis servis vestris ac fratribus deliberationis vestrae finem innotescere, sive litteris, sive legato fideli. Haec autem verba nostra videte interim ne publicentur. Valete.

Quem super omnes abbates diligunt sanctissimo patri O. canonici Sanctae Mariae omnium virtutum gratia praefulgere.

Obsecramus vos in nomine sanctae Trinitatis, ne faveatis contra jus et fas partibus Theodorici simulati episcopi, neque suadeatis Odoni comiti facere [Col. 0277B] cum eo concordiam contra sanctorum canonum auctoritatem. Clarissimum speculum posuit vos Deus in mundo, videte ne qualibet nigredine obscuremini, qua offuscentur alii; sed semper vero lumine resplendeatis, quo et alii possint illustrari. Valete, beatissime Pater, et rescribite nobis quid melius de hac causa vobis videtur.

In Christo sibi dilecto semperque diligendo domino RAINALDO HILDEGARIUS servus ejus fidelis, quae retro sunt oblivisci, et jugiter in anteriora tendere.

Causa charitatis pollicitus sum conversari me cum [Col. 0278A] Hereberto nepote tuo, usquequo fruges novae colligantur, amice illum habiturus, interim quasi praesentiae tuae vicarium. Scripta quae tibi mitti poscis, partim mittimus, partim minime, quia non sunt missu facilia: quae vero mittuntur, et difficilia sunt cognitu et pernecessaria, de sacramento videlicet corporis et sanguinis Domini; quae si non digne ac fideliter percipimus, vivere non habemus. De cogitationibus autem quae se nolentibus nobis ingerunt, ita sentiebat charissimus pater noster Fulbertus: nil eas nocere, si tandem menti minime placuerint; signo crucis abigendas esse ab animo, velut muscas ab oculis importunas; rationem ponendam esse mentis custodem, rerum utilium receptricem, quibus dum occupata fuerit, ab inutilibus impeti vel penetrari [Col. 0278B] non possit: cui sententiae multas alias in Vitis Patrum consentientes reperire potes, quae tuum animum optime relevabunt, opitulante Christi gratia, sine qua nihil valemus vel sumus. Caetera vero quae ad praesens non mittuntur, quia nec adeo scriptu facilia, nec satis idoneum gerulum habere modo videntur, Deo volente, spero me tibi missurum vel delaturum, cum opportunum tempus et latorem invenerim. Valeas, animo meo charissime, mortuus huic mundo Christum tibi vivere noris, virtuti vivas, sit tibi mors vitiorum, ora pro me famulo tuo, Pater.

Patres venerabiles, chari fratres, filii Dei, aliquid vobis volumus memorare de iis quae nunquam vos oblivisci oportet, videlicet quomodo credere debeatis et vivere, et si quis peccaverit, quomodo possit recuperare. Tria sunt haec: fides catholica haec est, ut unum Dominum in Trinitate, et Trinitatem in unitate veneremur. Multi sunt autem qui non possunt hoc intelligere, nisi per quasdam quasi similitudines inducantur. Quapropter dicamus et nos aliquid tale. In sole sunt tres naturaliter, sphaera, claritas, calor. Sphaera solis naturaliter est splendens et calens. Summus Pater naturaliter est sapiens, et amans; sphaera solis, et splendor, et calor, non sunt tres soles, sed unus sol; summus Pater et sapientia [Col. 0317C] ejus, et amor ejus non sunt tres dii, sed unus est Deus; sapientia Filius Dei est, Spiritus sanctus amor est: Pater itaque et Filius, et Spiritus sanctus unus Deus est; hic Deus ante saecula et nunc, et semper fecit omnia visibilia et invisibilia.

Quaeritur autem cur Deus Pater Filium suum, id est sapientiam, hominem fieri voluit? Respondeamus quam brevissime possumus, propter hominem utique redimendum, qui culpa sua perierat, et per se non poterat reparari. Nam antequam peccaret homo, erat prudens et immortalis, et arbitrio liber, fuit tamen tanta calliditas diaboli, ut seduceret eum et redderet insipientem, mortalem et fragilem: quomodo ergo posset, stultus, et fragilis, et mortalis [Col. 0317D] effectus, diabolum revincere, et recuperare per se quod perdiderat, qui quaeque sibi adhuc validus non defendit? nullo modo erat tamen impossibile non impleri quod volebat Omnipotens.

Fratres, credo quod omnes qui praesenti basilica continemur, per fidem Christiani sumus. Reddamus ergo in primis Deo gratias, qui nos ad fidem suam vocare dignatus est, et per baptismi gratiam a peccato mundare, et a diabolo liberare. Dicite Deo gratias, fratres: si permansissemus in illa munditia quae nobis per baptismum data est, vere felices essemus. Sed non permansimus, cecidimus enim per nostram culpam, non solum in peccata, sed etiam in crimina propter quae peccatores ab Ecclesia separantur, qualia sunt homocidia, adulteria, fornicationes, sacrilegia, rapinae, furta, falsa testimonia, superbia, [Col. 0318C] invidia, avaritia, diutina iracundia, ebrietas assidua. Sicut ergo Deo gratias egimus pro bonitate sua, sic nos culpabiles confiteamur pro malitia nostra, et dicamus singuli: peccatores sumus. Fratres, vere tales sumus coram Deo et sanctis ejus, sed misericordia ejus magna est, qui nobis adhuc donat locum sive tempus emendationis.

Emendemus ergo in melius, juxta Scripturam, quae ignorando peccavimus; quod si nescitis qualiter emendare debeatis, dicendum est vobis. In primis peccare desistite: quandiu enim quis Dominum offendere non cessat, nec ejus poenitentia fructuosa est, et qui in hac vita criminali peccato finem non imposuerit, veniam in altera non habebit. Quapropter, ut dixi, necessarium est in primis crimini [Col. 0318D] finem dare, deinde vero commissa delere per poenitentiam, per eleemosynam, per orationem. Modum poenitentiae vobis constituent sacerdotes. Modus eleemosynae est, secundum facultatem et bonam voluntatem [Col. 0319A] vestram. Modum orationis constituit nobis Christus diversa sub conditione, quam nostis, videlicet ut dimittat sicut et nos, etc. Hortamur itaque, fratres, ut crimina fugiatis, injunctam vobis poenitentiam alacriter suscipiatis, strenue peragatis. Non sunt enim condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) . Eleemosynam quoque pro posse faciatis, quia sicut aqua exstinguit ignem, ita eleemosyna exstinguit peccatum. Oremus tam pro invicem quam pro nobis, dicente apostolo: Confitemini alterutrum peccata vestra, et orate pro invicem ut salvemini (Jac. V, 16) . Novimus autem per poenitentiam multos evasisse periculum mortis, alios per orationem. Enitamur etiam, fratres, inter tales inveniri, quia regnum coelorum vim [Col. 0319B] patitur, et violenti diripiunt illud (Matth. XI, 12) . Praestet vires imbecillitati nostrae ille qui dixit: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI, 23) , Dominus noster Jesus Christus qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per infinita saeculorum saecula. Amen.

Volumus vobis breviter exponere, fratres, unde coepit solemnitas Purificationis, quam hodie celebratis, et quid cerei significent quos offertis. Solemnitas ergo ista processit ex lege. Praecepit enim Deus in lege ut mulier quae de viri sui conceptu primogenitum pareret, quadragesimo die nativitatis praesentaret eum Domino in templo, cum hostiis: [Col. 0319C] et hic dies Purificationis vocatur. Quod praeceptum Purificationis et oblationis impleverunt aliae matres ex necessitate, quia pollutae et peccatrices erant: quando vero Christus natus est de beatissima Virgine Maria, ipsa non indigebat legali purificatione, quia munda erat et sancta. Humilitatis tamen et obedientiae causa legi se subdens, obedire legi quamvis non indigeret, obtulit in templo Dei filium suum cum hostiis quadragesimo die nativitatis, sicut est hodie. Sed praesentatio illa insignis et gloriosa fuit: movente enim Spiritu sancto, occurrerunt ei sanctus propheta Simeon et Anna sancta vidua et prophetissa, laudantes et benedicentes Dominum de adventu Christi, sicut legitur in Evangelio, miracula [Col. 0319D] praebentes. Christus namque in carne veniens, fratres, ostendebat pariter et humilitatis exemplum, et divinae pietatis indicia. Sicut in nativitate sua, cum jaceret humiliter in praesepio, nova stella, et laudibus angelicis celebrabatur in coelo: sic et modo cum parvulus infantulus praesentaretur in templo, ad declarandam divinitatem suam in carne latitantem corda prophetarum illuminabat Spiritus sanctus. Nos ergo qui illum verum Dominum et hominem adoramus, in memoriam Praesentationis ejus in templo celebramus hunc diem cum oblatione cereorum: per lumen cerei, divinitatem, per ceram significantes carnem ipsius virginalem. Apis enim et mellis, et cerae opifex sine coitu maris et feminae procreatur. Patet ergo quia Praesentatio Christi in templo [Col. 0320A] processit ex obedientia legis, et nostra significativa oblatio est, ex dulci et venerabili memoria suae praesentationis. Nunc ergo scientes, quam ex bonis principiis solemnitas ista prodiit, et quam piam sanctamque significationem nostra oblatio gerit, solemnitatem divinis laudibus et operibus exornemus, et oblationem pio celebremus affectu, rogantes piissimam Dei Matrem ut ipsa nos, et munera nostra, Filio suo gratificare dignetur, et ad similitudinem oblationis nostrae, quae munda, clara et fervida esse videtur, deposcat nobis ab ipso munditiam cordis et corporis, lumen scientiae, fervorem fidei et charitatis, quatenus suae gratiae dono accensi, per Spiritum sanctum illuminati, purificatis mentibus in templo sancto gloriae suae valeamus apparere, per [Col. 0320B] eumdem Dominum nostrum Jesum Christum.

Approbatae consuetudinis est apud Christianos sanctorum Patrum dies natalitios observare diligenter, et praecipue virtutes eorum assignatas litteris in Ecclesia recitare ad laudem Dei, ex cujus munere sunt, et ad instrumenta minorum. Inter omnes sanctos, memoria beatissimae Virginis eo frequentius agitur atque festivius, quo majorem gratiam apud Dominum creditur invenisse. Unde post alia quaedam ipsius antiquiora solemnia, non fuit contenta devotio fidelium, quin nativitatis solemne superadderet hodiernum. Hac itaque die peculiariter in Ecclesia recitandus esse videtur ille liber, qui de ortu ejus [Col. 0320C] et vita scriptus inveniebatur, si non judicassent eum Patres inter apocrypha numerandum. At quoniam magnis ac sapientibus viris ita visum est, nos alia quaedam, sed non aliena legentes, ecclesiasticum morem debitis officiis exsequamur. Beata ergo Domini Mater et perpetua Virgo Maria, priusquam nasceretur oraculis enuntiata est, et designata miraculis, nata vero progenie divinitus ordinata, privilegio virtutum insignis enituit, Salvatorem edidit a quo glorificata in coelo, nunquam terrigenis patrocinari desistit. Propositionem sequatur ordine sua narratio. Jamque referamus unum de praetaxatis oraculis, ac deinde paucis expediamus. Dixit Aeternus ad veterem, Deus ad serpentem: Inimicitias ponam inter te et mulierem, [Col. 0320D] et semen tuum, et semen illius (Gen. III, 15) . Quid est, fratres, in hoc loco serpentis caput conterere, nisi principalem diaboli suggestionem, id est concupiscentiam, resistendo superare? Si ergo quaeratur quaenam mulier hujusmodi victoriam operata sit? profecto non reperitur in linea generationis humanae, donec perveniatur ad illam de qua agimus sanctarum sanctam. At si interrogetur, in quo serpentis caput vel ipsa contriverit? nimirum in eo quod virginitatem simul et humilitatem Deo sacrificavit. Virginitate namque servata probatur exstinxisse concupiscentiam carnis; humilitate, quae facit pauperem spiritu, concupiscentiam mentis. Sicque principali suggestione diaboli victa, vitiosum caput virtutis pede contrivit. Non tamen hoc solo, sed eo [Col. 0321A] quam maxime triumphavit, quod de sua mundissima carne corporata sapientia dicit, Usquequaque malitiam attingens a fine usque ad finem fortiter, et disponens omnia suaviter (Sap. VIII, 1) . Haec est ergo mulier ad quam divinum illud intendebat oraculum, hanc quandoque nascituram innuebat, hanc singulariter intimabat. Expedito quam paucis oraculo, unum quodque de miraculis absolvatur.

Acceptae sunt a sancto Moyse singulae virgae de singulis tribubus Israel, nominibus earum inscriptae, jubente Domino, et positae in tabernaculo ejus: inter quas una quae fuerat Aaroni inventa est sequenti die germinasse, floruisse, fronduisse, et peperisse amygdala. Sciens ergo Dominus hoc opus suum magni esse mysterii, jussit servari virgam ad [Col. 0321B] monimentum. Monebantur enim filii Israel praesentia virgae, quaerere sollicite quid significaret tam mirabile factum, quod longo post aperiens divinus Isaias: Egredietur, inquit, virga de radice Jesse, et flos de radice ejus ascendet, et requiescet super eum Spiritus Domini (Isa. XI, 1) . Ad haec verba tanquam auditores ejus dicerent: O pater Isaia, obscure loqueris, dic nobis, quaeso, ipsam rem manifeste, adjecit claritatem et ait: Ecce virgo concipiet et pariet filium, et vocabitur nomen ejus Emmanuel (Isa. VII, 14) . Filium quoque Virginis, id est Emmanuelem, praeclare describens: Puer, inquit, natus est nobis, filius datus est nobis, et vocabitur nomen ejus Admirabilis, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis: multiplicabitur ejus imperium et regni ejus non [Col. 0321C] erit finis (Isa. IX, 6) . Quod ergo Deus designavit miraculo, hoc a secreto Isaias prodit vaticinio. Et quod vates cecinit, consequenter rei exitus approbavit. Nam sicut illa virga sine radice, sine quolibet naturae vel artis adminiculo fructificavit: ita Virgo Maria sine conjugali opere filium procreavit, filium sane flore designatum et fructu; flore, propter speciem, fructu, propter utilitatem. Est enim speciosus forma prae filiis hominum (Psal. XLIV, 3) , et vitalis refectio non solum hominum, sed etiam angelorum. Hinc breviter asserta propositionis particula prima, quod sequitur attingamus.

Nata est igitur beatissima Virgo, sicut legimus, patre Nazareno, matre Bethlehemita, quas urbes [Col. 0321D] Christi nativitati vel conversationi destinatas esse prophetae non tacuerant. Descendit autem ab radice illius fide praeclari Abrahae, cui superne promissa fuerat benedictio omnium gentium in semine suo, et ab stirpe David, quem Deus propter notam sibi probitatem egregia laude sublimavit, dicens: Inveni virum secundum cor meum (Act. XIII, 22) . De regali nempe tribu simul et sacerdotali duxit originem, quae summum Regem atque Pontificem erat paritura. Non tamen haec idcirco dixerimus, quod Dominus qui peccatores vocare venit, dedignatus sit matrem suam peccatores habere cognatos, inter quos speciosa velut inter spinas lilium appareret. Haec itaque electa et insignis inter filias, non fortuitu quidem, aut solo placito parentum ut plerique, sed divina [Col. 0322A] dispensatione nomen accepit, ita ut ipsa quoque vocabuli sui figura magnum quiddam innueret: interpretatur enim maris stella. Quid ergo mysticum haec interpretatio gerat, per similitudinem ostendamus. Nautis quippe mare transeuntibus, notare opus est stellam hanc, longe a summo coeli cardine coruscantem, et ex respectu illius aestimare atque dirigere cursum suum, ut portum destinatum apprehendere possint. Simili modo, fratres, oportet universos Christicolas, inter fluctus hujus saeculi remigantes, attendere maris stellam hanc, id est Mariam, quae supremo rerum cardini Deo proxima est, et respectu exempli ejus cursum vitae dirigere. Quod qui fecerit non jactabitur vanae gloriae vento, nec frangetur scopulis adversorum, nec absorbebitur scyllaea voragine [Col. 0322B] voluptatum, sed prospere veniet ad portum quietis aeternae. Hic si quis interroget dicens, quid ergo putas qualis olim in anima fuerit, vel nunc sit, haec persona, quae sic omnibus sanctis spectanda atque imitanda proponitur? veraciter respondemus, quia longe perfectior quam nostra oratione demonstrari possit. Tamen ne ibi nihil dicere arguamur, ubi major affluit copia dicendorum, reservantes multa atque magna facundis, saltem pauca dicamus super hoc, et quae facile probentur audita. Hoc igitur in primis astruere fas est, quod anima ipsius et caro quam elegit, et habitaculum sibi fecit Sapientia Dei Patris, ab omni malitia et immunditia purissimae fuerunt, affirmante Scriptura: Quoniam in malevolam animam non introibit sapientia, nec habitabit in corpore [Col. 0322C] subdito peccatis (Sap. I, 4) . Item econtra confidenter asserimus, quia nullo virtutum genere vacabat, cui plenitudinem gratiae Dei nuntius asserebat inesse. Quod, attestante archangelo, quamvis nemo sana mente discredat, tamen si quis adhuc pio desiderio quaerat argumenta virtutum ex verbis et factis ejus quae Scriptura commemorat, tanto sibi facilius occurrent, quanto ipse in quaerendo fidelior erit. Sunt autem ex eis quaedam omni fere Christiano perspicua. Quis enim est qui cum jucunda admiratione non speculetur ipsius maturae adolescentis fortitudinem, et prudentiam, et fidem in colloquio angelico, ubi tam constanter eloquitur, tam prudenter interrogat, tam facile credit? Quis enim non videat ac [Col. 0322D] videndo miretur justitiam ejus, qua sic universa praecepta divinae legis satagebat implere, ut nec ad se pertinentia inexpleta relinqueret? Verbi gratia: post partum enim purificatione legali quam agebat, non egebat, quia virum in concipiendo non noverat. De temperantia quoque ipsius superius dictum est, quae Deo virginitatis lilium in humilitatis valle produxit. Cum ergo virtutibus supradictis facta ejus plena sunt atque dicta, manifestum est non solum attestatione angelica, sed etiam rerum argumento nullum virtutis beatissimae Virgini defuisse. Depromebant itaque virtutes in cogitatione et affectu cordis ejus ineffabilem harmoniam, quam ipsa creatrix et inhabitatrix ejus Dei sapientia delectabatur audire; coruscabant foris in superficie sermonis et actus, unde [Col. 0323A] merito possent homines glorificare Deum, et exempla salutis accipere. Tali ergo tantaeque personae, quid tandem ad honoris cumulum potuit accedere majus: eo quod Dei Filium Virgo concepit, Virgo mater edidit, hac nempe dignitate venerabilis facta est ipsis quoque sanctorum ordinibus angelorum. Quod opere manifesto declaravit ille magnus atque fortis archangelus Gabriel, qui eam antequam Dei mater fieret, quia futuram noverat, tanta veneratione salutando praevenit, hac eadem dignitate facta est etiam imperiosa, secundum charitatem erga superos, ac super inferos per discretionem. Unde plurima scripta sunt exemplorum argumenta, de quibus ad praesens quaedam sufficiat memorare. Illa igitur olim in auxilium magni Patris Basilii misit sanctum [Col. 0323B] angelum, et mortuum suscitavit, qui male viventem pessumdedit persecutorem ejus Julianum apostatam, et haec historia notissima est. Illa etiam te, o peccator quondam Theophile, poenitentem et suppliciter invocantem ab ipsis diaboli faucibus potenter eripuit. Sed quid gravemur hujus lapsi reparationem paucis effari, cum audire sit operae pretium?

Is ergo Theophilus incedens olim in patria cujusdam episcopi ciliciorum, ut scriptura quaedam testatur, propter infortunia sua in tristitiam cecidit, unde contulit sese ad quemdam Judaeum maleficum, ejus consilium et auxilium petens. Hoc mediatore locutus cum diabolo Christianitatem abnegavit, diabolum adoravit, eique de sua mancipatione chirographum tradidit annulo suo signatum. Postea vero [Col. 0323C] facti poenitens, multumque se animo angens quid faceret, quo se verteret, tandem collectis fidei et spei viribus, confugit ad ecclesiam quamdam beatae Mariae matris Domini memoriae dedicatam, ubi quadraginta dierum afflictione mactatus animo contrito nomen ejus invocabat jugiter, ac patrocinium implorabat. Quid multa? Respexit hunc propitia misericordiae Mater, et per visionem illi apparens de impietate coarguit, ad Christi confessionem excitans. Consolata est dolentem pollicendo veniam, et ne dubitaret de promisso, supradictum chirographum diabolo potenter ereptum captivo reddidit in pignus libertatis. Quod cum evigilans supra pectus suum positum inveniret, quam laetus exstiterit, quam pio [Col. 0323D] affectu voces exsultationis et confessionis ediderit, non est facile dictu. Noctem vero illam consecuta est Dominica dies, qua Theophilus, quasi cum Domino a mortuis resurgens, episcopo se coram populo praesentavit, et rem sicut erat exposuit. Videres populum modo ex auditu tam horrendi sceleris expavere, modo considerata macie vultuque poenitentis collacrymari. Sed audito quantam et quam celerem misericordiam fuerat consecutus, omnes qui mala conscientia territi pene defecerant, ad spem veniae cum gaudio respirabant. Jam vero ut rem brevi fine concludamus, episcopo jubente male cautum chirographum Theophilus igne cremavit. Deinde suffragante clero et populo ductus ad altare, cum sacrosanctam communionem de manu episcopi ore susciperet, [Col. 0324A] facies refulsit ut sol. Peractoque deinceps triduo, cum laudibus in ecclesia piae Matris Domini, per quam reconciliatus fuerat, a laboribus suis beato fine quievit.

Talibus ergo factis approbatur quia Domini Mater ubique imperiosa est, ubique magnifica, certe cui pronum est sanctos angelos in ministerium mittere, et ad beneplacitum suum inferorum pacta cassare; his quoque et aliis infiniti numeri beneficiis quae vel scripta sunt, vel passim jugi sentiuntur effectu, quod et justis et peccatoribus fideliter invocantibus se praesto est, et nunquam eis opitulari desistit. Veniant igitur ad eam justi cum Basilio laudantes ac benedicentes, effectumque celerem suis sanctis desideriis postulantes sine dubio percepturi. Veniant [Col. 0324B] peccatores cum. Theophilo tundentes rea pectora cum interno fletu, ipsi quoque, si vere poeniteant, desideratam veniam adepturi, de quorum numero tibi assistentibus nobis ut subvenire jam et auxiliari digneris, imploramus, o praeelecta! o sancta! venerabilis et imperiosa! o clemens et propitia Domina nostra, quo possimus recuperare et habere perpetuam gratiam filii tui Jesu Christi Domini nostri, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat unus Deus in aeternum. Amen.

Fratres charissimi, in hac die celebramus natale gloriosae Dominae nostrae Mariae videlicet Redemptoris nostri Matris. Volumus vobis aliquid referre breviter [Col. 0324C] de natalibus ejus, et vita et fine, et adjutoriis quae ipsa Christianis et justis et peccatoribus impendere solet. Haec itaque nata est de stirpe Abrahae atque David regis, quibus a Deo promissio facta est, quod in semine ipsorum, id est in Christo, benedicendae forent omnes tribus terrae. Nata est autem juxta relationem et scripturas sanctorum Patrum in civitate Nazareth, patre nomine Joachim ex eadem urbe oriundo, matre vero Anna nomine oriunda ex civitate Bethlehem. Vita quorum simplex et recta ante Dominum, apud homines irreprehensibilis et pia erat. Nam omnem substantiam suam trifarie dividebant, unam partem templo et templi servitoribus impendebant, aliam peregrinis et pauperibus [Col. 0324D] erogabant, tertiam sibi et suae familiae usibus reservabant. Ita justi Deo, et hominibus pauperes, annos circiter viginti, castum Domini conjugium, sine liberorum procreatione exercebant. Voverunt tamen, si forte Deus donaret eis sobolem, eam se Domini servitio mancipaturos. Evolutis ergo tot annorum curriculis, missus est angelus Domini prius ad Joachim, demum ad Annam, nuntians eis nascituram filiam nomine Mariam, cui similis sanctitate nec antea nata fuerit nec postea nasceretur. Factum est itaque juxta verbum angeli: nata est in civitate Nazareth sanctissima Virgo Maria, et mansit ibi tribus annis in paterna domo; postea vero, sicut parentes illam Deo voverant, ducta Hierosolymis in templo Domini conservata est usque ad quartum [Col. 0325A] decimum annum, jejuniis et orationibus serviens die ac nocte, et virginitatem suam vovens, quod ante virgo ulla non fecerat, angelicis colloquiis frequenter utens. Deinde cum esset reversa ad domum parentum suorum in civitatem Nazareth, missus est ad eam angelus Gabriel a Deo nuntians ei conceptionem Filii Dei. Fuit ergo conceptus Dei Filius in Nazareth, natus in Bethlehem. Post nativitatem vero Christi mansit cum filio usque ad passionem crucis, ubi Christus Virginem matrem virgini discipulo Joanni apostolo commendavit. Hic ministravit ei post passionem et resurrectionem et ascensionem Domini in finem. Fuit autem sepulta sanctissima in valle Josaphat, ubi est aedificata ecclesia in honorem ejus, et sanctus Joannes sepultus [Col. 0325B] est Epheso. Post vero cum religiosi Christiani reliquias matris ejus, videlicet Domini, respicere vellent, sepulcrum vacuum invenerunt; sed et in sepulcro beati Joannis respicientes, non invenerunt nisi manna. Credit itaque Christiana pietas quia Christus Deus Dei Filius Matrem suam gloriose ressuscitaverit et exaltaverit super coelos, et quod beatus Joannes virgo et evangelista, qui ei ministravit in terra, gloriam ejus participare mereatur in coelo. Est autem ineffabile quam gratiam et gloriam dederit Dominus Matri suae; hoc tamen certo scimus quia justi quidquid ab eo postulant, per intercessionem matris celerius impetrant, peccatores quoque saepius misericordiam sunt consecuti: habemus plura exempla de utrisque, sed ad [Col. 0325C] praesens haec sufficiant.

Mutuae dilectionis amore et sedulae adhortationis nutu a quibusdam Deo sacratissimis et dilectis cogimur de sanctissima, et ultra quam dici possit dilecta Virgine, sponsa scilicet et matre Domini Maria, aliquam allocutionem facere, de ortu videlicet ejus, non historialiter texere, sed mysticis exornare laudibus, et beneficiis congratulari, ad cujus tanti mysterii materiam nec omnis potest sufficere mundus, si in unum etiam coeat ordinem. Erit autem eis inceptum, et exsecutio meritum, quorum obtentu pervenerit ad portum sine naufragio [Col. 0325D] remigium. Igitur nimis amabilem ac salutiferam omnibus saeculis et terricolis veri aeternique Regis ac Domini nostri nativitatem cernua humilitate recensentes, et annua orbita recolentes solemnia, primo ratum duximus utrorumque sexuum collegia etiam ad divinam et gloriosam festivitatem quibusdam adhortationibus invitare, ut dum utrarumque partium devotio his sacris festis nefas duxerit non interesse, una omnium vota capacius ejusdem sacrae Virginis circa se persentiant adesse juvamina.

Est enim ista suspecta festivitas, non modicis nec paucis praefulgens mysteriis, aut reliquorum sanctorum festivitatibus coaequanda, sed tantum est excellentior, quantum constat eam omnibus hominibus [Col. 0326A] praeferendam, cujus hodie praelucida recitantur nativitatis initia. Ad cujus ergo magnificentiam collaudandam, et gloriam perferendam, tanta valeant exuberare praeconia, quantum illi congruit, quae cunctas superexcellit in praeeminendo creaturas, et angelicam dignitatem. Et ubi usquam inveniri poterat locus, qui infra se concluderet majestatem coaequalem Patri, auctorem omnium rerum, nisi uterus Mariae ante saecula praescitus? in hunc siquidem tota divinitas cum humanitate versata est. Et qui in coaequalitate cuncta disponebat coelestia, et terrestria, in virginea perangusta septa venturam et promissam praeparabat carnis suae redemptionem.

Felix talis partus et ortus, de cujus substantia [Col. 0326B] assumpta est talis virgo, quae tolleret veternas parentum offensas, et relevaret concussum orbem qui sub saevo duri erat hostis dominio. Cujus itaque partus, ut censemus, ad nihil exstitit, nisi ut fieret ejus sancta pudicitia domus et susceptio Filii Altissimi. Ad quid enim aliud? ergone hujus castitas aut ante partum, vel post dignum pignus genitum, foedata est aliquo contagio? Hanc enim nulla gravitas aut effeta successio filiorum fregit, ut solet eis contingere quae humanam sobolem maternis egerunt visceribus. Felix enim culpa, sed sancta conjugalis societas, quae tale ac tantum specialeque vel singulare decus profudit in orbe, de concesso nuptiali contubernio.

Denique in hujus conceptione necessaria haud [Col. 0326C] dubium est quin utrumque parentem vivificus et ardens Spiritus singulari munere repleverit, quodque ab eis sanctorum angelorum custodia seu visitatio nunquam abfuerit. Merito si quidem hujus sanctae Virginis multum adeo laudandi sunt et extollendi sanctissimi procreatores, qui in cunctis institutionibus tantos ac tales se praestiterunt, ut non immerito de eorum stirpe prodiret talis successio, quae fieret et priscis aetatibus et subsequentibus exemplum totius bonitatis. Felix, et prae caeteris patribus felicior, qui tantae prolis meruit vocitari patrator. Felix etiam qui non plures, sed unam promeruit suscipere natam, quae unicum conciperet et proferret Dei Filium. Nec enim decebat ut hujus [Col. 0326D] singularis Virginis sanctissimi progenitores foedarentur plurimorum propagatione filiorum, qui erant futuri unicae matris Domini provisores et educatores egregii. Vere beata et omni veneratione habenda, et quodam privilegio sacro praedicanda, mater hujus sanctae, quae omnium antecessit matres in concipiendo et generando eam quae suum et omnium generaret creatorem. Gaude et laetare, o felix pro tali filia, quoniam tali dote donata es, qua nulla ante te postea meruit antecelli. Quanta putamus provisio fuerit sanctorum angelorum, circa tam Deo gratissimos parentes, ab initio suae procreationis, et excubatio super tam ingentem sobolem? Nunquid abfuisse credendus est Spiritus sanctus ab ista eximia puella, quam sua obumbrare disponebat virtute? [Col. 0327A] Nulli enim fidelium dubium est quod circa eam omnis frequentia coelestium agminum invigilabat, utpote quam supra se exaltandam minime ambigebant. O nimis superque beata Virgo, quae nulli comparanda est merito, nec coaequanda castitatis titulo? Vere etenim beata illa saecula, quae ex sacrato utero te meruerint excipere suo in tempore. Sane si qui sollicita mente et studiosa investigatione perquirant cur sanctorum praecedentium memoriae hujus praefatae Virginis temporanea initia suis fidelibus sequacibus enucleatim non exornaverunt, ut ad omnium notitiam vulgarent, noverint non ignaros eos exstitisse haereseos, quae pro insigni et admirando hujus sacrae puellae praeconio exortura erat, et ob id, si quid ex ejus ortu protulerunt, sagaci industria celandum [Col. 0327B] aemulis et infidelibus decreverunt, ne inveniret caeca garrulitas perfidorum unde maternum sinum Ecclesiae verberaret sua multiplici fallacia. Nam et hoc quod levi et subtili relatione, aut forsitan conscriptione de matris Domini nativitate et infantia ejusdem Domini perceperunt, ita versuta et argumentosa fallacia deturparunt, ut nec vera deinceps a quibusdam ecclesiasticis doctoribus recitentur, quamvis minime repudiantur.

Exstat vero quaedam non usitata relatio, quae clarissimi interpretis Hieronymi praenotatur nomine, referens beatum Matthaeum post editum Evangelium ortum praefatae Virginis atque initiamenta puerilia Jesu Christi, ita obscuris manu propria obsignasse litteris Hebraicis ut nullis infidelium illud vellet patere [Col. 0327C] superfluis et mordacibus rictibus, quae tunc a praelibato interprete feruntur transportata quibusdam obnixe petentibus ad Latinae linguae notitiam. Et quia haec relatio inter sacrae Scripturae canones non habetur inserta, ideo unanimis Ecclesiae conventus in recitando aperte nec omnino eligit, nec in non recipiendo rejicit, cum nonnulla reperiantur dicta vel facta quae in praefata serie impossibilia videantur, quae tamen volentibus et amantibus legere, non denegat fidelium industria. Nobis autem et omnibus Ecclesiae filiis, satis superque sit fides et devota credulitas, qua vere eam confitemur Virginem et in ortu et in omni sua operatione. Hujus namque pater et mater carnales fuisse feruntur, Joachim et Anna, quae bene sibi de nominis interpretatione competunt: [Col. 0327D] Joachim quippe praeparatio Domini dicitur, Anna vero gratia Dei interpretatur. In horum duorum nominum interpretatione quid innuitur, nisi gratia quam simul adepti sunt? ubi namque poterit esse gratia, nisi ubi famulatur praeparatio conscientiae? et ubi locum habebit praeparatio operationis, nisi ubi ante praecesserit Dei largita gratia? Sic ergo in unum duae compactae gratiae, disponente Dei nutu, proferunt ex se gratiam non parvam, profuturam valde cunctis hominibus.

Haec paucis dicta de sanctorum parentum digna commemoratione satis sint. Nunc ad evolvenda ea quae Christus dederit veniamus. Propterea honorificentissime summi Auctoris et Creatoris Genitricem [Col. 0328A] cum mentis jubilatione recipientes omni conatu elaborate, ut tanta hodierni diei jucunditas, dum mundanis excolitur et honoratur obsequiis, hanc interior et pura conscientia justis et consequentibus prosequatur servitiis. Namque qui piorum venerantur sacra merita, quique omnimodis interesse peroptant supernorum agminum festis, sic in praesentibus exerceantur sanctorum natalitiis, ut non contingat illic eis abesse deinceps de quorum hic congratulantur triumphis. Quapropter praesenti celebratione, omnium prudentium virginum reginam sedulis exposcite precibus, quae principatum obtinet inter choros sanctarum virginum, suo interventu efficiat possibile quo sanctae Ecclesiae concentus, cum eam humili qua valet operatione, [Col. 0328B] percolit in terris, demum in laetitia perenni, de ejus utraque congaudeat sublimatione et gloria. Ista est enim praecipua festivitas, in qua omnis angelorum militia exsultat, in qua prophetarum panduntur vaticinia, in qua etiam gentilium reserantur praenuntia scripta, in qua oritur sponsa sine exemplo Deo conjuncta, de cujus casta corporis materia oritur lumen in tenebris ad exturbandas veterum piaculorum nebulas. Haec est, inquam, dies in qua praelucida stella, imo lumen inseparabile maris, hoc est hujus mundi, velut Eous, cum decoris amoenitate ex mortali genitura cunctis qui salvandi sunt illuxit. Haec est honoranda dies laetitiae, in qua juxta mundi qualitates praeparatur vas virgineum, divinis charismatibus ut margaritis ineffabiliter [Col. 0328C] ornatum, in quo qualitas Dei mista homini compaginaretur corporaliter, non secundum propagationem, sed secundum Spiritus sancti operationem. Quis, quaeso, unquam aut ante hanc Virginem, aut post hanc, in omni terrarum spatio audire valuit, ut factor omnium rerum, possessor coeli et terrae, Rex regum et Dominus dominorum, Sol justitiae, lumen insuperabile, intra Virginis se arcta concluderet septa! O magna et admirabilis ipsius Dei distributio, imo miseratio! ut enim protoplastum parentem et successionem filiorum ejus innovaret, quem constat ob hoc editum, ut superbientium angelorum suppleret numerum et ordinem, non indigne pertulit intra Virginis alvum coelitus se corporari, ut consocialem formam non secundum [Col. 0328D] divinae substantiae quantitatem vel qualitatem, sed juxta corporeum incrementum absque macula peccati sibi compactum eo erigeret unde et suasor et ille succubuit, perfida fraudatione praecepti uterque ejectus est. Ecce itaque cuncti qui ad sacram convenitis Virginis nativitatem, omnes corporeos vobiscum affertis sensus, fortassis et jam non desunt vobis interiores cordis intellectus. Haud dubium enim, cum dispertitor suarum virtutum unumquemque vestrum suo donaverit dono, qui scit in singulis ita dispertire sua dona et munera prout quisque laborat, ut efficiatur ejus habitaculum. Operatur autem hoc, ut ait Apostolus, unus atque idem Spiritus, qui in cunctis secundum gratiarum rationem [Col. 0329A] spargitur, et in singulis unice invenitur. Erigite ergo mentes vestras ad praesentis matris festivitatem, ut nullum mentis vel corporis domicilium seu jubilatio inveniatur, quae non tota concrepet in tam praeclara procreatione. Congaudeat in hac celebritate uterque sexus et conditio dominorum seu subjectorum, quia per hanc Virginem utrorumque venit redemptio, scilicet immaculatus Dominus carnaliter prodiens de illius utero. Gaudeant senes Deo placentes, quoniam ab aula coeli descendit ille in ejus puellae viscera, qui novit non modo animas tantum, verumetiam corpora, ad meliorem juventutem referre a veteri ruina, juxta sententiam Davidicam, Renovabitur ut aquilae juventus tua (Psal. CII, 5) : Imitentur etiam fidem antiquorum Patrum, ex [Col. 0329B] qua constat illos placuisse Deo, nec a memoria illorum refugiat, quoniam per hujus Virginis partum etiam in extrema eorum sorte conceditur illis repetitio verae salutis. Laetentur juvenes fortes in hac die, quoniam hodie prodiit in hanc lucem Virgo, ex cujus secretis natus est juvenis, speciosus prae natis hominum, de cujus labiis diffusa est omnis gratia perlata per quadripartita mundi climata. Virtutem quoque corporis in animi vigorem transmutent, et per hujus sacrae Virginis obtentum suam Christo commendent juventutem. Congratulentur etiam pueri et infantes in hujus maxime puellae initio, sua Christo et Mariae dicantes crescentia membra, quoniam habent puerum castitatis, et puritatis ministrum, et Mariam singularis pudicitiae, ex cujus [Col. 0329C] utero sancto Christi infantia est suscepta. Psallant spirituali laetitia in hac die et illi qui forte exercuerunt dominatum super saeculi negotia, quoniam per Virginem venit Dominus omnium potestatum et virtutum et dominationum. Gaudeant subditi, et si quos premit alienum jugum, quoniam quandoque exsolvet Filius Virginis, imo Dei, si ei placuerint, iniqua juga a cervicibus illorum depellere, ac superiores efficiet eos Dominus suis et per suae Matris suffragium.

Cum ergo ad omnium virorum aetates nostra collocutio atque exhortatio pervenerit, rectum videtur ut ad illum sexum nostra denuo dirigatur oratio, ex quo scimus Dominum carnalia initia [Col. 0329D] sumpsisse. Ille enim maledictionis notam primae virginis in benedictionem secundae transmutavit Virginis, qui ante rerum formam praesciverat ex eodem sexu suum in fine temporum procreandum fore Filium, qui universis omne afferret gaudium. Vere beata collaudanda Dei beneficia, quae per illum sexum decreverunt provenire nostra in tempora, a quo primo terrigenae propinatum est iniquae suasionis medicamentum. O Eva tunc infelix! non solum pro inobedientiae piaculo, verumetiam pro maledictionis titulo, nunc vero felix pro immutationis largifluo dono. Laetare tu, mater omnium, non solum quia evasisti proscriptionis excidium, sed etiam quia de tua consimili prole profudisti eum in saeculum, qui te tuamque progeniem mortis de [Col. 0330A] compede misericorditer eruit. Insultas denique ei modo qui te dudum suo venefico suasu infecerat, quia habes tuum plastem sive parentem propitium, qui suo triumpho nobili procacem exturbavit tui hostis dominatum. Exi nunc, o fallax et inventor antiqui criminis, a secundo noxio sexu, quia ipse qui sine carnali onere ab eodem pullulavit ordine, suam hodie genitricem istam fecit prodire in lucem. Terreat te procul secundae Virginis de coelo collapsa benedictio, qui laetatus es in primae virginis opprobrio. Namque qui gaudebas in articulo conditionis humanae primos a suo felici incolatu exturbasse colonos, nunc a secundo homine filio Virginis aeterna exsultatione nexus es.

Quocirca, habentes ob oculos sacratissimae Virginis [Col. 0330B] sanctissimam diei venerationem, non in mundanis laetitiis exercete corda vestra, sed totum mentis ingenium figite in praeclarae Virginis superna illa festa, in quibus diutina laude ab angelis festivis honoratur servitiis. Procurate Principem vestram festivis ut valetis laudibus et benignis operibus prosequi, ut possitis cum ea absque coruscantium defectione lampadarum Agnum sequi quocunque ierit (Apoc. XIV, 4) . Hodie primiceria et ductrix Virginum a sanctis prophetis vaticinata oritur, congratulentur ei cunctae virgines, quia nascitur pudica puella, quae amatorem peperit integrae castitatis. Felices illae, quae sine cognitionis ludibrio tam mirificam Dei Genitricem quantum in ipsis est, prosecutae fuerint puritatis commercio. Ergo quia gaudenter [Col. 0330C] suscipitis ejus ortum, ad cujus vos non haesitatis pertinere colloquium, satagite vos ita exercere in coelestibus negotiis, ut post exsuperatos caducae pestis labores, dum ventum fuerit ad praeoptatum divinae portae spectaculum, pulsantes non repudiemini, ceu de ineptis virginibus dicitur, quae a sponso reprobatae sunt propter suam inertiam, dum in vasis suis habere oleum, hoc est bona opera, neglexere; sed potius cum ipso ad coelestia palatia simul, et cum beata Genitrice ejus progredi valeatis Cum igitur ista solemnitas omnibus fidelibus congrua ab omnium conventiculis catholicorum debito honore prosequatur, praecipue tunc a sacris virginibus valde prosequenda est, et percolenda, [Col. 0330D] quia hodie decus prudentum virginum, flos campi, idem sanctae Ecclesiae, quae pretiosissimis impletur margaritis, ex lilio convallium, idem humilium hominum processit ad ortum. Gaudete per omnem modum, omnes virgines, quae vos tam sancto et praelucido dono Dei ditatas fore cognoscitis; sperate in ea, quae hujus doni compos effecta est, et ante partum et post parturitionem. Magnificate eam indefessa morum exhibitione, quoniam pro perseverantia virginis, cum tympanis exsultationis et laetitiae, coram praesentia Matris Domini, quia in sidereis cubilibus habebitis cum ea gratulari, si coeptam animi corporisque integritatem sincera probitate servaveritis. Hilares estote et vos, puellae aevo tenerae, quia habetis et vos puellam angelorum [Col. 0331A] Dominam quasi primis auspiciis nunc pubescentem. Advocate angelos ad custodiam puritatis vestrae, quia ipsa in tenera sorte mundialiter posita, cum regina ipsorum etiam futura secum eorum suffragia sedula oratione contrahebat. Laetamini etiam vos jam maturae virgines, et quae forte jam ad aniles metas pervenistis, quia pro longaeva perseverantia vestra, non solum pollicita praemia, verum laudem egregiam cum praesenti captabitis apud coelestem auctorem. Ne subtrahatis vos a praefatae matris jubilatione, conjugatae, et conjugali jugo subnexae, quoniam qui suae Matri, et omnibus piis virginibus contribuit integritatis palmam, ipse vos naturali foedere mutua copulatione junxit, quo decentem et genuinum servantes modum castitatis [Col. 0331B] filios procreetis. Nec enim multum longe a castitatis munere aberitis, si filios non pro appetitione libidinis, sed pro amore successionis educatis. Ne desperetis, o viri vel feminae quocunque modo carnaliter corrupti, quoniam illa coelestis mansio, non de virgineo tantum ordine, sed et de quibusdam non solum justis, sed et publicanis, et ante peccatoribus impletur. Quantoque vos conspicitis apud majestatem Domini noxios existere, eo amplius respirate ad Genitricem Domini plenam misericordiae: habetis apud Patrem advocatum ipsum Filium Virginis, et ipse propitiabitur peccatis vestris tantum, ut veniam de ipso ac matre ejus speretis, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus. Per omnia saecula saeculorum. Amen.

Moyses ait: «In principio fecit Deus coelum et terram (Gen. I, 1) .» Dixitque Deus: «Spiritus Domini ferebatur super aquas (Ibid., 3) .» David inquit: «Verbo Domini coeli firmati sunt, et spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Psal. XXXII, 6) .» Isaias ait: «Ego primus et ego novissimus. Manus quoque mea fundavit terram, et dextera mea mensa est coelos (Isa. XLVIII, 12, 13) .» Et paulo post: «Et nunc Dominus Deus misit me, et Spiritus ejus (Ibid., 16) .» Aggaeus: «Spiritus meus erit in medio vestri [Col. 0331D] (Agg. II, 6) .» Postea: «Ecce ego commovebo coelum et terram, et veniet desideratus cunctis gentibus (Ibid., 7) .» Isidorus: «Christus ex Patre ita emicuit, velut splendor a lumine, velut verbum ab ore, velut sapientia ex corde.»

Quod Christus a Deo sit genitus David inquit: «Dominus dixit ad me: Filius meus es tu, ego hodie genui te (Psal. II, 7) .» Salomon in Proverbiis: «Quis ascendit in coelum, atque descendit? Quis continuit spiritum in manibus suis? Quis colligavit aquas quasi vestimento? Quis suscitavit omnes terminos terrae? Quod nomen est ei, et quod nomen filii ejus, si nosti? (Prov. XXX, 4.) » Isaias: «Nunquid qui alios parere facio, ipse non pariam, dicit Dominus? Et qui generationem aliis tribuo, sterilis ero? [Col. 0332A] ait Dominus (Isa. LXVI, 9) .» Quod ante saecula genitus est ineffabiliter, Micheas ait: «Egressus ejus a principio a diebus aeternitatis (Mich. V, 2) .» David: «Ante solem permanet nomen ejus (Psal. LXX, 17) .» Salomon in Proverbiis: «Nondum erant abyssi, et ego concepta eram. Nec dum fontes aquarum eruperant, et ego parturiebar. Quando praeparabat coelos, aderam, cum eo componens omnia (Prov. VIII, 24, 25, 27, 30) .» Isaias: «In humilitate judicium ejus ablatum est. Generationem ejus quis enarrabit? (Isa. LIII, 8.) » Job: «Sapientia Dei Patris unde venit? Latet enim ab oculis hominum, et a volucribus coeli absconsa est (Job XXVIII, 20, 21) .»

Quod cum Patre et Dominus est, David inquit: «Sedes tua, Deus, in saeculum saeculi: virga directionis [Col. 0332B] virga regni tui (Psal. XLIV, 7) .» Moyses: «Creavit Deus hominem ad imaginem suam, ad imaginem Dei creavit illum (Gen. I, 27) .» Zacharias: «Post gloriam misit me ad gentes (Zach. II, 8) ,» etc. Item: «Lauda et laetare, Sion, quia ecce venio, et habitabo in medio tui, et scies quia Dominus exercituum misit me (Zach. II, 10) .

Quod in humilitate venturus esset, Isaias dixit: «Dicite filiae Sion: Ecce rex tuus venit tibi mansuetus, sedens super asinum (Isa. LXII, 11; Matth. XXI, 5) .» Jeremias: «Tibi peccavimus, exspectatio Israel, salvator ejus. Quare sicut colonus futurus es in terra, et quasi viator declinans ad manendum? Quare futurus es quasi vir vagus, et qui non potest salvare (Jerem. XIV, 7, 8, 9) .»

[Col. 0332C] Quod occidendus esset, Isaias inquit «Sicut ovis ad occisionem ductus est, et quasi agnus coram tondente se sine voce, sic non aperuit os suum (Isa. LIII, 7; Act. VIII, 32) .» Daniel: «Vir Gabriel: Post hebdomadas septuaginta occidetur Christus (Dan. IX, 26) .»

Quod resurrecturus esset, David ait: «Caro mea requiescet in spe (Psal. XV, 9) ,» etc. Item: «Resurrexi, et adhuc sum tecum (Psal. CXXXVIII, 18) .» Oseas: «Vivificabit nos post duos dies, et in die tertia suscitabit nos, et vivemus in conspectu ejus (Ose. VI, 3) .»

De termino adventus ejus Moyses vel Israel: «Non auferetur sceptrum de Juda, et dux de femore ejus, [Col. 0332D] donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 10) .» Daniel: «Adhuc me loquente in oratione, ecce vir Gabriel, quem videram in visione a principio, cito volans tetigit me in tempore sacrificii vespertini, et docuit me, et locutus est mihi, dixitque: Daniel, nunc egressus sum ut docerem te et intelligeres. Ab exordio precum tuarum egressus est sermo: ego autem veni ut indicarem tibi, quia vir desideriorum es. Tu ergo animadverte sermonem, et intellige visionem: Septuaginta hebdomades abbreviatae sunt super populum tuum, et super urbem sanctam, ut consummetur praevaricatio, et finem accipiat peccatum, et deleatur iniquitas, et adducatur justitia sempiterna, et impleatur visio et prophetia, et ungatur Sanctus sanctorum. [Col. 0333A] Scito ergo et animadverte: Ab exitu sermonis, ut iterum aedificetur Jerusalem, usque ad Christum ducem hebdomades septem, et hebdomades sexaginta duae erunt: et rursum aedificabitur platea, et muri in angustia temporum. Et post hebdomades sexaginta duas occidetur Christus: et non erit ejus populus, qui eum negaturus est. Et civitatem et sanctuarium dissipabit populus cum duce venturo, et finis ejus vastitas, et post finem belli statuta desolatio. Confirmabit autem pactum multis hebdomada una. Et in dimidio hebdomadis deficiet hostia et sacrificium, et in templo erit abominatio desolationis, et usque ad consummationem et finem perseverabit desolatio (Dan. IX, 21-27) .»

[Col. 0333B] «Domine, quis credidit auditui nostro? et brachium Domini, cui revelatum est? Et ascendet sicut virgultum coram eo, et sicut radix de terra sitienti: non est species ei neque decor: et vidimus eum, et non erat aspectus, et desideravimus eum: despectum et novissimum virorum, virum dolorum et scientem infirmitatem; et quasi absconditus vultus ejus et despectus, unde nec reputavimus eum. Vere languores nostros ipse tulit, et dolores nostros ipse portavit, et nos putavimus eum quasi leprosum, et percussum a Deo, et humiliatum. Ipse autem vulneratus est propter iniquitates nostras, attritus est propter scelera nostra. Disciplina pacis nostrae super eum, et livore ejus sanati sumus. Omnes nos quasi oves erravimus. [Col. 0333C] Unusquisque in viam suam declinavit: et Dominus posuit in eo iniquitates omnium nostrum. Oblatus est quia ipse voluit, et non aperuit os suum. Sicut ovis ad occisionem ducetur quasi agnus coram tondente se obmutescet, et non aperiet os suum. De angustia et de judicio sublatus est. Generationem ejus quis enarrabit? Quia abscissus est de terra viventium. Propter scelus populi mei percussi eum. Et dabit impios pro sepultura, et divitem pro morte sua: eo quod iniquitatem non fecerit, nec dolus fuerit in ore ejus. Et Dominus voluit conterere eum in infirmitate. Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen longaevum et voluntas Domini in manu ejus dirigetur. Pro eo quod laboravit anima ejus, videbit et saturabitur: in scientia sua justificabit [Col. 0333D] ipse justus servus meus multos, et iniquitates eorum ipse portabit. Ideo dispertiam ei plurimos, et fortium dividet spolia, pro eo quod tradidit in mortem animam suam, et cum sceleratis reputatus est. Et ipse peccata multorum tulit, et pro transgressoribus oravit (Isa. LIII) ,» ut non perirent, dicit Dominus omnipotens.

Christus ait: «Gaudium est angelis super uno peccatore poenitentiam agente, quam super nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 7) .» Joan. Apost. sic ait, inter caetera ad jam baptizatos: «Filioli, haec scribo vobis ut non peccetis (I Joan. II, 1) .» Et: «Si quis peccaverit, advocatum habemus apud Patrem Jesum [Col. 0334A] justum: ipse est exoratio pro peccatis nostris (Ibid., 2) .» Jacobus ait: «Confitemini alterutrum peccata vestra, et orate pro invicem, ut salvemini (Jacob., V, 16) » Fulgentius: «Quocunque tempore homo egerit poenitentiam, quamlibet annosus, si toto corde renuntiaverit peccatis praeteritis, et pro eis in conspectu Domini non solum corporis, sed etiam cordis lacrymas fuderit, et malorum operum maculas bonis operibus diluere curaverit, omnium peccatorum indulgentiam habebit.» Ezechiel: «Si impius egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis, quae operatus est, et custodierit praecepta mea universa, et fecerit justitiam, vita vivet, et non morietur: omnium iniquitatum ejus, quas operatus est, non recordabor: in justitia sua, quam operatus est, vivet. Nunquid voluntatis [Col. 0334B] meae est mors impii? dicit Dominus Deus, et non ut convertatur a viis suis et vivat? Si autem averterit se justus a justitia sua, et fecerit iniquitatem secundum omnes abominationes quas operari solet impius, nunquid vivet? Omnes justitiae ejus, quas fecerit, non recordabuntur: in praevaricatione qua praevaricatus est, et in peccato suo quod peccavit, in ipsis morietur. Unumquemque juxta vias suas judicabo domus Israel, ait Dominus. Convertimini et agite poenitentiam ab omnibus iniquitatibus vestris, et non erit vobis in ruinam iniquitas. Projicite a vobis omnes praevaricationes vestras, in quibus praevaricati estis, et facite vobis cor novum et spiritum novum: et: quare moriemini, domus Israel? [Col. 0334C] quia nolo mortem morientis, dicit Dominus Deus, revertimini et vivite (Ezech. 21-24, 30-32) .»

Hoc vero tempore postea quam resurrectio Domini nostri Jesu Christi, manifestissimum judicium nostrae libertatis, illuxit, nec eorum signorum quae jam intelligimus operatione gravi onerati sumus, sed quaedam pauca pro multis, eademque factu facillima et observatione castissima, ipse Dominus et apostolica tradidit disciplina. Sicuti et baptismi sacramentum et celebratio corporis et sanguinis Domini, quae unusquisque, cum percipit, quo referantur imbutus agnoscit, ut ea non carnali servitute, sed spirituali potius libertate veneremur.

[Col. 0334D] Nisi manducaveritis, inquit, carnem filii hominis et sanguinem biberitis, non habebitis vitam in vobis. Facinus vel flagitium videtur jubere. Figura ergo est ⁜ (54) , dicet haereticus, praecipiens Passioni Domini esse communicandum tantum, et suaviter atque utiliter recondendum in memoria, quod pro nobis caro ejus crucifixa et vulnerata sit.

Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguinem, habet vitam aeternam. Hic quandoque per cibum et potum societatem vult intelligi corporis et membrorum suorum, quod est sancta Ecclesia, in praedestinatis et vocatis et justificatis et glorificatis sanctis et fidelibus ejus. Quorum primum jam factum est id est praedestinatio: secundum et tertium [Col. 0335A] factum est, et fit et fiet, id est vocatio et justificatio: quartum vero nunc in spe, in re autem futurum est, id est glorificatio. Hujus rei sacramentum, id est, unitatis corporis et sanguinis Christi, alicubi quotidie certis intervallis dierum in Dominica mensa praeparatur, et de mensa Dominica sumitur: quibusdam ad vitam, quibusdam ad exitium. Res vero ipsa cujus sacramentum est, omni homini ad vitam, nulli ad exitium, quicunque ejus particeps fuerit. Ipse Dominus paulo post exponit quid sit manducare corpus ejus et sanguinem bibere. Qui manducat carnem meam et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo. Hoc est ergo manducare illam escam, et illum potum bibere, in Christo manere, et illum manentem in se habere. [Col. 0335B] Ac per hoc qui non manet in Christo, et in quo non manet Christus, procul dubio non manducat ejus carnem, nec bibit ejus sanguinem, etiam si tantae rei sacramentum ad judicium sibi manducet et bibat. Item paulo post Augustinus tract. 26: «Signum quia manducavit et bibit, hoc est: si manet et manetur, si habitat ac inhabitatur, si haeret et non deseratur.»

Haymo, super Epistolam ad Corinthios.

Caro quam Verbum Dei Patris assumpsit in utero Virginali in unitate suae personae, et panis qui consecratur in Ecclesia, unum corpus Christi: ita iste panis transit in corpus Christi, nec sunt duo corpora, sed unum corpus. Divinitatis enim plenitudo, quae fuit in illo, replet istum panem; et ipsa divinitas Verbi, quae implet coelum et terram et omnia [Col. 0335C] quae in eis sunt, ipsa replet corpus Christi quod a multis sacerdotibus per universum orbem sanctificatur, et facit unum corpus Christi esse. Et sicut ille panis et sanguis in corpus Christi transeunt, ita omnis qui in Ecclesia digne comedit illud, unum corpus Christi est, sicut ipse dixit: Qui manducat carnem meam et bibit meum sanguinem, in me manet, et ego in illo (Joan. VI, 57) . Tamen illa caro quam assumpsit, et iste panis, omnisque Ecclesia, non faciunt tria corpora Christi, sed unum corpus. Et sicut qui corpori et sanguini Christi communicant, unum corpus cum eo efficiuntur, sic et qui communicant scienter de idolothytis, unum cum diabolo corpus existunt.

[Col. 0335D] In Symbolo Ephesini concilii.

Necessario et hoc addiscimus: annuntiantes enim secundum carnem mortem unigeniti Filii Dei, id est Jesu Christi, et resurrectionem ejus, et in coelis ascensionem pariter confitentes, incruentam celebramus in ecclesiis sacrificii servitutem. Sic etiam ad mysticas benedictiones accedimus, et sanctificamur, participes sancti corporis et pretiosi sanguinis Christi, omnium nostrum Redemptoris effecti: non ut communem carnem percipientes (quod absit!), nec ut viri sanctificati et Verbo conjuncti secundum dignitatis unitatem, aut sic divinam possidentes habitationem, sed vere vivificatricem et ipsius Verbi propriam factam. Vita enim naturaliter ut Deus existens, quia propriae carni unitus est, vivificatricem [Col. 0336A] eam esse professus est. Et ideo quamvis dicat ad nos: Amen, Amen dico vobis, nisi manducaveritis carnem filii hominis, et biberitis ejus sanguinem, etc., non tamen eam ut hominis unius ex nobis aestimare debemus (quomodo enim juxta naturam suam vivificatrix esse caro hominis poterit?) sed ut vere propriam ejus factam, qui propter nos Filius hominis et factus est et vocatus. Sylvester papa: «Primus Adam suasu serpentis mortem incurrit, et, ejectus de paradiso deliciarum Dei, in labore et sudore edit panem. Terra autem de qua factus est, virgo erat. Oportuit ergo secundum Adam de virgine nasci qui serpentem tentantem se vinceret, et hominem de captivitate ejus qui primum vicerat liberaret. Quoniam qui Adae victor in paradiso exstiterat, ipse [Col. 0336B] tentator Domini factus est in deserto: ut qui vicerat manducantem, vinceretur a jejunante. Et sicut mortem non inveniunt nisi qui nati sunt ex carne Adae, ita vitam non inveniunt nisi qui renati fuerunt ex aqua et Spiritu sancto, et carnem Christi et sanguinem suae carni et sanguini sociaverunt, qui vicit diabolum, paradisum reddidit, et vitae aeternae januam patefecit.»

( Opp. S. Aug. tom. V, Append., serm. 194.)

1. Evae damna, et Mariae beneficia. Adest nobis, dilectissimi, optatus dies beatae ac venerabilis semper Virginis Mariae: ideo cum summa exsultatione gaudeat terra nostra, tantae Virginis illustrata die solemni. [Col. 0336C] Haec est enim flos campi, de qua ortum est pretiosum lilium convallium, per cujus partum mutatur natura, protoplastorumque deletur et culpa. Praecisum est in ea illud Evae infelicitatis elogium quo dicitur, In tristitia paries filios (Gen. III, 16) : quia ista in laetitia Dominum parturivit. Eva enim luxit, ista exsultavit; Eva lacrymas, Maria gaudium in ventre portavit: quia illa peccatorem, ista edidit innocentem. Virgo quippe genuit, quia virgo concepit; inviolata peperit, quia in conceptu libido non fuit. Utrobique miraculum, et sine corruptione gravida, et in partu virgo puerpera. Descendit angelus de coelo missus a Patre Deo in nostrae redemptionis exordium, ad beatam salutandam Mariam: Ave, inquit [Col. 0336D] angelus ad eam, gratia plena, Dominus tecum. Impleta est ergo Maria gratia, et Eva vacuata est a culpa. Maledictio Evae in benedictionem mutatur Mariae: Ave, gratia plena, Dominus tecum. Tecum Dominus in corde, tecum in ventre, tecum in utero, tecum in auxilio.

2. Maria omnem superat laudem. Gratulare, beata Virgo: Christus rex e coelo suo venit in uterum tuum, ex sinu Patris in uterum dignatur descendere matris. Benedicta, inquit, tu, in mulieribus, quae vitam et viris et mulieribus peperisti. Mater generis nostri poenam intulit mundo; Genitrix Domini nostri salutem attulit mundo. Auctrix peccati Eva; auctrix meriti Maria; Eva occidendo obfuit, Maria vivificando profuit. Illa percussit; ista sanavit. Pro inobedientia [Col. 0337A] enim obedientia commutatur, fides pro perfidia compensatur. Laeta igitur Maria gestat infantem, exsultans amplexatur filium, portat a quo portabatur. Nec fortuitu, ut fingunt Sabelliani, reperit parvulum; sed decursis novem mensibus peperit Christum. Plaudat nunc organis Maria, et inter veloces articulos tympana puerperae concrepent. Concinant laetantes chori, et alternantibus modulis dulcisona carmina misceantur. Audite igitur quemadmodum tympanistria nostra cantaverit; ait enim: Magnificat anima mea Dominum; et exsultavit spiritus meus in Deo salutari meo: quia respexit humilitatem ancillae suae; ecce enim ex hoc beatam me dicent omnes generationes. Quia fecit mihi magna qui potens est. Causa igitur tantae invalescentis laetitiae [Col. 0337B] erat miraculum novum. Novus Mariae partus partum Evae evicit, et Evae planctum Mariae cantus exclusit.

3. Mundi salus ex Mariae assensu pendet. Maria Mater et Virgo. Nupsit ipsi Deo. Jeremiae de Maria prophetia. Denique post illius benedictionis praesagium, dum tacita secum Virgo mentis altercatione confligeret, qualis esset ista salutatio, nuntius interim coelestis exsequitur (Luc. I) : Netimeas, Maria; invenisti gratiam apud Dominum. Ecce concipies in utero et paries filium, et vocabis nomen ejus Jesum. At illa: Quomodo, inquit, fiet istud, quoniam virum non cognosco? Et angelus ad eam: Spiritus, ait, sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi; ideoque quod nascetur ex te Sanctum, vocabitur Filius [Col. 0337C] Dei. Jam audisti quomodo fiet hoc, responde nunc verbum; ut quid turbaris modo? Audisti quomodo fiet hoc, quia Spiritus sanctus superveniet in te, ut prolem gignas, et virginitatem non perdas; filium proferas, et post partum incorrupta permaneas. O beata Maria, saeculum omne captivum tuum deprecatur assensum: te, Domina, mundus suae fidei obsidem fecit. Noli morari, Virgo: nuntio festinanter responde verbum, et suscipe filium; da fidem, et senti virtutem. Ecce, inquit, ancilla Domini: fiat mihi secundum verbum tuum. Nec mora, revertitur nuntius, et virginalem thalamum ingreditur Christus. Efficitur subito praegnans beata Dei genitrix, et cuncta per saecula praedicatur hinc [Col. 0337D] felix. Concepit mox ad credulitatem verbi, virilis ignara consortii: impletur uterus nullo humano pollutus amplexu. Exstat itaque virgo cum concipit, virgo gravida, virgo cum parit, et virgo post partum. Praeclara ergo illa virginitas, et gloriosa fecunditas. Exsultat Maria, et matrem se laeta miratur, et de Spiritu sancto se peperisse gaudet: nec quia peperit innupta, terretur; sed quia genuerit, cum exsultatione miratur. Gaudeamus ergo et nos, fratres, in die tantae Virginis, quae dum desponsaretur fabro, coeli nupsit architecto. Promittitur enim ei filius per visitationem sancti Spiritus. Haec illa audiens gaudet, cupitque effici mater. Quid igitur mirum, si sine corruptione nascitur, qui de sanctificatione concipitur: non enim decebat ut ille qui nobis afferebat [Col. 0338A] salutem, matri praeriperet integritatis dignitatem. Nam qui terra, mari coeloque non capitur, intra unius corpusculi membra suscipitur. Haec est illa novitas Jeremiae prophetae vaticinio praenuntiata: Faciet, inquit, Dominus novum super terram; femina circumdabit virum (Jerem. XXXI, 22) . O femina super feminas benedicta, quae virum omnino non novit, et virum suo utero circumdedit! Circumdat virum Maria angelo fidem dando; quia Eva perdidit virum serpenti consentiendo.

4. Angeli ad Mariam verba. Mariae obedientia commendatur. Salutat angelus puellam viri salutationis ignaram; terretur Virgo novitate verborum. Ad quam angelus, ut superius protulimus, dixit: Ne timeas, Maria; invenisti enim gratiam apud Dominum. Ne, [Col. 0338B] inquit, a conspectu meo, Mater Domini mei, terrearis: ego conceptionis tuae minister adveni, non ut virginitatem amitteres interveni; ipse me misit ad te, qui est nasciturus ex te. Concipies enim et paries filium; non cujuslibet meriti hominem, sed totius saeculi Salvatorem. Recole, Maria, in libro Isaiae prophetae, virginem quam parituram legisti (Isa. VII, 14) ; et gaude atque exsulta, quia tu esse meruisti. Tu ibi praefigurata es Virgo, tu ecce concipies in utero, non de viro, sed de Spiritu sancto: et gravida eris, et incorrupta permanebis. Paries quidem filium, et virginitatis non patieris detrimentum. Efficieris gravida, et eris mater semper intacta. Senties pondera ventris, et pudorem non perdes castitatis. Intumescent ubera tua, et intacta manent [Col. 0338C] genitalia tua. At illa dixit: Ecce ancilla Domini: fiat mihi secundum verbum tuum. O felix obedientia, o insignis gratia, quae dum fidem humiliter dedit, coeli in se opificem corporavit! Implevit in ea Dominus, quod dudum praedixerat: Obedientiam malo quam sacrificium, et scientiam Dei plus quam holocausta (Osee VI, 6) . Haec fuit vera obedientia omni sacrificio gratior, haec voluntas cunctis hostiis acceptior; hinc promeruit gloriam, quam ipsa postmodum plausit: Ecce, ait, ex hoc beatam me dicent omnes generationes.

5. Ad beatam Virginem precatio. O beata Maria, quis tibi digne valeat jura gratiarum ac laudum praeconia impendere, quae singulari tuo assensu mundo succurristi perdito? Quas tibi laudes fragilitas [Col. 0338D] humani generis persolvat, quae solo tuo commercio recuperandi aditum invenit? Accipe itaque quascunque exiles, quascunque meritis tuis impares gratiarum actiones: et cum susceperis vota, culpas nostras orando excusa. Admitte nostras preces intra sacrarium exauditionis, reporta nobis antidotum reconciliationis. Sit per te excusabile quod per te ingerimus: fiat impetrabile quod fida mente poscimus. Accipe quod offerimus, redona quod rogamus; excusa quod timemus. (Quia tu es spes unica peccatorum, per te speramus veniam delictorum; et in te, beatissima, nostrorum est exspectatio praemiorum.) Sancta Maria, succurre miseris, juva pusillanimes, refove flebiles, ora pro populo, interveni pro clero intercede pro devoto femineo sexu. Sentiant [Col. 0339A] omnes tuum juvamen, quicunque celebrant tuam commemorationem. Assiste parata votis poscentium, et repende omnibus optatum effectum. Sit tibi studium [Col. 0340A] assidue orare pro populo Dei, quae meruisti benedicta pretium ferre mundi qui vivit et regnat in saecula saeculorum.

Si quis hominem occiderit sponte, septem annis poeniteat. Si immeritum, decem annis poeniteat. Si diaconum, quatuordecim annis poeniteat. Si presbyterum, viginti et uno anno poeniteat. Si quis hominem non sponte occiderit, tribus annis poeniteat. Si publico bello, uno anno poeniteat. Si quis hominem debilitaverit, tribus quadragenis poeniteat. Si quis membrum principale alicui tulerit, tribus annis et dimidio poeniteat. Si quis sodomiticus vel cum pecude semel, septem annis poeniteat. Si consueverit, quatuordecim annis poeniteat. Si quis fornicatur inter femora semel, quatuor quadragenis poeniteat. Si consueverit, tribus annis; si parvulus oppressus hoc patitur, una [Col. 0339B] quadragena poeniteat. Si per se ipsum, duabus quadragenis poeniteat. Si consueverit, uno anno poeniteat. Si quis adulterat simpliciter, quinque annis poeniteat. Si dupliciter, decem annis poeniteat. Si quis raptum fecerit, tribus annis, uno de his foris ecclesia poeniteat. Si quis nonnam corruperit, septem annis poeniteat. Si quis consanguineam, quinque annis poeniteat. Si quis divinos consulit, tribus annis poeniteat. Si quis sacrilegus vel perjurus [Col. 0340A] exstiterit, septem annis poeniteat. Si quis jurat contra pacem, uno anno poeniteat cum eleemosynis, et redeat. Si quis pertinaciter odit, excommunicetur.

Si qua mulier duobus fratribus nupserit, quinque annis poeniteat. Si qua partum necat, aut excitat sponte: si jam vivit, duodecim annis; si non vivit adhuc, sex annis post poeniteat; et semper sexta feria jejunet. Si mater dormiens filium vel filiam oppresserit, tribus annis poeniteat. Si infans alicubi ceciderit, et obierit, parens uno anno poeniteat. Si infans mortuus fuerit per negligentiam sine baptismo, tribus annis poeniteat; uno ex his foris, et [Col. 0340B] semper sexta feria jejunet. Fidelis bene vivens securus hinc exit. Baptizatus ad horam agens poenitentiam dum sanus est et reconciliatus, et postea bene vivit securus. Qui, positus in ultima necessitate, poenitentiam accipit et exit, fateor, non illi negamus quod petit, sed non praesumo dicere quia bene exit. Do ergo consilium: dimitte incertum, et tene certum, ut dum sanus es agas poenitentiam, ut mortuus habeas securitatem.

Quantas caedes Christiani gregis inhorruerit, sub Maximiani quondam impia tyrannide, revolutae manifestant scripturarum paginae.

Tunc Eustorchius senator quidam Nicomediae habitabat, quidam et natus nomine Pantaleon, et decore corporali clarus et ingenio.

Unde pater, more patrum, laetus ac sollicitus fecit eum liberales artes apprehendere, ut non esset speciosa lampas sine lumine.

Tum discendae salutaris disciplinae gratia, medico Maximiani tradidit Euphrosino, quo ductore coepit esse frequens in palatio.

Imperator autem, ejus honestate cognita, asserit, ac consequenter attestantur alii, digna quod persona talis sit astare Caesari.

[Col. 0340C] Inter haec, quidam sacerdos in eodem oppido, nuncupatus Hermolaus, metu saevi principis, latebra se recondebat obsoletae tegetis.

Qua Pantaleonem saepe transeuntem conspicans, vas electionis esse comperit per Spiritum, et modeste provocavit intus ad colloquium.

Quaerit ergo nomen, genus studiumque pueri, quaerit sectam. Ille notans quaesitorum ordinem, diligenter contrapensat responsorum seriem.

Solvit primum ac secundum; tunc exponens caetera: «Scrutor, inquit, documenta Hippocratis medici, atque magni praecessoris ejus Aesculapii.

«Hos putamus esse deos, qui vivaci numine, quae descripta reliquerunt, prosequentes approbant, dum langore fatigatis sanitatem reparant.»

Ad haec senex Hermolaus, os maturum reserans, [Col. 0341A] non contendo replicare omnia quae protulit, sed quae breviter dixisse non absurde potuit.

«Chare fili, verba mea vigilanter accipe, fortiterque cerebrosa retine memoria: nam magistros credo tuos non docere talia.

«Duas esse medicinas Christiani novimus, unam quidem de terrenis, de supernis alteram; quarum ut diversos ortus, sic et efficaciam.

«Medici terreni longam per experientiam, surculorum didicerunt vires, et similium quae permutant qualitates humanorum corporum.

«Nullus tamen in hac arte sic probatus exstitit, cui non essent ad curandum aliae difficiles, aliaeque passionum prorsus incurabiles.

«Hoc testatur ille vir Hippocrates, qui fuit hoc de [Col. 0341B] coelo sublimatus vir Aesculapius, quibus nemo ventilatur major esse medicus.

«At supernae medicinae Christus auctor emicat, qui curare sola potest jussione morbidos, et ad vitam de sepulcro revocare mortuos.

«Qui dederat caeco nato, post creata lumina, ac de tumba jam fetente suscitatus Lazarus, caeteraque mira gesta, quorum non est numerus.

«Sed de Christo quid dicatur, cum nos ejus servuli mira quaeque faciamus in ipsius nomine, tibi quoque non negando fore sane crederetur.

«Tu te ergo, chare fili, sapienter collige, argumenta manifestis sumens ab operibus, quis eorum sit habendus Deus atque Dominus.»

Coepit autem ratione tali puer allici, postquam [Col. 0341C] singulis diebus sacerdotem visere, ac de Christo sciscitari multa, plura dicere.

Quadam ergo die solus a magistro rediens, dum de via declinaret, interemptum puerum, atque juxta vidit ejus peremptorem colubrum.

Quo spectaculo parumper tremefactus abstitit, sed quam primum resipiscens vivide referbuit, sicque precem Deo vero primitivam obtulit:

«O Jesu, quem posse cuncta Christiani perhibent, si collegio tuorum me dignaris jungere, praesta, quaeso, quod fidenter jam praesumo poscere.

«Precor, ergo, per virtutem tui magni nominis, ut revivat iste puer, crepet iste coluber; quod proberis esse vitae atque mortis arbiter.»

[Col. 0341D] Ad hanc vocem, o fides! o mira Dei bonitas! mortuus resurgit infans, et chelydrus finditur, laus praeclara de gentili ore Deo funditur.

«Te nunc, inquit, benedico, Jesu potentissime, non te semel benedicam, Deus atque Domine; tu sis omni benedictus saeculorum tempore.»

Currit ergo laetabundus tiro Christi nobilis, et ad pedes Hermolai procedit presbyteri, instans sibi non tardari sacri fontem lavacri.

In tellure Beneventi claris ortus patribus, insignis mundo Piatus, sacris fultus moribus,

Mox puer Christum sequendo admirandis nisibus, [Col. 0342A] post adultus vilipendit vanam mundi gloriam, de suis nihil reservans, praeter vestem simplicem.

Sed quaecumque possidebat dans fomentis pauperum, nescius Romam pergit, jam vir exstans, illic et conjungitur Dionysio, suisque sanctis consodalibus.

Sic in coetum tantorum virorum lumen viget additus Dionysio, his perfectis praedicare Christum genti Gallicae.

Tornacum versus Piatus se direxit inclytus, cum Parisios iret beatus Dionysius.

Tornaco ergo diffundendo late sancti verbi semina, Christo convertit virorum ter dena millia.

Praeter parvos, et secundi sexus turbam maximam Christicolum, genuinis inter haec coruscans virtutum [Col. 0342B] miraculis.

Edomabat parcitate duras vires corporis, ut, frangendo roboratus, hosti non succumberet, et illum fortiter debellaret.

At Caesar Maximianus, ut Piati hausit famam virulentis auribus, comprehendi jussit eum, ad necandum protinus.

Utque fama est, ille militare promptus, atque vinci nescius, nexus vicit, flagra vicit et omnes impetus.

Decollatur namque tandem laeto coetu martyrum, palmam gessit laureatus ad coeli palatium.

Dumque gleba conderetur gloriosi corpus martyris, fusus odor est superni circum circa nectaris.

Ne quid mundus haesitaret de salute spiritus, cujus [Col. 0342C] caro tunc probabat hunc regnare coelitus.

Sonent regi nato nova cantica, cujus Pater fecit omnia, mater est Virgo sacratissima.

Generans nescit hic feminam, illa est sine viro gravida.

Verbum corde Patris gemtum ante saecula.

Alvo matris prodit corporatum post tempora.

O mira genitura! o stupenda nativitas! o proles gloriosa!

Humanata divinitas, sic te nasciturum Filium Dei, vates tuo docti Spiritu praedixerant.

[Col. 0342D] Sic te oriente ex Virgine sacra, pacem terris angeli nuntiant.

Elementa vultus exhilarant, omnes sancti clamantes jubilant.

Salve clamando, nosque salva, Deitas, in personis trina simplex exousia.

Verbum Dei Spiritumque legifer in Genesi, rex David secundo psalmo post tricenum cecinit, sic uterque Trinitatem unitatis prodidit.

Sapiens, cum genitore sancto suo, Salomon, plane verbo declaravit, esse Deo Filium, Verbum scilicet aeternum, corde ejus genitum.

Moysi et Isaiae testis est Psalmographus, quia [Col. 0343A] Filius cum Patre Deus est et Dominus, nil enim Patre Deo gignitur nisi Deus.

Deum hominem futurum esse, sicut exstitit, post Psalmistam Isaias liquido perdocuit; dispensatio salutem illa nobis edidit.

Quodque Deus nasciturus esset matre Virgine, idem ante Gabrielem jussus est praedicere; talis porro decet ortus auctorem munditiae.

Legislator Danielque notaverunt terminum, quando Rex venturus esset exspectatus gentium: is neglectus perdidit male populum Judaicum.

Summum regem adfuturum pauperem et humilem ostendit propheta quasi jam visibilem, corruit superbus hostis ante cujus faciem.

Adoramus regem totius bonitatis auctorem, qui sanctum Aegidium exornat et gratiae donis, et justitiae praemiis.

Dominum semper et ubique regnantem, in sancto suo Aegidio mirificum praedicemus. Jubilemus Deo gratulantibus animis, qui patronum nostrum Aegidium decoravit gratia sanctitatis. Deus, ut tandem nos vigilantes invenias, chari tui Aegidii nobis merita suffragentur. Benedictus sit universalis Dominus, quem beatus nobiscum benedicit Aegidius. Laus jucunda resonet Deo vivo et vero in sancti sui [Col. 0343C] Aegidii miraculis gloriosi. Sancte confessor et patrone noster Aegidi, per cujus merita Dominum glorificamus, apud illum pro nobis te intercedere sentiamus. Benedicimus te, clementissime Deus, qui diem festum beati Aegidii in laudem tuam nobis expendere tribuisti, teque suppliciter exoramus ut sanctis tuis, quibus honorificentiam exhibemus, virtute ac praemio sociari mereamur.

Sanctus Aegidius natione Graecus praeclaris parentibus originem duxit, corpore valens et acer ingenio. Feliciter adultus est ac liberaliter eruditus. In rerum quoque possessione non tenuis, sed ingentem [Col. 0343D] copiam provida largitas erogavit. Hinc inter prospera voluptate non est resolutus, nec inter aspera a diabolo est superatus. Inediam, sitim, algores et vigilias, pro Christi amore delicias computabat. Affectus injuriis, et graviter sauciatus, affligentibus se deprecabatur veniam. Credebat, quod didicerat a vero magistro, in patientia tandem animas possideri. Virtute itaque vectus ad sublimia, sacerdotali meruit infula decorari. Obtinuit enim illud sapientis, quod in tempore irae factus est reconciliatio.

Fidelis Christi confessor Aegidius, genere clarus, sed scientia, virtute et opere longe clarior exstitit. Legitur quidem regia stirpe fuisse progenitus. Sed hic aevo tener, ad liberalia rudimenta dispositus, doctores summos brevi aequiparavit. Dum potentis [Col. 0344A] ingenii motum nec levitas praecipitem ageret, nec desidia tardum, docto docili quoque puero gratia Dei non defuit, vitam ejus omni morum honestate commendans. Jam jamque foris scintillabat indiciis, succensa velut lampas charitatis. Vestem aegro cuidam mendicanti, qua non superflua tegebatur, quamvis adhuc paedagogi sententiam sibi aestimaret formidabilem, dedit. Prodiit extemplo quoddam memorabile signum, quo Deum Aegidio cooperari compertum est. Nam, ut aeger attigit oblatam sibi vestem, simul recepit pristinam sanitatem. Parentibus autem in pace defunctis, patrimonii sui Christum fecit haeredem, mirabili modo pauperando ditescens, dum temporalium impendiis aeterna lucratur. At ubi sancti viri virtus prae magnitudine sua latere non potuit, [Col. 0344B] confluebant plurimi, corporis animaeque beneficia postulantes. Nec vero, ubi dator hilaris et quod daretur abunde non aderat, suo munere frustrabantur. Cumque mira gesta laudum praeconia sequerentur, mari transito natalem Graeciam sua praesentia viduavit, incautum esse judicans levis famae pretio thesaurum bonae conscientiae venditare, in natali permanens. Mirabile quidem est quanto in eo succreverit parcimoniae virtus, cum multo tempore ab ipsius quoque panis abstineret edulio. Unde facile patet eum nec pulmentaria nec quaelibet gulae irritamenta quaerentem ad superna evolasse regna

[Col. 0344C] Inter Patres monachalis vel clericalis ordinis, virtutis excellentia Martinus notabilis. Non quilibet de pluribus, sed ille solitarius. Primo deinde Turonicae praesul paterque patriae. Diserta quem prudentia, fortisque temperantia, quin universa sanctitas ornavit, hoc est, charitas. Is pauperi quam dividit, se veste Christus induit, dans signa tantae gratiae necdum renato cernere. Mox fonte coeli roscido sancto repletus Spiritu, divoque fretus numine, et ut potens Apostolus, confutat ortas haereses, jussu repellit daemones, medetur leprae osculo, et mortuis precario. Quid igne rapto coelitus, cremasse fana funditus, gravesque moles per fidem, hunc transtulisse praedicem? Dedisse caecis sidera, sentire surdis organa, mutisque praecinentibus, aptasse claudos [Col. 0344D] saltibus? Quot gesserit hujusmodi miraculorum millia, fugit ligari calculo, velut saburra pontica.

Magna vox laude sonora te decet per omnia, quo poli chorea aucta tali compare, terra plaudit et resultat digna tanto praesule. O sacer Lamberte martyr, vota nostra suscipe.

Regum princeps atque virtus, cujus nutu mundi coelum gyrat, terra perstat, disponuntur saecula: regi Roberto nato stirpe nobilissima, sic domare des superbos [Col. 0345A] et subjectis parcere, ut hic regnans gloriosus quondam vivat in aethere.