140

1. Episcopatus Bambergensis elogia paucis sed non ineleganter delibavit Gaspar Bruschius; urbs ipsa non semel in Actis nostris descripta est, patrono et fundatore Ecclesiae suae gaudens S. Henrico, quem, Caesarum suorum decus et gloriam, hoc vel potius praecedenti die, coelo transmisit Germania, ejus nominis Regem ordine secundum, Imperatorem vero primum, quem tamen communiori acceptione Henricum II appellabimus, virum insigni prorsus sanctimonia clarum, virginitate in conjugio servata illustrem, beneficentia in Ecclesiam nulli secundum; ut de perpetuis ejus etiam intestinis bellis hic non agamus, quibus toto regni et imperii sui tempore etiam a proximis et sibi obstrictissimis exagitatus [Col. 0009B] fuit: Germaniae interiora adversus rebelles egregie tutatus, externos vero hostes Slavos, Bohemos, Polonos aliosque invictis armis insecutus; quique in oppositas maxime Europae partes Apuliam et Flandriam victricia signa circumtulit. Ea, inquam, hic ex professo eruderanda non suscepimus, iis potissimum intenti quae ad singulares ejus virtutes, Christiano et vere sancto principe dignas, miracula et cultum, tota Catholica Ecclesia merito propagatum, pertinere censebimus; eos praecipue scriptores audituri, qui ejus pro fide et religione fortiter gesta, munificentiam in exstruendis restaurandisque ecclesiis, caeteraque intemeratae sanctitatis argumenta prosecuti sunt. Atque haec praecipua erunt tractationis hujus praeviae argumenta, sic tamen a nobis hoc [Col. 0009C] loco ordinanda, ut nihil omissuri simus quo totus vitae cursus illustrari possit, id quod a nemine hactenus praestitum esse, utut mirati sint multi, nemo certe implexam rerum silvam complanare ausus est. Sed hic prius exsequenda sunt quae in titulo proposuimus.

[Col. 0010A] 2. Haec inter primum occurrit Sancti ipsius genus, stirps, origo seu familia, de qua dubium mihi nullum subortum fuisset, post lecta tam varia scriptorum coaevorum testimonia, nisi noster Matthaeus Raderus in sua Bavaria sancta, tom. I, pagina 103, ad rem paulo accuratius exammandam compulisset. Refellere istic conatur Raderus receptiorem S. Henrici progeniem, qua ex communi cum Ottone I stipite, nempe Henrico Aucupe, descenderit, gradu tertio consanguinitatis per duos Henricos, alterum Ottonis magni fratrem, alterum Ottonis II fratruelem, Ottoni III decessori suo conjunctus, cujus proinde arbor genealogica primo statim intuitu perspectissima sit. Lineam aliam ibi Raderus sequenti pag. 104 substituit, ex Hofmanno acceptam, quasi [Col. 0010B] ex ea probetur S. Henricus, non Saxo, sed Boius genere fuisse, quod tamen negat Hofmannus ipse in nupera Ludiwigi editione, col. 56, hisce verbis tabulae suae praemissis: «Eo (S. Henrico) sine virili stirpe absumpto, imperatoria dignitas de gente Saxonica Henrici Aucupis excidit, et ad Francos Orientales transiit.» Qualiscumque igitur sit obscurior illa Hofmanni tabula, a Raderi opinione ipsum recedere manifestum est: clariorem agnoscere oportet, quam ipse frustra impugnat, inutili aeque conatu varia insignia adducens, ex quibus id demum conficitur, quod in controversiam non venit S. Henricum Bavariae ducem fuisse.

3. Praedictam tabulam, ab Hofmanno istic propositam, [Col. 0010C] et a Radero descriptam, operosius discutere nec studii nec operae pretium est; satis erit superque ea veterum testimonia proferre in medium, ex quibus evidenter pateat S. Henrici cum Ottone III consanguinitas tam propinqua, ut et ipsum ex Ottonis magni genere fuisse oporteat, cujus rei testis synchronus, et omni exceptione major est Adelboldus [Col. 0011A] Ultrajectensis episcopus de rebus gestis S. Henrici apud Gretserum, pag. 432, nobis infra in nova editione, num. 5. Ubi, praemisso de Ottonis III praematura morte luctu, sic subjungit: «Dolor esset etiam insanabilis, nisi superstes ei exstitisset Henricus dux gloriosus, et vir ad regnum suscipiendum strenuus. Is tunc temporis ducatum in Bavariensi regno tenebat, populum pacifice regebat, pacem amplificabat, ecclesiarum facultates augebat, leges et religiones magnificabat. Tandem sic in ducatu vixit, quod omnibus placuit, ut de ducatu transduceretur ad regnum, de vexillo extolleretur in solium hereditarium. Hereditarium dicimus, quia, ut ab his qui genealogias computare noverant audivimus, a Carolo magno ex parte patris decimam septimam, ex [Col. 0011B] parte matris decimam sextam lineam propagationis tenebat. Insuper tertius Otto [ forte, tertii Ottonis] post obitum in regem eligebatur, et IPSI TERTIUM AD INVICEM CONSANGUINITATIS GRADUM TENEBANT.» Haec ibi.

4. Rursus in eamdem sententiam loquitur Adelboldus paulo post pag. 434, ubi, recensitis S. Henrici aemulis, inter quos erat Theodoricus Lothariensis, de eo ait quod, «Henricum ducem in regno esse sciens heredem, noluit incipere quod non posset finire.» Mitto hic quae Hofmannus et alii asserunt, de reducta ab Ottone III ad septem electores imperii, regis Germaniae (uti tunc loquebantur) electione, cum satis certum videatur, ad S. Henricum usque hereditariam successionem locum habuisse; Sanctum vero eo jure regnum adipisci [Col. 0011C] non potuisse, nisi ex Ottoniano genere prognatus fuerit, quod clarissime semel et iterum hic pronuntiat Adelboldus. Neque obscure consentit Ditmarus, dum S. Henricum in libri sui quinti prologo, natum de stemmate regum affirmat; idemque, libri istius quinti initio, apud Leibnitium, pag. 365, jus hereditarium plane agnoscit, maxima procerum multitudine una voce respondente: «Henricum Christi adjutorio, et jure haereditario regnaturum.» Adde Sigebertum Gemblacensem, cujus haec sunt verba ad annum 1002: «Fuit quippe (S. Henricus) filius Heinrici ducis, qui fuit genitus de Heinrico, fratre primi Ottonis Imperatoris.» Unde restituendus Mabillonii lapsus in Annalibus Benedictinis, pag. 159, num. 25, dum S. Henricum scribit, «filium [Col. 0011D] Henrici ducis, Ottonis magni fratris;» ex dictis enim liquido patet legendum: Ottonis Magni ex fratre nepotis. Huc revoca Chronographi Saxonis ad dictum annum 1002, satis expressos terminos: «Praefatus dux Henricus nepos regalis in regnum eligitur.»

5. Plura huc non congeram testimonia, quae apud eumdem Chronographum an. 983, et alibi recurrunt, cum jam adducta abunde sufficere videantur ad eam, quam hic dare praetendimus, veram et exactam Henricianae stirpis notitiam, quidquid adversus eam pugnet Raderus aut alii, ex variis insignibus sive Bambergae sive alibi exstantibus. Salleri nostri syntagma de stirpe S. Henrici non vidi, [Col. 0012A] neque alios in ea disceptatione citari solitos, quorum omnium auctoritas ad Adelboldum, Ditmarum, Sigebertum et Chronographum Saxonem comparanda non est, saltem apud eos qui veritatis historicae momenta probe norint expendere: nam de Hezilonis cognomento Henrico Bavaro S. Henrici parenti adjecto (quem verius Rixosum, sed et pium dixeris, quidquid adversus Ottonem II molitus sit, ut habes in Vita S. Godehardi, IV maii num 7, pag. 504) : de Hezilonis, inquam, appellatione, unde Raderus varia colligere nititur, nulla mihi altercatio; apud veteres deest omnino affictus character, atque ex adductis scriptoribus indubitatum omnino est, dicendum ipsum Ottonis magni ex fratre nepotem, adeoque S. Henricum ejusdem Ottonis in eadem linea pronepotem; [Col. 0012B] quo spectat Ottonis II diploma, apud Gretserum pag. 13, in quo Henricum Bavarorum ducem, hujus, quo de agimus, patrem, carum nepotem appellat, intellige patruelem, ut bene explicat Gretserus pag. 84, ubi genealogiam hanc nostram egregie confirmat. Ne diutius de re explorata disseram, consule Vitam B. Mathildis XIV Martii cap. 5, pag. 366, S. Henrici jussu scriptam ipsique dicatam, et dilucidam invenies Sancti nostri genealogiam, ac de imperio ejus vaticinium; quae omnia dubitare non sinunt quin S. Henricus ab Henrico Aucupe per synonymos patrem et avum originem traxerit.

6. Pluribus igitur hic supersedeo, neque ea omnia operosius adducere aut refellere lubet, quae a variis excogitata sunt, nationali potius spiritu [Col. 0012C] quam studio veritatis. Raderus ipse, post tam multa in Bavarorum gratiam ex insignibus gentilitiis et aliunde collecta, tomo demum quarto Bavariae suae sanctae, pag. 34 rei evidentiae postliminio cedens, haec verba inserere non dubitavit: «Henricum enim sanctum Saxonem origine jam volumus, ut ex Ditmaro liquet,» atque etiam ex aliis, quos jam abunde dedimus. Qui ambas sententias, nescio an serio, componere nituntur, aut nihil agunt, aut mere in vocibus ludunt, et ad inanes verborum commutationes omnia revocant. Non hic de patria pugnamus, ut pro Homero Graeciae civitates, nam S. Henricum in Bavaria et Abudia i natum, ultro et libenter concedimus: ast avito sanguine, aut ex [Col. 0012D] prioribus illis Bajoariorum dynastis aut ducibus originem duxisse, aeque negamus atque certum est Caroli V Caesaris progeniem, in Augustissimo Imperatore nostro Carolo VI superstitem, non Hispanam genere, sed Austriacam et Germanicam agnoscendam esse. Hinc ad reliqua in paragraphi titulo praefixa tuto procedimus.

7. Nominis Henrici etymon, ut ex Aventino recte notavit Gretserus, pag. 80, Germanicum est ab Dain vel Daim, quod est domi, et Reich, dives, et regnum atque imperium: inde Dainreich, Daimreich, etc. Veteres Honoricum dixere; ast in usu est Henricus, Hungari (pergit ex Aventino Gretserus) Haemericum, et, absque aspiratione, Aemericum vocant. Fuit Filius S. Stephani regis Hungarorum et [Col. 0013A] Giselae sororis S. Henrici Imperatoris. Significatur hoc nomine prudens et bonus pater familias, et qui colit regnum et imperium. Sub Henrici nomine noti sunt reges Germaniae seu Imperatores septem; Franciae reges quatuor, limata nomenclatura in Henri; Angliae reges octo: atque in Hispaniam usque transiit, habuitque synonymos reges quatuor sub Henrique nomine, quod Itali Errico pronuntiant. Notat praeterea Gretserus cognomenta habuisse Henricum imperatorem, sancti a sanctitate, pii a pietate, claudi a luxato femore. Frequentes vero fuisse hujusmodi appellationes regibus et Imperatoribus adjectas, vulgo notum est. Hinc Auceps ille, Henrici sancti proavus, quod aucupio delectaretur, et Humilis etiam dictus, quod coronam Imperialem detrectasset. [Col. 0013B] Ottoni II Rufi cognomen adhaesit, Ottoni III Pueri, quod puer regnare coepisset: Henricus III Niger dictus est, Conradus ejus pater Salicus. Nec in Francia defuere indita facillime cognomenta, ut habes in Carolis Calvo, Crasso, Simplice, Sapiente, etc., ut ad Graecos non accedamus, quibus non minor fuit libertas Imperatores suos agnominandi.

8. Et de pii quidem et sancti cognomentis S. Henrico tributis, res in comperto est, potissima imo sola quaestio vertitur de claudi appellatione, quam miris modis ei inditam narrant scriptores, quos inter is qui Sancti aliqualem vitam scripsit monachus, opinor; sed huc usque anonymus in fragmento Bambergensi, addendo capiti 22, longam historiam memorat, quam ut sugillare prorsus nolim, potiori tamen auctoritatis [Col. 0013C] pondere praeditam vellem, et majori veterum consensu firmatam, tradentibus aliis apud laudatum Gretserum, S. Henricum, in bello Longobardico contra Arduinum seu Hardwigum, «captum, cum, deceptis custodibus elapsus, de muro se praecipitasset, luxato fractove crure, postea claudicasse, unde CLAUDI cognomentum habuerit.» His adde, si lubet, quae in eamdem rem congessit Hofmannus, in citatis suis Annalibus, col. 38 et 39, et novissime Burchardus Struvius in Syntagmate historiae suae Germanicae, parte 1, pag. 372. Neque praetereundus est audatus etiam supra Gaspar Bruschius, tomo de Monasteriis Germaniae, ubi, pag. 87, Montem Monachorum, de quo nos abunde locuti sumus ad Acta S. Ottonis die secunda Julii, describens, alia obtrudit, [Col. 0013D] minus etiam credibilia, ut diversissima illa ejusdem rei diversimode narratae adjuncta, invitum etiam quemlibet de veritate ancipitem haerere compellant.

9. Claudicationem equidem admitto, at, ut verum fatear, in nullam adductarum a scriptoribus illis causarum multum inclinor; magis placent ea quae habet Browerus noster in Antiquitatibus Fuldensibus, lib. III, cap. 15, pag. 255, his verbis: «Hic idem Henricus (sanctus) cur Claudi cognomen tulerit, inquiri video. Nauclerus fama exceptum perhibet, ex objecto Regi coelitus viso id evenisse, cum Romae in ecclesia D. Mariae Majoris Christum Jesum, summum sacerdotem, Matre Sanctorumque stipatum [Col. 0014A] choro, rem divinam patrare conspicatus, simul ab Evangelio recitato, angeli manu librum ad se ferri vidit, osculo de more libandum; atque eo in ostento exiisse de mentis potestate, sensibus alienatis: cumque quid secum ageretur ille quidem nesciret, angelum, collaudata ejus pudicitia, et castimoniae studio, tetigisse nervum femoris, atque inde claudicare coepisse. At comperior equidem in ecclesiae Fuldensis membranis iis quibus munificentia ejus regia describitur, primis regnandi exordiis, cum se exerceret venatu, graviter a fera saucium, nomen inde populari jactatione Duffchols (grallator seu ligno saliens), id est claudi tulisse. Quamobrem ex hoc fere incursu claudicasse potius, cum majoribus credere liceat, [quam] ex angeli contactu, si illi [Col. 0014B] viso sua fides, testificationem retulisse conjugalis abstinentiae pudicitiaeque.» Clara haec, plana et sana sunt: neque vero prodigiis opus fuit ut, quod inter mortales adeo obvium est, S. Henricus ex recte gradiente claudus redderetur. Hinc ad Sancti aetatem, obitum et cultum progredimur.

10. Aetatem S. Henrici nec ab Adelboldo nec a Ditmaro repeti posse perspicuum est; prioris enim imperfectum est opus, desinens in anno 1004, alter autem Sancto non supervixit, praemature e vivis ereptus anno 1018. Monachus anonymus, quem Vitae qualiscumque auctorem supponimus, cap. 30 sic ait: «Defuncto itaque beatissimo Dei famulo anno regni sui XXIV, vitae LII, imperii vero IX,» etc. Ast hic in [Col. 0014C] primo charactere erat, cum Sancti exordium antea innexuerit anno 1001; verum ab VIII Idus seu VI Junii 1002 ad diem obitus XIII seu XIV Julii non potest reperiri nisi annus XXIII inchoatus; quocirca ab aliis rotundo numero solum regnasse dicitur annis XXII, ut Imperator vero annis X; quae omnia facile intelliguntur: non item quod mortuus sit anno MXXII, uti plures scripsere quos hic recitare non vacat, nedum refutare, non magis quam alios regni initia figentes anno millesimo. Omnium instar hic sit auctor Vitae S. Meinwerci in nostra editione, ad diem V Junii, cap. 13, num. 101, ubi dicitur: «S. Henricus cum totius Christianitatis inaestimabili moerore anno vitae suae LII, regni XXII, imperii X, Dominicae Incarnationis MXXIV defunctus;» quod plane [Col. 0014D] confirmat Chronographus Saxo ad dictum annum 1024, et terminis paulo expressioribus Annales Hildesemenses, quorum hi sunt characteres:

11. «MXXIV, Indict. VII, Heinrichus Imperator Nativitatem Christi Babenberg, Pascha Parthenopoli, Pentecosten vero Goslare honorifice celebravit. Qui postea Gruna venit, et ibi languore correptus decubuit; et cum totius regni moerore ah! ah! III Idus Julii hominem deposuit: sed XXII annis, hebdomadis V et uno die regnavit. Anima ejus requiescat in pace. Det requiem animae qui cuncta gubernat ubique.» Rectus est calculus, exclusis die VI Junii, quo rex declaratus, et XIII Julii, quo vita functus est; supersunt enim dies XXXVI, qui per septem divisi [Col. 0015A] pleno numero reddunt hebdomadas quinque et diem unum. Atque haec quidem satis pervia et obvia sunt, habeturque tota vitae periodus ad annum aetatis quinquagesimum secundum producta, et retrogrado ordine numerando figendus omnino est annus nativitatis ante mensem Junium DCCCCLXXII. Sic igitur rectissime in annotatis ad Vitae praedictae cap. 30 computavit Gretserus in hunc modum: «Moritur Imperator Henricus anno MXXIV, III Idus Julii. Natus est anno DCCCCLXXII Ratisbonae» (locum alium non procul inde dissitum, Abudiacum, notavit Raderus loco supra citato) «pridie Nonas Maii, ut ex Ditmaro notat Fabricius in Originibus Saxonicis.» Frustra hic pluribus discutias quod in dubium non revocatur.

[Col. 0015B] 12. De die obitus quaestionem movere possent auctaria Usuardina et recentiora Martyrologia in quorum aliquibus signatur S. Henricus III Idus, in aliis pridie Idus, quo expressissime refertur in hodierno Romano: «Bambergae, sancti Henrici primi Imperatoris, qui cum uxore sua Chunegunde perpetuam virginitatem servavit, et sanctum Stephanum Hungarorum regem cum universo fere ejus regno ad fidem Christi suscipiendam perduxit, cujus festivitas die sequenti celebratur,» ut proinde eo die mortalitatem exuisse plane censeatur. At pro Gretsero, praeter antiquos scriptores jam supra laudatos, aliosque, quos recensere superfluum judico, facit eadem S. Meinwerci Vita, loco citato hoc epitaphium referens:

13. Haec litem omnem prorsus dirimere videntur, quidquid in variis locis cultus fortasse fuerit S. Henricus XIV Julii, quem recentiores passim omnes unanimi consensu eo die annuntiant, et nos alibi ad hunc ipsum vel ad sequentem XV omnia ad Sanctum spectantia remisimus, secundum citatum modo Martyrologium Romanum, in quo hodie, ob solemnius S. Bonaventurae festum, Officium sancti Imperatoris [Col. 0015D] dilatum est ad praedictam XV, quod proprio die reponi commode non potuisset, cum S. Anacleti festivitate impediatur. Qui acciderit ut in Sancti natali consignando variaverint Martyrologia, compertum equidem non habeo, at, nisi multum fallor, modum omnem in ea difficultate occurrentem satis apposite dissolvit qui S. Henricum obiisse scripsit ipsa nocte inter XIII et XIV Julii intercurrente, sic ut ansa inde facillime accepta sit diversos ejus transitui dies assignandi; nisi forte solemnitas canonizationis, aut aliqua alia ratio intervenerit. Utcumque vero id factum fuerit, tametsi hodierna Sancti solemnitas ab Ecclesia, uti diximus, die sequenti, seu XV, hoc tempore constanter recolatur, Acta ejus [Col. 0016A] hac receptiori celebritate illustranda censuimus, ea quae ad ejus gesta et cultum pertinent hic prosecuturi, praemissis Usuardi nonnullis auctariis in quibus et XIII et XIV Julii collocatum invenimus, nam apud antiquiores nulla exstare potuit memoria Sancti, quem scimus undecimo primum saeculo ad Superos evolasse.

14. De caetero satis certum est inclytam adeo fuisse, et per totum orbem catholicum percrebuisse S. Henrici virtutum, pietatis et miraculorum famam, ut non diu post obitum pro Sancto haberi coeperit colique a fidelibus, praesertim a Bambergensibus, quos continuo institisse existimo, ut fundator suus in coelitum album referretur, quamvis, ut fit, ob varia incidentia, res in proxime sequens saeculum [Col. 0016B] dilata fuerit: quo intermedio tempore in usu esse potuerint, quas olim descripsit noster Janningus. «Missae speciales» pro sanctis virginibus conjugibus celebrari solitae, quarum hae sunt orationes: «Propitiare, quaesumus, Domine, animae famuli tui Henrici, et praesta ut, qui de tuis donis in hoc loco pervigili cura nomini tuo quotidiana praeparavit obsequia, perpetua cum Sanctis perfrui mereatur laetitia. Per Dom.» Secreta: «Hanc oblationem, quaesumus, Domine, ut ei ad salutem proveniat, cujus in hoc loco stipendiis nostra tibi servitus vegetata ministrat.» Postcommunio, etc., eumdem spectant. Oratio de sancta Cunegunde ita habet: «Praesta. quaesumus, omnipotens Deus, ut anima famulae tuae Chunegundae, omnium peccatorum suorum nexibus [Col. 0016C] absoluta, cum omnibus Sanctis tuis perpetua perfrui mereatur laetitia,» etc. Ex quibus certe patet abstinuisse per id tempus pios clientes a Sanctorum honoribus ipsis deferendis. Neque verosimile est, ante canonizationem S. Henrici nomen in sacros Fastos relatum fuisse, et primo quidem XIII Julii, deinde XIV, ut palam facient exempla hic subnectenda.

15. Inter codices nostros is qui de «sancto Henrico XIII» Julii primus meminit, est Hagenoyensis in Germania scriptus, his verbis: «In Babenberg, sancti Henrici Imperatoris confessoris.» Brevius Matricula Carthusiae Ultrajectinae: «Henrici Imperatoris.» Elogium concinnavit Editio Lubeco-Coloniensis: «In civitate Babenbergensi, depositio sancti [Col. 0016D] Henrici Imperatoris Christianissimi, qui regnavit XXII annis, sub anno Domini millesimo. Cui desponsata fuit sancta Cunegundis, filia Palatini comitis Rheni, virgo devotissima. Qui pariter virginitates suas Deo voventes, occulte virgines usque ad finem vitae permanserunt.» Paulo aliter Grevenus, in anno obitus exerrans: «Civitate Babenbergensi, sancti Henrici Imperatoris Christianissimi, hujus nominis primi quoad Imperatores, benedictionem imperialem seu coronam assecutos. Cujus uxor Cunegundis virgo sanctissima, juvenculaque pulcherrima, ad hoc virum suum induxit ut communi voto inter se perpetuam virginitatem servarent: in quo statu S. Henricus Christo serviens, anno Domini [Col. 0017A] MXXI beato fine quievit, miraculis clarens.» Hoc idem elogium ampliavit Canisius; neque in auctariis suis praetermisit Molanus, brevius tamen omnia complexus: «Apud Bamberge, sancti Henrici Imperatoris et confessoris.» Atque haec hactenus recte ad XIII Julii; quibus addi posset longior oratio Florarii Sanctorum, sic ut mirum sit adeo postmodum invaluisse diem sequentem XIV.

16. Pro hac inter codices nostros Usuardinos solum recurrunt Bruxellensis brevi hac phrasi: «Sancti Henrici, Romani Imperatoris et confessoris:» et Molanus, eum hoc die repetens: «Eodem die, sancti Henrici secundi, Romanorum Imperatoris et confessoris: qui obiit anno MXXI.» Lege, ut supra, anno MXXIV. Transiit anachronismus in Maurolycum, [Col. 0017B] qui hoc ipso die sic scribit: «Bambergae, sancti Henrici secundi Imperatoris sanctissimi, qui cum uxore sua Cunegunde virginitatem servavit: a quibus Bambergensis ecclesia fundata et dotata fuit, obiitque anno salutis MXXI.» Iisdem prope terminis signatur etiam a Felicio; sed, quod hic novum plane et mirum, a Galesinio praetermissus est, tum hoc tum praecedenti die. Qui versibus Sanctorum elogia intexuit, Brautius Satsinensis episcopus de Sancto hoc die cecinit: «Henricus primus, rex regum totius orbis, conjugis ornavit virginitate torum:» quod vero subjungit de conversa per S. Henricum Hungaria, explicatione indiget, quam infra suo loco dabimus: «Hungariae regnum, Stephano cum rege fideli, Henricus Christi subdit obsequio.» Alios recentiores [Col. 0017C] praetereo, uti et Bucelinum cum longo suo elogio, cui antiquiora et veriora substituere malui.

17. Haec inter vetustius nullum aut magis authenticum suggeri potest, quam quod libro suo quinto praefixit Ditmarus versibus hexametris in haec verba, non semper ad metrum exacta:

[Col. 0018A] 18. S. Henrici virtutes et res gestas per varios annos et capita prosequitur Chronographus Saxo, ex quo satis erit paucula decerpere ad annum MIV. «Igitur rex Henricus, cultor aequitatis inclytus, et religionis divinae praecipuus, quaecumque regni negotia a decessore suo, tamquam puero, et ipso intempestivo obitu praeoccupato, relicta fuissent minus caute ordinata, ipse secundum Domini timorem restaurare justeque disponere studuit.» Videantur ibi quae ad restitutionem episcopatus Merseburgensis pie et religiose contulit Rex sanctissimus. En modicum fragmentum: «Postquam igitur Rex beati desiderii sui explevit votum, reversus Magdeburch, ne quod ex hac institutione archiepiscopo incusaretur intulisse damnum, quoddam sui juris eidem legali [Col. 0018B] testamento tradidit praedium cum omnibus pertinentiis suis, in Zeudici provincia situm. Nam ipse in Domino magnae devotionis Rex, de capella sua sumens non modicam partem reliquiarum beati Mauritii, hieme tunc forte redivivo frigore saeviente, terramque glaciali asperitate et nive cooperiente, a monte S. Joannis Baptistae, ubi servabantur, nudis pedibus, ut fertur, calore pietatis illum animante, tricesimo die depositionis Gisilharii archiepiscopi, in civitatem detulit, cunctis festivo ritu, ut par erat, eas suscipientibus, quas et sancto altari cum praedictis donariis obtulit, ipsumque diem in honore praefati Martyris ejus ecclesiae celebrare, quemadmodum adhuc habetur, instituit.»

19. Haud multum dissimile sancto Imperatori encomium, [Col. 0018C] sed brevius, concinnavit auctor Chronici Laureshamensis apud Freherum, pag. 72: «Ottone tertio Imperatore Romae defuncto, et per Heribertum Coloniensem archiepiscopum atque Godefridum ducem Aquisgrani sepulto, Henricus dux Bavariorum imperii fascibus arreptis rex eligitur, et Moguntiae solenniter ordinatur. Cujus quanta fuerint justitiae et pietatis insignia, testatur illa nobilis, quam condidit et in qua conditus est, Babenbergensis ecclesia. Siquidem tanto religionis amore ducebatur, ut monachorum pater appellaretur. Et sane,» inquit Mabillonius in Act. Bened. saec. VI, parte 1, pag. 434, «vere eorum patrem fuisse et patronum probant vetera passim instrumenta in eorum gratiam data,» quae vide ibi, cum elencho Sanctorum quos [Col. 0018D] pius Imperator vivens coluerit, imo totum elogium, quod hic inseri mereretur, nisi fixum esset sola vetustiora colligere, quale etiam illud quod habet auctor Vitae sancti Meinwerci apud nos cap. 2, num. 9, pag. 515: «Henricus dux Bajoaricus, secundum saeculi dignitatem locupletissimus, et litterarum studiis non tenuiter instructus, et quod his majus est, vir in omni perfectione ecclesiastica praecipuus.» Pluribus supersedeo, quae apud scriptores praesertim in Vita S. Meinwerci satis obvia sunt, cum nullus de sancto Imperatore sine merita laude meminerit. Reliqua ad sancti Imperatoris cultum spectantia dabit sequenti.

20. Utrum ad S. Henrici merita ostentanda aut gloriam ei conciliandam multum conferat visio quam ejus Vitae inseruit anonymus monachus, cap. 28, aliis examinandum relinquam; illustriora posteris argumenta praebuit gloriosus in Sanctis suis Omnipotens, dum ipsum pluribus egregiis miraculis inclarescere voluit, quibus demum motus Egilbertus Bambergensis episcopus, ordine nonus, eo rem perduxit ut sacri coelitum honores sancto Imperatori decernerentur. Id quo anno acciderit, primum expediam; deinde caetera prosequar. Ex Egilberti aetate pendet totius rei decisio, quandoquidem eo potissimum urgente procurata sit praedicta canonizatio, [Col. 0019B] et ad ipsummet directum Eugenii PP. III diploma, brevi producendum. Porro Episcoporum Catalogus novissime editus, et, ni fallor, ex Hofmanno contractus, episcopatus non nisi «quinquennium» Egilberto tribuit, quo ei «ecclesiae praefuerit sollicitudine vere paterna, dignus vita longiore. Obiit» autem «MCXLVI, sepultusque est in aede imperiali;» eique successit Eberardus Bavarus, eodem ipso anno electus. Cum igitur ad praedictum Egilbertum pertineat tota istius causae procuratio, ad ipsum autem destinetur Eugenii rescriptum, non potest ultra ejus tempora differri S. Henrici canonizatio, unde manifeste consequitur deserendum a nobis Baronii calculum, quem mirum est ad annum 1152 praedictam canonizationem distulisse, qui Eugenii [Col. 0019C] litteras ex nescio quo chronico Bambergensi prae oculis habuit.

21. Ita scribit ad dictum annum 1152, num. 3, ex Ottone Frisingensi in Friderico, lib. I cap. 63: «quod autem idem Otto meminit hic de Henrico Imperatore inter Sanctos relato, exstant de ea re in Chronico Bambergensi Eugenii PP. litterae.» Eas ibi subjicit Baronius, et nos infra dabimus: ast ipsum fefellit opinor, Frisingensis, dum ad annum istum 1152, Conradi III supremum, occasione ejus sepulturae, sic habet loco citato: «Juxta tumbam Imperatoris Henrici, ejus loci fundatoris, qui nuper auctoritate Romanae Ecclesiae in loca sancta levatus, pro sancto habetur, regio cultu eum sepelivit:» nempe ecclesia Bambergensis, quae Conradi corpus [Col. 0019D] alio transferri passa non fuerat. Nimis scrupulose particulam «nuper» accepit laudatus Baronius, quam ad annos aliquot extendendam esse docet aperte rerum series, adeo ut superstite Egilberto canonizationem Romae decretam oporteat (verosimillime anno 1145), solennius deinde celebratam cum elevatione et translatione sacri corporis ab Eberardo successore anno 1147, quod plane evincitur ex demonstrato superius Egilberti obitu; cui sane jam vita functo Eugenii diploma inscribi non potuit; audiatur Hofmannus, id disertius asserens, in Annalibus Bambergensibus, col. 121.

22. «Sequenti anno (1145) Babebergae lux ingens sanctitatis eluxit; quippe S. Henricus Imperator [Col. 0020A] sanctitatem suam, multis miraculis ad sepulturam editis, confirmavit, et se ad coeleste illud Dei atque Sanctorum consortium receptum esse comprobavit; ut Egilbertus episcopus hac de re legationem Romam mittendam, et Eugenium Pontificem de omnibus diligenter edocendum putarit. Quibus rebus cognitis, et legatorum relatione audita, Pontifex religione perfusus ipsum S. Henricum confessorem, hoc ipso anno, nempe post obitum ejus centesimo vigesimo primo, in Sanctorum numerum consecratione sua redegit; atque hac de re litteras Roma II Idus Martias ad Egilbertum episcopum et caeteros ecclesiae proceres dedit. Narrat Nunnesius monachus Johannem quemdam Cardinalem, canonizationis S. Henrici acriter obnitentem atque reluctantem, [Col. 0029B] luminibus privatum, atque intolerabili membrorum dolore correptum, severissimas temeritatis suae dedisse poenas. Demum vero eumdem, invocato ipsius confessoris nomine, sanitati pristinae fuisse restitutum.» Narratur ea punitio apud Gretserum cap. 39, estque inter miracula inferius ordine nonum, num. 9.

23. Diploma ipsum canonizationis non producit Hofmannus (sed 1145), neque mihi notum fateor citatum a Baronio Chronicum Hofmanni, sed vices supplevit Gretserus, ex aliquo anonymi apographo Bambergensi, unde bullam hic subnectimus: «Eugenius episcopus servus servorum Dei, venerabili fratri Egilberto episcopo, et dilectis filiis canonicis Bambergensis Ecclesiae, salutem et apostolicam benedictionem. [Col. 0020C] Sicut per litteras et nuntios vestros vobis mandasse meminimus, venerabiles fratres nostros N. S. Rufinae episcopum, et N. presbyterum Cardinalem pro diversis negotiis ad partes illas de nostro latere delegavimus, eisque viva voce injunximus ut ad ecclesiam vestram accederent, atque de vita et miraculis Henrici regis rei veritatem diligenter inquirerent, et litteris suis nobis significarent. Nunc autem eorumdem fratrum nostrorum et multorum religiosorum et discretorum virorum attestatione, de castitate ipsius, de fundatione Bambergensis ecclesiae et multarum aliarum, quarumdam quoque episcopalium sedium reparatione, et multiplici eleemosynarum largitione, de conversione regis Stephani et totius Hungariae, Domino cooperante, [Col. 0020D] per eum facta; de glorioso etiam ipsius obitu, pluribusque miraculis, post ejus obitum, ad ipsius corporis praesentiam divinitus ostensis, multa cognovimus.

24. «Inter quae praecipuum et memorabile plurimum attendentes quod, cum diadema sceptrumque imperii suscepisset, non imperialiter sed spiritualiter vixit. In toro etiam legitimo positus (quod paucorum fuisse legimus) integritatem castimoniae usque ad finem vitae conservavit. Quae quidem nos omnia simul perpendentes, atque devotionem vestram et ecclesiae Bambergensis, quae sanctae Romanae Ecclesiae soli subesse dignoscitur, diligenter considerantes, tametsi ejusmodi petitio, nisi in generalibus [Col. 0021A] conciliis admitti non soleat, auctoritate tamen S. R. E. quae omnium conciliorum firmamentum est, petitionibus vestris acquiescimus, atque ejusdem memorabilis viri, cujus exaltationem requiritis, fratrum nostrorum archiepiscoporum et episcoporum, qui praesentes aderant, communicato consilio, memoriam inter Sanctos de caetero fieri censemus, et anniversarium ipsius diem solemniter celebrari constituimus. Vestra itaque interest sic in S. R. E. obedientia et fidelitate persistere, et sic ei dignae devotionis obsequiis respondere, ut ampliori beati Petri et nostra gratia digni inveniamini. Datum trans Tiberim pridie Idus Martii:» nullo alio charactere apposito quo in certum annum deveniatur; unde facilius excusari possit Baronii lapsus, qui ad [Col. 0021B] episcoporum Bambergensium seriem oculos non intenderit.

25. Solemnem illam Henrici in Sanctorum numerum cooptationem secuta est, ut nuperrime dicebam, sacri corporis elevatio, et in decentiorem locum translatio, de quibus breviter laudatus Hofmannus ad an. 1147, col. 123: «Per eosdem dies ossa S. Henrici Imperatoris solenni caeremonia translata sunt. Et vero res facta est in hunc modum: Eberhardus episcopus, advocato Eberhardo archiepiscopo Salisburgensi, et Hermanno episcopo Brixiensi, atque una cum abbatibus, religiosis, et ipsis proceribus civitatis, accessit ad locum ubi conditum corpus fuerat, atque, egesta terra, sacra ossa inde levavit, et in tumbam marmoream transtulit, [Col. 0021C] eamque clavis obfirmavit.» Eadem paulo contractius habes in elogiis episcoporum pag. 6. «Eberhardus II, dux Bavariae eligitur MCXLVI, Pontifice Eugenio III, Conrado itidem III. S. Henrici ossa magna solennitate ad honoratiorem tumulum transtulit, et marmoreo, quod hodiedum videre est, monumento condecoravit.» Quousque extendatur istud «hodiedum,» necdum satis clare perspicio; colligendum id erit ex schedis nostri P. Joannis Gamansii, toties in Actis nostris laudati, qui eas describi curavit ex Ms. Catalogo Episcoporum Bambergensium S. Michaelis Bambergae; quas hic adducere operae pretium existimavi, cum ea suppleant quae in Hofmanno desiderantur.

[Col. 0021D] 26. Scriptor iste, qui nonnisi ad annum 1440 Annales suos perduxit, ubi anno 1379 civium Bambergensium seditiones adversus Lambertum XXX episcopum paucis memoravit, ita subdit: «Quibus verbis Lambertus in magnum timorem adactus, ad divinam implorandam opem confugit, et sequenti anno, clero ac populo advocato, tumulum S. Henrici aperuit, et reliquias ejus sacras protulit:» ex quibus quid tum gestum sit, vix, aut ne vix quidem intelligas. Haec paulo uberius citata Gamansii scheda, quam in ejus fide produco. «Sub isto reverendissimo in Christo patre ac Domino D. Lamberto, anno Dom. MCCCLXXX, Indict. III, die VIII mensis Julii, qua festum agitur sanctorum martyrum Kyliani ac sociorum ejus, regiminis sui sexto, [Col. 0022A] praesentibus honorabilibus viris ac dominis canonicis ecclesiae Babenbergensis D. Bertholdo de Hennberg, filio comitis Henrici de Hennberg, D. Udalrico de Thunfelt Scholastico, et D. Friderico Zotner de Halberg, matura et discreta deliberatione dominorum de capitulo ecclesiae Babenbergensis, et propter fidem certiorem sanioremque notitiam sanctarum reliquiarum sancti patris et fundatoris ecclesiae Babenbergensis D. Henrici Imperatoris, apertus est sarcophagus jam dicti confessoris, ab antea bene reclusus et seratus sigillatusque sigillo majori bon. mem. D. Eberh. episcopi IX (alias X) Babenhergensis ecclesiae.»

27. In quo quidem sarcophago inventae sunt reliquiae, quasi totius ejusdem corporis sacri ossa [Col. 0022B] veneranda, praeter caput, quod in alia theca deaurata reconditum veneratur. Ipsi vero de sano consilio, diligenti adhibita custodia, tantum mandibulam, brachium et duas costas cum parvis aliis ossibus praedictarum reliquiarum, foris honorabiliter recondendas, bonaeque custodiae mancipandas reservarunt, non tamen sine rationabili causa specialique devotione. Tandem ipsas reliquias S. Henrici in eodem sarcophago diligentissime iterato recluserunt; sigillantes sigillo capituli praedicti, quo ipsi domini utuntur ad causas. Inventae fuerunt pro tunc per eosdem dominos canonicos praedictos duae veteres schedulae, interiori thecae affixae, quarum una haec scripta continuit: D. Eberhardus primus hujus Babenbergensis ecclesiae episcopus praescriptum S. [Col. 0022C] Henricum Imperatorem tumulavit: Egilbertus nonus Babenbergensis episcopus canonizavit ipsum S. Henricum (nempe per Eugenium III Papam) et Eberhardus Dux Bavariae, decimus episcopus Babenb. transtulit praefatum patrem et fundatorem ecclesiae S. Henricum sanctisque locis venerandum commendavit anno Dom. MCXLVII, die XIII Julii, praesentibus ibidem venerabilibus principibus ac dominis D. Eberhardo Salzburgensi archiepiscopo et Hartmanno Brixiensi episcopo, cum multis aliis religiosis fidelibus ac Deo devotis.

28. Apertura sarcophagi requirenda est in posteriori capite sub tergo imaginis beatae Mariae Virginis, ubi scripta sunt haec verba: AUREA PORTA COELI. [Col. 0022D] LOCATIO RELIQUIARUM IN FESTO S. HENRICI AD SARCOPHAGUM SUUM. Pergit deinde scriptor Catalogi enumerare insignes aliquot Bambergenses reliquias, eo ordine quo ibidem in templo cathedrali dispositae sunt. «Caput, inquit, S. Henrici in medio locatur ante sarcophagum, ad altare sanctae Crucis, versus Orientem: a dextris exeundo e choro S. Petri, caput sanctae Cunegundis, et imago beatae Mariae Virginis. A sinistris S. Margaretae et caput S. Kiliani: a dextris exeundo a choro S. Petri, caput S. Theodori et sancti Dionysii; et versus Orientem caput argenteum. A sinistris cap. sanctorum Cosmae et Damiani, et caput argenteum: versus chorum S. Petri, caput S. Ottonis, et caput S. Pii papae et martyris.» Sequitur in charta Gamansiana miraculum [Col. 0023A] de restitutione in integrum imaginis Crucifixi eburnei, qui e longinquis terris a S. Henrico Bambergam comportatus, et fulminis ictu in frusta minutissima collisus et contritus fuisse dicitur die X Maii 1515 (annum 1516 notat continuatio Hofmanni apud Ludwig.). Utcumque id factum fuerit, ad rem nostram propius spectant quae de hac proprie dicta sacrarum reliquiarum translatione subjungit citata charta in hunc modum:

29. «Anno Domini MDXIII, Indict. 1, die 11 Septembris, sarcophagi antiqui sanctorum Henrici et Cunegundis fundatorum aperti sunt in corpore ecclesiae, retro altare S. Cunegundis, per reverendissimum nostrum dominum praenominatum de Lymburg, propter novam sepulturam praefatis sanctis [Col. 0023B] patronis ex marmore sculptam: in quo sarcophago antiquo reperta fuit vetusta capsa unica in qua erant pulveres de corpore S. Henrici, pars una de scapula seu spatula ejusdem, cum quibusdam de corio et serico, in quibus involutum fuit corpus S. Henrici. In sarcophago S. Cunegundis inventa est capsella aenea in qua inclusae fuerunt reliquiae de corpore S. Cunegundis, duae costae cum quibusdam aliis reliquiis ejusdem. In utroque sarcophago collecti sunt pulveres de corporibus amborum; quae reliquiae cum honore et reverentia in capsis suis ad magnam sacristiam sunt deportatae per praefatum D. Georgium episcopum, D. Casparum suffraganeum ejusdem, et D. Joannem abbatem coenobii S. Michaelis Montis monachorum. Expost praedictae reliquiae [Col. 0023C] in quatuor novas capsas sunt divisae, die IX mensis Septembris, die videlicet translationis S. Cunegundis, non sine dispositione divina, ad novum sunt sarcophagum deportatae atque reverenter impositae et inclusae per D. Georgium episcopum et D. Casparum suffraganeum, praesentibus ibidem D. Joanne abbate de Bantz; D. Georgio Stiber, decano eccl. Cath., D. Wilhelmo Schengk Barone de Limburg, cantor; D. Leonardo de Eglofstein doctore, Scholastico; D. Sebastiano de Kungsperg, cellerario, et aliis canonicis capitularibus dictae Babenbergensis ecclesiae, astante clero et populo, quantum basilica cathedralis capere poterat.»

30. Atque haec penultima est sacrarum S. Henrici reliquiarum solennis tranlsatio; nunc caetera subjicio [Col. 0023D] quae in eadem Gamansiana charta colliguntur. «Scriptura haec in pergamenea schedula reposita est ad plumbeam capsulam. In isto sarcophago lapideo, cum sua tectura lapidea olim supra terram elevato, fuit reconditum quondam corpus S. Cunegundis virginis et Imperatricis, ante translationem ejus. Nunc, propter structuram et erectionem novi sarcophagi, ut hodie cernitur, fuit hic sarcophagus sub terra reconditus S. Henrici confessoris et Imperatoris, ac hujus ecclesiae fundatoris.» Est quod ad claritatem hic desideres. «Porro altare S. Cunegundis quod nudius demolitum et confractum est, innovatum et erectum fuit, et per D. Casparum suffraganeum, die eodem post reliquiarum impositionem, [Col. 0024A] consecratum fuit, praesentibus adhuc omnibus jam supra nominatis. Atrium ante ecclesiam Babenbergensem, a porta Adae et Evae usque ad portam gratiae, eodem anno jam supra, lapideo pavimento stratum, ac muro pectorali cavatis lapidibus artificio magistrali per gyrum ac formam coronae circumdatum fuit, ne effunderetur ibi sanguis innoxius labente aliquo.» Hactenus charta, pro coronide adjungens quae habes apud Hofmanni continuatorem, col. 242. Alia religiosi cultus argumenta prosequamur.

31. De reliquiis et sacris Bambergensibus monumentis [Col. 0024B] ac cimeliis, cum, praeter ea quae ex Hofmanno et schedis Gamansianis jam proxime data sunt, nihil ad manum esset, ad fontem ipsum recurrendum censui, unde certius et securius quam ex iis quae Ludwigius vulgaverat, edoceri possem. Nec sane concepta spe frustratus sum, nam ope et praesidio R. P. Nicolai Pottu, Collegii nostri istic Rectoris, multa erudite suggessere nobilis, clarissimus ac consultissimus dominus Joannes Franciscus Xaverius Eppenauer, eminentissimi Electoris Moguntini et Episcopi Bambergensis archivarius, ut vocant; ac Adm. R. P. Dom. Otto Schugentes, Ordinis S. Benedicti ad Montem S. Michaelis, antiqua sua benevolentia, collatisque ad Acta S. Ottonis illustranda [Col. 0024C] pluribus olim suppetiis, notus et amicus, quorum subsidiariis manibus adjutus, nonnulla hic parato jam commentario inserere licuit, quae alias omnino praetereunda fuissent. Accessere a munificis sanctissimi patroni ac fundatoris clientibus necessaria ea auxilia, quibus istic delineata, hic vero in aes incisa sint varia, quae proinde omnium oculis et piae curiositati exponi potuere.

32. Ut ordine singula digerantur, ab iis incipio quae sacras reliquias propius spectant, easque primum partes quae aut in ipsa cathedrali ecclesia, aut in aliis Bambergensibus templis religiose asservantur. Jam proxime notavimus, in prima sacri corporis elevatione et exaltatione, sejunctum a reliquo corpore honorandum verticem, piorum cultorum [Col. 0024D] venerationi exponendum, ut praecedenti paragrapho etiam indicatum est. Sic ipsum describit Clar. Eppenauer, ut secundum decentem proportionem capiat coronam imperialem argenteam deauratam, gravem, gemmis orientalibus multis magnisque exornatam, aureisque hinc inde cimeliis circumdatam, cujus linea diametralis sit octo pollicum unius pedis, altitudo propemodum sex, unde facile colligatur magnitudo capitis, quod eo modo coronatum detineri ait, in pomo imperiali dextrae imaginis argenteae humanam staturam umbilico tenus adaequantis: Quam Romanae, infra exhibendae, non multum absimilem concipio, nisi quod in illa brachia exprimantur. Ex delineata corona de ejus pretio et elegantia statues, ridebisque cum Bambergensi, [Col. 0025A] binas illas ex S. Michaelis a Ludwigio sic exhibitas, ut alteram in solemnibus, alteram in quotidianis usitatam comminiscatur, cujus rei nec umbram [Col. 0026A] subesse mihi testatus est Schugentius. Sola hujus nostrae delineatio ad me missa est, quam satis feliciter excusam repraesento.

[Col. 0025B] 33. Reliquias alias his ferme verbis descripit Eppenauer: Mandibula cum dentibus, inclusa thecae ex deaurato argento, decorata est octo pretiosis lapidibus; nonus in vertice est saphhyrus magnitudine adaequans duos pollices. Guttur similiter ita inclusum asserit crystallo diaphana, sed absque lapidibus pretiosis. Est in monasterio S. Michaelis, in quodam reliquiario ligneo, parva aliqua particula ossea de S. Henrici corpore. In monasterio Bambergensi S. Annae RR. PP. Minorum Ordinis S. Francisci Seraphici, in ambobus lateribus tabernaculi summi altaris, asservantur duo maxima ac integra ossa duorum pedum S. Henrici, quorum singula in longitudine adaequant unum pedem et decem ferme pollices; manifestum indicium, inquit, magnae, ut [Col. 0025C] supra dictum, staturae, ita ut ea proxime accedat ad pedes omnino septem. Haec Eppenauer, ex quo discere non licuit quo tempore ossa illa bina e tumulo extracta sint; infra patebit inde acceptas esse Romanas reliquias, de quibus brevi agemus. Nihil hic de «brachio et duabus costis cum parvis aliis ossibus, quae foris honorabiliter recondenda» desumpsit Lambertus episcopus anno 1380; ast inde fortasse reliquiae istae processerint, de quibus agemus paragrapho sequenti.

34. Neque vero praetereunda sunt sacra alia cimelia sanctissimi Bambergensium patroni, ibidem religiosissime custodita. Praecipua duo sunt, nempe [Col. 0026B] crux celeberrima, quam vidisse se testatur Henschenius ad Acta S. Cunegundis, quaeque in Monte monachorum seu ad S. Michaelis recondita est; item mantum, ut ibi appellant, seu pallium, mirabili artificio elaboratum, in sacrario ecclesiae cathedralis depositum: quae in appendice post Acta, singulari explicatione, qua poterit diligentia, illustrabuntur. Porro Henriciana alia quatuor manta seu pallia serica caerulei coloris, quorum unum per totum magna cruce exornatum est, refert Eppenauer; atque item «ensem S. Henrici proprium, bissecantem, sine vagina tamen, ad initium saeculi proxime elapsi, noviter consecrato domino episcopo Bambergensi Joanni Godefrido ab Aschausen Augustae a domino episcopo Augustano liberaliter datum, habentem [Col. 0026C] manubrium ellypsiforme ex crispato ligno buxino, longum tribus fere pedibus, latum sesquipollice.» Habe et reliqua ejusdem Clar. Archivarii verbis:

35. «Est, inquit, cuspis ferrea bissecans, tamquam pertinens superstes sui (S. Henrici) militaris vexilli, longa duobus pedibus cum dimidio, lata pollicibus duobus. Cuspis item similis vexillaris minor, longa uno pede, lataque ultra unum pollicem, quae ex traditione a S. Georgio, ipsi S. Henrico, ad devincendos paganos, miraculose obvenisse dicitur. Exstat denique ensis quidam brevis cum vagina vili, cinguloque appenso, una solum acie, manubrio angulari eburneo, circumcincto parvo annulo argenteo [Col. 0027A] ensem versus, cui nitido graphio insculpta sunt quatuor signa Evangelistarum. Pie creditur nunc ensem instrumentum esse martyrii S. Adriani, quod longum in totum uno pede cum septem pollicibus, latum autem pollice uno et quarta parte.» Hactenus relatio, in qua id postremum notatur: asservari ea omnia in tholo quodam ecclesiae cathedralis, «quae venerationi publicae plurima ex parte diebus festivis ad altare S. Chunigundae, tumulo proximum, exponi solent.» Sunt et libri sacri, ut Missales, Graduales, et id genus alii, pretiosissime cooperti, picturisque suis ornati, qui a sanctissimo patrono, ecclesiae a se fundatae, relicti dicuntur, cum ipsa Cruce postmodum exhibendi. At jam tumulus ipse, utpote patentissimum utriusque sanctissimi conjugis cultus [Col. 0027B] argumentum, paulo attentius inspiciendus est, ipsiusque laudati jam toties Clar. Viri calamo describendus.

36. Repetenda hic paucis, saltem in memoriam revocanda, quae paragrapho praecedenti ex chartis Gamansianis fusius dicta sunt de primo «marmoreo qualicumque monumento» per Eberhardum II episcopum Sancto tamquam populari erecto; tum vero de «nova sepultura» anno 1513 «ex marmore sculpta,» ad quae non satis adverterunt qui, ex nescio qua traditione, persuasum habuere idem hodie monumentum Henricianum exstare quod olim Sancto erexisse dicitur Eberhardus II, quodque antea in medio navis ecclesiae cancellis ferreis circumseptum fuit, tandem in choro S. Georgii aliquot [Col. 0027C] gradibus exaltatum. Haec praepostere circumferri satis observaveram, certius vero me docuit laudatus R. P. Rector, ex inscriptione Germanica, in archivo reperta et sic latine versa: «Sciendum est quod marmoreus tumulus, qui in ecclesia cathedrali supra sepulcrum S. Henrici et S. Cunegundis visitur, constructus et clathris ferreis munitus fuerit anno MDXVIII, qui annorum numerus infra in pede tumuli expressus est.» Eam notam modo abesse nil mirum est, cum basi novae impositus sit tumulus hodie restauratus. Scripturam autem Germanicam pro anno 1513 perperam expressisse annum 1518 probat jam citata Gamansii charta, cui similem, recentissime repertam, submisit sedulus Collaborator, dum haec praelo subjiciebantur. [Col. 0027D] Diversitates inter utramque schedam tanti non sunt ut notari mereantur; nec vero, typis jam compositis, notari potuere.

37. Praeclarissimo novo operi immortuus est munificus hodiernae sepulturae restaurator, Melchior Otto episcopus, e vivis ereptus anno 1653, sed prius destinatis ad rem totam consummandam necessariis subsidiis, quae proinde soli ipsi adscribitur, ut ex inscriptionibus mox referendis apertissime datur intelligi. Postremam igitur illam sacrarum utriusque sanctissimi conjugis, in amotum e media templi navi restitutumque in choro S. Georgii marmoreum tumulum, reliquiarum translationem seu transpositionem solennissime demum et festivissime peregit ejus successor Philippus Valentinus Voit a [Col. 0028A] Reinech, IX Septembris 1658, invitatis ad insignem celebritatem suffraganeo Herbipolensi, abbatibus quatuor Bambergensibus, ac parochis circumquaque ad quatuor milliaria dissitis; quibus praesentibus sacras reliquias imposuit ac inclusit, die festivo per totam dioecesim indicto, quem dictus suffraganeus pia non minus quam eleganti ad confertissimum populum dictione panegyrica in laudem SS. Henrici et Cunigundae directa honoravit, sub themate: «David et omnis domus Israel ducebant arcam testamenti Domini in jubilo et clangore buccinae, II Reg. VI vers. 15.» Exstat de hac re transmissa ad me ex archivo Bambergensi inscriptio litteris majusculis expressa, quam hic reddo. «Anno D. MDCXLIX, 2 Septembris, jussu Reverendissimi [Col. 0028B] et Illustrissimi principis ac D. D. Melchioris Ottonis, SS. Henrici et Cunegundis sepulcrum marmoreum e media navi ecclesiae ad chorum D. Georgii, velut locum magis conspicuum, fuit translatum: sacrae vero reliquiae, quatuor ligneis arculis occlusae, in sacristia tantisper servatae, donec Reverendissimus et Illustrissimus princeps ac D. D. Philippus Valentinus easdem, huic tumbae honorifice insertas, cura sumptuque magnifico, assistentibus D. D. Francisco Conrado a Stadion praeposito, Georgio Henrico a Kunsberg decano, Joanne Philippo ab Egglofstein decanatus coadjutore, Martino a Seckendorff seniore, nec non Suffraganeo Herbipolensi, quinque abbatibus ac caeteris capitularibus, clero populoque universis, summa cum religione, [Col. 0028C] instituta ad hoc per urbem processione solenni, curaverit transferri, et hocce renovato marmore recondi MDCLVIII, die Septembris nona.»

38. His de ultima illa sacrarum exuviarum translatione praemissis, tumulum ipsum sic divisum exhibeo ut partes singulae oculis pateant, adjectis dimensionibus ab Eppenauero mecum communicatis, quas ejus verbis, quemadmodum et caetera eo spectantia, describo. «Longus est, inquit, septem pedibus ac undecim pollicibus (unius pedis Noribergensis in duodecim pollices divisi), latus tribus pedibus et 2 pollicibus; altus vero quatuor pedibus ac 5 pollicibus. Continet exterius historias quinque, quas superne concludit tegumentum cum delineatione num. I, prae se ferente sanctos Heinricum et Chunigundam, [Col. 0028D] justae staturae humanae, artificiosa sane manu statuarii illo saeculo.» Quaerimus qui certo statuat utrum saeculo XII, an potius XVI elaboratae sint. «Amborum Sanctorum pedibus ibidem substrati jacent duo leones gentilitii, quorum prior in dextera S. Chunigundae, praeter rhombos habet duos coronatos parvos leones, sinister vero praeter rhombos, ducatum Bavariae involventes, duas bicipites aquilas, non coronatas, quae duo insignia optime aeri incisa exhibet P. Raderus in sua Bavaria sancta, volumine 1, fol. 103 verso.» Utique; at quae inde se confecisse existimabat Raderus, melius alibi revocanda censuit; ut ex appositis istic insignibus nihil concludi posse fateri compellamur.

[Col. 0031A] 39. Neque inter historias istas anaglyphice ibi effigiatas, desunt quae exactae veritatis limam subire refugiant. Earum prima sub num. 11, in facie anteriori, navim ecclesiae cathedralis respiciente, refert obitum S. Henrici, relictam virginem indigitantis, quam et paulo elegantius expressit Raderus, nosque ab obtrectatorum calumniis suo loco vindicavimus. Non ita placet, quae in facie laterali bilancem repraesentat, praeponderantemque calicem, de qua historia candide pronuntiat Eppenauer, «aevi sui simplicitate potius gaudere quam acribia theologica,» uti et nos alibi satis explicuimus. Proxima, in eodem tumuli latere, satis rudi minerva exhibet liberationem miraculosam a calculo, ope S. Benedicti in monte Casino, de cujus [Col. 0031B] adjunctis suo loco etiam actum est. In altero tumuli latere, sub num. III, vomeres ignitos illaesa calcat S. Cunegundis, cujus etiam rei vividior imago est apud laudatum Raderum. Ultima demum in eo versatur ut memoriam renovet miraculosae distributionis mercedis diurnae pro mercenariis incumbentibus fabricae S. Stephani, e scutella, in qua pecuniam S. Imperatrix pro solutione exponere consueverat, de qua videndus Henschenius ad III Martii, Commentarii sui § 4, n. 25. Reliquum verbis Eppenaueri absolvo.

40. «Finit dictas quinque historias tumuli inscritio D. Episcopi Bambergensis Melchioris Ottonis, in facie ultima sub num. III orichalceis inclusa cimeliis, vel potius tabulis, quae summum altare chori [Col. 0031C] S. Georgii martyris respicit, his verbis:

In facie A

GLORIA HAEC EST OMNIBUS SANCTIS EJUS.

In facie B

D. O. M. HUMANI GENERIS REDEMPTORI JESU CHRISTO; HUJUS ECCLESIAE FUNDATORIB., TUTORIB., PATRONIS, DIVIS HENRICO ET KUNEGUNDAE CAESAREIS ET VIRGINEIS CONJUGIBUS ARAM, TROPHAEUM, MONUMENTUM SACRAVIT, EREXIT, POSUIT M. O. E.

Suntque merae literae majusculae quarum tres ultimae [Col. 0031D] designant Melchiorem Ottonem Episcopum.» Superest ut de Officiis ecclesiasticis paucula subjungamus.

41. Variis diebus variisque Officiis, pro recepto particularium ecclesiarum ritu, S. Henrici festivitatem olim celebratam fuisse supra indicavimus; neque singula recensere modo juverit, dum in Romano Breviario pro tota Ecclesia hodie praescriptum est, relatumque Sancti nomen in Martyrologium XIV Julii, atque ob dilatum praedictum Officium, sequenti die XV denuo signatum, tametsi neutro die ipsum obiisse supra ostenderimus. Quae sanctis conjugibus, ad exemplum SS. Apostolorum Petri et Pauli, communia sunt, jam olim explicuit [Col. 0032A] Henschenius in Comment. praevio ad Acta S. Cunegundis, num. 9, nonnulla istic adducens ex Vita, Bruxellis an. 1484 excusa, quae hic repetere, quid aliud esset quam actum agere? Inter schedas nostras exstant Mss. Officia Passavii et alibi recitari solita; ast ea auctoritatis non magnae, utpote erroribus infecta, quibus nec omnino vacuum est hodiernum Romanum, ex S. Michaelis Bambergensis, ni fallor, acceptum, in quo ad accommodum sensum reducenda sunt haec postrema primae lectionis verba: «Benedictum VIII, a quo imperii coronam acceperat, profugum excepit, suaeque Sedi restituit:» uti et illa in lect. 2: «Pannoniam adhuc infidelem, tradita Stephano regi sorore sua in uxorem, eoque baptizato, ad Christi fidem perduxit.»

[Col. 0032B] 42. Etenim vel in hypothesi quod Benedictum VIII profugum susceperit S. Henricus, quod mihi necdum verosimile est; in ea, inquam, hypothesi proprie dici non potest suscepisse ipsum profugum «a quo coronam acceperat;» supponitur enim fugisse Benedictus an. 1012, ubi Sanctus coronam primum accepit an. 1014. Stephanum porro a S. Henrico ad fidem perductum paulo latiori acceptione intelligendum est, cum is, Geiza parente jam Christiano natus, infans baptizatus sit. Et sane jam pro fide Christiana non semel decertaverat, priusquam Giselam uxorem duceret. Ad regni Hungarici conversionem non parum profuisse contractam inter sanctos affinitatem, id quidem minime dubium est, at nos hic periodos, ut jacent, expendimus. Est et Officium [Col. 0032C] S. Henrici proprium in Breviario Bambergensi, Dilingae excuso an. 1575; ast in eo nihil magnopere novi occurit, quandoquidem lectiones desumptae sint ex Anonymi Legenda, antiphonae autem, responsoria et id genus alia, aut communia ferme sint, aut eumdem fontem satis redoleant. Ponitur haec oratio propria: «Deus, qui beatum Henricum, post terrenum imperium insignitum, aethereis sedibus collocasti; tribue, quaesumus, ut quem signis miraculorum clarere cernimus, eumdem intercessorem in angustiis sentiamus:» quae accepta est ex vetusto Missali Bambergensi, unde Missam propriam ad me misit laudatus R. P. Rector Nicolaus Pottu, hic a me paucis describendam.

43. Est ea de communi Conf. non Pont., cujus [Col. 0032D] Introitus Os justi. Sequitur jam dicta oratio, cui indivulse subjuncta est propria de S. Cunegunde. Epist. Justus cor suum tradit.» Graduali peculiaris hic versus connexus: O «[ forte hoc]! totius monarchiae sceptrum regens solidum, nactus es, Heinrice, die coeli culmen fulgidum. Te rogamus in hoc die, strati flexo poplite, ut ad regnum hierarchiae ducas nos, Rex inclyte.» Deinde haec sequentia: «Laudet omnis spiritus Christum, qui divinitus coronavit gloria gloriosum confessorem, quem patronum et auctorem haec colit ecclesia. Homo vetus in peccatis primam stolam novitatis recepit cum annulo: Quisque mente puriore plaudit manu, psallit ore, digne Dei famulo. Post sex legens, dubitat Rex quem [Col. 0033A] sensum teneat oratio truncata. Sextus annus volvitur, et problema solvitur, corona duplicata. Purgatura criminis notam, virgo Virginis vindicat pudorem. Purgat adulterium, ignitorum vomerum non sentiens calorem. In Cassino monte curam Benedicti post pressuram longam sentit calculi: quem, dum nusquam sit contactum corpus, tamen inde tractum admirantur singuli. Angelus fortis militat in castris, victor victorem gloria coronans, hoste fugato. Precibus crebris instat, alienis curis vacuus, Deo vacans saepius, orbe pacato. Dum migraret ex hac vita, finem rei eremita didicit ex daemone: Nil inventum morte dignum, neque foenum neque lignum, nil hominis in homine. Talis Christo deservivit, talis Christo vivens vivit in aeterna patria servus [Col. 0033B] tuus et amicus; tua, Deus, nos Heinricus, consoletur gratia.»

44. Quae hic ad historicam veritatem satis exacta non sunt, suis locis discussa invenies. Evangelium ponitur; «Homo quidam nobilis.» Offertorium: «Posuisti, Domine.» Secreta: «Praesentia munera, quaesumus Domine, ita serena pietate intuere, ut sancti Spiritus perfundantur benedictione, et in nostris cordibus eam dilectionem validam infundant per quam S. Heinricus, confessor tuus, omnia corporis impedimenta devicit.» Communio eadem est est cum Offertorio, «Posuisti, Domine.» Completa seu Postcommunio: «Plebs tua, Domine, S. Heinrici confessoris tui se glorificatione magnificet, et, eodem semper precante, te mereatur habere rectorem. [Col. 0033C] Per Dominum.» Alia de Sancto oratio: «Adsto supplicationibus nostris omnipotens Deus, et, quibus fiduciam sperandae pietatis,» etc. Ex praedicti Missalis folio, ad me directo, patet, majoribus Teutonicis litteris satis elegantibus excusum esse, cum variis rubricis apte intermixtis, ad cujus calcem, ex temporis istius more, hujusmodi epigraphe adjungitur: «Anno Incarnationis Dominicae MCCCCXCIX, quarto Kal. Junii, liber Missalis, in laudem et gloriam sanctae ac individuae Trinitatis, intemeratae Virginisque Mariae, in civitate Babenbergensi, per magistrum Joannem Pfeyl, praefatae civitatis incolam, quam diligentissime impressus, finit feliciter.» Haec de monumentis, Officiis, veterique Missa Bambergensibus dicta sufficient; nunc sacras reliquias, alio [Col. 0033D] translatas, investigemus.

45. Ex jam deductis satis manifestum est praecipuas sacras exuvias utriusque sanctissimi conjugis Henrici et Cunegundis in ipso Bambergensi mausoleo hodiedum asservari, quanquam partes nonnullae alio ad venerationem translatae sint, quas mihi promptum non sit sigillatim enumerare. Suggerit charta Gamansiana, superius citata, anno Domini 1501, Indict. I (voluit dicere IV) die XVIII Julii factam inter Gabrielem Eystettensem episcopum et Vitum Bambergensem piam sacrorum pignorum commutationem. sic ut ille Bambergensibus donaverit [Col. 0034A] «De brachio sancti Willibaldi episcopi et confessoris, ac S. Walpurgis, ipso die consecrationis ipsius Viti:» quando «e converso idem D. Vitus de consensu dominorum capituli sui, dono dedit eidem Gabrieli episcopo de reliquiis S. Henrici petiam,» seu partem «unam;» atque «item de gutture ejusdem: item de S. Cunegunde, praesentibus ibidem venerabilibus egregiis dominis Carolo de Seckendorff decano, Georgio de Schwinburg, et Friderico de Quedwiz senioribus capitularibus et canonicis, ad haec capitulariter deputatis.» Non est inverisimile pias hujusmodi commutationes factas esse cum aliis Germanicis ecclesiis, unde ad ipsas pervenerint S. Henrici reliquiae, tametsi de iis nihil publicis tabulis consignatum comperiam.

[Col. 0034B] 46. Nihil pronius esset quam de Herbipolensibus id suspicari, nisi aliunde constaret S. Kiliani sacra lipsana Bambergae exstitisse, quin et Sanctum istum patroni loco habitum ante S. Henrici tempora, ut fidem faciunt diplomata, in quibus S. Kilianus, ipsamet S. Henrici aetate, cum S. Georgio conjungitur. Caeterum praedictis commutationibus longe antiquiorem esse oportet notabilis haud dubie sacri corporis partis translationem in Merseburg, de qua tam diserte agit Anonymus apud Gretserum, cap. 41, apud nos inter miracula num. 11, quam non diu post celebratam Sancti canonizationem accidisse qui dixerit, haud multum a vero aberraverit, cum eo ferme ordine a dicto scriptore referatur: «Tempore illo quo venerabilis abbas Merseburgensis ecclesiae Volcmarus [Col. 0034C] reliquias B. Henrici confessoris Saxonicae terrae invexit.» In Poloniam usque transiisse intelliges ex miraculis infra, num. 18. An et quo pacto perierint jam dictae reliquiae Merseburgenses, haud equidem scio; verum, ex instrumento quod ad me misit laudatus supra Clar. Eppenauer, liquido patebit reliquias alias eodem destinatas fuisse, procul dubio ut amissis prioribus substituerentur.

47. Litterae sunt Adolfi Merseburgensis episcopi, Anhaldiae principis, ad Georgium a Limburg episcopum Bambergensem, datae «die veneris infra festum S. Martini» nempe XIII Novembris anno 1517, quae latine versae sic sonant: «Nostra amicabilia officia praevia; Venerabilis in Deo Pater, imprimis dilecte domine et amice. Cum dilectio vestra, ad rogatoriam [Col. 0034D] nostram petitionem, quasdam S. Heinrici Imperatoris sacras reliquias concesserit, easdem a dilectione vestra submissas, cum veneratione, grato benevoloque animo accepimus. Et quamquam pro tam aestimabili dono, quod temporali nulli pretio aequiparandum est, nobis et ecclesiae nostrae concesso, dilectioni vestrae obstrictos nos esse profiteamur, cui tamen obligationi satisfacere in nostra potestate nullatenus est; nihilominus in ecclesiae nostrae sanctis patronis et praecipue dilecto S. Heinrico Imperatore confidimus, eos, optatam in hac temporali, et apud Deum imprimis in vita aeterna felicitatem exorando, idipsum dilectioni vestrae centuplum compensaturos.» Quamdiu thesaurus iste, a signata [Col. 0035A] fatali Lutheranae apostasiae epocha, istic in pretio et debita veneratione fuerit, haud ita promptum est investigare.

48. Persuasum habeo et alias ecclesias pretiosarum exuviarum participes fuisse, quamvis ad manum non sint instrumenta quibus de iis certiores reddamur. In ipsam Hispaniam penetrasse testes sunt collegae nostri Pinius et Cuperus, quibus bibliothecam S. Laurentii Escorialensem lustrantibus apertus est insignis thesaurus reliquiarum eo congestarum a Philippo II rege, magnificentissimi istius palatii, coenobii et templi conditore, ea occasione quam notissimam existimo. In eo sacrario repererunt ternas sacrarum S. Henrici exuviarum particulas, minores duas aliis conjunctas, partem porro [Col. 0035B] majorem ejus pellis, ad digitos quatuor in longum, duos in largum extensam; quae unde eo accesserint, in ipso Lipsanologio, seu reliquiarum catalogo, traditum non est. Monuit me etiam laudatus Eppenauer, sub regimine Reverendissimi et Celsissimi principis Petri Philippi a Dernbach episcopi Bambergensis, intra annum 1672 et 1683, ad petitionem magni ducis Etruriae, quasdam S. Henrici reliquias Florentiam destinatas esse, ast ubi eae modo expositae sint, aut quo in honore habeantur, compertum non habeo.

49. Longiorem de aliis quaquaversum transmissis sacris pignoribus disquisitionem hic non instituam; at praeteriri non potest Societatis nostrae in sanctissimum Imperatorem propensissima veneratio, qua [Col. 0035C] impulsi Patres Assistentiae Germanicae, quemadmodum Patres Galli sacra S. Ludovici regis lipsana impetraverant, post vias varias primum tentatas, tandem Serenissimi Electoris Bavariae Maximiliani, summi ejusdem Societatis fautoris et patroni, studio et auctoritate, votorum compotes facti sunt. Rem omnem promovisse et ad felicem exitum perduxisse videtur R. P. Gualterus Mundbrott, per id tempus Romae pro Germania apud Adm. R. P. N. Mutium Vitellescum Assistentis munere fungens, qui, ut apud Serenissimum Electorem gratia et favore valebat, sic eum induxerit, ut, interpositis officiis suis, a Reverendissimo et Celsissimo Francisco Bambergensi et Herbipolensi episcopo S. Henrici reliquias postulaverit, easdemque demum optato successu consecutus [Col. 0035D] sit. Serenissimi et nunquam satis nobis laudandi Maximiliani Electoris litteras nancisci non potui, verum ex ipsius Francisci episcopi responsoriis, concessi pretiosissimi thesauri testibus, porrectarum precum substantia facile colligitur: habent, ex Germanico Latine versae:

50. «Serenissime Princeps. Nuperis Serenitatis vestrae, quibus sibi aliquid de reliquiis S. Henrici, ecclesiae meae Bambergensis patroni et fundatoris, communicari cupiebat, obedivissem quantocius, si praefatae meae cathedralis reliquiae ad manum fuissent. Quae cum, ante primam hostium irruptionem, ut servarentur, necessario Villacum in Carinthia transferri debuerint, neque hactenus ob inquietam securitatem [Col. 0036A] reportari potuerint, nihilominus sedulo inquisivi num forte aliquid illius Sancti in aliis ecclesiis reperiretur; ac deprehendi tandem hic apud Patres Franciscanos fragmentum de osse femoris praedicti sancti Patroni mei, ab aliquot centenis annis summa cum veneratione in eorum ecclesia asservatum, cujus partem bonam mihi petenti donarunt, quam Patri Provinciali Capucinorum, aliis de causis eo abeunti, Serenitati vestrae offerendum tradidi: atque amice rogo Serenitatem Vestram, eam boni ut consulat, meque et ambas meas ecclesias cathedrales quavis occasione commendatas habere dignetur. Bambergae, III Novembris MDCXLI. Vestrae Serenitatis officiosissimus et obsequentissimus, Franciscus episcopus Bambergensis et Herbipolensis.»

[Col. 0036B] 51. Has ipsas reliquias ex dono Serenissimi Electoris, misit eodem anno 1641, die V Decembris, R. P. Rector collegii nostri Monachiensis Georgius Spadser Romam ad praedictum R. P. Gualterum Mundbrott, ut ex ipsiusmet epistolae tum datae verbis clarius intelligitur. Sic scribit. «Reverende in Christo Pater: Utor occasione postae Electoralis, per quam mitto R. V. particulam de osse femoris S. Henrici Imperatoris. Addo litteras Illustrissimi et Reverendissimi Episcopi Herbipolensis ad Serenissimum Electorem nostrum, quibus redditur testimonium omni exceptione majus, de iisdem reliquiis. Serenissimus Elector gratiose salutat Rev. V. eique praedictas reliquias, haud exigua sollicitudine ac labore conquisitas, per me transmittit, jubetque [Col. 0036C] Rev. V. hunc suum conatum boni consulere; sperasse se quidem aliquid majus ab Episcopo, maxime post amplissima et identidem repetita promissa, sed his pro hoc tempore debere se contentum esse, et vicissim rogare ut et Rev. V. tenuitatem hujus munusculi non aspernetur.»

52. Minime vero aspernatus est pretiossimum donum P. Mundbrottius, verum ipsas illas reliquias anno insequenti, mense Septembri, praesentavit Illustrissimo D. Joan. Bapt. de Alteriis episcopo Camerinensi, Eminentissimi Cardinalis Urbis Vicarii vices gerenti (qui postea summus Pontifex fuit Clemens X) approbandas, quod ille, omnibus rite examinatis, benigne praestitit, die VII mensis praedicti, tenore sequentium litterarum: «Universis ac singulis [Col. 0036D] praesentes litteras inspecturis fidem facimus et attestamur qualiter hodie coram nobis allata fuit, ab adm. R. P. Gualtero Mundbrott Societatis Jesu pro Germania Assistente, quaedam pars de osse femoris S. Henrici Imperatoris, pro cujus veritate et validitate ostendit nobis sufficientes attestationes: cumque nos ipsam sacram reliquiam ut veram supradicti Sancti comprobaverimus, eidem adm. R. P. Gualtero eam aliis donandi, ac in ecclesiam collocandi, ut a piis fidelibus venerari possit, licentiam et facultatem in Domino concedimus et impertimur. In quorum fidem, etc. Datum Romae, hac die VII Septembris MDCXLII. J. B. episcopus Camerinensis V. gerens.»

[Col. 0039A] 53. Obtenta ea facultate, haud diu cessatum est quin praefatae S. Henrici reliquiae in domus Professae Romanae templo, Jesu Servatori sacro, debita veneratione et cultu honorarentur. Curata mox est, aut antea fortasse jam praeparata insignis lipsanotheca argentea, qualem hic descriptam cernis, altitudine pedes circiter sex, latitudine quatuor ferme adaequantem, affabre factam a peritissimo illius temporis artifice, cui an parem modo Roma habeat, merito ambigit R. P. Franciscus Wenzel Assistentiae Germanicae hodie Substitutus, cujus curae et benevolentiae acceptas refero plerasque omnes deductas hic notitias, cum ipsa delineatione, ex qua eadem in aes incisa exhibetur, ad sancti Imperatoris gloriam, probandumque Societatis erga eum cultum et reverentiam. [Col. 0039B] Ne vero existimes minori pietate quam pretio S. Henrici memoriam istic recoli, solet quotannis lipsanotheca, recurrente anniversaria Sancti festivitate, in magnifica S. P. N. Ignatii, ardentibus plus solito cereis, ara exponi, gravioribus quibusque domus nostrae Patribus rem sacram eo die ad eam facientibus. Aliis porro per annum festivitatibus, in ara principe cum Ludoviciana collocatur, restaurata quodammodo in Urbe mundi capite utriusque sanctissimi Principis veneranda recordatione. His de cultu hactenus abunde expeditis, ad Sancti gesta eorumque scriptores gradum facimus.

54. S. Henrici Legendam ex saeculi sui, nempe XII [Col. 0039C] vel XIII, more scripsit Anonymus, qui monachus fuisse videtur; idem ille, opinor, a quo postmodum S. Cunegundis gesta memoriae commendata sunt, ad III Martii ab Henschenio illustrata: more, inquam, istorum temporum, nam particulares potissimum virtutes, munificentiam in exstruendis restaurandisque ecclesiis, miracula, et id genus alia percensuit, nullo servato rerum aut temporum ordine; alia etiam admiscens, quae ad Sancti vitam nonnisi valde remote referuntur. Vixisse ipsum saeculo XII, post celebratam S. Henrici canonizationem, atque adeo opus ipsum Adelboldo Ultrajectensi episcopo, ex monacho seu clerico Laubiensi primum consiliario et cancellario, deinde ad episcopatum evecto, et triennio post Sanctum defuncto, adscribi omnino [Col. 0039D] non posse, plane evincit Gretserus in notationibus, pag. 80, utpote cum plura commemoret quae toto saeculo S. Henrici obitu posteriora sunt. De miraculis loquitur ut de re veteri quam a majoribus acceperit, quod Adelboldo quadrare nequaquam potest. Adde quod scribat de rebus quae diu post mortem S. Adelboldi, ut de diplomate Henrici III regis, de Bullis Clementis II et Leonis IX, de quarto et sexto episcopo Bambergensi; ut dubium minime sit quin toto saeculo et amplius compilationem istam praecesserit Adelboldus

55. Praedictam Vitam primus in lucem eduxit vir clarus et saepe nobis laudandus Henricus Canisius, tomo VI Antiquae Lect., a pag. 383, ex codice Ms. [Col. 0040A] coenobii Windbergensis, sed non adeo plenam, ut ait Gretserus, atque ipse postmodum alteram reperit in monasterio Rebdorffensi, quam 1611 inter Sanctos Bambergenses edidit, collatam cum apographo Bambergensi, ex quo nonnulla auxit et emendavit, ut pluribus explicat in suis jam citatis notationibus, a pag. 79. Eadem Gretseri Legenda exstat in posthuma Surii editione, omissis tamen frequentibus illis capitum titulis, quos et ad normam nostram contrahendos censuimus. Ejusdem Rebdorffiani codicis exemplar nacti sunt Majores nostri, ex quo et ex Surio Legendam integram infra dabimus, lacunas seu hiatus ex Gretseri editione supplendo; iis in hunc Commentarium vel in appendicem rejectis quae ad historiae filum minus spectare [Col. 0040B] videbuntur, ut sunt capita 16, 17, 18 et 19, quibus non S. Henrici gesta, sed ecclesiae Bambergensis privilegia enumerantur. Totum Gretseri opus nova forma recensuit, et volumini suo de Scriptoribus Germaniae, quo potissimum continentur quae ad episcopatum Bambergensem pertinent, non ita pridem, nempe anno 1718, vulgato inseruit Joannes Petrus Ludewig, notationes singulas capitibus suis subjiciens: cujus opera uti visum non est, fonte ipso nobis aperto, ex quo purius omnia hauriri potuere.

56. Atque haec S. Henrici Legenda, ut ut imperfecta, vulgatissima hodie et notissima est, a qua proinde recedendum non fuit; quamvis et aliam repererim a sciolo aliquo non valde antiquo scriptore cum Vita S. Cunegundis conjunctam, de qua Henschenius [Col. 0040C] quoque citato superius loco meminit, ad quarum calcem adjecta est sequens epigraphe: «Ad laudem et gloriam omnipotentis Dei, gloriosae Virginis Mariae et omnium Sanctorum, finiunt feliciter Legendae sanctorum Henrici Imperatoris et Kunegundis Imperatricis virginum et conjugum, summa cum diligentia impressae in famosa civitate Bruxellensi per Fratres communis vitae in Nazareth; anno Domini MCCCCLXXXIV.» Totam legi et evolvi non semel, rudi stylo, confuse et inconcinne per capita quatuordecim digestam, cujus quis auctor fuerit ex nullis indiciis colligi potuit. Ab Henschenio notatum inveni, Nonnosium, Mompergensis coenobii custodem, Germanicam aliquam Legendam composuisse, quae eadem ipsa haec sit Latine versa. Verum [Col. 0040D] si recte Hofmannus et alii censeant, non hujus sed alterius Germanicae Legendae scriptor fuit praedictus Nonnosius, cujus fragmenta aliqua, ad me missa, reliqui operis sitim facile exstinxerunt. Ceterum Legendam istam Bruxellensem, ex Germanico versam esse, nullo prorsus argumento, imo nec indicio evinci potest

57. De ejus pretio sic statuas: eam esse, ut dicere coeperam, inconditam collectionem recentioris scriptoris, utpote qui Vincentium Bellovacensem in Speculo historiali appellet, tamquam veterem aliquem gestorum S. Henrici testem, quem floruisse et scripsisse novimus medio saeculo XIII, ut proinde saeculum verosimillime sapiat quo typis excusa est, [Col. 0041A] nempe XV. Scriptorem oppido verbosum esse, vel inde intelligas, quod in prologis consuendis paginas quatuordecim impleat, dubia et falsa multa veris admiscens. Et in ipso quidem Vitae principio labitur, dum S. Henricum concorditer a principibus electum asserit anno 1003, regnasse autem annis viginti duobus et quinque mensibus, quae et sexcenta hujusmodi, aut falsa aut perperam adornata, citatione digna non censui, nedum restitutione. Tuto dixerim, in tota ea farragine et subjunctis Officii lectionibus nihil reperiri, quod non paulo melius in vulgata Legenda explicetur, in qua eruderandae tot difficultates occurrunt, ut novae aliunde accersendae non sint. Difficultates intelligo in eo praecipue consistentes, quod, cum hujusmodi Legendae debita luce historica [Col. 0041B] careant, in eo nobis maxime laborandum sit, ut singula distinctis suis temporibus innectantur, in quibus, quoad fieri poterit, ordinate componendis, et in reliqua vitae serie dirigenda omnis conatus noster potissimum desudabit.

58. Eo nos onere liberasset Adelboldi egregia lucubratio, nisi maximam ejus partem nobis invidisset temporum iniquitas, qua male periisse censenda est, cum solum fragmentum ad nos pervenerit a Gretsero etiam inter dictos Sanctos Bambergenses vulgatum, quod unde acceperit, monet pag. 428, ubi de auctore haec ex Trithemio descripsit: «Adelboldus episcopus Trajectensis, ex monacho Ordinis divi patris Benedicti etc., vir in divinis Scripturis studiosus et eruditus, atque in saecularibus litteris [Col. 0041C] egregie doctus, ingenio subtilis, eloquio disertus, vita et conversatione praecipuus, et ob eas virtutes in curia S. Henrici Imperatoris magno in pretio habitus; scripsit nonnulla haud contemnendae lectionis opuscula, quibus nomen suum posteris notificavit. E quibus exstat Vita et gesta ejusdem sancti Imperatoris Henrici, liber unus. De laudibus S. Crucis lib. I. De laudibus quoque S. Mariae lib. I. Varios etiam sermones de laude Sanctorum edidit, et alia tam metro quam prosa, quae ad notitiam meam non venerunt. Moritur sub Conrado Imp. II, anno Domini MXXVII, Indict. X, episcopatus sui anno XXII, V Kalendas Decembris.» Haec Trithemius, inquit Gretserus, addens quod sive haec Vita sit quam Adelboldus scripsit, sive non, optandum plane ut [Col. 0041D] mutila non esset, quod et nos pridem optavimus, et vehementissime optare pergimus.

59. Adelboldi episcopatus initia clarius nobis expressere Annales Hildesemenses apud Leibnitium de Scriptoribus Brunswicensibus, tomo I, pag. 722, ubi ad annum MX sic habent: «Ansfeldus Trajectensis ecclesiae antistes obiit, cujus loco Adelboldus successit;» ex quo initio plane intelligitur quod tradit Trithemius, eum episcopatus anno XVIII e vivis ereptum, cum vitam protraxerit ad V Kal. Decembris MXXVII. Porro ex laudati Trithemii verbis haud obscure colligi videtur, exstitisse ejus tempore, eique notum fuisse Adelboldi opus, cujus apographa omnia duorum duntaxat saeculorum decursu [Col. 0042A] intercidisse haud facile mihi persuadeo. Quod si acciderit, irreparabilis est insignium Actorum jactura, eaque majus nobis sui relinquunt desiderium, quod ex solo fragmento clare perspicietur, accuratissimam esse oportere totius Vitae Henricianae seriem, si eodem ordine, methodo et diligentia ad exitum usque perducta est, ab oculato rerum omnium gestarum teste, eoque integerrimo antistite, de cujus regimine, aedificiis extructis, virtutibus et scriptis videndi Joannes a Beka, pag. 37, et Wilhelmus Heda, p. 107; potius quam Vossius, qui Anonymi opus, a Canisio editum, cum Adelbodiano perperam confudit. Frustra, ut semel dicam, a Majoribus nostris, frustra a nobis quaesita est hactenus desideratissima historia, quam si quis alicunde refodere [Col. 0042B] valeat, et nos et hagiophilos universos immortaliter sibi obstringet.

60. Quod habuit fragmentum Gretserus, primus in lucem protraxit, ex quo ipsum Scriptoribus suis Brunswicensibus accensuit Leibnitius, tomo I, a pag. 430, in Introductione submonens, «quae Adelboldo desunt, bonam partem ex Ditmaro suppleri posse, et, ubi is finit, ex variis historicis, etsi minoris ponderis, spicilegium instituendum esse, messe amissa.» Recte id quidem ab eruditissimo viro suggeritur, at non aeque pronum vel ex Ditmaro ipso centonem adornare, quem ad exactos chronologiae calculos revoces, ut pote in quibus et manuscripta et edita ejus operis exemplaria nonnunquam manifeste aberrant. Ex variis autem aliis historicis [Col. 0042C] spicilegium instituere magis etiam arduum erit, cum S. Henrici res gestas vix ipsi delibent, contenti generalioribus terminis, et confusa plerumque rerum et temporum congerie, unde non facile quis feliciter emerserit. Consulat lector eruditus proximorum saeculorum scriptores Ottonem Frisingensem, Hermannum contractum, Lambertum Schafnaburgensem, Abbatem Urspergensem, Marianum Scotum et quosvis alios, fallor ni id experiatur quod nobis evenit, nempe distractas illas lacinias difficillime ad rectam S. Henrici historiam exigendas: quibus nihil subsidii afferent Vincentius aut alii; neque Vitus ille Arnpekhius in Chronico Bajoariorum, quem novissimo Anecdotorum suorum Thesauro inseruit vir eruditissimus Bernardus Pezius, [Col. 0042D] tom. III, part. 3, a col. 157, dum in ipso principio, cap. 12, ad an. 1014, revocat quae toto citius decennio contigisse necesse est, ut caetera taceam in quibus verbosius ludit quam verius.

61. Quocumque te verteris, paria et obscuriora offendes, quae Adelboldi desiderium magis magisque accendunt. Neque vero instituti nostri est ejusmodi historias contexere, qui monumenta, uti ad nos pervenerunt, excutere soliti sumus, eaque integra reddere, debita luce illustrata. Hunc igitur in finem satis nobis hic erit, ex laudato Ditmaro, Chronico Saxonico, et Hildesemensi, aliisque scriptoribus, temporum seriem ad chronologicos calculos, pro more nostro ita reducere, ut quibus ad scribendum [Col. 0043A] otium et ardor accesserint, ad rem historice exsequendam conatus noster praeluceat. Id praecipue difficultatis in Chronicis illis Germanicis occurrit, quod uno saepius, imo et pluribus annis ab invicem deflectant, ut in Adelboldo, Ditmaro, Chronographo Saxone, Annalibus Hildesemensibus et aliis evidenter patet. De ea re periculum facere plane obvium est, si Adelboldum, Chronographum Saxonem et dictos Annales cum Ditmaro contuleris: illi enim primam S. Henrici in Italiam expeditionem disertis terminis anno 1004 innectunt, quam Ditmarus, non minus expressis verbis anno sequenti 1005, cum plerisque aliis scriptoribus, quos moderni passim cum Baronio sequuntur, consignat, in qua tamen parte Ditmarum omnino deserendum existimamus, [Col. 0043B] quemadmodum infra paulo fusius et clarius demonstrabitur.

62. Ut autem intelligas quam imperfectus hodiedum maneat Ditmarus, etiam prout a Leibnitio non ita pridem editus est, et Ditmari restituti appellatione ad splendorem donatus, ex iis patet quae noster Janningus paucis indicavit tomo VI Junii pag. 38, quibus haud pauca alia similia observata annotataque reliquit; quae omnia tametsi ab editore Leibnitio emendata fuissent, neque sic tamen facilis pateret aditus ut ex Ditmaro continuaretur recta S. Henrici historia, nisi quis prius in eo sedulam operam ponat, ad Chronicon istud in capita sua, paragraphos et numeros dividendum, eamque eperosiori diligentia lucem affundendam, quo singulorem [Col. 0043C] amorum periodi inter se recte et apposite distingantur; sicque a multis confusionibus, et hinc inde erroribus opus, caetera aestimatissimum, studiose vindicetur. Id mihi quidem post longum operis examen ita necessarium visum est, ut, nisi innumeris aliis distraherer, ab ea provincia suscipienda minime abhorrerem. Confido, aliis olus otii fore ut rempublicam litterariam tam digno munere exornent, vocarique adeo jure possit egregium Chronicon «Ditmarus restitutus et illustratus.» Sed haec obiter dicta sunto; supersunt difficultates in Anonymo explanandae, quarum nonnullas jam supra attigi, nempe circa Sancti genus, nomen, agnomen, aetatem, annum et diem obitus: paucas hic alias expediam, reliquas ad sequentes paragraphos remissurus.

[Col. 0043D] 63. Jam insinuavi non semel, multa in eo Anonymi monachi opere reperiri, quae rectius historice ordinata, et seclusis parergis accuratius digesta cuperem. Ne singula, quae sparsim satis indicata sunt et porro indicabuntur, hic ordine prosequar, non placet claudicationis causa tam longe petita, de qua superius disputavimus: neque satis verosimilia sunt quae de visione daemonum et calicis ansa memorantur, pio ferme somnio, quam sincerae veritati propinquiora, ut Bambergenses ipsi hodie non diffitebuntur, quidquid in laudato sanctissimorum conjugum monumenta expressa retulerimus. De Nonnosio item obiter dictum est: quid ipse singulare ad Sancti [Col. 0044A] gloriam contulerit, proprius explorare non licuit, defectu ipsius operis, quod sollicite custodiri intelligo: at, cum vixerit saeculo XVI, mortuus, ut ad me scriptum est, mense Februario anni 1529, facile colligitur quam in sua de sanctis Henrico et Cunegunde Germanica historia, anno, ut aiunt, 1511 edita, fidem promereri possit, in iis praesertim quae Anonymo nostro superaddenda putaverit. Alios non novimus qui de S. Henrici vita et gestis ex professo tractaverint; neque variorum fragmenta aut elogia congerere lubet, ne importunis earumdem rerum repetitionibus taedium lectori potius quam voluptatem afferamus, ad paulo utiliora festinantes.

64. Quae hic disputata sunt hactenus et porro disputantur [Col. 0044B] toto hoc de gestis S. Henrici praevio, uti vocamus, commentario, jam dudum praelo parata erant, quando in notitiam venit Vita anonyma sancti Imperatoris, Dilingae ab aliquo Societatis nostrae sacerdote typis edita, an. 1648, formis academicis. Eam ut tempestive nanciscerer, nullum non lapidem movi, scriptis in Germaniam ad amicos litteris, quibus id effectum est ut, favente semper R. P. Nicolao Pottu, collegii nostri Bambergensis Rectore, saepe mihi et merito ob navatam sedulam et constantem operam laudando, exemplar obtinuerim, de cujus auctore pauca primum subjiciam, tum de ejus instituto totiusque opusculi pretio; demum ea percurram quae ad illustranda Sancti gesta hinc inde observatu digna existimavero, ibi praesertim ubi eadem tractata sunt [Col. 0044C] quae ab Adelboldo vel Anonymo nostro, quos illustrandos suscepimus, commemorantur. Ut idea operis sub ipsum principium pateat, en ejus titulum: «S. Henricus Imperator Augustus, Bavariae dux XXXI, religionis, prudentiae, fortitudinis, castimoniae, elementiae aliisque heroicis exemplis praeclarus, admirationi et imitationi recens propositus a quodam Societatis Jesu sacerdote. Dilingae, formis academicis, anno MDCXLVIII.»

65. Anonymum scriptorem appellant Bambergenses et alii passim, nempe quod nomen in fronte expressum non sit; nam digito eum commonstrare tam facile est ut, vix lectis duabus paginis, mox deprehenderim lucubrationem esse nostri Melchioris Inchofer, origine Viennensis, in Societatem Romae [Col. 0044D] admissi an. 1607, a «multiplici doctrina» in Bibliotheca scriptorum commendati; viri, ut aliunde notum est, paulo acrioris ingenii, multi laboris ac scriptionis, at styli, ex nimia concisione, et acuminatis saepiuscule periodis nimium involuti, adeoque obscurioris, ut saltem in eo, quo de agimus, opere prima fronte satis perspicuum est. Ab ipso autem Vitam praedictam compositam fuisse, omnino liquet ex frequentibus suimet citationibus, praesertim Annalium ecclesiasticorum Hungariae, a nobis alibi citatorum, quorum volumen primum et unicum edidit Romae 1644, quo eodem anno, ad relationem amici sui Leonis Allatii, facultatem obtinuit ab Adm. R. P. Hyacintho Serrono, socii Reverendissimi Magistri [Col. 0045A] sac. P. A. S. Henrici Vitam edendi; quod cur Romae factum non fuerit, divinare non lubet: pluribus vero quaerere ad rem quam prae manibus habemus, operae pretium non esse, facile quivis intelligit.

66. Neque id explorare licuit, miseritne ipse in Germaniam ms. autographum, suppresso suo nomine, excudendum, an aliunde editores acceperint, nullaque, seu casu seu studio, facta scriptoris mentione, dedicarint ipsi nomine collegii Dilingani Illustrissimo ac reverendissimo Melchiori Ottoni, imperialis ecclesiae Bambergensis episcopo S. R. I. principi, cui vere libellus inscribitur. Utcumque id acciderit, eodem illo anno 1648, Mediolani vivere auctor desiit die XXVIII Septembris. Id miror, inter tot alia ejus opera, quae vel sub alienis nominibus prodiere, vel ab eo [Col. 0045B] praelo parata dicuntur, hoc de S. Henrico in Bibliotheca nostra praetermissum esse: an quod id ignoraverint Allegambe et Sothuellus, an quod opellam tanti non fecerint, aliis disquirendum relinquo. Equidem in toto eo opusculo nihil reperi prorsus, quod me a jam expensis, discussis, et qua potuit verisimilitudine definitis tantillum recedere compelleret. Dissentire in aliquibus haud diffiteor, ast ejus assertis nihil tribuendum censui, nisi quousque antiquorum scriptorum auctoritate nituntur. Cum igitur ex iis solis nostra deprompserimus, non video quid ejus placita ad dirimendas hinc inde controversias magnopere conducant. Ex opusculi totius instituto, quid Inchoferus voluerit, pronum erit perspicere.

[Col. 0045C] 67. Id prae oculis habuisse videtur, non ut historicum et chronologicum vitae et gestorum contextum proponeret, sed meram Legendam, cujusmodi multas postremis hisce saeculis adornatas videmus, quas non incongrue dixeris ad sanctitatem Christianam paraeneses, quibus nempe virginum exempla virginibus, conjugatorum conjugatis, viduarum viduis, atque ita singulorum ordinum hominibus apposita incitamenta exhibentur; id, inquam, prae oculis habuisse videtur, ut principibus Catholicis in tam illustri speculo eximiarum virtutum urgentes stimulos floridiori penicillo depingeret, id quod satis diserte in ipso suo titulo exprimit, dum S. Henricum, ut «religionis, prudentiae, fortitudinis, castimoniae, clementiae, aliisque heroicis exemplis praeclarum, admirationi [Col. 0045D] et imitationi proponit.» De caetero Anonymum in eo longe superavit Inchofer, quod Sancti gesta in aliquem saltem ordinem digesserit, quae ab altero plane confusa sunt. Praeterea vero ad exactiorem crisim expenderit, quae ille nonnunquam nimis credulus a popularibus traditionibus non satis apte discrevit, quemadmodum a nobis non in uno loco observatum invenies. Id ab Inchofer desidero, quod, licet scriptores nonnullos citari solitus sit, multa tamen asserat quae, an satis certa fide nitantur, non immerito dubites. Ex operis totius in capita sua divisione, nostrisque ad ea, ubi opus erit, annotationibus, clariorem ejus ideam faxo concipias.

68. De titulo, dedicatione et approbatione Romana [Col. 0046A] jam satis diximus; adjiciuntur et aliae facultates, nempe Adm. R. P. N. Mutii Vitellescii Praepositi Generalis, data Romae XII Septembris an 1644, tum R. P. Laurentii Keppler superioris Germaniae Provincialis, data Monachi XVIII Februarii 1648. En modo capitum ordinem. Primo itaque exponitur «S Henrici patria, ortus et educatio.» Haec ad nos non spectat; de aliis dictum est satis. Singulare notat Inchofer, quod natus sit Sanctus ad. CMLXXII, die VI Maii, «feria secunda.» Satis minutatim, et satis exacte; etenim anno 972, currente littera Dominicali F, sexta dies Maii incidit in «feriam secundam.» Verum de scrupulis istis nobis litigandum non est: eo vel alio die natus fuerit, ad intentum nostrum parum refert, qui Anonymo illustrando maxime insistimus, in quo [Col. 0046B] atque in Adelboldo Legenda Henriciana non a vitae sed a regni primordiis sumit exordium; unde nec ad nos pertinent sequentia capita, quorum titulos hic exponere satis fuerit. «Cap. II Henricus, a patre regimini admotus, mira prudentia et pietate rem administrat. Cap. III. Henricus, ex voto parentum se conjugio astringens, virginitatem servat.» De hac suo loco abunde. «Cap. IV. Sancti Wolfgangi et deinde Henrici senioris obitus, juniorisque successio, et pacis studium.»

69. Capitis quinti partes binas facit, alteram quod «Henricus a S. Benedicto reprehensus sit,» de qua re Anonymus nusquam meminit; neque hic noster auctorem citat, unde acceperit, quasi satis nota sit historia ex Leonis Ostiensis Canonico, lib. II, cap. [Col. 0046C] 45. In altera recte dissentit Inchofer ab Anonymo, qui celebre sancti Wolfgangi vaticinium «POST SEX S. Henrico» jam regi intimatum scribit, atque adeo diserte applicat Romanae in Imperatorem coronationi, ut proinde rem accidisse oporteat anno circiter 1007 vel 1008, uti etiam suo loco diximus, haud obscure indicantes non multum placere oraculum Anonymi modo expositum. Censerigitur, et longe rectius, Inchofer, «S. Henrico in Italiam ituro cum Ottone, anno CMXCVI regnum mirabiliter a S. Wolfgango praedictum.» Audiamus ejus verba pag. 22: «Qui id, inquit, post adeptum regnum ad imperium referunt, non considerant, nihil opus fuisse conjectare; quid enim praeter spem magni, coronato jam Regi et Caesari, tam involute imperium portendere? Ipse diem [Col. 0046D] sumpsisset qui inauguraret: sed enim nulla propinqua spe, rege Ottone adhuc vita, aetate et fortuna florente, et qui propediem in urbe Imperator dicendus erat, regnum Henrico praedicere, nisi ejus nutu, qui tempora in manibus describit, Wolfangus non potuit.»

70. Quae capite VI memorat de Electorum determinatis suffragiis a Gregorio PP. V et Ottone III certa lege circumscriptis, saltem in S. Henrici electione adhibitis, fatemur nos pro eo tempore admittere non posse, ut contra Hofmannum aliosque satis explicuimus, ostendentes Sanctum haereditario successionis jure imperii culmen consecutum. De septemvirorum electorum origine mentem suam nostramque [Col. 0047A] exposuit Henschenius in Commentario ad S. Heribertum. XVI Martii, num. 7. Capita VII et VIII ad nos etiam non spectant; quibus, ut iterum dicamus, soli Adelboldus et Anonymus illustrandi sunt; ab illo autem accurate describuntur quaecumque habet Inchofer capp. 9, 10, 11, 12 et 13, ut iis hic enumerandis supersedeamus. Est et pars cap. 14 ex Adeboldo desumpta, cui adjungit «ecclesiarum in Germania reformationem,» item «Polonicum et Flandricum bellum,» quae nos temporibus suis ex Ditmaro et aliis innectere conati sumus. Cap. 15 monasteria et templa fundata vel ornata, ac Bambergensem civitatem in episcopatum evectam prosequitur; et de hac quidem erectione satis apposite disputat: neque negaverim parthenonibus Neoburgensi, et Nunburgensi [Col. 0047B] apud Salisburgum multa a Sancto collata, quamvis hic a temporum serie scriptor exorbitet: verum quod, pag. 65, anecdotum miraculum tradit de S. Erendrudis cinere annulo concluso et collo suspenso, ut ut negandum non censeam, mirari certe liceat nihil huic rei affine occurrere in ipsis Sanctae Actis, tomo V Junii illustratis, a pag. 580; certe fidem liberare debuit Inchofer, praestito assertae rei vadimonio.

71. Non magis ad temporum rationem attendit, dum capiti 16 hunc titulum praefixit: «Henricus Cunigundem reginam adulterii insimulans, innocentiae miraculo corrigitur.» Res ipsa ab inimicorum obloquiis satis vindicata est; at quo potissimum tempore contigerit, fateor me necdum certo deprehendere potuisse. [Col. 0047C] In ejusdem fide relinquo quidquid cap. 27 de Gunthero ejusque cum S. Henrico gestis collegit. Multa connectuntur cap. 28, quae a nobis paulo ordinatius distincta sunt. Minus etiam placet caput 19, ubi Benedictum VIII in Germaniam deducit, ut Henricum adversus seditiosos invitet, et nescio quod exortum schisma componat, de quibus quid sentiamus habet § 12, num. 128. Capite 20 agitur de prensato monachatu Cluniaci et Virduni, quae ut ab Henrici sanctitate aliena non sint, nobis sufficiunt ea quae ab Alberico narrata retulimus. Cap. 21, inter alia mentem suam aperit Inchofer circa «prodigiosam victoriam S. Henrici auspiciis a quibusdam attributam,» unde non parum elucidari possunt quae nos suo loco conjectavimus occasione famosae istius [Col. 0047D] pugnae ab Anonymo commemoratae cap. 4 quam, studiose a Ditmaro praeteritam, necdum nobis suaderi patimur. Ex cap. 22 notanda praecipue Popponis abbatis Stabulensis monitio, qua S. Henricum a spectandis histrionicis et gladiatoris ludis averterit, dum iis Neomagi curiosius spectandis attenderet. Et hoc et id genus facta alia scriptorum auctoritate corroborari merebantur.

72. Sequitur, cap. XXIII, adventus Benedicti VIII in Germaniam, qui tanto majori scriptorum veterum fide nititur, quanto debiliori subsistit incerta ejusdem Papae prior in imperium peregrinatio, dicam an fuga supplex ad S. Henrici auxilium. Cap. 24 explicatur reconciliatio cum S. Heriberto Coloniensi, [Col. 0048A] ejusque (cap. 25) praedictio de obitu S. Henrici, aliaque ad ipsos spectantia, quae in S. Meinwerci Actis fusius commemorantur, non item vaticinium ipsum, quod retulit Rupertus Tuitiensis in Heriberti Vita, cap. 8, num. 31, ad XIV Martii, pag. 488, his verbis: «Noveris enim quia, post obitum meum, trium non peraget annorum curriculum:» atque vixit S. Henricus usque ad XIII Julii anni 1024, obiit S. Heribertus XVI Martii 1021: nodum vidit Inchofer; quem ut solvat, cogitur S. Heriberti obitum, contra historicam veritatem reducere ad annum 1022; in quo eum plane falli credimus: utrum vero vaticinium recte istic expressum sit, non est nostrum dirimere; abest certe ab Actis quae hic illustramus. Capp. 26, 27, 28 et 29, multus est in commemorandis adjunctis [Col. 0048B] ultimi belli Italici, quae non magis ad nos pertinent, aut certe in serie nostra chronologica abunde relata sunt; uti et congressus cum Roberto rege Franciae, quem describit cap. 30. De gestis vero (cap. 31) inter SS. Henricum et Meinwercum, videnda in hujus Actis assignata alibi capita.

73. Subjungitur piissimus sancti Imperatoris obitus, cap. 32; at mire res et verba torquet Inchofer, ut in definiendis diversis vitae Henricianae periodis calculos subducat, aberrans in plerisque. Demus ejus verba: «Vixit ante regnum annis triginta; regno duodecim et menses quinque; imperio decem, totidemque dies supra menses quatuor; Deo et sibi annos, si tres cum diebus viginti menses demas, tres supra quinquaginta; mortuus anno undecimi saeculi [Col. 0048C] vigesimo quarto, feria secunda.» Primo et ultimo calculo lubens assentior: cetera vere et clare expressisset, dicendo, «vixisse» sanctum «regno» a VI Junii 1002 usque ad XIV Februarii 1014, quo intervallo fluxere anni non plus undecim, menses octo et totidem dies. «Imperio» seu Imperatoris titulo gavisus est a XIV Februarii 1014 usque ad XIII Julii 1024; unde exsurgunt anni omnino decem, menses quinque, minus unico die: ad tres autem supra quinquaginta vitae annos, cur solum, «menses tres cum diebus viginti» nobis demi velit Inchofer, prorsus non capio; meminerit nativitatis epocham a se superius fixam esse anno 972 «die VI Maii feria secunda,» inde digitos consulendo numerandoque, inveniet completissimos vitae annos duos supra quinquaginta [Col. 0048D] excurrentesque menses duos cum diebus septem, ut ferme menses decem demendi sint. Sed de his satis dictum superius § 2.

74. Supersunt capita quinque, nempe 33, ubi, nisi vehementer fallor, fabulis accenset Inchofer «occursum daemonium ad exsequias,» sive ad extremam Sancti morientis luctam, «et accusationem apud tribunal Dei;» quibus adde praeponderationem calicis S. Laurentii, et similia, quae in loco diximus, pio boni ac simplicis eremitae somnio quam veritati historicae magis affinia, nec ulla vetustiori auctoritate suffulta; quaeque fortasse, poetica libertate apictoribus sive sculptoribus symbolice adumbrata, qualium nimis quam obvia sunt, veram subinde, pro [Col. 0049A] saeculorum istorum captu, induerint historiae faciem, dignam quae in ipso sanctorum Henrici et Cunegundis mausolaeo repraesentaretur. Cap. 34, recitantur «publica» nonnulla «pietatis et religionis monumenta posita, aliaque pia opera ab Henrico gesta;» quae omnia, uti «et illustria miracula post mortem» a Sancto «patrata,» ejusdem factae «apparitiones,» canonizationis diploma ab Eugenio PP. III. concessum, caeteraque tribus ultimis capitibus collecta, paulo uberius a nobis propriis suis locis relata et explicata sunt. Atque haec de Inchoferi opere dicta sufficiant, nos exorsum deductumque pridem Commentarii nostri filum sequentibus paragraphis ordine exhibebimus, ubi ea praemiserimus quae ad praecipuam Sancti laureolam vindicandam paulo accuratius [Col. 0049B] examinari et nervosius confirmari merentur.

75. Quamquam superius dixerim multa esse quae in Anonymo «Vitae S. Henrici» scriptore non omnino admittenda censeam, illud certe suggillari non patior, quod habet cap. 21 et 27, unde praecipua sanctissimis conjugibus «Henrico et Cunegundi,» eaque constantissima fuit a tot saeculis gloria, quod intemeratam illibatamque virginitatem tumulis ambo et coelo intulerint. Priscas naenias et veteres heterodoxorum satyras adversus continentiae miraculum spareas hic nec appellandas nec refutandas suscipio; non calumniis aut dicteriis sed argumentis certandum est, recentiores aggredior. Eam historiae partem immerito [Col. 0049C] vellicavit Leibnitius, Introductionis suae ad Scriptores Brunswicenses § 30, his verbis: «Magnum virum fuisse (S. Henricum) et probum, dubitare nos gesta non sinunt, virginitatem voluntariam in matrimonio cum Cunegunde conjuge coluisse posteriores tradiderunt, coaetanei nec minimum hujus opinionis vestigium exhibent, ut adeo magnopere ei fidi non possit. «Laudat Leibnitium Struvius eique subscribit, pag. 388; utrumque convenio. Et quidem manifeste liquet rem illam satis perfunctorie a Leibnitio delibatam, ut qui S. Henrici canonizationem perperam tribuit Innocentio III, ut forte ea ratione pontificium de servata virginitate testimonium ad saeculum XIII removeat, verum jam supra ostensum est, totis fere sexaginta annis citius, nimirum anno [Col. 0049D] 1145 coelitum honores consecutum sanctum Imperatorem.

76. At «coaetanei nec minimum hujus opinionis vestigium exhibent.» Quaero, quos coaetaneos hic appellare possit Leibnitius? Adelboldum forte? Ast istius operis solum fragmentum superest. Ditmarum? Scivit vir eruditissimus totis sex annis Henrico praemortuum esse, neque adeo rem, quoad Sanctus vixit, ignoratam, in ejus notitiam pervenire potuisse, quam sub extremum vitae articulum primum patefecit. Alios coaetaneos scriptores non facile quis produxerit. Si ad proxime sequentes chronographos Ottonem, Hermannum, aliosque alibi nominatos provocet, facit Sancto injuriam, quod iis arbitris res [Col. 0050A] Henricianas definitas velit, quas illi vix primis, ut est in proverbio, labris degustarunt. At enim de ea re tacet Chronographus Saxo, tacent Annales Hildesemenses. Utique: sed scriptorum istorum aliorumque saeculi XII silentio opponitur positiva assertio ejusdem saeculi scriptoris, nempe Gotfridi Viterbiensis, apud Pistorium, tomo II, col. 484, cujus versus ad calcem tractatus hujus invenies. Opponitur positivissima ejusdem temporis declaratio Pontificia, in relata nuper canonizationis bulla expressis terminis testata, «in toro etiam legitimo positum S. Henricum integritatem castimoniae usque ad finem vitae conservasse:» quod certe minime declarasset Pontifex, nisi id a Bambergensibus legitime probatum accepisset. Nihil igitur obesse potest chronographi [Col. 0050B] istius et decem id genus aliorum silentium, dum istud vetustiori et probatiori assertione el ditur.

77. Si Pontificio diplomati minus fidat Leibnitius, habeo, quod recusare non possit, Leonis Marsicani, alias Cardinalis episcopi Ostiensis, in Chronico Casinensi disertum testimonium, citato diplomate multo antiquius, imo sancti ipsius Henrici aetati proximum, ut pote scriptoris saeculi XI, qui, teste Angelo de Nuce, novissimo Chronici editore, «rem orsus a condito monasterio, eam adusque illud tempus perduxit, quo dedicatum inauguratumque ab Alexandro II templum fuit:» id quod anno 1071 accidisse narrant; ut plane perspicias quam parum a Sancto abfuerit is, cujus loquentem auctoritatem omnium istius ac sequenti saeculi scriptorum silentio longe [Col. 0050C] potiorem existimamus. Audi Leonis verba, lib. II, cap. 46: «Super caeteras autem bonitates seu virtutes quas idem imperator habuisse narratur a Deo, fertur vixisse castissimus, ut, ad mortis articulum veniens, coram praesentibus episcopis atque abbatibus Cunibundae [Cunegundae] conjugis suae propinquis, eaque illis tradita, fertur (dixisse feratur:) Recipite quam michi tradidistis virginem vestram.» Laudat ipse Leibnitius auctorem Vitae sancti Meinwerci. «Vita Meinwerci, inquit, etsi saeculo demum sequente (adeoque XII) scripta, multa tamen habet utilia ad res Episcopo contemporaneas, Caesarumque et principum acta cognoscenda, cum nec synodos praetereat aliasque res ecclesiarum.»

78. Si in iis omnibus fidem meretur scriptor diligentissimus, [Col. 0050D] quae ad «Caesarum et principum acta cognoscenda» pertinent, non opinor ea parte rejiciendum, quod de castissimo sanctorum Henrici et Cunegundis conjugio dissertissimis verbis testimonium dicat, rebus istis omnibus, a se narratis, aeque propinquus. En igitur clarissimum opinionis a Leibnitio repudiatae non «vestigium» solum, sed novum testimonium fideliter «exhibitum.» Sic loquitur in nostra editione, cap. 2, num. 9, apud ipsum Leibnitium num. 12, pag. 521: «Eodem anno (nempe MII) novo rege nativitatem Laurentii in civitate Patherbrunnensi celebrante, domna Chunigunda, ipsius, ut putabatur uxor, re autem vera castitatis aemulatione soror, a praedicto Willigiso Magontiensi archiepiscopo, [Col. 0051A] inibi regiae consecrationis dominium adinvenit.» Clarissima haec, nisi vehementer fallar, et peremptoria sunt, non a «posterioribus tradita,» ut aiebat Leibnitius, sed ab aequalibus et subaequalibus «exhibita» argumenta, quibus nec hilum officere posset coaetaneorum (si qui forte alicubi superessent) scriptorum silentium; ut proinde frigida Leibnitii locutio, «posteriores tradiderunt,» quasi indicare velit, postremis hisce saeculis natam primum piam istam credulitatem, abunde enervetur et convellatur.

79. Pluribus hic supersedeo, cum jam allegata omnino sufficiant ad refellenda quae leviter, ut mitissime dicam, ab illustri erudito viro, nobisque, dum viveret, amico prolata sunt, melius eo loco [Col. 0051B] praetereunda; quae sane omitti absque scrupulo poterant, ut pote importune intrusa ad ostentandam quodammodo eruditionem, quandoquidem in eo, de quo ibi agitur, opere, nempe Adelboldi episcopi Ultrajectensis, supra a nobis descripto, nec verbum de «virginitate voluntaria» a S. Henrico «in matrimonio cum Cunegunde conjuge culta,» usquam reperiatur. Optandum sane esset ut sacra omnis ecclesiastica historia tam firmis fundamentis consolidata stabiliretur, ad odiosorum criticorum obloquia praecludenda et penitus exstinguenda. Jam a tanto tempore experti sunt eruditi acatholici, in hoc nostro de Actis Sanctorum opere veritates historicas tam accurate discerni ab iis quae levi populari traditione, nimia subinde facilitate admissa sunt, ut nostrae sinceritati [Col. 0051C] fidere tuto possint, nos non temere admissuros quae solidis historicis fundamentis stabilita non sint. Maneat igitur in sua possessione sancta mater Catholica Ecclesia, et rarum continentiae virginalis tot inter illecebras exemplum, seu potius divinae gratiae miraculum quale eodem saeculo exhibuit in Anglia S. Eduardus, fidelibus suis filiis exaltare ac praedicare non desinat.

80. His ita adversus illustrissimum et clarissimum, nobisque aestimatissimum virum modeste ac sine ullius offensione discussis, probatisque; ignosci mihi postulo, si pari moderatione non excipiam «otia,» rectius dixeris, somnia «Gundlingiana,» quae germanice procusa audio anno 1706, quorumque compendium, ab amico acceptum, non absque [Col. 0051D] stomacho legere potui, tantam inverecundiam execratus, miratusque, in ipsa Saxonia a professore Saxone, de augustissimo Saxonico principe, contra apertissimam fidem historicam, constantissimis tot saeculorum testimoniis firmatam, tam immodesta scommata vulgi oculis lingua vernacula exposita fuisse, quae vel ipsis, saltem cordatis, Lutheranis, exosa crediderim, utpote putida figmenta, non nisi Vulcano digna. Audet vir, ut audio, non illitteratus, «otio» suo abuti, ut in coelestes Augustos, calamo non satis castigato, calumnias evomat, eorumque castissimum conjugium, spurcis nonnullis sarcasmis commaculet, sanctissimum Imperatorem describens «ut hominem morbidum, impotentem, etc., virum [Col. 0052A] bonum et simplicem, omnia conjugis ambitiosae et callidae precibus probrosa facilitate concedentem. Sanctam vero Cunegundem variis conviciis proscindit, et satis aperte adulteram proponit, damnabili quorumdam episcoporum familiaritate, absente in expeditionibus bellicis marito, usam,» etc.

81. Mirare, obsecro, «otia Gundlingiana,» otia mera, jocos scurriles, aniles satyras, vocemus nugas et gerras Siculis inaniores; quales certe fatebuntur eruditi omnes, quibus haec scribimus, etiam acatholici, apud quos id genus cantiunculas commiseratione potius quam plausu digna existimamus, aeque ac novissimam alterius Lutherani thesim historicam, imo fabellam ineptissimam, videlicet; «Conjugium [Col. 0052B] S. Henrici Imperatoris cum sancta Cunegunde, non omni tempore fuisse virgineum.» Quid est delirare, si hoc non est? Ast, inquit ille, documenta reperiuntur, ex quibus constet, publicas preces indictas ad impetrandam toro Henriciano foecunditatem. Quid tum postea? Quid, si id ultro admittant fateanturque Bambergenses? Cur id magis S. Henrici, quam alio tempore vetitum? An uspiam legit ipse, castissimorum conjugum continentiam vulgo notam fuisse, quod sanctus ipse Henricus, jam morti proximus, id primum patefecit, uxorem virginem propinquis restituens? Impostura alia aliam trudit: eruit ille nimirum documenta authentica, quibus demonstrari possit, ex SS. Henrico et Cunegunda filiam natam fuisse. Novum portentum, imo lepidum ferculum, [Col. 0052C] non mihi sed «otioso Gundlingio» probe masticandum, ut id saltem ex contribule suo discat, impotentem non fuisse sanctissimum Imperatorem, qualem ipse procaciter effingit.

82. Illustri isti in paucis servatae in conjugio virginitatis prodigio affine est illud quod habet Anonymus cap. 21, de S. Henrici zelotypia, probataque a sancta uxore per candentes vomeres innocentia, quod pari ferme, ut superius, praetenso argumento a malevolis arrodi posset ex scriptorum coaetaneorum silentio. Verum enimvero pridem istud satis vindicarunt laudatus saepe Hofmannus in Annalibus Bambergensibus, col. 52 et 53, atque Henschenius, die III Martii, in Commentario praevio ad S. Cunegundis Acta § 2, ad quos, ne actum agam, lectores, [Col. 0052D] et prae caeteris Gundlingium, castissimae Imperatricis ferum mastygem, remitto. Id unicum in ea historia a morosioribus desiderari posset, quod certum tempus designari nequeat, uti nec locus in quo res ea contigerit. Hofmannus triumphi palaestram designat Bambergam ipsam, Sancti utriusque delicium; annum vero 1017, quod eum suspicor ex monumentis Bambergensibus alicunde eruisse. An praefato anno omnia aptissime congruant, ex deducendo proxime vitae S. Henrici chronologico ordine colligi utcumque poterit; nobis sufficit rem ipsam in controversiam non adeo facile revocandam, cujus tam authentica monumenta, teste Hofmanno, in hunc usque diem supersunt, quae cum tantopere impugnari non videam, [Col. 0053A] satis sit Legendae fidem in hac etiam parte vindicasse.

83. Non ita acquiescendum censui superiori capitali concertationi, de intemerata utriusque sanctissimi conjugis servata in matrimonio continentia; quam cum speciosis Koelerianis cavillis aliquousque impeti, saltem suggillari posse adverterem, seu veris seu praetensis illis precibus pro conjugii foecunditate, tum vero regia aliqua, si superis placet! prole alicubi insinuata, nihil praetermittendum putavi ad obturanda non solum heterodoxorum sed et audaciorum Catholicorum obloquentium ora, nec prius destiti quam fontem omnino detexissem ex quo tam varia, tam diversa, tam parum connexa profluxisse, liquido demum deprehenderem. Quem [Col. 0053B] in finem tabularia omnia, regesta, necrologia, libros chorales Bambergensis ecclesiae excuti curavi, exploraturus sicubi tam enormi calumniae in antiquioribus scriptis ansa praeberetur. Atque hic denuo, pro insigni suo in S. Henricum studio, operam gnaviter contulit toties laudatus R. P. Rector Nicolaus Pottu, ex cujus litteris, hoc anno 1723 ad me datis, rem patentissime explanatam faxo intelligas, atque luce meridiana clarius perspicias, merum figmentum de precibus pro foecunditate circumferri; «prolem» vero «regiam» tunc non magis quam modo exstitisse in rerum natura. Rem ego omnem, prout gesta est, ipsiusmet Pottuvii verbis nude et candide proponam.

84. Ubi ex litteris meis objectas calumnias percepisset, [Col. 0053C] in haec ipsa verba respondit: «Acceptis penultimis Rev. V., prima mea cura fuit, inquirere in orationem quam quidam malevoli compositam et praescriptam fingunt, ipsius S. Henrici jussu, ad implorandam et impetrandam conjugii sui foecunditatem, ut scilicet hac ratione impugnare possint ejus et sanctae conjugis perpetuam castimoniam. Inveni in custodia ecclesiae Imperialis librum perantiquum, utique scriptum, ut omnia signa ostendunt, vivente adhuc sancto imperatore. Formam libri exhibet charta acclusa. Extima tegumenti pars anterior repraesentat effigiem sancti Petri Apostoli; posterior sancti Pauli; paginae sunt ex pergameno. Titulus libri est, LIBELLUS GRADUALIS. Deinde ponuntur Gradualia incipiendo ab Adventu. Quando devenitur [Col. 0053D] ad Pascha, ponuntur Litaniae eadem forma et figura litterarum descriptae, quam charta acclusa exhibet. In illis Litaniis postquam facta fuisset invocatio pro summo Pontifice, Imperatore Henrico, Chunigunde regina, fit etiam pro nobilissima prole regali. Sed manifestum est quod ex hac invocatione calumnia nullum habeat praesidium:» quod mox paulo uberius, ad male garrientium ora comprimenda demonstrabitur. Pergit epistola:

85. «Nullam aliam orationem pro impetranda foecunditate conjugii sanctissimi Imperatoris reperire potui, etiamsi secundam partem Gradualis, varia Missalia et Breviaria, tempore S. Henrici scripta, et aliqua post ipsius felicem transitum, diligenter una [Col. 0054A] cum Reverendo D. custode perlustraverim; neque D. Eppenauer in Monte S. Michaelis quidquam reperire potuit.» En igitur refectam undequaque unicam tot fictionum scaturiginem, nullo negotio expurgandam. Majori candore ac sinceritate res tota referri nequit, quam ex epistolis familiaribus ultro citroque scriptis, quarum verba exponimus. Vix equidem induci possum ut ad ipsius sancti Henrici aetatem citatum codicem pertinere existimem, quamvis facile admittam ex antiquiori aliquo descriptum, imo precum formulas, praedictis Litaniis in quibus rei cardo vertitur, insertas, Sancto ipso longe vetustiores esse credam, et in Germanicis ecclesiis, tum praecedenti, cum sequentibus saeculis usitatas. ut modo preces aliae sunt ab universali Romana et [Col. 0054B] ab aliis ecclesiis receptae. Rectissime autem advertit Pottuvius nullum in iis formulis praesidium vulgatae calumniae superesse, quantumvis inde argutari videantur Henricianae castimoniae impugnatores, quibus hic ultro suggerimus, nullo dissimulato apice, quidquid vel remotissime spargendis exornandisque calumniis fomentum praebuit: quocirca Litanias ipsas, quousque typis nostris id fieri potuit, hic expandimus, sequenti paragrapho explicandas.

LETAN. AD MISS. IN DIE SCO PASCHE.

86. XPC VINCIT. XPC REGNAT.

Xpc imperat.

Exaudi xpe.

Summo pontifici et universali papae uita.

Salvator mundi.

Tu illum adiuua.

[Col. 0054C]

Sce Petre

Tu illum adiuua.

Sce Paule.

Tu illum adiuua.

Sce Andrea.

Tu illum adiuua.

Exaudi xpe.

Heinrico a dô coronato magno et pacifico imperatori vita et victoria.

Redemptor mundi.

Tu illum adiuua

Sce MICHAEL.

Tu illum adiuua.

Sce Gabrihel.

Tu illum adiuua.

Sce Raphahel.

Tu illum adiuua.

Sce Johannes.

Tu illum adiuua.

Sce Stephane.

Tu illum adiuua.

Exaudi xpe.

Chunigundae reginae salus et uita.

Sca Maria.

Tu illam adiuua.

Sca Radagundis.

Tu illam adiuua.

[Col. 0054D]

Sca Gerdrudis.

Tu illam adiuua.

Exaudi xpe.

Nobilissimae proli regali salus et uita

Sce Clemens.

Tu ill adiuua.

Sce Uite.

Tu ill adiuua.

Sce Pantaleon.

Tu ill adiuua.

Exaudi xpe.

N. ductori pacifico salus et uita.

Sce Maurici.

Tu illum adiuua.

Sce LANDBERTE.

Tu illum adiuua.

Sce Gereon.

Tu illum adiuua.

Exaudi xpe.

N. epo et cunctae congregationi N. salus et uita.

Sce Siluester.

Tu illum adiuua.

[Col. 0055A]

Sce Martine.

Tu illum adiuua.

Exaudi xpe.

omnibus iudicibus et cuncto exercitui xpianorum uita et uictoria.

Sce Georgii.

Tu illos adiuua.

Sce Emmeramme.

Tu illos adiuua.

Sce Sebastiane.

Tu illos adiuua.

XPC VINCIT, XPC REGNAT, XPC IMPER.

Rex regum.

Xpc uincit. xpc regnat.

Gloria nostra.

Xpc uinc. xpc. reg.

Misericordia nostra.

Xpc uinc. xpc. reg.

Spes nostra.

Xpc uinc. xpc. reg.

Auxilium nostrum.

Xpc uinc. xpc. reg.

Victoria nostra.

Xpc uinc. xpc. reg.

Lux, uia, ueritas et uita nostra.

Xpc. uinc.

Fortitudo et iustitia nostra.

Xpc. uinc.

[Col. 0055B]

Prudentia et temperantia nostra

Xpc. uinc.

Liberatio et redemptio nostra.

Xpc. uinc.

Arma nostra inuictissima.

Xpc. uinc.

Murus ñr inexpugnabilis.

Xpc. uinc.

Defensio et exaltatio nostra.

Xpc. uinc.

Ipsi soli imperium gloria et potestas per immortalia scla sclorum am.

Ipsi soli laus, honor et iubilatio per infinita scla seculorum amen.

Ipsi soli uirtus, fortitudo et victoria per omnia scla sclorum amen.

XPE AVDI NOS. TER.

KYRIE ELEYSON.

[Col. 0055C] 87. Habes modo orbi expositum et revelatum praetensum iniquitatis mysterium, quod in Litaniis Bambergensibus latere frustra sibi persuaserunt continentiae Henricianae non minus quam omnis castimoniae, in Romana Ecclesia tantopere aestimatae, osores malevoli. Redditi sunt characteres omnes, saltem quoad fieri potuit, post exclusas e typographia abbrevationes, quas in aes incidere operae pretium visum non est, cum ex iis controversiae caput minime pendeat. Libellus iste gradualis oblongus est, angustioris formae, tantillum superantis columnas hic compositas, quibus verba omnia secundum syllabas et lineas adhibita sunt, nullo apice neglecto aut transposito. Tres ferme pagellas implet tota ea Litania, tot suppositionum et calumniarum materia; [Col. 0055D] quam nobis ad libelli norman dividere non licuit, satis fuit totam fideliter repraesentasse. Rubricis capitalibus, ut vulgo loquuntur, in prima facie nitide depictus est praedictus titulus, LIBELLUS GRADUALIS, litteris hodiernae formae non multum absimilibus praeter E, G, A et D. Titulus interior rubris etiam majusculis, utcumque typis nostris exprimitur. Sic litterae initiales omnes miniatae sunt, uti et X, quotiescumque recurrit Christi Servatoris nomen, cujus monogramma satis notum esse putamus. Fidem nos integre liberasse, testari poterunt quicumque autographum ipsum Bambergae inspicere et cum hac editione conferre dignabuntur.

88. Porro schema ad me transmissum, atque hic [Col. 0056A] typis excusum, tam rigide per singula excussi, ut nihil intactum reliquerim quin id continuo Bambergensibus objicerem. Imprimis Litaniae istae, licet Bambergae hodiedum asservatae, pro istiusmet ecclesiae usu scriptae non videntur, ubi, procul dubio, additae essent appellationes fundatoris et fundatricis. Praeterea non recte signatur Sanctus, «imperator a Deo coronatus,» dum interim Cunegundi simplex reginae titulus apponitur, quandoquidem constet ambos eodem die a Benedicto PP. VIII, anno 1014, Romae Caesareo diademate imposito inauguratos. At vero Koeleri palmare argumentum pro existentia «nobilissimae prolis regalis,» acrius intorquere non destiti, hoc ferme ratiocinio, ad hominem, ut aiunt, adversus Bambergenses concludens: Non minus [Col. 0056B] certum est, in iis Litaniis Deum invocari pro «salute et vita nobilissimae prolis regalis,» quam certum sit invocari pro vita et victoria S. Henrici, pro salute et vita S. Chunigundae; atque hoc secundum apud vos indubitatum est, quidni igitur et primum? Preces pro conjugibus ut vivis ibidem ad Deum funduntur, vivere itaque etiam oportuit «nobilissimam prolem regalem,» et quae inde Koeleri consectaria sunt. Haec exercitii gratia, uti loquimur, a me proposita, erudite enodavit et dissolvit Pottuvius, tribus responsionibus sic omnia elucidans, ut habeat Koelerus quibus acquiescat. Verba ejus fideliter etiam reddo.

89. «Si Koelerus ex verbis Litaniarum quae reperiuntur in Graduali manuscripto, NOBILISSIMAE PROLI [Col. 0056C] REGALI SALUS ET VITA, vult inferre, ex matrimonio sanctorum Henrici ac Cunegundis saltem filiam fuisse genitam, non recte infert.» En responsionem primam: «Quia verosimiliter Litaniae istae jam ante tempora S. Henrici fuerunt in usu in ecclesiis Germaniae, tamquam formulae communes supplicandi pro Pontifice, Imperatore, Imperatrice etc. Non quidem diffitemur, illas aetate S. Henrici descriptas sive exaratas fuisse; id enim tam figura characterum illo tempore usitata, quam expressio nominum Henrici et Cunegundis, pro quibus tamquam vivis supplicatur, nobis persuadet: sed solum dicimus illas post erectionem ecclesiae Bambergensis, ex alio exemplari descriptas seu transumptas fuisse, additis tunc nominibus Henrici et Cunegundis, tamquam [Col. 0056D] actu regnantium. Neque gratis id dicimus; quia totus Libellus gradualis (cujus duae sunt partes, una hiemalis, altera aestiva) est descriptus ex exemplaribus in ecclesiis adhiberi solitis. Merito igitur asserimus, etiam Litanias, quae sunt pars Gradualis, fuisse tunc aliis ecclesiis communes, et ex illarum exemplaribus desumptas. Igitur ex illis non recte infertur, ex matrimonio sanctorum Henrici et Cunegundis progenitam esse saltem filiam, quia sunt formula solummodo communis.»

90. Apposite urget Pottuvius et magis etiam instat hoc modo: «Quod si contendas Litanias istas non esse desumptas ex aliis exemplaribus, sed pro ipsa ecclesia Bambergensi primo fuisse compositas, demus [Col. 0057A] id ita esse, quod tamen non probas; sed sic ex ipsis Litaniis ostendo sanctos conjuges, tunc, quando Litaniae scriptae fuerunt, non habuisse prolem. Quia si habuissent, in Litaniis vel expressum fuisset nomen prolis, sicut expresse fuit nomen Henrici et Cunegundis, vel saltem indicatus fuisset sexus, an sit filius vel filia. Nam, sicut in formula supplicationis pro sancto Henrico dicitur: «Tu illum adjuva,» in supplicatione pro sancta Cunegunde: «Tu illam adjuva,» ita, si tunc exstitisset filia regalis, debuisset dici: «Tu illam adjuva.» Cum solum ponatur per abbreviationem: «Tu ill. adjuva,» quod «ill.» nec illum nec illam significat, sed est indifferens ad utrumque; signum est quod tunc non exstiterit filia, neque etiam filius. Manet ergo quod sit formula [Col. 0057B] communis, quae masculo aeque ac feminae convenire possit. Confirmatur id ex sequentibus formulis earumdem Litaniarum, ubi ponitur N. quae sunt formulae communes supplicandi pro quibuscumque ducibus, episcopis,» etc.

91. «Deinde,» pergit eodem tenore Pottuvius, «etiamsi supplicatio pro NOBILISSIMA PROLE REGALI in Litaniis habeatur, unde probas quod, prole non existente, supplicatio illa fuerit decantata, et non potius in isto casu omissa? Certe, quamvis in istis Litaniis formula supplicationis pro Imperatrice habeatur, si tamen Imperator nondum esset conjugatus, aut evaderet viduus, formula supplicationis pro Imperatrice haud dubie in utroque casu omitteretur. Ita, etiamsi formula pro nobilissima prole regali in Litaniis ponatur, [Col. 0057C] prole tamen deficiente, videtur formula illa in decantatione Litaniarum fuisse omissa. Nisi forte fuisset aliqua conjectura aut indicium foecunditatis conjugii: tunc enim fideles subditi optare, Deoque supplicare solent, ut fructus in arbore et gemma in concha maturescat. Potuerunt autem Bambergenses id sperare et merito apprecari tam insignibus conjugibus, quorum votum continentiae ignorabant.» Addere liceat quod proxime formula: «N. ductori pacifico salus et vita» haud dubie praetereunda sit, Caesare ipso exercitibus imperante. Sic alteram pro loci Episcopo et primam pro Romano Pontifice, nemo decantatas somniaverit alterutra sede vacante. Hodiernam, et jam tot saeculi constantem Ecclesiae praxim consulat Koelerus, et quae hic dicta sunt [Col. 0057D] verissima esse perspiciet.

92. Non hic haeret Pottuvius; sed altera responsione seu argumento instat in hunc modum: «Sine nota sanctissimi ac prudentissimi Imperatoris» (haec praedicata cum Gundlingio non negabit Koelerus) «asseri non potest quod ex suo conjugio genuerit saltem filiam. Vel enim illam genuit ante fundationem episcopatus Bambergensis, vel post illam: neutrum sine nota Imperatoris asseri potest. Imprimis non potest dici quod genuerit ante fundationem, quae contigit anno VI vel VII post millesimum. Colligitur id ex allocutione S. Henrici, quam in conventu Francofurtensi habuit ad S. Willigisum archiepiscopum Moguntinum et caeteros archiepiscopos et episcopos [Col. 0058A] praesentes, uti refert Ditmarus episcopus Merseburgensis, historicus synchronus, libro VII, pag. 67: «Ob recompensationem futuram, inquiebat sanctus Imperator, Christum haeredem elegi; quia in sobole acquirenda nulla spes remanet mihi.» Quod si S. Henricus ante fundationem episcopatus genuit filiam, quomodo cum veritate dicere potuit, sibi in acquirenda sobole nullam remanere spem? Nonne conventus Patrum poterat illi opponere: «Quomodo nulla spes acquirendae sobolis in praesenti matrimonio tibi superest, qui paucis hisce annis, quibus in matrimonio vixisti, filiam genuisti?» Male igitur dignitati sancti Imperatoris consulit, qui procreationem sobolis ante fundationem episcopatus illi affingit.

[Col. 0058B] 93. «Deinde absque ejusdem Sancti prostitutione etiam asseri non potest, genitam ipsi fuisse filiam post fundationem episcopatus. Ille claris et expressis verbis, coram celeberrimo conventu praesulum, asseverat, sibi in acquirenda sobole nullam superesse spem: quis ergo sine nota tam sapientis et circumspecti Imperatoris dicet illum nihilominus, post asseverationem adeo solemnem, procreasse filiam? Nisi igitur valida ratio afferatur, qualis non affertur, exigit dignitas tanti Imperatoris ut credamus illum verum dixisse, dum solemni contestatione asseveravit nullam in acquirenda sobole sibi remanere spem. Quis autem illi spem omnem ademit? Quis nisi ille ipsemet voluntario voto continentiae, in honorem Dei emisso, et a castissima conjuge ratihabito? Poterat [Col. 0058C] dicere cum Jephte (Jud. II, 35) : «Aperui enim os meum ad Dominum, et aliud facere non potero.» quam perpetuam servare continentiam. Quid aliud innuunt verba immediate sequentia, ab Imperatore in conventu prolata: «Et quod praecipuum habui, ac meipsum cum modo acquisitis seu acquirendis, in sacrificium Patri ingenito jam dudum secreto mentis obtuli:» quid, inquam, aliud innuunt verba illa, quam votum castitatis, quo sanctissimus Imperator, juxta consilium Salvatoris (Matth. XIX, 12) , «se ipsum castravit propter regnum coelorum,» et inclinationem relinquendi sibi similem post se, Deo in sacrificium obtulit, magno Abrahamo in eo comparandus, quod iste paratus fuerit, Isaacum filium, sibi pridem natum, immolare, hic vero spem filii et haeredis sibi [Col. 0058D] nascituri, intima mentis devotione, Altissimo sacrificaverit?»

94. Hasce quaestiones, satis concisas ac stringentes, ad Koelerum universas remittimus, ut in proximis thesibus suis historicis apta responsa suppeditet. Neque tamen hic desinit Pottuvius, cujus haec tertia responsio est. «Si S. Henricus genuit filiam, et curavit pro ea publicas in ecclesia Bambergensi institui preces, uti Koelerus ex Litaniis citatis probare velle videtur; moraliter impossibile est potuisse in mundo, et imprimis Bambergae, persuasionem universalem invalescere, sicut reipsa invaluit, quod sancti Henricus et Cunegundis in suo matrimonio virginalem continentiam perpetuo servaverint. Si [Col. 0059A] enim Koelerus tam sagax est ut post septingentos annos ex illis Litaniis odoretur sobolem regiam, quomodo Bambergenses, qui Litanias illas tempore sancti Henrici decantarunt, et annis insequentibus usque ad haec tempora, in Libello graduali descriptas, pones se retinuerunt, saepius inspexerunt, et aliis inspiciendas exhibuerunt; quomodo, inquam, illi omnes nihil unquam de tali filia cogitarunt, aut exinde collegerunt? Fueruntne omnes per septem saecula adeo stupidi, ut nullus caperet mysterium, in Litaniis reconditum, quod nunc tandem Koelerus mundo revelat? Et si Bambergenses, tempore S. Henrici, filiam ejus noverunt, et pro ea publice in Litaniis precati sunt, quomodo et quando potuerunt delabi in eam persuasionem, ut crederent SS. Henricum et [Col. 0059B] Cunegundem in suo conjugio pari consensu perpetuam servasse continentiam?»

95. Importunus quaesitor est Pottuvius. «Quomodo, inquit, ad idem sentiendum totum imperium, et totus late Christianus orbis induci potuit? Quomodo celeberrimus ordo D. Benedicti S. Cunegundem, post obitum S. Henrici, ad coenobium Confugiense suscepit ut virginem, ac deinceps ipsam constanter ut talem habuit et coluit, si scivit, quod nescire non potuit, illam in suo conjugio fuisse matrem filiae regalis? Quo saeculo, et circa quem annum memoria filiae istius oblitterata fuit, et ejus loco exorta persuasio de virginali continentia SS. conjugum? Ex rescripto Eugenii III constat saeculo XII id jam fuisse creditum, et legitimis testimoniis confirmatum, [Col. 0059C] S Henricum, in toro etiam legitimo positum, integritatem castimoniae usque ad finem vitae conservasse: si saeculo immediate praecedente S. Henricus in suo conjugio filiam genuit, et pro ea in Litaniis publice supplicatum fuit, quis sibi persuadeat, potuisse tam brevi tempore memoriam nobilissimae prolis regalis apud omnes perire, et fecundos conjuges haberi pro virginibus? Etiamsi in aliquo conjugio nulla umquam appareat soboles, homines tamen difficulter inducuntur ad credendum, quod tales conjuges prole careant ex virtute perpetuae continentiae; sed id adscribunt sterilitati naturae, aut aliis impedimentis naturalibus. Multo minus homines propinqui aetati SS. conjugum sivissent se induci ad credendam perpetuam eorum continentiam, si illi in [Col. 0059D] suo conjugio suscepissent filiam, quod utique homines, aetati isti adeo vicinos latere non potuisset.

96. «Necesse est igitur fateri, legatos apostolicos ab Eugenio III, ad inquirendam rei veritatem saeculo XII Bambergam missos, uti et multos religiosos ac discretos viros non potuisse induci ad credendam et attestandam integritatem castimoniae S. Henrici usque in finem vitae, si vel in matrimonio suo genuisset filiam, vel si de illa integritate castimoniae non habuissent indicia, testimonia et argumenta certa ac minime suspecta; in quibus pietas Christiana posset merito conquiescere, et memoria tam illustris exempli cum solatio frui. Sed cum humani generis hostis indignissime ferat in Ecclesia adeo [Col. 0060A] illustres continentiae imagines ad cultum et imitationem palam proponi, actus rabie et invidia, nititur easdem tetris coloribus obscurare, sicut olim per iconoclastas Christi et Sanctorum imagines ex hominum oculis tollere conatus fuit, ne isti, ex earum aspectu, ad imitanda egregia Sanctorum illorum facta excitarentur.» Os durum! mi Koelere, sed quod tu in medium temere projecisti, caeteris argumentis jam abunde superius dilutis. Te unum haec jacula feriunt, teque adeo petunt quaecumque hoc toto paragrapho disputata sunt: tute hoc intristi, tibi omne exedendum est; nobis supersunt praecipua sanctissimi Imperatoris gesta chronologice, pro nostro instituto, digerenda.

97. Quae ante susceptas regni habenas sanctissimo Imperatore gesta sunt, cum nec Vitae scriptores nec Ditmarus aut alii memoraverint, frustra a nobis eorum ordo requiratur; ab Ottonis III obitu series nostra deducitur. Neque vero singula scrupulose discutimus, sed praecipua seu illustriora et ad sanctitatem caeterasque res totius regni et imperii tempore gestas spectantia, quaeque a notissimae Vitae seu potius elogii compilatore Anonymo ex parte memorata quidem sunt, ast ita commixta ut nusquam appareat quo anno affigenda sint, auctore ad haec tam parum attento, ut, ubi annum exprimit, plerumque a recta chronologia deflectat. Exemplum sit in ipsomet [Col. 0060C] jam dictae Vitae principio, quam in hunc modum orditur: «Anno ab incarnatione Domini MI, ab Urbe condita MDCCLII, Ottone puero Romae defuncto, vacante regni solio, cum de principe subrogando ageretur, omnium vota, nutu divino, ad eum inclinantur, qui tunc in regno habebatur potissimus.» Aberrant hic characteres prope omnes: neque enim anno 1001 mortuus est Otto III, sed 1002; neque erat annus Urbis conditae 1752, sed vero similius 1754; neque Romae mortuus Otto iste, sed Paternae seu Paterni, castro Campaniae Romanae, in ditione Ecclesiae atque in maritimo tractu, in ora maris Tyrrheni, ubi alias villa Plinii junioris, teste Holstenio, quidquid alii a situ tantillum deflectant.

98. A tali exordio quid in ordine ad digerendam [Col. 0060D] rerum seriem sperari possit, facile intelligitur: id nobis potissimum curae erit ut salvam rerum veritatem in rectum, quead fieri poterit, ordinem chronologicum redigamus, adjectis nonnumquam et ad proprios etiam hinc inde annos revocatis largissimi in ecclesias et monasteria Imperatoris donationibus et privilegiis, quorum cum jam scriptores plures meminerint, nobis ea obiter attigisse suffecerit. Caesareae isti profusae ferme liberalitati a regni principio intendisse invenies apud Mabillonium in Annalibus Benedictinis ad annum 1002, pag. 159. num. 26, dum aream quamdam intra muros urbis Ratisbonensis Altahensi monasterio dedit; et plura alia majora beneficia eidem monasterio praestitit annis [Col. 0061A] sequentibus, quorum diplomata exhibet Gretserus ad calcem vulgatissimae Vitae, a pag. 65. Nec desunt Henricianae munificentiae argumenta apud Hundium in sua Metropoli Salisburgensi, ut vide, pag. 140 et alibi: Quae ad Westphaliae seu Saxoniae partes reducuntur S. Henrici privilegia et donationes, in annos quosque suos uberius et diligentius distribuit et accurate explicuit noster Nicolaus Schaten in Annalibus Paderbornensibus, lib. IV, a pag. 362, quod hic indicasse satis est: Vita S. Meinwerci dona potius ipsa quam instrumenta enumerat. Alia rursus habet laudatus Mabillonius, pag. 161; nos praefixam seriem exordiamur.

99. Ad tres primos regni S. Henrici annos quod attinet, in iis tantopere laborandum non erit, cum [Col. 0061B] res eo tempore gestas satis apposite distinxerit et ordinaverit laudatus supra Ultrajectensis episcopus Adelboldus, rerum prope omnium testis oculatus; ut hic audiendum omnino non putem Alberici Chronicon, dum in ipso solo, tacentibus vetustioribus, mira fingi potius quam vere narrari videntur ad annum 1003 de Windis seu Winidis populis idololatris a S. Henrico per id tempus subjugatis, quorum regibus hujusmodi anecdotum applicat: «Hos populos Henricus tributarios fecit, ita ut in omnibus solemnitatibus quibus coronabatur, quatuor reges eorum lebetem, quo carnes condiebantur, in humeris suis, duobus vectibus, per annulos quatuor inductis, ad coquinam vectitarent.» Fides sit penes auctorem. Saniora longe sunt quae Adelboldus diligenter commemorat, [Col. 0061C] res omnes sancti Imperatoris accurate complexus ab obitu decessoris Ottonis III usque ad bellum Slavonicum, post primam in Italiam expeditionem S. Henrici Acta percensens, quae utinam ad finem usque vitae, eadem methodo et fide perducta, ad nos transmissa fuissent! Vel hoc dolendum est, quod in apparatu ad praedictum bellum fragmentum nostrum deficiat.

100. Non eum fontem consuluit Hofmannus, dum in Annalibus suis-Bambergensibus a col. 35 plurima commiscuit a veritate et recta chronologia prorsus aliena, quae ex sola collatione cum Adelboldi dictis penitus convelluntur; aeque ac fictitia S. Henrici electio a septem Imperii Electoribus, eo tempore et [Col. 0061D] multis etiam post annis in Germania necdum cognitis, quae nos hic aliis discutienda et refutanda relinquimus. Paulo accuratior est in iis recensendis quae ad munificentissimam ecclesiae Bambergensis fundationem a col. 40 retulit, ut infra pluribus expendemus. Ad Adelboldum regredimur, in cujus narratione praecipue observandum quod trium annorum spatio, nempe annis 1002, 1003 et 1004 contrahat quae alii cum Ditmaro, ab amanuensibus, nisi vehementer fallor, corrupto, ad quatuor, id est usque ad annum 1005 extendunt; apud quos prima illa expeditio Italica, a S. Henrico suscepta, dum misera Papia in favillas prope redacta est, anno 1005 perperam innectitur, quae ab Adelboldo, Chronographo Saxone et Annalibus Hildesemensibus dissertissime anno [Col. 0062A] 1004 consignatur, ut ex clarissimis eorum textibus evidenter demonstratur probantque etiam ad oculum solennitates festorum toto primo regni S. Henrici triennio celebratorum, quae vel ex ipso Ditmaro pariter eruuntur.

101. Interim ipse sic librum suum sextum orditur: «Post salutiferum intemeratae Virginis partum, consummata millenarii linea numeri et in quinto cardinalis ordinis loco, ac in ejusdem quartae initio hebdomadae in Februario mense, qui purgatorius dicitur, clarum mane illuxit saeculo, et Henricus divina gratia rex, antecessorum suorum naevum cupiens emundare, sibique veniam promerere aeternam, dispositis secundum suimet placitum ad hoc pertinentibus cunctis, perrexit ad domum [Col. 0062B] suam, ubi se corporaliter semper solebat reficere, et ubi desiderato diu alimento paululum reficeretur in mente; convocansque ad se omnes regni primates, dedit episcopatum sanctae Merseburgensis ecclesiae capellano suimet Wigberto.» Pergit ea indicare Ditmarus quae cap. 3 et 4 memorat Anonymus, nulli ordini affixus, ex cujus sensu praemittenda est S. Henrici reportata de Slavis victoria restitutioni ecclesiae Merseburgensis, ut pote quae ex celeberrimo voto facta sit, ante eam victoriam concepto, de quo mirum est Ditmarum clarius non meminisse, quamquam ad illud alludere videatur tribus ultimis elogii superius dati versiculis. Itaque ipso illo anno 1004, aut forte praecedenti, ut alii statuunt, obtenta est praedicta victoria, quam [Col. 0062C] instauratio ista Merseburgensis ecclesiae subsecuta sit. Sic ad dictum annum 1004 loquitur Hermannus Contractus: «Henricus rex Italiam petens, sibi eam subjicit: Papiam ipsa die qua coronatus est, irrumpens, gladio et igne perdomuit: unde in Saxoniam rediens, Bohemian et Bolezlaum ducem Slavorum cum tota gente subjugavit.»

102. Non dissimulaverim, totam illam cap. 4 adornatam Anonymi narrationem, tot miris portentis palliatam, numquam mihi placuisse, eo praesertim, urgentissimo in his adjunctis argumento, quod Ditmarus, rerum omnium tum gestarum oculatus testis et scriptor, Merseburgensis ecclesiae suae ruinam, bonorum ejus alienationem, ac demum per [Col. 0062D] S. Henricum restaurationem tam sollicite et accurate memorans, de tot miraculis, ibi a Vitae scriptore conglobatis, non meminerit, nusquam solitus ea silentio involvere quae ad tam eximii benefactoris sui gloriam conducere posse existimavit; ut prodigio simile dicendum sit tam illustrem victoriam, si sic parta est, ab eo praeteritam fuisse. Ut candide dicam quod sentio: suspicor Anonymum, virum bonum, nonnulla ad S. Henricum transtulisse, quae forte ad alios pertinent; aut certis temporibus aptasse, quae ipsis non conveniunt. Certe mihi numquam suaserit historiunculam, de Sancti meritis in trutina expensis, quam habet cap. 28: neque magis placet alia de claudicatione narratio, ex apographo Bambergensi cap. 24: quae omnia, ut mitis [Col. 0063A] sime dicam, censeo non tam facile a viris cordatis et eruditis admittenda

103. Redeo ad Ditmarum in quo post jam dicta sequitur brevis hiemalis expeditio in inquietum Boleslaum, admissio in gratiam Henrici rebellis, et fratris Brunonis fuga ad S. Stephanum regem Hungariae sororium, cujus intercessione in gratiam demum admissus est. Hisce connectit quae ad Clusas, et in reliqua Longobardia a Sancto gesta sunt, eumque per Alemanniam et Alsatiam in Saxoniam reducit, Boleslao infestum, quem tunc haud dubie bello aggressus est, non eo tamen de quo jam diximus meminisse Anonymum cap. 4. Melius longe et fusius expeditionem enarrat laudatus Ditmarus a pag. 378. Atque haec omnia rectissime ab Adelboldo [Col. 0063B] aliisque citatis anno 1004 gesta referuntur, ut proinde in Ditmaro agnoscendus sit error, quidquid Baronius et recentiores passim ei in hac parte adhaereant; quo pacto tollitur inextricabilis difficultas in iis apte distinguendis quae duobus istis annis 1004 et 1005 a S. Henrico peracta sunt; nam Chronographus Saxo ad annum 1005 nihil habet praeter invasionem Poloniae in quo «proh dolor! multos perdiderit, cum exercitu secum deferens corpora ducum mortuorum inde reversus.» Chronicon Hildesemense eo anno 1005 narrat, Regem «in partibus Saxoniae ad tempus Quadragesimae habitasse,» Pascha vero Aquisgrani celebrasse, quibus adde quae tradit Vita S. Meinwerci, cap. 2, num. 11, pag. 515, et Schatenus a pag. 372. Quidquid vero [Col. 0063C] praeterea anno 1005 a S. Henrico gestum fuerit, id certum videtur, principium citati libri sexti plane corruptum esse, ut ex ipsomet Ditmaro infra evincere conabimur.

104. Praemittunt Annales seu Chronicon Hildesemense ad annum MIV: «Et Bruno frater regis (S. Henrici) obtentu domnae Gislae matris ejus acquisivit gratiam,» quo plane modo etiam loquitur laudata S. Meinwerci Vita loco citato. Recte haec, opinor, isto anno collocantur, at contra Adelboldi, et aliorum sententiam, «obtentu Gislae matris,» quod ipsi potius «Giselae sorori» tribuunt, nuptae S. Stephano regi Hungariae, cujus desponsationis determinatum annum frustra apud synchronos scriptores quaesivi hactenus. Consulendi itaque [Col. 0063D] fuere Annales ecclesiastici istius regni a nostro Melchiore Inchofer, superius laudato, concinnati, sed quibus acquiescere non licuit, cum ibi scriptor asserat matrimonium contractum fuisse anno 1005, regni Stephani vicesimo, quae cum Adelboldi aliorumque narratione convenire nequaquam possunt, ut potius dicendum sit Giselam istam, Sancti sororem, ut minimum anno 1004 S. Stephani thalamum subiisse. Magis placent quae adducit laudatus Inchofer ad emolliendas duriores nonnihil enuntiationes scriptorum Germanorum, identidem inculcantium praedictam Giselam non aliis pactis et conditionibus regi Hungariae concessam, quam si is repudiato paganismo Christiana sacra et baptismum [Col. 0064A] susciperet, unde S. Henricus Hungarorum Apostoli nomen promeritus sit. En verba Inchoferi:

105. «Alii quoque minus considerate scripserunt; Gyselae pulchritudine per nuntios et pictores accepta, captum Stephanum, ejus connubium expetiisse. Quae tamen aspernata sit, nisi abjecto idolorum cultu, Christo nomen dedisset. Accepisse conditionem Hungarorum regem, dum venustissima puella potiretur, mox cum toto regno ad Christi sacra accedentem, Stephani nomen tulisse: Henricum vero, quod tradita sorore conversioni gentis operam navarit, Hungarorum apostolum dictum esse. Cui fabulae inter alios assensi videntur Sigebertus, Albertus Krantzius, Joannes Cuspinianus; [Col. 0064B] non animadvertentes, ex Christianis pridem parentibus, et divino monitu appellatum Stephanum, id genus pactionem procul habuisse, et Henricum ultro, adamata ejus virtute, favisse tam opportuno matrimonio, quod ad religionis in gente jam conversa incrementum haud parum faceret. Quamquam dubium non sit, ad plures nondum Christo devotos traducendos, Gyselae fratrisque Henrici pietatem et zelum, ingens momentum adjecisse, ut hoc propter, et hic apostoli Hungarorum, et illa adjutricis fidelissimae nomen tueri queat.» Ex hoc, ut obiter notem, aliisque ejusdem historiae locis refellenda sunt, quae Albericus ad annum 1010 reginae huic Giselae turpia et infanda affricare ausus est.

[Col. 0064C] 106. Ut de praedictis annis duobus 1004 et 1005 postremum dicam, vellem ea vera esse quae non ita pridem Struvius in laudato supra Syntagmate, ad solvendum, cui se imparem videbat, nodum ita copulavit, tomo I, pag. 379: «Hinc compositis in Germania rebus, anno MIV ab Italis evocatus illorum terram intravit, et licet aditus probe custodiret Harduinus, Veronam venit; inde Brixiam usque et Papiam progrediens, ubi ab omni populo benevole susceptus et anno MV communi consensu in regem Italiae est coronatus. Hinc sedato et Papiensium contra Germanos commoto tumultu, in Germaniam fuit reversus.» Diceres, totum fere biennium tenuisse primam illam a S. Henrico susceptam expeditionem, quae tamen, testibus Adelboldo et Ditmaro, [Col. 0064D] brevissima fuit: nam sanctus Imperator majorem hebdomadam usque ad Pascha ad Clusas transegit, ac rebus celeri cursu confectis, post coronationem et turbas Papienses, «Pentecoste sancta pia animi devotione celebrata . . . . . injuriam a Boleslao sibi illatam tenens mente repositam, repatriare festinat . . . . . et in vigilia S. Joannis (Baptistae) colloquium cum Alsatiensibus habuit . . . . . Post haec rex Moguntiam venit; ibique solito pietatis affectu, Apostolorum solennia celebriter peregit;» inde in Saxoniam adversus Boleslaum profectus, ut ex tota rerum serie clarissime detur intelligi, primam illam in Longobardiam excursionem a discessu ex Bavaria vix totis tribus mensibus tenuisse.

[Col. 0065A] 107. Minus displicet quod ait idem Struvius ex Sigeberto ad annum 1005, «mortuo Ottone duce, ducatum Lotharingiae comiti Godefrido, filio Godefridi Ardennensis» commissum; in quo scriptores alii satis conveniunt. At quod, eodem Sigeberto praeeunte, refert, anno 1010, gentem Ungarorum, hactenus idololatriae deditam, cum suo rege baptismo tunc primum initiatam, quod tot alii cum Hofmanno perperam secuti sunt, ad superius dictorum sensum omnino explicandum est. De episcopatu Bambergensi ad duos proxime sequentes annos paulo accuratior disquisitio instituetur. Huc proprie pertinet synodus Tremoniensis, de qua Ditmarus pag. 380 (ex principio caetera ferme colliges:) «Posita est etiam in loco, qui Throsmunini dicitur, magna synodus, [Col. 0065B] ubi rex coepiscopis, praesentibusque cunctis, plurima questus est sanctae Ecclesiae convenientia, et communi eorumdem consilio haec statuit deinceps prohiberi, et optimo novae institutionis decreto, gravem peccatorum suimet sarcinam relevari, anno Dominicae Incarnationis MV, anno autem Domini Henrici II regnantis quarto, in die Non. Julii.» Nomina episcoporum, et quae ibi ordinata sunt ex nostro codice ms. supplevit Leibnitius, aut potius amanuensium ejus aliquis, cujus inadvertentia factum ut relicta sit prioris editionis notula, «deest decretum synodi Tremoniensis,» ubi decrete ipsa omnia immediate praemissa sunt. Sit haec prima Vitae S. Henrici periodus.

108. Hic nobis occurrit sanctissimi juxta ac munificentissimi Imperatoris monumentum longe praestantissimum, novae ecclesiae cathedralis a fundamentis erectio et locupletissima dotatio, Sancto ipsi fundatori non minima curarum, molestiarum, quin et bellorum materia; dum a proximis episcopis Herbipolensi et Eystettensi, ad novae dioecesis fines determinandos, graves subortae sunt difficultates, tum vero a sanctissimae conjugis germanis fratribus odia, invidiae, insidiae, bella etiam commota sunt, quod opulentissimum patrimonium, imo et dos ipsa sorori Cunegundi assignata, quam ad se redituram speraverant, prodige, ut ipsi loquebantur, ditandis [Col. 0065D] canonicorum monachorumque congregationibus dilapidaretur: quae quousque invaluerint, suis infra locis insinuare non praetermittemus. At enim haec omnia superavit S. Henrici castissima religio, inconcussa pietas, et explorata animi fortitudo, quibus armatus virtutibus et dioecesim ecclesiae suae Bambergensi vindicavit, et ingratorum affinium conatus, si non merita ultione, saltem Christiana tolerantia compescuit. Fundationem ipsam, ut praecipuum operis sui argumentum, multis capitibus complectitur Vitae scriptor anonymus, sed ex quo, ut supra abunde exposui, ad chronologicam seriem nihil magnopere elicias, ut adeo haec aliunde eruenda et componenda sit.

109. Ordo rerum apud Ditmarum exigit ut post [Col. 0066A] synodum Tremoniensem, de qua jam satis diximus paragrapho praecedenti, reliquum anni impensum intelligatur bellicis adversus Boleslaum conatibus, quos inter intellectis Balduini Flandriae comitis molitionibus, quas describit Ditmarus pag. 383, arma sequenti proxime anno 1006, ut testatur Sigebertus, in eum verterit, ubi quae duobus annis 1006 et 1007 gesta sunt, simul istic connectit Ditmarus, eadem pagina denuo resumens quae ad annum jam dictum 1006 pertinent. Jacobus Meyerus, in Annalibus Flandriae, diligenter et accurate descripsit quae in bello isto Flandrico, non eodem semper rerum successu, a S. Henrico adversus comitem nostrum Balduinum tentata sunt, explicata ejus occasione et adjunctis aliis pluribus [Col. 0066B] satis curiosis, quae alibi non adeo distincte enucleata reperiuntur: ipsum videsis annis 1005, 1006 et 1007; nobis satis est singula ad proprios calculos revocasse, ad quod nos hic juvat Mabillonius pag. 185, dum ex diplomate anni 1006 ostendit habitum eo ipso anno inter S. Henricum et regem Franciae Rotbertum colloquium, quo labefactata nonnihil amicitia redintegrata est. Videatur idem Mabillonius pag. 188, num. 88 et 89, placitum regis memorans pro Italicis monasteriis.

110. Ditmarum denuo sequimur, apud quem, «pacificatis tunc partibus his, generale concilium in Francfort a Rege ponitur,» in quo episcopatus Bambergensis diu ante meditata institutio et variae difficultates in eo concilio agitatae cuique satis [Col. 0066C] obviae sunt: id hic quaeritur potissimum, gestane ea omnia sint anno 1006, an 1007, in quo auctores aeque ac in primo Sancti bello Italico maxime dissidentes invenio. Ditmaro res suas non satis chronologice distinguente, Baronius sic annum 1006 incipit: «Anno Christi Redemptoris millesimo sexto, Indict IV, celebratur in Germania synodus Francofordiensis, in qua inter alia ibi tractatum est de ecclesia Bambergensi erigenda in cathedram episcopalem. Agit de ea pluribus Ditmarus,» etc. His opponit Pagius ad eumdem annum litteras Joannis Papae tomo IX Conciliorum recitatas, in quarum fine legitur: «Scriptum per manus Petri notarii et scriniarii S. R. E., in mense Junio, Indict. V: id [Col. 0066D] est, inquit, anno Christi MVII. Quod privilegium magnus Episcoporum numerus in synodo Franconofurt habita unanimiter laudarunt, et suis subscriptionibus corroborarunt, ut in fine laudati rescripti apostolici legere est. Quare subdit, concilium illud non hoc anno, ut Baronius putavit, sed sequenti congregatum,» etc.

111. Non male pro aliqua parte Baronium correxit Pagius, in alia non minus ipse corrigendus. Quoniam ambo ad omnia, occasione episcopatus istius longiori tempore tractata, non satis attendisse videntur; sumpta, nisi vehementer fallor, ex Ditmaro prima perturbationis ansa, qui in annum quodammodo unum eumdemque confudit, quae in duos diversos certissime distrahenda sunt. Synodum [Col. 0067A] Francofurtensem aliquam anno 1006 recte consignavit laudatus Baronius, utpote quam illo anno satis accurate describit Ditmarus, admirandam illam sancti Henrici erga Patres concilii demissionem merito extollens, ut qui se ad eorum pedes prostraverit, aliaque pari humilitate praestiterit, quae ibi lectori obvia diximus: in eo defecit Baronius quod alteram synodum praetermiserit, ad quam prior quasi praeparatoria dici potest. Pagius vicissim, ex allegato Joannis PP. diplomate, non male pugnavit pro synodo anni 1007, sed Baronium perperam arguit; quasi omnia eodem anno composita sint, quae ad praedicti episcopatus erectionem explananda occurrerunt. Valeat hic, si usquam, paroemia; distingue tempora, et concordabis [Col. 0067B] scripturas, quas citato tomo IX Conciliorum nobis exhibet Labbeus: sola rerum exacta distinctio controversiam totam elucidabit et forte dirimet.

112. Tria istic instrumenta referuntur hoc ordine: «Primo loco Concilium Francofordiense de ecclesia Bambergensi in cathedram episcopalem erigenda, celebratum anno Domini MVI, tempore Joannis PP. XVII,» quod totum acceptum est ex Ditmaro. Alterum instrumentum loco non suo reponitur, nec verum titulum praefert: «Acta ejusdem Francofordiensis Concilii ex tabulario ecclesiae Bambergensis.» Quod subsequitur «diploma Joannis PP. XVI,» ad justam rerum seriem videtur secundo loco reponendum fuisse, ex quibus hic rectus ordo [Col. 0067C] conficeretur. Speraverat S. Henricus emolliendum a se Henricum Wirciburgensem episcopum, ut commutatione aliqua facta, a dioecesi sua partem avelli sineret, quae Bambergensi tribueretur: verum iste alias conditiones apposuerat Sancto minime gratas, et, ne ad indictam synodum venire cogeretur, alio, Coloniam opinor, ad S. Heribertum profugerat, sic ut eo absente gesta sint omnia quae Ditmarus ibi commemorat, et ex quibus manifeste datur intelligi, in eo primo concilio id praecipue actum, ut nihil obstante Henrici Wiriburgensis tergiversatione, ecclesia Bambergensis in cathedralem erigeretur, cujus «cura pastoralis Eberardo tunc Cancellario a Rege committeretur,» id quod a Concilio obtinuit, praeeunte Tagmone, «et cunctis [Col. 0067D] praesentibus ejus sermonem tunc affirmantibus et subscribentibus:» sic tamen ut Eberardi ordinatio, quae ibi a Ditmaro subjungitur, ad sequentem annum differenda sit.

113. Audiatur sancti ipsius Imperatoris oratio: «Ob hoc serenissimam vestrimet (Patrum totius synodi) interpello pietatem, ne absentia ejus (Henrici Wirciburgencis), qui per me voluit obtinere quod mihi non licuit huic concedere, propositum voluntatis meae queat impedire: cum in baculo ejus mutuae confirmationis signo clarescat, hunc non propter Dominum, sed ob dignitatis nullatenus adipiscendae dolorem fugisse. Moveat omnium corda praesentium, quod per ambitionem suam sanctae [Col. 0068A] matris Ecclesiae augmentum annullare cum nugigerula legatione praesumpsit . . . . . Si quando autem episcopus venire et promissa dignatur suscipere, paratum me ad omne quod vobis bonum videtur, procul dubio inveniet.» Sequitur protestatio Henrici episcopi nomine facta: «Finitis talibus alloquiis, Bernigerus, antistitis Henrici Wirciburgensis capellanus surrexit: propter timorem regis seniorem suum huc non venisse, et detrimentum ecclesiae sibi a Deo commissae, in aliquo fieri nunquam laudasse testatur, et obsecrat cunctos praesentes per Christi amorem, ne talia fieri, absente eo, futurum sibi exemplum paterentur. Privilegia ejusdem ibi alta voce recitantur.» Sed haec nihil obfuisse jam diximus, quo minus rex sanctus votis suis potiretur: [Col. 0068B] unde postmodum «Henricus antistes, auxilio confratris sui Heriberti, regi gratiam et impletionem sibi placitam acquisivit.»

114. Haec omnia vel anno 1006 exeunte, vel sub principium anni 1007 transacta esse oportet, quando «gloriosissimus rex Henricus, voti compos effectus, . . . . duos e capellanis suis, Albericum videlicet et Ludovicum, adjunctis Henrici Wirciburgensis episcopi litteris, Romam usque direxit, quatenus hic bene incepta, in melius proficerent auctoritate Romana.» Narrant haec Anonymus in Vita pluribus, cap. 10, et instrumentum Bambergense, quod proprie rei adimpletae relatio dici potest, in qua potius vera actorum substantia quam temporum series exposita est, ipsam in hunc modum concipi [Col. 0068C] oportere existimo. Compositis inter S. Henricum et antistitem Wirciburgensem controversiis, legati jam dicti Romam missi sunt, ut testatur Pontifex: «Pro qua ratione Henricus II gloriosissimus rex nuntios suos ad nos direxit, qui nobis haec omnia dicerent, et nos pro hac sede confirmanda interpellarent.» Legatur Bullae Pontificiae reliquum, ex qua patet benigne auditos fuisse, remque omnem Joannis PP. auctoritate corroboratam; diploma vero expeditum «per manus Petri notarii et scriniarii S. R. E. in mense Junio Indict. V,» atque adeo anno 1007, quo demum haberi debuit synodus illa Francofurtensis, de qua instrumentum Bambergense meminisse diximus:

[Col. 0068D] 115. «Anno Dominicae Incarnationis MVII, Indict. V, Kal. Novembris, regnante piissimo ac serenissimo Henrico secundo, anno regni sui VI, pro statu et augmento sanctae matris Ecclesiae, in loco Franconofurt dicto, magna synodus habita est et celebrata:» non jam, ut innuere videtur scripti auctor, ad agendum de episcopatus Bambergensis erectione, sed, quod praepostere observavit Anonymus, cap. 12, ut «debita cum veneratione privilegium hoc Sedis Apostolicae susciperetur.» Sic habet clausula apud Labbeum: «Quod videlicet privilegium venerabiles Patres in supradicta synodo Franconofurt habita, generali concilio consistentes, summa veneratione legendo suscipientes, et Apostolicae auctoritati obedientes, devotis mentibus [Col. 0069A] subscribendo laudaverunt, communiterque corroboraverunt.» Sequuntur nomina episcoporum quinque et triginta, quos inter omissum suspicor Henricum Wirciburgensem, qui tricesimum sextum numerum compleret, quot ei concilio episcopos interfuisse pronuntiat Legenda, citato cap. 12. Atque eo ordine ad justos calculos revocata existimo quae ad fundationem et confirmationem sedis Bambergensis gesta et transacta sunt, quaeque, si a Pagio juniore observata fuissent, in Breviario Pontificum Romanorum, tom. II, pag. 285, falsi arguendum non erat Bambergense instrumentum, de quo jam satis diximus: et ex quo Anonymi caput 10 acceptum videtur, aut vice versa.

116. Sic conciliari posse existimo, quae alias implexissima [Col. 0069B] sunt, Anonymo in chronologicis semper titubante. Agnoscit hic quidem geminas synodos; at, dum primam vult esse de qua agit instrumentum Bambergense, necesse est synodum praeparatoriam, in qua S. Henricus litem suam adversus episcopum Wirciburgensem evicit, habitam eodem anno 1007, circa Kalendas Novembris, quo jam supponitur a mense Junio obtenta a Joanne PP. episcopatus ipsius confirmatio, quae quo pacto combinari queant, prorsus non video. Fuse de hac re, ferme ad normam nostram, agit Hofmannus a col. 40, sed nodum hunc intactum nescio an studiose praeterierit: anno 1007 ordinationem Eberardi recte consignans, quidquid Ditmarus uno tractu connectat inseratque omnia synodo anni 1006, qua [Col. 0069C] ratione res supra ab eo confusas diximus: nam hujusmodi consecrationem praeviam episcopatus ipsius a Pontifice confirmationem exigere, in confesso esse plane arbitror: facile interim patiar, distinctiorem ab alio solutionem adduci. Porro quae ad opulentam dotationem et splendorem dictae toties Bambergensis ecclesiae a Sancto collata sunt, non incuriose recenset Hofmannus, col. 43; cujus fidei reliqua committo, quae de ejusdem officialibus atque imperii electoribus operose extra rem nostram congessit.

117. Hunc paragraphum ordior a solutione alterius [Col. 0069D] intricatissimi nodi, ex quo nuper dixi, Ditmariani Chronici apographa, tum mss. tum edita, aperti erroris revincenda, in attacto istic capitali puncto, quod gesta S. Henrici ab Adelboldo, Chronographo Saxone, Annalibus Hildesemensibus antiquisque aliis anno 1004 rectissime innexa, a Ditmaro istic sub libri sexti principium ad posteriorem annum 1005 longiori quidem phrasi sed disertissimis terminis revocentur: id qua ratione ex ipsomet Ditmari Chronico demonstretur, vel unicum exemplum, ut caetera hic non expendam, perspicue evincet. Laudatus Chronographus Saxo cum antiquis aliis et recentioribus passim, nullo, quod sciam, refragante, obitum Wigberti Merseburgensis [Col. 0070A] episcopi, et Ditmari ipsius successionem refert ad annum 1009. Verba ejus sunt: «Wipertus Merseburgensis episcopus obiit, cui Thietmarus successit.» Ditmarus vero ipse pag. 385 sic habet: «Hic vir venerabilis (Wigbertus, seu Wicbertus) quinque annos in episcopatu et sex hebdomadas et dies quinque sedit: flebiliter saepe peracta confessione, et ab episcopis Wigone et Henrico, in extremis eum visitantibus, percepta remissione, IX Kal. Aprilis, feria tertia, in Merseburg de hac luce ad Christum, ut spero, felix migravit.»

118. Cum his confer quae ex ipso recitavimus paragrapho 10, num. 101, ubi expresse asserit «quartae initio hebdomadae in Februario (S. Henricum) dedisse episcopatum sanctae Merseburgensis [Col. 0070B] ecclesiae capellano suimet Wigberto,» et ultro conficies, non potuisse Wigbertum cathedram illam conscendisse anno 1005, si totis quinque annis, sex hebdomadibus, et diebus quinque eam tenuerit, adeoque initia ejus omnino retrahenda esse ad mensem Februarium prioris anni 1004. Ne vero dubium in hac re superesse possit, rem apertissime denuo evincit Ditmarus ipse pag. 422, sub finem, his verbis: «Iste annus quo hunc attitulavi librum (attitulavit autem anno 1018) nativitatis meae quadragesimus vel paulo amplius; in mense vero Aprili et V Kal. Maii, decimus ordinationis meae introivit annus;» adeoque completus erat nonus, ipso illo mense Aprili inchoatus, postquam nono Kalendas Aprilis seu XXIII Martii ex hac vita novennio ante [Col. 0070C] migrasset praedictus Wigbertus, ex quo, per idem successionis filum ascendendo, iterum aperte consequitur, Wigbertum obiisse anno 1009, ordinatumque fuisse toto ante quinquennio, an. 1004; et quod demum inde concluditur, librum sextum Ditmari, male, ut ejus termino utar, anno illo MV «attitulatum» esse. His ita positis, praefixam nobis temporum seriem prosequamur.

119. Ad annum 1007 vel 1008 passim refertur «visio S. Henrico Ratisbonae ad sepulcrum sancti Wolfgangi oblata,» de qua Anonymus cap. 2, quaque suus olim in moribus institutor adstare visus est, et hujusmodi verbis compellare: «Intuere diligenter litteras in muro, qui est juxta tumulum meum, scriptas. Erat autem ibi, sicut videbatur, [Col. 0070D] scriptum solummodo POST SEX.» Non diffitemur, eo anno 1007, teste Chronographo Saxone, et Ditmaro ipso, si consequenter loquatur, Dominicam resurrectionem in ea civitate celebrasse S. Heinricum, quo tempore celebre vaticinium potuerit intelligere: at sua perperam hic disposuit bonus Anonymus, qui melius ad ipsum regnum, quam ad imperii coronam respexisset; nam hanc suscipere liberum Henrico fuit, dum voluit. Caeterum, utcumque vaticinium accipias, in ipsa Vita satis expositum est, et pro rei exigentia probatum, ut hic usui venire nequeat argumentum mere negativum quo Leibnitius aliique perpetuam utriusque conjugis S. Henrici et Cunegundis servatam in matrimonio [Col. 0071A] virginitatem impugnare ausi sunt, quod Ditmarus aut alii coaetanei non satis expresse ejus rei meminerint: sed eam jam satis vindicatam existimamus. Praedictam visionem ignorasse Ditmarum, nihil mirum est, ipsam alias minime taciturum, qui similem alibi contigisse narrat, nec ab hujusmodi revelationibus ullatenus abhorret, ut ex sola pag. 387 abunde perspicies.

120. Ad annum 1008 spectat bellum Metense seu Trevirense, de quo ita ad hunc annum Chronographus Saxo: «Adalberto clericus reginae frater, regi factus adversarius, abominationes multas concitavit contra omne jus et fas; Trevirim sibimet cum suis sequacibus mancipavit, sicque discessit. Quod, cum rex comperisset, suas illico copias colligens advenit, [Col. 0071B] Lotharingos sibi resistentes Palatio obsedit, sedecim hebdomadas ibidem faciens.» Belli causam memorat Ditmarus, pag. 384: «Rex autem ut hoc audivit, prioris non immemor, in germano ejusdem Thiedrico non praemeditatae constitutionis, uxorem dilectam, caeterosque suimet familiares, de episcopatu eodem impetrando sollicitos, sprevit, et Meingardo, Willigisi archipraesulis camerario . . . eumdem dedit. Propter hoc subdolae generationis furor accenditur;» ubi hic Ditmarus et alibi saepius insinuat ingratorum S. Cunegundis fratrum in S. Henricum odium, quod in ecclesias, et maxime Bambergensem profusus videretur; ea nimis religiose dispergens, quibus ipsi avide inhiabant, adeo ut Henrico, fratri alteri, ducatus Bajoariae abrogandus fuerit, quem [Col. 0071C] tamen postmodum cum sancti regis gratia recepit. Adnecti hic potest, quod ad istum annum notavit Albericus, «Jopiliam juxta Leodium» dedisse Henrico Virdunensi episcopo sanctum imperatorem, in ecclesias semper et ubique munificum.

121. Neque vero praeteriri hic potest Montis monachorum prope Bambergam celeberrimum coenobium, de quo pluribus in Vita S. Ottonis locuti sumus, hoc eodem anno a sancto imperatore, «ejusque conthorali S. Chunigunde Palatinissa et imperatrice, in honorem S. Michaelis Archangeli fundatum, una cum ipso fere episcopatu Bambergensi,» inquit Bruschius de Monasteriis pag. 87; addens «fundationis rationem,» quod sancto, «in secretiori quodam sacello devotius aliquando oranti, apparuerit [Col. 0071D] Michael archangelus, qui, femur regis tangens (unde claudus factus esse legitur, qui rectus prius incesserat), Evangelicumque codicem osculandum ei porrigens, in haec verba eum consolatus sit: «Ne timeas, electe Dei, velociter surge, atque hoc signum pacis divinitus tibi transmissum suscipe, Deique cultum strenue propagare perge. Postea ex Apulia in Germaniam (feliciter ibi confecto bello) redeunti, et apud Cassinense monasterium ex calculo decumbenti,» etc. Sudabit affatim qui Bruschiana haec omnia apte componat cum signatis modo coenobii istius exordiis. De claudicatione S. Henrici, ejusque verosimiliori causa jam satis dictum est: id sane controverti nequit, praediis multis ac latifundiis carum [Col. 0072A] sibi coenobium locupletasse liberalissimum imperatorem, quae omnia luculento diplomate confirmavit an. 1015, ut vide apud eumdem Bruschium citata pagina versa.

122. «MIX. Rex Nativitatem Christi Salzburg, Pascha vero Augustburg peregit,» verba sunt Annalium Hildesemensium. Chronographus Saxo totus est in describendis anni istius calamitatibus; insolita nempe aquarum refusione, sanguinis guttis, quae Dominica Palmarum vestimentis hominum instillaverint; de obscurato sole, et incendiis insolitis, quae omnia pestilentia et mortalitas graves secutae sint. De caetero iis praeteritis quae ad S. Henricum spectant, Ditmari in episcopatum Merseburgensem successionem, de qua nuperrime diximus, accurate [Col. 0072B] notat, cui et Paderbornensem S. Meinwerci institutionem adjungere poterat, quae in dictis Annalibus Hildesemensibus et in ejus Vita satis describitur, in qua et illa pro hoc anno habes, quae a S. Henrico praeclare et largitate regia gesta sunt. Ditmarus, pag. 388, tradit «regem varias occidentalium mentes probasse, et, ne solito commoverentur, sedare tentasse,» ut pote cujus perpetuam curam fuisse ostendit, subditis omnibus cujuscunque sexus et ordinis benefacere, et «ad indeficientis coronam honoris sublato timore properare, ad quam capiendam in itineribus et aliis necessitatibus maxime laborans, amicos fecit sibi inimicos, juste eosdem exosus:» quod est dicere, persecutiones passum propter administratam justitiam. Alias hujus anni donationes [Col. 0072C] vide apud Gretserum, pag. 69 et 71, quibus alias adjungit Chronicon anonymi coenobitae Schutterani ab abbate Joanne Friderico Schannat, in Vindemiae suae litterariae collectione prima, recens vulgata, quod in eo opere, ordine quartum recensetur.

123. Annum 1010 sic describit Chronographus Saxo: «Heinricus rex, in expeditionem suas contrahens copias, Bolizlavum Poloniae quaesiturus, sed quo velle ducebat minime perventurus, gravi ingruente aegritudine, media revertitur via . . . Theodoricus Metensium episcopus, dotem et patrimonium reginae Cunigundis, quae soror erat sua, Bavenbergensi Ecclesiae dolens delegari a rege, contra ipsum rebellat.» Haec ipsa paulo lamentabilius deducit Ditmarus, pag. 388, nonnulla miscens et transponens, [Col. 0072D] quae vellem paulo accuratius distincta; nam nisi multum fallar, bellum adversus Boleslaum, quod sequenti pag. 389 prosequitur, alteri Mosellanae expeditioni, quae ad annum usque 1011 tenuit, istie praemittendum erat, de qua ad dictum annum MXI sic loquitur Chronographus Saxo: «Rex Metensem urbem, praedictumque Theodoricum episcopum tandiu obsedit, quousque, mediante justitia, pax inter eos convenit.» Neque tamen diffiteor, resumi potuisse non semel varias illas excursiones; etenim sub totius narrationis finem, pag. 390, sic habet Ditmarus: «Rex iterum occidentales invisit regiones, et fluctivagos habitatorum animos sapientiae freno edomans, natale Domini festiva jucunditate in Palthi [Col. 0073A] celebravit,» quae omnia an. 1010 fieri omnino non potuerunt, sed ut minimum signant finem anni 1011, quem mox subsequitur dedicatio ecclesiae Bambergensis. Ad annum 1010 revoca instaurationem monasterii S. Mariae Ratisbonae, de qua agit Mabillonius pag. 218, num. 52.

124. Porro celeberrimam eam dedicationem non an. 1011, ut cum Baronio plures signant, sed an. 1012 accidisse probant Chronographus Saxo, Annales Hildesemenses, et veteres alii cum Hofmanno, quidquid hic repugnet breve Chronicon Wirziburgense apud Baluzium. Notanda vero Struvii in rebus nostris imperitia, qui, postquam pag. 384 episcopatus Bambergensis fundationem perperam firmatam ait a Joanne PP. XXII, paulo post ineptius subdit: [Col. 0073B] «Iste etiam episcopatus praesente Benedicto VIII Papa, peracta templi majoris constructione, anno MXII demum fuit consecratus.» Melius doceri poterat, si ad Ditmari verba quae recitat, tantillum attendisset. Ita loquitur dicta jam pag. 390: «Peracta in civitate Bavenbergensi ecclesia majore, cum natalitius Regis dies esset, et XXXV jam inciperet, II Nonas Maii omnis primatus ad dedicationem istius aulae ibidem congregatur, et sponsa haec Christi per manus Joannis patriarchae de Aquileia et aliorum plusquam XXX episcoporum dedicatur.» Addit Chronographus, «XXXVI episcoporum ministerio consecratam,» quibus consentiunt Annales Hildemenses: in his vero omnibus nec verbum unde quis colligat Benedictum papam ei dedicationi [Col. 0073C] interfuisse, qui verosimilius necdum electus erat dum ea caeremonia perageretur: utrum vero in Germaniam isto anno venerit, infra explorare conabimur.

125. Subjungit Ditmarus: «Post haec synodus hic fit magna, in qua Gevehardus Ratisbonensis ecclesiae praesul ab archiepiscopo suimet arguitur, et Metensis ecclesiae praesul Thiedricus a rege increpatur, eo quod epistola suimet hunc injuste apud Papam accusaret: sed haec omnia et multa alia consilio prudenti sunt finita . . . Completis omnibus in orientali Francia utilitatibus, Rex Merseburgensem revisit civitatem ac ibi sanctam Pentecostes solemnitatem celebrat, et in primo mane Dominicae diei, qua sanctus Apostolos replevit Spiritus, Tagmo archiepiscopus [Col. 0073D] infirmari coepit, qui paulo post V Idus Junii non obiit,» inquit idem Ditmarus, «sed ad Christum, quem semper amavit, laetus abiit.» Haec omnia hic sub unum conspectum exposita volui, ut manifestius pateat dedicationem ecclesiae Bambergensis asserto a nobis an. 1012 contigisse, quo certum est Tagmonem obiisse, testibus iterum Chronographo Saxone et Annalibus Hildesemensibus; quod maxime observandum est, ut ostendatur alius Ditmari error, qui jam proxime aiebat, «Natale Domini in Palthi» seu Palithi celebrasse S. Henricum immediate ante consecrationem ecclesiae Bambergensis, cum distinctius memorent citati Annales, duos alios Natales Domini intermedios celebrasse [Col. 0074A] Sanctum, a quibus annus inchoatur, nempe «an. MXI in Frankenavord,» et «MXII in Thornburg,» quo praedicta dedicatio vere ibidem consignatur.

126. Ex his denuo patet, quod supra non semel dixi, in ordinandis temporibus Ditmari chronico cautissime utendum. De cetero reliquos sancti imperatoris labores in componendis rebus imperii, cujus partes omnes quotannis lustrando ignorare non poterat; et pace cum Slavis, aliisque hostibus concilianda sollicite impensos, fusius memorat laudatus toties Ditmarus toto reliquo libro sexto, ubi pag. 397 ingreditur an. 1013, quo Epiphaniam Alstidi celebravit Henricus, Purificationem sanctae Dei Genitricis in Magdeburg, «Paschale vero festum [Col. 0074B] cum Meinwerco, sibi admodum familiari, in Pathebrun digna veneratione peregit, Pentecosten autem nobiscum,» nempe in Merseburg: in cujus vigilia Bolezlavus, cum securitate obsidum apud se relictorum venit et optime suscipitur; sic ut tuta ex ea parte omnia reddere voluerit Henricus priusquam meditatum iter Italicum ingrederetur, ad quod per id tempus res disponebantur. Non fuit annus iste Fuldensibus multum propitius, quippe quo «Bronnag abbas deponitur, et tunc hoc monasterium, confratribus late discedentibus, a priori statu mutatur:» quae paulo durius, jam dicto an. 1013, a Chronographo Saxone exprimuntur, his verbis: «Rex stultorum depravatus consilio, Fuldensis monasterii bona mirabiliter diripuit,» etc. Sed haec mitius explicata videantur a [Col. 0074C] Mabillonio pag. 252 an. 88.

127. Pergit Ditmarus: «Rex autem ad occidentales pergens regiones, iter suum in Longobardiam disposuit, et iterum ad nos repedavit; et inde XI Kal. Octobris discedens, per Bavariorum fines atque Suevorum, usque ad locum qui dicitur . . . properavit. Huc exercitus undique confluit, et hinc usque Romam Rex sine omni scrupulo, regina comitante, venit.» Sequuntur nova Boleslai scelera, et occultae adversus S. Henricum machinationes, quae tamen minime impedivere quo minus rebelles sibi Longobardos in ordinem reduceret ac demum in urbe imperiali corona insigniretur. Sed his praemittenda sunt, si quoquam pertinent, quae sub finem libri sexti, plane aliud agens interserit Ditmarus [Col. 0074D] pag. 399 de adventu, ut aliqui intelligunt, Benedicti VIII in Germaniam, propter intrusionem, ut putant, cujusdam Gregorii. Audi ipsum: «Namque Papa Benedictus Gregorio cuidam in electione praevaluit. Ob hoc iste ( quaeritur quis? ) ad Nativitatem Dominicam in Palithi venit cum omni apparatu apostolico, expulsionem suam omnibus lamentando innotescens.» Ex his collegit Baronius ad annum 1012, Benedictum, Roma a Gregorio expulsum, fugisse in Germaniam ad S. Henricum, opem ejus imploraturum; in quo ipsum recentiores omnes sequuntur cum Francisco Pagio recentissime in suo Breviario Pontificum tomo II, pag. 291, tametsi recte advertat, neminem unum veterum Germanorum [Col. 0075A] scriptorum de ea Benedicti expulsione, aut schismate ea causa orto meminisse.

128. Neque id mirum sane, nam nisi ego vehementissime fallor, eminentissimus annalista Ditmari sensum haud recte assecutus est; ut jam taceam rem omnem de qualicunque post Sergii PP. IV obitum schismate, perperam an. 1012 innexam esse, quae referenda videtur ad sequentem 1013, cujus initium (a Natali Domini inchoando) in Palithi celebravit S. Henricus. Notabis igitur eo loco alia prorsus omnia a Ditmaro tractari, ad ecclesiam suam spectantia, ibique plane obiter rem istam insinuari, quae profecto aliter explicari merebatur, si Benedictus ipse Papa legitimus in Germaniam profectus fuisset; quod haud dubie non tacuissent [Col. 0075B] Chronographus Saxo, Ditmari in multis contractor, et Annales Hildesemenses, nec alii aequales aut proxime secuti. Ut mentem edisseram, verte Ditmari verba quamdiu et quo modo volueris, evolve caetera omnia, sive praecedentia sive subsequentia, ut vel verbum extundas, quo innuat, sanctum imperatorem Benedicti partes suscipere debuisse, aut ipsi ulla in re patrocinari vel opitulari; aut postea Romam perrexisse, ut ipsum quocumque modo in sedem restitueret. Utut obscurius locutum censeas Ditmarum, aut nihil dixit, aut satis indicavit, per iste, non Benedictum, sed Gregorium fuisse fugitivum istum, «cui Benedictus praevaluit,» utpote qui «prae caeteris antecessoribus maxime dominabatur.» Et vero Tusculanorum comitum notissima per id tempus [Col. 0075C] potentia facillime etiam armis praevalere potuit, adversus minoris notae hominem Gregorium, qui, externa auxilia implorare compulsus, verum a Sancto exauditus non sit.

129. Verbo dicam, non de electione pontificis aut de schismate ea causa exorto ibi agit Ditmarus, sed ea expendit potissimum quae Romani Pontifices et S. Henricus in Ecclesiae augmentum et splendorem certatim contulerunt; en ultima verba quibus librum sextum concludit: «Henricus etenim rex ecclesiam adauxit nostram multis utilitatibus, inprimis divino apparatu, et de omnibus curtis quas in Turingia et Saxonia habuit, duas nobis tradidit familias. Evangelium auro et tabula ornatum eburnea, et calicem aureum atque gemmatum cum patina [Col. 0075D] et fistula; item cruces duas et capulas ex argento factas, et magnum calicem ex eodem metallo, cum patina simul et fistula dedit. Quidquid in praediis ab intercessoribus meis neglectum erat, praecepto renovarat;» ut ita et hujus ecclesiae non solum restaurator, sed et fundator appellari mereatur, quemadmodum et Paderbornensis, quam hoc eodem an. 1013 opulento praedio praeter alia donatam, dum Werlis decumberet, pluribus aliis beneficiis cumulavit; et S. Bernwardo Hildesiensi episcopo comitatum integrum solita sibi largitate contulit, quarum donationum instrumenta refert Schatenus noster a pag. 402. Diceres sanctum imperatorem tot piis largitionibus prosperum iter Italicum a Deo impetrare [Col. 0076A] voluisse. Nos hinc alteram vitae periocham, imo imperii ejus epocham inchoabimus.

130. Librum suum septimum sic exorditur Ditmarus: «Decursis a Dominica incarnatione post millenarii plenitudinem numeri annis tredecim, et in subsequentis anni secundo mense ac hebdomada tertia, anno autem regni ejus tertio decimo, et die Dominica, ac VI Kal. (lege XVI Kal. sub litt. Dom. C) Martii, Henricus Dei gratia rex inclytus, a senatoribus duodecim vallatus, quorum sex rasi barba, alii prolixa mystice incedebant cum baculis, cum dilecta suimet conjuge Cunegunda ad ecclesiam sancti [Col. 0076B] Petri, Papa exspectante, venit, et antequam introduceretur, ab eodem interrogatus, si fidelis vellet Romanae patronus esse et defensor Ecclesiae, sibi autem suisque successoribus per omnia fidelis, devota professione respondit; et tunc ab eodem inunctionem et coronam cum contectali sua suscepit. Priorem autem coronam super altare Principis Apostolorum suspendi praecepit. Eodem die Papa eis coenam ad Lateranum fecit copiosam.» Quae porro turbae octavo abhinc die Romae et a quibus excitatae, non est hujus loci describere: compendio sua inde accepit Chronographus Saxo, Imperatorem Papiam reducens ad resurrectionem Domini, cui Chronicon Casinense lib. II, c. 31, ipsam Romanam coronationem affigit, quod jam alibi a nobis refutatum est. [Col. 0076C] Papiae igitur confirmatis utcunque Longobardorum animis, in Saxoniam remeavit: tum de monachis Corbeiensibus ea adjiciuntur, quae, ut et Fuldensium cum Sancto controversias, malo apud Mabillonium in Annalibus Benedictinorum legi, quam hic a me operosius recitari.

131. Huc propius spectat quod narrat Glaber Rodulphus, Historiae suae lib. I, cap. 5, de pomo seu globo aureo, pretiosis gemmis circumdato, et cruce aurea supereminente ornato, quod tamquam mundanae potentiae symbolum S. Henrico obtulerit Benedictus PP., ipse vero «protinus miserit ad Cluniacense monasterium Galliarum, quod etiam tunc temporis habebatur religiosissimum caeterorum, cui et alia dona plurima contulerat ornamentorum,» [Col. 0076D] inquit ibidem laudatus Glaber. At si vera sunt quae Legenda tradit cap. 26, non opus fuit ea missione, cum, ut in Vita videbitur, Cluniacum perrexerit sanctus ipse imperator, et non solum globum, sed coronam auream obtulerit; imo et alia plura de quibus meminere ambae S. Odilonis Vitae a majoribus nostris editae 1 Januarii: et prima quidem pag. 18 et 26, posterior vero num. 6 ac 21. De eo peregrinatione nihil memorant Ditmarus, Chronographus Saxo aut aequales alii, verum ex Vita S. Meinwerci id non incongrue collegit Mabillonius, Annalium lib. LV, pag. 241, ubi non video cur ad annum 1015 revocet quae verosimillime, si per id tempus facta sunt, ad annum 1014 pertinent, dum [Col. 0077A] nempe per Burgundiam in Alsatiam, et inde «per Leodium et Trevirim» transitum fecerit, ut habet citato capite Anonymus.

132. Referri merentur quae ibi tradit Mabillonius: «Anonymus auctor, qui librum scripsit de rebus gestis beati Meinwerci Paderbornensis, haud obscure significat Henricum imperatorem in reditu ex urbe Roma post suam coronationem, cum domno Meinwerco episcopo paucisque familiaribus ad Cluniacense monasterium, pro suae religionis fervore et situ loci maxime nominatum, divertisse, deducente forsan Odilone abbate, qui ipsum in illo itinere comitatus fuerat; visuque ea comprobasse quae, fama referente, de sacro illo coenobio acceperat: tumque coronam auream pretiosissimam ad Missam, quae [Col. 0077B] de Cathedra S. Petri appellatur, obtulisse, et, fraternitate monachorum humiliter petita et accepta, omnium fratrum precibus se commendasse.» Haec et plura, de aliis beneficiis eidem coenobio a Sancto collatis, abductisque inde monachis pro condendo monasterio Abdinghoffensi vide ad diem V Junii cap. 4, n. 26, pag. 521; haec nos paulo longius abduxere ab iis quae post coronationem Romanae ipsi Ecclesiae indulsit recens inauguratus Augustus, quaeque in Pagii Breviario explicata habes a pag. 293: quibus adde alia liberalissimi Caesaris placita apud laudatum Mabillonium pag. 237 et 239; atque ea demum quae pro dilecta ecclesia Bambergensi enumerat Hofmannus col. 49.

133. Neque vero praetereunda sunt quae habet [Col. 0077C] Ditmarus, ad quem iterum redeo, de instituto per S. Henricum episcopatu Bobiensi priusquam Italia excederet. «In his partibus, inquit, Caesar episcopatum, quod erat tertium devoti operis sui ornamentum, in Bobia civitate, ubi Christicolae sancti et confessoris inclyti Columbanus et Attala corporaliter requiescunt, communi consilio et licentia comprovincialium episcoporum construxit; quia summa necessitas, et, quae eam praecellit, Christi charitas ad hoc instigavit. Hic cum maxima prosperitate et gloria Alpinas superat difficultates, ac nostrae regionis adiit serenitates, quia aeris et habitatorum qualitates nostris non concordant partibus.» Mitto quae hic odiosius in Longobardos aliosque torquet Ditmarus; satis sit hunc annum 1014 cum ipso absolvere et [Col. 0077D] alterum inchoare, his verbis: «Imperator autem transcensis Alpibus, ceterisque adjacentibus provinciis regendo decursis, Natale Domini celebravit in Palithi, et post haec ad Merseburg veniens, Boleslavi fidem et auxilium suis innotuit fidelibus, et ut ab eis ad excusationem, aut indictae rei emendationem, is vocaretur, unanimes poscit.» Atque haec eo pacto recte disposita sunt et annis suis apte innexa, quae ab aliquibus non parum turbantur, cum aliis confusa et commixta.

134. In eorum numero collocandus est hic auctor Vitae S. Meinwerci, qui cap. 4, num. 22, memorans «S. Henricum, subjectis omnibus et in deditionem reductis, quae rebellare tentaverant urbibus, proximum [Col. 0078A] Natale Domini Papiae celebrasse,» inde ipsum in Apuliam deducit; cui subactae Ismaelem praefecerat: tum ad Montem Casinum, ubi a calculo liberatus fuerit; ac demum, num. 23, «Romam cum domina Chunigunda, cum triumpho magno intrasse ait, ubi a beato Benedicto Papa benigne et honorifice susceptus . . . . . solemni benedictione, cum universi populi inaestimabili exsultatione in Caesarem et imperatorem consecratus sit.» Nimirum confusae hic sunt binae expeditiones Italicae S. Henrici, nempe haec qua sola coronatio brevi tempore peracta est, cum alia paulo fusius infra explicanda: quod facile advertisset scriptor, si coronationis diem, nempe XIV Februarii, expressius signasset; quis enim facile concipiat S. Henricum Natale Domini Papiae [Col. 0078B] celebrasse, inde subjugasse Apuliam, atque in Monte Casino aegrum decubuisse, Romam interim satis tempestive attigisse ut dicto die XIV Februarii imperatoriam inaugurationem susciperet. Non satis apte temporibus suis isthaec divisa sunt, quae etiam omnia huc falso revocavit Hofmannus col. 50 cujus ea facilius admisero, quae ibidem refert num. 79; tum vero sequenti de compositis per haec tempora cum Gundecaro Eystettensi de finibus Bambergensis ecclesiae controversiis.

135. Post citata proxime Ditmari verba, alia interseruntur, quae temporum seriem nonnihil turbare possent, nisi ex distincto charactere posito pag. 402 constaret sanctum imperatorem Pascha celebrasse in Merseburg an. 1015, quo vigilia Resurrectionis [Col. 0078C] incidit in V Idus Aprilis, ab ipso expresse signatum; Paschate incidente in IV Idus seu diem X ejusdem mensis: «in Coena autem Domini,» ait Ditmarus, se «chrisma in ejus praesentia indignum benedixisse.» Sic pro eo anno Chronographus Saxo: «Henricus imperator in Walbike diem Palmarum agens, nuntios de Italia sibi in sacramenta constrinxit, et inde digressus, Merseburg Paschale festum peregit, ubi Bolizlavo omnia munera, quae illi miserat, simul cum gratia perdit, dum illum legatione superba infestum reddidit.» Haec viam sternunt ad repetitas excursiones et bella rarius interrupta cum Boleslao tunc acriter gesta, in quibus vario marte pugnatum est, ut istic et apud Ditmarum fusius legi potest; cum ad nostrum institutum [Col. 0078D] non magis pertineant quam recurrentes denuo deplorandae cum Corbeiensibus monachis contentiones apud Ditmarum pag. 403, ad quas excitandas nonnullam partem habuisse S. Meinwercum, Paderbornensem episcopum, paulo distinctius exploravit Mabillonius in citatis Annalibus ad hunc annum pag. 242, quo lectores remittimus.

136. Sequentem annum 1016 inchoat Chronographus: «Imperator Natalem Domini in Pathelbrunnem festivis peregit gaudiis: posthaec Popponem Luitpoldi Marchionis filium, et Bavenbergensis ecclesiae praepositum, Trevirensi praefecerat urbi. Et cum is ab Erchenbaldo Mogontiensi archiepiscopo jussu Caesaris et licentia Virdunensis episcopi (qui [Col. 0079A] primus horum in ordine confratrum) consecrari debuisset; a Thiederico Metensi antistite, eo quod a se justius haec ordinatio fieri deberet, assidua acclamatione, humilique petitione id incassum prohibebatur: nam imperator hunc, scripta demonstrantem, et banno id interdicentem, non exaudivit, et unctionem fecit compleri.» Adde his varias principum particularium discordias aut armis aut amica compositione sopitas, et perpetuas inimici semper Boleslai incursiones, de quibus Ditmarus usque ad pag. 406. Eidem praeterea anno affigenda sunt quae ibidem subjungit de «proxima Palmarum jucunditate» ab imperatore «cum Henrico, venerabili Wirciburgensi episcopo completa, ac coena Domini et passione, cum Paschali tripudio honorabiliter in Bavenberg peractis,» etc. Lege quae ibidem attexuntur de Rudolpho Burgundiae rege Sancti avunculo, regnum suum per donationem ei tradente, quod biennio post, accedente procerum consensu, fuit confirmatum; item eventus alios etiam Anglicanos, quos enumerare non vacat. Ad S. Henricum redit Ditmarus pag. 412, ita scribens:

137. «Anno Dominicae Incarnationis [MXVII Kal. Januarii] imperator a Palithi, ubi celebravit Natale Domini, exiens, in Alstidi Epiphaniam Domini solemniter peregit.» Paulo inferius: «Nuntii de Italia huc venientes gratulabundi ad sua redeunt;» ii fortasse qui a Benedicto PP. VIII attulerint «aurei capitalis ornamenti, invicem gemmati,» reginae Saracenorum, Romae capite plexae, «partem, quae [Col. 0079C] mille libris computabatur,» ut praecedenti pag. 411 idem Ditmarus memoraverat. «Gratulabundi» autem «redierent nuntii,» quod postulata adversus Saracenos et Graecos auxilia addixisset Caesar, quae tamen quinto demum post anno suppeditari potuere. «Iter imperatoris ad occidentem dispositum, ob viae asperitatem est dilatum. Imperator hoc quod ex parte Bolislavi rogatus, laudat; convenisse ad eum principes suos, et si quid boni vellet sibi exhibere, cum eorum consilio libenter acciperet: mittuntur invicem nuntii, et induciae ponuntur.» Interim «Imperator Purificationem sanctae Dei Genitricis nobiscum celebrat. Posthaec episcopi et comites ob contemptum Bolislavi, se fallentis, tristes adveniebant, et imperatoris mentem apertis legationibus [Col. 0079D] incendunt. Ibi tunc de futura expeditione tractatur.» Videantur tota illa pag. 413 plura S. Henrici in varias ecclesias beneficia, a quibus nimirum cessare non noverat.

138. «Palmas Rex celebrat in Magontia, et in Ingelheim Pascha, et in his partibus magis honorifice ac potestative nunquam fuit. Et quia ob tantam solemnitatem maxima ibidem finiri non poterant, ad Aquisgrani ponitur conventus, et tunc illic cum consilio Heriberti archipraesulis, Thiedericum Metensem episcopum et Henricum fratrem placavit. Regina autem Cunegundis, a Francoforde a Caesare discedens, cum ad locum, qui Capungun dicitur, veniret, infirmatur, et ibi tunc Domino promisit se ad laudem [Col. 0080A] ejus unum facturum monasterium.» Pag. 414: «Imperator autem audiens, contectalem suam levius habere, et votum fecisse Domino, grates Christo persolvit ex animo.» Paulo infra: «Caesar vero ad orientem tendens, imperatricem ad se in loco, qui Patherbrunnum dicitur, venire jubet. Inde ambo usque ad Magdeburg profecti.» Ad alia deinde loca simul profecti sunt, donec, «regressa imperatrice, caeterisque compluribus, ipse,» imperator, «turmatim processit;» nempe cum ingenti exercitu Boleslao imminens, quem toto fere reliquo anno insecutus est. Haec paulo uberius deducta hic volui ut manifestius pateat, quam non satis congrue ad hunc annum 1017 referendam censuerit Hofmannus celeberrimam illam S. Cunegundis per vomeres candentes probationem, quae alteri melius convenire potuisse videtur. Caetera vide superius et ad III Martii.

139. Ut nullum annum vitae suae largitionibus Caesare dignis vacuum esse voluit S. Henricus, sic et hunc in quo versamur illustrem reddidit, teste Ditmaro pag. 316. Verba ejus recito: «Insequenti Dominica die, id est III Nonas Novembris Caesar quoddam praedium, Bogalici vocatum, quod tum ab Hatholdo milite sibi placito acquisivit concambio, confratribus nostris in Merseburg Christo famulantibus dedit, et locum quemdam ab Hagero, praedicti senioris germano, decem talentis argenti comparatum, eorumdem utilitatibus accommodavit, praeceptisque suimet firmari praecepit. Tres quoque [Col. 0080C] ecclesias in Lipzi et in Olscinzi, ac in Gusna positas mihi concessit. In hoc vernali tempore idem aureum altare ad decus ecclesiae fabricari jusserat nostrae, ad quod ego ex antiqui altaris nostri sumptu auri sex libras dedi.» Circa medium Decembrem Bambergam primum pervenit Imperator, ubi «Henricum, quondam Bavariorum ducem, et tunc octo annos et pene tot menses, sua depositum culpa, pristinis restituit honoribus die Dominica;» quo tempore nemo dixerit, Henrici istius sororem Cunigundem ad probationem vocari potuisse. Ut cum Ditmaro «conclusionem anni faciam;» verbo adjiciam confirmationem a Sancto monasterii Kemnadensis, praedia ecclesiae Paderbornensi donata, aliaque istiusmodi quorum instrumenta exhibet Schatenus [Col. 0080D] a pag. 422.

140. Ad annum 1018 ingressum praebet Ditmarus dum pag. 418 ait Imperatorem, post brevissimam moram, «ab Bavenberg discedentem, ad Wirciburg primo, denique ad Francofordi venisse, ibidemque nativitatem Dominicam festivis peregisse gaudiis.» Inde ad librum octavum et vitae aeque ac Chronici sui ultimum transiens, orditur in hunc modum: «Anno Dominicae Incarnationis millesimo XXII, Indict. 11, anno autem Domini Henrici Imp. Aug. XVI, imperii autem IV, Circumcisio Dominica et Theophania in praedicta civitate ab eodem venerabiliter colebatur, posteaque jussu suo et assidua Bolislavi ducis supplicatione, in quadam [Col. 0081A] urbe, Budissin dicta, a Gerone et Arnulpho episcopis . . . . . pax sacramentis firmata est III Kal. Februarii, non ut decuit, sed ut tunc fieri potuit, electisque obsidibus acceptis, praedicti seniores reversi sunt.» Hujusmodi iteratae saepius cum Boleslao transactiones constantem pacem imperio non reddidere, ut demonstrat deinceps pluribus, quae huc non pertinent, uti nec gentilium abominandae superstitiones, ad quas «Caesar graviter suspirasse» dicitur pag. 420, qua demum ea subjungit quae nuper attigimus. «Jam, inquit Ditmarus, declinam ab his, et loquar Imperatoris nostri prosperitatem nuper sibi exortam. Avunculus namque suus, Burgundionum rex Rudolphus, coronam et suimet sceptrum cum uxore sua et privignis ac optimatibus [Col. 0081B] universis sibi concessit, reiteraturque sacramenti confirmatio, actumque est illud Mogontiae . . . . . et XVII Kal. Aprilis magna fit in Nuimagen synodus.» Cetera in fonte legenda sunt.

141. Ad finem operis vergens Ditmarus, gratissimum erga Caesarem animum testari non desinit, pag. 422 insignia alia in ecclesiam suam collata ab eo beneficia enumerans. «Oportet autem tuam scire pietatem regis nostri et Imperatoris Henrici multiformem benevolentiam ecclesiae exhibitam nostrae, de qua partem quamdam superius comprehendi, majorem vero quia indiscussam reliqui, nunc scribere tibi optimum duxi. Vide ut assidua recordatione tui sit renovator, et indeficiens auxiliator nostri, ut temporibus illis, in quibus deest [Col. 0081C] spes miseris, et ecclesiae Merseburgensi . . . . . Et quia tempus non est singulariter enarrare quae praeceptis ejusdem confirmata poteris videre, haec sola assigno quae, auctoritate carentia, imposterum forsitan peritura timeo: Sanctae victoriosissimae crucis partem cum ceteris Sanctorum reliquiis, et altare aureum, gemmis honorifice distinctum, et pixidem auream lapidibus pretiosis ornatam, collectariumque cum impensis propriis, et etiam nostris decoratum cum duobus thuribulis ac argenteo bicareo, larga manu Caesar nostrae dedit ecclesiae . . . . Sed quia de melliflua ejusdem pietate satis dicere nequaquam sufficio, de sua conversatione, sicut proposui, ordinatim explicare studiosius anhelo.» [Col. 0081D] Quae utinam ab ipso explicari potuissent, qui finem vitae eo anno fecit: sub exitum, opinor, nam ultra Septembrem Chronicon suum perduxit.

142. Ut reliqua, ad hunc annum spectantia paucis decurram, pag. 423 ait, «Imperatorem, post longam inhabitationem in Neumagen,» ubi nonnulla praeclare statuta sunt, «descendentem, solennes Rogationum dies in Aquisgrani studiose celebrasse . . . . . Pentecosten in Ingelheim,» unde «in Burgundiam properavit;» Imperatrix vero, ordinata in Capunga vita monastica, fratrem suum ducem Henricum, de quo supra non semel, «Ratisponae inthronizavit.» Pluribus hinc intermixtis, etiam iis quae a Boleslao patrata sunt, haec demum de [Col. 0082A] Sancto subjungit: «De Imperatore nostro mihi nunc sermo oriatur, qui de invisa expeditione, (opinor Burgundica), reversus, nil de promissis percepit, sed parum sibi renitentibus nocuit.» Habe verba ultima: «Imperator noster cum de his omnibus, non multum faventibus, efficeretur certus, unum in Suevia regione colloquium de republica habuit, et mox per Rhenum solicitus descendit. Namque cooperatores ejus et regni suimet columnae, maxima parte, proh dolor, cecidere, sibique grave pondus occultum, fidei simulatores occultis resistere insidiis per extraneos nituntur, ut non liceat ei libertate congruenti imperare, eorumque injustam temeritatem in aliquo minorare.» Atque is Chronici finis est, quo et hanc Vitae S. Henrici periodum [Col. 0082B] concludimus, alibi quaesituri quae ad reliquos vitae annos ordinandos conducent: in quo id molestum maxime quod Chronographus Saxo duos hic annos in unum conflasse videatur; unde turbatio de qua proxime agendum erit. Ad indeficientem Sancti liberalitatem pertinent tabulae apud Schatenum a pag. 438.

143. Deficiente hic prorsus Ditmaro, steriliora erunt quae de ultima vitae S. Henrici periocha ordinari poterunt; idque dolendum imprimis, Chronographum Saxonem sub ipsum principium toto anno a vera chronologia deflectere, dum ea quae Ditmarus recte et certo anno 1018 consignavit, ipse ad sequentem [Col. 0082C] 1019 perperam reduxit, ut ex primis et ultimis ejus verbis jam faxo intelligas. «Caesar, inquit, a Bavenberg pergens, per Wirciburg venit Franckenvorde, ubi Natalem Domini regio more peregit.» Ita ille exerrans, nam Circumcisionem etiam Domini et Theophaniam, non anno 1019 sed 1018 Francofurti celebrasse sanctum Imperatorem, ex ordine et fluxu rerum atque expressissimis Ditmari terminis paragrapho praecedenti ostendimus; et rursus, saepe laudatum Ditmarum et vivendi et scribendi finem fecisse, ut apud scriptores passim omnes in confesso est, contra quam idem Chronographus Saxo, ad dictum ipsi annum 1019 in fine subdat: «Piae memoriae Thietmarus episcopus Merseburgensis migravit ad Christum.» At enim [Col. 0082D] res tota salva persistit, si sola fiat transmutatio annorum, forte amanuensium socordia perperam signatorum, quod ex confuso praecedenti canone, de quo proxime meminimus, profluxisse existimandum est.

144. Ast ibi error non sistit, eodem enim passu procedendo, quae ad verum annum 1019 spectant, sub sequentis anni 1020 titulo collocata sunt, ipse nimirum Benedicti PP. VIII Bambergam ad Caesarem adventus, quem certissime constat anno 1019 contigisse, ut habent Annales Hildesemenses, breve Chronicon Wirciburgense, Hermannus Contractus, Lambertus Schafnaburgensis, Marianus Scotus, Vita S. Meinwerci in Actis V Junii pag. 538, num. [Col. 0083A] 82, et veteres passim cum Hofmanno, quos recte secutus est Baronius, contra Sigebertum, Albericum et pauciores alios, sequacibus tamen suis non carentes. Interim quae ante augustissimum congressum a Caesare eo anno gesta sunt adversus Bernardum Saxoniae ducem exponit Shatonus noster ex Vita S. Meinwerci, cap. 11, num. 81, ubi denuo imo per totam eam Legendam observari potest propensissima Imperatricis in ecclesiam Paderbornensem beneficentia, a laudato Schateno ex diplomatibus commonstrata Ceterum extra controversiam ponimus, Papam Benedictum Bambergae a S. Henrico exceptum anno saepe dicto 1019, cujus ingressum et solenniter acta describit Legenda cap. 23, chronologice iterum infelix, quod ultimam [Col. 0083B] Sancti in Italiam excursionem adventui Benedicti PP. in Germaniam praemittat, cum toto ferme triennio praecesserit, ut ex sequentibus manifeste patebit. Quae autem in ea Vita memorantur hic a nobis describenda non sunt; nonnulla hinc inde apud Hofmannum col. 54 explicata invenies.

145. Sic paucis Chronographus Saxo: «Dominus Papa Benedictus cum Henrico Imperatore coenam Dominicam, ipsumque Paschale festum in Bavenberg decenti fertur excoluisse ministerio, ibique Imperatoris ac principum debito obsequiorum ritu, honorifice ac multiplici opum copia donatus, dominam mundi Romam locuples ac sospes revisit.» Quamdiu Bambergae commoratus sit, aut quo praecise tempore ad propria remeaverit Pontifex exploratum [Col. 0083C] non habeo; reducem fuisse oportet ante mensem Novembrem, cum Baronius diploma eo mense expeditum exhibeat. Quid porro egerit Henricus toto reliquo isto anno, innumeris monstris apud Chronographum nobilitato, collige ex adjecta Sigeberti Chronico ad eum annum «secunda incursione hostili exercitus regis Henrici in Gandavum Nonis Augusti,» quae sunt ipsissima Alberici verba, cum pluribus de Rudolpho Burgundiae rege ex Sigeberto descriptis, quae tamen ab aliis refutantur. Ad incursionem Gandensem quod attinet, eam ita explicat Meyerus in Annalibus: «Henricus Caesar iterum Gandavum usque hostilem in Flandros fecit excursionem mense Augusto, in qua Epponem [Col. 0083D] et Canonem nepotes Imperatoris occubuisse lego.» An haec de S. Henrici nepotibus satis certa sint fateor me plurimum dubitare, neque ubi haec legerit Meyerus integrum est explorare.

146. Postremum hujus anni articulum impleat, quod Albericus eidem, nescio quo fundamento, innectit: «De Henrico Imperatore narratur, et scriptum reperitur, quod abbati Richardo Virdunensi professionem fecerit, et ejus consilio se totum commiserit, volens apud S. Vitonem monachus fieri, sed sanctus abbas Richardus virtute obedientiae ei injunxit, ne imperium dimitteret quandiu viveret, et ita eum ad imperium remisit.» Simile quid legitur in epitome Vitae ex Menardo et Wasseburgio ad VI Junii, pag. 1003, num. 6, de quo tamen non [Col. 0084A] meminit auctor Vitae primo loco datus. Rem adoptare videtur Mabillonius pag. 301, ubi ex citata epitome inducitur S. Henricus, tanquam qui monasterium ingressus hunc Psalmistae versiculum protulerit: «Haec requies mea in saeculum saeculi, hic habitabo, quoniam elegi eam.» At professionem emisisse istic non dicitur; sed solum desiderium ostendisse monasticum habitum suscipiendi, cui reposuerit sanctus Abbas: volumus ergo et praecipimus, ut ad gubernandum tibi a Deo commissum imperium redeas. Quod ex obedientia praestitit Imperator, deinceps in S. Benedictum ejusque Ordinem amplius solito affectus. Rem non impugno, etsi eam ab aliis rejectam noverim: id dici potest, annum aut tempus quo ea contigerit hactenus incertum [Col. 0084B] esse.

147. Anno sequenti 1020 recte affiguntur quae narrat auctor Vitae S. Meinwerci cap. 12, pag. 539: «Sequenti anno post Natale Domini, Imperator, commoto exercitu, comitem quemdam Ottonem, saeculi dignitate non minimum praepollentem, in castro quod dicitur Hamerstein, situm supra Rheni littus, obsedit,» propter ejus varia facinora in episcopum Moguntinum et alios perpetrata, ut ibi fusius deductum invenies. Ad id bellum vocatus S. Heribertus Coloniensis, cum se ob molestam febrim cum qua conflictabatur excusasset, ea omnia suborta sunt, quae videri possunt et loco citato, et in ipsa S. Heriberti Vita ad XVI Martii pagg. 472 et 485, ut de his nihil hic dicendum supersit. Addit [Col. 0084C] Hofmannus hoc anno (Annales Hildesemenses sequentem notant) vehementi terrae motu concussam Bavariam, et praecipua clade ecclesiam Basileensem admodum labefactatam: quod «detrimentum resarcire cupiens Henricus, sequenti anno MXXI Basileam venit, et totius ecclesiae molem ad XIV passus a Rheni ripa transtulit, et fortissimo muro ruenti aggeri opposito, eam in formam multo venustiorem et firmiorem restituit, et novis, Munstero teste, ditionibus, populis et castris cumulatissime instruxit.» Eadem munificentia Bambergensi ecclesiae tunc etiam prospexisse ibidem memorat idem Hofmannus; quemadmodum et Schatenus productis instrumentis comprobat, quae in Vita S. Meinwerci [Col. 0084D] vix credibilia viderentur.

148. Redit ad justos calculos Chronographus Saxo, nonnullis hic locis mutilus, cujus rei primum specimen est, quod annum, quem jam ingressi sumus 1021 sic inceptet: «Imperator pro concessa sibi divinitus victoria, Deum deorum Dominum collaudans, Saxoniam properat, solemnitatem Palmarum Wilbeke peracturus, gaudiaque Paschalia Merseburg debita celebraturus devotione. Hoc itinere venerabilem Heribertum archiepiscopum migrasse felici cursu cognovit, celeri intimante legato . . . . . Emensa vero Imperator Augustus inchoata via, cunctis, ut ita dicam, Europae primis ad eum confluentibus, diversarumque gentium missaticis ad imperiale ejus obsequium undique properantibus. sacrosanctum Dominicae [Col. 0085A] resurrectionis gaudium, toto jam conridente mundo, eximia celebravit gloria. His igitur omnibus convenienter expletis, Imperator, Parthenopolim profectus, sacros dies Pentecostes apud famosissimum ejusdem civitatis archiepiscopum Geronem, non inferiori gaudiorum dignaeque venerationis studio gloriosissime peregit. Inde curtem regiam, Alstidi dictam, repetens, habitoque inibi colloquio cum totius senatus plebisque concursu, pios lenitate permulcendo praedulci, severa districtione reos terrendo, totaque industria patriam muniendo, intra hujus provinciae civitates totum illum annum feliciter perduxit.» Hic sistitur, nullo addito verbo de praeparatione exercitus ad celeberrimam expeditionem Italicam adversus Graecos, quorum in medio Sanctum [Col. 0085B] constituit anno sequenti, ut mox dicemus.

149. «Sequitur, inquit Baronius, annus Redemptoris MXXII Indict. V, quo Henricus Imperator, legationibus, ut vidimus Northmannorum, atque ab ipso Romano Pontifice cohortatus, in Italiam se contulit adversus Graecos, sua jam potentia Ecclesiae Romanae pavendos, tremendus ipse hostibus potenti exercitu, quem ducebat,» ut vide istic fusius narratum, intermixto, cum S. Rumualdo colloquio aliisque tum ad bellum, tum ad Casinensem S. Henrici commemorationem spectantibus, ex Glabro Rudolpho et Leone Marsicano: brevius nos ex Chronographo, qui ad eumdem annum denuo mutilus sic de Caesare loqui incipit: «Imperator de loco in locum proficiscendo, primum urbi munitissimae, Trojae videlicet» [Col. 0085C] (obsidionem accuratius describit Glaber lib. III, cap. 1) «cujus moenibus indigenas, provincialium legatione, ditioni regiae cognoverat rebelles, bellicosam invexit aciem. Quam licet obsidione longa suorumque sudore . . . . devincens, incolasque hujusce aut neci tradens aut captos colligari praecipiens, quos antea contumaci animo sibi ingemuerat renitentes, suo postmodum dominio, Deo cooperante, gaudebat subjugatos.» Ad componendam, quod hic intendimus, temporum seriem, id non oscitanter observari velim, praedictam Troiae obsidionem, totis tribus et amplius mensibus, teste Glabro, tenuisse; ut non satis promptum sit omnia combinare quae eo anno gesta scriptores commemorant. Demus reliqua ex Chronographo.

[Col. 0085D] 150. «Sed his prosperitatibus non elatus, verum Dei misericordia praeditus, hujusmodi victoriam, non suis sed Domini virtutibus adscribens, Romanae Sedis apicem acceleravit: ubi aliquamdiu moratus, regni illius optimatibus pace gratiaque sui redimitis, nivosa Alpium cacumina veloci transgreditur cursu, tanta mortalitate subsecuta, quae vix aut nullatenus vocum nutibus, vel etiam officiis styli valeat enucleari. Quam videlicet cladem Imperator Augustus evadens caelitus obumbratus, sed raro milite comitatus, exceptis his quos sibi mater Europa occurrendo admiserat, Germanicas pervenit ad oras, magnumque synodale colloquium, confluentibus indique diversarum regionum episcopis in partibus habuit occidentalibus.» [Col. 0086A] Non potest hic indicari concilium aliud praeter istud quod notavit Baronius, nempe Seligenstadiense, cui si interfuit S. Henricus, necesse est eum in Germaniam rediisse ante mensem Augustum, sub cujus principium habitum est, ut vide in collectione Labbeana, col. 844. Quid SS. Aureo et Justinae eo anno contulerit Sanctus, vide tomo III Junii, pag. 78. Ut praedicta omnia ad justos calculos reducas, necesse est dicere, Caesarianas copias sub finem anni praecedentis in Italiam praemissas, ducibus Poppone Trevirensi et Peligrino Coloniensi episcopis, quos sanctus Imperator, natali Domini in Thorneburch celebrato, ut notant Annales Hildesemenses, sub anni hujus principium subsecutus sit.

151. Falli hic igitur existimo Schatenum nostrum [Col. 0086B] dum in Annalibus suis Paderbornensibus ad hunc annum ita scribit: «Memorabilis hoc anno expeditio Italica, urgente Benedicto Pontifice per legatos. Quam in rem synodum Aquisgranensem ab Imperatore convocatam tradunt ex Sigeberto, convenientibus ex tota Germania episcopis. Sed ea expeditio non nisi sub exitum anni suscepta, magno armorum apparatu.» De ea synodo quid statuendum sit necdum audeo definire; mihi certum videtur non potuisse Caesarem Aquisgrani haerere hoc anno, quem expeditio Italica tot mensibus occupavit; quemque Beneventi, ex diplomate ibi dato fuisse scimus X Martii 1022. Magis id pugnat adversus Schatenum, qui anno 1023, in quem expeditionem dilatam cupit, Caesarem nobis exhibet quaternas donationum tabulas [Col. 0086C] Paderbornae subscribentem mensibus Januario et Februario, ut adeo Italiam pervenire commode non potuerit, saltem in Apuliam, nisi sub finem Martii aut principium Aprilis; qui si tribus et amplius mensibus in sola Trojae obsidione occupatus fuerit, porro in Monte Casino decubuerit, Romae deinde «aliquandiu moratus,» concipi omnino non potest, tot res gessisse Caesarem, et mense Julio in Germaniam reducem fuisse, nisi miracula quis fingat, quae huc accersere, necesse non existimo. Aliter sentiendum videtur de sanatione calculi ibidem ope S. Benedicti impetrata, quam etsi impugnare prorsus nolim, vellem certe a scriptoribus unanimi magis consensu referri.

152. Anonymi cap. 22, apud nos num. 26, S. Benedictus [Col. 0086D] medicinali ferro, quod manu tenebat, partem illam corporis, ubi calculus jacebat, aperuit, et, evulso molliter calculo, hiatum vulneris subita sanitate redintegravit. Sed alia plane est Leonis Marsicani narratio; sic tamen ut utraque conveniat, in vindicanda hoc ipso miraculo corporis S. Benedicti in eo archicoenobio praesentia. Potissima igitur controversia Leonem inter lib. II, cap. 43 ac 44, et Gallos aliosque scriptores, non tam circa sanationem ipsam cujus perpetuum monumentum adventantibus quibusque exhiberi solitum, oculis ipsi nostris olim spectavimus; quam circa adjuncta vertitur, quae a variis varie exornata, eo pacto nonnullis redduntur dubia. Ast ego hic arbitrum non ago; quibus haec [Col. 0087A] noscere animus est, videant Mabillonium in Annalibus pag. 288, num. 15, et Acta Sanctorum Ordinis tomo VI, parte I a pag. 452; mihi satis est haec verosimillime contigisse anno jam dicto 1022. De donis pretiosissimis aliisque insignibus beneficiis a sancto Imperatore coenobio Casinensi ea occasione larga manus collatis, vide laudatum Leonem Marsicanum locis proxime citatis: quo etiam spectat coenobium Beneventanum, si unquam a S. Henrico fundatum aut dotatum fuit, ut aliqui volunt, nam ex diplomate apud Ughellum tom. VIII, col. 115, solum constat confirmasse Sanctum fundos et bona omnia S. Sophiae monasterio antea concessa: atque hoc est, quod datum diximus VI Idus Martii MXXII. Quid in itu vel reditu cum S. Romualdo transegerit S. Henricus, tradunt [Col. 0087B] Joannes Damianus et Hieronymus Pragensis relati ad VII Februarii.

153. Hinc ad Chronographum revertimur, cum quo incipimus annum 1023: «Henricus Imperator Albas festaque Paschalia, principibus turmatim undique concurrentibus, Merseburg rite peragens, quod rarum, vel penitus inauditum videtur, terna unius ejusdemque templi dedicatione gratificatur.» Id qua ratione accipiendum sit, neque explicat scriptor, neque ego pluribus quaerendum censeo. Memorabilem anni istius occursum suggerit Chronicon Sigeberti: «Henricus Imperator et Rotbertus rex Francorum super Charum fluvium apud Evosium conveniunt, de statu Ecclesiae, regni et imperii tractaturi: et condicto ut super his confirmandis etiam Papam [Col. 0087C] Romanum simul ambo Papiae opportune convenirent. Imperator Regem et suos, multos etiam qui tantum ad demirandam imperatoriam majestatem convenerant, tanta liberalitate donavit, ut opibus regum Persarum et Arabum posset comparari Imperatoris munificentia.» Quae omnia paulo fusius describit Glaber Rudolphus lib. III, cap. 2, ex quibus sua desumpsit Baronius, quem etiam vide quae in concilio (tomo IX, collect. Labb., col. 854) acta memorantur. [Col. 0088A] De constanti et perpetua sancti Imperatoris in Christi famulos beneficentia, ex quaternis hoc anno expeditis donationum tabulis, quas refert Schatenus, jam supra meminimus: praeter quas aliam mihi suggessit laudatus supra Schannatus, diplomate dato Babenbergae Kal. Aug. an. 1023, quo in gratiam «confessoris» sui «Theobaldi abbatis SS. Udalrici et Afrae,» ei coenobio favit, quam mirificentissime. Ad postremum Vitae Sancti annum chronotaxis nostra perducitor

154. Quae anno 1024 gesta sunt sic paucis complexus est Chronographus: «Imperator natalem Domini Bavenberg peregit. Ibi turba convenerat pastoribus destituta, quia omnes suspensi manebant, cujus providentiae cura imperiali potestate commiterentur . . . . [Col. 0088B] Caesar diversis doloribus vexatus eodem loco crebra infirmitate diuturnas protraxit moras, resumptisque demum viribus, citato cursu Parthenopolim ire proposuit. Tandem post longam deliberationem laboriosi itineris, diem Palmarum in loco, qui dicitur Alstede, festive celebravit. Die vero reconciliationis, exigente infirmitatis gravedine, remota a se quae convenerat multitudine, paucis comitantibus, Nieuburg coenam Dominicam peregit; in sancto vero Sabbato, contracto totius senatus conventu, contectali sua Cunigunda comitante, Parthenopolim venit, ubi cum grandi honore susceptus est: Dominicae quoque resurrectionis gaudia celebri honore transegit; deinde ab antistite ejusdem loci auri sericorumque varietate plurimum donatus, Halverstade [Col. 0088C] adiit. Inde nihilominus Goslariam profectus est, ubi diebus decem peractis, ad locum quemdam Grona dictum, properat, ibique forti aegritudine depressus, et amarae mortis poculo debriatus, vitalem emisit spiritum.» Quae ibidem sequuntur de molitionibus Brunonis episcopi Augustani habes in Vita cap. 32, hic primo loco inter miracula, infra ex Anonymo describenda; nos chronotaxi Henricianae coronidem imponimus.

Fragmentum appellamus quod vix binos integros regnantis seu imperantis S. Henrici annos complectatur, at tale istud, ex quo scriptoris fidem, rei historicae versandae peritiam, et accuratam diligentiam ita perspicias, ut reliqui operis jacturam satis deplorare non possis. Frustanea fuit omnis nostra investigatio ad pretiosum thesaurum alicunde refodiendum, ut superius § 6 satis dictum est, ubi de auctore plura invenies. Hic paucis indicatum volui, qua potissimum ratione praedictum fragmentum partiti simus; nimirum non in capita, sed potius in annos, secundum quos opus suum distinxisse videtur auctor ipse, ut ex superstite contextu manifeste patebit. Hanc vere partem Anonymi compilationi praemitto, tum quod vere historica sit, tum quod cum Commentario nostro longe aptius concordet; adeo ut ferme dubitaverim utrum non expediret ab ea chronologicam Vitae S. Henrici seriem inchoare: ceterum a Majorum institutis et placitis satius visum [Col. 0089] fuit non recedere. Hinc porro principium facere cuivis licebit, qui gestorum ordini potius quam Legendistae confusioni adhaerendum censuerit. Ex solo Adelboldi prologo, de ejus scribendi peritia et eruditione statuere et pronum et promptum est.

1. Anno ab Incarnatione Domini millesimo primo ⁜ (39) ab Urbe autem condita millesimo septingentesimo quinquagesimo secundo: Ottone puero Romae defuncto, vacante regni solio, cum de principe subrogando ageretur; omnium vota, nutu divino, ad eum inclinantur, qui tunc in regno habebatur potissimus. Fuit namque per idem tempus Dux Bavariorum Henricus, tam bonitate quam nobilitate regia conspicuus, et universa morum honestate praeclarus. Hic initium sapientiae timorem Domini pleniter secutus est: qui erat omni litterarum studio principaliter [Col. 0109B] imbutus, totus sane fide et actu Catholicus. Hic ergo ab omnibus pari voto ⁜ (40) et communi consensu accersitur, divina utique disponente clementia: ut per temporalis regni fastigium, ad culmen caelestis regni pertingeret. Terrena enim bona omnia, sicut usu malo alios a salute praepediunt, ita alios usu bono ad salutem promovent.

2. Cui necdum Caesaris vel imperatoris dignitatem obtinenti apparuit Ratisbonae Wolffgangus in somnis visione tali ⁜ (41) . Visum namque est ei, quod manens in sancti Emmerammi ecclesia, accederet orandi gratia ad beati Wolffgangi sepulcrum, in eadem ecclesia situm: eumque ibidem dominum sanctumque Wolffgangi precibus intimis conaretur exorare, subito videbatur ei ipse [Col. 0109C] Sanctus adstare et hujusmodi verbis ipsum appellare: [Col. 0110A] Intuere diligenter litteras in muro, qui est juxta tumulum meum, scriptas. Erat autem ibi, sicut videbatur, scriptum solummodo: Post sex. Evigilans vero Rex Henricus tractatione diuturna secum revolvit, paucissima hujus visionis scripta. Inprimis ergo arbitratus, quod post sex dies esset moriturus, multa dispensat pauperibus. Cum autem sex dierum numerus praeteriret et nihil in se corporali molestiae sentiret, putavit ad sex menses pertinere. Transacto vero et hujus numeri spatio, nihilque in se infirmitatis passus, arbitratus hunc numerum ad sex annos pertinere: ideoque et quae supra, coepit timere. Cumque sex annorum numerus integer pertransisset, et septimi anni dies revolutus venisset, ipso die Caesaris dignitatem per Apostolicam suscepit [Col. 0110B] obsecrationem. Tunc tandem sentiens, qualis esset sua visio, gratias agit Deo sanctoque Wolffgango, qui sibi talem revelare dignatus est sublimitatem.

3. Unctus igitur in regem beatissimus Dei famulus, temporalis regni non contentus angustiis, pro adipiscenda immortalitatis corona, summo Regi (cui servire regnare est) militare disposuit, summam etiam diligentiam in amplificando cultu religionis adhibuit: ecclesias ditare possessionibus, et immensis ornatibus augere coepit. Sedes autem episcopales, Hildensheim (ubi a puero nutritus et litteras edoctus fuit), Magdeburg, Argentinam, Misenam et Merseburch (quae barbarica immanitate adjacentium Sclavorum vastatae fuerant) ⁜ (42) restauravit. [Col. 0110C] Et tam ipsius, quam aliis episcopatibus per [Col. 0111A] universum regnum, in possessionibus et ornatibus, innumerabilia contulit. Hildesheimensibus vero sanctum Gotehardum ⁜ (43) divina edoctus revelatione praefecit. Quid autem Merseburgensi ecclesiae prae aliis specialius contulerit futurorum charitati volumus ex parte notificare. Haec enim ecclesia tempore Magni Ottonis, illius, inquam, qui ad Lycum fluvium sub sancto Uldarico confessore Ungaros ⁜ (44) prostravit, et reges eorum, Laelium videlicet et Assur Ratisbonae, principibus hoc fieri adjudicantibus, in patibulo suspendit, assiduis incursionibus et hostili vastatione Sclavorum, ad nihilum redacta est.

4. Et quia violentiis vicinarum nationum non poterat resistere: in possessionibus, in religione et in omnibus, quae ad pontificalem dignitatem pertinebant, [Col. 0111B] penitus coepit deficere. Accidit autem ut eodem tempore Magdeburgensis ecclesiae Archiepiscopus viam universae carnis ingrederetur, et Merseburgensis praesul, propter sapientiam a Deo sibi collatam, et propter multas virtutes, quibus adornatus erat, ob quas etiam Ottoni magno gratissimus extitit: in cathedram Magdeburgensem, praedicto Rege id efficiente, praeponeretur ⁜ (45) . Factum est autem, ut Merseburgensis episcopatus penitus destrueretur, et quae potiora erant illius ecclesiae in praediis, in ministerialibus, in ornamentis, in ditionem Magdeburgensis ecclesiae transferrentur, et de quibus reliquiis possessionum, quae Merseburg remanserant, abbatia inibi construeretur. Quod factum usque ad tempus pii confessoris Henrici immutatum [Col. 0111C] permansit. Cum autem convocatis idem Rex Principibus regni sui Quendelburg curiam celebrasset: universis in id ipsum consentientibus, Poloniam et Boemiam, caeterasque Sclavorum adjacentes regiones, quae fines regni sui vastabant, debellare disposuit.

5. Congregato itaque exercitu, contra praedictas nationes aciem direxit. Et faciens transitum per locum, qui Walbech ⁜ (46) dicitur, gladium sancti Adriani martyris, qui pro reliquiis multo tempore ibi servabatur, accepit. Quo accinctus, ex toto corde suo clamavit et dixit: Judica Domine nocentes me, expugna impugnantes me, apprehende arma et scutum, et exurge in adjutorium mihi. Inde progressus castra metatus est in campo, ubi Merseburgensis [Col. 0111D] ecclesia sita est, et videns locum desolatum, et in nihilum redactum, ingemuit et ait: Beate Laurenti martyr Christi, si tuo interventu has barbaras nationes, ad quas pergo, Romano Imperio, et Christianae religioni subjugavero, hunc locum desolatum tuo nomini consecratum, divina favente gratia, in pristinae dignitatis statum reformabo. Ut [Col. 0112A] vero principes Poloniae et Boemiae, ceterarumque Sclavicarum gentium primates Romanum Imperatorem cum exercitu ad debellandos eos advenire cognoverunt: innumerabili multitudine collecta, in bellum ei obviam processerunt. Quod Regi pio per speculatores suos cito innotuit, et sicut in omnibus angustiis suis solebat, ad orationis arma confugit. Invocatoque super se nomine Domini, beato Laurentio, sancto Georgio, et beato Adriano martyribus, se suumque exercitum protegendum cum summa devotione commisit.

6. Et cum omnes perceptione corporis et sanguinis Domini confortati fuissent, ad locum certaminis venerunt. Ubi cum Rex beatus verbis exhortatoriis ad viriliter agendum singulorum animos erexisset, [Col. 0112B] videns innumerabilem adversariorum multitudinem, clamavit ad Dominum, et ait: Deus qui conteris bella ab initio, eleva brachium tuum super gentes qui cogitant servis tuis mala. Disperge illos in virtute tua: et destrue eos, protector meus. Pone illos ut rotam, et sicut stipulam ante faciem venti. Haec dicens aperti sunt oculi ejus et vidit gloriosos martyres, Georgium videlicet, Laurentium, Adrianum, cum angelo percutiente, exercitum suum praecedentes, et hostium cuneos ad fugam propellentes. Et sicut exercitus Sennacherib ab angelo percutiente contritus est et periit; ita et omnis barbarorum ista multitudo per virtutem Dei conterrita, projectis armis sine effusione sanguinis Christianorum, fugae praesidium quaesivit. Quo viso Rex sanctus, elevatis [Col. 0112C] oculis et manibus in caelum, benedixit Deo caeli et ait: Benedico te, Rex caeli et terrae, qui superbis resistis et humilibus das gratiam: qui custodis diligentes te et glorificatus es in gentibus, propter datam nobis de caelo victoriam. Victis ergo barbaris et quae ad futuram pacem prodesse poterant firmissima pactione stabilitis, vir Beatus cum suis in sua redierunt cum pace, glorificantes et laudantes Deum, qui salvat sperantes in se.

7. Cumque Christianissimus rex Poloniam, Boemiam, Moraviam tributarias fecisset: ob reverentiam S. Laurentii martyris, conculcationem et destructionem Merseburgensis ecclesiae, coepit pio intuitu misericordiae et pietatis respicere, et ad nihilum redactam in aedificiis, in ministerialibus, in [Col. 0112D] saecularibus possessionibus, in ecclesiasticis ornamentis, in pristinum gradum pontificalis dignitatis, sicut Deo et sancto Laurentio voverat, studuit restaurare. Nec prius ab operibus misericordiae destitit, quoadusque eam ad antiquum statum dignitatis, et pristinum honorem religionis ex integro perduceret.

[Col. 0113A] 8. Denique Episcopatum Babenbergensem ex integro in suo domate ⁜ (47) fundavit, terminis videlicet ab adjacentibus episcopatibus legitimo concambio commutatis. Fundatum vero episcopatum principibus Apostolorum Petro et Paulo, et pretiosissimo martyri Georgio attitulatum speciali jure sanctae Rom. Ecclesiae contradidit, ut et primae Sedi debitum dignitatis impenderet honorem, et suam plantationem tanto patrocinio firmius communiret. In meridiana quoque parte civitatis monasterium in honore S. Stephani Protomartyris sub ordine canonico construens; ex altera vero, hoc est aquilonari, aliud monasterium sub monachali regula in honore S. Michaelis Archangeli ⁜ (48) , sanctique Benedicti abbatis constituens, sibi, suaeque civitati supra Petram [Col. 0113B] Apostolicae firmitatis fundatae, muroque et propugnaculis meritorum S. Georgii ceterorumque sanctorum munitae ac exornatae contra incentivos vitiorum jactatus, turrim fortitudinis in Stephano, et contra refrigerantes flatus illius, qui in aquilone, unde malum omne panditur, sedem ponere disposuit, refugium certum in angelico praeparavit praesidio: ut a dextris et a sinistris justitiae armis vallatae in nullo sufficiat insidiator praevalere.

9. His tribus ecclesiis postea per Guntherum ejusdem Babenbergensis sedis quartum praesulem, et per Reginoldum quemdam, virum nobilem, addita est quarta ecclesia ⁜ (49) in honore sanctae Mariae matris Domini: et sancti Gangolfi martyris extra urbem versus Orientem in loco Teuverstat sub [Col. 0113C] ordine et possessione canonica. Denique sextus ejusdem sedis Episcopus Herimannus contra urbem versus occidentem in honore S. Jacobi Apostoli et filii Zebedaei, ecclesiam sub ordine canonico initiavit. Hanc Otto, humilis amator pauperum Christi, octavus ejusdem sedis episcopus, cooperante Eberhardo praeposito, consummavit et dedicavit, ac stirpem ordinemque illic Deo servientium decenter disposuit. Sic locus Babenbergensis ecclesiis in patrociniis Sanctorum in modo Crucis undique munitus, Christo Jesu crucifixo quotidianum, et sedulum celebrat officium et servitium pro primo suo fundatore Heinrico secundo, Imperatore piissimo, ejusque cooperatoribus et successoribus vel augmentatoribus omnibus: Et ut inibi militantibus [Col. 0113D] Domino major tranquillitas, et securitas, et reverentia ad supplicandum Deo perseveret, praedictae quinque ecclesiae sic sunt locatae, ut fere ab omni strepitu et tumultu forensi ac populari sint decentissime segregatae.

10. Ut autem cunctis liquidius enitescat qua vigilantia vir beatissimus novellae suae ecclesiae bona pacis et tranquillitatis etiam per succedentia tempora providerit, aliquas hic tam Episcoporum quam [Col. 0114A] Regum inserimus confirmationis epistolas: ut, quia duo sunt, quibus hic mundus principaliter regitur, pontificalis auctoritas, et regalis potestas, ex utroque horum suffulta a dexteris et sinistris, ab omnium molestia infestationum secure monstretur in perpetuum defensa. Dicente enim Domino Salvatore; duos Ecclesiae gladios sufficere, quorum unus ad defensionem animae ac spiritus penetrat; alter inflexibilia et dura corda rigore suo domat et premit: quidquid eorumdem gladiorum jure hinc inde munitur, constat profecto, quod nullius mali incursione ab status sui rectitudine labefactetur. Prius tamen hic chartam Ottonis tertii ⁜ (50) Imperatoris praescribimus, ut scire volentibus, qualiter ipse locus Babenbergensis in ditionem sancti Regis obvenerit, ex [Col. 0114B] eadem conscriptionis pagina colligatur.

11. In nomine sanctae et individuae Trinitatis: Otto divina providentia Imperator Augustus. Noverint omnes nostri fideles, praesentes scilicet et futuri, qualiter nos ob interventum dilectissimae genitricis nostrae Adelheidae, caro nepoti nostro Bavariorum Duci Heinrico quoddam juris nostri praedium, civitatem videlicet Babenberg nominatam, cum omnibus ad hanc respicientibus et Nemkin Uraha in comitatu Bertholdi Comitis Volckfelt nuncupato, sita, nostra Imperiali potentia in perpetuae usum proprietatis concessimus, firmiterque donavimus cum utriusque sexus mancipiis, aedificiis, ecclesiis, terris cultis et incultis, et cum omnibus jure, legaliterque ad haec jam dicta praedia pertinentibus, [Col. 0114C] eo tenore, ut libero ipse deinceps perfruatur arbitrio, haec tenendi, commutandi, dandi, posteris relinquendi, seu quidquid sibi libuerit inde faciendi: et ut praeceptum stabilius firmiusque permaneat, hanc chartam inscribi jussimus, annuloque sigillatam propria manu nostra roboravimus. Data V Kalend. Julii Indict. I, anno regni Domini Ottonis XIV, Imperii autem VII.

12. Anno igitur ab Incarnatione Domini MVII ⁜ (51) Indict. V, III Kalend. Novembris magna synodus Episcoporum, aliorumque Patrum habita est et celebrata [Col. 0114D] in villa regia Franchenfurt mediante Rege magno et pacifico Heinrico, anno regni sui VII. Nam dum idem Deo devotus Rex alta mentis consideratione secum volveret, in quo potissimum opere Dei misericordiam sibi facilius conciliaret, et ex divini instinctu consilii inspiratus disposuit, ut Deum sibi heredem eligeret, et conscriberet, et episcopatum Babenbergensem, ut praescriptum est, ex rebus hereditariis construeret, ut et paganismus Sclavorum [Col. 0115A] ibi destrueretur, et Christiani nominis memoria perpetualiter inibi celebris haberetur. Sed cum parochiam ad eamdem sedem respicientem non haberet, et sanctam Pentecosten in eodem anno regni sui Moguntiae celebraret, partem Wirzeburgensis dioeceseos, comitatum videlicet Raterzgewe ⁜ (52) dictum, et pagi Wolcvelt dicti, inter fluvios Vraha et Ratenza sita, ab Heinrico Wirzeburgensi Episcopo firma ac legali traditione acquisivit, tradens e contra Wirzeburgensi ecclesiae CL ⁜ (53) mansos in vico Memmigun dicto, et in proxime adjacentibus locis, consentientibus, et concurrentibus in haec vota illius Heinrico Wirzeburgensi, et Willigiso Maguntiae metropolis archiepiscopo, multisque, qui praesentes fuerunt ⁜ (54) , Archiepiscopis et Episcopis, [Col. 0115B] legitimum hoc concambium attestatione sua, et subscriptione roborantibus. Gloriosissimus vero Rex compos voti effectus, pari supradictorum Patrum consultu, duos ex capellanis suis Albericum et Ludovicum adjunctis Wirzeburgensis Episcopi litteris, Romam usque direxit, quatenus haec bene coepta in melius proficerent auctoritate Apostolica. At Romanus Pontifex, et universalis Papa Joannes piissimi Regis devotioni congaudens, habita in sancti Petri Basilica synodo, pro confirmando episcopatu Babenbergensi, privilegium fecit conscribi, et Apostolica auctoritate firmari, universis Galliae et Germaniae Episcopis rescribens, ut et ipsi pari communique auctoritate, praedictum episcopatum roborarent, cujus videlicet privilegii exemplar in [Col. 0115C] hunc modum se habet:

13. «Joannes Episcopus servus servorum Dei. Officii nostri est omnium sanctarum Dei ecclesiarum commoda generaliter considerare, et maxime earum, quae specialiter sub jure ac dominio nostrae Romanae Ecclesiae consistunt; si quod est incommodum, abolere, ne pro gravi incommoditate sua neglectae vilescant; vel qualibet nacta occasione, debita solennitate careant. Propterea omnibus sanctae Dei Ecclesiae fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, notum esse volumus: quia dilectus et spiritualis noster filius Heinricus gloriosissimus atque invictissimus Rex, divina inspirante clementia, de propriis haereditariis rebus, pro sua suorumque parentum [Col. 0115D] anima, episcopatum in loco qui dicitur Babenber, perfectae fidei et charitatis devotione, in honorem beatissimi Petri Apostolorum Principis esse constituit, commutatione facta jure, ac legaliter cum Heinrico Wirzenburgensi Episcopo de aliqua parte parochiae sui episcopatus. Unde etiam praedictus Episcopus nobis suas litteras misit, ut suo consensu, privilegio nostrae Apostolicae auctoritatis [Col. 0116A] episcopatus noviter factus fundaretur. Pro qua ratione Heinricus Secundus gloriosissimus Rex nuntios suos ad nos direxit, qui nobis haec omnia dicerent, et nos pro hac sede confirmanda interpellarent. Cujus sanctissimam imitationem, paterna et praecordiali dilectione intuentes, omnes res, quas beato Petro Apostolorum Principi, in loco praenominato, legitima ratione collectas contulit, nostrae auctoritatis privilegio confirmare decernimus, ea videlicet ratione, ut Episcopus ejus loci, et qui in perpetuum sui fuerint successores, ea, secura tranquillitate possideant, et liberam habeant potestatem res et proprietates ejusdem ecclesiae ordinare, atque componere, vel etiam augmentare: dissipare vero, atque confundere, nullam habeant [Col. 0116B] potestatem.

14. «Nostra quoque auctoritate sancimus, uti in terminis, et in rebus ejusdem ecclesiae nulla sit infestatio tyrannorum, vel aliorum quorumlibet pravorum hominum, sive sint in civitate ipsa Babenberc, sive in castellis et villis, servis et ancillis, tributariis, decimis, forestibus, silvis, piscationibus, venationibus, molendinis, campis, pratis, pascuis, terris cultis et incultis, et quidquid modo illuc pertinet, vel in futurum acquiri possit, per nostrae auctoritatis privilegium corroboratum, in secura quiete permaneat. Nullus ibi Comes aut Judex legem facere praesumat, nisi quam per concessionem gloriosissimi Regis Heinrici vel successorum ejus Episcopus loci ejusdem deligeret. Nulla [Col. 0116C] aliena potestas ibi per violentiam irruat. Sic ille episcopatus liber, et ab omni potestate extranea securus, Romano tantummodo mundiburdio ⁜ (55) subditus: quatenus Episcopus eo melius cum canonicis suis servitio Dei possit insistere, et primi constructoris ejusdem loci, et recuperatoris jugiter memoriam habere. Sit tamen idem suo metropolitano subjectus atque obediens. Quicumque haec praecepta servaverit, divinam remunerationem et Apostolicam benedictionem accipiat. Qui autem contemptor et violator exstiterit, perpetui anathematis damnationi subjaceat, nisi resipiscens ad satisfactionem perveniat. Scriptum per manus Petri notarii et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Junio, Indict. v.»

[Col. 0116D] 15. Habito igitur rursum generali concilio in Franchenfurt, cui praesedit venerabilis Archiepiscopus Willigisus Moguntinus, universi Archiepiscopi et Episcopi, qui interfuerunt, numero XXXVI, debita cum veneratione privilegium hoc Sedis Apostolicae suscipientes, unanimiter devotis mentibus laudaverunt, et scribendum roboraverunt. De supradictis [Col. 0117A] vero parochiae terminis ab Ecclesia Wirzeburgensi commutatis, ne qua fieret in posterum querela, vel dubitatio, subjectam conscribi paginam fecerunt: cui subscripsit primo quidem ipse Heinricus Wirzeburgensis Episcopus, deinde ejusdem ecclesiae praepositi, sive presbyteri numero novem.

16. «Omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium tam praesentium quam futurorum notitiam non latere desideramus, qualiter gloriosissimus Rex Heinricus, divinae, ut credimus, admonitionis stimulo compunctus, de praediis, quae Dei gratia, hereditarioque jure parentum, in suae possessionis dominium pervenerant, Dei servitium augere, episcopatum constituendo, desiderans; quo id legitime [Col. 0117B] rationabiliterque fieri potuisset, Heinricum venerabilem Wirzeburgensis ecclesiae provisorem, quatenus quemdam locum Babenberg nuncupatum cum pago Raezengevum dictum, qui ad suae dioeceseos statum pertinere videbatur, de suo jure in suum jus ad id perficiendum transfunderet, studiose coepit flagitare. Quae, quoniam justae et rationabiles causae videbantur, ejusdem augustissimi et invictissimi Regis petitionibus acquiescens, cum communi cleri sui atque militum, nec non totius populi consilio et consensu, praefatum locum cum praedicto pago, tribus parochianis ecclesiis exceptis, cum suis adjacentiis, quarum haec sunt nomina, Wachenrode, Lonerstat, Mulehusen, omni postmodum remota contradictione, suae potestati tradidit. Alterius autem [Col. 0117C] pagi, qui Volefeld vocatur, in quo praefatus locus situs est, partem eidem Regi concessit, quantum est de Babenberch ad flumen Vraha, de Vraha in Ratenzam flumen, et sic juxta decursum ejusdem fluminis in Moin, et inde ad rivulum Wichibach, deinde ad caput ejusdem rivuli; sicque qua citissime, et proxime pervenire potest ad Vraha. Actum in civitate Wirzeburgensi, praesente serenissimo Imperatore Heinrico, ea conditione, ut decimam in novalibus jam incisis, et ad mansum mensuratis cum veteri decima non commutata, Wirzenburgensis ecclesia retineat. In novalibus vero post hinc excolendis decimam Babenbergensis ecclesia possideat cum termino commutato.»

17. Sed et Joannes Aquileiensis Patriarcha opus [Col. 0117D] tam laudabile Regis excellentissimi, et piam erga Christum devotionem toto affectu amplectens, Heinrico Episcopo Wirzeburgensi gratulationis plenam scripsit epistolam. «Beatissimo Domino et sincera charitate diligendo Heinrico sanctae Wirzeburgensis ecclesiae Episcopo venerabili, Joannes Aquileiensis ecclesiae patriarcha cum omnibus suae dioeceseos Episcopis, fraternam dilectionem in eo, qui prior dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis, Jesu Christo Domino nostro. Licet, Reverende frater, fraternae dilectionis cura nos admoneat, ut in omnibus operibus bonis quae conditor humani generis misericorditer ad salutem quotidie disponit, immensas gratiarum actiones ipsi agere debeamus, [Col. 0118A] quandocumque tamen vel ubicumque ex provectu sanctae Ecclesiae, vel ejus exaltatione, locatione, nos aliquid magnifici operis audire contigerit, immensae devotionis affectu, et spiritualis exultationis effectu illum laudare, benedicere et praedicare debemus, cujus haec dona sunt, et a quo bona cuncta ineffabiliter procedunt. Qui inter innumerabilia sempiternae dignationis sacramenta, ea et in suorum cordibus Principum dictat, quae ad multorum exemplum, et salutem profutura procurat.

18. «In quibus unum est, quod nuper divinitus factum, maximam mentibus nostris laetitiam generavit. Audivimus quod Dominus noster Heinricus gloriosissimus et invictissimus Rex, divina sibi inspirante gratia, ex suis praediis, et paterna hereditate, [Col. 0118B] in loco, qui dicitur Babenbere episcopatum in honore beatissimi Petri Apostolorum principis constituerit, et commutatione facta, digne et legaliter cum ecclesia vestra, partem quamdam ex ejus dioecesi acquisivit: atque hoc concambium Apostolicae sedis privilegium corroboravit. Quod quidem eximium et laudabile opus, et ejus dignissimam liberalitatem, et vestram charitatem satis egregie praedicabilem commendat; cum et suum est per operationem, et vestrum sit per dilectionem. In quo omnipotenti Deo immensas gratias referimus, ad cujus inaestimabilem gloriam spectat, quod per Regem nostrum Heinricum, bonum et fidelem ministrum suum, fundatissimam pacem omnibus ecclesiis praestat, et insuper novam format [Col. 0118C] ecclesiam, per quam et de inimico humani generis in vicinas Sclavorum gentes, Deo opitulante, triumphabit, et innumerabilem familiam per lavacrum regenerationis sibi multiplicabit. Nos autem cum omnibus nostrae dioeceseos Episcopis hoc divinum opus in commune laudamus, atque in eo juste consentientes et subter conscribentes in perpetuum valere confirmamus.»

19. «Heinricus divina praeordinante clementia Rex, omnibus Ecclesiae filiis tam futuris quam praesentibus. Saluberrimis sacri eloquii institutionibus erudimur, et praemonemur, ut temporalia relinquentes bona, et terrena postponentes commoda, aeterna et sine fine mansura in caelis studeamus adipisci consistoria. Gloria enim praesens fugitiva est et [Col. 0118D] vana, dum possidetur, nisi in ea aliquid de caelesti aeternitate cogitetur. Sed Dei miseratio humano generi providit remedium, quando partem caelestis patriae, terrenae substantiae fecit esse pretium. Hujus ergo nos clementiae non immemores, nec ignorantes nos gratuito divinae miserationis respectu, regali dignitate sublimatos, congruum esse ducimus non solum ecclesias ab antecessoribus nostris constructas ampliare, sed ad majorem gloriam Dei novas aedificare, easque devotionis nostrae donis gratissimis exaltare. Quapropter Dominicis non surdum auditum praebentes praeceptis, et deificis obtemperando intendentes suasionibus, thesauros divinae largitatis munificentia nobis collatos, [Col. 0119A] in caelo desideramus reponere, ubi neque fures effodiunt, nec furantur, neque aerugo, vel tinea demolitur, ubi et dum omnia nunc congesta recolimus, cor nostrum desiderio et amore saepius versetur.

20. «Proinde patere volumus omnium fidelium universitati, quod quemdam paternae hereditatis nostrae locum Babenbere dictum, et in sedem et culmen episcopatus proveximus, et Romanae sedis auctoritate firmatum, atque venerabilis Heinrici Wirzeburgensis Episcopi consensu, et dilectae conjugis nostrae Chunegundae voluntate, ac pari communique omnium nostri fidelium tam Archiepiscoporum, quam Episcoporum, Abbatum, nec non et Ducum, et Comitum consulto, decretoque, ac totius regni [Col. 0119B] nostri, Principumque concordi devotione laudatum, ad honorem omnipotentis Dei, et beatae Mariae semper Virginis, et sanctorum Apostolorum Petri et Pauli, nec non sanctorum Kiliani et Georgii, fundavimus, stabilivimus et corroboravimus, ut inibi nostrum, parentumque nostrorum, et Ottonis tertii Imperatoris, videlicet antecessoris nostri, celebre habeatur memoriale, et jugis pro omnibus orthodoxis mactetur hostia salutaris. Oblatis igitur Deo in eadem dilecta nobis ecclesia ad honorem et decorem domus Dei, ex metallis lapidibusque pretiosis in varios usus sanctuarii, vasis seu vestibus, aliisque ornamentis ecclesiasticis, contulimus praeterea ad supra dictam sedem episcopalem praedia, ecclesias, vicos, villas cum omnibus suis pertinentiis [Col. 0119C] sive adhaerentiis, videlicet utriusque sexus mancipiis, areis, aedificiis, terris cultis, viis et inviis, exitibus, reditibus, quaesitis et inquirendis, silvis, sagenis ⁜ (56) venationibus, pratis, pascuis, campis, forestis, forestariis, cellariis, censibus, aquis, aquarumve decursibus, molendinis, mobilibus, et immobilibus, et ceteris omnibus, quae rite scribi aut appellari possunt, quomodolibet utilitatibus, praesenti nostrae auctoritatis edicto statuentes, ut in Deo nobis dilectus saepe dictae sedis Episcopus Eberhardus, suique successores liberam dehinc habeant potestatem, eadem praescripta bona cum omnibus appendiciis suis tenendi, possidendi, seu in quoslibet usus episcopatus convertendi; fratribus [Col. 0119D] autem canonicis. Deo ibidem famulantibus ad quotidiana temporalis vitae subsidia, possessiones, quas tradidimus, nostra imperiali auctoritate proprietateve possidenda confirmamus.

21. «Ea videlicet ratione: ut praefati canonici, et eorum per successionem Praepositi, liberam dehinc cum ipsorum canonicorum consensu, et consilio potestatem habeant in meliores usus commutandi, augmentandi, et ad utilitatem suam quoquomodo redigendi; quatenus et ipsi, nostri benigne memores apud Deum, ac dilectissimae [Col. 0120A] conjugis nostrae, atque consortis regni Cunegundae parentumque nostrorum, versa vice, beneficiis nostris pia atque assidua intercessione respondeant Si quis autem, quod absit, hujus nostrae munificentiam donationis, atque institutum Apostolicae Sedis, et tot venerabilium Patrum auctoritate firmatum destruere seu violare tentaverit, in die judicii coram oculis Dei tormento inextinguibili aeternaliter luat. Quod ne eveniat: sed haec traditi atque decretum ab omnibus perpetualiter inviolabilis permaneat, hanc chartam inde conscriptas manu propria roborantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus. Nec vero solummodo in vita superstite adhuc Rege gloriosissimo, sed magis etiam post transitum ejus de morte ad vitam, felix [Col. 0120B] ipsius plantatio, Babenbergensis videlicet ecclesia, divinae gratiae imbribus irrigata de die in diem accipit incrementum, saepenumero a sancta specialique matre sua Romana Ecclesia uberibus piae consolationis potata ac satiata, regum quoque succedentium auctoritate, vel privilegiis nobiliter, ac firmiter in perpetuum sublimata ⁜ (57) .» Ea privilegia in Appendicem rejicienda, jam diximus in praemonitione.

22. Haec nos de fundatione vel confirmatione sanctae Babenbergensis ecclesiae, accepta occasione, dixisse [Col. 0120C] sufficiat, nunc ad coeptam narrationem de gestis beati Viri animum stylumque vertamus. Regis autem frater erat Bruno ⁜ (58) Augustensis sedis Episcopus, qui felicibus fratris actibus invidens, multas ei adversitatum injurias, in quantum potuit, inferebat: et ubi per se non poterat, inferentibus se adjungebat, vel alios ad inferendas exhortando stimulos eis pravae incitationis subdebat. Cui frater non solum talionem non reddidit, verum etiam instructus fraterna dilectione, omnia dissimulando et patienter sustinendo, illum in bono vincere satagebat.

23. Quanta ejus munificentia, quanta erga Deum liberalitas extiterit, tam in illa Babenbergensi ecclesia, quam in aliis compluribus locis, manifestis [Col. 0120D] operum declaratur indiciis. Solum quippe Deum sibi elegit heredem, quatenus et ipse in consortium aeternae hereditatis eum assumere dignaretur. Liberos etenim secundum carnem nec habebat, nec exspectabat, quandoquidem eam, quam pro conjuge habere videbatur, Chunegundam, numquam cognovisse comprobatum est. Qualiter autem innotuerit, ad communem aedificationem, praetereundum non est, ut et castimoniae erudiamur exemplis, et divinorum secretorum admiratione moveamur; intelligentes quemadmodum diligentibus Deum omnia [Col. 0121A] cooperantur in bonum. Tantis namque ac talibus bonis tentatio deesse non potuit. Invidus enim omnium bonorum diabolus, ubi torum immaculatum sauciare non potuit, zelotypiae livore foedare cogitavit, et ejus saltem famam laedere, cui vulnus corruptionis infligere non potuit. Facta est igitur, auctore diabolo, suspecta criminis ea quae non noverat maculam corruptionis. Sed quia crudelis est, qui famam negligit, expurgationis gratia, ad vomeres candentes illud sibi judicium delegit, quod propter duritiam hominum institutum esse cognoscitur. Cumque dilecta Deo ad illud judicium, velut ovis ad occisionem duceretur, ingemuit, et ait; Domine Deus, creator coeli et terrae, qui probas renes et corda, judica judicium meum, et eripe me. Te [Col. 0121B] enim testem et judicem hodie invoco, quia nec hunc praesentem Heinricum nec alterum quemquam virum carnali commistione umquam cognovi. Hoc dicto, stupentibus ac flentibus universis, qui aderant, vomeres candentes nudo vestigio calcavit, et sine adustionis molestia secura pertransiit. Ita Deus omnipotens vinculum castae dilectionis servavit, innocentiam comprobavit, et integritati custodiam humilitatis adhibuit.

24. Inter haec beatissimi Principis gloria magis ac magis proficiebat, et gratia Dei erat cum ipso. Non declinavit clypeus a bello, et hasta ejus non est aversa. Apuliam a Graecis diu possessam, Romano Imperio recuperavit, et eidem provinciae Ismaelem ducem praefecit. Qui postea in Babenbergensi loco [Col. 0121C] mortuus, et in capitulo majoris monasterii sepultus requiescit in Domino. Beneventanum monasterium condidit, et omni ornatus decore locupletavit. Cumque civitates Apuliae pertransiret, et quae ad utilitatem et honorem regni pertinebant in eis prudentissime disposuisset, coepit infirmitate calculi laborare. Cujus morbi molestiam vir sanctus tanta patientia sustinuit, ut passiones carnis ad custodiam humilitatis a Deo sibi collatas assereret, et flagellum correptionis certissimum signum dilectionis esse affirmaret. Fomenta tamen curationum fecit sibi adhiberi, sed nulla medicorum subtilitate ad integrum potuit liberari. Ingravescente autem dolore, ascendit montem Cassinum, petiturus, ut per [Col. 0121D] intercessionem B. Benedicti et sanctae Scholasticae sanitatis ei a Deo praestaretur remedium.

25. Veniens autem ad locum ubi Sanctorum reliquiae fuerant reconditae, effudit animam suam in conspectu Altissimi, et per sanctorum suffragia, Benedicti videlicet et S. Scholasticae, precibus et lacrymis postulavit a Deo salutem corporis et animae sibi praestari. Impletumque est quod per Prophetam dicitur: Exquisivi Dominum, et exaudivit me, et ex omnibus tribulationibus meis eripuit me. Nam petiit, et exauditus est: pulsavit ad ostium perseveranter miserantis potentiae, et intromissus est. Interea Rex coepit cogitare, quae de translatione S. [Col. 0122A] Benedicti audierat; et quia reliquiae ejus dicebantur furtim sublatae et in alium locum translatae, ideo vir sanctus de corporali ejus praesentia dubitabat. Completa itaque oratione, homo Dei ad hospitium se contulit, et lassatus ac debilitatus in lectulo se collocavit. In quo obdormiens vidit S. Benedictum sibi assistere, et ferrum sectorium ad medicinales sectiones aptum manu tenere. Qui dixit ei: Quia sperasti in Deo et in Sanctis ejus, ecce missus sum a Deo, ut per meam medicinam ab infirmitate tua libereris. Ecce ego, cujus ossa furtim sublata esse putabas, praesentiam meam tibi exhibeo, et in argumentum veritatis passiones tuas curabo ⁜ (59) . Haec dicens, partem illam corporis, ubi calculus jacebat, medicinali ferro, quod manu tenebat, aperuit et, [Col. 0122B] evulso molliter calculo, hiatum vulneris subita sanitate redintegravit, calculumque quem tulerat in manu Regis dormientis reposuit.

26. Quo facto, Christianissimus Imperator evigilavit, et pertractans secum quae circa ipsum per Confessorem Christi gesta fuerant, vidensque calculum quem manu tenebat, vocavit satellites, qui regio more sibi semper assistebant, dixitque ad eos: Pontifices regnique nostri Principes vocate ad me; ut cognoscant et videant mirabilia Dei, quae ineffabilis misericordia et inenarrabilis potentia ejus fecerunt in me. At illi mandata Regis celeri cursu perferentes ad Principes, perduxerunt eos ad Regem. Quos Rex salutans, resalutatusque ab eis, sic alloquutus eos est: Fratres et commilitones mei, [Col. 0122C] magnificate Dominum mecum, et exaltemus nomen ejus in idipsum, quia ipse est magnus Dominus, et laudabilis nimis, et magnitudinis ejus non est finis. Ipse percutit, et medetur: flagellat peccatores, et poenitentibus miseretur. Hunc humiliat, et hunc exaltat: quia calix in manu Domini vini meri plenus misto. En ego, qui heri morti proximus fui, per misericordiam Dei hodie vobis appareo sanus: et aculeum mortis, quem heri gestavi inclusum corpori meo, hodie oculis vestris visibiliter ostendo.

27. Haec dicens, ostendit calculum, quem manu tenebat, et ostendens cicatricem vulneris, omnia, quae per sanctum Benedictum circa ipsum gesta [Col. 0122D] erant, cunctis audientibus, ex ordine referebat. At illi videntes et audientes mirabilia Dei, et plus quam credi potest, admirati sunt; et benedicentes Deo, diuque in laudem ejus acclamantes de incolumitate Regis gavisi sunt. Rursumque Rex ad eos: Quas, inquit, gratiarum actiones, aut quae munera tantis beneficiis condigna medico nostro Benedicto possumus rependere? At illi omnes judicaverunt eum regia munificentia dignum esse. Rex ergo consilio Principum suorum ingentia munera in praediis, in auro, in argento, in ornamentis plurimis ecclesiae S. Benedicti contulit. Et valefaciens fratribus, qui eidem ecclesiae praesidebant, a Cassino monte hilaris et [Col. 0123A] sanus discessit. Ab eo autem tempore, et deinceps, quadam speciali dilectione et veneratione S. Benedicto, et omnibus monasticae religionis cultoribus studuit deservire, et in amplificandis ac protegendis rebus ecclesiasticis benignus ac devotus Pater existere. Haec in Cassino monte scripta inveniuntur, ut et moderni magnalia Dei in memoria habeant, et apud posteros per antiquitatem temporis in oblivionem non veniant. Et, si quis scire desiderat quare gloriosissimus imperator Heinricus claudicaverit, cum primum corpore toto sanus fuerit hanc causam noverit.

28. Cum ipse quodam tempore venisset in Apuliam, pro disponendis reipublicae negotiis, pervenit in montem Garganum, in cujus crepidine [Col. 0123B] sita est laevitas, et in latere mortis in rupe concava, est basilica non ab hominibus fabricata, neque per hominem dedicata, sed operatione divina vel virtute exstructa: mirabiliter etenim divina benedictione venerabiliter consecrata est. Hujus basilicae exstat patronus Michael Archangelus. In hac etenim ecclesia, qualibet hebdomada cantus angelicus, ab his qui digna sunt, audiri perhibetur. Hanc itaque basilicam, orationis causa, cum ceteris Christi fidelibus vir Deo devotus est ingressus. Cumque laudes divinas inibi celebrassent, et vota precum suarum cum multa devotione Deo reddidissent: tempus jam aderat, quo caelestis exercitus ad laudes Deo persolvendas, templum hoc sacrum fuerat ingressus. Itaque cum omnes egrederentur, [Col. 0123C] et qui moram facerent, expellerentur exire; vir sanctus postulabat ut ei intus remanendi facultas concederetur. Igitur omnibus egressis, solus ipse, sperans in misericordia Dei, inibi manere praesumpsit, et preces precibus continuavit, et genuum flexiones iteravit: in quo multis lacrymis divinae se commisit clementiae, et animam suam beato Michaeli Archangelo cum multa supplicatione studuit commendare.

29. Cumque pii regis incensum ⁜ (60) ascenderet ram Domino, Deus Israel, qui in Sanctis suis semper est mirabilis, mirabilem ei dignatus est ostendere visionem. Vidit enim angelorum multitudinem copiosam, adinstar solis splendidam, templum sanctum ingredientem; ex quibus duo principale solenniter [Col. 0123D] adornabant altare. Deinde vidit alias caelestium Virtutum cohortes innumeras, in similitudinem fulguris coruscantis fulgentes, et quasi primatem suum cum gloria maxima deducentes: nec dubium hunc fuisse caelestis militiae signiferum. Novissime vero meruit videre ipsum Regem angelorum venientem cum potestate magna et virtute. In cujus obsequio caelestis exercitus innumerabilis, et splendor ejus incomparabilis: cujus etenim nutu reguntur omnia caelestia et terrestria. Denique chorus novae Hierusalem in praedicta collectus basilica divinum solenniter celebravit obsequium. Quo tandem completo, unus ex [Col. 0124A] praecipuis angelis, sacrum Evangelii textum cum maxima reverentia d . . . . . . . detulit personae; quo illum deosculante: innuit angelo, ut eumdem deosculandum deferret Imperatori, in angulo . . . . . . . Angelo vero jussu sibi complente, praedictus Christi famulus ad insolitam tantae majestatis et gloriae visionem coepit anime pavescere, et omnibus membris contremiscere; tamquam diceret cum Propheta: Contritum est cor meum in medio mei, contremuerunt omnia ossa mea.

30. Haec angelus ille videns; modeste femur ejus tetigit, inquiens: Ne timeas, electe Dei, surge velociter, signum pacis divinitus sibi transmissum suscipiens alacriter; extemplo et statim femur ejus emarcuit; et exinde omni tempore vitae suae [Col. 0124B] claudicavit. Similis per omnia eventus de beato Jacob legitur, cujus femur ad tactum angeli secum luctantis emarcuit. Haec quidem, ut verum fatear, in scripturis non inveni, sed relatu veracium et venerabilium virorum, haec vera esse, in veritate comperi. Equidem praepotens Cancellarius episcopi Herbipolensis, Conradus nomine, qui persecutionem passus est propter justitiam, haec, quae dicta sunt, se legisse, constanter affirmavit, et in Ecclesia Babenbergensi positus, multis audientibus enarravit; ex quibus unus mihi familiaris, et ipse plane vir veridicus, mihi fideliter intimavit, et volente me silentio supprimere, obnixe rogavit, ut scriberem: tandem ego petentis instantia, et sedulitate monentis inductus, fideliter conscripsi, quatenus in progenie [Col. 0124C] altera haec enarrentur. Mallem somno modo quiescere, quam ficta vel frivola de Sanctis Dei scribere, praesertim dum opus non habent falsis laudibus exaltari; qui signis et prodigiis meruere decorari. Haec de tam glorioso miraculo dicta sufficiant. Et in evidens hujus signi testimonium ipsius S. Heinrici imago ante januam monasterii ad dextrum latus penes chorum S. Georgii ex . . . . . . . pillo une supposito, ex opposito imaginum Adae et Evae lucidae apparet ⁜ (61) .

31. Inde iter faciens Romam pervenit, ubi a Benedicto Papa benigne et honorifice susceptus, quantas miserationes et beneficia per S. Benedictum ei Dominus contulerit, indicavit. Benedictus vero Papa gratias egit Deo pro omnibus beneficiis suis, et pro salute Regis, et totius populi Catholici obtulit sacrificium laudis. Eodem tempore, sicut supra dictum est, Rex sanctus Babenbergensem fundum cum omnibus pertinentiis suis beato Petro contradidit, et Apostolico Praesuli ex tunc et semper defendendum commendavit, et in commemorationem hujus pactionis, [Col. 0125A] singulis annis album ambulatorem ⁜ (62) cum phaleris Romano Praesuli dari constituit. Hoc quoque humilitate et devotione apud Dominum Papam obtinuit, ut ad Alemanniam accederet, et Babenberg fundum, novam plantationem visitaret. Quod et ita factum est. Nam in proximo Aprili Alemanniam intravit, omnibusque civitatibus illius regionis peragratis, tempore, quo condixerat, Babenberg locum adire disposuit. Venit ergo V feria Majoris Hebdomadae, hora sexta, sacris Pontificalibus vestimentis indutus, sicut jam ad peragenda mysteria Dei, ac solenne illius diei officium processurus erat: et suscipitur gloriosissime ab Imperatore, atque universis, qui aderant, Principibus, omnique clero, et populo, inaestimabili exultationis tripudio.

[Col. 0125B] 32. Ut autem in adventu tam insoliti, tamque exoptati hospitis Deo nostro jucunda decoraque laudatio exhiberetur, prudentissimus regum quatuor in occursum ejus choros psallentium decenter ordinavit. Primum in fluminis ripa, alium, in citeriori, tertium, ante portam civitatis: quartum, in atrio ecclesiae; ubi primus omnium Rex ipse, data manu, Papam in domum Domini introducens, divinis hinc […] de hymnis canora suavitate resonantibus, in episcopali cathedra locavit. Debitum hujus sacratissimae diei officium cum duodenis Episcopis cooperatoribus Apostolicus Pontifex similiter et aliorum dierum sequentium summa devotione celebravit. In sancta autem Dominica Paschae cum in matutinali officio [Col. 0125C] Aquileiensis Patriarcha lectionem primam, Archiepiscopus autem Ravennas secundam; ipseque Apostolicus recitaret tertiam; omni denique ornatu et elegantia processionis solennia agerentur, veluti condecuit Apostolicam dignitatem, Imperialem magnificentiam in solennitate solennitatum, quis non judicet tam religiosam, nostrisque inusitatam in regionibus celebritatem, merito in notitia omnium Babenbergensis ecclesiae filiorum perpetuo haberi, et memoriale ejus in saeculum non derelinqui? Sub eisdem diebus basilicam in honore S. Stephani ⁜ (63) VIII Kalend. Maii idem venerabilis Papa consecrans, pretiosis muneribus, quae adhuc ibi servantur, adornavit: ubi inter Missarum solennia, cooperatione LXXII Episcoporum, et unanimi consensu Principum, [Col. 0125D] episcopatum ab omni saeculari potestate liberum esse constituit, et cuncta, quae pontificali dignitati et utilitati congruerent, praesentiae suae auctoritate, et privilegii sui attestatione, bannique firmitate roboravit. Cujus privilegii confirmatio talis est: primo loco in appendice reperienda.

33. Ut autem ad superiora redeamus unde paulisper [Col. 0126A] digressi sumus, postquam vir sanctus Romae positus, omnia, quae petebat, a Domino Papa impetravit, confirmatus Apostolica benedictione, Alpes Apenninas transcendit, et dimisso exercitu in terram suam, Cluniacum ⁜ (64) , eo quod multa de religione et statu loci illius audiret, orationis causa cum paucis familiaribus perrexit. Ubi cum plurima signa religionis et sanctitatis vidisset, sancti Spiritus igne succensus, coronam auream pretiosissimis gemmis adornatam, ad Missam, quae de cathedra sancti Petri celebrabatur, obtulit, et fraternitatem monachorum suscipiens, cum maxima humilitate et contritione cordis, orationibus eorum se commendavit, et in supplementum necessariarum rerum, in Alsatia optima praedia eidem congregationi contradidit. Inde [Col. 0126B] iter faciens per Leodium et Treverim transitum fecit, et congregationes ibi Deo famulantes plurimis largitionibus et praediis ditavit.

34. Et mirum quod homo Dei, qui circa ecclesiasticas utilitates tanto studio ob salutem animae suae flagrabat, in nullo profectum regni negligebat: quin imo sine effusione sanguinis, pietate et sapientia terminos regni sui dilatavit, et imperialem dignitatem gloria et honore amplificavit et ornavit. Boemiam vicit et subjugavit: Burgundiam in deditionem recepit: Pannoniam quoque Catholicae fidei, et Romano Imperio coadunavit: victor autem aliarum nationum, Apostolus fit Ungarorum. Cum enim omnes adhuc infideles essent, Heinricus Imperator ad fidei confessionem illos attraxit. Quod ut facilius [Col. 0126C] fieret, sororem suam Giselam Stephano Regi matrimonio copulavit, secundum Apostolum dicentem: Sanctificatur vir infidelis per mulierem fidelem; et sanctificatur mulier infidelis per virum fidelem. Stephano itaque Rege baptizato ⁜ (65) , universa Pannonia verbum vitae suscepit, et mira rerum novitate per Reges apostolos sanctae Catholicae Ecclesiae incorporata est. Quam praeclara tanti apostolatus societas; quam colenda et veneranda utriusque sanctitas, per quos tot salvati et sanctificati sunt. Praefatus autem Rex Ungarorum, religiosus Deoque devotus, postea in executione bonorum operum permansit; quod divina pietas post mortem ejus evidentibus indiciis ad sepulcrum factis signorum [Col. 0126D] miraculis demonstravit.

35. Burgundiorum quoque non humana sed divina fuit victoria, qui cum armis et omnibus belli copiis essent instructi, viri ad bella doctissimi, armis positis, non hominis metu, sed Dei nutu, rogantes ea, quae pacis sunt, dextras dederunt. Quemadmodum ad celebranda beati Martini confessoris merita [Col. 0127A] Dominus pacificum belli dedit exitum: ita et nunc servi sui meritis consimilem virtutem ostendere dignatus est. Similem ergo illum fecit gloriae Sanctorum. Et sicut Moyses precibus magis quam armis triumphavit, ita gloriosissimus Princeps per arma justitiae omnia bella feliciter consummavit, ac minime funestam et incruentam victoriam semper habuit. Denique consummatis gloriosissime hujus vitae laboribus, postquam bonae opinionis odorem longe lateque redolere fecerat, locumque sibi dilectum cum ceteris monasteriis ditando, et ornando, et excolendo ad perfectum adduxerat, ad percipiendam immarcescibilem coronam ab ergastulo carnis a Domino est vocatus. Qui cum cerneret imminere sibi mortis diem, citatis ad se parentibus et cognatis beatissimae [Col. 0127B] Imperatricis Chunegundae, nonnullis etiam regni primoribus, manu eam apprehensam illis commendavit hujusmodi verbis memoria dignis: Hanc ecce, inquit, mihi a vobis, imo per Christum consignatam, ipso Christo Domino nostro, et vobis reconsigno virginem vestram.

36. In ejus vero transitu, terra plorante, caelum exultavit, sicut Dominus per suam misericordiam revelare dignatus est. Sub ipsa etenim hora exitus illius cuidam servo Dei in solitudine commoranti, diabolus sub humana specie traditur apparuisse ⁜ (65*) . Quem vir Dei per spiritum protinus agnovit, et ait: Quo vadis? Cui ille: Ad exequias, inquit, Principis pergo. At ille respondit: Vade, inquit, et comple negotium tuum, in quantum tibi a Domino permittitur. [Col. 0127C] Verumtamen consummato officio tuo, adjuratus per Deum vivum, ad me revertere, ut per te rei exitum cognoscam. Post modicum vero reversus coram servo Dei gemebundus adstitit, et voce querula, et ingenti ululatu dixit: Heu heu! delusi sumus, in vanum laboravimus, quin etiam ab angelis Dei confusi discessimus. Assistentibus enim hinc et inde nobis, et spiritibus angelicis, merita animae juste in statera appensa sunt; et fasciculis peccatorum deprimentibus, jam pene pars nostra praeponderaverat.

37. Tunc subito adustus quidam superveniens cum catino aureo, partis dextrae lancem oneravit, mirumque in modum parti nostrae adeo praeponderavit, ut et ipso catino ad terram collapso, ruina collisionis signum impresserit. Itaque victores angeli [Col. 0127D] animam nobis ereptam gaudentes in suum consortium abduxerunt. Haec vero tametsi corporaliter gesta referantur, necesse tamen est ut virtute spirituali completa intelligantur. Res etenim spirituales [Col. 0128A] per corporales exprimuntur imagines: cumque aliud foris agitur aut dicitur, intus aliud geri significatur. Praememoratus et saepe rememorandus Dei famulus calicem aureum in honorem Dei et commemorationem S. Laurentii martyris ecclesiae Mersburgensi contulerat, cujus speciali patrocinio coram Deo adjutus, et in ipsa sui exitus hora creditur liberatus. Omni vero veneratione et admiratione dignum esse perpenditur, quod eadem hora calix in certa custodia clausus habebatur, nec minus tamen praedictae collisionis materiale signum excepit.

38. De eodem vero calice, quid religiosorum virorum relatione in veritate audierimus, futurorum memoriis intimare operae pretium dignum duximus. Cum enim praedictus Christi confessor Heinricus, [Col. 0128B] pro disponendis regni negotiis Marsipolim venisset, accidit, ut quadam die ad altare S. Laurentii attentissime Missam audiret. Qua completa, sicut semper facere consueverat, ablutionem calicis sumere volebat, sed interveniente magno negotio regni, quod vir sanctus proposuit, tunc temporis fieri non potuit. Vocato itaque custode ecclesiae, rogavi eum, ut calicem cum ablutione in mundo loco reponeret, et cum omni diligentia servaret: quoadusque ipse exoccupatus aptum tempus et locum ad sumendam illam inveniret. Excrescentibus autem causis et placitis, tota die illa turbatus, non potuit se expedire. Postera vero die, post matutinas, cum paucis secretariis suis, clanculo monasterium introivit, et diutius flexis genibus et profusis lacrymis Deum exoravit; [Col. 0128C] accersitoque custode, calicem cum ablutione sibi afferri praecepit. Cumque allatus fuisset et discoopertus, invenerunt ablutionem illam in formam veri sanguinis transmutatam. Quod factum mirabile mox universis, qui aderant, innotuit, et nunc et semper in laudem Dei, et gloriam confessoris sui omnis Ecclesia successoribus suis enarrabit.

39. Discite ergo divites hujus facere saeculi vobis amicos de mammona iniquitatis, ut, cum defeceritis, ipsi vos in aeterna recipiant tabernacula. Hujus vero gloriosissimi ac beatissimi Patris praeconia linguam carnis reticere non convenit, in cujus transitu angelis triumphantibus caelum exultavit. Defuncto itaque beatissimo Dei famulo anno regni sui XXIV, vitae quinquagesimo secundo, Imperii vero undecimo, [Col. 0128D] corpus ejus in ecclesia beatorum Apostolorum Petri et Pauli Babenbergae honorifice sepultum est, ac postmodum multis miraculorum virtutibus a Domino glorificatum est.

[Col. 0129A] 1. Anno Dominicae incarnationis MXXV, ab Urbe condita millesimo septingentesimo septuagesimo sexto Chunradus ex regni primoribus unus, sed regno antea per rebellionem adversus, Principibus pro ejus electione discordantibus, Aribone autem Moguntino Archiepiscopo, et Eberhardo Babenbergensi Praesule sibi faventibus, octogesimo quinto loco ab Augusto regnum suscepit et annis XV regnavit. Sublimatus autem in regni sede, consilio Brunonis Augustensis Episcopi, fratris Henrici imperatoris, qui semper, ut supra dictum est, felicibus ejus invidebat actibus, Babenbergensem episcopatum meditabatur destruere. Quia idem Bruno Episcopus promisit reginae Gisilae, omnia praedia hereditario jure ad se pertinentia, filio ejus Heinrico contradere. Locus igitur et tempus [Col. 0129B] conventui statuitur, ubi haec res ad exitum perducatur. Nocte vero, quae diem praecesserat, in qua haec ventilanda erant, Eberhardus episcopus ad tentorium praedicti Brunonis clam accessit, lectoque ejus assidens, multa super hac re monendo, obsecrando, memoriam fratris animo inculcando cum codem solicitus egit. Quia vero jam multa noctis hora transacta recesserat, et Episcopum pro auditis sollicitatum somnus oppresserat, visus est ei frater suus Imperator Heinricus lecto suo adstare, faciemque suam barba ex una parte depilata turpatam objectare. Cum super hac re stupido et admiranti, ac quis tam temerarios ausus in eum praesumeret, interroganti: Tu, ait, haec fecisti: qui me, et [Col. 0129C] sanctos Dei, quos rebus mihi a Deo concessis dotavi, despoliare disposuisti. Cave jam ulterius super hac temeritate, ne incepta luas magna infelicitate. Ad haec ille expergefactus, ac de visione non parum perterritus, membrorum quoque horrore ac timore non leviter est attactus. Mane autem facto, cum diu exspectatus ad conventum procerum non veniret, regina pro filio solicita, nuntiis missis, obnixe rogabat, ut adveniens promissa perficeret. Ille vero affirmabat se tanta infirmitate gravari, ut nec de lecto surgere, nec pedem posset quoquam movere. Cum rogaretur ut se in lecto ad conventum deportari putaretur, quo vel sic promissio perficeretur, omnino abdicavit, seque in Deum et Sanctos ejus peccasse, libera tandem voce proclamavit. Sic itaque [Col. 0129D] divina pietas per merita famuli sui, ne spe quam in se posuit fraudaretur, omnia illa pravae conspirationis machinamenta repressit: idque, quod ab eo [Col. 0130A] bene coeptum est, confirmando, semper exinde ad meliora provexit.

2. Sed jam nunc ad miracula, quae post felicem illius transitum Dominus, ad declaranda meritorum illius insignia, circa gloriosi corporis ejus sepulturam operatus est, veniamus: pauca ex his ad posterorum notitiam transferentes; quae aut veraci aut indubitata majorum relatione ad nos delata sunt, aut ipsi modernis temporibus gesta probavimus, et vidimus. Mulier quaedam contracta in ipsa civitate manebat, adeo incurvata, ut ad gradiendum erigi nullatenus potuisset, sed reptaret potius manibus quam pedibus ambularet. Huic orationibus frequenter incumbenti divinitus inspiratum est, ut ad memoriam beatissimi viri accederet, atque omnipotentis Dei [Col. 0130B] misericordiam obnixius imploraret. Accidit autem ut dies anniversarius praefati Patris Domini nostri congrua observatione celebrari deberet. Populo ergo, more solito, ad ecclesiam confluente, et clero vigilias vespertinas celebrante, mulier quoque illa incurvata et contracta advenit, et plena fide ac devotione usque ad locum sepulcri accessit, dicens cum Propheta: Vota mea Domino reddam in conspectu omnis populi ejus, in atriis domus Domini. Ibidem ergo pernoctans in oratione, universum quod habebat, id est cor contritum et humiliatum Domino obtulit, et in fide Christi lacrymis rigavit pedes ejus, et capillis capitis sui tergebat, et unguento ungebat. Et quoniam multum valet deprecatio justi assidua, cum indefessa usque in diem talibus [Col. 0130C] sacrificiis insisteret; circa horam diei tertiam inter ipsa Missarum solemnia, dum in secunda Missa Alleluia canitur, Laus Dei in hominibus, ipso operis effectu adimpletur. Subito enim, cernentibus cunctis qui aderant, mulier quasi in ecstasi facta est, ac deinde sensim nervi, qui diriguerant, dissolvi, et universa corporis membra concrepantia coeperunt extendi; ac sic ordine suo tota incurvati corporis deformitas in suam pulchritudinem reformata est, ut mulier erecta, et usum ambulandi, et reliqua membrorum officia cum omni integritate reciperet. Id autem certissima fide cognitum est, referentibus boni testimonii fratribus, qui praesentes huic miraculo se interfuisse et vidisse testati sunt.

[Col. 0130D] 3. Neque hoc negligendum aut silentio praetereundum videtur, quod antiquitas tradidit, et.veridica relatione multorum memoriae commendavit. [Col. 0131A] Quidam aedituus in ordine laico ad custodiam ecclesiae deputatus, furtis coepit consuescere, et in ipsa ecclesia, quaecumque poterat, clanculo decrustabat. Sed quemadmodum bonis Dei male utendo, mali ipsa bona Dei, quantum in se est, quodammodo convertunt imo pervertunt in malum; ita e contrario summus artifex mala malorum quandoque etiam in bonum convertit ipsorum. Ut enim ad propositum redeamus, ille praedictus ecclesiasticae custodiae deputatus, cum jam inolita vitiorum consuetudine ipsam consuetudinem peccandi sibi quasi legem fecisset, misericorditer a Domino visitatus atque correptus est, juxta illud: Si justitias meas profanaverint, et mandata mea non custodierint, visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata [Col. 0131B] eorum. Nocte igitur quadam, dum in ipsa ecclesia sumnum caperet, servus Dei aspectu terribilis illi apparuit, qui et aspere invectus in eum dixit: Species decipit te, et concupiscentia subvertit cor tuum. Quare hoc et hoc fecisti? Scito quia rem iniquam operatus es. Hoc dicto, illum de stratu suo protraxit, et multis verberibus caesum, cruentatum dereliquit. Haec quidem somnians pertulit, sed expergefactus signa plagarum evidentia demonstravit, et verba verberum argumentis comprobavit. Taliter ab immani praecipitio retractus, idem ipse postmodum in suo ministerio usque ad provectiorem aetatem in ecclesia permansit, et in ejus correctione multi correcti sunt, glorificantes Deum, qui per servum suum jam coronatum in coelis talia operatur adhuc in [Col. 0131C] terris.

4. Quadam vice incerto casu cuidam accidit, ut dissociatis ab invicem naturalibus instrumentis, mandibula loco suo dimota, et oris impediret officium, et naturalem humani decoris compositionem deformaret. Doloris, et deformitatis accedebat molestia, quam perpendere in alio commode valebimus, si ad nostri corporis infirmitatem animo recurramus. Talibus circumventus incommodis clamavit ad Dominum, et divinae pietatis obnoxius imploravit auxilium. Ut ergo opera Dei manifestarentur in illo, multis assistentibus et videntibus, ad tumbam Beati accessit, et capite superimposito, tam diu precibus institit, quoadusque per merita servi Dei sanitatem, quam desiderabat, accepit. Quid [Col. 0131D] enim? Necessarium enim est ut, qui Domino universae creaturae obediunt, illis creatura omnis certis legibus rationis per omnipotentis Dei virtutem obediat.

5. Item in alio tempore contigisse in veritate audivimus, ut quidam a paralysi usque adeo vexaretur, ut exinde usum brachii perdidisset: nutu divino admonitus est ut ad sepulturam Sancti corporis accederet, et prostratus in oratione, Dei omnipotentis misericordiam per beatissimi viri ibidem requiescentis merita invocaret. Toto itaque corpore prostratus orationibus incubuit. Quid ergo? Christus Filius Dei, qui super terram gradiens manum aridam habentem sanavit; idem nunc sedens [Col. 0132A] ad dexteram Patris, codem invocato miraculo, per merita dilecti sui, supplicem istum liberavit. Sanus equidem ab oratione surrexit, et Deum propitiatorem in commemoratione Sancti sui glorificavit. Clamor ad caelum attolitur et cum debita gratiarum actione hymnus gloriae omnipotenti Deo ab universis assistentibus decantatur.

6. Hoc quoque successoribus nostris indicare curavimus, quod in diebus Rogationum ad sepulcrum praedicti Confessoris contigisse veraciter cognovimus. Quidam enim sacerdos cum populo suae procurationi commisso in diebus Rogationum crucem cum hymnis et canticis ad monasterium scilicet sancti Petri et S. Georgii deferebat: cum quo quidam caecus, alterius manu ductus, veniebat. Is [Col. 0132B] cum ad sepulcrum Confessoris Christi venisset, ex toto corde suo rogavit sanctum Heinricum, ut per ejus interventum, restitueretur ei lumen oculorum. Cumque diu precibus et lacrymis pulsaret ad ostium pii Confessoris, cunctis videntibus et in laudem Dei acclamantibus, redditus est ei visus per gratiam Omnipotentis. Et mirum in modum, qui alterius manu ductus crucem Domini secutus fuerat caecus, modo propriis manibus crucem ferens cum laudibus Christi, populo domum redeunti ductum praebuit illuminatus.

7. Aliud quoque divinae virtutis miraculum celebri commemoratione et certa fide cognitum est. Erat quidam languidus ipsa in civitate omnibus cognitus, cujus inferiora omnia a lumbis et infra [Col. 0132C] omnino praemortua fuerunt, adeo ut nec pedibus solo niti valeret, sed instrumento cuidam rotulis quatuor coaptato pendulus inhaerebat, suique corporis molem manibus propriis pro possibilitate artificis volutabat. Idem loculum sanctissimi corporis frequentius visitare solebat: et per Dei misericordiam, ad celebranda servi sui merita, tantam gratiam est consecutus, ut membra praemortua vivificarentur, ac deinde baculis utroque humero suppositis, pedibus terram tangeret et erectus incederet.

8. Modernis etiam temporibus quidam contractus, quia adhuc in carne superest, in eodem loco sanatus est, et naturalem usum ambulandi recepit. Praeter haec multa alia sanctitatis argumenta et [Col. 0132D] experimenta frequenter in eodem loco visa sunt: debiles curati, caeci illuminati; daemones ex obsessis corporibus visibiliter fugati: multi ex diversis infirmitatibus ibidem frequentissime liberati sunt, Domino testificante, quanta Sanctorum gloria in caelis sit, quos tantis miraculorum virtutibus in terris coruscare concedit: ne apud homines loco humili teneantur, qui apud Deum meritis excelsi esse comprobantur.

9. Cum etenim miraculorum attestationibus sanctitatem Confessoris sui Dominus declararet, Babenbergensis Ecclesiae Praelati crebrescentibus signis, cum mandatis et litteris Chunradi Regis ac Principum Romam abierunt, et quam magna mirabilia [Col. 0133A] Deus per Confessorem suum operetur, Domino Papae Eugenio, et Romanae curiae nuntiaverunt. At illi gaudentes, et pro tantae famae dulcedine Deum glorificantes, de canonizatione sancti Regis Henrici coeperunt sollicite ac diligenter ad invicem conferre, quatenus in Catalogo conscriberetur Sanctorum, qui virtutibus et signis probaretur assumptus esse in regnum caelorum. Cui canonizationi quidam Cardinalis, Joannes nomine, coepit vehementer obsistere, et projecto timore Dei, in quibuscumque potuit, non verecundatus est praedicto Confessori detrahere. Sed divina ultio detrahentem caelesti verbere repente coercuit, et dum famam beati viri laceraret, potestas Dei lumine oculorum eum privavit. At ille adeo percussus et humiliatus caecitatis [Col. 0133B] molestia et reatus sui conscientia coepit torqueri; et quomodo hanc plagam in Confessorem Christi peccando meruisset, publica voce confiteri, et mirum in modum, quem prius dentibus detractionis lacerabat, hunc modo laudibus et praeconiis usque ad sidera extollebat. Conversus itaque ad poenitentiam, celerem consecutus est indulgentiam, et per intercessionem Confessoris Christi denuo est illuminatus, ob cujus ultionem justo judicio Dei fuerat excaecatus.

10. Simili modo cum in loco Babenbergensi, ubi praedictus Confessor tumulatus fuerat, de canonizatione ejus celebris fama haberetur, vir quidam religiosus de signis, quae per eum fiebant, coepit dubitare, et de permutatione exequiarum, quae in anniversario [Col. 0133C] ejus celebriter fiebant, intra semetipsum dolere: qui mox oculorum caligine adeo est plagatus, ut postea per Confessorem Christi sanatus, quantum sanctitas ejus apud Deum posset, in curatione ipsius experiretur. Et mirandum est valde, quod de sanctitate tanti viri aliquis dubitare potuerit, cum conversationis sanctitatem, castitatis integritatem, [Col. 0134A] eleemosynarum largitatem, humilitatis custodiam, et omnia opera justitiae usque in finem vitae suae cum devotione summa servaverit. Sed, sicut scriptum est: Nemo propheta acceptus est in patria sua. Vir ergo praedictus, defectu luminis gravatus, confugit ad patrocinia Sanctorum, deprecans ut per eorum suffragia sanitas sibi restituatur oculorum. Et cum ex dolore et labore assidua venarum incurvatione fatigatus fuisset, lassatum corpus somno reparavit. Cui dormienti S. Wolffgangus, eo quod eum familiarem in orationibus suis habuerit, apparuit, et ait ei: Ora Confessorem Christi Heinricum, et liberabit te, quia, quod ejus sanctitati derogasti, idcirco haec plaga caecitatis venit super te. Post hanc visionem expergefactus ex conscientia delicti [Col. 0134B] sui contremuit, et ad tumbam Christi Confessoris concito gradu et devota mente properavit. Et procumbens terrae, a Confessore Christi lacrymis et precibus, suis excessibus veniam postulavit. Qui statim exauditus, et pristinae sanitati restitutus, gratiarum actiones Deo et sancto Heinrico retulit; et magnalia Dei, quae circa ipsum Deus fecerat, religiosis viris, qui nobis retulere, ipse narravit. Caveant igitur habitatores saeculi domesticis Dei et civibus Sanctorum detrahere; quia necesse est eos hic et in aeternum perire, qui Sanctorum bonis operibus solent obloqui et invidere. Quamvis ergo nunc tempora miraculorum non sint, signa enim debentur non fidelibus, sed infidelibus: tamen cum aliqua nobis praeter solitum cursum ordinemque naturae [Col. 0134C] eveniunt, omni veneratione amplectenda sunt: quatenus et ipse, qui in Sanctis suis mirabilis est, honoretur, et tarditas nostra ad meliora quaequtantis virtutibus accendatur; praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.

[Col. 0133C] 11. Tempore illo, quo venerabilis abbas Merseburgensis Ecclesiae Volcmarus, reliquias beati Heinrici [Col. 0133D] Confessoris Saxonicae terrae invexit, sexus utriusque turba, fama divulgata, obviam venit: ex quibus quosdam recuperandae sospitatis causa, quosdam vero fervens studium, quod ab antiquo circa ejusdem Regis nomen habuerant, attraxit: eo quod terrae suae statum frequenti paganorum incursu quassatum, illum reformasse, priorum relatione didicerant. Sed meritorum ejus praeconia coeperunt in ipso itineris processu evidentibus miraculorum indiciis declarari: in quo diversis morborum generibus oppressi, saluti pristinae [quot] fuerint restituti, referre per singula, taedium scribenti et fastidium forsitan generaret legenti. Tamen hoc non silendum, quod in plerisque curationum locis, in testimonium divinitus ostensae virtutis, cumuli haud grandes, vulgi studio, congesti excrevere: ut his [Col. 0134C] visis posteritas illi reverentiam exhiberet, cujus meritis tot genti suae beneficia collata videret. Verumtamen [Col. 0134D] his interim omissis, ea referenda sunt, quae in memoria hodieque tenentur a multis.

12. Inter aegros, quorum multitudo salutem petens comitabatur, adolescens quidam irrefragabili membrorum contractu globatus, a parentibus portabatur [sella] gestatoria. Qui, nil in via consecutus, ad ecclesiae limen usque perducitur. Procedit obviam reliquiis digno cultu chorus monachorum ac clericorum, non tam ejus loci quam ex aliis ecclesiis confluentium. Deinde, ut moris est, concentu vulgi et cleri mixtim concrepante, regreditur. Missarum quoque solennitas ritu festiviore de ipso beato Heinrico inchoatur. At claudus ille inter agmina constipantium vix ecclesiae illatus, juxta altare, ubi reliquiae fuerant collocatae, deponitur. Videres in eo illud Isaiae compleri: Saliet sicut cervus claudus, et clara erit lingua [Col. 0135A] mutorum. Coeperunt enim nervorum ejus vincula solvi, pedes, cruraque extendi: illeque in oculis omnium prosiliens, quanto potuit vocis conamine, virtutem in se factam protestari. Sicque officium gressus, quod usus ab ipso nativitatis ejus exordio negaverat, gratia Christi per merita beati Heinrici reparabat. Vox in laude Dei utriusque sexus attollitur in altum: sanatus ante altare communicaturus sistitur; sicque ad propria cum parentibus regreditur.

13. Daemoniaci tres, unus masculus et duae feminae in eodem loco curati sunt: qui nomen Heinrici blasphemando ingeminantes frequenter, tandem cum stridore horrifico, sedes, quas tenuerant, reliquerunt. Unus eorum pertinacior ceteris, diu sancti nominis invocationi renitens, cum ad se [Col. 0135B] reliquias deferri cognosceret; modo, cum per se Heinricus venit, non subsistam, inquit: statimque cum clamore magno hominem possessum deseruit. Haec ipsa die adventus reliquiarum infra Missam gesta sunt.

14. Erat in territorio Merseburgensi mulier diu caeca, quae, familiaribus gressus suos regentibus, in occursum reliquiis ultra possibilitatem, spe recuperandi visus, properabat, nihilque salutis in via se recepisse, peccatorum suorum obstaculo adscribens, triduo pervigil et indefessa prece, Christi misericordiae januam pulsavit: tandemque lucis optatae suffragium per merita beati Heinrici obtinuit. Haec in eadem, qua prius, villa, diu vixit: tamque clarens omni terrae illi ejusmodi miraculum fuit, ut [Col. 0135C] nulli fere, maxime horum, qui tunc temporis fuere, incognitum esse possit.

15. Item inter occursantes a remotioribus terrae illius partibus, mulier quaedam non solum incessu privata, sed et totius corporis miserabili specie deformis et distorta a conviatibus vehiculo [1. viae sociis] trahebatur. Quae, de beati Heinrici patrocinio confidens, propter ubique jam vulgata virtutum ejus insignia, nomen illius assidua invocatione, cum oculorum manuumque extensione memorabat. Ideoque quod totis animi votis quaesivit, in itinere adhuc invenire meruit. Laxatis siquidem fibris, ac gibbi modo reflexo, totoque corpore in habilem redintegrato formam, vocem in se virtutis ostensae praeconam fudit; versisque in stuporem commeantibus, vehiculum [Col. 0135D] deserit, et laetantes de Dei magnalibus, laetior ipsa praecedens ad ecclesiam venit: ac vota [quae] pro recipienda sospitate factura venerat, jam ea potita, triduo illic morata solvebat.

16. In civitate Hallensi, quae duobus a Merseburgensi loco milliaribus distat, fuit matrona quaedam non ignobilis; quae, jugi fere dentium dolore vexabatur, adeo ut paulatim robore dentium absumpto, spem salutis assiduitas negaret doloris. Cumque noctis cujusdam initio vehementius acerbitate morbi stimularetur, cum gravi suspirio hanc prorupit in vocem: O beate Heinrice, qui omnium te quaerentium necessitati succurris, me peccatricem plena fide te invocantem, ne despice; sed fac, ut vel unius [Col. 0136A] noctis per tuum patrocinium perfruar quiete. His dictis, prae taedio, caput ad modicum reclinanti somnus obrepsit: statimque omnis, quo diu laboraverat, dolor funditus abscessit.

17. In Monasterio beati Petri, quod Merseburgensi civitati contiguum est, res talis accidit, cujus fere omnis congregatio meminit; ipseque frater, de quo sermo est, adhuc superstes inquisitus, cum gemitu referre consuevit. Cum festum beati Heinrici, pari voto, longe lateque, omnes terrae illius ecclesiae, ritu festiviore colendum exciperent; eadem, quanto vicinior, tanto in laude illius prompta, pro suo posse, coepit esse ornatior. Sed quia impossibile est ut, in prosperis quis, quamvis justus, quamvis sanctus, livorem effugiat, frater quidam, invidiae [Col. 0136B] stimulis actus, ejus sanctitati non timuit derogare, et modis omnibus, ejus, quantum in ipso fuit, reniti gloriae, in tantum, ut ea die cultiora quaeque (quia tunc custodis officio fungebatur), occultaret, et signorum grandium consonantiam praepediret. Sed non diu frater ille impune Dei, et beati Heinrici tulit offensam. Nam coepit subito toto corpore fere quinque sensuum officio privari: deinde animi rigore laxato, palam omnibus Dei judicium in se protestari, sicque necdum ad perfectum sanatus, aliquantulum in melius reparari.

18. Hoc, quod subjungam, ipso, de quo dicturus sum, Episcopo referente, Deo teste, cognovi. Cum Polonia jugum imperii, utpote gens rebellis et effera, et magis saltuum et paludum inviis quam [Col. 0136C] virium robore confisa, de cervice sua niteretur excutere: ad reprimendam ejus contumaciam gloriosus imperator Fridericus animum intendit. Cumque indicta generali expeditione, copiosus a diversis regni partibus contractus esset exercitus, Principes terrae illius, et omnis populus timore correpti, quippe qui regni vires contra se moveri; se autem impares et inexpertos peritiae belli videbant, ad placandam regis iram legatos mittentes, iterata subjectione prioris dissidii errorem corrigere omnimodis promittebant. Ad hoc ergo reverendae personae, miraeque prudentiae episcopum Plocensis ecclesiae Wernherum elegerunt, eumque cum donis regiam magnificentiam decentibus, ad Imperatorem Aquisgrani morantem, et ossa Caroli Magni levata [Col. 0136D] in thecis auro gemmisque confectis recondentem direxerunt. A quo diu repulsus, tandem interventu Principum in gratiam admissus, legatione ad votum peracta, cum reliquiis S. Henrici, aliisque donis ab Imperatore perceptis redit: et in nemore quod Xurbiae ac Poloniae terminis interjacet, mediante jam die, tentoria figi praecepit. Cumque post refectionem fessos ex itinere artus quieti dedisset, quidam in somno, regia veste circumamictus, et dextra sceptrum gerens illi adstitit, hisque verbis eum allocutus ait: Quid in hac vasta solitudine somno deprimeris? Quae tecum nesciens geris? Et dum ille perterritus, quisnam esset interrogaret: Ego sum, ait, Heinricus, Babenbergensis ecclesiae fundator [Col. 0137A] qui in temporalis vitae cursu, immortalitatis compendium a Domino promerui. In eo ergo, quo jaces, loco, ecclesiam nomini meo, prout tempus permittit, construe, sciens, procul dubio, processu temporis, divinum in eo servitium augmentari. Surgit igitur Episcopus statimque per famulantium ei manus certatim ruentibus lignis, in modum habilem fecit ecclesiam; sed de lapidum penuria, qui ibidem audiri, non videri consueverant, dum anxius circuiret Episcopus, casu baculum, quem ferebat, in aggestum terrae cumulum figens, lapidum copiam in similitudinum quadratorum reperit; sicque altare componens, Dei et beati Heinrici, sanctique Sigismundi Regis nomini dedicavit. Ubi nunc, multis adstipulantibus, major ecclesia construitur, ac monachicae [Col. 0137B] professionis Ordo inchoatur; quodque ille praedixerat, jam impleri videtur. Hac igitur occasione nomen beati Heinrici apud illas nationes in veneratione coepit haberi.

19. Quodam tempore cum non modica multitudo pauperum, variis languoribus oppressa, in ecclesia Merseburgensi non solum sanitatem corporis, sed et stipem importune petens confluxisset, populus, qui orationis causa advenerat, prout facultas permittebat, unicuique misericordiae manum porrigebat. Ubi rusticus quidam e proxima villa, cupiditate sordens, nervorum contractionem simulavit, et recurvato pede in medio languentium consedit. Quem, dum rei domesticae cura regredi compulisset, jamque, baculo innisus, ficto gressu extra limen ecclesiae [Col. 0137C] processisset, locum quaerit opportunum, ut, pede reflexo, expeditius, quo tendebat, perveniret. Sed Deo et beato Heinrico dignam ejus meritis poenam ingerente, miseriam quam ante simulaverat, jam dolore irrefragabili pede nati cohaerente, sentiebat. Quid ageret? Pudor dolorque conflictu pari in ejus mente decertabant. Pudor propalare rem gestam prohibebat; dolor confiteri cogebat. Vicit tamen timor. Et omnes, haec audientes, grandis apprehendit timor. Hoc itaque indicio cunctis claruit Dei famulum non solum votis pie quaerentium adesse, verum etiam talia praesumentibus districtum obesse; sicque deinceps perfidorum praesumptio talis cessavit.

20. Est ecclesia parochialis ecclesiae B. Petri in [Col. 0137D] veteri Castro contigua, juxta quam residens caecus quidam, audivit concentum popularium in reparatione cujusdam aegri devotissime congratulantium. Erat autem hic de terra et de gente Sclavorum: quibus simplicitas vel irrationabilitas, pravitate quadam ingenii, naturalis est adeo, ut vix vel tenuem fidei videantur habere scintillam. Quaerit ergo causam talis concentus. Cui, cum pro sanatione languentis haec fieri indicatum esset, ait: Iste Heinricus Teutonicus cum sit, solis Teutonicis gratiae suae praestat subsidium: mihi vero gentisque meae hominibus nihil unquam beneficii contulit. In risum ergo, qui aderant, excitantur. Quidam vero sanioris animi, ut ecclesiam petat pro salute sua rogaturus, [Col. 0138A] adhortantur. Ductus itaque, ubi reliquiae beati Confessoris servabantur, humi prosternitur: et paulo post pietatem Teutonici, Sclavus ipse, quam negari sibi querebatur, experitur. Coeperunt enim ab oculis ejus albedines in modum squamarum avelli, optatumque lucis suffragium in eo redintegrari. Unde gens illa, quae, ut dixi, rustica simplicitate et fidei pusillanimitate se sperni arbitrabatur, hoc beneficio fiducia speque resumpta, ultra omnes beatum Heinricum studio devotiori venerabatur.

21. Hujus rei, quam dicturus sum, tot fere testes habentur, quot fratres, qui tunc temporis fuere, apud praefatam B. Petri ecclesiam inveniuntur; qui eam tanto fidelius, quanto verius agnovisse contigit, attestantur. In quadam eorum villa, civitati [Col. 0138B] proxima, rusticus quidam, gravi tactus infirmitate, officium pedis unius amiserat, adeoque arentibus nervis ac carne praemortua emarcuerat, ut humana solertia vel studio in eo recuperari sanitatem, tam ipsi quam omnibus eum intuentibus, impossibile videretur. Unde, quod ab homine fieri desperabat, ab eo cui nihil est difficile sed solus restaurat universa, per beati Heinrici patrocinium, fide firma, spe solida, quaerens, ejus misericordiae januam fletibus assiduis, jejuniis crebris pulsavit, et tandem in formam pristini gressus restitui meruit.

22. In pago quodam, milliari uno a Merseburgensi castro distante, mulier surda et muta ab exordio nativitatis suae, a propinquis et civibus, misericordiae sinu fovebatur. A quibus, ad ecclesiam perducta, [Col. 0138C] nutibus et signis, quibus erga eam uti possibile fuit, ante beati Confessoris reliquias prona sterni jubebatur. Sed illa, jumento insipienti similis, pro se nil rogare noverat; vel quod essent reliquiae, aut quid gereretur, penitus nesciebat: cui tamen fidelium pro salute ejus in commune supplicantium oratio fidesque subveniebat; et per beati Heinrici suffragia, ut ipsa postea testabatur, in utroque corporis officio reformari meruit ex integro.

23. Cum excubiae sacrae a fidelibus circa thesaurum incomparabilem sine intermissione fierent, ita ut, aliis recedentibus, aliis venientibus, die noctuque fores ecclesiae non clauderentur, custos ecclesiae, inter oves lupos sub vellere ovium latentes non facile agnosci considerans, auferri furtim reliquias [Col. 0138D] metuebat. Ad quod praecavendum, ex quadris lapidibus facto satis habili reconditorio, eas in illo locavit. Cui etiam ostiolum ex pino, quod causa poscente claudi et aperiri posset, imposuit. Nocte ergo quadam, infra cursum matutinum lumen incautius eidem apponens, chorum, quem studiosius aliis frequentabat, ingreditur: sed paulo post fumum sentiens, et quid acciderit, animo praesago concipiens, ad locum festinus revertitur: invenitque ostiolum a flamma tangi et fumum dare, sed non laedi. Cujus haec meritis, nisi ejus cujus illic reliquiae servabantur, possunt adscribi? Poterant quidem, absque ligni et lapidis repositione, a raptu alieno, ipso mediante, servari: sed pius confessor [Col. 0139A] Dei, laborem et studium devote sibi obsequentium, noluit incassum deperire, ne vel in parvo detrimento januae viderentur contristari, ideoque in ligno, foci usui apto, vim virtutis suae ignem a Deo obtinuit oblivisci.

24. Mulier arreptitia de restibus connexa manus coram praedicto reconditorio, licet multum renitens, sistitur. Quae, daemone mugitum in aera dante seque ab Heinrico torqueri vociferante, satis ipsa torta liberatur. Visum est illi, ut praesentibus referebat, quemdam capite cano, barba prolixa, veste amietum regia, ex eodem loco processisse, et a se spiritum nequam pugnis, et minis extorsisse. Verum si cuncta [Col. 0140A] sigillatim, quae diebus singulis facta sunt, miracula persequi voluero, tempus me prius quam materia deseret: praesertim cum numero possibilitatem excedente, custos ipse ecclesiae, qui omnibus fere intererat, pauca de multis memoriae tradere se potuisse perhibebat. Hoc solum hic omittendum non est, quod de calice aureo, de quo supra dictum est, quem ob speciale devotionis suae indicium idem Imperator beato Laurentio confici jusserat, febricitantes aquae, vel alterius liquoris haustu curantur: praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Deo Patre et Spiritu sancto vivit et regnat Deus per infinita saecula saeculorum. Amen.

1. Huc rejecimus diplomata Vitae S. Henrici non satis apte innexa variis capitibus de quibus supra locuti sumus. Primum locum hic occupant, quae temporum ordine praecedunt, geminae Benedicti PP. VIII litterae ad S. Henricum, necdum Romae coronatum, et ad Eberhardum Bambergensem episcopum primum de ejus ecclesiae confirmatione datae, quarum priores scriptae dicuntur in mense Junio Indict. XI; datae vero «XII Kal. Februarii, pontificatus anno primo.» Non est satis pervium reperire finem pontificatus Sergii IV, aut initium Benedicti VIII, ut recte expendit Baronius ad annum 1012, quamvis ipse eo anno jam dicti Sergii obitum collocet, [Col. 0139C] atque adeo Benedicti in Pontificiam Sedem ingressum. Etenim si hoc diplomate recte signata sunt omnia, non potuit Petri cathedram conscendere Benedictus ante annum 1013 Indict. XI, qui istius anni character est: cum vero et scriptum et datum sit diploma anno primo ejus pontificatus, necesse est ipsum adhuc fluxisse mense Januario, seu XII Kalend. Februarii anni sequentis 1014, de qua re hujus loci non est plura investigare.

2. Inde fortasse non inepte quis colligat, diploma istud, praecedenti anno 1013 scriptum, a Papa Benedicto studiose servatum videri, ut id Imperatori ipsi, jam coronato seu coronando, sub principium anni 1014 offerretur in ipsa urbe Roma, quamquam solum Regis titulum praeferat. Conjectura est, quam [Col. 0139D] redargui facile patiar. Id obiter observo, quod sub finem summus Pontifex, non jam ad S. Henricum, sed ad solum «dilectissimum fratrem,» adeoque ad solum episcopum Eberhardum sermonem convertat: sed neque haec scrupulosius hic examinanda suscipimus. Diploma alterum, soli Eberhardo inscriptum, nullam temporis notam signat; at recte advertit Gretserus, ex iis quae asserit Benedictus se praesente [Col. 0140B] Bambergae facta fuisse, datum esse posteaquam Bambergam ipse venerat, nempe anno 1019, dum basilicam S. Stephani VIII Kal. Maii consecraverat, ut est cap. 23, apud nos num. 32; fortasse in ipsa urbe Bambergensi, priusquam in Italiam remearet. De tribus aliis posterioribus diplomatibus Clementis II, Leonis IX et Henrici III Caesaris, nihil est quod hic magnopere explicem.

3. Unum superest, dum de diplomatibus agimus, hac opportunitate indicandum, variam non nihil esse formam quae S. Henrici sigilla exhibet. Huc me adduxit diploma Henricianum, in maximo folio expanso, ad autographi normam exaratum, atque inter schedas nostras repertum, «datum VI Nonas Aprilis, anno Dominicae Incarnationis MIII, Indict. I, [Col. 0140C] anno secundo Domni Henrici Regis I. Actum Quidilingaburc,» quod hic integrum et quidem in aes incisum referrem, si id operae pretium esset: nota enim haec pridem sunt, et totum pridem exhibuit laudatus supra Schatenus in Annalibus suis Paderbornensibus ad dictum annum 1003, pag. 367.

[Col. 0141A] Neque de monogrammate hic mihi quaestio est, neque characterem examino cum de his alibi abunde dictum sit: in sigillis ea occurrit diversitas, quae curio orum id genus cimeliorum oculos subire mereatur. Eam observavi, praedicti apographi sigillum conferendo cum altero Bambergensi, pridem ad nos transmisso, quorum ectypa hic subjiciam. Sic exprimitur S. Henricus in diplomate Quidlingburgensi; cujus sigillum revulsum jam hic exhibitum atque alteri applicatum pridem notavit Papebrochius, tom. III Junii pag. 79, quod ex nostro producimus.

4. Ab hac forma non parum discrepat sigillum alterum quod anno 1699 nobis delineavit supra laudatus Joannes Franciscus Xaverius Eppenauer, archivi Bambergensis tum substitutus registrator [Col. 0141B] juratus, uti manu propria subscripsit et testatum voluit XVIII Maii ejusdem anni, hisce verbis: «Ego infrascriptus testor manu propria, quod sigillum praesentis formae secundum originale (manu propria Imperatoris S. Heinrici, et sigillo isthoc cereo roboratum, Calendis Novembris Frankonofurti anno Dominicae Incarnationis MVII, vigore cujus, ut formalia latina sonant, suae paternae hereditatis locum, Babenberc dictum, consentiente atque rogante dilectissima conjuge sua Chunigunda regina, in sedem et culmen episcopatus sublimando provexit) fideliter delineaverim.» Est autem sigillum S. Henrici forma nonnihil a priori diversa, in hunc modum effigiatum:

[Col. 0141D] 5. De alterutrius majori aut minori sinceritate ex his duobus duntaxat exemplaribus nihil tuto decerni posse video; sufficiat mihi utrumque, ne hic subinde pereat, exhibuisse, ut quibus plura ad manum sunt, accuratiorem disquisitionem instituant. Habe modo promissa diplomata, ex anonymi opere huc remissa, quae satis erit integre reddidisse ut ab Anonymo edita sunt; cum sola duo prima ad S. Henrici tempora spectent, abunde jam explicata, praeter pensionem annuam Romano Pontifici pendi solitam, de [Col. 0142A] cujus permutatione cum territorio Beneventano vide Annales Baronii ad annum 1053, numero 1, ut haec facile praeteriri hic possint.

29. Praemissis antiquioribus sancti Imperatoris miraculis hanc appendicem subjungo, quam totam accurate collegit digessitque laudatus supra toties R. P. Nicolaus Pottu, collegii nostri Bambergensis dignissimus Rector, in sanctissimorum Conjugum, ecclesiae Bambergensis fundatorum, gloriam, ac duorum insignissimorum Praesulum, ipsorum clientium, meritam commendationem. Virum interrogaveram, nullamne Bambergenses miraculorum postremis hisce saeculis per Sanctos patratorum rationem habuissent, quorum elenchus hic etiam adnecti posset? Voce muta, ut ita loquar, respondit, praedictam appendicem [Col. 0144C] seu tractatum submittendo, quem, licet arbitrio meo plane reliquerit, intactum ego et integrum reddendum censui, ut pote ex iis monumentis concinnatum quibus nec addendum quidquam nec demendum existimaverim: et quamvis Henriciani favores, seorsim a caeteris, in pauciora contrahi potuissent, tam praeclara nihilominus visa sunt virtutum exempla, a binis Bambergensis ecclesiae Episcopis, S. Henrico potissimum opitulante, orbi Catholico exhibita, ut hic locum habere mereantur. Ex ipsa narratione, a Pottuvio recte concinnata, intelligitur totius rei oeconomia, cui hic titulus praefixus est.

71. Praeter sacra cimelia de quibus supra in Commentario § 4 actum est, superesse diximus monumenta id genus alia, sed praecipua duo, Crucem nempe pretiosissimam in celebri coenobio Benedictino Montis S. Michaelis, de quo ad Acta S. Ottonis locuti sumus, certis solemnioribus festis adhiberi solitam, [Col. 0158D] et Mantele seu Mantum, ut vocant Bambergenses, puta togam vel pallium latissimum, uti hic vides, ad modum vetustioris casulae, lateralibus aperturis carentis, in thesauro Imperialis ecclesiae reconditum, quod ab Ismaele, de quo Anonymi Legenda meminit, confectum volunt, sancto Imperatori datum, ab eoque Caesarei instar paludamenti in celebrioribus caeremoniis adhibitum, pluribus signis pretiosis opere Phrygio intextis ornatum, variisque inscriptionibus satis mirabili sacrorum profanorumque commixtione distinctum, quibus in rectum sensum ordinandis aut explicandis curiosa ingenia incassum hactenus desudasse dicuntur. Quod certe experiri mihi licuit in eruditissimi Viri observationibus, infra [Col. 0159A] dandis, quas probare hactenus non potui. Mysteriosum, si ita loqui licet, videtur utrumque monumentum, quorum primum, Crux videlicet, cum jam excusum sit, omniumque oculis pateat, apud citatum alibi Ludwigium, criticis excutiendum relinqui poterat, [Col. 0160A] sed a nobis etiam dabitur. Hic prius Mantum exhibemus, cum Clar. Eppenaueri nonnullis expositionibus, quibus cuique liberum erit pro captu et eruditione alias substituere.

[Col. 0159B] 72. Lubens fateor, post non levem nec perfunctoriam totius operis, ut, me rogante, delineatum fuit, contemplationem ac singularum partium considerationem, nullo me pacto assequi posse quid demum indicare, quid tam disparatorum compositione significare voluerit Mantelis, Manti seu togae istius inventor aut artifex, nisi fortasse rei ad profanos usus primum destinatae sacra aliqua postmodum adjecerit, quo facilius sanctissimi Imperatoris aut saltem [Col. 0160B] ecclesiasticis usibus transcriberetur. Conjecturis equidem supersedeo, viri Clar. descriptione contentus. Ait ipse Mantum sericum esse, coloris caerulei, cujus minutissimi characteres, seu veri seu vitiosi, ad prototypi formam fideliter sint expressi. «Longum est, inquit, pedibus quatuor cum dimidio et duobus pollicibus, quod ordinavit Ismael, S. Heinrici affinis, Bambergae sepultus, qui fuit nepos ejus ex sorore in ducem Apuliae quondam per S. Heinricum elevatus, [Col. 0161A] uti ex litteris Mantelis infra, immediate supra fimbriam ex serico rubro, filo aureo intertexto, ceu [Col. 0162A] gratiarum actione Henriciana patet: videlicet PAX ISMAHELI QUI HOC ORDINAVIT.» Ecquis in formula ista, [Col. 0161] ▩ [Figura] [Col. 0161B] Pax Ismaheli Judaici aliquid in artifice subodoretur? Potius studiose aliqua involvisse, atque, affectata seu vera ignorantia, aenigmaticis locutionibus implicuisse videtur.

73. Quid sibi velint statunculi inter voces Sol et Luna, quid alii in lamella altera, nemo satis divinaverit. Subjectum soli et lunae quadratum repraesenunt, ni fallor, quatuor Evangelistarum symbola, circumdata icunculae cui aptatur epigraphe, Superne usie sit gratum hoc Cesaris donum. Ecquid religiosus posuisset Sempiternae ac individuae Trinitati, aut saltem aeterno Verbo incarnato? Quid enim est οὐσία nisi suprema essentia metaphysico conceptu expressa? Cur sancta Maria stella maris inclita, non appellatur Mater Dei? Quem S. Joannem indicat, qui sit et gratia Dei? Pergimus cum ductore nostro, qui [Col. 0162B] figuras omnes mere aureas asserit, opere Phrygio contextas. Satis patent signa Zodiaci et constellationes aliae, ad modum, ut ipse existimat, istius temporis. «Constat enim, inquit, proximum S. Heinrici in imperio antecessorem Ottonem III simile Mantum, quo tegebatur coronatus, cum inscripta Apocalypsi habuisse. Probabiliter fuit hoc Mantele illud, quo in ipsa coronatione imperatoria fuit vestitus S. Heinricus.» Ignoscat vir amicus si tam prompte assentiri renuam: non incongrue pallio Ottonis appingi potuere signa apocalyptica; at S. Henricum paludamento de quo agimus in coronatione indutum fuisse, necdum ut credam induci hactenus patior. En paucas alias litterarum utcumque redditarum, laudati viri explicatione.

74. Oedipum certe hic agere oportet in eruendo [Col. 0163A] contorto sensu AQVILA PPTVE IOCITAE VOIATVS IER ASTRA; quem sic reddit: Aquila perpetuo per volatus suos se locans in astra, ob cosstellationem aquilae expansis alis volantis. Ismael enim, ait, astrologiae addictus fuisse videtur, quia ejus ordinatione prope Mantelis humerum dextrum haec leguntur verba; Astrologus hic sit cautus. Est et alia in altera Manti parte, ubi sic legitur: VIRGINITASP APBATE MIREME RE. Sonant haec ipsi: Virginitas approbate miremur terrae; sublata autem vitiosa metathesi, videtur esse allusio Ismaelis ad castimoniam S. Heinrici, in hunc forte sensum: Virginitatem in terris approbatam miremur. Cupio plane eruditiss. Viro subscribere; verum si eo Manto, ut nuperrime dicebat, S. Heinricum in coronatione Romana usum sibi persuadeat, [Col. 0163B] necesse est, fateatur, cognitam ante id tempus fuisse Ismaeli isti sanctissimorum Conjugum virginalem continentiam, quam ut supra vindicandam susceperim, at nemini ante extremum Sancti morbum innotuisse existimo esse certissimum. De caetero, an manus Orionis rodat Taurum; an is imitator juris fuerit, an Serpentarius Aesculapius medicus dicatur; an his asseratur Pegasus equus musicae esse sacratus, atque id genus alia, ab obscuriori isto vel forte poetastro artifice repetenda non censeo: nodus praecipuus superest, utrum infimae inscriptionis confusos characteres eruditus interpres felicius combinaverit. Verba ejus ad apicem describam:

75. «Fimbria vero hujus Mantelis condecorata est litteris singulari artificis diligentia (litteris singulis [Col. 0163C] particulariter sive seorsim aurato filo confectis, ac dein mediante filo serico, in destinato suo loco firmatis) affabre confectis opere phrygio, cum permultis intortis aureis cimeliis, obscuritatem lectionis inducentibus; suntque eae litterae magnae longitudinis; ita invicem appositae, ut lector maxime dubius haereat, ubi lectio in circulari chaos sit inchoanda. Insuper, omni carent interpunctione, hincque in hodiernum usque diem, multis lectionem frustra tentantibus, uti inaudio, (praesertim propter plures alias parvas obfuscatasque inscriptiones) incognitae manserunt.» Pergit deinde ad explicationem, quam nemo hactenus propius assecutus est. «Verba fimbriae ad litteram haec sunt cum metathesi vitiosa

O Decus Eeropae Cesar Heinrice beare

[Col. 0163D] Angeat impreium ibmi Rexque rena bene.

Peripheria haec Manti infima adaequat longitudinem sedecim pedum et duorum pollicum.

76. «Ubi notandum quod Ismael per litteram X in verbo Rex singulare quid significare voluerit, quia haec una et sola inter omnes magnitudine artificiali eminet, et nonnihil a litteris E ante et Q post est separata; hinc non immerito concludo eum ut, propter verborum excurrentem copiam, ligatam orationem salvaret, gratulationem hanc pro S. Heinrico ordinare in hunc sensum quasi voluisse: Rexque millies ibi regna bene; quia X Graecis, ut constat, est numerus millenarius: salvo tamen, ut dixi, per omnia aliorum judicio meliori, acumina enim haec [Col. 0164A] antiquis erant frequentia. Monet deinde notandum quod in carminibus fimbriae Mantelis desint: apud verbum REGNA littera G (nam littera A est abscondita in N, quia N, ut ibi efformatum est, denotat litteram N et A simul apud antiquos), et littera E apud verbum WENE sive BENE. E contra post verbum Imperium est supervacanea littera M, forte loco litterae M sive M in animo substituenda, aut plane omittenda illo tempore; apud quam tres IBI spectant post litteteram Q. Item in verbo ANGEAT, littera V est inversa, hinc ut N apparet.»

77. Hactenus Clar. amicus, qui subdit quatuor alia serica Manta, caerulei item coloris, ibidem asservari, de quorum usibus hic disserere nihil attinet: datam jam prioris explicationem tantisper expendamus. [Col. 0164B] Quatuor prima vocabula distincte in fimbria expressa conspicio, O decus Eeropae Cesar Heinrice; non tam facile est invenire Τὸ BEARE, cum pro R legatur B: neque ANGEAT educi potest, quandoquidem littera ultima non sit T sed potius Y. Impreium integre non reperitur, quod ultima littera videatur duplex, sitque E et Λ Graecum; in quo non satis aperte argui posse videtur, quod post Imperium supervacanea sit littera M, ubi ego fateri cogor nec supervacaneum M, imo nec necessarium reperiri, quo τὸ Imperium vel Impreium efformari queat. Neque tres IBI usque adeo clare apparent; nec est unde colligatur N inversum esse, unde exsurgere verosimiliter possit AUGEAT. IBMI nullum sensum reddit. REXQUE vel REX QUI habetur; sed reliqua [Col. 0164C] plusquam Oedipo indigent, neque ex iis perfectam constructionem quis facile extuderit. Haec eo solum dicta sint, ut intelligat lector nihil a nobis neglectum, et amicissimus adjutor observet, aenigma iis litteris involutum, necdum ex omni parte solutum esse. Melius, inquies, aliquid substituas: malim vero candide fateri ignorantiam, quam iis disquirendis oleum et operam perdere: non gravabor tamen, nullo meo periculo, viri alterius eruditissimi cogitationes in medium proferre, prout mecum communicatae sunt.

78. Abest is, ut primum dicam, a Bambergensium opinione, quod praefatum Mantum ad S. Heinrici tempora revocari possit, negatque Sancti istius aetate in usu fuisse Caesaris appellationem. Putat [Col. 0164D] itaque opus esse saeculi XIV, implexisque illis vocabulis indicari Henricum, istius nominis Imperatorem VII Luxemburgicum, qui post necem Alberti Austriaci Romanorum regis, anno 1308 patratam, VI Januarii 1309 Aquisgrani coronatus est; atque ad hunc dirigi contendit fimbriae allocutionem, cujus ordinem exorditur a CESAR HENRICE, ei connectens BEA: B vero sequens et E sumit pro Bambergensis Ecclesiae, ex litteris proximis faciens ANGELV, U signato: tum sic pergit, ex litteris verba ferme reddens, IMPerium REgere Injuste Volens, E Λ (lambda graeco pro L latino) unde E Λ ectus Invitis, vel Inimicis Bambergensibus, Miserabiliter Interiit REX Qui; demum ex RE et contractis aliis conficit REGNAVIT, atque ex [Col. 0165A] charactere sequente, non minus hieroglyphico format ANTE TE, O DECUS EEROPAE. Ita ille, cui alios fugio accensere, dum tam implexa sunt et signa et vocabula, ut in diversa rapiant spectatores singulos. Feriet, opinor, Bambergenses omnes aeque ac me tam procul accersita expositio, in quam argui potest formatio vocis ANGELU pro angelum, cum littera penultima non sit L sed A, uti in Ces Ar et be A: ultima vero Y potius vel V quam U signatum. At frustra hic frontem fricamus; satis sit, curiosis indagatoribus ulterius explorandi materiam sugessisse; ac de S. Henrico ejusque monumentis, quod maxime intendimus, nihil praeteriisse.

79. De Henriciana hac pretiosissima Cruce cursim locutus est Henschenius, dum Acta S. Cunegundis ad diem III Martii illustravit. Ejusdem delineationem ad Papebrochium misit anno 1695 R. P. Joannes Risse, collegii nostri Bambergensis eo tempore Rector; postmodum vero aliam in aes incisam vulgavit Joannes Petrus Ludewig, inseruitque volumini suo de Scriptoribus rerum episcopatus Bambergensis. Excusum hoc exemplar postquam cum Rissiana delineatione contulissem facile adverti tantum inter se differre, ut neutra imago satis exacte prototypon redderet: quocirca Bambergam recurrendum fuit, ut defectus in iis occurrentes apte corrigerentur. Novam itaque delineationem de integro aggressus est [Col. 0165C] laudatus mihi saepe Otto Schugentius, expressis etiam tum pretiosorum lapidum, tum caeterorum ornamentorum coloribus; sic ut in ea nihil desiderari testati sint oculatissimi inspectores, toties etiam allegati Clar. Eppenauer et R. P. Nicolaus Pottu, de cujus meritis satis dici non potest. Porro colores, quoadusque ars ejus tulit, scalptor referre conatus est. Qui Ludewigianam imaginem cum nostro ectypo conferent, non unam diversitatem facile observabunt. Itaque iconismum praedictae Crucis hic primum exhibendum censui, cui cimelia alia adjecta sunt, suo etiam ordine recensenda.

80. Henschenii verba hic praemittenda sunt, quibus sacra S. Cunegundis monumenta, a se coram spectata, enumerans, ita loquitur Commentarii sui § 4, [Col. 0165D] num. 25: Addere placet, inquit, quae ipsi Bambergae vidimus in monte S. Michaelis, in templo abbatiali, scilicet dotem seu morghengabam a S. Henrico Cunegundi datam; crucem auream operis Graeci antiquissimi, uti ex inscriptionibus atque imaginibus erat cognoscere. Haec nimirum est receptissima apud Bambergenses traditio, celeberrimam Crucem, multis aureorum millibus aestimatam, donum istud fuisse quod sponsae, Sanctae, sanctus et ipse, Sponsus dederit postridie nuptiarum, inde apud Germanos appellatur MORGHENGABAM, quod latine reddendum est donum matutinum (de quo in glossariis Spelmanni, Cangii et aliorum plura invenies), ipsa vero sanctissima Imperatrix coenobio, a se cum piissimo conjuge condito, [Col. 0166A] reliquerit, perpetuum munificentiae suae monumentum, usque hodie in festis solemnioribus quandoque circumferri solitum, in argento obducto manubrio, ad quinque pedes Noribergenses extenso, quod in imagine apparere voluimus. A Graeco vel saltem graecizante elaboratam primum fuisse Crucem ipsam, satis opinor apparet; ac circumductam postmodum censuerim inscriptionem latinam, in qua cur verbum in futuro inflexum sit, candide fateor me divinare non posse, nisi, ipso vivo, fidei commissum fuerit.

81. Multa alia istic contemplaris in quibus claritatem merito desideres, multa artificis ingenio et arbitrio figurata, alia quasi studiose involuta, quae nemo hactenus explicare noverit, usque adeo ut me [Col. 0166B] nonnunquam cogitatio subierit monumentum quantumvis praeclarum praetermittere, potius quam partes ejus aliquas intactas et inobservatas relinquere. Viros doctissimos consului, quorum alii graviori censura, alii paulo mitiori ipsum perstrinxerunt, sic tamen ut nullus ea recte solverit quae mihi displicere vel ipsis Bambergensibus rotunde professus sum. Repositum est non exigi ab historico ut in antiquis hujusmodi monumentis, quae recenset, possit singula minutatim exponere, aut determinare quod sigillatim significent; videri namque sufficere si, ut philosophi loquuntur, determinet an res sit, non item semper quid qualisve sit, praesertim ubi nonnulla quasi aenigmatice intricata videntur. Rem existere, certissimum est; aetatem ejus, artificem, fabricandi causam [Col. 0166C] et intentum, adjunctaque caetera enucleare, hoc opus hic labor, hae sunt difficultates, quas a nemine hactenus tactas, nedum solutas inveni. Citatus jam Ludewig satis habuit et Crucem et nonnulla alia excusa referre, quorum explicationem aliis investigandam commisit. Tentare aliquid juverit, eo saltem operae pretio ut id genus monumentorum peritiores conatum nostrum promoveant.

82. De crucibus antiquis tum nudis, ut ita loquar, tum humanam Christi effigiem affixam repraesentantibus, fuse disputavit noster Janningus p. m., de Basilica Vaticana tractans, tomo VII Junii a pag. 141, unam inter alias referens nostrae huic satis conformem, saltem quod crucem ipsam Christique imaginis efformationem attinet, cui pares alias assignat; [Col. 0166D] eidemque non multum absimiles habet Lambecius in Bibliotheca Caesarea Vindobonensi, lib. 2, pag. 482 et alibi, ut necesse non sit de ea re hic pluribus disceptare. Aetatem potissimum quaerimus qua Henriciana haec nostra fabricata censeri possit, id quod saltem saeculo X factum oportet, si eam sanctus Imperator in morghengabam sanctae Conjugi obtulit, sub ipsum saeculi insequentis principium, qua sola ratione cum Henricianae vitae serie componi potest Bambergensis traditio, quidquid eruditi critici adversentur, contendantque litterarum graecarum latinarumque mixturam istam posteriora saecula sapere, additamentis solidis, nummis et aliis, recentioris aevi esse passim censeantur, quemadmodum et versus [Col. 0167] ▩ [Figura] [Col. 0169] ▩ [Figura] [Col. 0171A] Leonini, quos saeculo X in usu fuisse, aliunde demonstrari postulant.

83. Liceat mihi hic opinionem meam seu conjecturam candide proferre. Nihil tantopere video quod credere nos vetet Crucem ipsam, quousque tota graeca est, ad saeculum X referre, sive ea in veteri Graecia, sive in Magna Italiae seu Apulia, sive a Graecis artificibus in ipsa Germania fabricata fuerit, quae in S. Henrici manus pervenerit, tamquam sacrum pretiosumque cimelium, antequam ad thronum eveheretur: dederit istud ipse sanctissimae Conjugi; haec vero, vel testamento vel alia donatione, apud monachos suos Michaelitas servari voluerit; Graecam eatenus, nec forte sacris adhuc usibus deputatam. Fuerit subinde abbas aliquis qui pretiosissimum [Col. 0171B] monumentum ritu Catholico in processionibus circumferri posse censuerit, aptaveritque proinde manubrium seu perticam argenteam cui id imponeretur, atque ad renovandam identidem sanctissimorum fundatorum memoriam, latinos istos versus circumduxerit: «Jesu Christe bonum clemens Crucis accipe donum, quod dabit Heinricus pius Caesar atque secundus,» in quibus id solum displicet, quod pro dabit, potius non scripserit dedit, uti certe dicere debuit, si id tum scribi jussit dum Crucem acceperat. Hoc pacto evitantur difficultates, quas tamen aliter etiam solvere se posse Bambergenses existimant.

84. Neque vero usque adeo abhorrendum est ab ea graecarum latinarumque litterarum commixtione, cum vel eo usque pruritus ille graecizandi obscuris [Col. 0171C] saeculis invaluerit, ut recepta a Latinis nomina litteris istis exprimere, nescio quid eruditionis prae se ferre videretur, ut habes in segmento sub littera D, quo repraesentatur operculum, compactura seu theca extima praegrandis voluminis membranacei continentis scripta Evangelia, per totum annum, uti loquimur, currentia; cujus thecae ornatus non minus admirandus est quam pretiosus, et quod rei caput est, hicque maxime quaeritur, ornatui totius Crucis persimilis, ubi graeca et latina commixta intueris, quasi si sanctorum Apostolorum nomina latinis litteris efferre, piaculum censeri posset. Quadrum in medio eburneum est, in quo mysteria Christi sepulti et resurgentis eleganter excisa visuntur. Porro ornatus [Col. 0171D] reliquus in limbis latioribus, quadro circumdatis, et materia et artificio ipsi quadro ad amussim respondet. Limbi ipsi auro seu lamellis aureis, encaustico et musivo opere elaboratis constant, insertis istic etiam pretiosis lapidibus. Effigies omnes, e quibus unam solam reddimus, sive materiam, sive formam, sive characteres spectes, iis simillimae sunt quae in Cruce referuntur, ut eumdem seu aetate proximum artificem omnino sapere videantur. Porro librum istum Evangeliorum S. Henrici tempore exstitisse, haud obscure evincunt versus in prima facie aureo charactere majori (qualis est GRAMMATA QUI SOPHIAE) in hunc modum descripti:

85. Expende hos versus quantum libuerit, nihil ex ipsis extundi posse videtur quod non S. Henricum viventem adhuc et superstitem redoleat; ut inde satis recte arguant Bambergenses nihil esse in Cruce graeca, quo ad posterius saeculum retrahi compellatur, [Col. 0172B] quando paria omnia in theca Evangeliorum reperiuntur. Ad id autem quod critici clamitant, nomen Caesaris ac additamentum secundi aut pii Henriciano saeculo non obtinuisse in nummis, aut saltem nummos tales non inveniri: respondent Crucis vindices, et recte sufficere quod eae appellationes in diplomatibus diserte exprimantur, ut artifici vel additori vitio vertendum non sit, quod iis titulis S. Henricum ornaverit, tametsi non proprie secundus istius nominis Imperator sed primus dici debuerit. Sic et Pii agnomen S. Imperatoris vivo inditum probat Clar. Eppenaver ex diplomatibus seu privilegiis eo tempore concessis, in quorum uno anni 1017 expressos eos terminos recitat, sub patrimonio piissimi Imperatoris Henrici, etc. Et haec quidem [Col. 0172C] ad superabundantiam: cum tota graecae Crucis vetustas salvetur, tametsi latina inscriptio adjectitia esse supponatur. De adversa Crucis parte id monere sufficiat, repraesentari istic sub Agno Dei, cui insistit statua sub littera F, S. Henricum stantem cum titulo Imperatoris Augusti inter symbola quatuor Evangelistarum: quae posterius superaddita esse, Bambergenses ipsi, nisi vehementer falior, facile concesserint.

86. Suspicatur non nemo Crucis istius artificem et imperitum fuisse in graecis recte exprimendis, dum pro ΥΙΟ‚, scribit ΥΟ‚, pro ΝΙΚΟΛΛΟ‚, ponit ΝΙΚΟΛΛΟ‚, et forte non satis Christianum, qui sub speciosa religionis larva, non nihil impii involvere voluerit, Sanctorum effigies referens absque praevia [Col. 0172D] tritissima formula ὁ ΑΓ, quod Graecis Christianis insolitum esse contendit. Magis ei displicet icuncula in dextro Crucis latere, cujus inscriptio accurate redditur in Schugentiana delineatione Ο θῶ ΛΙΓΟ‚, (expresso Λ pro Γ et ferme Υ pro ‚ ) quod explicatu difficillimum est, sive θῶ conjungas cum ΛΙΓΟ‚, sive diversas voces efformandas censeas. Si conjunxeris, nihil significabit; si diviseris, poterit ΛΙΓΟ‚ accipi pro ΛΟΙΓΟ‚, quae pronuntiatione conveniunt, tumque insignem blasphemiam involvet, quam hic exponere supersedeo, cum in artificis mentem numquam incidisse existimem: malim ipsum imperitiae quam enormis malitiae arguere. Quidni istic agnoscatur, S. Joannes Evangelista θῶ ΛΟΓΟ‚, jam senex, tametsi [Col. 0173A] ut jumor in medio repraesentetur? Certe verosimile id reddit icuncula similis ejusdem Sancti ex theca Evangeliorum, ubi eadem ferme habetur epigraphe, quemadmodum hic satis clare perspicis in grandioris imaginis assumento sub littera E. Demus aliquid, obsecro, saeculi istius ruditati, fateamurque orthographiam graecam non adeo calluisse artificem, ut non hinc inde aut excessu aut defectu cespitaverit; ut habes in ipsa jam citata icuncula, in qua difficile est syllabas recte connectere. Caeterum utrobique eumdem Sanctum, eumque radiato capite exhiberi; si non omnino certum, saltem verosimillimum est.

87. Icuncula in alia Crucis seu sinistra extremitate collocata, neque in delineatione Rissii, neque [Col. 0173B] apud Ludewig vere redditur, nec appositae litterae seu potius abbreviationes recte effigiatae sunt per OAP et HI, sed ea felicius restituit Schugentius, angelum exhibens, expansas alas sursum protendentem, quasi in signum admirationis, ob Filium Dei pro genere humano in Cruce patientem, cui adscriptae litterae indicent per OAP archangelum, per MI Michaelem, militiae coelestis archistrategum, Ecclesiaeque defensorem. Graeca reliqua, licet et ipsa parum exacta, satis manifesta existimo, cum appositi ad utrumque imaginis Christi latus statunculi beatissimae Virginis et S. Joannis Evangelistae, abunde insinuent verba ad utrumque referri: Ecce filius tuus, ecce mater tua. Cur autem inferius cranii locus tam expresse istic indicetur, explicabunt ii qui plura id [Col. 0173C] genus monumenta alibi repererint; similia alia longe accersere, mihi nec lubet nec vacat. Neque hic ventilanda quaestio de Servatoris corpore tribus vel quatuor clavis affixo, de quibus alibi saepe disputatum est: consulantur Angelus Rocca, Cornelius Curtius et Responsiones Papebrochii ad Exhibitionem praetensorum errorum, ad articulum XX, a num. 2.

88. Si quis interim ex me quaerat quid demum tali rerum collectione et connexione proprie intenderit artifex, fatebor lubens id me ignorare, non aegre laturus, si aliunde edoceri possim, cur in summitate S. Nicolaus potius quam quilibet alius Sanctus effictus sit; cur in extremis orbibus S. Evangelista Joannes, aut forte alius, et S. Michael archangelus; quid magis ad rem spectaverit loculus infimus, hodie vacuus, [Col. 0173D] qui in Rissii delineatione repletus apparet. Haec dubia omnia fateor, at nil me terret enorme pretium ipsius Crucis ex auro, uti volunt, puro, quidquid arguant critici, aurum Henrici saeculo rarissimum fuisse. Respondebunt enim Bambergenses non adeo rara fuisse istius et praegressorum saeculorum pretiosa donaria Dei ecclesiis facta, eoque adducent Imperatoris Constantini crucem auream librarum centum quinginta, innumeraque hujusmodi alia quibus plena est Anastasii Bibliothecarii de Romanis Pontificibus historia, in qua soli articuli ad laudatum Constantinum et Carolum magnum spectantes curiosis facient satis. Quidni igitur istius temporis sanctus juxta ac munificus Imperator Crucem istam [Col. 0174A] comparare potuerit, ubi tot alia pretiosissima dona, quorum non pauca oculis subjecimus, in ecclesia sua Bambergensi, ut alias plurimas praetereamus, Deo consecrata recondidit.

89. Quae hic praeterea exhibentur sacrorum cimeliorum imagines sub litteris A, B et C, adductae sunt in similium aliorum specimina, quae in Bambergensi sacrario, ad sanctissimi Patroni ac Fundatoris memoriam, pie non minus quam solicite asservantur, sive ipsa vivo adhuc Sancto, sive paulo post, ex relictis in eum finem necessariis subsidiis efformata volueris, ut sunt plures alii libri sacri, arte, vetustate et pretio aestimatissimi. Segmenta duo superiora, sub litteris A et B, uno eodemque folio expansa sunt, atque in dicto libro Evangeliorum citatis supra versibus [Col. 0174B] subjunguntur. Superior pars A satis aperte aequissimi Imperatoris justitiam denotat, in qua administranda quantum excelluerit, notius est quam ut hic denuo explicare oporteat. Pars inferior, seu B, per se loquitur, dum universa Bambergensis ditio optimo Principi subditam se profitetur: quibus nihil video magnopere objici posse, cum picturae istiusmodi, vel justitiae et aequitatis symbola non videantur repugnare S. Heinrici adhuc viventis modestiae. In alia vero sub segmento C, ubi SS. Udalricus et Emmeramnus hastam et glaudium S. Henrico quodammodo porrigunt, sic aliqua exornantur, ut ad sanctitatis indicia proxime accedant. Haec autem, Sancto adhuc superstite, effigiata fuisse, erunt fortasse qui non tam facile sint admissuri: sic tamen [Col. 0174C] ut talia fraudi esse non possint iis, quae de antiquitate Crucis et thecae librique Evangeliorum disputata sunt.

90. Segmentum praedictum C, ex Missali, etiam pretiosissimo, acceptum, longa expositione non indiget, cum versus omnes, quantumvis rudes, commode per se intelligantur: unus est, qui lectores morari possit, nempe supremus ad sinistram, quo ad Sancti ensem alluditur, quique, si recte verba discrimino, ita legendus videtur: «Aptat et hic ensem, qui (pro cuivis seu cuicumque) praesignando timorem.» Bini versus sub Sancti brachiis, ad cruculam inferiorem juxta pedem dextrum inchoandi sunt: «Ecce coronatur divinitus atque beatur, Rex pius Henricus proavorum stirpe polosus.» Alludit, opinor, [Col. 0174D] ad proaviam Mathildem reginam aliosque familiae ejus, tum viros tum feminas, sanctitate illustres, quos nimirum polosos seu beatos appellat; de quibus videsis Acta nostra ad XIV Martii, tomo II, pag. 356. Reliqua curiosis dispicienda expendendaque relinquimus, finem hic posituri ambiguae disquisitioni, qua Bambergensium desiderio factum satis, sperare audemus: a nobis id semper desiderabitur, ut rei totius anima, Acta nempe ab Adelboldo scripta, alicunde tandem in lucem producantur, quae in totius mensis appendice seu Supplemento vulgari possint et de integro illustrari.

91. Quam indefesso zelo, qua cura et solicitudine laboraverit toties laudatus R. P. Rector Bambergensis Nicolaus Pottu, ne quid praeteriretur quod ad S. Henrici gloriam conducere existimaret, puto ex ante dictis esse quam testatissimum. Coronidem hanc idem ipse imposuit, ea accuratissime colligendo quae ad modernam sanctissimi Patroni festivitatem potissimum pertinent, quibusque hic etiam locum dare visum est, tum ad meritam Bambergensium laudem, tum ad Catholicae religionis incrementum, tum vero [Col. 0175B] ad exemplum quod ceterae ecclesiae imitentur in celebrandis Sanctorum suorum solennitatibus. Eam vetustissimam, opinor perpetuam, Bambergae fuisse, demonstrat antiquior anni 1379 celebritatis et processionis annuae descriptio, quam etiam nuper adjunxit strenuissimus collaborator. Verum ne hic eadem aut saltem consimilia, non sine lectorum fastidio, repetenda sint, satis erit hodiernam, quam diximus, ob oculos ponere, cui accedet novissimus cumulus, studiosa ejusdem Pottuvii pietate hoc anno superadditus, ac demum Officium de Sancto proprium eadem occasione recusum, templa denique in ejus honorem condita. En igitur Bambergensium in Tutelarem suum illustris venerationis argumenta, ipsis Pottuvii verbis in hunc modum delineata.

Communis honor, communis dolor, etc. . . . Autore igitur Deo et principibus nostris Petro et Paulo, florente gloriosissimo filio nostro H. semper augusto, approbantibus fratribus nostris et omnibus consacerdotibus, [Col. 0226B] hunc ita de mundo tollamus errorem, et ita hanc intelligentiam omnibus saeculis, omni dubietate fugata, infundamus, ut nullis umquam temporibus haec pestis repullulet, nec umquam in talibus sine causa secutura posteritas dubitet. Et ut firmum post hac quod sancimus permaneat, et in fines orbis [Col. 0227A] terrae conservandum perveniat, totius hujus summa sententiae hac nostri forma decreti, fratribus et coepiscopis nostris subscribentibus, confirmabitur.

1. Ut nullus in clero mulierem attingat. Nullus presbyter, nullus diaconus, nullus subdiaconus, nullus in clero, uxorem aut concubinam admittat, cum nulli quoque laicorum scire liceat mulierem praeter uxorem. Quod si fecerit, secundum ecclesiasticam regulam deponatur. Sed neque secundum humanas leges ex longo factas et receptas, ullus admirationis ⁜ 30 locum in plebe habeat.

2. Ut episcopus nullam feminam habeat, neque cum aliqua habitet. Episcopus sicut nullam habebit, ita cum nulla penitus habitabit. Quod si fecerit, et nostris [Col. 0227B] regulis et mundanis legibus concordantibus, honore, quo se ipse fecit indignum, abjicietur.

3. Ut filii clericorum, servorum ecclesiae, servi sint ecclesiae cum omnibus adquisitis. Filii et filiae omnium clericorum omniumque graduum de familia ecclesiae, ex quacumque libera muliere, quocumque modo sibi conjuncta fuerit, geniti, cum omnibus bonis per cujuscumque manus adquisitis, servi proprii suae erunt ecclesiae, nec unquam ab ecclesiae servitute exibunt.

4. Ut filiis clericorum, servorum ecclesiae, nullus judex libertatem promittat. Quicumque filios clericorum, servorum ecclesiae, de quacumque libera procreatos, liberos esse judicaverit, anathema sit, et habeat in judicio quod fecit, quia ecclesiae tulit quod [Col. 0227C] non dedit.

5. Ut servi ecclesiarum per manus liberi nihil adquirant. Nulli servorum ecclesiae, sive in clericatu sive in laicatu, de quibus nostrum est et fratrum nostrorum judicare, liceat comparare aut ullo modo adquirere per manus aut nomen alicujus liberi hominis. Quod qui fecerit [in] evasibiliter caesus, tamdiu carceratus habebitur, quamdiu omnes ⁜ 31 ecclesia recipiat scriptiones.

6. Ut ille qui chartam per suas manus accipit finem ecclesiae faciat. Ille autem male liber, qui factus est diaboli servus, per cujus manus latrocinantes servus ecclesiae, quicquid illud fuerit, adquisivit, aut ecclesiae totam faciat securitatem, aut maledictus inter fures ecclesiae et sacrilegos habeatur.

[Col. 0227D] 7. Ut nullus judex aut tabellio chartas scribant, quas servi ecclesiae per manus liberi adquirunt. Judex vero aut tabellio, qui tam inlicitas chartas scripserint, et res pretio servorum ecclesiae comparatas, aut aliqua liberalitate conlatas, nomini alicujus [Col. 0228A] liberi titulari praesumpserint, anathemate ferientur. Sed neque honorabitur in palatio, qui ecclesiam, palatii matrem, non erubuit impugnare.

Hoc autem ecclesiae Dei testamentum, contra malignantes, Deo autore, autoramentum, dilectissimi filii nostri H. augusti edicti lege firmari, corroborari, et humanis inseri et inscribi legibus volumus; et per omnem imperii sui latitudinem, ut suscipiatur, teneatur, et publica autoritate omni tempore judicetur, omnes in commune oramus et obsecramus. Erit enim Deo volente in aeternum valiturum, si, quod ecclesiastica gravitas prohibet, publico fuerit vigore exterminatum. Nec factiosi hujus decreti scientiam dissimulabunt, quae, omnium libris inscripta, per ora omnium evolabit; nec impune [Col. 0228B] putabunt audendum, quod publica damnatum severitate cognoverint.

Ego B. ⁜ (88) papa aeternae Urbis huic constituto synodali subscripsi.

Ego A. ⁜ (89) sanctae Mediolanensis ecclesiae archiepiscopus subscripsi.

Ego R. ⁜ (90) Ticinensis ecclesiae episcopus subscripsi.

Ego A. ⁜ (91) Cumanus episcopus subscripsi.

Ego l. ⁜ (92) Taurinensis ecclesiae episcopus subscripsi.

Ego P. ⁜ (93) Terdonensis ecclesiae episcopus subscripsi.

Ego leo Eusebianae ⁜ (94) ecclesiae catholicus episcopus subscripsi.

[Col. 0228C] Actum Papiae, Kal. Augusti, imperante domno H. gloriosissimo augusto, per manus fratris Vercellensis episcopi.

Nihil tibi, sanctissime papa B., possum negare, cui per Deum omnia debeo, praesertim cum justa petas, honesta cum justis fratribus suggeras, et me in consortium sanctae solicitudinis ideo advoces, ut sicut laboris, ita participes simus et gaudii. Gratias itaque sancto episcopatui tuo jure habeo uberes, qui et salubriter componit Ecclesiam, et a clericorum incontinentia, unde omne malum velut ab aquilone super terram emersit, correctionis vigilanter fecit principium. Omnia quidem, quae pro Ecclesiae necessaria [Col. 0228D] reparatione synodaliter instituit et reformavit paternitas tua, ut filius laudo, confirmo, et approbo; et ut omnes sint paratiores, eam me inviolabiliter servaturum adjuvante Deo promitto. Et in aeternum mansura, et inter publica jura semper recipienda, et humanis legibus solenniter inscribenda, hac nostra [Col. 0229A] autoritate vivente Ecclesia per Dei gratiam victura, cum senatoribus terrae, cum domesticis palatii, et amicis reipublicae, coram Deo et Ecclesia ita corroboramus.

1. Ut nullus in clero mulierem contingat. Nullus in omni gradu ecclesiae uxorem vel concubinam habere praesumat, nec in una domo cum muliere audeat habitare. Quod si fecerit, servata Justiniani Augusti aequitate (Novell. 123, c. 14) , curiae civitatis tradatur cujus est clericus. Jure etenim manebit miser in curia, quem ecclesiae regula depositum ejecit ab ecclesia.

2. Ut nullus episcopus mulierem habeat, aut cum ea habitet. Episcopus cum nulla umquam muliere [Col. 0229B] habeat tectum, cum nulla habeat lectum. Quod si fecerit, servato antiquo et moderno ecclesiae judicio, deponatur. Eritque tanto casus gravior quanto gradus altior.

3. Ut filii clericorum, servorum ecclesiae, servi sint suae ecclesiae cum omnibus adquisitis. Filii autem omnium clericorum omniumque graduum servorum ecclesiae, de quacumque muliere, quocumque modo sibi conjuncta, fuerint nati, servi suae erunt ecclesiae, cum omnibus bonis adquisitis; et quia servi sunt et erunt, numquam de servitio ecclesiae exire debebunt. Et omnia quae ipsi per manus et per scriptiones alicujus liberi adquisierint, ecclesiae sicut sua propria reddimus. Suo etenim juri totum ecclesia ut proprium vendicabit, quidquid ullo ingenio ecclesiae [Col. 0229C] servus contraxit; nec ulli secundum phantasmaticos dabit adulterium libertatem, quod corpus in infamiam, et in servitutem trajicit animam.

4. Ut nullus filiis clericorum, servorum ecclesiae, libertatem audeat judicare. Quicumque ergo posthac eos esse liberos judicaverit, et pro eis contra ecclesiam dederit sententiam, et hoc capitulum auctoritate sanctae Ecclesiae statutum non receperit ⁜ 32 , et in suis libris non scripserit, et secundum hoc capitulum, filios clericorum de familia ecclesiae proprios servos esse, suae ecclesiae usu semper valituro, non judicaverit, facultatum publicatione nudatus, perpetuo damnetur exilio. Ubi sicut nulla umquam illi lex judicandi, [Col. 0230A] nulla ita erit spes remeandi. Neque enim mirum, sed justissimum nimirum, si is amisso officio corpore exulabit, quem ecclesia, quia Deum amisit, anathemate fulminavit. Matres vero eorum libertatem adulterio vendentes, prius in foro castigatae fiant exemplum, et postea judicio ecclesiae et nostro exulent. Quia si fuerint in vicinia, vix aut numquam eorum cessabit malitia.

5. Ut servi ecclesiae per manus liberi hominis nihil adquirant. Servis ecclesiae, ut nostris, adquirere licet juste, et licuit; sed per manus alicujus liberi scriptiones ullas contrahere, nullo umquam tempore licebit. Quod si fecerit, ecclesiae judicio ut suus coercerbitur. Si enim ad nostrum spectaret judicium, ut fugitivus addiceretur.

[Col. 0230B] 6. Ut judex aut tabellio chartas non scribant ⁜ 33 , quas servi ecclesiae per manus liberi adquirunt. Judicibus vero et tabellionibus, quorum nostra interest, si posthac tales fecerint scriptiones, manum amputamus dexteram, quae scripsit contra ecclesiam. Ut qui noluit integer verum judicare in palatio, in foro mancus, corrigat alios a mendacio.

7. Ut ille per cujus manus servus ecclesiae chartas accepit, finem et securitatem ecclesiae faciat. Ille autem Deo et hominibus exsecrandus, per cujus manus invalidas et nomen vacuum fraudulenter ecclesiae servus scriptiones accepit, sub sacramento eisdem redditis scriptionibus, ut omnium litium jacula sopiantur, omnem ecclesiae prout constiterit, coactus faciet finem. Moxque eum insequetur stylus proscriptionis, [Col. 0230C] quem mater et magistra nostra ecclesia vulneravit gladio maledictionis.

Subscriptio. Ego H. gratia Dei imperator augustus, hanc constitutionem legis perpetuae per consilium domni papae B. suggerente plurimo coetu episcoporum, Deo autore, statui, firmavi, et semper valere decrevi, et optavi, meosque imperii primores firmare rogavi.

Ego O. marchio interfui, et hanc legem mundo pernecessariam, et oculos ecclesiis sublatos reddentem, firmavi et laudavi.

Ego R. marchio interfui et laudavi.

Ego O. comes palatii interfui et laudavi ⁜ (95) .

Proferimus eam ex codice bibl. ducalis Guelferbytanae inter Helmstadienses n. 32 in fol. mbr., cui manu saeculi XI inscripta habetur, unde et Maderus eam in Antiqq. Brunsvicensibus vulgavit. Cum tamen non pro charta justa forma insigni, sed pro memoria tantum rei gestae, defuncto jam Heinrico conscripta, habenda sit, eam hoc potissimum loco referre constituimus. Anno in charta indicato 1025, obitus Bernwardi anterior adversatur, ita ut rem et in conventu Papiensi tractatam, anno 1019, quo Heinricus mense Martio Goslariae moratus est, assignandam duxerimus. Subjicere licet ex eodem codice Bernwardi constitutionem anni 1020 manu saeculi XI exaratam ⁜ (96) .

[Col. 0231B] Architecti catholicae doctrinae, quae sectanda forent fidei quasi fundamenta locantes, hoc evidenter noscuntur probasse, sive gregatim seu separatim, ut gloriemur in laude Christi. Ergo anno 1025, in consistorio regali Goslare praeminenti, in aecclesia seilicet australi lateri eodem adherente, collecta fidelium coadunatione, propositum est tractandum quodque utilitatis salutare. Cujus conventus primatui Henricus qui tunc temporis rei publicae monarchiam strennue gubernabat assederat, et constipatione episcoporum, [Col. 0232B] Geronis videlicet Parthenopolitani archiepiscopi, et Unowani Bremensis archiepiscopi, Arnolfi quoque Halverstedensis, et Bennonis Slavensis ⁜ (97) , Thioderici Mindensis ⁜ (98) , et Thioderici Mimigardivordensis ⁜ (99) , et Ekkihardi Sleswigensis episcopi, circumfultus undique, fasque nefasque aequa trutinationis lance pensabat. E quibus vero inter questiones citra ultraque habitas Bernwardus sanctae Hildinishemensis aecclesiae piae memoriae antistes quem tanti negotii principatus attinebat, cujusdam [Col. 0233A] ambiguitatis indaginem investigabat, quippe: Cum quilibet episcopus vel cujusvis dignitatis quisquam, proprietatis suae aliquem ad sacerdotalem provehens gradum, suae potestatis juxta collibitum esse permiserit, insuperque sui juris seu alieni sibi aeclesiam clementi benignitate adquisierit, sed is, succedentibus prosperis, altioris meriti elatione sese super verticem extulerit, donumque divinitus collatum in turpe converterit emolumentum, adeo ut, nobilitate generis succensus, quandam in matrimonium usurpaverit liberam, eo tenore ut prolem ex eadem derivatam quoquo modo abalienet servitio ejus cujus ipse suberat dominio; quid potissimum [Col. 0234A] exinde concors illorum fieri decrevisset assensio? His ita praelibatis, procerum unusquisque pro, industriae suae estimatione, hujus rei proposito longa alternabat deliberatione. Sed tandem hujus haesitationis amfractus imperatore anticipante, omnis illius concionis consessus in suffragium hujusmodi assurgit, acclamantque cuncti: legitime oportere, tam ipsam quam ejus posteritatem eodem quo et ipse servitutis jugo succumbere. Addunt nihilominus praesentis compactionis decretum, Romani imperii majestate sancitum, nullo penitus in perpetuo jure solvendum, maxime cum, in bene placito universalis papae, prospectum vegetet sanctae aeclesiae.

Authenticum ejus quod in archivo olim Vaticano asservatum fuisse dicitur, haud amplius exstat, sed primum constitutionis exemplar in collectione canonum cardinalis Deusdedit habetur; quare transumptum authentici, quod credebatur, in concilio lugdunensi confectum, et a Borgia in libro Breve Istoria del dominio temporale della sede apostolica, append., pag. 40-43, iterum expressum, repetere juvat. Charta pactum Ottonianum presso pede sequitur; ita ut praecipue una sententia in codice Vaticano 1984 descripta ⁜ (100) ab illo recedat; unde idem de utroque judicium ferendum est. Nota temporis in charta tanti momenti omitti minime poterat, ideoque authenticum ad concilium lugdunense provenisse haud credendum est. Caeterum cum in charta de commutatione praediorum Anthesna, Wieneringa et Wilinbach sermo sit, quam d. 8 Febr. a. 1018 locum habuisse constat, chartam conventui potissimum imperatoris et papae Babenbergensi, mense Aprilis a. 1020, assignandam credideris; cui suffragatur, quod ex testibus Macelinus sive Meginhardus d. 2 Dec. a. 1018 in episcopum Wirciburgensem promotus est, et Heribertus Coloniensis archiepiscopus XVII Kal. Aprilis a. 1021 supremum diem clausit.

[Col. 0233B] In nomine Domini Dei omnipotentis Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Ego Heinricus Dei gratia imperator augustus spondeo atque promitto, per hoc pactum confirmationis nostre, tibi beato Petro principi apostolorum et clavigero regni celorum, et per te vicario tuo domno Benedicto summo pontifici et universali pape, sicut a predecessoribus vestris usque nunc in potestate vestra ac ditione tenuistis et disposuistis, civitatem Romanam cum ducatu suo, et suburbanis, atque viculis omnibus, et territoriis ejus, montanis ac maritimis, litoribus et portubus, seu cunctis civitatibus, castellis, oppidis, ac viculis Tuscie [Col. 0234B] partibus, idest Portum, Centumcellas, Ceram, Pledam, Marturiani, Sutriam, Nepem, Castellum, Gallisem, Ortem, Polimartium, Ameliam, Tudam, Perusiam cum tribus insulis suis, idest majore, et minore, Pulvensim ⁜ 34 , et lacu, Narniam, et Utriculam cum omnibus finibus et territoriis ad supradictas civitates pertinentibus, nec non et exarchatum Ravennatum sub integritate cum urbibus, civitatibus, oppidis, et castellis, que pie recordationis domnus Pipinus, et domnus Karolus et domnus lodovicus, et Otto, et itidem Otto filius ejus, predecessores videlicet nostri, beato Petro apostolo et predecessoribus [Col. 0235A] vestris jam dudum per donationis paginam contulerunt, hoc est civitatem Ravennam, et Emiliam, Bobium, Cesenam, Forumpopuli, Forumlivii, Faventiam, Imolam, Bononiam, Ferrariam, Comaclum, Adrianis, atque Gabellum, cum omnibus finibus, territoriis atque insulis terra marique ad supradictas civitates pertinentibus, simul et Pentapolim, videlicet Ariminum, Pensaurum, Fanum, Senogalliam, Anconam, Ausimum, Humanam, Hesim, Forumsimpronii, Montemfeltri, Urbanum, et territorium Balvensem, Callis ⁜ 35 , Luciolis, et Eugubium, cum omnibus finibus ac territoriis ad easdem civitates pertinentibus. Eodem modo territorium Sabinense, sicut a predictis imperatoribus antecessoribus nostris beato Petro apostolo per donationis scriptum concessum est sub integritate, id est ⁜ 36 in partibus [Col. 0235B] Tuscie langobardorum castellum Felicitatis, Urbemveterem, Balneum Regis, Ferenti, Viterbium, Ortem, Martam ⁜ 37 , Pledam, Tuscanam, Suanam, Populonium, Roselles, cum suburbanis atque viculis, et omnibus territoriis ac maritimis oppidis, seu finibus omnibus. Itemque a lunis cum insula Corsica, in Suriano, deinde in monte Bardonis, deinde in Berceto, exinde in Parma, deinde in Regiam, exinde in Mantua, atque in Monte Silicis, atque provincia Venetiarum, Istria, nec non et cunctum Spoletanum ducatum, seu Beneventanum una cum ecclesia sancte Christine posita prope Papiam juxta Padum quarto miliario. Item in partibus Campanie Sora, Arces, Aquinum, Arpinum, Teanum, Capuam, nec non et patrimonium ad potestatem et ditionem vestram [Col. 0235C] pertinentia, sicut est patrimonium Beneventanum et Neapolitanum, atque patrimonia Calabrie superioris et inferioris; de civitate autem Neapolitana cum castellis, et territoriis, ac finibus, et insulis sibi pertinentibus sicut ad easdem aspicere videntur, nec non patrimonium Sicilie, si Deus nostris illud tradiderit manibus. Simili modo civitatem Gaietam, et Fundum, cum omnibus earum pertinentiis. Super hoc confirmamus vobis Fuldense monasterium, et abbatis ejus consecrationem, atque omnia monasteria, cortes, et villas, quas in ultramontanis partibus sanctus Petrus habere dinoscitur absque Antesna Winiheringa ⁜ 38 sive Willinbach, que a sancti Petri ecclesia per commutationis paginam episcopo nostro Bambergensi collate sunt, pro quibus sepedicte eclesie [Col. 0235D] sancti Petri transcribimus, concedimus et firmamus omnem illam terram, quam inter Narniam, Terannem, vel Spoletum ex regni nostri parte habuimus. Sub tuitione preterea sancti Petri, et vestra, vestrorumque successorum, pretaxatum episcopium Bambergense offerimus. Unde sub pensionis nomine equum unum album faleratum ex ejusdem loci episcopo vos annualiter suscepturos sancimus. Offerimus insuper, firmamus, et corroboramus tibi beato Petro, ac vicario tuo domno Benedicto, et successoribus [Col. 0236A] ejus, prout bone memorie pape Johanni suisque successoribus a predecessoribus nostris Ottonibus factum est, civitates et oppida cum piscariis suis Reatem, Amiternam, Furconem, Nursiam, Balvam, et Marsiam, et alibi civitatem Terannem cum pertinentiis suis. Has omnes supradictas provincias, urbes et civitates, oppida atque castella, viculos ac territoria, simulque patrimonia pro statu regni nostri cunctoque christianorum populo conservando jam dicte ecclesie tue, beate Petre, vicarioque tuo Benedicto, ac successoribus ejus usque in finem seculi eo modo confirmamus, ut in suo detineant jure, principatu, atque ditione. Simili modo per hoc nostre delegationis pactum confirmamus donationes, quas pie recordationis Pipinus rex, et postea domnus Karolus [Col. 0236B] excellentissimus imperator, ac deinceps Ottones piissimi beato Petro Christi apostolo spontanea voluntate contulerunt, nec non et censum, et pensionem, seu ceteras dationes, que annuatim in palatium regis langobardorum inferri solebant, sive de Tuscia, sive de ducatu Spoletano, sicut in supradictis donationibus continetur, et inter sancte memorie Adrianum papam et domnum Karolum imperatorem convenit, quando idem pontifex eidem de supradictis ducatibus, idest Tuscano et Spoletano, sue auctoritatis preceptum confirmavit, eo scilicet modo ut annis singulis predictus census ad partem ecclesie sancti Petri persolvatur; salva super eosdem ducatus nostra in omnibus dominatione, et illorum ad nostram partem subjectione. Ceterum, sicut diximus, omnia suprascripta nomina ita ad nostram partem per hoc nostre [Col. 0236C] confirmationis pactum corroboravimus, ut in vestro permaneant jure, principatu atque ditione, et neque a nobis neque a successoribus nostris per quodlibet argumentum sive machinationem in quacumque parte vestra potestas imminuatur, aut a vobis inde aliquid subtrahatur, de suprascriptis videlicet provinciis, urbibus, civitatibus, oppidis, castris, viculis, territoriis ac patrimoniis, nec non et pensionibus, atque censibus, ita ut neque nos facturi simus, neque a quibuslibet ea facere volentibus consentiamus, sed potius omnia que superius leguntur, id est provincie, civitates, urbes, castella, oppida, terras, patrimonia, atque insule, censusque, pensiones ad partem ecclesie beati Petri apostoli atque pontificum in sacratissima sede illius residentium nos in quantum possumus [Col. 0236D] defensores esse testamur, ad hoc ut eam illis ditionem ad utendum atque disponendum firmiter valeant optineri; salva in omnibus potestate nostra posterorumque nostrorum, secundum quod in pacto, et constitutione, ac promissionis firmitate Eugenii pontificis successorumque illius continetur, ut omnis clerus et universi populi Romani nobilitas propter diversas necessitates et pontificum irrationabiles erga populum sibi subjectum asperitates retundendas sacramento se obliget, quatinus futura pontificum [Col. 0237A] electio, quantum uniuscujusque intellectus fuerit, canonice et juste fiat, et ut ille qui ad hoc sanctum apostolicum regimen eligetur, nemine consentiente consecratus fiat pontifex, priusquam talem in presentia missorum nostrorum seu universe generalitatis faciat promissionem pro omnium satisfactione atque futura conservatione, qualem domnus et venerandus spiritualis pater noster leo sponte fecisse dinoscitur. Preterea alia minora huic operi inserenda praevidimus, videlicet ut in electione pontificum neque liber neque servus ad hoc venire presumat, ut illis Romanis, quos ad hanc electionem per constitutionem sanctorum patrum antiqua admisit consuetudo, aliquod faciat impedimentum; quod si quis contra hanc nostram constitutionem ire presumpserit, [Col. 0237B] exilio tradatur. Insuper etiam, ut nullus missorum nostrorum cujuscumque impeditionis argumentum componere audeat in prefatam electionem, prohibemus; nam et hoc omnimodo instituere placuit ut qui semel sub speciali defensione domni apostolici sive nostra fuerint suscepti, impetrata juste utantur defensione. Quod si quis in quemquam illorum qui hoc promeruerunt violare presumpserit, sciat se periculum vite sue esse incursurum. Illud etiam confirmamus, ut domno apostolico justam in omnibus servent obedientiam, seu ducibus et judicibus suis ad faciendam justitiam. Huic enim institutioni hoc necessario annectendum esse perspeximus, ut missi domni apostolici seu nostri semper sint constituti, qui annuatim nobis renuntiare valeant, [Col. 0237C] qualiter singuli duces et judices populo justitiam faciant, hanc imperialem constitutionem quomodo observent; qui missi decernimus ut primum cunctos clamores qui per negligentiam ducum vel judicum fuerint inventi, ad notitiam domni apostolici [Col. 0238A] deferant, et ipse unum e duobus eligat, aut statim per eosdem missos fiant necessitates emendate, aut, misso nostro nobis renuntiante, per nostros missos a nobis directos emendentur. Hoc ut ab omnibus fidelibus sancte Dei ecclesie et vestris firmum esse credatur, proprie manus signaculo subscriptionibus hoc pactum confirmationis nostre roboravimus, et sigilli nostri impressione assignari jussimus. † Signum domni Henrici gloriosissimi Romanorum imperatoris augusti. Signum Erchandildi ⁜ 39 Maguntinensis archiepiscopi. Signum Heriberti Coloniensis archiepiscopi. Signum Bobonis Treverensis archiepiscopi. Signum Thiedirici Metensis episcopi. Ego Eberhardus Babembergensis ecclesie episcopus Romane sedis subditus subscripsi. Ego Mazelinus [Col. 0238B] Wirziburgensis episcopus subscripsi. Ego Walterus Spirensis episcopus subscripsi. Ego Ruodardus Constantiensis episcopus subscripsi. Ego Uodalricus ⁜ 40 Curiensis episcopus subscripsi. Ego Adalbertus Basiliensis episcopus subscripsi. Ego Heimmo Werdunensis episcopus subscripsi. Ego Valterus Heihsteidensis episcopus subscripsi. Signum Richardi Fuldensis abbatis. Signum Arnoldi Herfendensis abbatis. Signum Bruchardi abbatis. Signum Gotifredi ducis. Signum Beringardi ducis. Signum Thiederici ducis. Signum Welphonis comitis. Signum Cunonis comitis. Signum Cunradi comitis. Signum Ottonis comitis. Signum Adilbrahtis comitis. Bobonis comitis. Signum Frederici comitis. Signum Bezelini comitis. Signum Ezonis comitis Palatini. Signum [Col. 0238C] Frederici camerarii. Signum Ezonis ⁜ 41 infertoris. Signum Heuzonis ⁜ 42 pincernarii. Signum Huzis. Alimun. Herenger ⁜ 43 . Adilman. Adhilbero. Ego Wicilinus Astrazburgensis episcopus. Signum Ryodhois Fluvanensis ⁜ 44 abbatis.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia, rex.

Quoniam regiae dignitatis officium esse constat ut monasteria Deo et sanctis ejus dicata, ob conservandum [Col. 0238D] sanctae religionis statum, novis semper privilegiis contra omnes infestantum incursiones muniantur; idcirco nos, interventu dilectae conjugis nostrae, reginae videlicet Cunegundis, fidelis etiam nostri episcopi Notheri, regiae nostrae auctoritatis scriptum sive praeceptum monachis Deo sanctoque Remigio eximio Francorum doctori sub regulari disciplina in suburbio Remorum militantibus, a magno Ottone concessum, regii etiam nominis auctoritate [Col. 0239A] a Deo nobis collata roborare decrevimus. Unde volumus et firmiter jubemus ut curtem Coslam vocatam cum omnibus appenditiis suis ad jus et proprietatem ejusdem beati Remigii pertinentem, infra regni nostri terminos constitutam, quam omnibus retro temporibus sub antecessoribus nostris beneficiariam, pro statu et incolumitate regni vel imperii sui, idem magnus Otto ad usum praedicti coenobii sicut et nos modo remisit, et absolvit, monachi ibidem Deo sanctoque Remigio famulantes absque ullius contradictione teneant et possideant, et quidquid utilitatis exinde provenerit, suis et ut libuerit usibus adjungant. Nullus etiam judex vel advocatus hinc aliquid exigendi habeat potestatem, nisi quantum abbas aut monachi ejusdem coenobii [Col. 0239B] dederint vel permiserint. Et ut hoc nostrae auctoritatis praeceptum firmum et stabile permaneat, hanc chartam conscribi et annuli nostri impressione signari jussimus quam et propria manu subter firmamus.

Signum domni Henrici invictissimi regis.

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicancellarii recognovi.

Data V Idus Septemb., anno Dominicae incarnationis 1002, indictione I, anno vero Domini Henrici regis primo. Actum Aquisgrani.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Notum sit omnibus nostris fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, qualiter nos, piam Godehardi abbatis intendentes petitionem, quia nobis fideliter servivit, et dignus quam beneficiaremur, fuit, quandam nostri juris aream infra muros urbis Radesponensis sitam ⁜ (101) , habentem in latitudine pedes Xl et in longitudine lXXX, quae ex una parte plateae quae ducit ad flumen, ex altera vero parte areae cujusdam hominis nomine Ruozi collimitat, monasterio sancti Mauritii martyris, cui idem venerabilis abbas in loco qui dicitur Altaha, praeesse dinoscitur, jure [Col. 0239D] perpetuo retinendam per hoc regale praeceptum contulimus cum terminis suis, exitibus quoque et reditibus, sive caeteris, quae quolibet modo vocari juste et legaliter possunt, appendiciis, ea ratione quatinus praelatus abbas Godehardus sive successores ejus liberam deinceps de eadem area habeant potestatem possidendi, vel quidquid pro utilitatibus monasterii illis libeat potestative faciendi. Et ut haec nostrae traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat, manu propria eam roborantes sigillari nostra imagine jussimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

[Col. 0240A] Engilbertus cancellarius vice Willegisi archicapellani recognovi.

Data III Idus Julii, anno Dominicae incarnationis 1002, indictione XV, anno vero domini Heinrici regis I.

Actum Babenbere in Dei nomine feliciter. Amen.

Cum sigillo majestat. illaeso, intus impresso.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS coelica imperante clementia rex electus.

Dum cunctis mortalibus a Deo concessum sit, secundum [Col. 0240B] proprium arbitrium uniuscujusque, pro felicitate et spe mansura sibi praecavenda posse thesaurizare futura bona, idcirco notum volumus esse cunctis fidelibus, praesentibus et futuris, quod, ad prosperitatem regni nostri et vitam perennem promerendam, impetrante venerabili viro Ebarhardo abbate, ad monasterium sancti Quirini dedimus unum curtile in Ratisponensi civitate, situm juxta mercatum, vicinum loco qui dicitur Ahachircha, in comitatu Ruodperti. Et ut haec nostra regalis traditio absque ulla contradictione ad idem monasterium firmiter permaneat jure perpetuo, propria manu in hac charta subnotavimus signum, et sigilli nostri impressione jussimus imaginari.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

[Col. 0240C] Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

Data II Idus Nov., anno Dominicae incarnationis 1002, indictione I, anno vero domni Heinrici regis primo. Actum in urbe Radesbona.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si collapsa vetustate aut negligentia sanctorum [Col. 0240D] loca reparamus, et ibi divino cultui mancipatis aliqua vivendi solatia devoti conferimus, et in hac et in aeterna vita nobis hoc profuturum esse minime dubitamus. Proinde notum sit omnibus Christi nostrisque fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, qualiter nos una cum dilecta conjuge nostra, Cunigunda videlicet regina, intus in urbe Radesponensi in curte regia quamdam capellam, quam olim Veterem vocabant, in honore sanctae Dei genitricis Mariae, a fundamentis in matrem ecclesiam ereximus, dataque ei per praeceptum libertate regali, institutae ibi in Dei servitio canonicorum congregationi sub abbate vel praeposito nomine Tagini, pro stipendiis [Col. 0241A] inter caetera dono contulimus, et per hoc regiae majestatis insigne confirmavimus quandam nostri juris villam, nomine Dweninga in Kelesgowe et in comitatu Magenes sitam, cum omnibus ejusdem villae legalibus pertinentiis, mobilibus et immobilibus, servis et ancillis, areis, aedificiis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis sive compascuis, silvis, venationibus, aquis aquarumque decursibus, piscationibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, ac caeteris quae quolibet modo rite vocari possunt, utensilibus et appendiciis, eo tenore quatinus praefati loci congregatio liberam de eodem praedio deinceps habeat potestatem quidquid sibi decreto communi pro suis et praefatae matris ecclesiae necessitatibus libeat faciendi. [Col. 0241B] Et ut haec nostra traditio stabilis et inconvulsa permaneat, hanc nostri praecepti paginam manu propria roborantes, sigillo nostro imprimi jussimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

Data XVI Kal. Decembr, anno incarnationis Dom. 1002, indict. I, anno vero domini Heinrici reg. I.

Actum in ipsa urbe Radespona.

Sigillum intus impressum integrum exstat.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente gratia rex.

Notum esse volumus omnibus nostris fidelibus, praesentibus et futuris, qualiter nos, ob interventum devotumque obsequium fidelis nostri Sabionensis venerabilis episcopi Albwini, ad ecclesiam sancti Ingenuwini curtiferum unum in provincia Bajoariorum in civitate Radespona, in comitatu Ruotperti situm, possessum a tribus viris ita vocitatis Azo, lanzo, Gotti, habens in longitudine perticas XI et demidiam, et in latitudine VI, in proprium dedimus, cum exitibus et reditibus omnibusque rebus jure legitimeque ad idem curtiferum [Col. 0241D] pertinentibus, eo scilicet tenore ut idem praetitulatus antistes omnesque sui successores ex eodem curtifero ad usum praelibatae ecclesiae potestatem habeant sine omni malivolorum contradictione habendi, commutandi, et quidquid sibi libuerit, exinde faciendi. Et ut haec traditio nostrae auctoritatis, quae in Dei voluntate et ob remedium animae nostrae facta est, firmior, stabilior diuturniorque fiat, hanc paginam nostra manu propria corroborantes sigillari jussimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

[Col. 0242A] Data XVI Kalendas Decembris, anno incarnationis Dominicae 1002, indictione I, anno vero domni Heinrici regnantis I. Actum in urbe Radespona.

Cum sigillo majestat. integro.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Justa regum et religiosa cogitatio debet ecclesiis Dei, ubicunque facultas suppetit, aliquid accommodare, ut inde proclivius mercedis aeternae praemia consequantur. Proinde notum sit omnibus fidelibus [Col. 0242B] nostris, praesentibus scilicet et futuris, qualiter venerabilis abbatissa Ouda, per interventum dilectae conjugis nostrae, Cunigundae videlicet reginae, nostram adiit majestatem, suppliciter rogitans ut monasterium sanctimonialium, cui ipsa tunc temporis intra Radesponensem civitatem praesidere videtur, quod divae memoriae avia nostra Juditha olim in honore sanctae Dei genitricis Mariae a fundamentis in abbatiam erexit, et donis praediorum inter alia pro loco ditavit, in nostrum mundiburdium et regiae immunitatis tuitionem reciperemus cum omnibus pertinentiis ejus. Nos ergo, ob divinum amorem piae ejus annuentes petitioni, per hoc nostrae majestatis insigne, praefatum monasterium nostrae nostrorumque post nos successorum regiae [Col. 0242C] et imperiali perpetuo defensioni subjicimus, et insuper optima ea libertate donamus, qua caetera monasteria regalia ubicunque terrarum nostri regni perfrui videbuntur, quatinus ibi sanctimoniales monasticae vitae sub regula sancti Benedicti mancipatae, liberius et devotius illam, quam aggressae sunt, vitam absque inquietudine regalium exactorum et subintroeuntium personarum dehinc conservare valeant. Regio igitur verbo et praecepto jubemus et firmiter interdicimus ut nullus dux, marchio, comes, vicecomes, episcopus, vel aliquis sub episcopo, aut judex publicus sive regius exactor, seu quaelibet judiciaria persona major aut minor deinceps in praedicto monasterio intus vel foris, et in locis aut hominibus, vel omnibus ibi pertinentibus aliquam publici juris [Col. 0242D] exerceat potestatem, aut quicquam de rebus monacharum sibi ipsi vel nobis aut successoribus nostris usurpare praesumat sine advocato, quem praesens abbatissa, et quae ei succedant, in hunc usum elegerint et constituerint, qui etiam in ipso monasterio et in locis ejus aliud sibi non imponat potestatis officium aut exigat servitium, nisi quod abbatissa cum sacris sororibus illi praescripserit.

Confirmamus etiam eidem monasterio quidquid ibi unquam per reges et imperatores praeceptoria lege, sive per duces vel alios Christi fideles in quocunque pago vel comitatu aliqua traditum vel concessum est oblatione, cum curtibus et curtilibus, aedificiis, mancipiis, molendinis, aquimolis in utraque [Col. 0243A] parte fluminis Danubii urbem praecurrentis, pariter cum omnibus utensilibus et appendiciis locorum ibi pertinentium, quorum haec pro parte sunt nomina: Schirelinga, lirundorf, Roggingun, Biberbahe, linthart, Heroldeslinthart cum omnibus appenditiis illorum, Hardkiricha cum decimis suis undecunque villarum conferendis, Salla cum Foresto, aqua, molendinis et caeteris pertinentiis, in Sinzingun omnem illam, quae ibi praescripto monasterio pertinet, utilitatem, Deggindorf cum decimis et usibus suis, Berge, quod situm est juxta flumen Philisa, et Budelshuson cum aquis, aquimolis, molendinis et areis in fluviis Isara et Walechenesbah cum pontibus suis vel totis eorum adjacentiis. Habeant etiam monachae potestatem liberam per decessiones [Col. 0243B] inter se eligendi abbatissam, quam probabilis vitae et morum regula Deo propitio composuerit, omnium potestatum vel personarum contradictione remota. Et ut haec nostra traditio, confirmatio sive libertas stabilis et inconeussa permaneat, hanc nostri praecepti paginam manu propria roborantes sigillo nostro imprimi jussimus.

Signum domni Heinrici, regis invictissimi. (Monogramma. )

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovit.

Data XII Kalend. Decembris, anno incarnationis Dominicae 1002, indictione I, anno vero domni Heinrici regnantis I. Actum in ipsa urbe Radesponensi.

Cum sigillo majestat. illaeso.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si collapsa vetustate aut negligentia sanctorum loca reparamus, et ibi divino cultui mancipatis aliqua vivendi solatia devoti conferimus, et in hac et in aeterna vita nobis hoc profuturum esse minime dubitamus. Proinde notum sit omnibus Xpi nostrisque fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, qualiter nos una cum dilecta conjuge nostra, Cunigunda [Col. 0243D] videlicet regina, intus in urbe Ratesponensi, in curte videlicet regia, quandam capellam, quam olim Veterem vocabant, in honore sanctae Dei genitricis Mariae a fundamentis in matrem ecclesiam ereximus, dataque ei per praeceptum regali libertate, institutae ibi in Dei servitio canonicorum congregationi sub abbate vel praeposito nomine Tagini, pro stipendiis inter caetera dona contulimus et per hoc regiae majestatis insigne confirmavimus unam nostri juris villam Walehinga, in pago Nordgowe, in comitatu Heinrici sitam, cum omnibus ejusdem legalibus pertinentiis, mobilibus et immobilibus, servis et ancillis, areis, aedificiis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis sive conpascuis, silvis, venationibus, [Col. 0244A] aquis, aquarumque decursibus, piscationibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, ac caeteris, quae quolibet modo rite vocari possunt, utensilibus et appendiciis, eo tenore quatinus praefati loci congregatio liberam de eodem praedio deinceps habeat potestatem, quidquid sibi communi decreto pro suis et praedictae matris ecclesiae necessitatibus libeat, faciendi. Et ut haec nostra traditio stabilis et inconvulsa permaneat, hanc nostri praecepti paginam manu propria roborantes, sigillo nostro imprimi jussimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovit.

[Col. 0244B] Data XII Kal. Decembris, anno incarnationis Dominicae 1002, indictione I, anno vero domni Heinrici regn. I. Actum in ipsa urbe Radesponensi.

Sigillum majest. intus impressum integrum exstat.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Notum sit omnibus nostris fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, qualiter nos, per interventum dilectae [Col. 0244C] conjugis nostrae, Chunigundae videlicet reginae, fideli nostro Albuvino Sabiniensis Ecclesiae episcopo quoddam nostri juris praedium, id est quidquid in villa Tiginga pro nostra parte hactenus visi sumus possidere, cum omnibus ad id legaliter pertinentibus, mobilibus et immobilibus, servis et ancillis, ecclesia, decimis, areis, aedificiis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis sive conpascuis, silvis, aquis aquarumve decursibus, viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, et, quae quolibet modo rite vocari possunt, appendiciis et utensilibus tradidimus, eo tenore quatenus praefatus venerabilis episcopus Albuvinus suique successores praedictum praedium deinceps libera potestate teneant atque in perpetuos Ecclesiae suae usus absque omnium personarum [Col. 0244D] sive potestatum contradictione convertant atque possideant, habentes inde licentiam commutandi, et quidquid sibi libeat faciendi. Et ut haec nostra traditio stabilis et inconvulsa permaneat, hanc praecepti nostri paginam manu propria roborantes sigillari praecepimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovit.

Data VIII Kalendas Decembris, anno Dominicae incarnationis 1002, indictione I, anno vero domni Heinrici regnantis I. Actum Radasponae.

Cum sigillo majestat. intus impresso.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Heinricus divina favente clementia rex.

Si ecclesias Dei ex aliquibus divino nutu nobis concessis rebus ditamus, non solum ad regni nostri feliciorem stabilioremque statum nobis prodesse sapimus, verum etiam ad aeterna paradisi gaudia capienda multum nos inde juvari minime dubitamus. Quapropter noverint omnes nostri fideles, praesentes scilicet et futuri, qualiter nos, pro remedio animae [Col. 0245B] dilectissimi senioris nostri bonae memoriae Ottonis videlicet imperatoris Augusti, et etiam pro Wormatiensi Ecclesia, per interventum Cunigundae, dilectae conjugis nostrae, et per ejusdem Ecclesiae venerabilis episcopi, scilicet Burchardi, dignas postulationes, totum praedium, omniumque proprietatem, quam nos per dilecti consanguinei nostri Ottonis quoque ducis firmam traditionem in proprium jus accepimus, sicut ipse visus est habere infra eamdem civitatem, hoc est Wormatiam, praedictae ecclesiae in honore sancti Petri consecratae, et venerabili praenominatae Ecclesiae episcopo, ejusque successoribus per hoc regium praeceptum in proprium jus tradidimus cum omnibus ad eamdem proprietatem juste et legaliter pertinentibus, id est areis, aedificiis, [Col. 0245C] viis et inviis, exitibus et reditibus, aquis aquarumque decursibus, piscationibus, molendinis, mancipiis utriusque sexus, exceptis tribus supradicti ducis Ottonis servientibus videlicet: Syggelone, Ebone, Hezilino, cum uxoribus et filiis filiabusque eorum, eo videlicet tenore ut idem praenominatus episcopus Burkardus suique successores de his supra scriptis rebus ad utilitatem Ecclesiae liberam potestatem habeant faciendi quod velint. Et ut haec nostrae traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat, hanc praecepti paginam inde conscriptam manu propria roborantes, sigilli nostri impressione signari jussimus.

Egilbertus cancellarius, vice Willigisi archicapellani recognovi.

[Col. 0245D] Data V Non. Octobris, anno Dominicae incarnationis 1002, indict. I; anno vero domini Heinrici regis primo.

Actum Bruochsale.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Quidquid pro divino amore Ecclesiis Dei concedimus et donamus, id procul dubio ad praesentem et futuram vitam nobis profuturum fore credimus; [Col. 0246A] quapropter omnium fidelium nostrorum, tam praesentium quam et futurorum, sciat industria qualiter nos, ob interventum Willigisi Moguntinae sedis venerandi archipraesulis, et Heinrici Wirchiburgensis Ecclesiae illustris antistitis, nec non et per petitionem dilecti nepotis nostri Ottonis ducis, fideli nostro Burchardo Wormatiensis Ecclesiae venerabili episcopo, pro eo quod nobis devoto animo saepius servivit, concessimus regium bannum in forestu Forehahi nuncupato: a villa, Elmeresbach nominata, juxta Rhenum sita, inde usque Heriveldon; hinc etiam ad Bibiloz; inde per rectam plateam ad Otterestat; illinc rectam plateam ad Ecclesiam, quae est in Bezcingun sita; hinc rectam montanam plateam ad Herbestat; ab Herbestat, per rectam montanam [Col. 0246B] plateam ad Bosinesheim; inde per totam montanam plateam ad Winenheim; ab Winenheim per rectam montanam plateam ad Sericzesheim in lobotunaha; hinc deorsum usque in fluvium Neccarum, a fluvio Neccaro usque ad Rhenum; inde per universa Rheni littora deorsum usque ad Elmersbach; omnia haec loca ab Elmersbach usque ad Winenheim, sunt in Rinecgovve sita, in comitatu Gerungi comitis; reliqua vero loca jacent in lobotungovve in comitatu Mezingozi comitis; hunc praefatum Forestum cum tota integritate et universis utilitatibus ad se pertinentibus concedimus nostra regia potestate ad sanctum Petrum Wormatiensis Ecclesiae, ut nulla de eo forestu persona parva sive magna aliquam feram vel bestiam ibi venari vel capere aut insequi [Col. 0246C] praesumat, sine licentia superius jam dicti episcopi Burchardi, sive successorum ejus: et si hoc agere, quod absit! praesumpserit, quem regio fisco solvere debuit regium bannum et pacem, adhuc in carne viventi episcopo suisque successoribus invitus persolvat, et bannus et pax, sicut aliis forestibus a regibus vel imperatoribus jam concessum est, sub perpetuo jure Ecclesiae Wormatiensis et episcoporum ei praesidentium consistat. Et ut haec nostrae concessionis donatio per futura temporum curricula firma permaneat, hujus praeceptionis tenorem inde conscriptum sigillo nostro signare jussimus, manuque propria, ut infra videtur, corroboravimus.

Signum domni Henrici regis invictissimi.

Egilbertus concellarius vice Willigisi archiepiscopi [Col. 0246D] recognovit.

Data anno incarn. Dominicae 1002, indict. XV, IV Idus Junii, anno vero domini Heinrici regis primo.

Actum Wormatiae feliciter.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si Ecclesias Dei nostra regali potentia sublimare [Col. 0247A] conamur, hoc procul dubio et ad praesentis nostri regni statum et aeternae beatitudinis praemium nobis profuturum esse credimus. Quapropter omnibus fidelibus nostris, praesentibus scilicet atque futuris, notum esse volumus quomodo nos, per interventum dilectae conjugis nostrae et reginae Cunigundae, una cum consilio Willigisi Mogontiacensis Aecclesiae archiepiscopi honorandi, ac Berenhardi ducis, aliorumque fidelium nostrorum, vota et petitiones domnae Godesdhivi Herifurdensis monasterii venerabilis abbatissae cunctaeque congregationis sanctae Mariae sibi commissae sequentes, nostra regia auctoritate tres Ecclesias in pagis Bursibant et Scopingon nominatis, in villis quoque Hreini, Wadiringas et Stochheim constructas, cum omnibus rebus et decimationibus [Col. 0247B] suis a Hludowico imperatore ob remedium animae suae ad praefatum Herifurtense monasterium traditis, eidem monasterio more antecessorum nostrorum confirmamus, eo tenore ut jam dicta domna Godesdhu abbatissa omnesque in eodem honore sibi succedentes cum praedictis ecclesiasticis rebus aliisque omnibus a regibus et imperatoribus per praecepti paginam illuc traditis liberam dehinc potestatem habeant cum suis ministris ecclesiastico ordine disponere atque gubernare, remota omnium hominum contradictione. Insuper sub eadem corroboratione concludimus quidquid a religiosis et Deum timentibus personis ad saepe jam dictum monasterium Herifurtense in praesenti traditum est vel in futuro tradendum erit. Et ut haec nostrae regiae donationis [Col. 0247C] corroboratio ab hac hora in antea firma et inconvulsa permaneat, hanc nostrae donationis confirmationem inde conscriptam sigilli nostri impressione signare jussimus manuque propria, ut infra videtur, corroboravimus.

Signum domni Heinrici (l. M.) regis invictissimi.

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recog.

Data II Id. Aug., anno Dominicae incarnationis 1002, indict. XV, anno vero domni Heinrici regis I.

Actum Aruitdi.

[Col. 0247D] C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Notum sit omnibus fidelibus nostris, praesentibus scilicet et futuris, qualiter venerabilis abbas nomine Hosat nostram adiit excellentiam, suppliciter orans ut nostra magnifica munificentia prospiceremus monasterio cui presidere videretur, quod est constructum super fluvium Vuisera in loco qui dicitur Nova Corbeia in honorem Dei et sancti protomartyris Stephani, ubi et sancti Viti martyris pretiosa pignora servari noscuntur. Cujus petitioni rationabili propter divinum amorem et venerationem beatorum martyrum assensum prebentes, hos apices serenitatis nostrae circa ipsum monasterium fieri jussimus, [Col. 0248A] per quos decernimus atque jubemus ut nullus judex publicus vel quilibet ex judiciaria potestate, nisi solus illius loci provisor et advocatus praedicti monasterii, in Ecclesias aut loca vel agros seu reliquas possessiones prefati monasterii, quas moderno tempore juste et rationabiliter possidere videtur, in quibuslibet episcopiis, pagis vel territoriis, vel quidquid ibidem propter divinum amorem et illius sancti loci venerationem collatum fuerit, ad causas audiendas vel freda exigenda aut mansiones vel paratas faciendas aut fidejussores tollendos, aut ullas reddibitiones vel illicitas occasiones requirendas, aut homines ipsius monasterii tam ingenuos quam et servos vel latos injuste distringendos, ullo unquam tempore ingredi audeat, vel ea quae supra memorata sunt [Col. 0248B] penitus exigere aut exactitare presumat; sed liceat ibidem Deo famulantibus, sub nostrae immunitatis tuitione quieto ordine vivere ac residere, quatinus melius illos delectet omni tempore pro nobis et conjuge nostra atque stabilitate totius regni a Deo nobis collati, Domini misericordiam attentius exorare. Insuper etiam decimas vel decimales ecclesias in quibusque episcopiis ita teneant atque disponant, sicut sub antecessoribus nostris regibus videlicet et imperatoribus tenere per precepta visi sunt atque disponere. Episcopis vero quibus servitium et mansionatica debent tempore circuitus sui, secundum scripta sua, singulis annis persolvant. Et ut haec auctoritas concessionis atque confirmationis nostrae firmior habeatur, et per futura tempora a cunctis fidelibus [Col. 0248C] sanctae Dei Ecclesiae nostrisque praesentibus et futuris melius credatur atque diligentius conservetur, manu propria subter eam firmavimus et sigilli nostri impressione assignari jussimus.

Signum domni Heinrici (l. M.) regis invictissimi.

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recogn.

Data VIII Kal. Sept., anno Dominicae incarnationis 1002, indictione XV, anno vero domni Heinrici regis I. Actum Noviomago.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, [Col. 0248D] HEINRICUS divina favente clementia rex.

Notum sit omnibus fidelibus nostris, praesentibus scilicet et futuris, qualiter nos, incendio Paderburnensis ecclesiae miserabili condolentes, peticionique nostri fidelis Retharii venerabilis episcopi, qui eidem sedi modo praeesse videtur, ut oportuit, annuentes, in supplementum jam dictae ecclesiae in jus concedimus, et per hoc regale preceptum corroboramus forestum quod incipit de luthera flumine et tendit per Osnig et Sinidi usque in viam quae ducit ad Horohusen, et de hominibus predicti episcopi tam liberis quam et servis nulla judiciaria potestate constringendis, nisi coram advocato quem ipse episcopus elegerit, nostra omniumque nostrorum successorum et omnium [Col. 0249A] mortalium contradictione remota. Et ut haec confirmatio stabilior cunctis permaneat temporibus, hanc paginam manu propria corroboravimus et sigilli nostri impressione insigniri precepimus.

Signum domni Heinrici (l. M.) regis invictissimi.

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

Data XVII Kal. Octobr., anno incarnationis Dominicae 1002, indictione I, anno vero domni H. regnantis I. Actum Bochbardon.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, [Col. 0249B] HEINRICUS superna favente clementia rex.

Si locum divino cultui mancipatum igneque subitaneo cum ornatu et corroborationum paginis concrematum restaurare, ornare et iterum sublimare videbimur, scimus et certi sumus id non solum laude humana praedicandum, verum etiam divina mercede remunerandum. Cunctis igitur Ecclesiae Dei fidelibus nostrisque astantibus et succedentibus compertum fore volumus quod, de incendio Paterbrunnensis aecclesiae nimium condolentes, praecepta antecessorum nostrorum et oblationes fidelium memoratae sedi hac praeceptali pagina renovamus iterumque confirmamus, de quibus unum est de episcopatus statu, dehinc de tuitione atque mundiburdio ejusdem aecclesiae, et de omni proprietate ad eamdem aecclesiam [Col. 0249C] pertinenti, et de ejus hominibus tam liberis quam et servis nulla judiciaria persona constringendis, nisi coram advocato, quem ipse episcopus elegerit. Insuper renovamus et confirmamus jam habitae sedi comitatus super pagos Paterga, Aga, Threveresga, Auga, Sorehtfeld, datos pro decimis novae Corbeiae ad monasterium pertinentibus, et de proprietate clericorum, si quis sine haerede illorum abierit, eidem aecclesiae concessa, et de tribus mansis in Tuisburcg et in Trutmannia, et de foresto quod incipit de Delhna flumine et tendit per Ardennam et Sinedi usque in viam quae ducit ad Herisi. Haec igitur omnia quae supra scripta habentur, et quae illa die tenere et possidere videbatur quando combusta [Col. 0249D] fuit, saepe nominatae sedi Paterbrunnensi in jus proprietarium donamus et firmissima traditione restauramus, ea scilicet serie ut domnus Retharius memoratae sedis venerabilis antistes omnesque sui successores universa quae ad episcopium aliqua legali datione pertinent, securiter obtineant, nostra omniumque nostrorum successorum et omnium mortalium contradictione remota. Et ut haec renovatio et confirmatio stabilior cunctis permaneat temporibus, hanc paginam manu propria roboramus et sigilli nostri impressione insigniri precepimus.

Signum domni Heinrici (l. N.) regis invictissimi.

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recog.

Data III Non. April., anno Dominicae incarnationis [Col. 0250A] 1003, indictione I, anno vero domni Heinrici regis I. Actum Quidlingaburc.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Omnibus fidelibus notum fieri volumus quod Sigifredus venerabilis S. Parmensis Ecclesiae episcopus fidelis noster, et per interventum nostri fidelis Theobaldi marchionis adiit nostram clementiam jam dictus Sigifredus episcopus S. Parmensis Ecclesiae, quatenus firmatus in fide acriter deserviret nobis, [Col. 0250B] et ab aeterno remuneratore, qui omnibus abundat bonis, retributionem aeternae remunerationis. . . ut nos abbatiam monasterii, quod dicitur Nonantula, in honorem S. Sylvestri confessoris Dei atque pontificis, sibi suaeque ecclesiae Parmensi jure proprietario cum omnibus adjacentiis et pertinentiis ejus in integrum perpetuis temporibus concederemus, praeter illam terram quam concessimus Huberto episcopo nostro fideli, et illa terra sita est juxta Athesim flumen. Cujus precibus benignitatis nostrae aures accommodantes, ejusque erga nos devotissimam fidelitatem intendentes, jussimus ei, suaeque Parmensi ecclesiae in honorem S. Mariae Dei genitricis dedicatae, hoc imperialis nostrae auctoritatis conscribi praeceptum, per quod concedimus ei, donamus [Col. 0250C] atque largimur praelibatam abbatiam, quae dicitur Nonantula S. Sylvestri confessoris atque pontificis, cum omnibus adjacentiis et pertinentiis, curtibus, capellis atque aedificiis earum, terris, campis, pratis, vineis, silvis, servis et ancillis utriusque sexus, mobilibus et immobilibus, cum integritate eorum et universis, quae dici et nominari possunt, ad praedictam abbatiam pertinentibus nostra imperiali concessione, ut habeat, teneat et fruatur perenniter, tam ille quam et successores ejus, ad partem saepe nominatae suae ecclesiae, faciantque exinde quidquid secundum aeternum arbitrium melius eis praevisum fuerit. Quicunque vero contra hanc nostram donationem, etc.

[Col. 0250D] Signum D. Henrici invictissimi regis.

Aubertus cancellarius Videchi archiepiscopi recognovi.

Data II Martii, anno incarnationis Dominicae 1003, indict. 1, anno vero D. Henrici regis I.

Actum Noviomagi.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis HEINRICUS, divina favente clementia rex.

Si pias petitiones sacerdotum prona devotione ad effectum duxerimus, id procul dubio ad statum praesentis vitae et aeternae beatitudinis praemla capescenda [Col. 0251A] nobis profuturum credimus. Quapropter omnium fidelium nostrorum praesentium et futurorum noverit industria, qualiter vir venerabilis liebizo, sanctae Hammaburgensis Ecclesiae archiepiscopus, nostris obtutibus praesentari fecit praeceptum beatae memoriae senioris et antecessoris nostri, Ottonis tertii, imperatoris Augusti, in quibus continebatur quomodo ipse, pro divino amore, monasteriis in ejus episcopio consistentibus imperiali auctoritate libertatem et tuitionem concessisset, rogavitque celsitudinem nostram ut nos denno nostra praeceptione eadem monasteria et omnia illuc aspicientia confirmaremus. Nos vero ejus justae et rationabili petitioni assensum prebentes, interveniente dilecta conjuge nostra et regnorum consorte Cunigunda, ad honorem [Col. 0251B] sanctae Dei genitricis Mariae cui locus ille Hammaburg est consecratus, idem loco supradicto concedimus omnes concessiones quas concesserant piae memoriae imperatores, avus scilicet et genitor noster, caeterisque monasteriis ad hanc dioecesim pertinentibus, id est Bremun, Bukkiun, Ramaslaun, Birchisinun, Hasalinge, Ripesholt, ea videlicet conditione ut semper sub tuitione nostra sint perpetualiter, et quidquid modo habeant, vel deinceps aliquo modo adquirere possint, eis eorumque episcopo libere serviant, omni judiciaria potestate remota.

Concedimus insuper praefato archiepiscopo ejusque successoribus licentiam construendi mercatum in loco Bremun nuncupato, bannum et theloneum. nec non monetam publici ponderis et puri argenti, [Col. 0251C] totumque. . . potestatem eligendi inter se, sive aliunde, si necessitas exposcat, episcopum, aequo tamen regis consensu. Et ut hoc. . . roboratam sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici (M.) regis invictissimi.

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovit.

Data VIII Kalendas Junii, anno Dominicae incarnationis 1003, indictione I, anno vero domni Heinrici regis I.

Actum Gebehildehuson.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Si loca divino cultui dicata nostro studuerimus amplificare subsidio, aeterni regni portionem nos ob hoc adepturos esse liquido confidimus. Quapropter noveritomnium fidelium nostrorum, praesentium scilicet atque futurorum, industria, qualiter quaedam venerabilis abbatissa, nomine Bertheid, quaedam imperialia nostris obtutibus repraesentavit praecepta, per nostros antecessores Arnolfum et Ottonem secundum [Col. 0252A] pro immunitate suo collata monasterio, a quibusdam nobilibus personis Hildiburga et presbytero Folcharto a fundamentis olim in loco Mulinbeche constructo, nostramque suppliciter precata est clementiam, ut et nos ipsum locum cum suis pertinentiis in nostrum mundibrium et defensionem, pro redemptione animae nostrae susciperemus, et eam, quae in suis scriptis inventa est, convenientiam et oblationem nostrae auctoritatis scripto corroboraremus. Nos itaque, intervenientibus Bernhardo duce et episcopo ⁜ (102) Thiederico, in cujus hoc monasterium puellare constructum est dioecesi, pro divinae mercedis augmento, ipsum monasterii locum cum suis adjacentiis et omnibus pertinentiis in nostrum mundiburdum suscepimus, et ad ordinem priorum praeceptorum [Col. 0252B] in omnibus confirmavimus, hoc regio insigni roboravimus. Hoc firmiter sancientes, ut sanctimoniales ibi Deo devote per decessionis tempora quam meliorem noverint, inter se eligant licenter, et sibi praeponant abbatissam, communicato episcopi sui consensu. Insuper etiam in nostri memoriam nominis concessimus, ut ab hominibus praedictae ecclesiae usibus et servituti ancillarum Dei subditis regalis vel imperialis census, qui inde solebat persolvi, a nullo comite, vel judiciali, sive regiae exactionis persona deinceps exigatur; et ut nullus comes, vel judex publicus, aut aliqua potens persona homines praefatae ecclesiae in suo judicio, bannum eis imponendo, aut justitiam ab eis nullam aliquatenus exigendo, audeat inquietare, [Col. 0252C] excepta solummodo lege illa quam advocatus episcopi qui praesidet eidem ecclesiae, solito more ab eis debet reposcere, et illa juris sanctione, si quid necessario propter capitale crimen in praesentia ducis opus habet finiri judicialiter et determinari. Et ut haec nostrae concessionis auctoritas firmior habeatur, hoc nostrae dominationis praeceptum manu propria roboratum, nostrae imaginis signo jussimus insigniri.

Signum domni Henrici regis in Christo invictissimi.

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani notavi.

locus sigilli quod est integerrimum.

Data III Idus Martii anno incarnationis Domini [Col. 0252D] 1003, indictione I, anno vero domni Henrici regnantis adhuc primo

Actum Mindae.

HENRICUS divina favente clementia rex.

Si ea quae fideles nostri . . . Idcirco noverit omnium fidelium sanctae Dei Ecclesiae, nostrorumque, praesentium scilicet et futurorum industria, quod vir venerabilis [Col. 0253A] Eremboldus abba, ex monasterio Gandensi, quod est situm ubi Scaldis fluvius legiae fluvio jungitur, constructum a B. Amando pontifice in honore S. Petri principis apostolorum, ubi etiam insignis Bavo confessor Christi quiescit, obtulit nobis auctoritatem immunitatis domni antecessoris nostri, scilicet Ottonis invictissimi imperatoris.

In qua continebatur insertum qualiter ipse, ob amorem Dei et praemium aeternae retributionis, proprietates rerum, quorumdam tyrannica invasione injuste praereptas, eidem monasterio restituerit, hocque suae confirmationis scripto roboraverit, et quod gratiam fraternae societatis in eodem monasterio sibi concessam habuerit, vel qualiter omnium exactiones teloneorum indulserit.

[Col. 0253B] Pro firmitatis namque studio rogavit nos praedictus Eremboldus abba eam renovari, scilicet ut, tantae firmitatis gratia, nostram quoque superadderemus auctoritatem. Cujus petitioni libenter assensum annuentes, decrevimus regiae dignitatis praeceptum fieri, videlicet ut idem monasterium res suas quiete possideat, quarum haec sunt vocabula:

Hoc est in pago Baagbatensi villam Suolmam ⁜ (103) cum ecclesiis duabus et omnibus adjacentiis suis, et villam Holthem ⁜ (104) cum ecclesia ac silva, et Mereshem, et Fliethersele ⁜ (105) cum ecclesiis et omnibus appendiciis eorum, et in eodem pago villas his nominibus dictas, Merem et lietheka et Setteka et Cranihom, et in Rien Boholt ⁜ (106) . Cum ecclesiis singulis, silvis et omnibus appendiciis propriis; quas quidem villas [Col. 0253C] cum aliis rebus, quorumdam hostili praedatione injuste abreptas, dominus antecessor noster gloriosus imperator jure ac pie redonavit.

Et in Rien villam Frunethe, cum ecclesia et omnibus appenditiis propriis. Et nemus Summi Gerotha et in Wilrika ecclesiam cum appenditiis. In pago quoque Scaldis possessionem vocabulo Erika, et Papingolant cum ecclesia et omnibus appenditiis propriis, et super Odrorstiet terram, in qua possunt ali oves quingentae, et quidquid ex ditione S. Bavonis in Bevelanda ⁜ (107) et in Walacra, et in Bruinsela contineri dignoscitur, et in Essperia terram in qua possunt pasci verveces CCCC, et in alio loco CC et in Holfcols super fluvium lora CCCC.

Hoc ergo, cum omni rerum ad se pertinentium [Col. 0253D] summa integritate, confirmamus perenniter usibus fratrum praefati coenobii, sub perpetua immunitatis defensione, ac nostrae celsitudinis facto testamento. Per quod jubemus atque praecepimus ut nullus comes aut judex publicus, vicarius, advocatus, seu quilibet ex judiciaria potestate in ecclesias, aut loca vel agros, seu reliquas possessiones praefati monasterii, quas moderno tempore in quibuslibet [Col. 0254A] plagis ac territoriis, infra ditionem imperii nostri, juste ac legaliter possidet, vel quae deinceps in jure ipsius sancti loci voluerit divina pietas augeri, ad causas audiendas, vel freda exigenda, aut mansiones vel paratas faciendas, aut fidejussores tollendos, aut homines illius loci, tam ingenuos quam servos, super terram ipsius commanentes distringendos, nec ullas redhibitiones aut illicitas occasiones requirendas, nostris ac futuris temporibus ingredi audeat, vel ea quae supra memorata sunt penitus exigere praesumat.

Sed et memorato monasterio, spe beatitudinis aeternae, ut ad salutem animae meae in aeterna quiete proveniat, cum cessis fredis, omnium teloniorum exactiones indultas esse volumus ac remissas, sicut in [Col. 0254B] praecepto antecessoris mei continetur: ita ut quoties pro utilitate monasterii ac fratrum aliquas dirigi contigerit, per diversa loca imperii nostri euntibus et revertentibus, absque ulla sollicitationis inquietudine, negotium suum liceat exercere, quatenus ipsos servos Dei ibidem famulantes, pro me atque statu regni a Deo mihi concessi, jugiter misericordiam Dei exorare delectet. Ut autem hujus renovationis ac confirmationis auctoritas majorem in Dei nomine obtineat vigorem, manu propria subter confirmavi, annulique impressione assignari jussi.

Signum Domini Henrici regis invictissimi

Egilbertus cancellarius, vice Willigisi archicapellani, recognovit.

Data Nonis Februarii, anno Dominicae incarnationis [Col. 0254C] millesimo tertio, indictione prima, anno secundo domni Henrici regis II.

Actum in Aquisgrano palatio feliciter.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Notum sit omnibus nostris fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, qualiter nos, fidele per omnia servitium dilecti nobis comitis videlicet Adalberonis intuentes, atque ipsius supplicationem per interventum venerandi praesulis Gotescalchi attendentes, sibi, [Col. 0254D] prout ipse postulaverat, quia legaliter potuimus, regalis potentiae bannum super agrestes feras concessimus inter duos fluvios Ysara et liubasa tam super propriam ipsius, qui praefatus est, Adalberonis terram, quam super domorum pontificalium vel monasteriorum in abbaciis, quae ibi nobis pertinent, terras, sive omnium illorum hominum terras, qui in presenti vel in futuro hujusmodi rem cum eo collaudabunt [Col. 0255A] in comitatu Friderici, qui judicat in Hachingun, in pago Sundergowe: primum ab hostio praedictorum fluviorum, Ysaram sursum versus usque ad Hohenberg; inde ad Huggenberg, ad Cumizdorf; inde ad Carphse et Winidowe, secundum vero decursum fluminis Liubase ( Loisach ) usque ad Wolveradeshusun. Nostra igitur regali, ut praescriptum est, auctoritate, inter praenominatos fluvios et terminos bannum agrestium ferarum ei tradidimus et per hoc praeceptum largiti sumus, regio verbo omnimode interdicentes quatenus, hoc ambitu, sine sua ipsius licentia, feras illas, quae in aliis dominicalibus forestis in banno sunt positae, nullus aliquo ingenio vel genere venandi audeat deinceps captare. Et ut haec nostrae concessionis auctoritas stabilis et inconvulsa [Col. 0255B] permaneat, hanc praecepti nostri paginam manu propria roborantes, signo nostrae imaginis imprimi jussimus.

Signum domni Henrici regis invictissimi. (Monogramma. )

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

Data II Kal. Julii, anno Dominicae incarnationis 1003, indict. I, anno vero domni Heinrici secundi regn. secundo. Actum Radespone.

Cum sigillo maxima ex parte fracto.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Omnium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium praesentium ac futurorum comperiat universitas, qualiter domna Frederuna venerabilis abbatissa ejusque soror Imma comitissa, Gerone comite adjuvante, construxerunt quoddam monasterium ad honorem sanctae Dei genitricis et perpetuae virginis Mariae dedicatum, ad quod omnem haereditatem, hoc est Keminetan, Haegen, Barigi, Tundiriun, Othere, haec sunt in Tilithi, Varstan in Auga, Rothe in Wikanavelde, Bardenwic, Hotmannessun, Witthorp, [Col. 0255D] Britlingi, Biangibudiburg, Addunesthorp, Hatherbiki, Bodanhuson, Sutherburg, in Bardanga, Claniki, in Drevani, Wigmannesburstal, Bennedestorp, in Mosidi, Widila, Waldersidi, Kokerbiki, in Heilanga, Holana, Aun, Setila, in Hogtrunga, Hepstidi, Sinigas, cunctaque earum hic prememorata predia gratissima voluntate tradiderunt, quae vero sita sunt in comitatu Bernhardi ducis, unde, nostram regalem aggressae majestatem, supplices rogaverunt ut ipsum monasterium in nostri mundiburdio susciperemus, talisque libertatis ac legis primatum concederemus, qualem Gandesheim, Quitilinburg, Heriwurti tenere [Col. 0256A] videntur. Quod nos petitione Theodrici Mimidonensis episcopi fecisse, omnium noscat universitas fidelium. Ad haec statuimus ut in prefatae abbatissae suaeque sororis comitissae potestate predictum monasterium et abbatia nostro persistat concessu diebus vitae earum; post obitum vero utrarumque earum ad nostrum publicum eadem abbatia jus in perpetuum pertineat. Insuper autem volumus ut nulla major sive minor regni nostri persona in eadem abbatia placitum facere aut aliquam sibi molestiam inferre vel publicam funccionem exercere, nisi advocatus abbatissae sanctarumque monialium. Hoc etiam nostra regali auctoritate eidem concedimus abbatiae, ut sanctae moniales ejusdem monasterii, abbatissa defuncta, licentiam habeant eligendi aliam ad hoc [Col. 0256B] idoneam. Et ut hujus nostrae auctoritatis praeceptum firmius omni tempore perseveret, hanc paginam manu propria roborantes, sigillo nostro jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici (L. M.) regis invictissimi.

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani notavi.

Data IIII. Non. Novembr., anno Dominicae incarnationis 1004, indictione II, anno vero domni Heinrici II regis III. Actum Magadeburc.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Omnium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium, praesentium ac futurorum, comperiat universitas qualiter domna Frideruna necnon abbatissa, ejusque soror Imma comitissa, Gerone comite adjuvante, construxerunt quoddam ⁜ (108) monasterium in honorem sanctae Dei genitricis et perpetuae virginis Mariae dedicatum, ad quod omnem haereditatem, hoc est Keminadam, Hogen, Barigi, Tundivium, Othere; haec sunt in Tilichi Warstan, in Auga Rohten, in Wakenafalde Bardewik, [Col. 0256D] Hottmannessum, Wintorp, Britlingi, Biangi, Budiburg, Addunestorp, Hatterbiki, Bodenhusen, Suterburg, in Gardanga Clomkey; in Drevan Wigmannesburgscal, Bennestorp; in Mosidi Widila, Waldersidi, Kokerbiki; in Heilanga Holana, Aunsetila; in Hostrunga Hepenstidi, Sungad, cunctaque eorum hic praememorata praedia gratissima voluntate tradiderunt. Quae vero sita sunt in comitatu Bevardi ducis, unde, nostram regalem aggressae majestatem, supplices rogaverunt, ut ipsum monasterium in nostro mundiburgio susciperemus, talisque libertatis ac legis primatum concederemus, qualem [Col. 0257A] ⁜ (109) Gaudersheim ⁜ (110) , Guintiliburg, Gernivisti tenere viderunt. Quod nos petitione Theoderici Mindonensis episcopi fecisse omnino noscat universitas fidelium. Ad hoc statuimus ut in praefatae abbatissae suaeque sororis comitissae praedictum monasterium et abbatia nostro persistat consensu diebus vitae eorum; post obitum vero utrarumque earum ad nostrum publicum eadem abbatia jus in perpetuum pertineat. Insuper autem volumus ut nulla major aut minor regni nostri persona in eadem abbatia placitum facere, aut aliquam sibi molestiam inferre, vel publicam functionem exigere [ suppl., praesumat], nisi advocatus abbatissae cunctarumque monialium. Hoc etiam nostra regali auctoritate ad hoc concedimus abbatiae, ut sanctimoniales ejusdem monasterii, [Col. 0257B] abbatissa defuncta, licentiam habeant eligendi aliam ad hoc idoneam. Et ut nostrae auctoritatis praeceptum firmius omni tempore perseveret, hanc paginam manu propria roborantes signo nostro jussimus insigniri.

Signum domni Henrici regis invictissimi.

Egibertus cancellarius vice Willigisi archicapellani notavi.

Data IV Nonas Novembris, anno Dominicae incarnationis 1004, indictione II, anno vero domni Henrici regis. . . .

Actum Magadeburg.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS Francorum pariterque Longobardorum divina favente clementia rex.

Notum sit omnibus nostris fidelibus quia, interventu Everardi Cumali episcopi divino respectu, et remedio gloriosissimorum antecessorum nostrorum imperatorum, et propagatione regni nostri, dedimus in integrum ac in perpetuum S. Abundio omnem illam partem de castro Berinzona, quae ad nostram publicam pertinuit tam intus quam foris, cum omnibus appendiciis et pertinentiis suis, cum mercatis, theloneis, cum omnibus publicis reditibus et functionibus, [Col. 0257D] cum ipsa quoque porta, quae publico usui hactenus deservivit, ut libere, secure, quiete, pacifice cum omni potestate; et idem Everardus episcopus Cumanus, pro integritate suae fidei et puritate servitii, et omnes sui successores habeant et teneant, et quidquid eorum voluntas decreverit, ad cultum divinum faciant; quia praedictum castrum Birinzona, cum omnibus quae ad illud intus aut foris pertinuerunt, a nostro jure et dominio, et ab omni publica repetitione, in jus et dominium S. Abundii [Col. 0258A] omnino transfundimus, dedimus, donavimus, ut, absque ullo respectu et sine omni publica inquietudine, omnia supradicta pertinentia cum servis et ancillis ita teneant, judicent, ordinent, sicut caetera loca, quae ante centum annos ecclesia S. Abundii acquisivit, et tenuit. Decet enim et regno nostro est incrementum de iis quae Deus dedit, donare, et ei honorem retribuere qui gratis honorat, et a quo omnis honor procedit. Honoremus ergo sanctos, ditemus loca sanctorum, et ipsos apud Deum adjutores habeamus et intercessores. Per hoc enim praedecessores nostri multum Deo placuerunt, per hoc et nos speramus et vitae salutem et regni augmentum, et pacis prosperitatisque honorem. Jubemus igitur, ut nullus dux, marchio, comes, vicecomes, nullus [Col. 0258B] Latinus, nullus Theutonicus, nulla regni nostri magna vel parva persona deinceps de praedicto castro Birinzona, aut de aliqua ejus pertinentia, aut intus, aut foris ullo in tempore per aliquod ingenium se intromittere audeat, nec unquam ecclesiam S. Abundii inde disvestire praesumat, aut Everardum nostrum fidelissimum episcopum Cumanum, aut ejus ullum successorem inde inquietare, molestare, aut per illum placitum fatigare contendat. Si quis autem fecerit, mille libras probatissimi auri componat, medietatem nobis, et S. Abundio alteram; et hoc praeceptum temporibus omnibus in sua maneat firmitate. Quod ut verius credatur, et diligentius observetur, hoc praeceptum scribi jussimus, manu [Col. 0258C] nostra firmavimus, et nostro sigillo insigniri praecepimus.

Signum D. Henrici invictissimi regis.

Egilbertus cancellarius ad vicem Villigisii archicapellani recognovit.

Dat. II Id. Junii, anno Dominicae incarnationis millesimo quarto, indictione secunda, anno vero D. Henrici II regis tertio. Actum in Lacunavara in Dei nomine feliciter. Amen.

[Col. 0258D] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si loca sanctorum munificientiae regalis largitate sublimamus, hoc nobis tam in praesentis vitae decursu quam in futurae gloriae statu prodesse liquido profitemur. Proinde noverit omnium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium industria, qualiter Burchardus sanctae Wormatiensis Ecclesiae venerabilis praesul, nostram regiam adiit humiliter obsecrans excellentiam, ut praedium quod habere in villa [Col. 0259A] nuncupante Pipinesdorff videmur, suo episcopio ac sanctae Wormatiensi Ecclesiae in honorem sancti Petri apostolorum principis dedicatae, largiri, nostrae pro remedio animae, dignaremur. Cujus itaque petitioni, per interventum Cunigundae nostrae dilectae conjugis videlicet reginae, ac pro futurae remunerationis augmento, assensum praebentes, praefatum praedium, quod est situm in villa Pipinesdorff, in pago Mulselgowe in comitatu vero . . . . . integre cum cunctis suis pertinentiis, hoc est areis, aedificiis, servis et ancillis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, silvis, venationibus, etc., jam praememoratae ecclesiae sancti Petri, ejusque rectoribus, qui pro tempore ibi ordinati fuerint, regali et praeceptali hac pagina concesssimus, et de nostro jure [Col. 0259B] in ejus jus . . . . . . ut haec auctoritas nostra inviolabilem in Dei nomine obtineat stabilitatem, manu nostra roborantes, eam sigillo nostro subter jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici invictissimi regis.

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovit.

Dat. V Kalend. Januarii, anno Dominicae incarnat. 1004, indict. II, anno vero domni Heinrici secundi regni III.

Actum Dhornburg in Dei nomine feliciter, amen.

[Col. 0259C] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia, rex.

Quia si piis Dei famulantium flagitationibus accommodamus benignum auditum, summae salutis inde provenire nobis incunctanter credimus remedium: idcirco omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium noverit religiositas, quoniam, tam animae nostrae consulentes, quam etiam dilecti nostri Godehardi abbatis petitionibus obtemperantes, venerabilem Mauritii martyris abbatiam Altaha nuncupatam, sub nostrae defensionis mundiburdium ac tuitionem, cum omnibus eidem praefatae abbatiae aliquo modo adhaerentibus, villis vero Iserahoff, Suartzaha, Coella, Gunzia, Munichdorff, Puechoff, Oberanhaus, Usterlingen, Gotzzolting, Otilingen, Richerisdorff, Boltheringa [Col. 0259D] nuncupatis, seu etiam caeteris cujuslibet utilitatis commoditatibus, familiis, tributis, tributariis, rebus mobilibus et immobilibus, viis, inviis, silvis, saginis, aquis, piscationibus, molis, molendinis, pascuis, compascuis, sive apium pascuis, quaesitis et inquirendis, nec non justa acquisitione eidem praefatae abbatiae pertinentiis. Praecipientes igitur regali summitate edicimus ut nullus dux, marchio, comes, vicecomes, schuldasio, scapio, seu aliqua magna vel parva persona, eumdem jam dictum abbatem suosque successores praescriptis rebus inquietare, molestare, vel disvestire praesumat. Si quis vero hujus praescripti nostri, quod absit! violator exstiterit, sciat se compositurum auri optimi libras centum. [Col. 0260A] Quod ut verius credatur, diligentiusque ab omnibus observetur, hanc chartam inde conscriptam manu propria roborantes sigillique nostri impressione jussimus insigniri.

Datum VI Kal. Febr., ind. II, anno Dominicae incarnationis 1004; anno vero domni Henrici II regis III. Actum Altisteri, in Dei nomine feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

[Col. 0260B] Notum sit omnibus fidelibus nostris, praesentibus scilicet et futuris, qualiter nos ad regiam capellam intus in civitate Radesponensi in honorem sacratissimae Virginis, Dei genitricis Mariae, a nobis reparatam quoddam nostri juris praedium in Nortgowe et in comitatu Oudalscalchi comitis situm, item quidquid in duabus villis nomine Durnin et Mantalahi possidere visi sumus, interveniente Taginone Magedeburgensis Aecclesiae archiepiscopo, quondam ejusdem capellae praeposito, per hoc regale praeceptum perpetua lege tradidimus cum omnibus pertinentiis et utilitatibus suis, hoc est areis, aedificiis, servis et ancillis, agris, campis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis sive compascuis, silvis, venationibus, aquis, aquarumque decursibus, molendinis, piscationibus, [Col. 0260C] viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, seu caeteris quibuscunque pertinentiis in perpetuos aecclesiae et congregationis ibidem Deo canonice militantis usus. Et ut haec nostra traditio stabilis et inconvulsa permaneat, hanc cartam manu propria roboratam, sigillo nostro imprimi jussimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

Egilbertus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

Data VI Id. Febr. anno incarnat. Domin. 1004, indict. I, anno vero domni Heinrici secundi regn. II.

Actum in Vuarim.

Sigillum illaesum, intus impressum.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si piis Dei famulantium petitionibus praebemus assensum, aeternae remunerationis procul dubio inde oboriri nobis speramus remedium. Idcirco omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium, praesentium scilicet et futurorum, noverit industria qualiter nos, tam pro animae nostrae consultu quam etiam pro dilectissimae [Col. 0261A] contectalis nostrae, Cunigundae videlicet reginae, dulci appetitu, nec non venerabilis Radesponensis abbatissae, Outae videlicet nuncupatae, sedulo interventu, quoddam nostrijuris praedium, quod Macelinus clericus vivens in curtibus Radesponens. Ekmulla condicta et in comitatu Roudberti comitis visus est investitura potestatis possidere, Radesponensi sanctae Mariae monasterio, quod differenter inferius dicitur, tradentes in proprium donavimus atque in augmentum victus monialium inibi degentium sub regula sancti Benedicti firmissima donatione proprietavimus cum omnibus ejusdem praedii utensilibus et appendiciis, rebus scilicet mobilibus et immobilibus, familiis utriusque sexus, areis, aedificiis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis sive compascuis, viis, [Col. 0261B] inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, aquis aquarumve decursibus, seu cum omnibus, quae rite dici vel scribi possunt quolibet modo, utilitatibus, eo videlicet donantes tenore quatinus jam dicta abbatissa ejusque succestrices liberam dehinc habeant potestatem possidendi, commutandi, colendi, precariandi, seu quicquid sibi libeat omnibus modis de eodem praedio ad utilitatem Sanctimonialium faciendi. Et ut haec traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa in aeternum permaneat, hanc cartam inde conscriptam manu propria roborantes sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

Eberhardus cancellarius vice Willigisi archicapellani [Col. 0261C] recognovi.

Data IV Idus Junii, indict. III, anno Dominicae incarnat. 1005, anno V domni Heinrici II regnantis.

Actum Puozinesheim feliciter. Amen.

Cum sigillo majestat.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Quoniam principem ac defensorem aecclesiarum nos fecit Dominus, ne ejus gratiae ingrati esse videamur, servicium ipsius augmentare, aecclesias multiplicare, bene et opportune structas defendere, destructas vero nos oportet restaurare. Unde moderno tempore constructionem non ignobilis monasterii in istis Alemanniae partibus juxta ripam Rheni loco Steine ⁜ (111) dicto disposuimus fieri, in honore videlicet Sanctae Mariae et Storum martyrum Georgii et Cyrilli. Ipsorum enim reliquiae illuc noscuntur translatae de monte Duello ⁜ (112) , antiquioris scilicet monasterii [Col. 0262B] loco. Prius quidem illic, patratu ducis Purchardi ejusque conjugis Hadewigae, satis honorifica monachorum habitacula sed non multae commoditatis erant constructa ⁜ (113) . At postquam res eorum nostrae dominationi cessere, habita cum episcopis et regni principibus deliberatione, visum est nobis oportunius locum monasterii transmutare, secundum quod ipsius loci coenobitas et accolas montis perardui difficultatem culpando audivimus desiderare. Nunc igitur ut commemoratio et honor priorum ejusdem loci dominorum, nostri scilicet fidelium et cognatorum stabiliatur, placuit serenitati nostrae opera religionis ipsorum regia nostri auctoritate taliter adjuvare, ut famuli Dei per nostram dispositionem optati loci oportunioris adipiscantur [Col. 0262C] tranquillitatem. Notum sit ergo omnibus Ecclesiae Dei quia, praesentaneo nostrorum episcoporum videlicet et abbatum favore, sed praecipue Augiensi abbate Warinherio ⁜ (114) et duce Herimanno ⁜ (115) adnitente aliisque Sueviae principibus, ad idem monasterium Steine nuncupatum nostrae haereditatis praedia contradimus quae in diversis pagis et comitatibus sita sunt ac locis Arola ⁜ (116) , Ezzewilare ⁜ (117) , Hiltesinga ⁜ (118) Nagelta ⁜ (119) , Epfendorf ⁜ (120) , Phisgina ⁜ (121) cum fonte salis, Vfeninga ⁜ (122) , Affraninga ⁜ (123) , Rahtfelda ⁜ (124) , Sindelstetta ⁜ (125) , Hoenstetta ⁜ (126) Rieden ⁜ (127) , [Col. 0263A] Suaninga ⁜ (128) , Purch ⁜ (129) , nominatis cum ecclesiis et decimis, villis et censualibus, hominibus ac mancipiis utriusque sexus, cum terris cultis et incultis, pascuis, pratis, silvis, cum quaesitis et inquirendis, mobilibus et immobilibus, cum vassallis ministerialibus omnibusque ipsorum possessionibus. Ista igitur cum omnibus appendiciis suis, et quaecunque adhuc nominari possunt, concedimus et legitime confirmamus ad reliquias sanctorum Steinensis ecclesiae, ut per successuras etates ille abbas illis dominetur qui ad ejusdem ecclesiae regimen et curam promoveatur, et cum suis monachis pro nobis et antecessoribus nostris divinam pietatem assidue implorare non pigritetur. Ad haec quoque omnium hominum fidelitati volumus notificare quia castrum Babinberch [Col. 0263B] dictum, in Austrifranciae parte situm, jam molimur in sedem episcopatus sublimare, quare necesse est nos prediorum donationibus et rerum copiis undecunque provenientibus ditando amplificare. Decrevimus ergo et certum animo posuimus ea predia illuc contradere quae nobis hereditario jure contigerunt in istis partibus Alemanniae post mortem Hadewige Purchardi ducis viduae. Ipsum quoque monasterium Steine, de cujus statu et modificatione jam egimus, Babinbergensis sedis episcopis subjicere volumus. Eo tamen pacto et ratione ut nullus vel ipsorum episcoporum aut aliorum potentum praesumat alicujus iniquae exactionis vel constructionis gravamina vel damna ipsi loco aut ejus abbatibus vel procuratoribus seu rebus inferre, et nec censum [Col. 0263C] exigere nec quicquam eorum usibus detrahere. Tantummodo enim concedimus, ut, defuncto ipsius congregationis abbate, quicunque a monachis vel inter se vel de alio quoque noto monasterio canonice successurus eligatur, huic per praedictae sedis episcopum cura monasterii commendetur. Cui etiam ad bene vivendum ac regulariter suos regendum ac perinde omnia disponendum idem deinceps obediat, a quo et metum habeat, ne res ecclesiae suae dissipare, vel liberis aut quibuslibet alienis hominibus beneficia ex possessionibus imprudenter concedere praesumat. Praeterea audivimus pterosque eorum qui ecclesiarum constituuntur advocati debita potestate multum abuti, ut, qui deberent esse modesti defensores, impudenter effecti [Col. 0263D] sint rapaces et injuriosi exactores. Idcirco nostrae placuit providentiae in abbatis illius et fratrum suorum hoc perpetualiter ponere potestate, ut, sapientum usi consiliis, ex eis quos inter potentes saeculi noverint esse aequitatis et modestiae amantiores eligant suis competenter locis advocatos et defensores. Nec aliter quisquam omnium sibi hanc potestatem [Col. 0264A] presumat vindicare vel quasi hereditarium invadere, nisi ex abbatis constitutione. Ministerialibus quoque vassallis quos tradidimus eidem aecclesiae, liceat, cum his quos ad episcopatum praedictum dare decrevimus, consueto honestae societatis more vitam agere, mutuo filias suas in conjugium dare secundum communem libitum, et accipere; sobolesque earum apud alterutros stabiliter in illius ecclesiae permaneant proprietate, ad cujus partes ipsae per matrimonii dantur copulationem. Haec igitur decreta nostrae traditionis, et corroboratio nostrae autoritatis, ut firmior in succedentibus habeatur annis et diligentius observetur, propria manu eam confirmavimus, et sigillo nostro sigillari jussimus.

Signum domini Henrici imperatoris secundi.

[Col. 0264B] Sigefridus ⁜ (130) cancellarius in vice Brunonis ⁜ (131) archicancellarii recogn. Data Kal. Oct. indict. III ⁜ (132) , anno Dnicae incarn. IV ⁜ (133) , anno domni regis Heinrici IV. Actum est Ulma feliciter.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina disponente clementia a Deo coronatus, et ab omni plebe in regnum gloriose exaltatus.

Quicunque catholicorum . . . . . .

Quapropter notum esse cupimus . . . . . qualiter vir [Col. 0264C] magnae sanctitatis et satis dignae reverentiae, domnus Notgerus episcopus Ecclesiae S. Mariae, sanctique Lamberti martyris provisor et custos, studio divini amoris succensus, ecclesiam quamdam in urbe Leodio ⁜ (134) a fundamentis extruxit, in memoriam videlicet et laudem ligni S. Crucis, et canonicorum coenobium ibidem instituit, et, pro promerenda aeterna vita, ex sumptibus suis in eodem loco Deo militantibus struendam decenter ornavit; ut, sanctorum Patrum instituta sequentes, die noctuque serviant pro pace regni nostri, et incolumitate nostra et dilectissimae conjugis nostrae, et pro unanimitate Christianae fidei, ad Deum indesinenter preces fundant, una cibum capiant, pariter dormiant, totosque se divino cultui mancipent.

[Col. 0264D] Quare idem praefatus antistes adiit praesentiam dignitatis nostrae, humiliter supplicans ut id quod industria pontificalis sagaciter disposuerat, regalis manus firmitate inconvulsum et indissolubile permaneat.

Assignavimus autem eidem Ecclesiae per interventum ejusdem praesulis loca quaedam congregationi [Col. 0265A] pro opportunitate administranda, videlicet in pago Arduennae Berthoniam villam, etc. . . . .

Et ut haec collatio Divinae servituti addicta secundum praefatam definitionem inviolabilis et indissolubilis jure permaneat, edicto banni nostri confirmari jussimus, et hos apices majestatis nostrae inde fieri praecepimus, per quos decernimus atque jubemus ne quis in posterum, aliquo stimulo malitiae tactus, huic praecepti nostri traditioni audeat contraire.

Sed sicut a praefato praesule secundum Dei placitum est ordinatum, sic in omni succedente posteritate indiscussum et immutilatum, decreto firmitatis nostrae irrevocabilem in Dei nomine obtineat stabilitatem, dextera regali consignavimus, et sigilli [Col. 0265B] nostri impressione jussimus insigniri.

Data Nonis Aprilis, anno Dominicae incarnationis millesimo quinto, indictione tertia, anno domni Henrici secundi regis tertio.

Actum Aquisgrani in Dei nomine feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Regalis enim excellentiae decet majestatem rationabilibus sibi a Domino supplicationibus misericorditer [Col. 0265C] concedere perpetrationem, quatenus eorum assiduis precibus et seculariter tranquilliterque et aeternaliter coelestis bravii diademate coronetur. Quocirca universalis fidelium nostrorum, praesentium scilicet et futurorum, noverit industria, qualiter quidam venerabilis Godehardus abbas, provisor vero Altahensis monasterii, celsitudinem potentiae nobis a Deo concessae subiit, humiliter implorans ut nos quamdam villam, Flinspach dictam, in pago Sweinichgouin sitam et in comitatu Tiemonis comitis, olim praedicto monasterio suo pertinentem, dolore non parvo tactus perdere quod juste visus est habere debere, eo restituere dignaremur. Cujus nos condignae petitioni assentiendum fore existimantes, [Col. 0265D] eamdem jam dictam villam nostra regali traditione atque pagina, ad ante dictum S. Mauritii monasterium in Altaha constructum concedentes restituimus, restauravimus, donavimus, atque firmissime subscribentes eo consolidavimus ad aedificandum, restaurandum, maceriandumque praefatum monasterium, cum aliis ecclesiis coenobiumque [Col. 0266A] fratrum, quia ob hoc praedictus abbas requisivit, quoniam terra arenosa est maceriaeque utilis. Tradentes igitur in proprium S. Mauritii subscriptoque abbati nec non et suis successoribus, quidquid inter Winter et Hoffkirchen videtur jacere, vel etiam ad ante scriptum monasterium inibi respicere, cum omnibus rebus mobilibus et immobilibus, terris cultis vel incultis, vineis, vinetis, molendinis, viis, inviis, aedificiis, exitibus et reditibus, sylvis, venationibus, pratis pascuis, compascuis, sive apium pascuis, aquis, aquarumque decursibus, piscationibus, familiis utriusque sexus, quaesitis et inquirendis, seu omnibus, quae dici vel scribi intrinsecus seu extrinsecus possint, pertinentiis et utilitatibus. Et ut haec nostrae traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa [Col. 0266B] permaneat, hanc chartam inde conscriptam manu propria roborantes sigillique nostri impressione insigniri jussimus.

Data Nonis Novembris, indict. I, anno Dominicae incarnationis 1005, anno vero domini Heinrici secundi regis IV. Actum Werdae in Dei nomine feliciter.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Quoniam regalis antecessorum nostrorum providentia [Col. 0266C] et sollicitudo in construendis constructisve stabiliendis Dei ecclesiis pie jugiter invigilavit, idcirco Christi benignissima miseratione, in cujus manu regum corda vel jura consistunt, regni illorum diuturnitas pacificata viguit et effloruit. Unde nos pie salubriterque de nostri statu regni tractantes, devotamque illorum sollicitudinem imitari cupientes, privilegia antecessorum nostrorum regum sive imperatorum coenobio S. Maximini, qui in suburbio Trevirorum requiescit, concessa vel attributa, ob interventum dilectissimae conjugis nostrae, Cunigundae videlicet reginae, nostra etiam auctoritate roborare decrevimus, ut et antecessorum nostrorum benevola pietas non a nobis neglecta debilitetur, et monachorum [Col. 0266D] inibi Deo servientium tranquillitas ab aliqua subintroducenda persona non inquietetur; ea siquidem ratione ut idem coenobium, ubi praenotatus sanctus pontifex requiescit, cui venerandus ⁜ (135) abbas Ofderath nunc praeesse videtur, sicut sub antecessorum nostrorum, sic sub nostro quoque jure, mundiburdio et defensione consistat, nec alicui sedi [Col. 0267A] aut ecclesiae, excepto nostrae regali potestate ( sic ), successorumque nostrorum, famulum, aut appendex, vel beneficiarium subjaceat. Concedimus etiam eis liberum arbitrium inter se eligendi abbatem tali honore dignum, et ad id officium idoneum, ut eo securius divinum ab illis impleatur ministerium, summaeque propensius majestatis pro nobis implorent auxilium. Insuper etiam concedimus ut idem abbas sibique commissa congregatio eorumque successores potestatem habeant advocatias monasterii sui, cui velint, dandi, cuique velint, tollendi. Et ut nulla cujuslibet judiciariae dignitatis persona in curtibus eorum placidum habere praesumat, telonium a navibus eorum nullus exigat, familiaque eorum bannum et fraedae nulli nisi abbati persolvat, nulliusque [Col. 0267B] nisi abbatis vel ab eo constitutorum placidum attendat, et in singulis civitatibus regalibus vel praefectoriis liberam potestatem habeant intrandi et exeundi, vendendi et emendi, pascendi et adaquandi, eique opera regalia vel comitialia funditus perdonamus. Et ut hoc auctoritatis nostrum praeceptum firmum et stabile permaneat, manu propria corroborantes, sigilli nostri impressione signiri jussimus ⁜ (136) .

Signum domni Heinrici regis invictissimi.

Egilbertus cancellarius, vice Willigisi archicapellani, recognovi. Data V Id. April., anno Dominicae incarnationis 1005, indictione III, anno vero domini Heinrici secundi regis III. Actum Aquisgrani in Dei nomine feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex. Cum nostrorum fidelium petitionibus ad augmentum nostrae fidelitatis pietatis nostrae aures accommodamus, multo melius esse inducimus si Dei ecclesiis aliquid ex nostris libentius donaverimus, quarum juvamine majus nobis incrementum praestatur, nostrique regni celsitudo solidatur. Noscat itaque omnium fidelium praesens et futura collectio, nos pro remedio animae nostrae nostraeque conjugis, ac regni nostri stabilitate, interventu [Col. 0267D] Egilberti Frisingensis episcopi, donasse Eberardo Cumano episcopo, suisque successoribus ad partem S. Mariae S. Abundii omnem medietatem vicecomitatus de Valletellina, et omnino transfudisse quidquid ad illam medietatem pertinet, aut citra lacum Cumanum, aut Belasium ab omni nostro publico, et dedisse ad proprietatem supradicto episcopo, et successoribus ejus tam in districto, quam in precantia et erimarias, atque in omni pertinentia, [Col. 0268A] quae nunc ad nos pertinere videtur, transfundimus et largimur Eberardo Gumano episcopo, suisque successoribus a nostra parte ad partem S. Mariae et S. Abundii. Praecipientes ergo deliberamus ut nullus nostrae potestati subjectus, aut subjiciendus, scilicet dux, marchio, episcopus, comes, vicecomes, nullaque maxima vel parva persona audeant inquietare vel molestare aut disvestire praefatum episcopum vel ejus successores. Si quis vero facere praesumpserit, sciat se compositurum auri purissimi libr. 100, medietatem nostrae parti, et medietatem supradicto praesuli, suisque successoribus. Quod ut verius credatur, manu propria corroborantes, nostri sigilli impressione signari praecipimus hanc paginam.

[Col. 0268B] Signum domini Henrici † regis invictissimi.

Anno Dominicae incarnationis 1006.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Nihil commodius ad nostrae sublimitatis honorem, nostrique regiminis corroborationem posse facere credimus, quam si, sanctarum Dei Ecclesiarum habentes sollicitudinem, earum dotes inconvulsas servare studuerimus. Ob hoc omnium sanctae Dei [Col. 0268C] Ecclesiae fidelium noverit industria, praesentium scilicet et futurorum, quatenus divinae recompensationis emolumento, nec non [ad] beatis simi apostolorum principis Petri venerationem, in cujus honorem Vuormatiensis episcopatus fundatus esse dignoscitur, sive ad monitionem et petitionem Burchardi, ejusdem sedis devotissimi praesulis, praememoratae Ecclesiae per hujus nostrae concessionis paginam confirmamus omnia quae reges et imperatores nostri quoque antecessores, sive nos, eidem Ecclesiae contulerunt; ea videlicet ratione ut praefatus episcopus suique successores universa suae Ecclesiae, ut diximus, collata habeant, teneant, firmiterque possideant, omnium hominum molestatione et contradictione remota, quod ut verus credatur, diligentiusque [Col. 0268D] ab omnibus observetur, hanc cartam inde conscriptam, manu propria roborantes, sigillique nostri impressione, ut subtus videtur, insigniri jussimus, et ex proprio Ecclesiam sitam in suburbio, alteram uno ab urbe milliario . . . . . ad usum praebendae fratrum contradimus.

Signum domini Heinrici regis invictissimi.

Eberhardus cancellarius vice Vuilligii archicapellani recognovi.

[Col. 0269A] Data II Non. Martii, indict. III, anno Dom. incarnat. 1006, anno vero domini Heinrici secundi regnantis V.

Actum Laudenburc feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Nobis profuturum et ad vitam praesentem transigendam, [Col. 0269B] et ad futuram feliciter obtinendam, credimus et scimus, si, secundum fidelium nostrorum justas petitiones, ecclesiasticas facultates, et cujusque potestatis judiciaria jurisdictione liberaverimus, et liberatas augmentaverimus, et augmentatas regali praecepti munimine tuendas esse firmaverimus.

Quapropter notum esse volumus omnibus nostris fidelibus, tam futuris quam praesentibus, quia vir venerabilis Notkerus Tungrensis seu Leodiensis episcopus, quoddam praeceptum nostris obtulit obtutibus, quod erat secundi Ottonis, imperatoris et consanguinei nostri, et manu firmatum, et sigillo signatum; in quo dicebatur quod non solum ipse et pater suus, primus videlicet Otto imperator virtute [Col. 0269C] et nomine, sed antecessores eorum, reges scilicet Francorum, Pipinus, Carolus, Ludovicus, Lotharius et item Carolus, et etiam caeteri reges antecessores et successores eorum, eidem Ecclesiae sanctae Mariae et sancti Lamberti, cui auctore Deo idem episcopus praeest, per auctoritatis suae praecepta contulerant, ut et ipsa et suae appenditiae, quae sunt videlicet: Lobiis ⁜ (137) , et in loco qui dicitur ad Sanctum Hubertum ⁜ (138) , Bronio ⁜ (139) , Gembluos ⁜ (140) , Fossis ⁜ (141) , in Malonia ⁜ (142) , Namurco ⁜ (143) , Dionanto ⁜ (144) , Ceumaco ⁜ (145) , [Col. 0270A] Edla ⁜ (146) , Tungris ⁜ (147) , Hoyo ⁜ (148) . Trajecto ⁜ (149) , Malinas ⁜ (150) , vel in caeteris locis, cum omnibus rebus vel hominibus ad se pertinentibus, libere per se consisterent, et ab omni inquietudine judiciariae potestatis defensae et securae manerent.

Hujus securitatis auctoritatem, sic ab antecessoribus nostris promulgatam, ut, ob amorem Dei et reverentiam ejusdem ecclesiae, assensus nostri adjectione firmaremus, petiit praedictus venerabilis episcopus.

Cujus justae et rationabili petitioni aurem libenter accommodavimus, et hoc nostrae auctoritatis praeceptum; erga ipsam Ecclesiam tuitionis gratia, pro divini cultus amore, et animae nostrae salute, fieri decrevimus, per quod firmissime jubemus ut [Col. 0270B] deinceps nullus comes, nullus judex, nisi cui episcopus commiserit, in praedicta loca, vel eorum territoria, quae in quibuslibet pagis infra regni nostri ditionem, et nunc habent, et in futuro habenda sunt, ad causas audiendas, vel ad freda, aut banna, aut tributa, aut de statione navium, vel de qualibet alia re, telonia exigenda, aut aliqua districtionis negotia super homines, tam ingenuos quam servos in eis manentes, exercenda, nostris et futuris temporibus ingredi audeat, vel quidquam in eis contra voluntatem episcopi successorumque ejus attentare audeat.

Sed ipsi praesuli successoribusque suis et nunc et semper liceat res praedictae Ecclesiae, et illi subditarum, sub tuitionis atque immunitatis nostrae defensione, [Col. 0270C] remota totius judiciariae potestatis inquietudine, quietas possidere, et nostro imperio parere, atque pro incolumitate nostri et nostrae conjugis, et pro statu ac diuturnitate regni nostri, una cum clero et populo sibi subjecto, clementiam Dei jugiter exorare, et quidquid de praefatis rebus Ecclesiarum, jus fisci exigere poterat, praedictae ecclesiae esset, ut deinceps ad peragendum Dei servitium augmentum et supplementum fiat.

Hujus itaque praecepti auctoritatem, ut nomine [Col. 0271A] ipsius, qui nobis praecipiendi concessit potestatem, pleniorem obtineat vigorem, et a fidelibus sanctae Dei Ecclesiae, ac nostris diligentius conservetur, et manu propria firmavimus, et sigilli nostri impressione, signari jussimus.

† Sigillum domini Henrici regis invictissimi.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divinae dignationis providentia rex.

Regalis dignitatis providentiam semper oportet [Col. 0271B] Ecclesiarum Dei, etc. Noverit universitas quod nos, comperientes in Italia Ecclesiarum facultates defuncto earum Praesule depraedari, sanctamque Cremonensem Ecclesiam hoc quoque noviter passam defuncto Pastore, sub nostri mundiburdi defensionem recepimus domnum Landulfum venerabilem praesulem ejusdem sanctae Cremonensis Ecclesiae, nostrumque dilectissimum capellanum, cum omnibus clericis suis ac familiis. Praecipientes insimul ut nulla nostri regni magna parvaque persona post, obitum ejus suorumque successorum, praedictam Ecclesiam, clericos et famulos inquietare vel molestare audeat. Si quis vero, quod non credimus, hujus nostri mundiburdi violator exstiterit, si miles ipsius Ecclesiae fuerit, omni beneficio quod ex parte [Col. 0271C] ipsius ecclesiae tenuerit, ipse et ejus haeredes in aeternum priventur, et centum libras puri argenti, medietatem nostrae reipublicae, et medietatem praenominatae ecclesiae se compositurum procul dubio cognoscat. Si vero civis aut suburbanus, sciat se perditurum omnia praedia et possessiones suas, medietatem a parte publica, et medietatem praedictae Ecclesiae. Si vero aliqua regni persona contra fecerit, centum libras optimi auri, medietatem nobis et medietatem praefatae ecclesiae procul dubio componat. Quod ut verius credatur, etc.

Non adest monogramma Henrici.

Everardus cancellarius vicem Villigisi Archicapellani recognovi.

. . . . . Anno Dominicae incarnationis 1007, indictione [Col. 0271D] V, anno regni domni Henrici regis secundi regnantis VI. Actum Polede feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Salutaribus sacri eloquii instructionibus erudimur et admonemur ut, temporalia parvipendentes commoda, [Col. 0272A] aeterna et semper mansura in coelis studeamus adipisci consistoria. Quapropter nos Dominicis non surdum auditum praebentes praeceptis, locum quendam nostrae haereditatis Babinberch dictum in sedem episcopatus sublimando proveximus praediisque et variis rerum donationibus magnifice sublimavimus. Injunximus quoque praedictae sedis pontifici gubernationem et moderamina quorundam monasteriorum, inter quae unum quoddam in Alemannia, juxta ripam Rheni situm, Steine vocitatum, nostra dispositione constructum et moderatum, ejus commendationi volumus subjectum. Hujus igitur monasterii procuratores et praelati serenitatis nostrae praesentiam adiere, et, de praedicti loci inopia ac possessionum illuc pertinentium parvitate conquerentes, [Col. 0272B] aliquod sublementum et auctionem praediorum illuc concedi et superaddi suppliciter postulavere. Ipsorum quoque obnixe petitioni cum fidelium nostrorum episcoporum videlicet et abbatum ducum et comitum favor et suadela accessisset, nos vota illorum benigne suscepimus et petitioni eorum ob divinae mercedis augmentum adimpleri decrevimus. Proinde noverit omnium nostri fidelium, praesentium scilicet ac futurorum industria, quia nos quendam nostri juris ac proprietatis locum Chilichheim ⁜ (151) dictum, in pago Prisichgowe et in comitatu Adelberonis comitis situm, tradimus ad supradictum monasterium, quod est consecratum honori S. Dei Genetricis ac SS. Georgii et Cyrilli martyrum, cum omnibus ejus pertinentiis, videlicet ecclesiis, villis, servis, ancillis, [Col. 0272C] areis, aedificiis, cum hominibus terrisque censualibus, cum tributis et teloniis de navibus per Rhenum discurrentibus vel undecumque noster fiscus circumquaque illuc aliquod jus exigere aut sperare deberet. Haec igitur, cum omnibus caeteris appendiciis quae adhuc dici possent, perpetua firmitate ad idem monasterium contradimus et transfundimus, ut quilibet abbas ibidem successurus absque contradictione habeat ea in sua potestate, nec ipsi liceat cuiquam libero homini potenti aliquam exinde partem pro beneficio concedere, vel ullo modo ab usu fratrum Deo illuc servientium alienare. Et ut haec auctoritatis nostrae largitio firmior habeatur et ab omnibus fidelibus nostris verius credatur et diligentius conservetur, manu propria nostra subter eam confirmavimus, [Col. 0272D] et sigillo nostro sigillari jussimus. Si quis dictae, quod absit! huic nostrae sanctioni contrarius exstiterit, et quae donavimus abstulerit, vel fraude aliqua detraxerit, Judae proditoris consors, nisi resipiscat, igne inextinguibili perpetualiter ardeat.

Signum domni Heinrici regis invictissimi.

Eberhardus ⁜ (152) cancell, vice Willegisi recognovi. Data Kl. Nov., indict. V, anno Dnicae incarn. 1007, anno II ⁜ (153) domni HEINRICI.

HEINRICUS divina clementia favente rex.

Omnibus fidelibus notum fieri volumus qualiter nos, tam animae nostrae consultu quam venerabilis Heriberti archiepiscopi Coloniensis interventu, Cameracensi Ecclesiae, in honore S. Mariae constructae, comitatum Cameracensem hac nostrae auctoritatis praeceptali pagina in proprium donavimus: praecipientes ut praelibatae sedis Erluinus episcopus, suique successores liberam dehinc habeant potestatem, eumdem comitatum in usum Ecclesiae supradictae [Col. 0273B] tenendi, comitem eligendi, bannos habendi, seu quidquid sibi libeat, modis omnibus inde faciendi.

Signum domini Henrici regis invictissimi.

Eberhardus cancellarius, vice Willegisi archicapellani, recognovit.

Data XI Kalendas Novembris, indictione V, anno 1007, domini Henrici secundi regni VI. Actum Aquisgranensi palatio.

HENRICUS divina praeordinante clementia rex, omnibus Ecclesiae filiis tam futuris quam praesentibus.

[Col. 0273C] Saluberrimis sacri eloquii institutionibus erudimur et praemonemur ut, temporalia relinquentes, bona et terrena postponentes commoda, aeterna et sine fine mansura in coelis studeamus adipisci consistoria. Gloria enim praesens fugitiva est et vana, dum possidetur, nisi in ea aliquid de coelesti aeternitate cogitetur. Sed Dei miseratio humano generi providit remedium, quando partem coelestis patriae, terrenae substantiae fecit esse pretium. Hujus ergo nos clementiae non immemores, nec ignorantes nos gratuito divinae miserationis respectu regali dignitate sublimatos, congruum esse ducimus non solum ecclesias ab antecessoribus nostris constructas ampliare, sed ad majorem gloriam Dei novas aedificare, [Col. 0273D] easque devotionis nostrae donis gratissimis exaltare.

Quapropter Dominicis non surdum auditum praebentes praeceptis, et deificis obtemperando intendentes suasionibus, thesauros divinae largitatis munificentia nobis collatos in coelo desideramus reponere, ubi neque fures effodiunt nec furantur, neque aerugo vel tinea demolitur, ubi et dum omnia nunc congesta recolimus, cor nostrum desiderio et amore saepius versetur.

Proinde patere volumus omnium fidelium universitati, quod quemdam paternae haereditatis nostrae locum, Babenberc dictum, in sedem et culmen episcopatus proveximus, et Romanae sedis auctoritate [Col. 0274A] firmatum, atque venerabilis Henrici Wirzburgensis episcopi consensu, et dilectae conjugis nostrae Chunegundae voluntate, ac pari communique omnium nostri fidelium, tam archiepiscoporum quam episcoporum, abbatum, nec non et ducum et comitum consulto decretoque, ac totius regni nostri principumque concordi devotione laudatum, ad honorem omnipotentis Dei, et beatae Mariae semper virginis, et sanctorum apostolorum Petri et Pauli, nec non sanctorum Kiliani et Georgii, fundavimus, stabilivimus, et corroboravimus, ut inibi nostrum, parentumque nostrorum, et Ottonis tertii imperatoris, videlicet antecessoris nostri, celebre habeatur memoriale, et jugis pro omnibus orthodoxis mactetui hostia salutaris.

[Col. 0274B] Oblatis igitur Deo in eadem dilecta nobis Ecclesia, ad honorem et decorem domus Dei, ex metallis lapidibusque pretiosis, in varios usus sanctuarii, vasis seu vestibus aliisque ornamentis ecclesiasticis, contulimus praeterea ad supra dictam sedem episcopalem praedia, ecclesias, vicos, villas, cum omnibus suis pertinentiis sive adhaerentibus, videlicet utriusque sexus mancipiis, areis, aedificiis, terris cultis et incultis, viis et inviis, exitibus et reditibus. quaesitis et inquirendis, silvis, sagenis, venationibus, pratis, pascuis, campis, forestis, (praestariis) forestariis, cellariis, censibus, aquis, aquarumve decursibus, molendinis, mobilibus et immobilibus et caeteris omnibus, quam rite scribi [Col. 0274C] aut appellari possunt, quomodolibet utilitatibus, praesenti nostrae authoritatis edicto statuentes ut in Deo nobis dilectus saepe dictae sedis episcopus, Eberhardus, suique successores liberam dehinc habeant potestatem, eadem praescripta bona, cum omnibus appendiciis suis tenendi, possidendi, seu in quoslibet usus episcopatus convertendi; fratribus autem canonicis Deo ibidem famulantibus, ad quotidiana temporalis vitae subsidia, possessiones, quas tradidimus, nostra imperiali auctoritate proprietative possidenda confirmamus, ea videlicet ratione ut praefati canonici, et eorum per successionem praepositi, liberam dehinc, cum ipsorum canonicorum consensu et consilio, potestatem habeant in meliores usus commutandi, augmentandi, et ad [Col. 0274D] utilitatem suam quoquomodo redigendi; quatenus et ipsi, nostri benigne memores apud Deum, ac dilectissimae conjugis nostrae atque consortis regni, Chunegundae, parentumque nostrorum, versa vice beneficiis nostris pia atque assidua intercessione respondeant.

Si quis autem, quod absit! hujus nostrae munificentiam donationis atque institutum, apostolicae sedis, et tot venerabilium Patrum auctoritate firmatum, destruere seu violare tentaverit, in die judicii coram oculis Dei tormento inextinguibili aeternaliter luat. Quod ne eveniat, sed haec traditio atque decretum ab omnibus perpetualiter inviolabilis permaneat, hanc chartam inde conscriptam [Col. 0275A] manu propria roborantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Nobis profuturum et ad vitam praesentem transigendam, et ad futuram feliciter obtinendam credimus et scimus, si, secundum fidelium nostrorum justas petitiones, ecclesiasticas facultates augmentatas et augmentandas, regalis praecepti munimine tuendas [Col. 0275B] esse firmaverimus.

Quapropter notum esse volumus omnibus nostris fidelibus, tam futuris quam praesentibus, quod per intercessionem venerabilis viri Notgeri, Tungrensis seu Leodicensis episcopi, Thornensi monasterio, ejusdem episcopi episcopatui subjecto, mercatum ejusdem loci, telonium et districtum concessimus.

Insuper Ecclesias de Britte et Chamaritte et Avesate, quasque idem episcopus, in amplificationem ecclesiasticae facultatis et aggregationem remunerationis supernae, eidem monasterio concessit, per interventum ejusdem venerabilis episcopi, ad pertinentiam dicti monasterii auctoritate nostri consensus assignavimus; et hujus praecepti auctoritatem, ut in nomine ipsius qui nobis praecipiendi concessit [Col. 0275C] potestatem, pleniorem obtineat vigorem, et a fidelibus sanctae Dei Ecclesiae ac nostris conservetur, more antecessorum nostrorum, et manu propria firmavimus, et sigilli nostri impressione signari jussimus.

Signum domini Henrici regis invictissimi.

Heribertus cancellarius, vice Villigisi archicapellani, recognovi.

Data XI Nonas Junii, indictione V, anno Dominicae incarnationis millesimo septimo, anno vero domini Henrici II regnorum quinto ⁜ (154) .

Actum Moguntiae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Saluberrimis igitur sacri eloquii institutionibus erudimur et admonemur ut, temporalia relinquentes bona, et terrena postponentes commoda, aeterna sine fine mansura in coelis studeamus adipisci consistoria. Quapropter nos dominicis non surdum auditum praebentes praeceptis, et deificis obtemperando intendentes suasionibus, quemdam nostrae paternae haereditatis locum, Babenberg dictum, in sedem et culmen [Col. 0276A] episcopatus sublimando perveximus, et Romana auctoritate atque venerabilis Henrici Wurciburgensis episcopi, ac puro communique omnium nostri fidelium, tam archiepiscoporum quam episcoporum abbatumque, nec non ducum et comitum consultu decretoque, in honore sanctae Dei genitricis Mariae sanctorumque apostolorum Petri et Pauli, nec non martyrum Kiliani et Georgii, stabilivimus atque corroboravimus, ut et inibi nostrum parentumque nostrorum, [ et ] Ottonis senioris nostri, celebre haberetur memoriale, et jugis pro omnibus orthodoxis hostia mactaretur salutaris. Proinde noverit omnium nostri fidelium tam praesens aetas quam et successura posteritas, quia nos nostri quondam juris abbatiam, Kitzingum dictam, in pago Gotzfeld sitam, ad eamdem [Col. 0276B] supra dictam episcopalem sedem, cum omnibus ejus pertinentiis sive adhaerentiis, videlicet ecclesiis, decimationibus, silvis, venationibus, seu omnibus, quae quolibet modo dici vel scribi possunt, utilitatibus, hac nostrae auctoritatis praeceptali pagina, prout firmius possumus, donamus atque proprietamus, omnium contradictione remota. Praecipientes igitur ut in Domino dilectus saepe dictae sedis Eberhardus episcopus liberam dehinc habeat potestatem eamdem abbatiam cum omnibus ejus appendiciis tenendi, possidendi, seu quidquid sibi libeat modis omnibus inde faciendi, ac sui successores. Si quis igitur, quod absit! hujus nostrae donationis munificentiam destruere sive violare praesumat, in novissimo die tormento inextinguibili coram oculis Dei luat. Quod [Col. 0276C] ne fiat, sed haec traditio nostra ab omnibus incorrupta permaneat, hanc chartam inde conscriptam manu propria roborantes sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Data Kalend. Novemb., ind. V, anno Dominicae incarnat. 1007, anno vero domini Henrici II regis VI. Actum Frankenfurt feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Saluberrimis igitur sacri eloquii institutionibus [Col. 0276D] erudimur et admonemur ut, temporalia relinquentes commoda, aeterna et sine fine mansura in coelis studeamus adipisci consistoria. Quapropter nos, Dominicis non surdum auditum praebentes praeceptis, et deificis obtemperando intendentes suasionibus, quemdam nostrae paternae haereditatis locum, Babenberg dictum, in sedem et culmen episcopatus sublimando proveximus, et Romana auctoritate, atque venerabilis Henrici Wurtburgensis episcopi consensu, ac pari communique omnium nostri fidelium, tam archiepiscoporum quam episcoporum abbatumque, [Col. 0277A] nec non ducum et comitum consultu decretoque, in honorem sanctae Dei genitricis Mariae, sanctorumque apostolorum Petri et Pauli, nec non martyrum Kiliani atque Georgii, stabilivimus et corroboravimus, ut et inibi nostrum parentumque nostrorum. et Ottonis tertii videlicet, imperatoris antecessoris et senioris nostri, celebre haberet memoriale et jugis pro omnibus orthodoxis hostia mactaretur salutaris. Proinde noverit omnium nostrorum fidelium tam praesens aetas, quam etiam successura posteritas, quod nos nostrae quondam proprietatis locum, Furth dictum, in pago Nordgoau, in comitatu Berengeri comitis situm, ad stipendium canonicorum in eadem supradicta episcopali sede coenobice Deo servientium, una cum omnibus ejus pertinentiis sive [Col. 0277B] adhaerentiis, videlicet vicis, villis, ecclesiis, servis et ancillis, areis, terris, cultis et incultis, viis, inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, sylvis, forestibus, saginis, venationibus, aquis, piscationibus, molis, molendinis, rebus mobilibus et immobilibus, et caeteris omnibus, quae rite scribi aut appellari possunt, quolibet modo, utilitatibus, ac nostra auctoritatis pagina praeceptali, prout firmiter possumus, donamus atque proprietamus, omnium contradictione remota. Praecipientes igitur ut dulcissimi in Christo Banbergenses fratres nostri, ex nostro jure liberam dehinc habeant potestatem eumdem locum, Furth nuncupatum, cum omnibus appenditiis possidendi, vel etiam sibi commodum advocatum ipsi loco supradicto super eligendi, seu [Col. 0277C] quidquid illis libeat, modis omnibus in usum coenobitatae fraternitatis faciendi. Si quis igitur, quod absit! hujus nostrae donationis munificentiam destruere sive violare praesumat, in die judicii coram oculis Dei tormento inextinguibili aeternaliter luat. Quod ne eveniat, sed haec traditio nostra ab omnibus perpetualiter inviolabilis permaneat, hanc cartam inde conscriptam manu propria roborantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Ut haec traditio nostra ab omnibus perpetualiter inviolabilis permaneat, hanc chartam inde conscriptam [Col. 0278A] manu propria roborantes sigilli nostri impressione jussimus insigniri. Insuper Ratisponae tres areas infra urbem juxta Danubium, duas Brunnelaite, duas Reginhusen dedimus et confirmamus in usum fratrum (canonicorum Bamberg.).

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

Eberhardus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

Data Kal. Nov., indictione V, anno Dominicae incarnationis 1007, anno vero domni Heinrici secundi regnantis sexto. Actum Frankonofurt feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Divinis et salutaribus sacrarum Scripturarum admonemur documentis et erudimur ut ecclesias Dei cum larga benivolentia ditemus, et summa devotione amplificare non cessemus. Proinde noverit omnium Christi nostrique fidelium industria, quia nos per interventum nostrae dilectissimae conjugis Chunigundae quandam nostri juris capellam sive abbatiam, infra urbem Radesponam in pago Tuonocgowe, et in comitatu Ruodperti comitis sitam, [Col. 0278C] sanctae Babenbergensi ecclesiae in honorem beati Petri principis apostolorum et sancti Georgii martyris consecratae, cum omnibus appenditiis, scilicet exitibus et reditibus, terris cultis et incultis, et cum omnibus utilitatibus quae ullo modo aut scribi aut nominari possunt, summa et liberali devotione in proprium donamus, ea videlicet conditione quatenus ejusdem supradictae ecclesiae Babenbergensis venerabilis episcopus Eberhardus, suique successores, deinceps liberam exinde habeant potestatem tenendi, possidendi, et quidquid ad usum praedictae ecclesiae pertineat faciendi, omnium contradictione remota. Et ut hujus nostrae donationis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat, praeceptum istud inde conscriptum propria manu corroborantes, sigilli [Col. 0278D] nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

Guntherus cancellarius ad vicem Willigisi archicapellani recognovi.

Data Kal. Junii, indict. VI, anno Dominicae incarnat. 1008, anno vero domni Heinrici secundi regn. VII. Actum Merseburg feliciter.

Sigillum intus impressum.

[Col. 0279A] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si Ecclesiarum Dei loca alicujus commoditatis incremento meliorare studuerimus, nobis hoc proficere minime diffidimus. Quapropter omnium Christi fidelium, praesentium scilicet et futurorum, noverit universitas qualiter nos, ob remedium animae tertii Ottonis imperatoris nec non nostrae parentumque nostrorum seu Cunigundae, dilectissimae contectalis nostrae ejusdemque interventu, atque petitione Burchardi venerabilis episcopi, Wormaciensi episcopio et Ecclesiae, in honorem sancti Petri apostolorum principis constructae ac dedicatae, quidquid Becelinus comes in beneficium nostri ex parte hactenus habuit et tenuit,cum omnibus ejus pertinentiis [Col. 0279B] sive appendiciis vel, quae quolibet modo dici aut scribi possunt, utilitatibus, situm in pago Laginahi, in comitatu vero Gerlai comitis, hac nostra praeceptali pagina integre concedimus atque largimur, ac de nostro jure in ejus jus et dominium omnino transfundimus: ea videlicet ratione ut praescriptus Burchardus, sanctae Wormaciensis sedis antistes, de praenominato praedio ejusque pertinentiis, ipse suique successores dehinc liberam habeant potestatem habendi, possidendi, vel quidquid eis libitum fuerit faciendi, omni, omnium contradictione remota. Et ut hanc nostrae donationis auctoritas stabilis et inconvulsa omni permaneat tempore, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria corroborantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

[Col. 0279C] Signum domni Heinrici regis invictissimi.

Eberhardus cancellarius vice Wuilligisi archicapellani recognovi.

Data V Idus Maii, anno Dominicae incarnationis millesimo VIII, indict. V, anno vero domni Heinrici regni VI.

Actum Triburi feliciter. Amen.

[Col. 0279D] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clemencia rex.

Omnibus Christi fidelibus, praesentibus scilicet atque futuris, notum esse volumus quia nos, ob divinae remuneracionis spem Dominum nobis instituentes haeredem, et ex nostris rebus haereditarium quendam nostri juris locum Babenperc dietum in culmen et caput episcopatus, honore sancti Petri principis apostolorum insigniti, erigentes et sublimantes, quandam Wirzeburgensis dioceseos partem, comitatum videlicet Ratenzgouin dictum, exceptis tribus ecclesiis Wahenrod et Mulinhusen ac Lonerstat cum capellis ad easdem ecclesias respincientibus, et quandam partem pagi Volckfelt dicti, videlicet a loco ubi flumen Vraha dictum influit Ratenzam, [Col. 0280A] et per descensum Ratenzae usque in fluvium Moin, et per descensum Moin usque in locum Fiheriet dictum, et per ascensum rivuli, qui eandem villam dividendo praeterfluit, usque in ejusdem rivuli caput et ortum, et a capite illius rivuli secundum quod rectius et vicinius potest veniri in supra dictum flumen Vraha, ab Heinrico ejusdem ecclesiae episcopo, consentiente et collaudante clero et populo, firma ac legali commutacione acquisivimus. Tradentes e contra eidem Hainrico episcopo suaeque ecclesiae jure proprietatis loca in pago Grapfeld, in comitatu vero Ottonis comitis sita, Maynunga, et Maynungero marcha et Walahdorf dicta, cum omnibus eorum pertinenciis, villis scilicet et utriusque sexus mancipiis, ecclesiis, decimacionibus, silvis, venationibus, aquis [Col. 0280B] aquarumve decursibus, piscacionibus, molendinis, pratis, pascuis, terris cultis vel incultis, quaesitis vel inquirendis, viis et inviis, existentibus [exitibus] et reditibus, et cum omnibus, quae dici aut nominari possunt, utilitatibus, jure nostro in jus praedictae ecclesiae transfundendo, ea videlicet racione ut, praefatus episcopus Hainricus suique successores de praenominatis locis dehinc liberam habeant potestatem possidendi, commutandi, vel quicquid eis inde libitum sit faciendi, omni omnium contradictione remota. Et ut haec nostrae commutacionis sive donacionis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat [omni] tempore, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria corroborantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

[Col. 0280C] Signum domni Hainrici regis invictissimi.

Eberhardus episcopus et cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi. Data Nonis Maii, anno Dominicae incarnationis millesimo VIII, indictione V, anno vero domni Hainrici secundi regni sexto. Actum Wirzeburge feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Si Ecclesiarum Dei curam gerimus, easque dilatare studuerimus, nostri regni statum augmentari [Col. 0280D] minime dubitamus. Quo circa omnium S. Dei Ecclesiae, praesentium scilicet et futurorum, noscat universitas qualiter Hieronymus S. Vicentinae Ecclesiae episcopus noster familiaris nostram adiit clementiam postulans ut, pro Dei amore animaeque nostrae remedio, castella sui episcopii Vicent. qui fodri detrimento usque modo vastabantur et conculcabantur, nostrae regiae auctoritatis largitione perdonaremus et concederemus. Cujus petitionibus annuentes, prout juste et legaliter possumus, jam dicto Hieronymo episcopo suisque successoribus, sicut sibi concessum est et perdonatum a bon. me. D. Othone Caesare Augusto, perdonamus ut de omnibus castellis ad suum jam dictum Episcopatum pertinentibus, scilicet Barbarano, Salvatiano, [Col. 0281A] Nosceta, Albetine, Aureliano, Custodia, Grancona, Grumodo, Vincentia-Brendulis, Altavilla, Montedigno, Corvedo, et de Valle Coturnica, Cucullo, Vello, Arserio, et omnibus famulis super terram jam dicti episcopatus habitantibus vel residentibus, non alicui homini tam ducibus quam marchionibus, comitibus, seu alicui magnae parvaeque personae fodrum persolvatur, vel concedatur; sed liceat per hoc praeceptum jam dicto Hieronymo episcopo suisque successoribus, sicut superius scriptum habetur, quiete et pacifice omnia praenominata castella, eorumque habitatores ad jam dictum episcopatum pertinentes, vel super terram ejus residentes, de omnibus fodris defendere, et protegere, omni contradictione remota. Si vero contigerit ut nos in eas [Col. 0281B] partes veniamus, ipse jam dictus Hieronymus episcopus, vel sui successores per se vel eorum missos fideles fodrum colligant, nobisque servitia secundum posse praeparent, eo videlicet ordine ut nullus dux, patriarcha, marchio, comes, vicecomes, sculdasius, gastaldio, nullaque nostri regni magna parvaque persona praedictum Hieronymum episcopum suosque successores de perdonatione et concessione fodrum subscriptorum castrorum inquietare, molestare, fatigare audeat vel praesumat. Si vero, quod non credimus, hoc nostrum praeceptum infringere tentaverit, sciat se compositurum auri purissimi libras quingentas, medietatem camerae nostrae, et medietatem praedicto Hieronymo ⁜ (155) episcopo suisque successoribus. Quod ut verius habeatur, manu propria [Col. 0281C] hanc paginam roborantes sigillo nostro jussimus insigniri.

Signum D Henrici † regis invictissimi.

Eberardus archicapellanus recognovit.

Datum XXX. . . Anno Dominicae incarnationis millesimo VIII, indict. VI, anno quinto [vero] D. Henrici regni [regis] VI. Actum Mulind. . . feliciter. Amen.

[Col. 0282A] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Notum sit omnibus nostris fidelibus, praesentibus scilicet et futuris qualiter nos, interventu atque petitione Heriberti ⁜ (156) Coloniensis archiepiscopi, bannum nostrum bestiarum Baldrico ⁜ (157) sanctae Leodicensis Ecclesiae praesuli, nec non Baldrico ⁜ (158) comiti, super eorum proprias silvas, quae sunt, inter illa duo flumina, quae ambo Nithe ⁜ (159) vocantur, et tertium quod Thila ⁜ (160) nominatur, sitae, et quae pertinent ad illas villas Heiste ⁜ (161) et Heisten, ac Badfride, nec non Maclines ⁜ (162) , nominatas, quod tamen totum Waverwald appellatur, in comitatu vero Gozilonis comitis, qui Antewerf ⁜ (163) dicitur, sitnm, perhanc nostram praeceptalem paginam concedimus atque largimur, [Col. 0282B] et de nostro jure in eorum jus ac dominium transfundimus: ea videlicet ratione ut, praescripti Baldrici de praenominato banno ejusque utilitate dehinc liberam habeant, quidquid sibi placuerit, potestatem faciendi, omnium hominum contradictione remota.

Et ut haec donationis nostrae auctoritas stabilis et inconvulsa omni permaneat tempore, hoc praeceptum inde conscriptum, manu propria corroborantes, sigillo nostro insigniri jussimus.

Signum domini Henrici regis invictissimi.

Eberhardus ⁜ (164) cancellarius, vice Willigisi archicapellani, recognovit. Datum pridie Idus Septembris, indictione sexta, anno Dominicae incarnationis millesimo octavo, anno vero domini Henrici secundi regnantis [Col. 0282C] septimo. Actum Treviris feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si Ecclesias Dei alicujus doni incremento ditare vel sublimare studuerimus, nobis id profuturum esse minime dubitamus. Quapropter noverit omnium Christi fidelium nostrorumque industria qualiter, ob remedium [Col. 0283A] animae nostrae et interventum dilecti abbatis nostri Godehardi, suum juge devotumque servitiam inspicientes, monasterio suo Altaha dicto, ad servitium et ad usum fratrum Deo ibidem servientium, in villa Mundrichinga dicta unam Ecclesiam cum dotali manso et duabus partibus decimationis ad eandem Ecclesiam pertinentibus, et in villa eadem alium mansum cum mancipiis Frudun et uxore ipsius et filiis eorum. In Siffinchoven autem tres mansos cum mancipiis in his habitantibus, in Mangoltingen vero superius molendinarium cum molendino, in pago Duonagouue, in comitatu vero Ruotberti comitis sitis, cum omnibus appendiciis sive utilitatibus quae dici aut nominari possunt, per hanc nostri praecepti paginam concedimus atque largimur, [Col. 0283B] et de nostro jure ac dominio in eorum jus ac dominium omnino transfundimus, ea quippe ratione ut, praedictus abbas suique successores una cum fratribus inibi Deo famulantibus de praenominato bono et ejus utensibilibus dehinc liberam potestatem ad communem usum fratrum, quicquid eis placuerit, faciendi, omnium hominum contradictione remota. Et ut haec nostrae donationis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat omni tempore, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria roborantes sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici, regis invictissimi. (Monogramma.)

Guntherus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

[Col. 0283C] Data VIII Idus Aprilis, indictione VIII, anno ab incarnatione Domini 1009, anno vero domni Heinrici secundi regnantis octavo.

Actum Reganesburg feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si Ecclesiarum Dei loca alicujus doni incremento sublimare studuerimus, nobis nostrique regni statui id proficere minime diffidimus. Quapropter omnium Christi fidelium, praesentium scilicet ac futurorum, [Col. 0283D] noverit universitas qualiter nos, divini amoris instinctu, pro remedio animae nostrae, ob interventum et petitionem Bonifacii, Prulensis abbatis, sibi suoque monasterio in honorem sancti Bartholomaei apostoli constructo atque dedicato unum regalem mansum, quem antea Waltrico concessum habuimus, in villa Genstall dicta, in pago Tunahgouue, in comitatu Ruperti situm, cum omnibus ejus appendiciis, viis et inviis, cultis et incultis, exitibus et reditibus, quaesitis sive inquirendis, seu cum omnibus utilitatibus quae quolibet modo dici aut scribi possunt, per hanc nostram regalem paginam concedimus atque largimur, et de nostro jure et dominio in ejus jus et dominium omnino transfundimus, ea videlicet ratione [Col. 0284A] ut, si quis Ratisponen. Ecclesiae episcopus, quod absit! idem monasterium destruere vel monachicam vitam inibi violare praesumpserit, praescriptus mansus iterum ad regales redeat manus; si autem firmum et inviolatum praescriptum monasterium permanserit, jam dictus abbas Bonifacius suique successores liberam potestatem habeant, exinde, quidquid eis placuerit, faciendi ad eorum utilitatem Ecclesiae, omni videlicet hominum contradictione remota. Et ut haec nostrae donationis auctoritas stabilis et inconvulsa ita permaneat, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria corroboravimus et sigillo nostro insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma. )

[Col. 0284B] Guntherus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

Data XIII Kal. Junii, indict, VII, anno Dominicae incarnationis 1009, anno vero domni Hienrici regis secundi regnantis septimo.

Actum Ratisponae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Dominicis non surdum praebentes auditum praeceptis [Col. 0284C] et deificis obtemperando suasionibus, quendam nostrae paternae haereditatis locum Babenberc dictum in sedem et culmen episcopatus proveximus, et romana auctoritate in honore sanctae Dei genitricis Mariae, sanctorumque apostolorum Petri et Pauli stabilivimus et corroboravimus, ut inibi nostrum nostrorumque parentum, et Ottonis tercii, videlicet imperatoris et antecessoris nostri, celebre nomen haberetur, et jugis pro omnibus orthodoxis hostia mactaretur. Proinde noverit omnium nostrorum fidelium tam praesens aetas, quam et futura posteritas, qualiter nos quendam nostrae proprietatis locum Lihtowa dictum, in pago Nortgowe et in comitatu Heinrici comitis situm, ad eandem supradictam episcopalem sedem, una cum omnibus ejus [Col. 0284D] appendiciis sive adhaerentibus, videlicet rebus mobilibus et immobilibus, ac caeteris omnibus, quae scribi aut appellari possunt quolibet modo, utilitatibus, hac nostra praeceptali pagina, prout firmius possumus, donamus atque proprietamus, omnium contradictione remota. Et ut haec nostrae auctoritatis traditio firma et inconvulsa permaneat, hanc paginam inde conscriptam sigilli nostri impressione manu propria roborantes jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici secundi regis invictissimi. (Monogramma. )

Guntherus cancellarius vice Erchanbaldi archicancellarii recognovi.

Data VI. Non. Julii, indictione VIII, anno Dominicae [Col. 0285A] incarnationis 1009, anno vero domni Heinrici regn. IX. Actum Hingelenheim feliciter.

Sigillum majestat. intus impressum exstat.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente misericordia Francorum et Longobardorum rex.

Si sacrarum Dei Ecclesiarum miseriis et oppressionibus studuerimus subvenire, et nostrae majestatis sublevamen laboraverimus impendere, procul dubio regni nostri statum stabiliri, et aeternae remunerationis praemium nobis rependi non ambigimus. [Col. 0285B] Quapropter notum sit omnibus nostris fidelibus, tam praesentibus quam futuris, quod vir venerabilis Landulphus S. Cremonensis Ecclesiae episcopus, et per omnia noster fidelissimus, modestiae nostrae retulit quod quaedam abbatia suo episcopatui subdita, et in honore S. Laurentii dedicata, et juxta civitatem suam sita, a quodam abbate Lamperto nomine diminueretur in beneficium dando, et malas inscriptiones faciendo, et hac occasione victualia fratrum subtrahebantur, et sic orationes et eleemosynae, quae pro anima illius qui eam construxit, et pro animabus omnium Christianorum, fieri debebant, diminui videbantur. Cujus rei causa, dolore cordis tacti intrinsecus, quid inde fieret cogitare coepimus. Divina namque gratia inspirante, et dilectissimae [Col. 0285C] conjugis nostrae Chunicundae consilio saluberrimo interveniente, nostrae regalis auctoritatis praeceptum, quod inviolabile perpetualiter teneatur, fieri percepimus, ea videlicet ratione ut, tam praesens abbas quam futuri nullam potestatem deinceps habeant de rebus ad praedictam Abbatiam pertinentibus diminuere, neque in beneficium dando, nec commutationes, seu precarias, atque libellarias faciendo sine licentia praesentis episcopi, et successorum ejus, qui pro tempore fuerint. Si quis vero abbas contra hanc nostram auctoritatem et praeceptionem deinceps facere praesumpserit, scripta et investitura quae fecerit, irrita et vacua et sine robore permaneant, et abbas proprio honore et [Col. 0285D] dignitate privetur, et illi qui investituram aut aliquid scriptum suscipere praesumpserint, sciant se composituros auri optimi libras centum, medietatem camerae nostrae, et medietatem abbatiae, cui damnum et diminutionem inferre tentavit. Quod ut verius credatur, diligentiusque ab omnibus observetur, manu propria roborantes sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum. . . domini Henrici gloriosissimi et invictissimi regis.

Egilbertus cancellarius ad vicem Wilibisi episcopi et archicancellarii recognovi.

Datum VII Id. Octob., anno ab incarnatione Domini 1009, anno vero Henrici I regis VII.

Actum Maideburgh feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia rex.

Si nostrorum fidelium petitionibus aures nostrae serenitatis accommodaverimus, promptiores ac devotiores eos in nostro obsequio fore nullatenus titubamus. Omnium sanctae Dei igitur Ecclesiae nostrorumque fidelium, praesentium scilicet ac futurorum, noverit sollertia, Bonum presbyterum et monachum atque abbatem Ravennatem monasterii sancti Apollinaris, quod asserunt fundatum dudum in civitate [Col. 0286B] cognominata Classis, nostrumque devotissimum fidelem, nostram in omnibus exorasse celsitudinem, quatenus pro Dei amore, animaeque nostrae perpetua salute, corroboraremus atque firmaremus et ex nostra benignissima largitione conderemus et deliberaremus in perpetuum confirmandam per haec nostri praecepti atque pragmatici scripti inviolabilem paginam omnes res et possessiones quascunque praefata Ecclesia praelibati monasterii quibuscunque cautionibus vel deliberationibus visum est possidere in integrum. Cujus sacris petitionibus justisque desideriis devote et libenter annuentes et assensum praebentes corroboramus atque confirmamus, et ex nostro jure et dominio in ejus jus et dominium transfundimus, videlicet quaecunque conjacent monasterii tam [Col. 0286C] in monarchia quamque per singula loca nostri regni. In comitatu Fonensi et Pensauriani seu Ariminensi, villam quae dicitur Sala cum suis appendiciis in integrum, et titulum Ecclesiae ipsius monasterii in latere parietis situm in honore sanctae Feliculae et sanctorum martyrum Marci et Marcelliani, et Ecclesiam sanctae Mariae Dei genitricis in praedicta villa et cortecella Salae, et ecclesiam sancti Martini, quae nominatur Aqualonga. Haec omnia in integrum cum omnibus suis pertinentiis et cohaerentiis atque sub jacentiis cui praetaxatae Salae cohaerentes undique sunt, a primo latere fluvius, qui dicitur Pisciatellus, secundo lateri Vedrita et Paverianus, tertio lateri limes, qui dicitur Arzer, percurrens' a Paveriano usque in stratellam, et rivus qui vocatur de Fabrica [Col. 0286D] desinens et derivans usque in mare, et ipsum littus maris quantulumcunque mihi pertinere videtur in integrum. Concedimus etiam Salam novam in integrum cum omnibus appendiciis suis, et quidquid regale est in Castancto et Bulgaria et Branchisi. Iterum concedimus ut liceat sibi, in civitate facere, quae dicitur Phono, posterulam in publico muro in loco illo ubi propriam terram infra et extra habeant, et juxta murum qui vocatur Dapenna, ecclesiam aedificare. Concedimus etiam praecipientesque statuimus ut nullus dux aut archiepiscopus, marchio, comes, vicecomes, sculdasius, gastaldio, aut aliquis publicus exactor in aliquibus praediis et possessionibus per quaecunque nostri regni loca conjacentibus [Col. 0287A] et residentibus, aut hominibus supra sedentibus vel inhabitantibus theloneum, aut aliquam publicam functionem per alicujus tituli districtionem audeat exigere vel exquirere, nec aliquam invasionem, vel diminorationem, ant temerariam praesumptionem quoquomodo agere vel inferre praesumendo pertentet. Si quis igitur hanc nostrae semper et ubique inviolandae cautionis, definitionis, deliberationis, et concessionis, et voluntariae distributionis paginam, quod absit! quoquomodo temerario ausu infringere conatus fuerit, sciat se compositurum centum libras auri aut mille [argenti], medietatem camerae nostrae, et medietatem praelibato monasterio sancti Apollinaris. Quod ut melius credatur, diligentiusque ab omnibus observetur, manu propria praesentem paginam roborantes [Col. 0287B] nostri sigilli impressione inferius insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi.

Eberhardus cancellarius vice Willigisi archicapellani recognovi.

Data VII Kalendas Maii, indictione septima, anno Dominicae incarnationis millesimo nono, anno vero domni Henrici secundi regnantis VII.

Actum Niven . . . . feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

[Col. 0287C] Si Ecclesias Dei alicujus doni incremento ditare vel sublimare studuerimus, nobis id profuturum esse minime dubitamus. Quapropter noverit omnium Christi fidelium nostrorumque industria qualiter, ob remedium animae nostrae et interventum dilecti abbatis nostri Godehardi, suum juge devotumque servitium inspicientes, monasterio suo, Altaha dicto, ad servitium et ad usum fratrum Deo ibidem famulantium, in villa Mundrichinga dicta unam ecclesiam, cum dotali manso et duabus partibus decimationis ad eamdem ecclesiam pertinentibus, et in villa eadem alium mansum, cum mancipiis Frundun et uxore ipsius et filiis eorum; in Siffenchoven autem tres mansos cum mancipiis in his habitantibus; in Mangoltingen vero superius [Col. 0287D] molendinarium cum molendino, in pago Wonaulgowe, in comitatu vero Ruotberti comitis sitis, cum omnibus appenditiis sive utilitatibus quae dici aut nominari possunt, per hanc nostri praecepti paginam concedimus atque largimur. Et de nostro jure ac dominio in eorum jus ac dominium omnium transfundimus, ea quippe ratione ut, praedictus abbas suique successores, una cum fratribus inibi Deo famulantibus, de praenominato bono ejusque utensilibus dehinc liberam habeant potestatem, ad communem usum fratrum, quidquid eis libuerit faciendi, omnium hominum contradictione remota. Et ut haec auctoritas nostrae donationis stabilis et inconvulsa permaneat omni tempore, hoc praeceptum inde conscriptum [Col. 0288A] manu propria roborantes sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Data octavo Idus Aprilis, indict. VII, anno ab incarnatione Domini 1009, anno vero domini Heinrici secundi regnantis VIII. Actum Regenspurg. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si quid nos Ecclesias Dei, vel in eisdem servientes, de nostris ditare studuerimus, procul dubio immarcescibile praemium in futuro capessere credimus. Qua de re cunctis fidelibus nostris, praesentibus scilicet [Col. 0288B] et futuris, notum esse volumus qualiter nos, aeternae vitae desiderio inflammati, tam pro remedio animae nostrae quam parentum nostrorum, nec non et interventu dilectae (uxoris) contectalis nostrae Chunigundae, et pro dilectissimi Altahensis abbatis Godehardi gratissimo obsequio, eidem Ecclesiae cui ipse praeesse videtur, in usum monachorum inibi Deo famulantium, in comitatu Thiemonis praesidis, prope monasterium, in villa Helnigerimperk dicta, mercatum habenti; telonium tam viantium quam navigantium exigendi jus perpetuum per hoc regale praeceptum contulimus atque concessimus. Quod si qua persona eidem loco abstulerit, in futuro judicio examinanda erit. Et ut hac nostrae traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat, [Col. 0288C] manu propria eam roborantes sigillari nostra imagine jussimus.

Data VII Idus Junii, indictione VII, anno Dominicae incarnationis 1009, anno vero domini Heinrici regis secundi regnantis VIII.

Actum Merseburg feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente gratia rex.

Plantationis cujusque surculus trunco viridi imputatus, quanto saepiu saquis circumfusis irrigatur, tanto [Col. 0288D] citius, crescentibus [ramis] in arborem erigitur. Ecclesias igitur Dei comparationi eidem nos recompensantes, ubicunque locorum noviter plantatas, si bonis nostris aliquanto benignius adhibitis sublevamus, tanto eas citius in divina laude feliciter excrescere, tantoque nos firmius imperii nostri culmen stabilire fideliter confidimus.

Quapropter omnium Dei nostrique fidelium universitati notum volumus qualiter nos, ob interventum ac petitionem dilectae conjugis nostrae Chunigundae imperatricis augustae, et Brunonis Augustensis Ecclesiae praesulis, et caeterorum fidelium nostrorum, Eberhardi Ratisponensis, Bennonis Pataviensis episcoporum, ad Ecclesiam sitam in eremo, quae vocatur [Col. 0289A] Nortwald, a Guntherio monacho, et inibi primitus eremeticam vitam ducente, constructam, in honore victoriosissimae crucis sanctaeque Dei genitricis Mariae, nec non B. Joannis Baptistae, in usum fratrum ibi Deo sub regula S. Benedicti servientium; quidquid habuimus, a fonte aquae quae vocatur Leipfliusa, usque ad locum qui vocatur Swartawinchill, et inde usque ad montem qui vocatur Ekkirischbuch, et ita usque ad aquam quae vocatur Forchenbach, et inde ad Holerenberch, usque dum venias Plecentenstein, et inde ad Grachenbach, et sic ad fontem ipsius aquae, et ita per aquam quae dicitur Flinsbach, et hinc, ut subterminatum est, ad flumen Regin, et per descensum Regin fluminis usque in villam illam Piberach, quae duarum Piberach [Col. 0289B] media interfluit, et sic sursum per eamdem Piberach, usque ad locum qui est in monte Hanawich, et inde per decursum aquae quae vocatur Sebach, et sic inde, ut modo terminatum est, usque ad locum ubi Kelbirbach cadit in album Regin, usque in Aflaltresbach, et inde ad magnum lapidem qui ex orientali plaga prope stratam jacet quae Bavariam tendit, et sic per stratam usque ad nigrum Regin, et sursum per eumdem fluvium, ad locum ubi interfluit aqua Fladinz, et inde ad fontem ejusdem aquae, et ita usque ad Nauffinna, cum omnibus utensilibus, cum areis, aedificiis, agris, terris, cultis et incultis, pratis, pascuis, sylvis, venationibus, aquis, aquarumve decursibus, piscationibus, molis, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, [Col. 0289C] quaesitis et inquirendis, seu cum omni utilitate quae ullo modo inde provenire poterit, per hoc nostrum praeceptum, in proprium donavimus atque confirmavimus, ea videlicet ratione ut nemo ulterius, absque ejusdem cellae provisoris suorumque successorum licentia, potestatem habeat novalia faciendi, piscandi, aut nullo ingenio feras decipiendi, aut quamlibet potestatem, infra praescriptum terminum exercendi. Et ut haec donationis nostrae auctoritas stabilis atque inconvulsa omni permaneat aevo, hanc chartam, inde conscriptam, subtusque manu propria roboratam, sigilli nostri [jussimus] impressione insigniri.

Data VII Idus Junii, indict. VII, anno Domini 1009, anno vero domini Heinrici secundi VII.

[Col. 0289D] Actum Merseburg in Dei nomine feliciter.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si Ecclesiarum Dei loca alicujus doni incremento sublimare vel meliorare studuerimus, nobis nostrique regni statui id proficere minime diffidimus. Quapropter omnium Christi fidelium, praesentium scilicet ac futurorum, agnoscat industria qualiter nos, divini amoris instinctu, pro remedio animae [Col. 0290A] nostrae, ac senioris nostri, videlicet Ottonis imperatoris, dilectaeque conjugis nostrae Chunigundae reginae, seu parentum nostrorum, nec non et pro regni nostri, statu monasterio Ratisponensi, quod ibi vocatur Oberenmunester, in honore sanctae Dei Genitricis semperque Virginis Mariae dedicato, ipsa die qua illud, per nos a fundamento perfectum, in praesentia nostri XV Kal. Maii consecrari fecimus, quandam nostri juris curtem nomine Salaht, in comitatu Ruotperti comitis, in pago Duonochgowe cum omnibus suis pertinentiis seu appendiciis, villis, vicis, cum familiis utriusque sexus, areis, aedificiis, campis, pratis, pascuis, silvis, venationibus, aquis aquarumve decursibus, piscationibus, molendinis, exitibus et reditibus, viis et inviis, quaesitis [Col. 0290B] sive inquirendis, cum omnibus quae quolibet modo dici aut nominari possunt utilitatibus, per hanc nostram regalem paginam eidem monasterio ad usum et stipendia sanctimonialium inibi Deo famulantium integre concessimus atque tradidimus, et de nostro jure ac dominio in ejus jus et dominium omnino transfundimus, ea quippe ratione ut abbatissa Wicpurg, quae nunc praefato monasterio praeesse videtur, eique succedentes abbatissae de eadem proprietate, ad usum tamen monasterii et sanctimonialium ibidem Deo servientium, dehinc liberam habeant potestatem, quicquid eis placuerit faciendi, omnium hominum contradictione sive inquietudine remota. Et ut haec nostrae donationis seu confirmationis auctoritas stabilis et inconvulsa omni [Col. 0290C] permaneat tempore, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria corroborantes atque confirmantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici regis invictissimi. (Monogramma.)

Guntherius cancellarius vice Willigisi archicapellani notavi.

Data XV Kal. Maii, indict. VIII, anno Dominicae nativitatis 1010, anno vero domni secundi Henrici regnantis VIII. Actum Regenesburg feliciter. Amen.

Sigillum majest. intus impressum magna ex parte fractum.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina ordinante providentia rex.

Notum sit omnibus Christi fidelibus, praesentibus scilicet ac futuris, quia, postquam nos, divina inspirante gratia et Romana auctorante potentia omniumque nostri fidelium in medium consulente concordi sententia, nostrae proprietatis locum Bavenberc dictum in sedem et culmen episcopatus proveximus, consensu et petitione nobis dilectissimae conjugis Cunigundae videlicet reginae quoddam praedium, quod a modernis Tareisa, ab antiquioribus vero Sinthorishusun [Col. 0291A] est nuncupatum, in pago Volcfelt et in comitatu Tietmari comitis situm, ad eandem supradictam episcopalem sedem Bavenbere cum omnibus eorum appertinentiis, videlicet villis, vicis, ecclesiis, capellis, servis et ancillis, areis, aedificiis, terris cultis et incultis, viis, inviis, exitibus et reditibus, quaesitis vel inquirendis, silvis, saginis, venationibus, aquis, piscationibus, molis, molendinis, rebus mobilibus et immobilibus ac caeteris omnibus, quae rite scribi aut appellari possunt quolibet modo, utilitatibus hac nostrae auctoritatis praeceptali pagina prout firmius possumus, donamus, atque omnium contradictione remota proprietamus, praecipientes ut in Deo dilectus nobis saepe dictae sedis Eberhardus primus episcopus liberam dehinc habeat potestatem [Col. 0291B] suique successores, idem supradictum praedium cum omnibus suis appendiciis tenendi, possidendi, seu quidquid sibi libeat modis omnibus in usum episcopatus inde faciendi. Si quis igitur, quod absit! hujus nostrae donationis munificentiam destruere seu violare praesumit, in die judicii coram oculis Dei tormento inextinguibili luat. Quod ne fiat, sed haec nostra traditio perpetualiter inviolabilis permaneat, hanc chartam inde conscriptam manu propria roborantes sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domini secundi Heinrici regis invictissimi.

Guntherius cancellarius vice Willigisi archicappellani ⁜ (165) notavi.

Data Kl. Junii indictione VIII, anno Dominicae incarnationis millesimo X, anno vero domni secundi [Col. 0291C] Heinrici regnantis VIII.

Actum Mogontiae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si quid nos Ecclesias Dei, vel in eisdem servientes, de nostris ditare studuerimus, procul dubio immarcessibile praemium in futuro capessere credimus. Qua de re cunctis fidelibus nostris, praesentibus scilicet atque futuris, notum esse volumus qualiter nos, aeternae vitae desiderio inflammati, tam pro remedio animae nostrae quam parentum nostrorum, [Col. 0291D] nec non et interventu dilectae contectalis nostrae Chunegundae, et pro dilecti Altahensis Godehardi gratissimo obsequio, eidem Ecclesiae cui ipse praeesse videtur, in usum monachorum inibi Deo famulantium, in marcha et comitatu Heinrici marchionis, decem regales mansos, inter hos terminos suos, item in orientali plaga de illo vallo et duabus arboribus, vulgo Felevun dictis, subtus villam Abbatorf dictam, usque fluvium Danubii, et inde rursum in latitudine, usque in occidentalem plagam, ad terminum ministerii Sigimares Weride, in longitudine vero, de Danubio usque ad Wagreim ad [Col. 0292A] aquilonem terminantur, per hanc nostram praecepti paginam concedimus atque largimur, cum omnibus appendiciis ad eosdem pertinentiis, areis, aedificiis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis, aquarumve decursibus, molendinis, piscationibus, venationibus, sylvis extirpatis, vel adhuc extirpandis, seu cum omnibus, quae dici aut nominari possunt, utensilibus, et de nostro jure ac dominio in ejus jus ac dominium omnino transfundimus. Ea quippe ratione ut praedictus abbas suique successores exinde liberam habeant potestatem tenendi, commutandi, vel quidquid eis in usum praedictorum fratrum agere libuerit. Et ut haec nostrae donationis auctoritas, omnium hominum contradictione remota, stabilis et firma constet, hanc chartam ex nostra jussione [Col. 0292B] conscriptam ac signatam, propria manu subtus firmavimus.

Data VII Kalend. Julii, indict. IX, anno Dominicae incarnationis 1011, anno vero domini Heinrici secundi regnantis X. Actum Regenspurg.

In nomine sanctae et inviduae Trinitatis, HENRICUS Divina favente clementia rex.

Cunctis nostris fidelibus notum esse volumus. praesentibus scilicet atque futuris, qualiter nos, ob animae nostrae nostrorumque parentum remedium, [Col. 0292C] aeternaeque vitae desiderium, interventu quoque dilecti nostri Godehardi, abbatis Altachensis, praedia quaedam cujusdam artificis Perengarii, quae ad monasterium S. Quirini M. ad Tegernsee pertinebant, eo quod idem servus ejusdem esset Ecclesiae, ab Imperatore Ottone, nostro antecessore in Francia et in Turingia sibi concessa in nostrum jus cambiendo recipimus: econtra vero ultra fluvium Ainzim in comitatu Henrici marchionis in opportuno loco juxta praedium ejusdem Ecclesiae, Creberbach dictum, in meridiana plaga interjacentis stratae publicae, quae Hochenstrassa vulgo nuncupatur, partem silvae, Enisiwalt dictae, hobas regales sexaginta ad supradictum coenobium Tegernsee in usum monachorum inibi Deo famulantium, per [Col. 0292D] hanc nostri praecepti paginam concedimus, et de nostro jure in jus ac dominium eorum, cum omnibus utensilibus quae ibi inveniri vel aptari possunt, prorsus transfundimus, et si ibi in integrum inventae non fuerint, in proximo loco nostro suppleantur, eo videlicet tenore ut illius loci abbates exinde liberam habeant potestatem in usum eorundem monachorum, quicquid eis inde faciendi placuerit, omnium hominum contradictione remota.

Et ut haec nostrae donationis auctoritas firma et stabilis constet, hanc chartam ex nostra jussione scriptam et signatam manu propria firmavimus.

[Col. 0293A] Guntherius cancellarius vice Erchambaldi archicapellani recognovi.

Data XIV Kal. Julii, indict. IX, anno Dominicae incarnationis 1011, anno vero domini Henrici II regnantis X. Actum Randesburae

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Heinricus divina ordinante providentia rex.

Omnium itaque sanctae Dei Ecclesiae utriusque sexus fidelium sub regni nostri ditione degentium, nosse volumus solertiam qualiter Burchardus, venerabilis [Col. 0293B] episcopus sanctae ecclesiae Wormatiensis, nobis in omnibus fidelissimus, dominationem nostram adiens rogavit ut fidelitatis variique laboris semper pro nostra dilectione impensi recordaremur. Cujus vero petitioni nos assensum praebentes, fideique sibi promissae memoriam tenentes, interventu scilicet ac petitione dilectae conjugis nostrae Cunigundae reginae, comitatum in pago Lobedengouve situm, cum omnibus sibi pertinentibus, per hanc nostram regalem paginam cessimus, et de nostro jure ac dominio in suae ditionis manum transmisimus, eo videlicet rationis tenore ut jam dictus episcopus de praedicto comitatu et ejus utilitatibus dehinc habeat potestatem fruendi, habendi, vel quidquid sibi placuerit faciendi, omnium hominum [Col. 0293C] contradictione remota. Quod ut verius credatur, diligentiusque observetur ab omnibus, propriis manibus roborantes, sigillo nostro insigniri jussimus.

Signum domini Heinrici regis invictissimi.

Guntherus cancellarius, ad vicem Erkambaldi archicapellani, notavi.

Data VII Idus Maii, indict. VIII, anno Dominicae incarnat. millesimo XI, anno vero domni secundi Heinrici X.

Actum Bavenberc feliciter. Amen.

[Col. 0293D] C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina ordinante providentia rex.

Divinae pietatis clementia, quae nos ad culmen regiae majestatis perduxit, ad hoc voluit regnare ut ecclesiarum ordini firmando atque corroborando subveniamus; his autem maxime locis, quae ab antecessoribus nostris regibus imperatoribus fundata, sed jam peccatis exigentibus pene videbantur annullata. Quapropter omnium fidelium nostrorum praesentium scilicet ac futurorum industriae notum esse volumus qualiter, nos divini amoris instinctu, pro remedio animae nostrae seu parentum nostrorum, nec non et tertii Ottonis bonae memoriae imperatoris, dilectaeque conjugis nostrae Cunigundae reginae [Col. 0294A] interventu, atque Meginwerc sanctae Podrebronnensis Ecclesiae venerabilis episcopi rogatu, sibi sanctaeque suae Ecclesiae a Karolo magno imperatore olim fundatae, nostris vero temporibus incendium passae, in honore enim sanctae Dei genitricis semperque virginis Mariae et sancti Kiliani martiris Liboriique confessoris dedicatae, comitatum quem Hahold comes dum vixit tenuit, situm scilicet in locis Haverga, Limga, Thiatmalli, Aga, Patherga, Treveresga, Langaneka, Erpesfeld, Silbiki, Matfeld, Nihterga, Sinatfeld, Ballevan prope Spriada, Lambiki, Lession, Sewardeshusun, cum omni legalitate in proprium concedimus atque largimur per hanc nostram regalem paginam, eo videlicet rationis tenore ut praefatus episcopus Meginwerc suique successores praescriptae [Col. 0294B] ecclesiae praesidentes dehinc liberam habeant potestatem, de eodem comitatu ejusque utilitatibus quidquid eis placuerit faciendi, ad eorum tamen utilitatem ecclesiae, omni videlicet inquietudine remota. Et ut haec nostrae traditionis seu confirmationis auctoritas stabilis et inconvulsa omni habeatur tempore, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria firmare curavimus, et sigillo nostro insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici (L. M.) regis invictissimi.

Guntherius cancellarius ad vicem Erkambaldi archicapellani recognovi.

Datum IV Idus April., indictione IX, anno Dominicae incarnationis millesimo XI ^{m o} . Anno vero domni secundi Henrici regnantis IX.

Actum Triburaregia villa feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum rex.

Constat nos divina disponente gratia caeteris supereminere mortalibus, ideoque convenit ut, cujus praecellimus munere, ejus voluntati parere in omnibus studeamus; ideoque omnibus Christianae fidei cultoribus nostrisque fidelibus, tam praesentibus quam futuris, cupimus esse notum qualiter venerabilis abba Branthoh de monasterio sancti Bonefacii quod Fultha vocatur una cum monachis suis supplicavit [Col. 0294D] celsitudini nostrae ut homines Romano quondam imperio attinentes, qui super terras monasterii eorum commanent, quos olim divae memoriae domnus Lodewicus rex itemque dominus Ottho imperator, hujus nominis primus, contulerunt et confirmaverunt scholasticis monasterii Fuldensis et eorum successoribus pro pueris nutriendis et disciplinis scholasticis imbuendis ad cultum divinum uberius augmentandum: nos quoque ipsis ac monasterio eorum tradere et confirmare auctoritate regia dignaremur una cum provincia Sarowe dicta et quadam villa sita in Thuringia Holzhus nuncupata, quae eis quidam comes de Boemenia nomine Thacholf in testamento contulit, aput ipsos eligens sepulturam: insuper alia bona quae eis nostri antecessores imperatores reges [Col. 0295A] principes ac alii fideles infra Romanum imperium devotionis intuitu optulerunt. Nos igitur ob divinum amorem et ipsius sancti loci reverentiam omnia bona tam mobilia quam immobilia cum abbatiis, comiciis, centis, judiciis, theloneis, monetis, bannis, districtibus, wiltbannis, jurisdicionibus quibuscunque, quae idem Fulthense monasterium possidet infra regnum divinitus nobis datum, vel quae in futurum adipisci poterit Domino concedente, una cum hominibus imperii antedictis et cum omnibus super terras ipsorum residentibus, qui pro condicione sua ad fiscum regium censum solvere deberent, nec non et praedicti Thacholfi comitis testamentum ipsi abbati Branthoo ejusque successoribus et monasterio Fulthensi per hos apices serenitatis nostrae tradimus et auctoritate [Col. 0295B] regia in perpetuum confirmamus. Praeterea districtissime prohibemus ne missi nostri vel ballivi imperii aliquid tollant, rapiant vel invadant de suppellectili aut rebus abbatum decedentium, sed successori omnia reserventur: nec pro investitura, quae per sceptrum regium fieri debet, ab abbate de novo creato aliquid expetatur; sed sic omnia pro libertate ejusdem sancti loci taliter ordinentur ut ibidem cultus Domini perpetuo stare possit. Et ne quisquam hominum futuris temporibus contra hanc nostram traditionem seu confirmationem venire audeat, hos apices inde conscriptos manu propria roborantes sigillo nostro fecimus insigniri.

Signum domni Heinrici (M) regis invictissimi.

Erkanbaldus archicapellanus recognovi.

[Col. 0295C] Data XVII Kal. Januar. indictione XI, anno vero domni millesimo XII. Item anno domni Heinrici secundi regnantis XI. Actum Fultha monasterio in nomine Domini feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia rex.

Si ecclesiarum Dei loca alicujus doni incremento sublimare vel meliorare studuerimus, nobis nostrique regni statui id proficere minime dubitamus. Quapropter omnium fidelium nostrorum, praesentium scilicet ac futurorum, industriae notum esse [Col. 0295D] volumus qualiter nos divini amoris instinctu, interventu quoque ac peticione Branthoy abbatis, quandam juris nostri regni forestim infra istos fines adjacentem hisque terminis praecinctam: de Biberaho scilicet usque ad Wolfeshart, ac inde recte transcurrendo Rodenmannum et Byochineberge usque ad Calbaho et Fliedenu; hinc autem ad Langenaho et Widenaho; hinc vero in Guncenaho et in Mosebrunnen, et inde sic recte transiendo loca Ufecreginfelt, Warmuntessneida, Iliwineshusun et Heribrahteshusun, necnon Slierefa deorsum in Slidesa, et sic per deorsum usque in Fuldam, sibi suaeque sanctae ecclesiae in honore Dei genitricis sanctique Bonifacii archiepiscopi et martyris consecratae ac constructae, [Col. 0296A] cum banno et cum suis omnibus pertinentiis, per hanc nostram regalem paginam in proprium concedimus atque largimur, et de nostro jure ac dominio in ejus jus et dominium omnino transfundimus, ea scilicet ratione ut praedictus abbas Brantho suique successores de praedicta foresti et ejus pertinentiis liberam dehinc potestatem habeant quicquid sibi inde placuerit faciendi, ad usum tamen ecclesiae, omnium hominum contradictione remota. Et ut haec nostrae traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa per futura permaneat tempora, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria corroborantes sigillo nostro insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici (M) regis invictissimi.

Guntherius cancellarius vice Erchambaldi archicapellani [Col. 0296B] recognovi. (S)

Data IV Kal. Januarii, indictione X, anno Dominicae incarnationis millesimo XIII. Anno vero domni secundi Heinrici regnantis XI.

Actum Polida feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia Romanorum imperator augustus, omnibus fidelibus nostris praesentibus scilicet et futuris gratiam et salutem in Christo.

Notum esse volumus omnium catholicae fidei memoriae [Col. 0296C] qualiter, interventu ac peticione Chunigundae imperatricis augustae nostrae dilectae conjugis, per hanc nostri imperialis praecepti paginam concedimus sanctae Fuldensi ecclesiae et domno Bopponi abbati ejusque successoribus in perpetuum bannum nostrum super diversi generis feras inter fines et terminos Lupencemarcha quaquaversum eadem Lupencemarcha extenditur, ex consensu et voluntate Erkenbaldi Mogontinensis archiepiscopi necnon et Arnoldi abbatis Herfeldensis et Willehelmi comitis et fratris ejus Bopponis. Sigimari quoque advocati et omnium circa habitantium qui ibi juxta praedia habere noscuntur, eo vicelicet tenore quatenus eadem prae nominata, sancta scilicet Fuldensis ecclesia, nosterque fidelis Boppo ejusdem ecclesiae venerabilis abbas, [Col. 0296D] omnesque qui in praesenti Fuldensi ecclesia sibi pro futuris temporibus successuri sunt, infra praefatos fines forestandos hac nostra imperiali traditione talem pacem et securitatem amodo et deinceps de caeteris comprovincialibus et circum sedentibus obtineant, qualem haec eadem caeteraeque ecclesiae hactenus habere visae sunt, quae nostra sive praedecessorum nostrorum imperatorum videlicet et regum de hujusmodi forestibus forestandis praecepta susceperunt. Et ut haec banni nostri concessio stabilis semper et inconvulsa permaneat, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria corroborantes sigilli nostri impressione jussimus insigniri et nominis nostri caractere confirmari.

[Col. 0297A] Signum Heinrici gloriosissimi imperatoris augusti.

Ego Guntherius cancellarius recognovi.

Datum III Kal. Januar.

Actum Fulde feliciter.

Notum sit omnibus fidelibus qualiter nos, cum ecclesia Fuldensi concambium facientes, dedimus sancto Bonifacio locum proprietatis nostrae in Lupence marcha, et recepimus alia loca, hoc est Wazerlosen et Eibingen.

Hi sunt autem fines et termini Lupence marcha: Truchenebach inde ad Steinenbrunnen, inde ad Birkinen solen, inde ad Holcbiberen, inde ad alterum Biberen, inde ad Hattenbach, inde ad Leingruben, inde ad Cumbelum, inde ad Lyopbergun, inde ad Horsuerzum, inde ad Brestinesbrunnen, inde ad [Col. 0297B] Hohen eihcholcen, inde ad Merenlinden, inde ad Habechental, inde Steininen strazen, inde ad Weidenbrunnen et Nazaha inferius ad Steinenbrunnen, inde ad Widinen solen, inde ad Marcsteinen, inde ad Neptale sursum et Neptale infra, inde ad Setensteten per capellam, de capella ad Hurselen, inde ad Ottereswag, inde ad Horwiden, inde ad Lachweige, inde Kabenbuhele, inde ad Wartbergen in fontem, inde ad Zugenturnen, inde ad Madungen, inde ad Gerwinessteinen, inde ad Alviges sol., inde ad Suarzbach, inde ad Alinde, et Alinde inferius ad Merrith, inde ad Liggenhoug, inde ad Drinhougen, inde ad Rotensolen, inde ad Gotdedah, inde ad Ahorne, inde ad Kubach, et de Kubach infra in Werraha, et de Werra [Col. 0297C] inferius in praedictum Truckenebach.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina ordinante clementia, rex.

Omni itaque sanctae Dei Ecclesiae fidelium in regno nostro degentium nosse volumus sollertiam quomodo vir venerabilis, et nobis in omnibus fidelis, Burchardus, Wormatiensis ecclesiae episcopus, dominationem nostram adiit sese reclamando, ob frequentem contentionem habitam inter suam Ecclesiam, et Laureshamensis ecclesiae abbatem, de [Col. 0297D] quibusdam utilitatibus quae sunt in pago Lobedungowe, eo quod praefatus abbas Wormatiensis Ecclesiae omne silvaticum in silva Odenwalt potestativa manu velit abdicare, suaeque per integrum vendicare. Ob hanc igitur altercationem nostrae excellentiae porrexit praeceptum Dagoberti famosissimi regis Francorum relegendum, in quo scriptum habetur qualiter ipse Dagobertus rex ad basilicam sancti Petri apostoli Wormatiae constructam tradidit castellum Ladinburg in pago Lobedungowe situm cum omnibus utensilibus illuc pertinentibus et omni silvatico in silva Odenwalt; ad hoc etiam nostris visibus obtulit praecepta successorum illius, videlicet Pipini, Karoli, Ludowici; Ottonis primi, clarissimorum scilicet [Col. 0298A] regum vel imperatorum Francorum, in quibus scriptum invenitur quomodo ipsi traditionem et confirmationem praescripti regis suis praeceptionibus a novo confirmarunt; sed pro rei firmitate precatus est nostram clementiam ut frequenti litigio finem statueremus. Cujus petitionibus, ob Dei amorem, ejusque fidele servitium libenter annuentes, Bopponem supradicti pagi comitem a culmine nostri imperii ad destruendam litem vetustam misimus, et ut Sigebodo Wormaticensis miles, et Wernerus Laureshamensis miles, nec non scabinei praenominati comitis, cum juramento marcam Lobedunburgensem, pro qua contenderunt, a marca quae respicit ad Epfenheim distinguerent, praecepimus. Isti sunt qui pro eadem marca juraverunt: Sibodo, Siguin, [Col. 0298B] Wazzo, Auduom, Reolfreging, item Siguin. Hartmann, Hetzel, Eskrih. Et istis terminis supradictas marcas distinxerunt. Hegisurum usque in Flichenbach, et sic usque in possessam Homathoni, et sic sursum possessam usque ad Enthelen Wichelstein, inde ad orientalem bornen, inde ad spumosum stagnum, et sic in Ulmenam; et inde usque ad intonen Egkam; inde a dunen Wichental, inde in orientalem Ulmenam, et sic usque ad Richeresvindam. Inde in Nevarum et sic Nevarum deorsum usque in Niwenheim, et in ea nihil speciale dixerunt, excepto Colegenberg et Forestem quae Eugizunforste nominatur. Quapropter hoc nostrae auctoritatis praeceptum eidem Ecclesiae fieri decrevimus, per quod jubemus ut praefato episcopo Burchardo, aut successoribus [Col. 0298C] suis, nullum impedimentum praedictis Ecclesiae facultatibus ab aliqua persona occurrat; et hoc adjicimus: si qui superbiendo istud pactum vel praeceptum violaverit, tres libras auri ad cameram nostram vel successoris nostri tribuat, et quod inceperit irritum habeatur. Et, ut haec auctoritas nostrae confirmationis firma stabilisque permaneat, annuli nostri impressione eam insigniri jussimus, manuque propria subtus annotavimus.

Guntherus cancellarius, ad vicem Erkanbaldi archicapellani recognovi.

Data XV Kalend. Septemb., anno incarnat. Dom. millesimo duodecimo, indictione decima, anno vero domini Heinrici secundi decimo.

[Col. 0298D] Actum Nerstein feliciter. Amen.

( Initium deest. ) Quapropter innotescimus omnibus Christifidelibus, et nostris, tam futuris quam praesentibus, quia Gerardus vir venerabilis in primis, noster capellanus, postea vero, Dei gratia annuente, et me dante, Cameracensis episcopus effectus, et fratres sui Godefridus, et Arnulfus, abbatiam quamdam in pago Lomacensi sitam pro salute animarum [Col. 0299A] suarum, et suorum parentum Florines ⁜ (166) construxerunt.

Quorum interventu ipsam abbatiam cum omnibus bonis ad eamdem pertinentibus, futuris et praesentibus, in nostro mundiburnio et tuitione perpetuo conservandam suscepimus.

Communi igitur fratrum assensu, hujus constructae ab eis abbatiae, Godefrido cessit advocatio.

Et ne aliqua inter ipsam et abbatiam suscitaretur altercatio, idem Godefridus jus advocationis, quod retinuit, in nostra praesentia sic exposuit. De singulis foris . . . . .

Si quis autem posterorum hujus advocationis ultra haec adversus ecclesiam quidquam molestum arroganter intulerit, Baldrico Leodicensium episcopo [Col. 0299B] nunc nobis assistenti, et successoribus ejus, ut nostra vigeat concessio, loco nostri ut judices et vindices arctius appareant, auctoritate potiore. . . . . Jubemus ergo publice, et in pleno colloquio, quatenus impensius labor non periret, sed securum et defensum maneret monasterium in honore beati Joannis Baptistae constructum; et inibi habitantes pro incolumitate nostra, et conjugis nostrae, et pro statu imperii nostri Dei clementiam jugiter exorarent, hoc nostrae auctoritatis praeceptum fieri decrevimus.

Haec sunt autem ingenuorum testium nomina:

Burchardus Wormaciae episcopus.

Heribertus Coloniensis archiepiscopus.

Deodoricus Metensis episcopus, frater Cunegundis imperatricis.

[Col. 0299C] Adelboldus Ultrajectensis episcopus.

Godefridus dux, etc.

Frater ejus Ethelo.

Otto dux Lotharingiae.

Albero dux Mosellanorum

Data decima septima Maii, anno Dominicae incarnationis millesimo duodecimo, indictione decima, concurrente secundo, epacta vicesima quarta, anno autem Henrici imperatoris undecimo.

Actum Leodiciifeliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Omnium Xpi nostrique fidelium noverit industria qualiter nos. ob remedium animae et per interventum nostrae dilectissimae conjugis Chunigundae imperatricis Augustae, quendam nostri juris locum Eringesingun [Col. 0300A] (Irnsing) dictum, in pago Kelesgowe et in comitatu Ottonis comitis situm, sanctae Babenbergensi ecclesiae in honorem beati Petri principis apostolorum et sancti Georgii martyris constructae et consecratae, cum omnibus appendiciis scilicet terris cultis et incultis, villis, vineis, agris, pratis, pascuis. aquis aquarumque decursibus, molendinis, areis, aedificiis, utriusque sexus mancipiis, exitibus et reditibus, et cum omnibus utilitatibus quae vel scribi vel nominari possunt, summo et liberali devotionis studio in proprium concedimus et donamus; ea videlicet condicione quatenus ejusdem supradictae sanctae Babenbergensis ecclesiae venerabilis episcopus Eberhardus suique successores deinceps liberam exinde habeant potestatem tenendi, possidendi, et quicquid [Col. 0300B] ad usum praedictae ecclesiae pertineat faciendi, omnium remoto contradictionis obstaculo. Si quis, quod absit! hujus nostrae donationis munificentiam destruere praesumat, inextinguibili tormento in die judicii luat; id ne fiat, sed ut hujus nostrae donationis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat, hoc praeceptum inde conscriptum propria manu corroborantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici invictissimi Romanorum imperatoris Augusti. (Monogramma. )

Guntherius cancellarius vice Erchanbaldi archicapellani recognovi.

Data Kal. Novembris, indict. III, anno Dominicae incarnationis 1012, anno vero domni Heinrici secundi [Col. 0300C] regnantis XII, imperii autem I.

Actum Merseburc feliciter. Amen.

Cum sigillo majestat.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Oportet imperiali magnitudine praelatis Deo famulantium preces obaudire, et quod petierint, amore sanctorum quorum veneratione loca dicata sunt, ubi greges Dei, divina militatione, et exequi [Col. 0300D] procurant, libenter obtemperare, quaeque munera erga eadem loca, ad percipiendam divinam retributionem, conferre. Quanto studiosius hoc quis procurare contendit, tanto, ejus misericordia fultus, et praesentia facilius transilire, et aeternam beatitudinem facilius capessere promerebitur. Igitur cunctorum fidelium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque, praesentium videlicet ac futurorum, cognoscat soltertia [Col. 0301A] quia vir venerabilis abbas Atinulfus, eruditus regularibus disciplinis, et rector coenobii Sancti Benedicti, qui est situm in castro Casino, ubi ipse sui corporis sepulturae locum veneratione dicavit, cum cuncta congregatione quam in eodem loco sub regula almifici confessoris omnipotenti Deo Benedicti veraciter deservire cognovimus, per quos ipse venerabilis abbas pecientes ( sic ) celsitudinem nostram, ut ob honorem Dei et reverentiam ejusdem sancti loci, animaeque nostrae augmentum, nec non stabilitatem nostri regni, secundum praedecessorum nostrorum imperatorum praecepta, augustorum scilicet Caroli, Lotharii, Ottonis, per hoc nostrae auctoritatis imo confirmationis praeceptum circa ipsum venerabilem locum ea quae subter scripta decernunt [Col. 0301B] confirmare et corroborare dignaremur; omnes res et possessiones et mancipias et aldianas, cartulatos, vel offertos servos et ancillas, cum terris et vineis, silvis, montibus, planis, planitiebus, aquis aquarumque decursibus, atque piscariis posita infra fines Pandulphi principatus Capuano et Pandulphi Beneventano principi, cum universis pertinenciis quae esse videntur infra hos fines quae inferius declaramus, et quod antiquis temporibus possessus est. Incipiente a prima fine ab ipso Carnello et quomodo salit per ipsa contra usque in rivo sicco . . . . . ( seguono i nomi di terre, chiese ed altre suggette alla badia ) . . . . . in integrum, quibuscunque nostri regni finibus positi sunt, et quae ad eumdem venerabile monasterium beati Benedicti Christi [Col. 0301C] confessoris pervenerunt et possessae fuerunt, vel quolibet modo tenuerunt, per hanc nostrae confirmationis auctoritatem nostris futurisque temporibus abbates ipsius monasterii ipsius sancti Benedicti firmiter inviolabiliter teneat et possideat, ut facultas vel utilitas ipsius venerabilis monasterii exigerit; ita ut nullus judex, publice quislibet ex judiciali potestate in cellas et villas, aut agros, seu loca, sive reliquas possessiones supra scripti coenobii Sancti Benedicti quas moderno ipse in quibuscunque pagis et territoriis infra nostri regni ditione juste et legaliter possidet, vel quicquid et deinceps divina pietas ipsi sancto loco voluerit augere, ad causas audiendas vel fredi aut tributa exigendi, vel mansiones aut paratas [Col. 0301D] faciendas, vel servos, seu cartulatos vel offertos, et qui super terram ipsius monasterii resident nullatenus distringendos, nec ullas redhibitiones aut illicitas occasiones requirendas, nostris futurisque temporibus ingredi audeat, nec ea quae superius memorata sunt penitus exigere praesumat, sed liceat praesentem Altinulfus venerabilis abbas ejusque successores, una cum congregatione, ibidem Deo famulantem sub nostrae munitatis defensionis quietos ordine vivere et residere, et Deum pro nostra anima supplicare: et quidquid fiscus ex jure jam praefati monasterii pars publica sperare poterat, pro animae nostrae mercede luminaribus ipsi sanctissimo monasterio nostra maneat auctoritate [Col. 0302A] concessum. Nec non etiam a nobis adiit, atque confirmari placuit, ut ex omnibus rebus vel mancipiis ex ipso sancto monasterio pertinentibus cartulatis vel offertis, liberis atque servis ubi pars ipsius monasterii sancti citius valeat suam justitiam consequi: ita post facta inquisitione rem quem clamaverint per praedictos veraces homines jam praedicto pertinere sancto monasterio in palatio quorumcunque taliter respondere, aut de sacramento compelluntur. Si vero de servis aut ancillis, vel de quibuslibet rebus orta contentio fuerit, liceat monachis eidem sancti monasterii ipsos retinere quousque in nostram seu eorumdem successorum nostrorum praesentiam veniant, et ibidem coram nobis positis deliberentur. Quicunque [contra] hanc nostram imperialem [Col. 0302B] institutionem ire tentaverit, aut ea quae supra memorata incomprehensa sunt minime observare, quin fortasse violare aut dirumpere tentaverit, sciat se poena persolviturum auri optimi libras mille, medietatem camerae nostrae, et medietatem domno Atenulfo venerabili abbati, vel suisque successoribus, vel ecclesiae sancti Benedicti. Praecipimus etiam, ubicunque repertus fuerit ex rebus ipsius sancti monasterii, vel cellis illicitas atque damnosas seu inutiles quas scriptiones vel contumationes, evacuentur, vel ad ejus potestatem sancti Benedicti restituantur. Ut autem haec nostra imperialis praeceptio per futurum temporum firmiorem obtineat vigorem, manus nostras subter firmavimus, et annulo nostro sigillari jussimus ( fortasse insigniri).

[Col. 0302C] Signum domni Heinrici serenissimi et invictissimi imperatoris Augusti.

Heinricus cancellarius vice Everardi episcopi et archicapellani recognovi.

Datum anno Dominicae incarnationis millesimo XIII, indictione XII, anno vero domni Heinrici imperatoris Augusti regnantis duodecimo, imperii ejus primo.

Actum Romae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, rex.

Congruit excellentiae nostrae venerabilia sanctorum loca intuitu pietatis respicere, atque ne inibi Deo servientes aliquam injuriam patiantur, solicita consideratione providere. Quocirca omnium sanctae Dei Ecclesiae, nostrorumque fidelium, praesentium scilicet ac futurorum, volumus pateat industriae qualiter Theoderulfus archidiaconus [pro] se, et pro caeteris omnibus eidem Ecclesiae servientibus praesentiam nostram tristissimi adierunt, et nunciantes nobis adversa quae de territoriis rebus canonicae suae a Reginfredo episcopo aliisque malis hominibus [Col. 0303A] passi fuerant, misericordiam nostram supplices oraverunt ut, propter remedium et salutem animae nostrae, universa praedia et res canonicae facultatis beatorum martyrum Alexandri atque Vincentii, duo scilicet mercata ab Adelberto reverendissimo pastore collata, et quaecunque alia sunt ab ipso donata: nec non et omnia, quae ab Azone venerando pontifice, seu caeteris viris Deum timentibus sunt concessa, secundum voluntatem donatorum, per auctoritatem nostrae defensionis et praecepti nostri paginam eis liceat obtinere. Quorum petitionibus, ut justum est, misericorditer annuentes, per hanc nostri praecepti paginam confirmamus et corroboramus eis, salvo honore episcopi, omnes res et facultates praedictae canonicae, sicut superius comprehensae sunt; eo videlicet ordine [Col. 0303B] ut amodo in antea, ad usum et utilitatem sanctae Ecclesiae servientium, tam ipsi quam et successores eorum habeant, teneant firmiterque possideant, omnium hominum contradictione et repetitione remota. Praecipientes itaque sancimus ut nullus dux, archiepiscopus, episcopus, marchio, comes, vicecomes, gastaldio, nec ullus reipublicae exactor, seu aliqua regni nostri magna parvaque persona praedictos canonicos, vel successores eorum, qui pro tempore ad praefata venerabilium sanctorum loca Deo servituri sunt, de suprascriptis rebus disvestire, molestare, vel inquietare praesumat. Si quis vero, quod futurum non credimus, hujus nostrae praeceptionis violator extiterit, sciat se compositurum libras centum auri optimi, medietatem scilicet camerae [Col. 0303C] nostrae, et memoratis canonicis vel eorum successoribus alteram. Quod ut verius credatur, diligentiusque ab omnibus observetur, hoc praeceptum inde conscriptum, manu propria confirmantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum D. Henrici regis invictissimi.

Henricus vice Everardi episcopi et archicapellani recognovit.

Actum anno incarnationis Dominicae 1013, indictione undecima, anno vero domini Henrici regis secundi, regnantis XI.

Actum Magedeburch feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, rex.

Quoniam divinae dispositionis providentia nos ad summum reipublicae culmen regendum provexit et universitati multorum, quamvis merito inferiores, tamen eminentiore quadam nominis praerogativa praeesse disposuit, ejus, cujus misericordia sumus sublimati, in omnibus oportet obedire praeceptis, ut, utilitati subditorum providentes, quanto plus prae caeteris sub specie honoris ascendisse cernimur, tanto magis interius humiliati, his qui sub umbra regiminis deserviunt, debitum retributionis exhibendo, [Col. 0304A] familiari compassione condescendamus. Nam si, qualitates servientium nobis piae discrecionis intuitu examinantes, unicuique pro qualitate meritorum recompensare studuerimus, debitum persolvendo Dominicum praeceptum implemus, et excellentiam regiae dignitatis.

* Studere vidimus, quandam cortem nostrae proprietatis Berneshuson dictam, in pago Lisga, in comitatu Udonis sitam, quam ab Unewano Bremonense archiepiscopo donante per advocatum suum Udonem absque omni contradictione legitima traditione accepimus, sanctae Paderbrunnensi ecclesiae in honore sanctae Dei genitricis Mariae sanctorumque Kiliani martiris et Liborii confessoris consecratae, pro remedio animarum divae memoriae Ottonis imperatoris [Col. 0304B] tercii senioris scilicet nostri, omniumque parentum nostrorum, simul ac dilectissimae conjugis nostrae, et stabilitate regni, proprietario jure concedimus cum omnibus appertinentiis, rebus, territoriis, villis, mancipiis utriusque sexus, silvis, venationibus, aquis aquarumve decursibus, molendinis, piscationibus, viis et inviis, exitibus et reditibus, pratis et pascuis, et cum omnibus acquisitis vel inquirendis; ea ratione ut prenominatus episcopus ejusque successores liberam potestatem in ejusdem ecclesiae utilitatem vertendi habeant. Si quis autem in posterum, quod absit! prefatam ecclesiam inquietare contendat de eisdem prediis, perpetuo anathemate condemnetur. Insuper c libras auri optimi componat, dimidietatem regiae camerae, et reliquam [Col. 0304C] partem eidem ecclesiae quam inquietare presumpsit. Et, ut haec nostrae tradicionis auctoritas stabilis permaneat, hanc regalis precepti paginam conscribi ac, manu propria confirmantes, sigillo nostro jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici secundi regis (L. M.) invictissimi.

Guntherius cancellarius vice Ercambaldi archicappellani . . .

[Col. 0304D] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Quoniam divinae dipositionis providentia nos ad regendum tocius reipublicae monarchiam apostolica benedictione provexit, ante omnia autem hoc laborare debemus ut, qui coronam terreni imperii concessit, post emensum hujus vitae spacium ea etiam coronari permittat quae non auferatur in aeternum. Quod potissimum fieri decernimus, si loca ecclesiasticis obsequiis deputata nostra auctoritate corroborentur, ut omni exteriori inquietudine remota in tranquilitate permaneant, quatinus eorum precibus adjuvemur qui ibi die noctuque orationibus in Dei servicio vacare debentur, et quod per nos, utputo [Col. 0305A] consciencia trepidi, querere non praesumimus, sanctae Dei Ecclesiae servientium pia intercessione impetremus. Quapropter universitati fidelium nostrorum patere volumus qualiter Megenuvercus, Paterbrunnensis Ecclesiae venerabilis episcopus, pro ecclesiastica utilitate arduum laborem aggressus, nobiscum limina beatorum apostolorum Petri et Pauli pia intentione quaesivit, devote supplicaturus ut Ecclesia cui ipse pastorali cura praesidet, in primis apostolica, deinde nostra imperiali auctoritate corroboretur, pro eo maxime quia, quando ecclesia fuit concremata, omnia ejusdem ecclesiae praecepta atque privilegia incendio perierunt. Cujus peticioni, quia rationabilis videtur, gratuito adsentientes, quidquid eadem ecclesia per justiciam obtinere debet [Col. 0305B] antecessorum nostrorum vel nostra oblatione, caeterisque fidelibus ibi collatum in rebus, territoriis, vel in comitatibus ac districtu, vel quibuscumque utensilibus, ac quicquid ipse episcopus praedictus Megenuvercus de sua haereditate ibi contulit, vel aliunde per commutationem aut precariam legaliter adquisivit, denuo stabili dono concedimus et imperiali auctoritate confirmamus. Si quis autem nostrae confirmationis edictum ulterius aliqua presumptione infringere temptaverit, centum librarum auri ad nostrum pondus compositione multetur, ac dimidium camerae nostrae persolvat, reliquum vero eidem ecclesiae, quam temerarie inquietare praesumpsit. Et, ut haec confirmatio per successiones temporum stabilis et inconvulsa permaneat, hanc imperialis [Col. 0305C] praecepti paginam inde conscribi ac manu propria confirmantes sigillo nostro jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici serenissimi et invictissimi imperatoris (L. M.).

Gunterius cancellarius vice Ercanbaldi archicapellani recognovi.

Data indictione XI, anno Dominicae incarnationis 1014, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XII, imperii vero I.

Actum Papiae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, rex.

Dum uniuscujusque regimen oportet rectitudinis moderari habenis, regalis culmen honoris tanto liberalius atque prolixius operam suae desudationis justitiae impendere debet, et maxime in statu catholicae Ecclesiae, quanto se videt a Domino divinitus sublimari. Proinde omnium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque praesentium ac futurorum fidelium comperiat solertia domnum Petrum, religiosum episcopum, et abbatem monasterii sancti Michaelis, [Col. 0306A] in loco Porcariana dicto constructi, nostrae pietatis clementiam et misericorditer adiisse, quatenus, ob aeternae remunerationis praemium, nostraeque animae remedium, jam dictum monasterium in cacumine montis situm nostra praeceptali auctoritate et stabilitate corroboraremus et confirmaremus. Cujusque sacris precibus, spe futuri emolumenti prospicientes atque faventes, propositum coenobium cum Alpibus et omnibus silvis, campis, aedificiis, caeterisque appendiciis per tria milliaria in circuitu ipsius ex omni parte positis, seu cum castello et corte de Clavasce, quam Ugo marchio ad eumdem sanctum et venerabilem locum pro suae animae remedio dedit et tradidit cum omnibus suis pertinentiis charta propriae donationis, atque Castaneto, Cacia, [Col. 0306B] Breteneso; Villarez quae dicitur Castello, Curtes, Maliasco, Sablonem, caeterisque rebus quas Arduinus marchio filius Otonis dedit ad monasterium jam praefatum, cum cellulis, et ecclesiis, et universis aliis rebus mobilibus et immobilibus, quae nunc habere videntur, et in sequenti ibidem Deus augere voluerit, praefato abbati et sanctae congregationi in eodem loco Deo famulanti, suisque successoribus nostra praeceptali corroboratione confirmamus atque (prout juste et legaliter possumus) stabilimus et corroboramus; eo videlicet ordine quo ipse abbas et congregatio sibi commissa, suorumque successores monasterium cum omni integritate intrinsecus et extrinsecus habeant, teneant firmiterque [Col. 0306C] possideant; nostra nostrorumque successorum, et omnium hominum semota inquietudine, et contradictione, seu diminoratione.

Concedimus insuper et largimur ipsius sancti loci congregationi habendi licentiam eligendi abbatem moribus probatum, praeceptis Christi et regula sancti Benedicti adornatum. Praecipientes igitur jubemus, et hac nostra praeceptali auctoritate sancimus ut nullus dux, archiepiscopus, episcopus, marchio, comes, vicecomes, sculdascius, gastaldio, nullaque nostri regni magna parvaque persona praedictum monasterium, aut abbates, seu congregationem inquietare, molestare, disvestire, aut fodrum tollere, seu legem facere, aut placitum tenere, nisi abbas ejusdem loci aut suis missis praesumat. [Col. 0306D] Si quis autem hujus nostrae corroborationis paginae violator exstiterit, sciat se compositurum auri optimi libras mille, medietatem camerae nostrae, et medietatem abbati suisque successoribus. Quod ut verius credatur, et nunc, et in posteris ab omnibus . . . . . . . et manu propria roborantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, [Col. 0307A] divina largiente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Justum et rationabile nobis videtur in venerabilia sanctorum Dei loca quae ab a bonis hominibus intuitu pietatis et spe alternae remunerationis conferuntur atque nostro juri et dominio traduntur, nostra auctoritate fieri jussimus. Quocirca omnium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium, praesentium scilicet et futurorum, volumus universitati pateat qualiter nos recepisse monasterium Sancti Salvatoris, quod est situm in Fontana Tanoni, quod Bonifacius marchio pro remedio animae suae sibi praedia, quod vocatur Cafadia Bonifacinga, proprietario jure eidem concessit, et villam quae vocatur Stazano cum omnibus suis pertinentiis, et in badio [Col. 0307B] omnia quae habuit, et sibi similiter condonavit, sub nostri mundi furdii tuitione recepimus haec et alia quae in antea Deo auxiliante acquirere potuerit, volumus ut sub nostra defensione quiete ac pacifice perpetuo permaneat sine molestatione alicujus. Quod vero praecipimus, et ab hac hora in antea nullus dux, marchio, episcopus, comes, vicecomes, gastaldio, sculdascio, decano seu aliqua nostri imperii magna parvaque persona audeat Joannem monachum abbatem qui ibi Deo servit, atque alios monachos, qui modo sunt aut pro tempore inibi Deo famulentur, disvestire, molestare aut inquietare praesumat sine legati judicio. Si quis igitur hujus nostri mundi burdii violator exstiterit, sciat se compositurum auri optimi libras centum, medietatem camerae nostrae, [Col. 0307C] et medietatem praefatum Joannem abbatem, atque fratribus, atque suis successoribus. Quod ut verius credatur diligentiusque ab omnibus observetur, sigillo nostro jussimus insigniri.

Heinricus cancellarius vice Everadi episcopi et archicancellarii recognovit.

Locus sigilli.

Datum anno Dominicae incarnationis 1014, indict. XII, anno domini Heinrici imperatoris Augusti regni XII, ⁜ (167) imperii ejus I.

Actum in Papiano feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, rex.

Omnium sanctorum Dei nostrorumque fidelium, praesentium scilicet ac futurorum, noverit sagacitatis industria qualiter nos, pro Dei amore, animaeque nostrae remedio, cunctos Arimannos in civitate Mantuae, sive in castro qui dicitur Portus, sive in vicoras quae nominantur Sancto Georgio, Cepada, Formigosa, seu et in comitatu Mantuano habitantes, [Col. 0308A] cum omni eorum haereditate, paterno vel materno jure, proprietate, communaliis, sive omnibus rebus quae ab eorum parentibus possessa fuerunt, et eorum acquisita sive acquirenda, nominative silva Armanore, Carpeneta, Succa, Septingenti, sive per caetera loca in comitatu Mantuanense rejacentibus, piscationibus, fluminibus et paludibus, sine aliquo scriptionis titulo, quod juste et legaliter eis pertinente, cum familiis utriusque sexus, servis et ancillis, libellariis, precariis, et cum omnibus rebus eorum mobilibus et immobilibus, per hujus nostri praecepti paginam, prout juste et legaliter possumus, concessimus et corroboramus, scilicet utrasque ripas fluminis Tartari, deinde sursum usque ad flumen Olei; de alia parte Fossa alta; de tertia parte ecclesia [Col. 0308B] Sancti Faustini in caput Variana, et inde seorsum usque in Agricia majore; ea videlicet ratione concedimus eis omnem teloneum et ripaticum, quod pro negotio exercent in Garda, et in Lasese, et in summo Lacu, vel in Brixiana, et in Ferraria, vel in Comaclu, et in Ravenna, ipsi, suisque filiis, ac hominibus qui illorum causam laborantes negotiantur, licentiam habeant potestative negotiandi per jam dictum Lacum absque omnium hominum contradictione, vel publica functione, vel alicujus telonei vel ripatici reddita. Praecipientes itaque jubemus ut nullus dux, episcopus, marchio, comes, vicemomes, gastaldio, sculdascio, decanus, vel aliqua nostri regni magna parvaque persona de hinc praefatos Arimannos de suis personis, sive etiam de omnibus [Col. 0308C] praedictis rebus iuquietare, disvestire, molestare, nullusque in eorum mansionibus eis invitis hospitium facere, vel ad aliquam publicam functionem, nisi ad eam quam sui antecessores secundum legem fecerunt, cogere, sine legali judicio facere praesumat. Si quis autem, quod futurum non credimus, contra hoc nostrum praeceptum insurgerit, aut illud infringere tentaverit, sciat se compositurum auri optimi libras mille, medietatem camerae nostrae, et medietatem praedictis Arimannis, in jam dicta Mantua civitate, sive in castro Portu, vel in comitatu Mantuano residentibus habitantibus. Quod ut verius credatur, et diligentius ab omnibus observetur, nostri sigilli impressione subter insigniri jussimus.

[Col. 0308D] Signum domini Henrici regis invictissimi.

Henricus cancellarius vice Everardi episcopi et archicapellani recognovi.

Datum anno Dominicae incarnationis 1014, indictione XII, anno vero domni Henrici regis secundi regnantis XII.

Actum Ravennae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Si petitiones sacerdotum pias prona devotione ad effectum duxerimus, id procul dubio ad statum praesentis vitae et aeternae beatitudinis praemia capessenda nobis profuturum credimus. Quapropter omnium fidelium nostrorum praesentium et futurorum noverit industria qualiter vir venerabilis Unaco, Hammaburgensis Ecclesiae archipraesul, quem [Col. 0309B] nos eidem praefecimus, nostris obtutibus praesentari fecit praecepta beatae memoriae senioris et antecessoris Ottonis tertii, imperatoris Augusti, in quibus continebatur quomodo ipse, pro Dei amore, monasteriis in ejus episcopio consistentibus imperiali auctoritate libertatem et tuitionem concessisset, rogavitque celsitudinem nostram ut nos denuo nostra praeceptione eadem monasteria et omnia illuc pertinentia confirmaremus. Nos vero, ejus justae et rationabili petitioni assensum praebentes, dilectae contectalis nostrae, Chunigundae videlicet imperatricis Augustae, interventione, ad honorem sanctae Dei genitricis Mariae, cui locus ille Hammaburg est consecratus, eidem loco Hammaburgensi concedimus, caeterisque monasteriis ad hanc dioecesim pertinentibus, [Col. 0309C] id est Bremun, Buckiun, Ramaslaun, Birchsinun, Haeslinga, Ripesholt, quidquid senior et antecessor meus suique antecessores, reges videlicet et imperatores, eisdem monasteriis donando aut roborando concesserant; ea videlicet conditione ut semper sub tuitione nostra sint perpetualiter, cum omnibus pertinentiis suis, quaesitis vel inquirendis. Concedimus insuper praefato archiepiscopo ejusque successoribus licentiam construendi mercatum in loco Bremun nuncupato, in quo nunc archiepiscopatus consistit, cum banno et teloneo atque moneta publici ponderis et puri argenti, totumque quod inde ad fiscum nostrum pertinere dignoscitur, praelibatae Bremensi conferimus sedi. Quin etiam negotiatores, ejusdem incolas loci, nostrae tuitionis patrocinio [Col. 0309D] condonamus, praecipientes hoc imperialis auctoritatis praecepto, quo in omnibus tali tutela et jure potiantur, quali majorum videlicet civitatum institores per nostrum regnum potiri noscuntur, nemoque inibi aliquam sibi vindicet potestatem, nisi praefatae sedis archiepiscopus, et advocatus quem ipse elegerit. Ad haec imperiali edicto jubemus ut nullus dux, neque marchio vel comes, aut alia quaelibet judiciaria potestas in supradictorum monasteriorum hominibus, Hammaburg, Bremun, Buckiun, Ramaslaun, Birchsinun, Haeslinga, Ripesholt, vel in caeteris pertinentiis eorumdem aliquam potestatem sibi usurpet, seu in litis, colonis atque jamundlingis, vel eos aliquis capitis banno ob capitis furtum vel alio [Col. 0310A] aliquo banno constringat, aut aliquam justitiam cogat facere, nisi advocati archiepiscopi praenominatiquos ipse velit, et constituat advocatos. Ipsi vero advocati homines praefatos banno nostro constringant ad omnem justitiam faciendam. Et ut haec nostra donatio a Dei nostrique fidelibus verior esse credatur ac per successura tempora inconvulsa diligentius observetur, hanc chartam conscribi manuque nostra corroboratam sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici secundi (M.) gloriosissimi imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius vice Gumbaldi archicapellani recognovi. (S.)

Data XII Kalendas Decembris, indictione XII, anno [Col. 0310B] Dominicae incarnationis 1014, anno autem domni Heinrici secundi regnantis XIII, imperii vero I.

Altstedi actum feliciter.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, imperator Augustus.

Si, Ecclesiis devote famulantes, eis quae petierint contulerimus aeternae recompensationis praemium procul dubio accipere non ambigimus. Quapropter omnium sanctae Dei Ecclesiae fidelium nostrorumque, praesentium scilicet ac futurorum, agnoscat multitudo, Arnaldum sanctae Tarvisiensis venerabilem episcopum, interventu et petitione Egilberti Frisingensis [Col. 0310C] Ecclesiae antistitis, nostram imperialem implorasse celsitudinem quatenus, pro Dei amore nostraeque animae remedio, sibi suaeque Ecclesiae confirmare dignaremur per hoc nostrum praeceptum cuncta praecepta a nostris praedecessoribus constituta atque confirmata. Cujus dignis postulationibus assensum praebentes, et nostrorum antecessorum praecepta observantes, confirmamus et corroboramus sibi suaeque ecclesiae omnia praedecessorum nostrorumque regum vel imperatorum praecepta et ea quae in illis continentur, scilicet duas partes telonei et mercati de Tarvisiensi portu cum districtu et legali querela ceu et duas portiones publicae monetae nec non et teloneum praedictae civitatis interius et exterius sicut hactenus nostrae pervenit ditioni, tam de Christianis [Col. 0310D] quamque et Judaeis qui ibidem negotia exercere studuerint, in integrum praefatae Tarvisiensi ecclesiae confirmamus; etiam Sanctam Mariam cum castello Asylo et omnibus suis pertinentibus, ac monasterium Crespulinum seu abbatiam sancti Hilarii cum ecclesiastico districtu, nec non et decimas de bladino et ceresaria, et omnia alia quae per instrumenta chartarum a Deum timentibus praefatae sanctae ecclesiae donata et concessa esse noscuntur, etiam si imminente incendii periculo vel aliquo infortunio jam dicta ecclesia chartas vel aliquas scriptiones per negligentiam perdidit, confirmamus atque corroboramus illi per hoc nostrae auctoritatis praeceptum, ut ipsas res pontifex ipsius Ecclesiae teneat, ordinet [Col. 0311A] atque disponat cum omnibus suis rebus mobilibus et immobilibus remota omnium hominum contradictione vel molestatione. Si quis igitur nostrae confirmationis praeceptum nefario ausu infringere tentaverit, sciat se compositurum auri optimi libras centum, medietatem camerae nostrae, et medietatem praelibatae ecclesiae suisque rectoribus. Quod ut verius credatur diligentiusque observetur, manu propria roboratum sigillo nostro jussimus insigniri.

Signum domini Heinrici invictissimi imperatoris Augusti.

Gumherius cancellarius vice Harconbaldi archicapp. notavi.

. . . . . . Dominicae incarnationis 1014, ind. XI, anno domini Heinrici serenissimi imperatoris regni [Col. 0311B] XII, imperii vero I.

Actum in villa Dulceri . . . . .

Locus sigilli.

In nomime sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina ordinante clementia, Romanorum imperator Augustus.

Dum fidelium petitionibus nostrae imperialis celsitudinis assensum praebuerimus, eos nostro servitio promptiores ac devotiores esse minime dubitamus. Quapropter cunctorum Ecclesiae catholicae fidelium, nostrorumque tam praesentium quam futurorum solertia [Col. 0311C] recognoscat Petrum, venerab. virum, sanctae Novariensis Ecclesiae episcopum, nostrorumque fidelem, qui nostrae fidelitatis causa multa sustinuit, famem videlicet, sitim, aestus et frigus, et insuper glaciosas rupes collesque satis asperos, nudis pedibus, persequentibus inimicis, fugiendo superavit, qui etiam nunc praesentialiter multa damna, Arduino devastante, recepit (nam ecclesiae illius sunt depraedatae, castra disrupta, domus eversae, vineae incisae, arbores decorticatae, insuper plebes ipsius et curtes ab Arduino pro beneficio suisque inimicis datae sunt), nostram imperialem adisse excellentiam, quatenus pro sui laboris compensatione, et suorum damnorum restauratione, quemdam comitatulum, qui in valle Ausula infra ipsius episcopatus parochiam [Col. 0311D] adjacere dignoscitur, praedictae ecclesiae Novariensi, cum omnibus functionibus quae de ipso comitatulo publicae parti pertinent, concederemus. Nec non etiam deprecatus est nos ut quamdam plebem sui episcopatus, quam olim malo ordine et injusta ratione sua perdidit ecclesia, quae sita est in villa quae nominatur Trecate, non adeo procul a civitate, curtem quoque quae Gravalona dicitur, quondam ipsius episcopi continentem, sed quae nunc injuste pervasa esse dignoscitur, suae Ecclesiae restitueremus. Itaque dignum est ut sui laboris praenominatus praesul retributionem a nobis suscipiat. Et quoniam justum est ut supra nominata plebs atque chors jam dicta suo restituatur episcopatui, et ut [Col. 0312A] alii nostri fideles, hoc cognoscentes, nostrae fidelitati amplius stabiliantur; ejus precibus annuentes, jam dictum comitatulum a nostro jure in ejus ecclesiae potestatem omnino transfundimus et perdonamus, et praefatam plebem atque chortem per hoc nostrae auctoritatis praeceptum jam supradictae Novariensi ecclesiae reddimus et concedimus cum omni districtu, et teloneis ac piscationibus quae in flumine Toxo sunt, in illis scilicet locis ubi ipsa Ecclesia ex utraque fluminis tenet parte, et cum venationibus, seu omnibus rebus quae ad publicam partem ex eodem comitatulo exigi possunt, cum capellis, domo, curtili, massaritiis, casis, sediminibus, campis, pratis, vineis, pascuis, silvis, stalariis, saletis, paludibus, aquis, aquarum decursibus, molendinis, [Col. 0312B] piscationibus, cultis et incultis, divisis et indivisis, terminis concessionis, piscariis, campariciis aliisque universis redhibitionibus, cum servis et ancillis, aldianibus et aldianis utriusque sexus, cum omnibus, quae dici aut vocari possunt, ad jam dictam plebem vel chortem pertinentibus vel respicientibus; nec non et portum de Bestamo eidem plebi pertinentem, quem gloriosissimus avunculus noster Otho Major supradictae sedi per praeceptum concessit: ita ut nullus marchio, comes, vicecomes, sculdatius ejus, seu quaelibet magna parvaque persona, homines jam dicti comitatus seu plebis vel chortis audeat distringere, aut infra ipsum comitatum aliquid praesumat exigere, vel paratas facere, nec ullas redhibitiones acquirere; sed liceat memorato [Col. 0312C] praesuli suisque successoribus, jam saepedictum comitatum cum supradicta plebe vel chorte tenere, et omnes homines ipsius comitatus sive ipsius plebis vel chortis per se vel suum legatum distringere, sicut per nos, vel nostrum missum distringendi essent, et omnia quae de ipso comitatu ad publicam partem pertinent vel inde exigi possunt, et praetaxatam plebem de Trecate, atque chortem de Gravalona cum omnibus suis appendiciis vel pertinentiis habeat, teneat firmiterque possideat tam ipse quam successores illius, qui, Deo favente, dispositionem ipsius sedis et cathedram suscepturi sunt, omni nostra nostrorumque successorum regum et imperatorum, omni hominum contradictione vel [Col. 0312D] diminutione remota. Si quis igitur hoc nostrae concessionis et confirmationis praeceptum nefarie ausu temerario violare praesumpserit, centum libras auri optimi componere cogatur, medietatem palatio nostro, et medietatem Novariensi ecclesiae ejusque rectori qui pro tempore inibi habetur. Et ut hoc verius credatur diligentiusque ab omnibus observetur, manu propria subter confirmantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum D. Henrici serenissimi et invictissimi imperatoris Augusti.

Dat. anno incarnationis Dominicae 1014, indict XII, anno vero regni D. Henrici imperatoris Aug. XIII. imperii primo.

Actum Trucuianae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator semper Augustus.

Ad hoc nos divinae pietatis provisio ad imperiale decus provexit, et tantae potestatis culmine decoravit, ut erga divinum cultum sollicite, et circa Ecclesiae Christi munimen et custodiam atque auctoritatem simus semper pervigiles intenti. Idcirco omnium fidelium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque praesentium scilicet et futurorum noverit industria qualiter [Col. 0313B] Ardemanus, Savonensis episcopus, imperialibus nostris obtutibus praeceptum scilicet ac mundiburdium antecessorum nostrorum Othonum nobilissimorum imperatorum obtulit, quomodo ipsi praefatae Ecclesiae Savonae res, ac praedia immunitates contulerunt. Unde nos eorum confirmationes praeceptum scilicet ac mundiburdium considerantes, pro Dei amore nostraeque animae remedio, confirmamus, et firmiter in perpetuum corroboramus per hoc nostrum imperiale praeceptum, domum cum turri et curte et mansionibus, porta ripa ipsius castelli Savonensis, insuper lacum rotundum Cardeto, Manduculo de Callo, Cairo, Casale grasso, Eremana, Aqua Marcia, et terra de Ponte quanta ad sanctum Eugenium pertinent, Monte Curro valla in Aste, [Col. 0313C] tunicella una, plebem sancti Donati, plebem Melosinae, plebem sanctae Mariae in Gugada, et plebem Manarate, Sale, Monte Bar, Cario, Corgenio, Leone, Scrunito, Lavaniola quae dicitur Gausa sicca, Saliceto, Camariana, sanctae Julae, Viniale, Cinglo, Cruce ferie, Boile, Cairo, Deco, Salsole, Plana, et Bruvio, atque easdem curtes, plebes, proprietates cum decimationibus, et capellis, vineis, famulis utriusque sexus, terris, pratis, campis, pascuis, silvis, et cum omnibus curtis propriis vel decimationibus, redditibus, Aldemanio, Savonensi episcopo, et ejus successoribus omnino confirmamus. Praecipientes itaque jubemus ut nullus dux, marchio, comes, seu aliqua imperii nostri magna parvaque persona praedictam sedem Savonensem de praefatis [Col. 0313D] rebus disvestire aut molestare praesumat. Si quis hoc fecerit, centum libras auri componat, medietatem camerae nostrae, et medietatem praedicto Aldemano episcopo et successoribus. Quod ut verius credatur, hanc paginam manu propria corroborantes sigillari praecepimus.

Signum domini Henrici serenissimi et invictissimi imperat. Augusti.

Henricus canc. vice Everardi episcopi et archicapellani recognovit.

Datum anno incarnationis Dominicae millesimo decimo quarto, indict. XII, anno vero domini Henrici imperatoris Augusti regnantis V.

Actum Papiae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Omnibus nostris fidelibus tam praesentibus quam futuris notum esse volumus qualiter, interventu Ardemani, episcopi Savonensis, nostri dilecti fidelis, concedimus et confirmamus ex nostra praeceptali auctoritate, corroboramus omnibus hominibus majoribus habitantibus in marchium Savonensi in castello omnes res et proprietates a Jugo Maris quam extra, [Col. 0314B] et villas libellarias, piscationes, venationes quae habere soliti sunt. Insuper etiam jubemus ut in his praescriptis confinibus castella non aedificentur, neque aliqua superimposita a marchionibus, vel a suis comitibus, vel vicecomitibus praedictis hominibus fiat, scilicet de fodro, de apprehensione hominum vel saltu domorum; qua propter commendamus et firmiter in perpetuum stabilimus ut nullus dux, marchio, episcopus, comes, vicecomes, gastaldio, venator, seu quaelibet nostri imperii magna parvaque persona praedictos homines habitantes in castello Savonae de praescriptis rebus inquietare vel molestare praesumat. Si quis igitur hoc nostrum imperiale praeceptum violare seu frangere tentaverit, sciat se compositurum mille libras auri optimi, medietatem [Col. 0314C] camerae nostrae, medietatem nobilioribus hominibus praescriptis habitantibus in castello Savonensi. Quod ut verius credatur et diligentius ab omnibus observetur, manu propria corroboravimus, nostro sigillo imperiali jussimus insigniri.

Signum domini Henrici serenissimi et invictissimi imp. Augusti.

Henricus cancell. vice Everardi episcopi et nostri capellani recognovit.

Datum anno Dominicae incarnationis 1014, ind. XII, anno V domini Henrici imp. Aug. regnantis XII, imperii ejus primo.

Actum in palatio Papiae feliciter.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, Romanorum imp. Augustus.

Si ad petitionem servorum Dei ecclesiasticas necessitates nostro relevamus juvamine atque imperiali tuemur munimine, id nobis et ad mortalem vitam temporaliter transigendam et ad aeternam feliciter obtinendam pro futuro fideliter credimus. Igitur notum sit omnibus fidelibus nostris, praesentibus scilicet et futuris, qualiter vir venerabilis Constantius abbas monasterii sanctorum Petri, Laurentii et Columbani, quod vocatur Bromiades, adiit [Col. 0315A] serenitatem culminis nostri, deprecans ut res ejusdem monasterii cum hominibus sibi subjectis sub immunitate nostrae defensionis consistere, et ab omni publica functione, et judiciaria exactione immune liberumque reddidissemus, cujus petitione, ob amorem dicti, et reverentiam B. Petri apostoli, Laurentii et Columbani, libenter assensum praebuimus, ac per hanc nostrae auctoritatis paginam secundum praecepta praedecessorum nostrorum regum videlicet et imperatorum, id est Caroli, Ludovici, Lotharii, Ugonis et trium Othonorum, decernimus ut omnes res praefati monasterii, cum cellulis, et hominibus sibi subjectis, sub nostrae defentionis munimine modis omnibus consistant. Denique confirmamus et corroboramus jam dicto monasterio omnes [Col. 0315B] res, chortes, villas, ecclesias, cellas, massaritias, et familias utriusque sexus, nec non primitias et decimationes cunctorum hominum terram ipsius abbatiae laborantium, sicut per privilegia Romanorum pontificum, seu per praecepta regum et imperatorum ibidem concessa et confirmata sunt, una cum terra quam habet in comitatu Mutinensi in loco et fundo qui vocatur Plagassano, cum capella S. Columbani inibi constructa, seu et emolumenta habet, atque in salsina. Et in comitatu Parmensi loco qui vocatur Caselle, et in Beneseto, et in Farigari, et Galemano, atque in Solignano. In comitatu quoque Voloterensi, chorticellam unam quae vocatur Frigesimum, cum omnibus suis pertinentiis sive in aliis quibuscunque comitatibus vel locis, simul cum casis, sediminibus, [Col. 0315C] campis, vineis, pratis, pascuis, silvis ac stallariis, aquis, aquarumque decursibus, molendinis, piscationibus, venationibus, montibus, vallibus, alpibus, planitiebus, rupis, rupinis, servis et ancillis, aldionibus, aldianis, mercatis, teloneis, cunctisque rebus ad praefatam abbatiam pertinentibus tam ea quae nunc habere videtur quamque ea quae deinceps divina pietas voluerit addere vel amplificare, sicut praedecessores nostri hoc idem monasterium semper tutaverunt, ita et nostra nos imperiali tuitione defensum atque munitum ab omnibus inimicis et invasoribus alienatum esse praecipimus. Statuentes ergo jubemus atque praecipimus ut nullus judex publicus, aut quilibet superioris ordinis reipublicae procurator ad causas judiciario more audiendas in [Col. 0315D] ecclesias, aut villas, seu reliquas possessiones, quas moderno tempore in quibuslibet provinciis aut territoriis imperii nostri juste et legaliter tenet, ingredi praesumat, nec feuda nec tributa, aut mansiones, aut teloneum, aut fidejussores tollere, aut homines tam ingenuos quam servos super terram ipsius monasterii commanentes distringere, nec ullas publicas functiones aut redhibitiones vel illicitas occasiones inquirere audeat; sed, remota omnium hominum contradictione et inquietudine, liceat memorato abbati suisque successoribus res praedicti monasterii, et hominibus ad se pertinentibus sub tuitionis nostrae defensione quieto ordine possidere, aut pro incolumitate nostra, seu statu imperii [Col. 0316A] nostri una cum clero et monachis sibi commissis Domini immensam clementiam jugiter exorare. Et ut haec auctoritas nostra futuris temporibus inviolabilem atque inconvulsam obtineat firmitatem, manu propria subter firmavimus, et annuli nostri impressione insigniri jussimus. Quam si quis violare praesumpserit, sciat se compositurum auri optimi libras centum, medietatem praedicto monasterio, cui violentiam intulit, et medietatem camerae nostrae, hac nostra inscriptione inconvulsa manente.

Signum † domini Henrici serenissimi et invictissimi imp. Augusti.

Henricus cancellarius vice Luitardi episcopi et archicancellarii recognovit.

Datum Nonas Maii, anno Dominicae incarnationis [Col. 0316B] 1014, indict. XII, anno vero domini Henrici imp. Augusti regnantis XII, imperii autem ejus I.

Actum Papiae in palatio Ticinense feliciter, in Dei nomine. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina praeordinante clementia, imperator Augustus.

Si petionibus sacerdotum Dei, quod ad nostram notitiam de necessitatibus Ecclesiarum sibi commissarum [Col. 0316C] pertulerint, ad effectum perducimus, hoc nobis incunctanter, et ad temporalis regni statum, et ad aeternae beatitudinis incrementum proficere confidimus. Ideoque omnium Dei nostrique fidelium, praesentium scilicet et futurorum, noverit industria quomodo venerabilis vir Burchardus, sanctae Wormatiensis Ecclesiae episcopus, communi lamentatione pontificum et abbatum ejusdem provinciae, celsitudinem nostram adiit sese reclamando ob frequentem injuriam ac legem injustam, a comitibus nostris, familiae suae Ecclesiae toti, praesumptione impositam, ut quisquis ex eadem familia in furto, vel pugna, aut aliqua criminali causa culpabilis inventus fuisset, seu magna vel parva res esset, 60 solidos comiti semper componere debuisset; inter haec, [Col. 0316D] etiam praecepta immunitatis, quae Christianissimus Francorum rex Dagobertus Deo sanctisque suis apostolis Petro et Paulo primitus condonavit, visibus nostris relegenda praesentavit, in quibus scriptum est quomodo ipse Dagobertus constituit ut nullus comes aliquam in causis audiendis super eamdem familiam potestatem haberet; insuper confirmationes successorum illius: videlicet Pippini, Caroli, Ludovici, Arnolfi, Henrici, trium Ottonum, clarissimorum regum vel imperatorum, antecessorum nostrorum, nobis nostrisque fidelibus demonstravit, in quibus reperimus quod ipsi constitutionem praedicti regis Dagoberti suis praeceptionibus a novo confirmaverunt, et ne haec lex injusta ulterius procederet, [Col. 0317A] precatus est clementiam nostram ut insultantem comitum praesumptionem nostra dominatione coerceremus, remque suae ecclesiae nostra auctoritate denuo confirmaremus.

Cujus petitionibus ob divini cultus amorem, ejusque voluntariam servitutem, acquiescentes, hoc nostri culminis praeceptum eidem ecclesiae fieri decrevimus, per quod jubemus ut praefatus antistes Burchardus, ejusque successores, sicut a praenominatis regibus vel imperatoribus constitutum est et confirmatum, omnem rem suae ecclesiae quiete possideant, et comites nostri nullam familiae suae ecclesiae injuriam vel injustitiam poshac inferre praesumant. Praeterea, ob aeternae beatitudunis remunerationem, et beatorum Petri et Pauli venerationem, istud imperiale [Col. 0317B] praeceptum constituimus, hocque in sempiternum stabile firmumque praecipimus: ut, si quis deinceps ex familia Wormatiensis ecclesiae furtum vel pugnam aut ullam aliam criminalem causam in eadem familia perpetraverit, ad manus episcopi suo advocato componat; si autem extra familiam cum extraneo aliquo rixam habuerit, advocatus suus comiti pro eo justitiam faciat, et si alicui libero homini ullam injustitiam fecerit, vel cum eo pugnaverit, vel si extra familiam raptum aliquem peregerit, advocatus suus similiter pro eo justitiam faciat; si autem infra septa cujuslicet furtum aliquod commiserit, reddat quod abstulit, restituat, et insuper V solidos persolvat; si extra, iterum quod abstulit restituat, et insuper unam unciam tantummodo [Col. 0317C] componat, et nunquam majus vadimonium promereatur quam V solidos. Comites autem nullam penitus habeant potestatem super familiam praedictae Ecclesiae, nisi in legali placito, cum judicio scabinorum et juramento liberorum hominum, aliquis in ea fur esse convincatur; et si palam in furto deprehendatur, in compede comitis interea reservetur, donec scabinionum judicio, in suo placito juste dijudicetur: illos vero 60 solidos, quos usque nunc injusta et irrationabili lege receperant, omnino interdicimus, nisi in publicis civitatibus. Et si quis hujus confirmationis praecepta violaverit, vel nostrae constitutionis transgressor exstiterit, si liber est, III lib. auri ad nostram cameram persolvat, sin autem servus, corium et capillos amittat. Sed ut haec auctoritas [Col. 0317D] firma stabilisque in perpetuum maneat, manu propria subtus annotavimus, nostrique sigilli impressione consignare praecepimus.

Data V. Kal. Angusti, indict. XII, anno Dom. incarnationis 1014, anno vero domni Heinrici secundi regni XIII, imperii autem I.

Actum Mersfelt in Dei nomine feliciter.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, rex.

[Col. 0318A] Cum ex rationabili ordine omnipotentis Dei corporis humani forma eo modo sit condita ut quaelibet minora membra capiti sint subjecta, et ab eo veluti sub quodam duce regantur, non incongruum putavimus ad hanc imitationem, quasdam minores ecclesias in regno nostro subdere majoribus, et id voluntati regis regum nihil obstare arbitrati sumus, qui coelestes atque terrenos principatus miro ordine novit distinguere. Proinde nos etiam, qui ad tempus sub aeterno Rege electi sumus regnare, in primis pro amore Dei, ejusque genitricis, nec non pro assiduis petitionibus dilectae conjugis nostrae Cunegundae, atque fidis persuasionibus Hereberti Coloniensis archiepiscopi, et fratris sui Becelonis episcopi Wurceburgensis, et simul fratris nostri Brunonis Augustensis [Col. 0318B] consiliis, caeterorumque fidelium nostrorum rogatu et assensione, quin vero propter juge servitium Werenharii Argentinensis episcopi, quamdam abbatiam monachorum, quae dicitur Suazaha, sanctae Argentinensis ecclesiae in honore Dei Genitricis fundatae, in nostram nostrorumque successorum memoriam tradidimus perpetualiter possidendam, cum omnibus ad eamdem abbatiam legaliter pertinentibus, in quibuscunque provinciis, mobilibus et immobilibus, areis, aedificiis, servis, ancillis, terris cultis et incultis, agris, campis, pascuis sive compascuis, vineis vel vinetis, silvis, forestis, venationibus, aquis aquarumque decursibus, molendinis, piscationibus, viis et inviis, exitibus et reditibus, caeterisque utensilibus eo tenore quatenus [Col. 0318C] praefatus episcopus Verenharius suique successores liberam de eadem abbatia deinceps habeant potestatem absque omni personarum contradictione et molestatione possidendi, et in usus ecclesiae quidquid inde sibi libeat omnibus modis faciendi. Et ut haec nostrae traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat, hanc praecepti nostri paginam regio more. . . . . et post conscriptam manu propria roborantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domini Henrici regis invictissimi.

Suncelinus cancellarius vice archicapellani Erchanboldi recognovi.

Data XVI Kal. Februarii, feria III, luna IV, anno [Col. 0318D] ab incarnatione Dominica 1014, indict. XII, anno vero domini Henrici regis XII.

Actum Papiae.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, favente divina clementia, Romanorum imperator Augustus.

Notum esse volumus universis sanctae Dei Ecclesiae fidelibus Ubertum comitem, filium Hildeprandi, Otbertum marchionem et filium ejus, et Albertum nepotem illius, postquam nos in regem et imperatorem [Col. 0319A] elegerunt, et post manus nobis datas et sacramenta nobis facta, cum Dei nostroque inimico Arduino regnum nostrum invasisse; rapinas, praedas, devastationes ubique fecisse; et, quod sine luctu non est dicendum, territoria et pertinentias omnium ecclesiarum miserabiliter bonis omnibus exspoliasse. Magnus dolor, nimius luctus, inaudita intus et foris desolatio! Si ergo ita destructis ecclesiis subevenitur, quod Deo placebit, nulli bonorum displicendum erit. Consilio ergo cum amicis Dei habito, scrutata et inventa est lex Longobardorum, quae ita jubet: «Si quis contra animam regis cogitaverit, aut consiliatus fuerit animae suae, incurrat periculum et res illius infiscentur.» Secundum igitur legem eorum, nostra propria sunt omnia bona ipsorum, quia manifestum [Col. 0319B] est ipsos contra nos non solum cogitasse aut consiliatos fuisse, sed etiam ausus nefarios et conatus impuros opere exercuisse, et publice bella contra nos praeparasse.

Quia ergo legibus eorum nostra sunt bona ipsorum, ecclesiae Sancti Cyri episcopi Ticinensis, quam ipsi in suis pertinentiis igne et rapinis vehementer devastaverunt, de praediis eorum partem dare volumus, ut sic vel in aliquo recompensatione facta tolerabilius illata valeat sustinere dispendia, donec Deo donante commoda sibi succrescant majora. Juste igitur et legaliter damus sibi de rebus Uberti filii Hildeprandi castellum de Cerreto et Vulparia, cum omnibus eorum adjacentiis ad jugera millia cum suo toto districtu; de rebus Uberti [ lege Oberti] et [Col. 0319C] filiorum ejus, et Alberti nepotis ipsorum marchionis, quidquid habuisse visi sunt in Scadrampo prope castrum de Balbiano et in territorio sancti Martini in Strata et in Casale ad jugera quingenta: quatenus ecclesia beatissimi confessoris Domini Cyri, et pastor qui per tempora ibi fuerit, omnia quae supra nominata sunt, cum suis pertinentiis, aquis scilicet aquarumve decursibus, ripis, molendinis, piscationibus, terris cultis et incultis, silvis, cursibus, vadis, venationibus, stallareis, servis et ancillis, capellis, montibus et vallibus, rupibus et pratis, mercatis et districtibus, et cum omnibus quae nominari possunt, in aeternum jure proprietario habeat atque disponat, nostra, nostrorumque successorum et omnium hominum contradictione et molestatione et diminoratione [Col. 0319D] remota. Concedimus insuper Sancto Cyro patrono nostro districtum de Secema ad milliaria octo in omni parte in circuitu, sicut ad nostram partem pertinere videtur, pro pace et quiete ipsius Ecclesiae, remedio et salute animae nostrae, nostrorumque successorum regum et imperatorum. Si quis igitur contra hoc nostrum praeceptum, in aeternum Deo propitio valiturum, ire tentaverit, et ecclesiam beati Cyri vel pastorem suum disvestire vel in aliquo molestare de praedictis rebus praesumpserit, componat mille libras auri purissimi, medietatem sanctae Ticinensi Ecclesiae, et camerae nostrae alteram medietatem. Quod ut verius credatur, et ab omnibus inviolabiliter conservetur, hoc praeceptum manu nostra [Col. 0320A] firmavimus et nostro sigillo insigniri praecepimus.

Signum domini Henrici invictissimi imperatoris Augusti.

Henricus cancellarius vice Evrardi episcopi et archicapellani recognovit.

Factum anno incarnationis Dominicae 1013, indictione XII, anno vero domini Henrici imperatoris Augusti, regni XIII, imperii vero primo.

Actum Soleya.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, [Col. 0320B] divina favente clementia, secundus, Romanorum imperator Augustus.

Nosse volumus industriam Christifidelium, tam futurorum quam praesentium, quod imperiali sancimus edicto ut in praediis quae, divinae intuitu pietatis, ecclesiae S. Michaelis Bambergensis una cum dilecta conjuge nostra Cunegunda, pro nostrarum, eorumque quorum debitores sumus, remedio animarum, imperiali contulimus munificentia, tredecim videlicet principalis curtes, Ratelsdorf, Ezelkirchen, Rodeheim, Belbenhusen, Werde, Wofurte, Dorffling, Ebelsfeld, Leitterbach, Elsendorff, et circa Wederedam, Scheistein, Husen et Budensheim, cum omnibus villis attinentibus in praediis etiam ubicunque conquisitis vel conquirendis, dictae procuratores ecclesiae [Col. 0320C] locandi, instituendi, destituendi, ac in melius commutandi, mansos, feuda, areas, prata, vineas, silvas, caeteraque mobilia et immobilia, ad placitum sui abbatis ac praeceptoris, liberam habeant potestatem: quibus etiam placationes offensarum, satisfactionum vel emendas excessuum, vel inviarum in omnibus causis civilibus, tam in tribus placitis Maii, Autumni et Februarii, quam in omnibus plane negotiis, ab universis ecclesiae colonis volumus exhiberi. Caeterum si coloni in litibus causarum decidendis inter se dissentiunt, ad proximam curti marchiam eos pro sententiis ferendis statuimus habere recursum, si vero casus perplexus fuerit ac difficilis, ad caput claustri, id est abbatis praesentiam recurrant. Sicque abbas, majoribus et melioribus suae familiae [Col. 0320D] convocatis, ipsorum consilio quod justum est ordinet ac disponat. Debita officia aratrorum tribus vicibus in anno, ovorum in Pascha, caseorum in Pentecosten, pullorum in carnis privio, et hebdomadalia servitia dictae nostrae ecclesiae, ab omnibus, ut condecet, impendantur. Censum autem ultimum, per quem utique omissa vel neglecta supplentur servitia, jus videlicet capitale, a viris descendentibus optimum equum, vel, si equo carent, optimum caput pecoris, et a feminis induvias et exuvias transmitti ad ecclesiam ordinamus, ut cum famulis ecclesiae in divinis servitiis communionem plenariam consequantur. Hujus instituti auctoritas ut omni aevo stabilis inconvulsa permaneat, et inviolabiliter ab omnibus observetur, [Col. 0321A] hanc chartam inde conscriptam, sicut inferius apparet, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Data Nonis Februariis, indictione XII, anno Dominicae incarnationis 1015, anno domini Henrici secundi regnantis decimo sexto, imperii autem quarto.

Actum Francofordiae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina disponente clementia, imperator Augustus.

Celebre est, etc. Quare noverint omnes consecretales [Col. 0321B] palatii caeterique fideles nostri qualiter, per interventum Heymonis fidelis nostri, sanctae Virdunensis Ecclesiae episcopi, expetiti sumus ut res ecclesiae suae, antea per apostolicum privilegium, et per divae memoriae antecessoris nostri Ottonis praeceptum, ecclesiae et monasterio beati Petri collatas, ubi Berengarius beatae recordationis episcopus regulam beati Benedicti abbatis sacra devotione incoeptam, pro posse monachali, ordine decoravit, suisque successoribus perdonandam reliquit, per praeceptum confirmationis, uti imperatoribus et regibus decessoribus nostris moris fuerat; insuper, quae ipsi monasterio condonaverat, offerremus, nostraque astipulatione corroboraremus. Quod devote expostulatum est, et regali auctoritate concessum. Damus ergo [Col. 0321C] et in jus Ecclesiae jam dictae conferimus abbatiam ipsam quae S. Vitoni dicitur, cum omnibus ad se pertinentibus, etc. Dono Gerardi comitis ad S. Julianum mansum cum dimidio, et vineam, etc. Noster vero fidelis comes Godefridus quasdam res ad praefatum locum subnotatas dedit in villa quae Borbat nuncupatur, mansa XX cum ecclesia, etc. Hermannus quoque venerabilis comes in comitatu Bracbantinense in praedio quod Haslud vocatur, XXX eidem contulit mansa, etc. Comes etiam Lutardus in eodem monasterio monachus factus, dedit in pago Vaprensi in comitatu Decasteri praedium Balliodium, ecclesiam scilicet cum dote, et mansum indominicatum cum aliis XL, etc. Nos autem praedictae Ecclesiae pro remedio animae nostrae, et dilectissimae conjugis nostrae [Col. 0321D] Cunegundae, et pro commemoratione omnium parentum, quorum memoriae debitores existimus, dimidiam partem telonei, monetae, et totius debiti quod inde ad nostrum jus respicit in loco qui dicitur Mosomum, in proprium damus. Haec per interventum Herimanni comitis, cujus beneficium antea fuit, tradimus ac imperiali auctoritate corroboramus, etc.

Signum domini Henrici invictissimi imperatoris Augusti.

Gontherius cancellarius vice Herimbaldi archicancellarii recognovi.

Data anno Dominicae incarnationis 1015, anno vero domini Henrici II, regni XIV, imperii autem II.

Actum Noviomago.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Quidquid locis divino cultui mancipatis nostrae liberalitatis munere conferimus, id nobis ad aeternae retributionis remunerationem prodesse minime diffidimus. Cognoscat igitur omnium fidelium sanctae Dei Ecclesiae, seu nostrorum, praesentium scilicet futurorumque, solertia qualiter nos, interventu ac petitione Cunegundae imperatricis, nostraeque dilectae [Col. 0322B] conjugis, per hanc nostri praecepti paginam, prout juste et legaliter possumus, confirmamus et corroboramus monasterium Sancti Salvatoris, quod est infra muros urbis Lucae constructum, una cum abbatissa nomine Alperga, cum omnibus sanctaemoniales ibi Deo famulantibus, quomodo sunt, aut pro tempore Deo inibi famulantibus, cum omnibus eorum rebus et proprietatibus, scilicet et terris, vineis, pratis, pascuis, silvis, pascentes pascuationibus, ac omnia substantia quae idem locus meretur habere, confirmamus per nostrae augustalis potentiae [praeceptum], per quod monasterium illud, res habitas et adhuc in jure ipsius monasterii juste manentes, possint in futurum contineri. Statuimus ergo, ac per hoc nostrae confirmationis praeceptum, ut ab hinc et in futurum praefatum [Col. 0322C] monasterium, una cum rebus vel familiis inibi juste pertinentibus, vel quaecunque in antea per dationem religiosorum virorum seu devotarum feminarum collatum exstiterit, sub nostri praecepti confirmationem permaneat, et nullus quislibet de praedictis rebus, quas tunc tenere quiete ac legaliter videbantur, aliquam inquietudinem ullo unquam in tempore facere praesumat; sed per hanc nostram auctoritatem omnes res ipsius monasterii sint defensatae sub nostri praecepti confirmationem. Volumus etiam ut sub nostra immunitatem idem praedictum monasterium nostris et futuris temporibus existat una cum omnibus rebus ac familiis ad eum juste pertinentibus. Et si quando abbatissa obierit, de suis ipsis eligant, [Col. 0322D] quam bonae conversationis invenerint meliorem abbatissam. Praecipientes quoque jubemus et jubendo praecipimus ut nullus judex publicus, aut aliquis ex judiciaria potestate infra ipsum monasterium, seu ecclesias aut villas, aut agros, etc. Quod ut verius credatur, etc.

Signum domni Heinrici serenissimi invictissimi imperatoris Augusti.

Heinricus cancellarius vice Everardi episcopi et archicancellarii recognovit.

Datum anno Dominicae incarnationis 1015, indictione XII, anno domni Heinrici imperatoris Augusti regnantis XII, imperii ejus primo.

Actum in comitatu Pisano, in villa quae nuncupatur Fasiano, feliciter. Amen.

[Col. 0323A] Pendebat bulla, quae modo desideratur.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Si ecclesiarum Dei aliquid supplementum tribuimus, inde nobis meritum fore non dubitamus. Quocirca sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium, praesentium scilicet ac futurorum, volumus universitati pateat quatenus, amore Dei et beati Alexandri [Col. 0323B] martyris accensi, cujus adminiculo credimus bene valere perpetuo, auctoritatis nostrae praeceptum imperiale, prout juste et legaliter possumus, illi competenter concessimus et corroboramus, sicut olim credidimus per regalem investituram videlicet curtem Lemen, cum omnibus castellis sibi pertinentibus, videlicet Brivio et Lavello, sicut Atto comes et Ferlinda sua conjux episcopatui praefati Alexandri martyris per paginam testamenti tradidit, scilicet cum terris sibi pertinentibus, cum vineis, pratis, pascuis, silvis, molendinis, piscationibus, aquis aquarumque decursibus, nec non cum servis, et ancillis, aldiis, et aldianis. Statuimus ergo per hoc nostrae confirmationis praeceptum, sicut statuit praefatus comes et ejus conjux, ut abhinc et in futurum [Col. 0323C] episcopatum beati Alexandri martyris, qui Pergamum vocatur, habeat, teneat, firmiterque possideat absque omnium hominum contradictione remota. Quapropter praecipimus ut nullus dux, marchio, comes, archiepiscopus, episcopus, vicecomes, gastaldio, decano, aut aliqua nostri imperii magna parvaque persona praenominatum episcopatum beati Alexandri martyris, seu episcopum qui nunc est, aut alios qui ibidem pro tempore fuerint, audeat molestare, aut inquietare praesumat sine legali judicio. Si quis vero hujus nostri praecepti quandoque, quod non credimus, violator exstiterit, sciat se compositurum auri optimi libras mille, medietatem camerae nostrae, et medietatem praedicto episcopatui. Quod ut verius credatur, et diligentius ab omnibus [Col. 0323D] observetur, manu propria roborantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum. . D. Henrici serenissimi et invictissimi imp. Augusti.

Dat. an. Dom. incarnat. 1015, an. D. Henrici imp. Aug. regnantis XII, imperii ejus primo.

Actum in comitatu Pisano, in villa quae dicitur Fasiona feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, [Col. 0324A] divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Quia divinae, etc. Quocirca fidelium nostrorum, praesentium scilicet et futurorum, universitati pateat quoniam, senioris nostri Othonis praedecessoris imperatoris cognoscentes hujus remunerationis fautricem gratiam, Bernardo Parmensi comiti fidelissimo nostro curtem Neironem, cum capellis, castris domnicatis, massaritiis, villis, et terris, omnibusque ad candem pertinentiis; curtem Rocham etiam et castrum de valle Visenerina cum omnibus ibi pertinentiis vel adjacentiis, et quod dici vel nominari possit, et sicut quondam Hugo Tusciae marchio per omnia tenuit, in integrum, per interventum et [Col. 0324B] petitionem Conigundae imperatricis Augustae conjugis nostrae donamus, concedimus atque largimur. Quoniam senior noster Otho imperator eam, quam praefati sumus, praedicto Bernardo comiti pro digno ejus servitio donavit, concessit, suoque imperiali jure in proprietarium jus et dominium tribuit et largitus est, nos quoque pro futuris temporibus amodo et deinceps donatione et concessione tribuimus et confirmamus, atque perpetua stabilitate corroboramus in integrum, sicut superius legitur, cum servis et ancillis, aldionibus, aldianis, montanis, planiciebus, montibus et collibus, rupibus, pascuis, silvis, aquis, piscationibus, cum usibus, aquarumque decursibus, molendinis, omnibusque ejusdem curtis utilitatibus: ea videlicet ratione ut ab hac [Col. 0324C] hora in antea praedictus Bernardus comes omnia supradicta ejusdem curtis habeat, teneat, firmiterque possideat ex nostra donatione, concessione, atque corrroboratione; habeatque liberam facultatem per hujus nostri praecepti paginam tam ipse Bernardus comes omnia superius deprehensa ejusdem curtis Neironis, quam sui haeredes et prohaeredes, vel cui dederit vel habenda statuerit, tenendi, possidendi, donandi, aut commutandi, sive quod animus ejus de ea decreverit faciendum [ sic ], omnium hominum regni imperiique nostri contradictione vel molestatione remota. Praecipientes itaque jubemus, ut nullus rex, marchio, episcopus, comes, vicecomes, seu quaelibet nostri imperii et regni magna parvaque persona, praedictum Bernardum comitem, ejusque [Col. 0324D] haeredes ac prohaeredes de supradictis rebus ejusdem curtis molestare, inquietare, vel disvestire praesumat. Si quis vero hujus nostrae donationis, etc.

Sign. D. Henrici gloriosissimi atque invi tiss. imp. Augusti.

Henricus episcopus et cancellarius vice Everardi episcopi et archicancellarii recognovit.

Anno Dom. incarn. 1015, indict. XIV, anno D. Henrici imperatoris Augusti regni XIV, imperii vero ejus II.

Actum Maresbuch feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Necesse est ut cum res bona agitur, prius ejus . . . in corde vincatur. Ne, si a radice miserae intentionisprodeat, amaros nequiciae fructus producat. Ea propter non surdi auditores evangelicae Marthae, cujus more Meinwercus episcopus nobis frequenti ministerio satagit deservire, ob interventum Cunegundae imperatricis augustae, contectalis videlicet nostrae, nec non Everhardi [Col. 0325B] sanctae Babenbergensis sedis episcopi, sed Egilberti Frisingensis ecclesiae pontificis, sacrosanctae Patherbrunnensi ecclesiae in honore S. Mariae mundi dominae sanctique Kyliani martyris atque Lyborii confessoris Domini consecratae, curtem Honstede dictam cum omnibus pertinentiis, terris videlicet cultis et incultis, mancipiis utriusque sexus, molendinis, piscationibus, aquis aquarumve decursibus, quibus scilicet archiepiscopus Onwan eam possedit nobisque legaliter tradidit, in pago Rittiga, in comitatu Bernhardi comitis, perpetuo jure possidendam tradidimus. Et ut haec nostrae imperialis traditionis auctoritas firma et inconvulsa permaneat, sigilli nostri impressione hanc paginam manu propria corroborando super bullari jussimus.

[Col. 0325C] Signum domini Heinrici (L. M.) imperatoris invictissimi.

Gunterius concellarius vice Erchanbaldi archicapellani notavi.

Data XVIII Kal. Febr., anno Dominicae incarnationis mill. XV, indictione XIII, anno autem domni Heinrici secundi regnantis XIII, imperii vero primo.

Actum Mulinhusen feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator [Col. 0325D] Augustus.

Omnium fidelium nostrorum, praesentium scilicet ac futurorum, universitati pateat qualiter nobis quoddam concambium cum Bobbone Vultensi abbate, consensu ac collaudatione Bernhardi advocati sui, nec non monachorum, militum servorumque suorum facere placuit: accipientes ab eo in proprium duas cortes, Ratolfesdorf et Ezelenkyricha, cum cunctis earum pertinentiis, villis, utriusque sexus mancipiis, agris, campis, pratis, pascuis, silvis, venationibus, aquis aquarumque decursibus, molendinis, piscationibus, viis vel inviis, exitibus et reditibus, cultis et incultis, quaesitis seu inquirendis, sive cum omnibus quae quolibet modo dici aut nominari [Col. 0326A] possunt utilitatibus. Econtra praedicto abbati suaeque abbatiae in honorem sancti Bonifatii constructae duas nostrae proprietatis cortes, quarum una Waraha altera vero Bereskyez nuncupatur, cum cunctis earum pertinentiis, additis simul IV ministerialibus meis, Alwino et Rodolfo dapiferis, Folcoldo et Erkengero marescalcis meis, caeterisque utriusque sexus mancipiis, agris, campis, pratis, pascuis, silvi, venationibus, aquis aquarumque decursibus, molendinis, piscationibus, viis et inviis, exitibus et reditibus, cultis vel incultis, quaesitis seu inquirendis, sive cum omnibus quae quolibet modo dici aut nominari possunt utilitatibus, per hanc nostram imperialem paginam in proprium concedimus atque largimur, et de nostro jure ac dominio in ejus jus et dominium [Col. 0326B] omnino transfundimus: ea videlicet ratione ut praedictus abbas Bobbo suique successores ad praescriptae ecclesiae utilitatem de jam dictis cortibus earumque pertinentiis dehinc liberam habeant potestatem quicquid eis placuerit faciendi, omnium hominum contradictione remota. Et, ut haec nostri concambii sive donationis auctoritas stabilis et inconvulsa omni permaneat tempore, hoc imperiale praeceptum inde conscriptum manu propria corroborantes sigilli nostri inpressione insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici serenissimi (M) et invictissimi imperatoris Augusti (S).

Guntherius cancellarius vice Erchanbaldi archicapellani recognovi.

Data V Idus Maias, anno Dominicae incarnationis [Col. 0326C] millesimo XV, indictione XII, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XIII, imperii autem II.

Actum Chofunga feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Si venerabilia Ecclesiarum Dei loca alicujus doni commodo ditare sive meliorare studuerimus, nobis id regnique nostri statui proficere minime dubitamus. [Col. 0326D] Quapropter omnium Xpi nostrorumque fidelium noverit universitas qualiter nos, pro remedio animae nostrae parentumque nostrorum, Babenbergensi Ecclesiae, quam in episcopatus sedem sub honore beatae Dei genitricis Mariae sanctique Petri apostolorum principis ex nostra haereditate sublimando proveximus, interventu et peticione Eberhardi ejusdem Ecclesiae venerandi praesulis, quaedam nostrae proprietatis loca, nomine Swarzinvelt et Weilindorfin pago Nordgowa, et in comitatu Heinrici comitis cum omnibus pertinentiis eorum, terris cultis et incultis, mancipiis utriusque sexus, aedificiis, areis, silvis, venationibus, aquis aquarumve decursibus, molendinis, piscationibus, pascuis, pratis, exitibus et [Col. 0327A] reditibus, quaesitis et inquirendis, caeterisque omnibus, quae quolibet modo nominari possunt, utilitatibus Swarzinvelt pertinentibus per hanc nostram imperialem paginam concedimus atque largimur, et de nostro jure ac dominio in ejus jus atque dominium transfundimus: ea videlicet racione ut idem jam dictus Eberhardus episcopus suique successores liberam dehinc habeant potestatem, ad usum ecclesiae Babinpere, quicquid eis libuerit faciendi, omnium hominum regni nostri contradictione remota. Et, ut haec nostrae traditionis auctoritas per futuras successiones temporum stabilis et inconvulsa permaneat, hanc nostri praecepti paginam manu propria corroborantes, sigilii nostri impressione jussimus insigniri.

[Col. 0327B] Signum domni Heinrici serenissimi atque invictissimi Romanorum imperatoris Augusti. (Monogramma. )

Guntherius cancell. ad vicem Erchanbaldi archicapellani recognovi.

Data XV Kal. Maii, anno Dominicae incarnationis 1015, indictione XIV, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XIV, imperii autem ipsius II

Actum Merseburg feliciter.

Cum sigillo majest.

In nomine Domini Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi, HENRICUS superna clementia Romanorum imperator Augustus.

Si petitionibus nostrorum fidelium nobisque debite famulantium aures nostrae pietatis inclinaverimus, promptiores eos fore in nostro servitio non dubitamus. Universitatem igitur omnium nobis obsequentium, praesentium scilicet et futurorum, nequaquam latere volumus quod Albericus S. Cumanae Ecclesiae venerabilis et noster dilectus episcopus nostrae pietatis celsitudinem adiit suppliciter postulans, et pro sempiterni retributoris amore, et salute animae nostrae, ejusque collato et conferendo servitio, nostroque imperio sublimando, eidem S. matrici ecclesiae ad honorem [Col. 0327D] Dei Genitricis et Virginis Mariae dicatae quandam curtem, cum omnibus suis pertinentiis, quae dicitur villa Branzanorum, quae fuit haereditas et proprietas filiorum comitis Sigifredi, Berengarii, Ugonis, concedere et donare dignaremur; quorum, quoniam in nos nimis offendentes contra nostrum imperium male tractaverunt, et perjuri atque rei in nostram majestatem publice exstiterunt, jure ac legaliter non solum haec, sed et omnia quae habuerunt, ad nostrum publicum devenerunt, unde sua omnia merito perdunt, qui se ipsos gratis perdiderunt, dum, fidei debitae obliviscentes, in nostra fidelitate minime duraverunt, et nostro inimico jurantes adhaeserunt. Hanc ergo postulationem dignam et ratam prospicientes, [Col. 0328A] et ullo [ sic ] modo negare volentes ipsius precibus libenter acquievimus. Concedentes atque confirmantes eidem Cumano venerabili et dilecto episcopo, omnibusque suis successoribus supradictam curtem Berzanorum nominatam, cum omnibus suis appendiciis, cum omnibus redditibus et exhibitionibus, et impensionibus, et functionibus, cum servis et ancillis, aldiis et aldiabus tam in montibus quam quae in planitie, terris cultis et incultis, vineis, campis, pascuis, silvis, mansis, massaritiis, aquis, aquarum decursibus, molendinis, casis, rebus omnibus mobilibus et immobilibus, et cum omnibus, quae adhuc dici vel nominari possunt, ad eamdem curtem pertinentibus, atque omnino in integrum largimur, et a nostro jure, et dominio, in jus et dominium, et proprietatem [Col. 0328B] praedictae sanctae ecclesiae transfundimus et delegamus: ut qui nunc praesens episcopus, omnesque sui successores potestatem habeant, jam dictam curtem, cum omnibus quae ad eam pertinent, tenere, possidere, commutare, sicut hactenus praelibatis perjuris visa sunt pertinere, et ipsi haereditates possederunt; et facient iidem episcopi de eadem curte, et omnibus quae deinde solvi possunt, quidquid sibi placuerit ad laudem et honorem Dei et S. Mariae ex nostra plenissima auctoritate. Jubentes ergo sancimus ut nostris vel futuris temporibus nullus dux, marchio, comes, vicecomes, nullaque magna vel parva persona, cujusque dignitatis aut ordinis, supra memoratum Albericum episcopum suosque successores de praedicta curte, cum omni [Col. 0328C] sua pertinentia, disvestire, inquietare, molestare, vel in aliquo minorare praesumat; sed liceat illis quiete et pacifice tenere, possidere firmiterque habere, remota omni contradictione. Si vero, quod minime creditur, contra hujus nostri praecepti statuta aliquis violator extiterit, sciat se certissime compositurum auri libras mille, unam partem camerae nostrae, alteram praenotato episcopo, suisque successoribus. Et ut hoc verius credatur, firmiusque ac inconvulsum ab omnibus observetur, manu propria confirmantes nostri nominis inscripto caractere . . . . . nostri sigilli impressione.

Signum dom. Henrici † gloriosissimi imperatoris semper Augusti.

Heinricus Parmensis episcopus et cancellarius [Col. 0328D] vice Everardi episcopi et archicancellarii recognovit.

Dat. IV Non. Octobr., an. Dominicae incarnationis 1015, ind. XIIII, regni vero D. Henrici imperatoris Augusti XIV, imperii autem ejus II.

Actum Meresburg feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS Dei gratia Romanorum imperator Augustus.

Si ecclesiarum Dei sublimationibus omni studio [Col. 0329A] inservimus, aeternae retributionis praemia nobis affutura esse speramus. Quapropter omnium fidelium Christi, praesentium scilicet ac futurorum, noverit universitas qualiter Meinuverccus, sanctae Paterbrunnensis ecclesiae venerabilis episcopus, omnia praedia quae haereditario jure possederat matri suae Adalae contradidit. Dehinc ipsa cum manu mariti et advocati sui Balderici comitis, consensu etiam haeredum, eadem praedia potestative nobis donavit. At nos perpetuae beatitudinis spe, ac pia praefati episcopi dilectique nepotis nostri, qui se omniaque sua divino servicio mancipare gaudet, prece et devotione commoniti, praedia eadem legitime nobis tradita, inter quae principales cortes sunt istae, Immideshusun, Walmonthem, Havurlon, Hukilhem, [Col. 0329B] Mandelbiki, Golthbiki, Doddonhusun, Hokinneslevo, Wakereslevo, cum appertinentibus villis, mancipiis utriusque sexus, silvis, viis et inviis, exitibus et reditibus, molendinis, piscationibus, pascuis, venationibus, quaesitis et inquirendis, omnibusque utensilibus quae quolibet modo dici vel nominari possunt, sanctae Paterbrunnensi ecclesiae in honorem sanctae Dei genitricis Mariae sanctique Kiliani martiris ac beati Liborii confessoris constructae, per hanc imperialem paginam largimur, omnium hominum contradictione remota. Insuper etiam, imperiali auctoritate praecipimus ut nulla major minorve persona aliqua judiciaria potestate in eisdem praediis se intromittat, nisi advocatus quem ejusdem ecclesiae episcopus sibi eligat. Si quis autem, quod absit! [Col. 0329C] hoc nostrae donacionis praeceptum infringere ausus fuerit, centum libras auri persolvat, L eidem ecclesiae, et L nostrae camerae. Et ut haec nostrae largicionis auctoritas firma et inconvulsa permaneat, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria corroborantes sigillo nostro jussimus insigniri.

Signum Heinrici Romanorum invictissimi (L. M.) imperatoris.

Guntherius cancellarius vice Ercambaldi archicapellani recognovit.

Data IV Idus Jan., indictione XIII, anno Dominicae incarnationis 1016, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XIV, imperii autem II.

Actum Drodmannia feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Ecclesias Christi ampliare servorumque ejus necessitatibus pie ac clementer subvenire imperialis promotionis ordo deposcit. Proinde fidelium Christi noverit industria qualiter, divino instinctu ammoniti, et interventu dilectissimae conjugis nostrae Cunigundae imperatricis Augustae, in id ipsum fraterna caritate collaborantibus Heriberto Coloniensi [Col. 0330A] archiepiscopo, Theoderico Mimegardevordensi, Adelbaldo Trajectensi, Theoderico Metensi, Wiggero Verdensi, Thietmaro Ossenbrugensi, Erico Havelbergensi, sanctae Patherburnensi ecclesiae in honorem sanctae Dei genitricis Mariae sanctique Kiliani martyris et sancti Liborii confessoris constructae, cui etiam Meinuverchus venerabilis episcopus praesidet, quandam nostram curtem Moronga dictam, in pago Morongano in comitatu Bennonis comitis sitam, quam nobis Unowanus Bremonensis archiepiscopus cum manu advocati sui Udonis tradidit, omnium hominum contradictione remota, pro remedio animae senioris nostri tercii Ottonis divae scilicet memoriae imperatoris Augusti, et incolumitate vitae nostrae praesentis ac spe futurae, per hanc imperialem [Col. 0330B] paginam concedimus atque largimur, cum omnibus appendiciis, areis, villis, pascuis, aquis aquarumve decursibus, piscationibus, molendinis, silvis, venationibus, cunctisque qualicunque modo nominari possint utensilibus, ea videlicet ratione ut praedictus Meinuverchus episcopus eandem curtem, quamdiu vivat, in usus proprios potestative possideat, post finem vero vitae suae ad vestitum canonicorum in eadem Deo sanctaeque genitrici ejus Mariae nec non beatis Kiliano ac Liborio servientium annuatim meliorandum pertineat. Si quis vero hanc nostram donationem infringere praesumpserit, centum libras auri persolvat, L eidem ecclesiae, L vero nostrae camerae. Et ut haec nostrae liberalitatis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat, hanc cartam [Col. 0330C] inde conscriptam manu propria roborantes, sigillo nostro jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici imperatoris invictissimi.

(L. M.)

Guntherius cancellarius vice Erchanbaldi archicapellani recognovi.

Data IV Id. Januar., indictione XIII, anno Dominicae incarnationis 1016, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XIV, imperii autem II.

Actum Drodmannia feliciter. Amen.

[Col. 0330D] In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Tribunal animae dilatamus, si ecclesias Christi cum sibi subjectis ampliamus. Qua de re fidelium Dei universitati pateat quod hac intentione. interventu dilectissimae contectalis nostrae Cunigundae imperatricis Augustae, nec non et Heriberti archiepiscopi Coloniensis, Adalbaldi Trajectensis, Theoderici Mimigardevurdensis, Theodorici Metensis, Wiggeri Verdensis, Thietmari Osenburgensis, Erici Havelbergensis, sanctae Paderburnensi ecclesiae, in honore sanctae Dei genitricis Mariae sanctique Kyliani martyris et sancti Liborii consecratae, cui etiam Meinuvercus venerandus episcopus praesidet, quandam [Col. 0331A] curtem nostrae proprietatis Berneshusen dictam, in pago Lisga in comitatu Udonis sitam, quam ab Unwano Bremonense archiepiscopo donante, et per advocatum suum Udonem legitima traditione accepimus, pro remedio animarum divae memoriae Ottonis imperatoris tercii, senioris scilicet nostri, et incolomitate vitae nostrae utriusque praesentis videlicet ac futurae, conjugisque nostrae dilectissimae, nec minus pro stabilitate regni, proprietario jure concedimus, cum omnibus appertinenciis, rebus territoriis, villis, mancipiis utriusque sexus, silvis, venationibus, aquis aquarumve decursibus, molendinis, piscationibus, viis et inviis, exitibus et reditibus, pratis et pascuis, et cum omnibus acquisitis vel inquirendis; ea ratione ut praenominatus episcopus ejusque [Col. 0331B] successores liberam potestatem in ejusdem ecclesiae utilitatem vertendi habeant. Si quis autem in posterum, quod absit! praefatam ecclesiam inquietare contendat de eisdem praediis, perpetuo anathemate condempnetur. Insuper C libras auri optimi componat, dimidietatem regiae camerae, et reliquam partem eidem ecclesiae quam inquietare praesumpsit. Et ut haec nostrae traditionis auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat, hanc cartam inde conscriptam manu propria roborantes, sigillo nostro jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici imperatoris Augusti (L. M.).

Guntherius cancellarius vice Erkenbaldi archicapellani recognovit.

Data XVI Kal. Febr. Indictione XIII, anno Domin. [Col. 0331C] incarn. 1016, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XIV, imperii autem secundo. Actum Drodmanniae.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS Dei gracia Romanorum imperator Augustus.

Divinae pietatis clemencia, quae nos ad culmen imperialis majestatis perduxit, ad hoc voluit regnare, ut ecclesiarum ordini firmando atque corroborando subveniamus, hiis autem maxime locis, quae ab antecessoribus nostris regibus vel imperatoribus fundata, sed jam peccatis exigentibus pene videbantur [Col. 0331D] annullata. Quapropter omnium fidelium nostrorum praesentium scilicet ac futurorum industriae notum esse volumus qualiter nos, divini amoris instinctu, pro remedio animae nostrae seu parentum nostrorum, nec non et tercii Ottonis bonae memoriae imperatoris, dilectaeque conjugis nostrae Cunigundae imperatricis Augustae interventu, atque Meginuverc sanctae Padrebronnensis ecclesiae venerabilis episcopi rogatu, sibi sanctaeque suae ecclesiae a Karolo magno imperatore olim fundatae, nostris vero temporibus incendium passae, in honore enim sanctae Dei genitricis semperque virginis Mariae et sancti Kiliani martiris Liboriique confessoris dedicatae, comitatum quem Hahold comes dum vixit tenuit, situm scilicet [Col. 0332A] in locis Haverga, Limga, Thiatmalli, Aga, Patherga, Treveresga, Langaneka, Erpesfeld, Silbike, Matfelt, Nihterga, Sinatfelt, Ballevan prope Spriada, Bambiki, Gession, Seuvardeshuson, cum omni legalitate in proprium concedimus atque largimur per hanc nostram imperialem paginam, eo videlicet racionis tenore ut praefatus episcopus Meginuverc suique successores praescriptae ecclesiae praesidentes dehinc liberam habeant potestatem de eodem comitatu ejusque utilitatibus quicquid eis placuerit faciendi ad eorum tamen utilitatem ecclesiae, omnium videlicet inquietudine remota. Et ut haec nostrae tradicionis seu confirmacionis auctoritas stabilis et inconcussa omni habeatur tempore, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria firmare curavimus, [Col. 0332B] et sigillo nostro insignire jussimus.

Signum domni Heinrici imperatoris Augusti (L. M.).

Guntherius cancellarius vice Erkinbaldi archicapellani recognovi.

Data XVIX Kal. Febr., indict. XIII, anno Dominicae incarnationis 1016, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XIII, imperii II.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS Dei gracia Romanorum imperator Augustus.

Omnium Christifidelium industria noverit qualiter [Col. 0332C] nos, divini amoris respectu, et dilectissimae conjugis nostrae, qui duo sumus in carne una, Cunigundae videlicet imperatricis augustae rogatu et instinctu, sanctae Paterbrunnensi ecclesiae in honore sanctae Dei genitricis Mariae et sancti Kiliani martiris sanctique Liborii ter beati confessoris dedicatae, tale praedium proprietavimus, quale nobis, omnium hominum contradictione remota, tradidit Helmicus, videlicet, in comitatu Herimanni comitis: in Dulmine mansum unum, in Nienhem mansum I, in Situnne mansum I, Halostron mansum I, in Berthalostron mansum I, in Lehembeke mansum I, in Horlon mansum I; in comitatu Ottonis comitis: in Elvepo mansum I, in Ricoldinchuson mansum I; cum L mancipiis utriusque sexus, areis, villis, pascuis, [Col. 0332D] aquis aquarumve decursibus, piscationibus, molendinis, silvis, venationibus et omnibus appendiciis, cunctisque, qualicumque modo nominari possint, utensilibus; ea scilicet ratione ut uterque nostrum tam vestitura quam victu stipendialem amodo ab episcopo sedis subscriptae, nunc vero a domno Meginwerco praesule et post a successoribus ipsius, communi canonicorum consensu, cum perpetua orationum participatione, plenarie inibi sicut unus fratrum accipiat et potestative possideat. Et ut haec traditio nostrae liberalitatis stabilis et inconcussa permaneat, hanc cartam inde conscriptam manu propria roborantes, sigillo nostro subter bullari jussimus.

[Col. 0333A] Signum domni Heinrici Romanorum invictissimi imperatoris Augusti (L. M.).

Guntherius cancellarius vice Archanbaldi archicapellani recognovit.

Data IV Id. Junii, indictione XII, anno Dominicae incarnationis 1017, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XVI, imperii IV. Actum Patherbrunnon.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis ⁜ (168) . HENRICUS divina favente clementia rex.

[Col. 0333B] Si locis Deo dicatis quoddam beneficii juxta petitiones Dei servorum et nostrae liberalitatis munere conferimus, id nobis profuturum liquido credimus, et ad mortalem vitam temporaliter transigendam, et ad aeternam feliciter obtinendam. Proinde volumus intimari nostris fidelibus, tam futuris quam praesentibus, quod vir venerabilis Poppo sanctae Trevirensis Ecclesiae archiepiscopus nos saepe monuit, nostramque sublimitatem petiit, ut multitatem rerum et familiae sancti Petri, quam nostri praedecessores, reges videlicet et imperatores, Trevericae sedi pro divinae contemplationis intuitu delegaverunt, suique auctoritate praecepti confirmaverunt, hanc dignaremur revocare, nostrisque stabiliendo sceptris confirmare. Cujus petitioni libenter consentientes, et hoc nostrae [Col. 0333C] auctoritatis praeceptum erga ipsius Ecclesiam pro Dei timore ejusque amore fieri decernentes, firmiter praecipimus et statuimus ut in facultates vel res ad ecclesiam sancti Petri Trevericae urbis pertinentes, scilicet in monasteria, basilicas, castella, vicos, agros, vineas, silvas, homines, vel reliquas possessiones, seu omnia quae deinceps in jure ipsius loci divina augeri voluerit clementia, nullus comes vel aliquis ex judiciali potestate ad causas audiendas vel freda aut tributa seu aliquos conjectos exigendos, aut mansiones vel paratas faciendas, aut homines ecclesiae distringendos, aut injustas exactiones requirendas, vel theloneum exigendum, nostris temporibus et futuris ingredi audeat, nec ea quae praedicta sunt penitus exigere praesumat; sed omnia sub [Col. 0333D] jure sancti Petri Trevericae sedis ejusque pontificis, et cui ipse commiserit, permaneant; et monetas et thelonea, quae memoratus pontifex in vestitura suae Ecclesiae invenerat, aut postmodum a nostris praedecessoribus acquisierat, legaliter in perpetuum teneat. Ad hoc ut juxta nostri antecessorum praecepta, et pro nostra nostrique parentum eleemosyna omnino interdicimus, ne in villa Theodonis theloneum [Col. 0334A] exigatur a bonis fratrum Treveriren. principi apostolorum servientium, vel a suis hominibus, aut ibi, aut in villa Madert manentibus, eo scilicet tenore ut gratuita nostra invigilent oratione. Hoc, et quidquid de praefatae rebus ecclesiae laudavimus, nostri auctoritate sceptri firmavimus; quod [ut] praesenti et futuro tempore viris credatur, nostrisque successoribus diligentius custodiatur, id manu propria confirmavimus, nostrique impressione sigilli signari jussimus.

Signum domini Henrici III regis invictissimi.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS Dei gratia, Romanorum Augustus.

Notum sit omnibus Christi fidelibus quod interventu dilectae conjugis nostrae Cunigundae, videlicet imperatricis Augustae, sed et Brunonis Augustensis episcopi, fratris scilicet nostri, nec non Popponis Laurasamensis venerabilis abbatis, sacrae sedis Argentinae Wereherio venerabili episcopo, tum pro Dei genitricis Mariae speciali amore, tunc etiam propter ejus tam spiritualiter quam carnaliter juge servitium, liberalissime nobis saepius impensum, forestem in determinando proprietavimus: de littore Rheni contra Wizwilare ad vadum Hugonis; et de vado Hugonis ad Seerovillare; et de Seerovillare ad Dabechneinsten; [Col. 0334C] et de Dabechneinsten ultra Pruscam usque ad Roraham rivum; de Rohaha ultra Sormam fluvium; deinde usque ad Matram fluvium, ad illum locum qui dicitur Phaffenhovend; deinceps per Matram deorsum usque ubi Matra intrat Rhenum; et deinde sursum per totum limitem Rheni cum insulis omnibus adjacentibus usque Wicenwilare. Jus igitur forestae ei suisque successoribus nostrum, regum quoque et imperatorum more antecessorum per bannum nostrum imperialem firmavimus. Ita vero ut nullus ibi cervum vel cervam, ursum vel ursam, aprum vel . . . . capros vel capras sine licentia ipsius quoquomodo capiat. Et ut haec nostrae donationis auctoritas stabilis et inconvulsa omni tempore permaneat, hanc paginam inde conscriptam manu propria [Col. 0334D] signantes sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domni Henrici invictissimi.

Guntherius cancellarius vice Erchanbaldi archicapellani notavit.

Data VII Idus Maii, anno Dominicae incarnationis 1017, indict. XV, anno vero domni Henrici secundi regnantis XVI, imperii IV. Actum Franchoneford feliciter.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS Dei gratia Romanorum imperator Augustus.

Canonum statuta non ore hominum sed spiritu Dei condita praecipiunt ut episcopi frequenter claustra monachorum visitent, et si qua extra regulam illic invenerint, abscidant et corrigant. Haec vigilanter interius contemplantes, et in hujus vitae itinere onera nostra episcopis imponendo levigantes, caritatis causa, sine qua dives pauper est, cum interventu amantissimae conjugis nostrae Cunigundae [Col. 0335B] videlicet imperatricis Augustae, cum archiepiscoporum Erchanbaldi Moguntinensis, Popponis Treverensis, Geronis Magedeburgensis, Unwani Bremensis, et episcoporum Arnoldi Halverstadensis, Epponis Babenbergensis, Theoderici Mettensis, Heinrici Wirceburgensis, Theoderici Mimigardevurdensis, Heinrici Parmensis, Theoderici Mindensis, Thiemonis Mersburgensis, Erici Havelbergensis, laicorum quoque, Bernhardi ducis, Sigifridi atque Ezziconis comitum, abbatiam nomine Helmwardeshusen, cum omnibus suis appendiciis mobilibus et immobilibus, sedi Paderbornensi in honore sanctae Mariae sanctorumque Kyliani atque Liborii constructae, cui insignis acquisitionis praesul Meynwerchus in praesentiarum praeest, in proprium dedimus, nostroque [Col. 0335C] jure et dominio in jus et dominium ipsius amodo potestative et juxta regulam sancti Benedicti episcopaliter disponendam atque possidendam tradidimus. Et ut haec nostrae traditionis pagina firma et inconvulsa permaneat, manu propria corroborantes atque confirmantes, sigilli nostri impressione subter eam sigillari jussimus.

Signum domni Heinrici invictissimi Romanorum imperatoris Augusti (L. M.).

Guntherius cancellarius vice Erchanbaldi archicapellani notavit.

Data V Idus Julii, indictione XII, anno Dominicae incarnationis 1017, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XVI, imperii IV. Actum Lietzo.

Hi sunt testes: Thietmer, Ekkica, Ludier, Ekkica, [Col. 0335D] Raedig, Walhem, Widukin, Benna, Kiza, Amulag, Volcbal, Thietmer, Immed, Gerbraht, Wiking, Thiedric, Ibo, Aeica, Heriward, Burchard, Dodica, Tiaza, Vretheric, Lefherd, Eschulf, Ova, Widula, Fronca, Heriman, Thiaza, Bova.

Episcopus Thieodericus.

Dux Bernhardus.

De abbatia Helmuwrdesh.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, [Col. 0336A] HENRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Si Ecclesiarum Dei vel monachorum loca alicujus confirmationis seu defensionis dono meliorare studuerimus, id nobis profuturum esse minime dubitamus. Quapropter omnium Christi fidelium, praesentium scilicet et futurorum notum esse volumus qualiter nos, divini amoris instinctu, quoddam monasterium vel abbatiam a praedecessoribus nostris . . . . . in loco qui dicitur Pirus sitam, in comitatu Tarvisino, in honore S. Petri apostolorum principis dedicatam, cum omnibus suis pertinentiis qui olim sibi pertinuerunt ex donatione praedecessorum nostrorum, et quae in praesentiarum praefatae abbatiae habet, offerimus etiam et donamus [Col. 0336B] praefatae . . . . . abbatiae, pro remedio peccaminum nostrorum, . . . . . . et rogatu etiam dilecti fidelis nostri Joannis. . . . . . Aquilegiensis patriarchae . . . . . . villam sancti Pauli cum suis pertinentiis et capellam sancti Marini cum suis appendentiis, videlicet cum mansis, domibus, terris, vineis, pratis, pascuis, silvis, venationibus, piscationibus, molendinis, viis et vi . . . . . exitibus et redditibus quaesitis seu inquirendis, vel cum omnibus, quae quolibet modo dici aut nominari possunt, utilitatibus, per hoc nostrum praeceptum confirmamus et corroboramus. Insuper et praedictam abbatiam cum ejusdem monasterii abbate, Adalberto nomine, suisque successoribus sub nostrae tuitionis . . . defensionis mundiburgio [Col. 0336C] recipimus cum cunctis praenominatis utensilibus et bonis; ea videlicet ratione ut nullus dux, comes, vicecomes, vel aliqua regni nostri magna parvaque persona, ecclesiastica vel saecularis potestas jam dictum monasterium atque abbatem de suprascriptis bonis disvestire, inquietare, molestare, vel deinceps absque legali vel imperiali judicio audeat. Si quis autem, quod absit! hujus nostrae confirmationis et corroborationis praecepti seu defensionis mundiburgio violator exstiterit, sciat se compositurum auri optimi libras centum, medietatem camerae nostrae, et medietatem praefato monasterio ejusque abbatibus. Et ut hujus nostrae confirmationis seu defensionis auctoritas stabilis [et] inconvulsa omni permaneat tempore hanc paginam inde conscriptam manu propria [Col. 0336D] corroborantes sigillo nostro subtus insigniri jussimus.

Signum D. Henrici invictissimi et serenissimi imperatoris Aug.

Ego Joannes nunc Aquilegiensis ecclesiae patriarcha, laudo et confirmo.

Ego Peregrinus sacri palatii cancellarius, laudo et confirmo.

Ego . . . . brandus episcopus et invictissimi imperatoris archicancellarius, laudo et confirmo.

Anno Dominicae incarnationis 1017, ind. prima, anno dom. Henrici secundi, regis 14, imperii anno IV . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS Dei gratia imperator Romanorum.

Omnibus episcopis, abbatibus, comitibus caeterisque fidelibus nostris, tam praesentibus quam futuris, notum esse volumus quia Viroldus Prumiensis abbas, ⁜ (169) noster fidelis, nostra licentia et consensu quoddam monasterium a fundamentis construens, et in honore sancti Salvatoris Domini nostri Jesu Christi, sanctaeque Dei genitricis semper virginis Mariae, nec non victoriosissimae crucis, et sancti Stephani protomartyris, [Col. 0337B] inclytique martyris S. Nazarii dicari faciens, imperiali nostra tuitione defendendum commendavit; insuper etiam narravit nobis praedictus venerabilis abbas qualiter Deo annuente, nostraque gratia consentiente, praefatum monasterium canonicis voluisset locare, eisque, ex ⁜ (170) proprietatibus quas ipse jure precario acquisivit, absque omni monachorum sibi subditorum detrimento, praebendam adhibere, quorum nomina haec sunt: Wittenbach, Stadtfeld, Ludtscheim. Cujus petitioni caeterorumque nostrorum fidelium sibi comprecantium, hoc est, archiepiscopi Trevirensis Popponis, Hereberti Coloniensis, Areckenbodi Moguntinensis, Eberhardi Bambergensis, Brunonis Augustensis, [Col. 0337C] Hehelini Wurtenbergensis, Burchardi Wormatiensis; comitumque Gerlaci, Gebhardi, Bebenhardi, Brunungi; nec non abbatum Poponis Fuldensis, Winnerichi Trevirensis, Luthardi Munchenbergensis, Richardi Amarbachensis, assensum praebentes, praedicta loca sub nostrae tuitionis immunitatem suscepimus, mercatum publicum cum omni jure ejusdem, annuale similiter et hebdomadale, ad stipendium fratrum ibidem legitime instituimus; et per hanc imperialem chartam imperamus [Col. 0338A] et praecipimus ut nullus de praedictis rebus alienandum fratribus jam dictis aliquid sibi usurpet, quatenus illos, quiete et pacifice quae Deus dedit vel daturus erit possidentes, pro nostra incolumitate regnique nostri stabilitate Dei misericordiam exorare delectet. Et ut haec jussionis nostrae donationisque auctoritas verius credatur et diligentius ab omnibus observetur, hanc chartam inde jussimus scribi, manusque propriae subscriptione confirmari, et sigillo nostro insigniri.

Signum domini Henrici Romanorum imp.

Guntherus ( postea archiep. Salisburgensis ) cancellarius N et vicearchicancellarius ⁜ (171) , Ludu archicancellarius.

Data XVI Kalend. Novemb., indict. XV, anno Dominicae [Col. 0338B] incarnationis 1017, anno vero domini Henrici II regnante [ sic ] XV, imperii autem III.

Actum Franconefort feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Si venerabilia ecclesiarum Dei loca alicujus doni commodo sublimare studuerimus, nobis id regnique nostri statui profuturum esse, minime dubitamus. [Col. 0338C] Quapropter noverit omnium Christi fidelium nostrorumque universitas qualiter nos, pro remedio animae nostrae, nec non dilectissimae conjugis nostrae, Cunigundae videlicet imperatricis Augustae, Trevirensi Ecclesiae, cui venerabilis archiepiscopus Poppo praeesse videtur, quamdam nostri juris curtem nomine Confluentiam et ⁜ (172) abbatiam sitam in pago Trichire ⁜ (173) , in comitatu vero Bertholdi comitis, cum theloneo et moneta, et cum omnibus eorum pertinentiis ⁜ (174) , areis, aedificiis, mancipiis utriusque [Col. 0339A] sexus, agris, pascuis, vineis, pratis, silvis, venationibus, aquis aquarumve decursibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, mobilibus et immobilibus, seu cum omni utilitate quae ullatenus aut scribi aut notari possit, tradimus atque firmiter donamus. Et ut haec nostrae auctoritatis pagina stabilis et inconvulsa omni permaneat aevo, eam manu propria roborantes, sigilli impressione jussimus insigniri.

Signum domini Henrici Romanorum invictissimi imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius vice Erchenbaldi archicapellani recognovi.

Anno incarnationis Domini nostri Jesu Christi 1018, indict. I, anno regni domini Henrici Romanorum [Col. 0339B] invictissimi imperatoris Augusti XVII, imperii autem v. Actum Boderebrunnen feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Noverit omnium Dei fidelium nostrorumque tam praesentiam quam subsequentium industria qualiter nos, interventu dilectae conjugis nostrae, Cunigundae videlicet imperatricis augustae, fideliumque nostrorum, Popponis Treverensis archiepiscopi, Erkanbaldi [Col. 0339C] Mogontini archiepiscopi, Eberhardi Babenbergensis episcopi, Adelbaldi Trajectensis episcopi, item Popponis abbatis Vultensis, Godefridi ducis, Bernhardi ducis, Becelini comitis, ecclesiae Paterbrunnensi, cui venerandus episcopus Meinwercus [Col. 0340A] nostrae videlicet servitutis paratissimus praesidet, sub honore agiae Dei genitricis Mariae sanctique martiris Kiliani nec non et beatissimi confessorum sancti Liborii episcopi constructae atque dedicatae, tale praedium quale Willa per manum nobis dedit et consensum conjugis et advocati sui Ottonis, in loco Siburgohusun nominato, in comitatu Udonis comitis, in pago Hemmerveldun, cum omnibus pertinentiis suis, possessionibus, mancipiis utriusque sexus, agris, aedificiis, terris cultis et incultis, aquis aquarumque decursibus, pratis, pascuis sive compascuis, molendinis, piscationibus, silvis, viis et inviis, cunctisque quaesitis vel inquirendis, in proprium jure perenni tradidimus. Et ut haec tradicio praecepti nostri firma et inconvulsa permaneat, hanc paginam [Col. 0340B] inde conscriptam manu propria roborantes sigilli nostri subterbullari jussimus impressione.

Signum domni Heinrici Romanorum (L. M.) invictissimi imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius vice Ercambaldi archicappellani recognovit.

Data I Id. Apr., indictione I, anno Dominicae incarnationis 1018, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XVI, imperii autem v. Actum Noviomago.

Quoniam indubitanter scimus in conspectu Dei [Col. 0340C] placere sanctorum loca instituere et sublimare, spe divinae remunerationis, pro remedio animae nostrae, conjugisque nostrae dilectae, Cunegundis videlicet imperatricis Augustae, nec non parentum nostrorum, tunc etiam pro confirmando sub divina protectione [Col. 0341A] regni nostri statu, ecclesiam in honore S. Adelberti martyris et episcopi, in monte contermino sedi nostrae Aquensi a nobis fundatam, omni libertate donamus, eidemque ecclesiae omnem possessionem quae est infra murum, quae dicitur Bruell, cum areis, aedificiis, agris, silvis, pratis, pascuis, aquis aquarumque decursibus, exitibus, reditibus, viis et inviis, seu cum omni utilitate quae ullatenus vel nominari vel scribi posset, tradimus. . . . .

Anno Incarnationis Domini millesimo decimo octavo, indictione prima, regni nostri decimo septimo, imperii autem quinto.

Actum Aquisgrani feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS ⁜ (176) divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Ubicunque locorum ecclesias a Christi fidelibus constitutas si vel aliquid addendo vel addito juvamus confirmando, nobis id regnique nostri stabilitati prodesse non dubitamus.

Quapropter noverit omnium fidelium nostrorum universitas qualiter nos, pro remedio animae nostrae, seniorisque et nepotis nostri, tertii videlicet Ottonis [Col. 0341C] imperatoris Augusti, qui ipsum venerabilem locum, ad Dei servitium ibi confirmandum, in tuitionem suae imperatoriae auctoritatis suscepit: interventu etiam Reinharii comitis, ac petitione Gerardi Cameracensis Ecclesiae venerandi praesulis, pauperi monasterio, in honore S. Petri apostolorum principis constructo, ubi pretiosus confessor Christi Gislenus corporaliter jacere videtur, praedia a Christi fidelibus concessa, vel adhuc concedenda, praecinctum etiam loci ipsius in gyro, a flumine videlicet Wamy usque ad viam ubi magna crux statuta est, et inde ad alterum fluviolum qui Aneton appellatur, et ut ipsum praecinctum in circuitu loci totum cum districto et comitatu teneat, quo usque ad flumen magnum Hagnam perveniat.

[Col. 0341D] In villa Hornud, quae infra praecinctum eumdem esse dignoscitur, quam largit one Dagoberti regis beatus Gislenus perpetuo possidet, omni quarta feria mercatum esse, per hanc nostram imperialem paginam confirmamus, nec non etiam villae Alemannis [Col. 0342A] duas partes, quae sita est in territorio Suessionico. . . . . Hanc Alemannis ex donatione Clephontis ejusdem loci abbatis, qui fuit propinquus Caroli regis, ab antiquo possidet haereditario jure idem sanctus. In Durno ecclesiam unam, in Lismonte ecclesiam unam. . . . .

Haec ergo omnia, more antecessorum nostrorum, in nostram tuitionem accipimus. Praecipiendo itaque praecipimus ut nullus dux, marchio, comes, sive aliqua major minorve judiciaria persona ipsum monasterium inquietare, aut aliquibus de rebus sibi pertinentibus auferre praesumat. Et ut nostra ingenuitatis auctoritas stabilis et inconvulsa omni post hinc permaneat tempore, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria confirmavimus, et sigilli [Col. 0342B] nostri impressione praecipimus insigniri.

Signum domini Henrici Romanorum invictissimi imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius, vice Ercanboldi archicapellani, recognovi.

Data indictione prima, anno Dominicae incarnationis millesimo decimo octavo, anno vero domini Henrici secundi regnantis XVI, imperii autem V.

Actum Noviomago feliciter. Amen, amen, amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS [Col. 0342C] gratia Dei Romanorum imperator Augustus.

Gloria praesens fugitiva et inanis est, dum possidetur, nisi aliquid in ea de coelesti aeternitate cogitetur. Sed Dei miseratio humano generi utile providit remedium, quando partem coelestis patriae terrenae substantiae fecit esse pretium. Hujus ergo nos clementiae memores quendam haereditatis nostrae locum Babenberc dictum auctoritate apostolica firmatum, nec non dilectae contectalis nostrae Chunigundae, et venerabilis Heinrici Wirciburgensis episcopi, ac omnium fidelium nostrorum, episcoporum, abbatum, totiusque regni nostri principum concordi devotione collaudatum, in culmen et sedem episcopatus proveximus, ad honorem videlicet omnipotentis Dei, et beatae Mariae semper virginis, sanctorumque [Col. 0342D] apostolorum Petri et Pauli, nec non sanctorum martyrum Kiliani atque Georgii, et omnium sanctorum pia veneratione fundavimus, ut inibi tam pro antecessoris nostri, tertii videlicet Ottonis imperatoris, quam pro omnium fidelium vivorum atque [Col. 0343A] defunctorum memoria jugiter hostia mactaretur salutaris. Preinde noverit omnium Dei nostrique fidelium tam praesens aetas quam successura posteritas qualiter nos, pro Dei amore nostraeque salutis acquisitione, praefatae sedi, tot venerabilium virorum attestatione fundatae, quendam nostri juris locum Berga dictum, in pago Tuonocgowe dicto, et in comitatu Adalberti comitis situm, qui a quibusdam abbatia nuncupatur, hac imperiali et praeceptali pagina, sive abbatia sive alio quolibet modo praedium sit, cum omnibus rebus ibidem pertinentibus, mobilibus vel immobilibus, cultis vel incultis, et cunctis, quae ullo modo scribi aut nominari possunt, utilitatibus, prout firmius possumus, concedimus, donamus et proprietamus, omnium contradictione remota. [Col. 0343B] Praecipimus igitur ut nobis in Deo dilectus Eberhardus, ejusdem sedis primus episcopus, ejusque successores liberam dehinc habeant potestatem de praedicta seu abbatia seu, praedio tenendi, possidendi, commutandi, seu, quicquid sibi libet, modis omnibus in usum Episcopatus faciendi. Ut autem haec nostrae ingenuitatis traditio stabilis et inconvulsa permaneat nunc et in futurum, hanc paginam inde conscriptam manu propria roborantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici invictissimi imperatoris Augusti. (Monogramma. )

Guntherius cancellarius vice Erchanbaldi archicapellani recognovi.

Data VI Idus Maii, anno Dominicae incarnationis [Col. 0343C] 1019, indict. II, anno vero domni Henrici secundi regn. XVII, imperii autem V.

Actum Altsteti feliciter.

Cum sigillo intus impresso.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS Dei gratia Romanorum imperator Augustus.

Si dignis nostrorum fidelium petitionibus assensum praebere decreverimus, his scilicet qui, pro statu regni omniumque Ecclesiarum Dei et pro [Col. 0343D] nostrae animae remedio atque nostrorum parentum nostram adeuntes clementiam, deprecantur quatenus ecclesias monasteriorum Dei sublimare, exaltare atque ditare studeamus, non solum nos ab ipso retributionem accepturos speramus, sed etiam statum regni sublimari putamus.

Proinde cunctorum sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium recognoscat auctoritas, qualiter per interventum ac petitionem Chunegundae, nostrae dilectissimae conjugis et imperatricis, atque Gotehardi nostri dilecti abbatis, monasterio S. Quirini, quod situm est in loco qui nominatur Tegernsee, duos regales mansos, sitos in loco qui dicitur Liupana, inter duos lapides Watstein et Hollinstein, donamus et proprio jure concedimus, cum aedificiis, cultis et [Col. 0344A] incultis, pratis, pascuis, silvis, viis et inviis, exitibus et reditibus, aquis aquarumve cursibus, piscationibus, quaesitis et inquirendis: quatenus ejusdem praedicti monasterii abbas ad utilitatem ibidem Deo servientium liberam habeat potestatem commutandi atque ordinandi, omni contradictione remota.

Si quis igitur hanc nostri praecepti paginam violare vel spernere praesumpserit, sciat se redditurum rationem Omnipotenti Deo in die judicii, et nostri gratiam in praesenti saeculo nunquam consecuturum. Et ut haec verius credantur, diligentiusque ab omnibus observentur, manu propria corroborantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domini Henrici Romanorum imperatoris Augusti invictissimi et serenissimi.

[Col. 0344B] Guntherius cancellarius ad vicem Erchenbaldi archiepiscopi et archicapellani recognovi.

Datum anno Dominicae incarnationis 1019, indict. II, V Idus Januarii, anno vero domini Henrici regnantis XVII, imperii vero ejus V.

Actum Chuofunge feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS Dei gratia Romanorum imperator Augustus.

Si dignis nostrorum fidelium petitionibus assensum [Col. 0344C] praebere decreverimus, his scilicet qui, pro statu regni omniumque Ecclesiarum Dei et pro nostrae animae remedio atque nostrorum parentum nostram adeuntes clementiam, deprecantur quatenus ecclesias monasteriorum Dei sublimare, exaltare atque ditare studeamus; non solum nos ab ipso retributionem accepturos speramus, sed etiam statum regni sublimari putamus. Proinde cunctorum sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium recognoscat industria, qualiter, per interventum ac petitionem Chunigundae nostrae dilectissimae conjugis et imperatricis, atque Godehardi nostri dilecti abbatis, monasterio sancti Quirini, quod situm est in loco qui nominatur Tegrinse, duos regales mansos, sitos in loco qui dicitur Liupana, inter duos lapides Watstein [Col. 0344D] et Holinstein, donamus et proprio jure concedimus, cum aedificiis, cultis et incultis, pratis, pascuis, silvis, viis et inviis, exitibus et reditibus, aquis aquarumve decursibus, piscationibus, quaesitis et inquirendis: quatenus ejusdem praedicti monasterii abbas ad utilitatem ibidem Deo servientium liberam habeat potestatem commutandi atque ordinandi, omni contradictione remota. Siquis igitur hanc nostri praecepti paginam violare vel spernere praesumpserit, sciat se redditurum rationem omnipotenti Deo in die judicii et nostri gratiam in praesenti saeculo nunquam consecuturum. Et ut haec verius credantur, diligentiusque ab omnibus observentur, manu propria corroborantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

[Col. 0345A] Guntherius cancellarius, ad vicem Erchanbaldi archiepiscopi et archicapellani recognovi.

Datum anno Dominicae incarnationis 1019, indict. II, V Id. Jan., anno vero Domini Heinrici regnantis XVII, imperii vero ejus V.

Actum Chuofunge feliciter. Amen

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

[Col. 0345B] Ubi ecclesiarum venerabilia loca a nostris praedecessoribus nobiliter adaucta, ut in suo vigore persistant, nostra auctoritate sancimus, ab omnipotente Deo, quem in suis sanctis honoramus, aeternae retributionis praemium recipere fideliter et veraciter speramus. Quocirca sanctae Dei ecclesiae omniumque fidelium nostrorum praesentium videlicet et futurorum universitati volumus pateat qualiter Thiedericus, sanctae Mimigardevordensis ecclesiae venerabilis episcopus, nostrae celsitudinis adiit clementiam, petens ut suae ecclesiae per nostri praecepti paginam concederemus et confirmaremus unam abbatiam Liesbern nominatam, quam antea praefata Mimigardevordensis ecclesia habere videbatur etsi sine scripto, sitam in pago Dreni ac in comitatu Herimanni [Col. 0345C] comitis. Cujus peticionibus ut justum est annuentes, interventu etiam ac petitione Cunigundae imperatricis Augustae nostraeque contectalis dilectissimae, aliorumque fidelium nostrorum qui inibi praesentes fuerunt, Everhardi Bavenbergensis et Meinwerki Podilbrunnensis, Adalboldi Trajectensis episcoporum, ducisque Godefridi; per hanc nostri praecepti paginam, praelibatae sedi episcopali sibique suisque successoribus in perpetuum confirmamus et corroboramus, ut in praescripto loco Liesbern dicto nostra imperiali auctoritate dehinc liberam habeant facultatem servitium Dei ordinandi penes divinum amorem atque timorem. Praeter haec etiam de advocatis in praedicto loco episcopis liceat agere et ordinare secundum eorum voluntatem advocationem in [Col. 0345D] ipsorum militia, juxta quod illis melius visum fuerit ad utilitatem ecclesiae praetitulatae. Et ut haec nostrae praeceptionis auctoritas omni tempore stabilis et inconvulsa permaneat, hanc paginam manu propria confirmantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici serenissimi (L. M.) et invictissimi imperatoris Augusti.

Guntarius cancellarius vice Archenbaldi archiepiscopi et archicapellani recognovit.

Datum anno Dominicae incarnationis 1019, indictione II, anno domni Heinrici regnantis XVIII, imperii vero ejus VI, XVII Kal. Aprilis.

Actum Goslariae feliciter.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS Dei gratia Romanorum imperator Augustus.

Quoniam praedecessores nostros reges vel imperatores operatos esse in summo capite quod est Christus non ignoramus, quos scimus in ejus membris per fidem operatos haberi augmentando ecclesias Deo vel sanctis sacratas, et pro ea ipsa re aeternae recompensationis praemia adeptos fore, non secus si sanctam Dei Ecclesiam ad honorem sanctorum [Col. 0346B] suorum crescere et multiplicare donis vel augmentis studuerimus, perpetuae remunerationis exsultationem nos nancisci speramus. Quapropter universali Ecclesiae praesenti videlicet et futurae manifestum esse optando desideramus qualiter Meginwerchus Paterbrunnensis episcopus, nostrae imperiali excellentiae dilectissimus, sublimitatem nostram convenit, postulans ecclesiae suae unam abbatiam Sceldice vocatam dari, cujus continuis petitionibus non immerito faventes, interventu Chunigundae imperatricis nostrae videlicet dilectissimae conjugis, episcoporum quoque Geronis, Unuani, Arnoldi, Dietrici, Hiltiwardi et Erici, optimatumque nostri regni, Pernhardi ducis, Sigifridi comitis, Herimanni et Eggihardi consilii ventilatione, supradictam [Col. 0346C] abbatiam sitam in pago Wessaga et in comitatu Friderici comitis sibi nec non suae ecclesiae Paterbrunnensi suisque successoribus omni concedimus jure deinceps possidendam. Ut vero haec praecepti pagina stabilis et inconvulsa futuris vel praesentibus temporibus permanere valeat, propriae manus cautione firmamus, et nostri sigilli impressione ratum ducentes signari jussimus.

Signum domni Heinrici serenissimi (L. M.) et invictissimi imperatoris.

Guntherius cancellarius vice Erchanbaldi archicapellani recognovit.

Datum anno Dominicae incarnationis 1018, indictione II, anno domni Heinrici regnantis XVII, imperii [Col. 0346D] vero ejus VI, XIII. Kal. Apr.

Actum ad Gosilare feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Ubicunque sancta Dei loca bonis nobis a Deo donatis extollimus, non solum vitae nostrae longanimitatem, verum etiam regni nos prosperitatem augere speramus. Quapropter noverit omnium Christi nostrorumque fidelium universitas qualiter nos, pro remedio animae nostrae antecessorumque nostrorum, [Col. 0347A] nec non pro salute dilectae conjugis nostrae, Cunigundae imperatricis videlicet augustae, atque per interventum Geronis Magedeburgensis archiepiscopi, Dotichonisque comitis, quandam nostrae proprietatis forestim in comitatu ejusdem Dotichonis sitam; quae, terminum juxta fluviolum Fulda nominatum sumens, prope Reginhereshuson et Utenhuson atque Biberbach et Rotbrehteshuson, in quoddam flumen Wisera vocatum usque protenditur; inde sursum directa, quandam villam nomine Gimundin attingit; abinde, circulum prosecuta, iterum in Fuldam, et sic sursum usque jam praedictam villam scilicet Reginhereshuson pergiratur, sanctae Paderbrunnensi ecclesiae, cui venerabilis et nobis dilectus praesul Meinwercus praeesse videtur, ad altare et reliquias [Col. 0347B] sanctae Dei genitricis Mariae, sanctique martyris et episcopi Kiliani et sancti Liborii confessoris, cum omni utilitate quae ab eadem provenire ullatenus possit, firmiter et perpetuo habendam tradimus atque concedimus. Et ut haec nostra auctoritas stabilis et inconvulsa permaneat, eam manu propria roborantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici Romanorum (L. M.) invictissimi imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius vice Erchembaldi archiepiscopi ac archicappellani recognovit.

Anno Dominicae incarnationis 1018, indictione II, anno vero domni Heinrici Romanorum imperatoris Augusti secundi regnantis XVIII, imperii autem VI.

[Col. 0347C] Actum XVIII. Kal. Januarii Mulinhuson feliciter. Amen.

HENRICUS divina clementia imperator Romanorum Angustus.

Notum sit omnibus fidelibus sanctae Dei Ecclesiae, et omnium nostrorum, fidelium praesentium seu futurorum, noverit universitas qualiter Hugo, monasterii quod dicitur Pharpha, venerandae genitricis ac virginis Dei Mariae, venerabilis abbas, nostram [Col. 0347D] adiens clementiam, deprecatus est quatenus ipsius effusis precibus nostrae pietatis accomodaremus aures, scilicet ut res noviter, Deo favente, acquisitas, seu a pravorum hominum ditione excussas, nostra imperiali ac praeceptali pagina confirmaremus. Nos vero quia cunctis justa poscentibus praebere debemus assensum, nostrae tuitionis praecepto nominatas et subscriptas sancto confirmamus monasterio. Res itaque, quas Ginizo filius Hildeprandi comitis contulit eidem monasterio, sicut in chartula donationis illius continetur, quae sunt in comitatu Firmano sit ( sic ), simulque addidimus pro redemptione animae nostrae ex nostra largitate eidem sancto loco districtum monasterii Spazzani cum omnibus pertinentiis, [Col. 0348A] et cum campo Arsicio, quod praedium Ginizo hactenus tenuit, ut, quemadmodum ille dominam nostram sanctam Mariam constituit haeredem de proprio, ita et nos facimus de nostro ministeriolo publico, ne forte, si alicui saeculari concederemus illud, ea occasione praedictas invaderent res. Et in praedicto comitatu novae Casae castellum, quod sibi contulit Atto filius Aderadi, cum suis pertinentiis, veluti in charta concessionis illius leguntur; et in alio loco ipsius comitatus castellum de Anganello, vel alia loca quae ibi condonavit Alkerius comes, quatenus in sua charta referunt, vel aliae res quae moderno tempore in ipso comitatu acquisitae sunt. In comitatu Sabinensi, in loco Ortelle, et res quas contulit ibi Joannes presbyter cum suis consortibus. [Col. 0348B] Et quas Octavianus cum Rogata conjuge sua in jam dicto comitatu saepedicto monasterio obtulit, ut in sua concessione habetur. Et quas Leo filius Rezonis condonavit in Mojano. Insuper et imperiali praeceptione jubemus sub omni contestatione ut omnia scripta quae Gratianus, invasor rerum ecclesiae sanctae Mariae de Minione, quod pertinet ad praefatum monasterium, fecit, confringantur et annullentur, et ad ipsum monasterium redeant sine obligatione.

In comitatu quoque Balbensi ecclesias sancti Peregrini et sanctae Mariae, cum pertinentiis earum, in quibus comes Oderisius noviter monachos locavit, quae antiquitus ipsius monasterii fuerunt, et modo reacquisitae sunt, quas fideles Christi inibi contulerunt; [Col. 0348C] seu quas praedictus quomodolibet recuperavit. Item in comitatu Sabinensi castellum de Tribuco, et alterum de Bucciniano cum suis pertinentiis, quemadmodum domnus Benedictus summus Romanus pontifex nosterque spiritualis pater nostro rogatu eidem monasterio restituit. Simili modo illa loca quae praedictus papa per pontificale praeceptum pro animae suae remedio contulit, quae sunt in Assa de supradicto Bucciniano cum suis omnibus pertinentiis, de ecclesia quoque sanctae Mariae sita in fundo Massae de Vestiario, cum praediis illis quae in ipso continentur praecepto. Nec non ecclesiam sancti Sebastiani in Collina de Flagiano, cum terris et vineis, sicut ipse praesul universalis aliique sanctae Dei genitrici per chartulas concesserunt. Pari modo [Col. 0348D] monasterium sancti Laurentii in finibus Campanis, ubi dicitur Mac . . . , quod idem venerabilis pater sub dicto loco obtulit. Et in comitatu Sabinensi terra ( sic ) Ortella Joannis presbyteri cum ecclesiis, olivetis atque vinetis. In comitatu Reatino terra ( sic ), quam Transaricus sanctae Mariae largitus est. In suburbanis Tiburtinae civitatis monasterium sancti Adriani cum omnibus suis pertinentiis. In comitatu Firmano res Ottonis filii Anderadi cum ecclesia Domini Salvatoris, et res quas Adelmodus filius Hildemodis, et quaecunque ab aliquibus eidem sanctae Mariae in Pharpha data sunt. In civitate Ortana monasterium sancti Theodori cum ecclesiis et omnibus pertinentiis suis, monasterium sanctae Mariae de Minione [Col. 0349A] cum omnibus suis pertinentiis, quod beatae memoriae senior noster Otto ibi restituit. In Assisio duae ecclesiae ( sic ), quae super terram ipsius monasterii positae sunt. In Summati ecclesia ( sic ) sancti Silvestri, et curtes de flumine et de monasteriolo et Porscia. In comitatu Balbensi monasterium sancti Peregrini cum omnibus suis pertinentiis. Haec igitur omnia, et quaecunque nostri praedecessores reges vel imperatores eidem ecclesiae beatae Mariae de Pharpha contulerunt, nos per hanc paginam confirmamus, etc.

Piligrinus cancellarius in vicem Eberhardi Bambergensis episcopi et archicapellani recognovi.

Data anno Dominicae incarnationis 1019, anno domni Henrici regnantis XVII, imperii vero 6, indict. II, loco Menesburgh, V Idus Aprilis.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina clementia favente, Romanorum imperator Augustus.

Si quid Ecclesias Dei vel in eisdem servientes de nostris ditare studuerimus, procul dubio immarcessibilem praemium in futuro capessere credimus. Qua de re cunctis fidelibus nostris praesentibus scilicet et futuris notum esse volumus qualiter nos, aeternae vitae desiderio inflammati, tam pro remedio [Col. 0349C] animae nostrae quam parentum nostrorum, nec non et interventu dilectae contectalis nostrae Chunigundae, et pro dilecti Altahensis abbatis Godehardi gratissimo obsequio, eidem Ecclesiae cui ipse praeesse videtur, in usum monachorum inibi Deo famulantium, in marcha et comitatu Adalberti marchionis, decem regales mansos inter hos terminos sitos, ab occidentali videlicet plaga super villam quae Abstorf nuncupatur, de medio Danubis alveo usque in rivulum qui vocatur Smidaha, longitudine ad orientalem plagam, longitudine vero contra Wagrein vergente in locis probabilibus usuique semper aptis. Insuper etiam parvulam insulam in Danubio, contra eamdem villam jacentem, per hanc nostri praecepti paginam concedimus atque largimur, cum [Col. 0349D] omnibus appendiciis ad eosdem pertinentibus, areis, aedificiis, terris cultis et incultis, pratis, pascuis et compascuis, viis et inviis, aquis, aquarumve decursibus, molendinis, piscationibus, venationibus silvis exstirpatis vel adhuc exstirpandis, seu cum omnibus quae dici vel nominari possunt utensilibus, et de nostro imperiali jure in ejus jus ac dominium omnino transfundimus, ea quippe ratione ut praedictus abbas suique successores exinde liberam habeant potestatem tenendi, commutandi, vel quicquid eis in usum praedictorum fratrum agere libuerit. Et ut haec nostrae donationis auctoritas omnium hominum contradictione remota, stabilis et firma constet, hanc chartam ex nostra jussione conscriptam [Col. 0350A] ac signatam manu propria subtus firmavimus.

Data VII Idus Aprilis, indict. II, anno Dominicae incarnationis 1019, anno vero domini Henrici secundi regnantis XVII, imperii anno VI.

Actum Merseburg feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Venerabilia divinae religionis coenobia munificentiae [Col. 0350B] nostrae donis exaltare, ac servorum dei utilitates misericorditer adtendere nobis aeternae remunerationis spe necessarium esse ducimus. Proinde omnibus Christi nostrique fidelibus notum esse volumus qualiter nos, per interventum dilectae conjugis nostrae Chunigundae imperatricis Augustae, in loco qui Fulda dicitur, ubi monasterium sub regula monachica in honore sanctae Dei genitricis Mariae ac beati Bonefacii martiris in pago Pochonia constructum est, cui etiam venerabilem ac religiosum virum Richardum praefecimus, legitimam monetam ac publicum mercatum concedimus ac statuimus, omnibusque quibus placet vendendi et emendi facultatem et potestatem tribuimus, omnium hominum contradictione et inquietudine remota. Theloneum [Col. 0350C] etiam ac districtum omniaque de eodem mercatu et moneta nos ex regali et imperiali jure respicientia praenominatae Fuldensi ecclesiae per hanc imperialem paginam in proprium donamus et largimur; ea scilicet ratione ut praedictus Richardus abbas suique successores liberam exinde habeant potestatem quidquid eis placuerit faciendi ad utilitatem tantummodo fratrum et Ecclesiae ibidem sub regula sancti Benedicti Deo servientium. Et ut haec nostrae concessionis ac donationis auctoritas stabilis et inconvulsa omni permaneat aevo, hoc praeceptum inde couscriptum sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici invictissimi Romanorum imperatoris et Augusti.

[Col. 0350D] Guntherius cancellarius ad vicem Erkenbaldi archicapellani recognovi.

Data Kal. Jul., anno Dominicae incarnationis 1014, anno vero domni Heinrici Romanorum imper. Aug. regnantis XVIII, imperii vero VI.

Actum Coloniae feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Saluberrimis sacri eloquii institutionibus erudimur, [Col. 0351A] exemplisque religiosorum excellentissimis admonemur ut, temporalia et terrena pro Dei amore donantes commoda, aeterna et sine fine manentia studeamus adipisci bona. Quapropter noverint omnes Christi fideles praesentes scilicet atque futuri qualiter nos, per interventum spiritalis patris nostri domni videlicet papae Benedicti, dilectissimaeque conjugis nostrae Chunigundae, nec non venerabilis Mogontinensis ecclesiae archiepiscopi Erchanbaldi, dilectissimique nostri Babenbergensis episcopi Eberhardi, Frisingensis quoque episcopi Egilberti, maximeque ob juge et indefessum servicium venerandi Meginwerchi episcopi, ut ille nullius aemuli obprobriis subjaceat, quin plus omnibus nobis serviens, praemia honoresque plures a nobis accipiat, [Col. 0351B] exemplisque nostri emolumenti, alios ad nostrum fidele provocet servicium, ad Paderburnensem ecclesiam in honore sanctae Dei genitricis Mariae sanctique Kiliani martyris, nec non sancti Liborii confessoris constructae, cui praedictus venerabilis Mechinwerchus episcopus praeesse dinoscitur, quandam nostri juris curtem Hammonstedi dictam, in pago Rittega et in comitatu Utonis comitis sitam, una cum omnibus ejus pertinentiis sive adhaerentiis, in quocunque pago vel comitatu sita sint, videlicet cum vicis, villis, ecclesiis, servis et ancillis, areis, aedificiis, terris cultis et incultis, viis, inviis, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, silvis, forestibus, venationibus, aquis, piscationibus, molis, molendinis, rebus mobilibus et immobilibus, ac [Col. 0351C] caeteris omnibus quae rite scribi vel quoquolibet modo dici possunt utilitatibus, hac nostrae auctoritatis imperiali pagina donamus ac omnium contradictione remota proprietamus, praecipientes ut in Deo dilectus nobis saepe dictus M. episcopus liberam dehinc habeat potestatem, suique successores, eandem curtem Hammonstedi cum omnibus appendiciis suis tenendi, possidendi, seu quicquid sibi inde libeat in usum episcopatus faciendi. Et ut haec traditio nostra ab omnibus incorrupta permaneat, hanc chartam inde conscriptam manu propria confirmantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici Romanorum (L. M.) imperatoris Augusti.

[Col. 0351D] Guntherius cancellarius ad vicem Erchanbaldi archicapellani recognovi.

Data IX. Kal. Maii, in festivitate sancti Georgii martyris, indictione III, anno Dominicae incarnationis 1020, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XIX, imperii autem VII. Actum Babenberc.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Si sanctarum Dei ecclesiarum loca bonis nobis a [Col. 0352A] Deo donatis ditando extollimus, non solum vitae nostrae longanimitatem, verum etiam regni nos prosperitatem augere speramus. Quapropter noverit omnium sanctae Dei ecclesiae fidelium nostrorumque universitas praesentium scilicet ac futurorum qualiter nos, pro animae nostrae remedio nostrorumque antecessorum, nec non et pro salute dilectae conjugis nostrae Cunigundae imperatricis videlicet augustae, atque per interventum Geronis Magedeburgensis archiepiscopi Dutichonisque comitis, quandam nostrae proprietatis forestim in comitatu ejusdem Dutichonis sitam, quae inicium sumit de Rothalmingahusun, rectoque tramite protenditur in Vuisaram fluvium, sicque ascensum ducit in fluvium Fulda dictum, inde vero continuatim servat sui ascensus [Col. 0352B] tenorem juxta eundem fluvium Fulde usque in rivum qui dicitur Grumelbichi, nec non ad oppidum quod Holthusun vocatur viam tendit, simul graditur in Othilanham et in Rechinherishusun atque ad Rothiereshusun, mox pergit ad Rikillahusun atque ad Beverbiki, sicque protenditur in viam quae tendit ad Vulfredeskirchun, itemque in alteram viam quae extenditur ad Gunnesburin et ad Vuicmonneshusun, sicque girando circuit quandam viam quae pervenit usque ad praedictum oppidum Rothalmingahusun, sanctae Paderbrunnensi ecclesiae, cui venerabilis nobisque dilectus praesul Meinwerchus praeesse videtur, ad altare et reliquias sanctae Dei genitricis Mariae sanctique martyris et episcopi Kiliani ac sancti Liborii confessoris, cum omni utilitate quae ab [Col. 0352C] eadem ullatenus provenire possit, firmiter et perpetuo habendam tradimus atque concedimus, ac de nostro jure et dominio in ejusdem sanctae Paderbrunnensis ecclesiae jus et dominium transfundimus et delegamus; eo videlicet ordine ut nullus episcopum jam dictae ecclesiae ejusque successores de praedicta foresti disvestire vel inquietare praesumat. Et ut haec nostrae auctoritatis pagina stabilis et inconvulsa permaneat, eam manu propria roborantes, sigilli nostri impressione insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici serenissimi et invictissimi Romanorum imperatoris Augusti (L. M.).

Guntarius cancellarius vice Ercumbaldi archiepiscopi et archicancellarii recognovit.

Anno Dominicae incarnationis 1020, indictione III, [Col. 0352D] anno vero domni Heinrici imperatoris Augusti secundi regnantis XVIIII, imperii autem VII.

Actum XI. Kal. Junii Chuofunga feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Si locis Domino sanctisque ejus dicatis bona nostra damus, et ab antecessoribus nostris data confirmamus, in aeternum animae nostrae profuturum [Col. 0353A] non dubitamus. Quapropter notum esse volumus omnibus fidelibus nostris, praesentibus scilicet atque futuris, qualiter, interventu Theuzonis monachi nostri fidelis, pro remedio animae nostrae largimur atque concedimus, prout juste atque legaliter possumus, monasterio Sanctae Mariae et Sancti Benedicti, quod ut [est] situm Alpibus, qui dicuntur Pratalia, juxta rivum nomine Bidentem, ad radicem montis, nomine Acuti, qui dividit Thusciam et Romaniam, quosdam mansos de jure nostri regni, mansum videlicet unum, qui vulgo dicitur Nibli de Soci, et aliam quem tenet filius presbyteri Alprandi de Soci, et Leo de Soci, et piscariam et Barricule de Soci, quem Hugo marchio per libellum dederat praedicto monasterio; alterum vero mansum, qui dicitur [Col. 0353B] Theuzonis Brussati, quem idem marchio similiter dedit; mansum quoque de sexta, unde marchio libellum fecit Winizoni Castaldo; item mansum de Ventrina, quem Leoni marchio per libellum dederat cum tribus mansis de Caprena, mansum etiam de Linaro, unum libellum habuit Bonizo; mansum quoque de Tejano, quem Winizo habet, per libellum, cum parte illius vineae de regni nostri jure ac dominio donamus atque transfundimus in jus atque dominium praedicti monasterii de Pratalia sanctae Mariae et sancti Benedicti, ac Bidentem, in perpetuum, cum omnibus eorum pertinentiis, quae dici vel nominari possunt, cum terris, campis, casis, vineis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumque decursibus, et omnibus rebus mobilibus et immobilibus; tali [Col. 0353C] tenore ut praedictus Teuzo rector ipsius monasterii suique successores abbates inde potestatem habeant ad utilitatem ipsius monasterii faciendi quidquid lex praecipiat. Praecipientes itaque jubemus ut nullus dux, marchio, comes, vicecomes, episcopus, castaldus, vel aliqua nostri regni magna vel parva persona, praedicti monasterii rectorem vel suos successores abbates, de omnibus quae supra scripta sunt, divertire seu inquietare sine legali judicio praesumat. Si quis igitur hujus nostri praecepti violator exstiterit, sciat se compositurnm auri optimi libras centum, medietatem camerae nostrae, et medietatem praefato monasterio. Quod ut verius credatur, et diligentius ab omnibus in aeternum observetur, hanc nostrae donationis paginam manu propria confirmantes sigilli [Col. 0353D] nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Henrici Romanorum invictissimi imperatoris Augusti.

Piligrinus cancellarius vice Egerardi episcopi et archicancellarii recognovit

Data tertio Kal. Novembris, indictione tertia, anno Dominicae incarnationis 1021, anno autem domni Henrici secundi regnantis XVIII, imperii ejus VII.

Actum Amersten.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, imperator Augustus.

Si nostrae liberalitatis munere locis Deo dicatis quiddam beneficii conferimus, et necessitates ecclesiasticas nostro juvamine relevamus, id nobis et ad mortalem vitam temporaliter transigendam et ad aeternam vitam feliciter obtinendam profuturum liquido credimus. Unde pateat notitiae omnium Christi fidelium, praesentium scilicet atque futurorum, qualiter [Col. 0354B] nos, pro remedio animae nostrae ac dilectae conjugis nostrae Cunegundae, et per interventum Hilderadi ⁜ (177) abbatis nostri dilecti, praedium nomine Butenhart, in pago Hulpiae, in comitatu Hezelinl comitis situm, quod post obitum Epponis viri, et legis jure et lege, ad nostras regales et imperiales manus devenit, cum utriusque sexus mancipiis et omnibus utensilibus, terris, cultis et incultis, agris, pratis, campis, pascuis, silvis, aquis aquarumve decursibus, piscationibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, et omnibus appertinentiis, quaesitis et inquirendis, quae dici poterunt aut nominari, ad monasterium S. Salvatoris mundi, situm in loco qui dicitur Prumea, in usus fratrum Deo inibi sub regula S. Benedicti servientium, concessimus [Col. 0354C] et in proprietatem donavimus, ut per omnia succedentium temporum curricula eidem monasterio absque omnium mortalium contradictione firmum atque stabile in aeternum permaneat. Et ut haec nostrae concessionis traditio omni tempore stabilis et inconvulsa permaneat, hanc imperialis praecepti paginam inde conscribi, et, manu propria confirmantes, propria sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Henrici Romanorum invictissimi imperatoris Augusti.

Witharius cancellarius vice Erchanbaldi archiepiscopi recognovi.

Data V Kalendas Octobris, indictione III, anno Dominicae incarnationis 1020, anno autem domni Henrici [Col. 0354D] secundi regnantis XVIII, imperii vero ejus VII.

Actum Hamerstein feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Constat nos, divina dispensante gratia, caeteris supereminere mortalibus: unde oportet ut, cujus [Col. 0355A] praecellimus munere, ejus studeamus modis omnibus parere voluntati. Quapropter comperiat industria atque utilitas omnium fidelium nostrorum, praesentium scilicet et futurorum, quia vir venerabilis Richardus abba ex monasterio quod dicitur Fulda, quod est situm in pago Grapfeld, constructum in honore sancti Bonifacii martiris Christi, ubi idem gloriosus martyr corpore quiescit, adiens excellentiam culminis nostri, obtulit nobis quandam antecessorum nostrorum, Pipini videlicet, Ludewici et Chuonradi, Heinrici, necnon et Ottonis imperatoris Augusti auctoritatem, in qua continebatur qualiter idem principes clarissimi praefatum monasterium cum monachis ibidem Deo famulantibus, et cum rebus vel hominibus ad se juste pertinentibus, sub [Col. 0355B] sua constituissent defensione et munitatis tuicione. Obsecravit namque praescriptus abba ut similiter ipsum monasterium cum monachis ibidem Deo famulantibus et cum rebus et hominibus sibi legaliter pertinentibus sub nostra constitueremus defensione, et paternae auctoritati nostram jungeremus auctoritatem. Cujus petitionem quia justam imo rationabilem esse judicavimus, libenter accommodavimus et beneficio quod postulavit assensum praebuimus. Et ideo hanc auctoritatem, propter divinum amorem et venerationem ipsius sancti loci tranquillitatemque fratrum ibidem consistentium, circa ipsum monasterium fieri decrevimus. Per quam in futurum sanccimus atque jubemus ut nullus judex publicus vel quilibet ex judiciaria potestate in ecclesias, villas, [Col. 0355C] loca, vel agros, possessiones, quas moderno tempore juste et rationabiliter infra regnum divinitus nobis concessum praefatum possidet monasterium, vel quae deinceps in jus ipsius loci voluerit divina pietas augeri, ad causas judiciario more audiendas vel freda undecumque exigenda aut mansiones vel paratas faciendas aut fidejussores tollendos aut homines ipsius monasterii tam ingenuos quam et servos super terram ipsius commanentes distringendos, nec ullas redibitiones aut inlicitas occasiones requirendas, nostris futurisque temporibus ingredi audeat, vel ea quae supra memorata sunt exigere praesumat. Sed liceat praefato abbati suisque successoribus res praedicti monasterii cum omnibus sibi subjectis sub immunitatis nostrae defensione possidere et nostro [Col. 0355D] fideliter parere imperio. Et quicquid de praedictis rebus jus fisci exigere poterat, pro aeterna remuneratione praefato monasterio et monachis concessimus. Et si quando divina vocatione jam fatus abba vel successores ejus de hac luce migraverint, quamdiu ipsi monachi inter se tales invenire possint qui ipsam congregationem secundum regulam pii patris Benedicti regere valeant, per hanc nostram auctoritatem consensum et licentiam habeant eligendi abbates. Haec vero auctoritas ut pleniorem in Dei nomine optineat firmitatem, manu propria subtus eam firmavimus, sigilloque nostro insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici Romanorum invictissimi [Col. 0356A] (M) imperatoris Augusti. (S) Guntherius vice Erkanbaldi archicappellani recognovit.

Data V Non. Mai., indictione III, anno Dominicae incarnationis 1020, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XIX, imperii autem VII.

Actum Fulda.

XP. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina gratia Romanorum imperator Augustus.

[Col. 0356B] Divinae pietatis clementia, quae nos ad culmen imperatoriae majestatis perduxit, ad hoc voluit imperare, ut ecclesiarum ordini firmando atque corroborando subveniamus. Hiis autem maxime locis quae, ab antecessoribus nostris regibus et imperatoribus fundata, sed jam peccatis exigentibus pene videbantur annullata. Quapropter omnium fidelium nostrorum praesentium scilicet ac futurorum industriae notum esse volumus qualiter nos, divini amoris instinctu, pro remedio animae nostrae seu parentum nostrorum, nec non et tertii Ottonis bonae memoriae imperatoris, dilectaeque conjugis nostrae Chunigundae Augustae interventu, atque Meginwerc sanctae Padrebrunnensis ecclesiae venerabilis episcopi rogatu, sibi sanctaeque suae ecclesiae a Karolo [Col. 0356C] magno imperatore olim fundatae, nostris vero temporibus incendium passae, in honore enim sanctae Dei genitricis Mariae semper virginis et sancti Kyliani martyris Liboriique confessoris dedicatae, comitatum quem Dodico comes dum vixit tenuit, situm scilicet in locis Hessiga, Netga, Nihterga, cum omni legalitate in proprium concedimus atque largimur per hanc nostram imperialem paginam; eo videlicet tenore rationis ut praefatus episcopus M. suique successores prescriptae ecclesiae praesidentes dehinc liberam habeant potestatem de eodem comitatu ejusque utilitatibus quicquid eis placuerit faciendi, ad eorum tamen utilitatem ecclesiae, omnium videlicet inquietudine remota. Et ut haec nostrae traditionis seu confirmationis auctoritas [Col. 0356D] stabilis et inconvulsa omni habeatur tempore, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria firmavimus et nostro sigillo repercusso insigniri jussimus.

Signum domni Heinrici victoriosissimi (L. M.) imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius ad vicem Herkembaldi Mogontini archiepiscopi et archicapellani recognovit.

Data XIV. Kal. Marcii, indictione IV, anno Dominicae incarnationis 1021, anno vero domni Heinrici secundi regnantis XVIIII, imperii autem VIII.

Actum Podrebrun feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Rom. imp. Aug.

Imperialem nostri nominis excellentiam hoc scimus exigere, imo ad statum regni et ad salutem animae nostrae multum proficere, quosque divini servitii amatores, ut sine querela in Dei persistant laude, liberalitatis nostrae sustentaculo confortare, maxime autem eos quorum laboris devotio divino prae caeteris invigilat obsequio. Proinde noverit omnium [Col. 0357B] Christi nostrique fidelium universitas qualiter nos, divinae remunerationis spe incitati, interventu etiam dilectae conjugis nostrae Cunigundae imperatricis Augustae et venerandi Richolfi abbatis commoniti, cuidam Ecclesiae Dei infra civitatem Ratesponensem in honorem pretiosi Dei martyris Heimmerami constructae, ubi venerabile corpus ejus miraculis declarantibus requiescere comprobatur, omnia, quae ab antecessoribus nostris, regibus vel imperatoribus, omnibusque Christi fidelibus vel infra ipsam Ratesponensem civitatem, vel in suburbio ejus, vel ubicunque locorum hactenus tradita sunt et collata, per hanc imperialem paginam in perpetuum confirmamus, et absque omnium hominum contradictione in proprium largimur; ea videlicet ratione ut nec [Col. 0357C] episcopus ejusdem loci, nullaque judiciaria vel ecclesiastica persona aliquam habeat potestatem praenominata bona praefatae ecclesiae auferre, vel usibus fratrum ibidem sub monachica institutione Deo servientium abalienare, sed praedictus Richolfus ejusdem loci abbas suique successores liberam exinde habeant potestatem quicquid eis placuerit faciendi, ad utilitatem tantummodo fratrum ibidem sub regula sancti Benedicti Deo sanctoque Heimmeramo famulantium. Et ut haec nostrae confirmationis et largitionis auctoritas stabilis et inconvulsa omni permaneat aevo, hoc praeceptum inde conscriptum propria manu corroborantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Henrici invictissimi Romanorum [Col. 0357D] imperatoris Augusti. (Monogramma. )

Guntherius cancellarius ad vicem Erkenbaldi archicapellani recognovi.

Data V Nonas Julii, indictione III, anno Dominicae incarnationis 1021, anno vero Domni Henrici secundi regnantis XX, imperantis VIII.

Actum Coloniae feliciter. Amen.

Sigillum majestat. integrum exstat.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS [Col. 0358A] divina favente clementia Rom. imp. Augustus.

Imperialem nostri nominis excellentiam hoc scimus exigere, imo ad statum regni et ad salutem animae nostrae multum proficere, quosque divini servitii amatores, ut sine querela in Dei persistant laude, liberalitatis nostrae sustentaculo confortare, maxime autem eos quorum laboris devotio divino prae caeteris invigilat obsequio. Proinde noverit omnium Christi nostrique fidelium universitas qualiter nos, divinae remunerationis spe incitati, interventu etiam dilectae conjugis nostrae Chunigundae imperatricis Augustae et venerandi Richolfi abbatis commoniti, cuidam Ecclesiae Dei infra civitatem Ratisponen. in honorem pretiosi Dei martyris Heimmerami constructae, ubi venerabile corpus ejus miraculis declarantibus [Col. 0358B] requiescere comprobatur, quamdam nostri juris curtem Riute dictam, in pago Chymengowe, in comitatu Pabonis comitis sitam, quam quidam nobilis homo Warmundus comes eidem coenobio contulit, cum omnibus appendiciis, villis scilicet, areis, agris, pratis, pascuis, aquis aquarumve desursibus, vadis, molendinis, piscationibus, exitibus et reditibus, viis et inviis, quaesitis et inquirendis, silvis, venationibus, familiis etiam utriusque sexus, caeterisque, quae quolibet modo dici aut scribi possunt, utilitatibus ad eamdem curtem jure et legaliter pertinentibus, per hanc imperialem paginam in proprium largimur, et ejusdem Warmundi comitis traditionem perpetuo jure praedictae ecclesiae confirmamus; ea videlicet ratione ut nec episcopus ejusdem loci, [Col. 0358C] nullaque ecclesiastica vel judiciaria persona aliquam habeat potestatem, praenominatam curtem praenominatae Ecclesiae auferre vel usibus fratrum ibidem sub monachica institutione Deo servientium abalienare, sed praedictus Richolfus ejusdem loci abbas suique successores liberam exinde habeant potestatem quicquid eis placuerit faciendi, ad utilitatem tantummodo fratrum ibidem sub regula sancti Benedicti Deo sanctoque Heimmeramo famulantium, omnium hominum contradictione remota. Et ut haec nostrae largitionis et confirmationis auctoritas stabilis et inconvulsa omni permaneat aevo, hoc praeceptum inde conscriptum manu propria corroborantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Henrici invictissimi Rom. imp. Augusti. [Col. 0358D] (Monogramma. )

Guntherius cancellarius ad vicem Erkenbaldi archicapellani recognovi.

Data V Nonas Julii, indict. III, anno Dominicae incarnat. 1021, anno vero domni Henrici II regnantis XX, imperantis VIII, Actum Coloniae feliciter, Amen.

Sigillum nonnihil laesum exstat.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, etc., ut num. praec. —quamdam nostri juris [Col. 0359A] curtem, Eitterhoven dictam, in pago Tunegowe, in comitatu Adalberti marchionis sitam, quam avus noster piae recordationis dux Henricus eidem coenobio antea contulit, cum omnibus appendiciis, villis scilicet, areis, agris, pratis, pascuis, aquis, aquarumve decursibus, molendinis, piscationibus, exitibus et reditibus, quaesitis et inquirendis, silvis, venationibus, familiis etiam utriusque sexus, caeterisque, quae quolibet modo dici aut scribi possunt, utilitatibus ad eamdem curtem jure et legaliter pertinentibus, per hanc imperialem paginam in proprium largimur, concedimus et perpetualiter confirmamus; ea videlicet ratione ut nec Episcopus ejusdem loci, nullaque Ecclesia vel judiciaria persona aliquam habeat potestatem, praenominatam curtem Ecclesiae praefatae auferre, vel usibus fratrum ibidem sub monachica [Col. 0359B] institutione Deo servientium abalienare, sed praedictus Richolfus ejusdem loci abbas suique successores liberam exinde habeant potestatem quidquid eis placuerit faciendi, ad utilitatem tantummodo fratrum ibidem sub regula sancti Benedicti Deo sanctoque Heimmeramo famulantium, omnium hominum contradictione remota. Et ut haec nostrae largitionis, concessionis et confirmationis auctoritas stabilis et inconvulsa omni permaneat aevo, hoc praeceptum inde conscriptum propria manu corroborantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Henrici invictissimi Romanorun: imp. Augusti. (Monogramma. )

[Col. 0359C] Guntherius cancellarius ad vicem Erkenbaldi Archicapellani recognovi.

Data V Nonas Julii, indict. III, anno Dominicae incarnationis 1021, anno vero domni Henrici II regnantis XX, imperantis autem VIII. Actum Coloniae feliciter. Amen.

Sigillum majest. integrum exstat.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, Romanorum imperator Augustus.

[Col. 0359D] Si Christianae religionis et angelicae conversationis amatores nostrae liberalitatis beneficio, quo securius Deo servire possint, consolari studuerimus, et aeternorum praemiorum una cum illis nos participes fieri spe certa confidimus, proinde omnibus Christi nostrique fidelibus innotescat qualiter nos, per interventum Henrici ducis Bawariae cuidam ecclesiae in honorem sanctae Dei genitricis semperque virginis Mariae infra Ratisponensem civitatem constructae, quae vulgo Obrenmunsture dicitur, ubi venerabilis abbatissa Wichpurg virginibus sub regula monachica Deo servientibus praeesse videtur, quamdam infra praedictum monasterium terram, confinalem atrio ejus, et infra publicam plateam jacentem, quae de porta [Col. 0360A] sancti Hemmerami ducit ad ecclesiam, quae vulgariter Ahachiricha dicitur, intra civitatem, in longitudine habentem perticas XX, et in latitudine X, aliam vero, foras murum proxime adjacentem, in longitudine similiter habentem perticas XX, et in latitudine VIII, in comitatu Ruodperti comitis, per hanc imperialem paginam cum omni legalitate in proprium largimur atque concedimus; ea scilicet ratione ut praedicta abbatissa et omnes quae sibi in loco eodem ordine et dignitate succedunt, liberam exinde habeant potestatem quidquid eis libuerit faciendi ad utilitatem praenominati monasterii ac sororum ibidem monastice conversantium. Et, ut haec nostrae auctoritatis charta stabilis et inconvulsa omni permaneat aevo, hoc praeceptum inde conscriptum propria [Col. 0360B] manu confirmantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Henrici invictissimi Romanorum imp. Aug. (Monogramma. )

Guntherius cancellarius ad vicem Aribonis archicapellani recognovi.

Data II Idus Novembris, anno Dominicae incarnationis 1021, anno vero Domni Henrici imperatoris regnantis XXII, imperii autem VIII.

Actum Augustae feliciter. Amen.

Sigillum majestat. media parte est deperditum.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Si justis Deoque divinis locis non solum praeesse sed etiam prodesse studuerimus, praesentis vitae suffragium et aeternae remedium invenire non titubamus; et si in pristinum gradum erigere conamur, nostri imperii culmen sublimare procul dubio credimus. Quapropter omnium fidelium sacrae Dei Ecclesiae, nostrorumque, praesentium ac futurorum, comprehendat universitas qualiter, interventu ac petitione Theoderici nostri dilecti cancellarii, per hanc nostri praecepti praesentem paginam, prout juste et legaliter possumus, sanctae [Col. 0360D] sedis ecclesiae in beati apostoli Matthaei sitae honore, ubi quotidie summae Trinitati debitae canuntur laudes, atque inviolabiliter et perpetualiter Amato ipsius praefatae Ecclesiae archiepiscopo, nostroque fideli, de novo concedimus et confirmamus omnes res et proprietates ab antiquis principibus ipsius civitatis praedictae huic concessas ecclesiae, seu ea quae Gisulfus Princeps cum uxore sua Gemma ibi obtulit pro suarum remedio animarum, tam ea quae intra eamdem civitatem habere videntur quam extra, cum terris illis quae ultra fluvium Tuscianum praefatae ecclesiae pertinere videntur usque ad fluvium qui dicitur Siler, seu in comitatu Capuaci et Dulicaria, et in caeteris locis jam dictae eclesiae pertinentibus, [Col. 0361A] quae dici vel nominari possunt. Insuper etiam concedimus castrum Libani cum omnibus adjacentibus sibi, quemadmodum illud antiquitus ipsa ecclesia tenuit et dominata est per praecepta et quascunque scriptiones, castrum videlicet Libani, quod a Grimoaldo et Alfano germanis injuste invasum est. Concedimus denique et confirmamus eidem ecclesiae omnes mortuorum res quae in ipso episcopio vel in rebus suis sunt aut erunt ad futurum, omnesque res mobiles sive immobiles quae ab antiquitus Deum timentibus hominibus oblatae ibi sunt, ac omnes concessiones ejusdem sanctae ecclesiae concessas a principibus et ducibus seu regibus. Censiles namque omnes ejusdem Ecclesiae, ut pars praefati episcopii dominetur, jubemus, nullo contradicente, [Col. 0361B] sicut antiquitus fecerat. Nostra namque imperiali auctoritate ei concedimus confirmationes, ut pars ejusdem episcopi habeat potestatem ad ecclesiae ejusdem jus ordinare infra eamdem civitatem quinque macellatores, ubi voluerit, ad carnes vendendas. Statuentes siquidem illi concedimus et confirmamus omnes illas res quae ab ejusdem episcopi jure sine ratione et justitia, post obitum sanctae recordationis Petri, ejusdem ecclesiae venerabilis episcopi ablatae sunt per Joannem episcopum, qui inordinate eamdem tenuit sedem. Ut si qua ante scriptio per manus ejusdem Joannis facta, ostensa fuerit, dijudicamus eam pro munere irritam et inanem, eo quod contra canonicam auctoritatem suam deseruit sedem, et ad aliam accessit: quod omnino [Col. 0361C] fieri non potuit secundum auctoritatis canonum instituta. Statuimus ut pars praefati episcopi distringat omnes forenses presbyteros sibi pertinentes ac clericos, omnesque eorumdem familias, scilicet illos qui in dioecesi ejusdem episcopii habitant: Volumus ut judicet et distringat sine ulla partis publicae contrarietate, et in suo servitio habeat, ut canones jubent. Omnes quippe supradictas res illi confirmamus una cum terris, vineis, campis, pratis, silvis, pascuis, montibus, vallibus, planitiebus, aquis aquarumque decursibus, ripis, molendinis, piscationibus, forestis, venationibus, servis, ancillis, aldiis, aldiabus, ancariis, censibus, pensionibus, capellis, castellis, villis, ac omnibus quae dici aut nominari possunt, praefatae ecclesiae juste et legaliter [Col. 0361D] pertinentibus, in integrum. Praecipientes igitur omnino jubemus ut nullus dominus, princeps, straticho, marchio, episcopus, comes, vicecomes, nullaque nostri regni magna vel parva persona praefatae ecclesiae res, vel episcopum inquietare, molestare, aut in aliquo sine legali judicio disvestire praesumat. Sed liceat eidem Amato archiepiscopo praefati episcopii res tenere, possidere, atque per hoc nostrum praeceptum praedictas res ad utilitatem suae ecclesiae acquirere, omnium hominum contradictione remota. Si quis autem, quod absit! hujus nostrae auctoritatis praesumtuosus violator extiterit, sciat se compositurum auri purissimi libras mille, medietatem camerae nostrae, et medietatem ejusdem [Col. 0362A] episcopii regentibus. Quod ut verius credatur, diligenterque ab omnibus observetur, manu propria roborantes hanc paginam nostro sigillo insigniri jussimus.

Signum domni Henrici serenissimi imperatoris Augusti.

Theodoricus cancellarius vice Eberardi episcopi et archicancellarii. . . . . . .

Data pridie Kalendas Junii, anno incarnationis Domini M. . . . . . . indictione V, anno vero Domni Henrici II regnantis. . . . . . . . . imperii vero 9.

Actum Trojae feliciter. Amen.

In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, HENRICUS Romanorum imperator Augustus.

Dignum videtur nostrae imperiali clementiae religiosorum virorum congruis petitionibus juste ac rationabiliter acquiescere. Quapropter noverit omnium Ecclesiae sanctae Dei nostrorumque fidelium, praesentium videlicet et futurorum, industria qualiter nos, pro remedio animae nostrae seu parentum nostrorum, nostraque salute ac dilectissimae conjugis nostrae Cunegundis imperatricis Augustae, atque pro interventu religiosi viri D. Romualdi monachi et eremitae, quamdam abbatiam ad honorem [Col. 0362C] S. Benedicti super res nostri juris constructam in Alpe quae dicitur Bifurco, tantum regibus vel imperatoribus solitam investiri, constituimus, eamque permanere in provisu et disciplina ejusdem venerabilis viri D. Romualdi suorumque successorum in ipsa eremo persistentium, vitam et religionem ejusdem servantium; modo ipsa tamen provisio et disciplina contra regulam B. Benedicti non fiat. Confirmantes ecclesiae S. Benedicti ejusdem monasterii illas terras quas nunc tenet, quarum nomina sunt haec: ecclesiam cum tribus molendinis et tres mansos in Domicuicrolo; in Galiano mansos duos et ecclesiam unam; in Partisidia ecclesiam unam, et mansos duos, et molendinum unum; in Casale mansos duos; in Mistriano mansum unum; in Drimano [Col. 0362D] mansum unum; in Dipidano mansum unum; in monte Martino mansum unum; in Africo mansos duos; in montanis S. Gaudentii mansos quinque; et omnia quaecunque juste et legaliter nunc habet, aut in antea habiturus est, aut acquisiturus est, aut acquisivit, ut ea habeat ac teneat cum omnibus suis pertinentiis in integrum; proprietario jure possideat, eo modo ut nec isti qui nunc superest abbati, nec suis successoribus, liceat terras Ecclesiae vendere, aut alienare, aut precarium facere absque nostra licentia, sed tantum ad usum monachorum ibidem servientium juxta regulam S. Benedicti permaneant. Insuper confirmamus omnem haereditatem honorum ipsius monasterii et monachorum, ut tali modo habeat [Col. 0363A] quo nunc ipse habet. Constituimus igitur ut supradictum monasterium nulli marchioni, nulli comiti, nulli archiepiscopo, nulli episcopo, nullique singulari personae subjaceat, nisi sit in imperiali et regali potestate. Volumus itaque et disponimus ut liceat D. Romualdo suisque successoribus, et abbati ipsius monasterii suisque successoribus, advocare quemcunque episcopum ad ecclesias consecrandas et ad omnem consecrationem faciendam. Volumus etiam ut per circuitum monasterii et eremi ecclesia possideat ab oriente a rivo de lacu, ab occidente a jugo Alpium, a septentrione a Ceresio, a meridie, collina de Gimellis. Inviolabiliter igitur jubemus ut non dux, non marchio, non comes, non qualiscunque magna vel parva persona hoc nostrum imperiale praeceptum violare pertentet. Si vero, quod absit! [Col. 0363B] aliquis illud infringere tentaverit, sciat se compositurum ducentas libras auri cotti: medietatem nobis, et medietatem dicto monasterio. Et ut hoc verius credatur, et inconvulsum servetur, manu propria subscribentes, nostro sigillo inferius insigniri praecepimus.

Sign. D. Henrici imperatoris invictissimi Augusti.

Theodoricus cancellarius recognovi.

Datum anno Dom. Incarn. 1022, Indict. X., anno vero D. Henrici II, regnantis 21, imperantis vero 8.

Actum pridie Kal. Januarii Ravennae feciliter. Amen.

In nomine Sanctae individuaeque Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia Romanorum imperator semper Augustus.

Si tanto sanctorum Dei ecclesiis omnium adnixu institimus, ad nostri imperii profectum venire non diffidimus. Quocirca omnium fidelium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque solers agnoscet universitas praesentium et futurorum, Henricum venerabilem, Parmensis Ecclesiae episcopum, culminis nostri sublimitatem adiisse, obnixe postulando quatenus, pro Dei amore facinorumque nostrorum solutione, coenobio in honore S. Sophiae ecclesiae dedicato, in civitate quae dicitur Beneventum constructo, in quo [Col. 0363D] Gregorius venerabilis abbas praeesse videtur, confirmare ac omnino corroborare dignaremur omnia quae ab antecessoribus nostris ac hominibus caeteris Dominum colentibus eidem coenobio concessa sunt atque idem monasterium tenuit, ex quo fundatum est, tam per praecepta praedecessorum nostrorum, sed etiam per precariam, et absolutiones, et oblationes, et per investituram, seu etiam per quaecunque instrumenta chartarum, sive uniuscujusque scriptionis titulum. Nos quoque grata mente petitionem considerantes animo inclinato precibus ipsius per hoc nostrum praeceptum, prout juste aut legaliter possumus, confirmamus aut roboramus omnes res et proprietates ipsius monasterii, scilicet in [Col. 0364A] loco qui nominatur Pentano cum suis pertinentiis, et cum capella in honore sancti Benedicti; alia vero in honore sancti Vitalis cum omnibus suis pertinentiis; altera vero in honore sancti Michaelis archangeli, quae dicitur ad Holibola cum omnibus suis pertinentiis, et in Pallaria capella una, quae est in honore sanctae Mariae; sed et ecclesiam sancti Bartholomaei in collina; et curtem de Nuriano in Petra furmina cum casis, ac silvis; et curtem de Lapiso haereditatem; et ecclesiam S. Felicis de Burto; in Cortiano capellam in honore sancti Petri; in Cerreto capellam in honore S. Martiani cum pertinentiis suis; capellam in honore sancti Silvestri de Corneto in comitatu Capuano in loco Juliano cum capella in honore sanctae Mariae in Bivine in Beletro flumine; in civitate capellam in honore sancti [Col. 0364B] Martini; infra civitatem Asculensem ecclesias, et foris omnem haereditatem; in finibus Cauni ecclesiam sancti Juliani; in comitatu Franensi cortem de Pazano cum olivetis suis; in comitatu Sipontino piscariam; in comitatu Lesinensi piscariam; curtem Delaniensem; curtem de Calaza: S. Roseo cum Sessa, et territoriis suis; in finibus Capuae ad sanctum Paulum et sanctum Stephanum cum territoriis suis; in campo Marrini, in finibus Tremonensibus ad S. Adjutorem erga flumen Vulturnum cum territoriis suis.

Sed etiam, sicut supra legitur, confirmamus eidem monasterio ecclesiam sancti Magni in castello Magno cum pertinentiis suis; ecclesiam sancti Angeli in [Col. 0364C] altissimo super flumen Bisernum in finibus campi Morani cum eadem ecclesia: nec non ecclesiam S. Joannis cum omnibus rebus suis in casa Pollucis, haereditatem, quae est in longitudine duo milliaria, latitudine milliare unum; et ecclesiam sancti Petri in finibus de Laureto cum omnibus pertinentiis suis; sanctum Angelum in Palumbara, cum omnibus pertinentiis suis; sanctum Michaelem de Sessola, cum omnibus pertinentiis suis; sanctam Crucem intus in civitate Neapolitana, cum omnibus suis pertinentiis; in campo Sinarcumi terram milliaria tria in longitudine, et unum in latitudine; ecclesiam S. Trinitatis juxta fluvium Bisernum, cum omnibus suis pertinentiis; et ecclesiam sancti Marciani in castello Mosano, cum omnibus suis pertinentiis; et ecclesiam S. Joannis [Col. 0364D] in monte Tabenna, cum omnibus suis pertinentiis; nec non ecclesiam sancti Bartholomaei, quae est juxta ecclesiam sancti Joannis, cum omnibus suis pertinentiis; et cellam sancti Angeli, juxta urbem Trianensem, cum omnibus pertinentiis suis; et cellam S. Gregorii in comitatu Frigenti, cum omnibus pertinentiis; et ecclesiam S. Bitti in comitatu Vulturario; et ecclesiam S. Stephani protomartyris intus in civitate Cuceri, cum omnibus pertinentiis suis; et ecclesiam S. Donati in Leone cubantem, cum omnibus suis pertinentiis; et ecclesiam S. Crucis in Nola cum omnibus suis pertinentiis, videlicet cum omnibus in integrum terris, aedificiis sub se habentibus, vineis, pratis, campis, aquis, aquarumque decursibus, [Col. 0365A] molendinis, piscationibus, casis, dominicatis, castellis, villis, et capellis, servis et ancillis, montibus, et planitiebus, hasulis, frascariis, cultis et incultis, rebus mobilibus et immobilibus, aldionis et aldiebus, commeatis eorumque supellectilibus, cum omnibus adjacentiis ad hanc etiam nominatam ecclesiam S. Sophiae vere et legitime pertinentibus vel aspicientibus, integre, tam intra Italicum regnum quam etiam in Apuliae partibus. Praecipientes itaque jubemus ut nullus marchio, dux, princeps, archiepiscopus, episcopus, comes, seu ullus homo magnus sive parvus de omnibus quae pertinent ad praefatum monasterium et pertinere videntur, tam res quam familiae, se intromittere, calumniare aut molestare praesumat jam dictum Gregorium abbatem [Col. 0365B] aut suos successores. Si quis vero hoc praeceptum in aliquo violaverit, sciat se compositurum auri libras centum . . . . . . ex auro purissimo, medietatem camerae nostrae, et medietatem praedicto abbati aut nostris suisque successoribus. Quod ut certum esse videatur, et ab omnibus observetur, hanc paginam manu propria corroborantes sigillari praecepimus.

Theodoricus cancellarius vice Ethardi papae Bregiensis Ecclesiae episcopi et archicapellani notavi. Datum VI. Id. Mart., anno 1022, Ind. XV, anno regni Domini Henrici 12, imperii vero 9.

Actum Beneventi feliciter.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia imperator Augustus, BENEDICTO urbis Romae sanctissimo papae, ejusque successoribus canonice in apostolicam sedem substituendis in perpetuum.

Ad Romani imperii curam attinet per totum orbem Romanorum constitutis ecclesiis imperiali potestate defensionis auxilia ministrare, ut ejus juvamine ab hominum infidelium seu pravorum tueatur impetu. Proinde Casinensi Ecclesiae providentes, Benedicte sedis apostolicae pontifex, quae specialius ad Romanum spectat imperium, et praedecessorum nostrorum camera ab ipso suae constructionis exordio exstitit, [Col. 0365D] quaeque ab omnium mortalium dominatu immunis permansit et libera; eamdem Ecclesiam ditaverant imperiali munificentia; paternitati tuae commendamus ne qua vi cujuscumque potestatis quidlibet injustum patiatur, salvo eo quod specialiter et singulariter prae caeteris aliis Ecclesiis ad Romanum imperium spectare videtur. Nam cum omnis Ecclesia ab omni conditionali seu servili nexu sit libera, specialius autem post sedis Romanae dignitatem libera Casinensis Ecclesia, quae per patrem Benedictum legis monasticae principatum tenet, et quoniam omnes nostri praedecessores imperatores, videlicet Pipinus, Carolus, Ludovicus, Lotharius, Otto ac reliqui imperatores suam specialem cameram [Col. 0366A] habuerunt, libertatis debet potiri insigne. Igitur praefatum coenobium paternitati tuae commendamus, ut illius cooperatores exsistatis, et ab omnibus infestationibus defendatis, non ut exterminetis, salvo eo quod ad nostrum imperium spectat. Concedimus etiam tibi tuisque successoribus consecrationem abbatis Casinensis, et de ejusdem loci redditibus, in eundo et redeundo Beneventum, ut unum prandium apostolicae sedis pontifici praeparent constituimus, nullamque aliam potestatem vel dominium de Casinensi coenobio Romanum pontificem habere volumus, sed sicut semper singulariter et specialiter sub imperatoris jura a suae constructionis mansit exordio, ita illam perenniter manere volumus. Obeunte autem Casinensi abbate, juxta tenorem regulae et [Col. 0366B] sanctorum canonum praeceptum, abbas vitae merito et doctrina scientiae ex omnibus eligatur, et catholice, non simoniace ordinetur, moxque nobis innotescat, ipsique per pragmaticae sanctionis edictum assensum praebeant, sicque demum Romano pontifici absque omni venalitate consecrandus exhibeatur. Quod si aliter actum fuerit, prohibeant pravorum valere consensum, et in ejusdem loci regimine imperator, qui pro tempore fuerit, cum fratribus ejusdem coenobii dignum praeficiat abbatem qualem meliorem et dignorem Romanoque imperio fidelem invenerit, absque cujuslibet inquietudine ac contradictione. Si autem quispiam huic nostrae constitutioni violare praesumpserit, sciat se compositurum auri purissimi libras mille, medietatem camerae [Col. 0366C] nostrae, et medietatem praedicto monasterio, et haec concessio firma permaneat semper. Quod ut verius credatur, manu nostra roborare, et annuli nostri impressione subter illam insignire decrevimus.

Signum domni Henrici serenissimi Romanorum imperatoris Augusti.

Ego Chonradus dux domni imperatoris consobrinus subscripsi.—Theodoricus cancellarius vice Edonis Papendegrensis episcopi et archicancellarii recognovit. Anno ab incarnatione Domini 1022, indictione quinta, anno vero domni Henrici excellentissimi ac invictisimi Romanorum imperatoris augusti, regni 22, imperantis autem nono.

Actum in monte Casino feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS Dei favente clementia Rom. imperator Augustus.

Quoniam, temporalium amissione bonorum, sine fine manentium debemus sperare remunerationem, notum sit omnibus fidelibus nostris qualiter et nos, pro remedio animae nostrae nostrorumque antecessorum, nec non pro salute dilectissimae conjugis nostrae C. scilicet imperatricis Augustae, tale praedium quale Poppo Trevirensis archiepiscopus nobis [Col. 0367A] dedit, ⁜ (178) in Hormunze situm, in pago . . . . . . in comitatu . . . . . . comitis, cum areis, aedificiis, agris, vinetis, pratis, pascuis, silvis, aquis aquarumque decursibus, piscationibus, viis et inviis, exitibus et reditibus, mancipiis utriusque sexus, quaesitis et inquirendis, cumque omnibus utensilibus, quae vel scribi vel nominari possunt, ad altare S. Petri apostolorum principis, in usum episcopi episcopalem sedem Babenbergensis Ecclesiae possidentis, perpetualiter habendum donamus, et de nostro jure in ejus jus omnino transfundimus. Unde eadem imperiali potestate, qua caeteri ante nos reges vel imperatores hucusque sunt usi, praecipimus ne quis hanc traditionem nostram audeat violare. Et ut haec nostra auctoritas stabilis et inconvulsa maneat, hanc [Col. 0367B] paginam inde conscribi, manu propria roborantes, signo nostro imperiali jussimus insigniri.

Data III. idus Novembris indict. V. Anno Dominicae incarnationis 1024 (potius 1022). Anno domni H. secundi regnantis XXI, imperii vero VIII.

Actum Augustae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Noverit omnium Christi nostrorumque fidelium [Col. 0367C] universitas qualiter nos, pro remedio animae nostrae parentumque nostrorum, nec non per interventum ⁜ (179) Henrici Boariorum ducis inclyti, monasterio Epternach dicto, monetam a seniore nepote et antecessore nostro, tertio videlicet Ottone imperatore Augusto, concessam, in qua nummi probabiles, sicut in aliis locis regiae potestati subditis, percutiantur, ad usum Ecclesiae et monachorum Deo sanctoque Willibrordo confessori die nocteque servientium, per hanc nostram imperialem paginam concedimus, renovamus atque confirmamus; et ut eadem moneta deinceps sub perpetuo jure Ecclesiae supradictae, et [Col. 0368A] abbatis adhuc in carne viventis successorumque illius, sine beneficiario usu consistat; nullaque persona magna sive parva, clericalis aut laicalis, super eam dehinc aliquam potestatem habeat, nisi ejusdem Ecclesiae abbas suique successores, et monachi ibi Deo et sancto Willibrordo servituri, ad Ecclesiae ornamentum, et praebendae suae augmentum; ea videlicet ratione ut eos pro nostra salute et remedio animarum parentum nostrorum omniumque fidelium defunctorum Deum amplius delectet exorare.

Et ut haec nostrae confirmationis praeceptum inde conscriptum ( hic aliquid omissum ) sigilli nostri impressione signari jussimus, manuque propria, ut infra videtur, corroboravimus.

Signum domini Heinrici Romanorum invictissimi [Col. 0368B] imperatoris augusti.

Guntherius cancellarius vice Aribonis archicapellani recognovit.

Data XIV Kalend. Julii, indict. VI, anno Dominicae incarnationis 1023. Anno domini Heinrici secundi regnantis XXII, imperii vero X.

Actum Nuiss. feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

[Col. 0368C] Quamvis ab ecclesiasticis institutionibus et a paternis praejudiciis nulli sit licitum deviare, nostri tamen juris est prae caeteris id solum et speciale, ut, unde fideles nostri infra regnum nostrum gravantur, aut unde Ecclesiae Dei detrimentum magis quam commodum patiuntur, in melius debeamus commutare. Idcirco fidelium nostrorum, tam praesentium quam futurorum, solertiae notum fieri cupimus qualiter nos ex abbatia S. Joannis evangelistae et S. Maximini, quae in suburbio Trevirorum sita est, ubi Haricho abbas praeesse videtur, quasdam ⁜ (180) curtes et territoria, villas et possessiones, scilicet ⁜ (181) sex millia sexcentos [Col. 0369A] quinquaginta sex mansos, ut verius computari potuit, a praefato abbate in beneficium accepimus, et his fidelibus nostris, Ezzoni videlicet Palatino comiti ⁜ (182) , et Heinrico duci ⁜ (183) , nec non Otthoni comiti ⁜ (184) , ea conditione beneficiamus, ut, quia praefatus abbas jam senio confectus commode nobis domi militiaeque servire non poterat, ipse, et haeredes, qui haec beneficia habent, pro eodem abbate suisque successoribus curiam regalem petant et in expeditionem eant, abbas vero suique successores a curia regia et ab omni expeditione omnino sint liberi, nisi in Mogontinensem, sive Metensem, aut Coloniensem civitatem ad generale concilium sive colloquium, aliqua necessitate cogente, fuerint invitati. Et ne animae nostrae detrimentum inde patiamur, si ea quae a fidelibus [Col. 0369B] Christi eidem sacratissimo loco tradita sunt aut collata, nos injuste auferre videamur, servitium ⁜ (185) quod nobis et quibusdam praedecessoribus nostris in secundo semper anno de eadem abbatia traditum est, pro timore Dei et veneratione S. Joannis ac S. Maximini, et ob interventum Aribonis Moguntiacensis ac Piligrini Coloniensis, et Popponis Trevirensis venerabilium archiepiscoporum, aliorumque fidelium nostrorum, Deo sanctoque Joanni, et beato Maximino cunctisque per eos inibi abbatibus in perpetuum indulgendo ignovimus et ignoscendo indulsimus. Et ne quis successorum nostrorum regum vel imperatorum idem servitium in periculum animae nostrae ac suae inde ulterius exigat, nisi eadem bona, quae nos non tam in nostrum [Col. 0369C] quam in eorum servitium, inde distraximus, ex integro reddat aut restituat, nostra imperiali auctoritate constituendo praecipimus, et praecipiendo confirmamus. Jubemus etiam atque interdicimus praefato abbati suisque successoribus in perpetuum, ne de reliquis curtibus, ecclesiis ac possessionibus, quae ad peculiarem praebendam fratrum Deo ibi famulantium a nostris praedecessoribus regibus et imperatoribus, Dagoberto videlicet, Pippino, Carolo, Ludovico, Arnolfo; item Karolo, Zientiboldo, nec non a tribus Ottonibus, in nostra usque tempora, et per nos etiam delegata sunt et concessa alicui de majoribus, sive liberis hominibus, aut alterius Ecclesiae vel alienae familiae quibuslibet servitoribus, quidquam beneficiare, vel ab eorum [Col. 0369D] jure quoquo modo alienare praesumant: hoc est in his locis, Suabheim, Hesinesheim, Brizinheim, Eversheim, [Col. 0370A] Weldinstein, Albucha, Gosolvesheim, Bingin, Holzhusa, Apula, Alsontia, Sceringesfelt, Hakinesheim, Bukinheim, Siemera, Mannendal, Karheim, Folemaresbach, Proverstervoth, Gracha, Decima, Vallis cum suis pertinentibus, Rateresdorff, Bikendorff, Meisbrath, Ebeno, Arnolfesbere, Lieznich, Okisheim, Rivenacha, Loavia, Windingis, Lukesingis; et in pago Sallingowe, Dincriche, Juolkurt, Bisangis; et in civitate Metensi et circum circa, domos, vineas, agros et areolas; et in his locis, Diedenhown, Wilare, Besiaco, Luzelenkiricha, Tavena, Druhdilingis, et Murmiringa; Meroldivilla, Wimareskiricha, Straza, Crufta, Seranna, Markidith, Krische, Billich, Curmiringun, Brunnacha, Haniwileri; insuper etiam in pago Drachere [Col. 0370B] ⁜ (186) locus qui vocatur Gunthereshusun, nec non in pago Einriche locus alius, vocabulo Prichina, cum omnibus ad se juste et legaliter pertinentibus vel aspicientibus rebus. Has duas curtes ad sagimen ⁜ (187) , et ad femoralia, mantelas etiam, et mensalia fratrum, nec non ad infirmorum curam et debilium, et ad susceptionem hospitum, nec non ad recreationem pauperum et peregrinorum, sicut antecessores nostri constituerunt, ita et nos specialiter constituimus atque confirmamus; et ut ex his locis et ecclesiis nullus abbas, nulla alia persona, magna sive parva, alicui libero, et alieno homini, ut antea diximus, aliquid beneficiare, vel a praebenda fratrum quoquo modo abalienare praesumat, firmissime praecepimus; sed liceat inde abbati suisque successoribus [Col. 0370C] luminaria ecclesiae restaurare, aedificia recuperare, et, quae necessaria tantummodo fratribus sunt, procurare. De ecclesiis vero et de omnibus per totam abbatiam salicis decimationibus, nulli omnino beneficium aliquod concedi permittimus, sed in usus hospitum, pauperum, et peregrinorum perpetualiter constituimus atque sancimus. Constituimus praeterea hoc, et hac nostra imperiali auctoritate firmamus, ut, si quis fortasse illorum, aut filii filiorum suorum, quibus bona et possessiones S. Maximini beneficiavimus, sine haerede fuerit defunctus, beneficium, vel quidquid ab eodem loco habere visus est, sub jus et dominium praefatorum sanctorum et abbatis ac fratrum ipsius monasterii redeat et transeat, et ad amplicandam congregationem, [Col. 0370D] nec non ad regale servitium, quantum abbas inde sine detrimento aliarum rerum ecclesiae bene perficere [Col. 0371A] possit, absque omni contradictione permaneat. Insuper etiam concedimus atque praecepimus ut idem abbas suique successores potestatem habeant advocatias omnes monasterii sui, cui velint, dandi, justo judicio tollendi. Et ut advocati ⁜ (188) nullum post se ponere audeant, qui vocetur proadvocatus, nullumque placitum praeter tria jure debita in abbatia tenere praesumant, nec cuiquam illorum liceat aliqua violentia hominem gravare, aut vi ⁜ (189) paraveredos eorum, aut pecora tollere, vel quidquam super officiales aut ministros sive mansionarios seu omnia jura abbatis constituere. Et ut hoc auctoritatis nostrae praeceptum inde conscriptum firmum et stabile semper permaneat, non solum hoc manu propria firmavimus, et sigilli nostri impressione insigniri [Col. 0371B] jussimus, verum etiam, ut firmiori auctoritate polleret, beatissimi Patris nostri domni videlicet Benedicti, sedis apostolicae praesulis privilegium inde conscriptum, et apostolica auctoritate roboratum, praefato coenobio obtinere meruimus: ut, si, quod absit! aliquis successorum nostrorum regum vel imperatorum, diabolica aviditate corruptus, quidquam de his quae praefati saepe monasterii fratribus ad quietem illorum constituimus, imminuere tentaverit, abbas qui tunc ibi praeesse videbitur, ac fratres, libere apostolicam sedem, cui idem locus sacratissimus sub antiquis temporibus Constantini imperatoris et Helenae matris illius addictus esse dignoscitur, fiducialiter appellent, et ad eam quasi filii ad matrem confugiant, ut ab ea, sicuti dignum est, fulciti, [Col. 0371C] aut ea quae inde abstulimus bona sua recipiant, aut quod nos pro tantis bonis et possessionibus S. Joannis et S. Maximini inde ablatis ad quietudinem illorum ordinavimus atque firmavimus, apostolica auctoritate roborati, obtinere praevaleant.

Signum domni Heinrici Romanorum invictissimi imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius vice Aribonis archicapellani recognovi.

Data IV. Id. Decemb., indictione VI, anno Dominicae incarnationis 1023 ⁜ (190) , anno vero domni secundi Heinrici regnantis XXIII, imperii autem X.

Actum in Triburia, regia villa, palatio publico, in Dei nomine. Amen. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, [Col. 0372A] divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Regalis excellentiae et imperialis sublimitatis benevolentiam decet ut ecclesias per orbem terrarum longe lateque Dei honore constructas donis ingentibus amplificet, et maxime S. Benedicti norma insignitas per omnia adjuvet, ac vigore regalis potentiae a pervasoribus impiis secundum suum posse defendat; et ideo scire volo tam praesentes quam futuros Ecclesiae fideles quod quidam venerabilis Mosomagensis ecclesiae abbas, nuncupatus Boso, adiit praesentiam nostrae serenitatis, humiliter rogans et petens quatenus praedia quae in regno, Dei clementia, nostrae potestatis sita habentur, et a fidelibus Dei loco sanctae Mariae Mosomagensis ecclesiae praefato fideli devotione [Col. 0372B] tradita noscuntur, auctoritate nostri praecepti prohiberemus ne ab infidelibus Dei, quod absit! distraherentur, vel injuste opprimerentur. Nos vero praedecessorum nostrorum videlicet Romanorum imperatorum Augustorum morem sequentes, ejus petitionibus assensum praebuimus, et per praeceptum nostrae auctoritatis quamvis parvissimae ad praefatum sanctae Mariae ecclesiae locum Dei a fidelibus in nomine Domini data confirmamus, et ut perpetualiter quiete et absque ulla repetitione ecclesia sanctae Mariae teneret corroboravimus: videlicet tres ecclesias in honore sancti Dionysii, sancti Martini et sanctae Genovefae in ejusdem monasterii villa sitas, cum terris et omnibus appendiciis suis, et medietatem mercati ejusdem loci, et districtum et bannum [Col. 0372C] eorum hominum et feminarum qui in eadem villa ad ipsius loci monasterium pertinent de capite, et quatuor villas quarum haec sunt nomina: Breveliacum cum ecclesia, Seciam cum ecclesia, Odunt cum ecclesia, Remiliacum cum silvis et omnibus appendiciis suis; in villa Allicurt mansum cum omnibus appendiciis suis. In villa Duziaco ecclesiam cum duabus capellis et duobus mansis. In Titania unum mansum; in villa Hercumbre ecclesiam cum tribus capellis; in monte S. Remigii ecclesiam, in Hermannisve ecclesiam cum capella una; in villare ecclesiam unam; in villa Sedens tres partes ecclesiae cum terris; in Butoni curte ecclesiam cum capella; in Rudini monte dimidiam ecclesiam; in Amblini monte ecclesiam unam; in Givunna quatuor mansos [Col. 0372D] et tertiam partem ecclesiae; in Purione superiori ecclesiam unam; in Evrini monte mansum unum; in villa Hannonia alodium cum molendino, silvis et omnibus appendiciis suis, quem dedit Helgodus; in Bertoldi curte alodium cum molendino, silvis et omnibus appendiciis suis, quem dedit Amalricus pro anima fratris Olonis; et in loco qui dicitur Villa, alodium, quem dedit jam dictus Amalricus pro matre [Col. 0373A] sua; et in villa Falisia alodium cum molendino, silvis et omnibus appendiciis suis, quem dedit Wiricus clericus; et in villa quae dicitur Nonas, alodium cum molendino, silvis et appendiciis suis, quem dedit Jozbertus clericus; et in Eomloncare alodium cum molendinis, vineis et omnibus appendiciis suis, quem dedit Emma, uxor Dudonis; et in villa Hairicurte alodium cum dimidia ecclesia et omnibus appendiciis suis, quem dedit Hanno filius jam dicti Dudonis; in eadem villa alodium, quem dedit Dada cum quadam parte ecclesiae, in villa quae dicitur Bar, cum omnibus appendiciis suis. Et in villa Sommoya alodium, quem dedit Lieltherus pro filio suo Heriberto, cum omnibus appendiciis suis. Et in Gunhericurte alodium cum molendinis et silvis et omnibus appendiciis [Col. 0373B] suis, quem dedit Fulcradus et Hamedeus; et in jam dicta villa Secia unum mansum, quem dedit Hilbertus; et in villa Flaveio ecclesiam unam cum alodio, quem dedit Hamedeus et neptis ejus Molimdis cum omnibus appendiciis suis; et in villa quae dicitur Urgan unum fiscalem mansum, quem dedit dux Fredericus pro anima Ottonis, cum omnibus appendiciis suis; et in villa nuncupata Ouvelais unum mansum; et in villa Enemente unum mansum; super fluvium Mosellae in villa Rozerolax mansos decem; in villa quae dicitur Castellum mansos duos. Insuper confirmavimus praedicto monasterio praedia quae Godefridus comes et conjux sua Mathildis pro anima sui fratris constituit, et pro animae suae suorumque parentum remedio concessit et tradidit, scilicet in villa Madringas, quinque mansos cum manso [Col. 0373C] indominicato et dimidiam ecclesiam; in Rotela mansos septem et tertiam partem molendini, cum terris cultis et incultis; et in Bretenaco mansos sexdecim et quamdam partem ecclesiae, cum omnibus praedictarum ecclesiarum, mansorum, praediorum, pertinenciis suis, pascuis, campis, vineis, pratis, mancipiis, silvis, piscationibus, molendinis, terris cultis et incultis, et cum omnibus quae dici vel nominari possunt, quae jam dicto monasterio nunc pertinent, aut in futurum, a quibuscunque, Deo favente [data pertinebunt]; suique in eodem monasterio successores omnia praescripta habeant, teneant ut secure Deo servire valeant, remota inquietatione omnium hominum. Si quis tamen, quod absit! hujus nostrae confirmationis [Col. 0373D] violator exstiterit, sciat se compositurum mille libras auri, medietatem palatio, et medietatem praedicti monasterii fratribus. Quod ut verius credatur, manu propria confirmavimus, nostroque sigillo sigillari jussimus.

Signum Henrici Romanorum invictissimi imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius vice Aribonis archicapellani recognovit.

Data indictione VI, anno Dominicae incarnationis millesimo vicesimo tertio. Anno vero domini Henrici II regnantis vicesimo secundo, imperantis autem undecimo.

Actum Evodii feliciter. Amen. Fiat.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Omnium sanctae Dei Ecclesiae nostrorumque fidelium, praesentium videlicet ac futurorum, sagacitas noverit Ambrosium, sanctae Pergamensis Ecclesiae venerabilem episcopum, nostrae obtulisse clementiae praecepta atque auctoritates piissimorum Augustorum vel regum seu praedecessorum nostrorum omnium, quotquot a tempore divae memoriae Magni Caroli [Col. 0374B] regnaverunt usque ad praesens tempus nostrum, qui omnes immunitatis suae ac liberalitatis munimine praefatam Ecclesiam exaltarunt et corroborarunt; petiitque, ut eorumdem auctoritatibus nostram superadderemus auctoritatem. Cujus devotionis precibus libentissime assensum praebentes, hos apices inscribi jussimus, per quos decernimus ut quidquid antiqui imperatores, et reges imperatrices quoque et reginae Romanorum, Longobardorum, seu Francorum, nec non et reliqui Deum timentes, memoratae sanctae Pergamensis ecclesiae suis praeceptis et testamentis contulerunt, et postmodum praecellentissimi reges atque Augusti sua auctoritate confirmaverunt, stabile atque inconvulsum nostris futurisque temporibus in ipsius jure et potestate perpetualiter [Col. 0374C] maneat. Et nullus comes, vel publicae partis judex et gastaldio, vel alia quaelibet persona in monasteriis, xenodochiis, vel ecclesiis baptismalibus, aut cardinalibus, seu oraculis, vel cunctis possessionibus quas, ut praediximus, a tempore Magni Caroli usque in praesens undecunque infra regnum Italicum saepedicta Pergamensis ecclesia habere dignoscitur, vel quas deinceps inibi divina pietas augmentare voluerit, nemo superioris aut inferioris reipublicae procurator ad causas judiciario more audiendas conventum facere, vel freda exigere, aut mansionaticum vel paratas requirere, parafredos aut fidejussores violenter tollere, clericos ejusdem ecclesiae in personis vel domibus suis laedere, vel homines tam ingenuos, libellarios, quamque servos in possessionibus vel [Col. 0374D] mansionibus ipsius ecclesiae commanentes, potestative distringere, nec ullas publicas redhibitiones, vel illicitas occasiones, sive angarias superimponere audeat, vel inferre praesumat, quatenus pro nostra incolumitate statuque regni nostri altissimum Dominum jugiter quiete valeant exorare. Insuper praecipimus atque statuimus ut, undecunque a tempore praefati Magni Caroli legalem investituram habere dignoscitur jam dicta ecclesia, nullam deminorationem quislibet facere praesumat, nisi prius ante nostri praesentiam judiciario more diffiniatur. Jubemus praeterea atque sancimus ut universas commutationes, quas cum parte palatii nostri, seu cum reliquis episcopiis, abbatiis, comitatibus, xenodochiis [Col. 0375A] publicis, Pergamensis Ecclesia a tempore praelibati magni imperatoris Caroli usque in praesens legaliter factas habeat, inconvulsa ( sic ) retineat, perpetualiterque possideat absque ulla in posterum contradictione, seu publica repetitione salvo inviolatoque jure ipsius ecclesiae. Quicunque autem hujus nostri praecepti praevaricator inventus fuerit, ac comprobatus, immunitatis poenam eidem ecclesiae in triginta libris auri futuram concedimus persolvere simibet cogatur. Et ut haec nostrae confirmationis seu concessionis atque immunitatis futuris temporibus illibatum obtineat robur, manu propria firmantes, sigillo nostro sigillari jussimus.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Henricus, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

Si loca divinis cultibus mancipata propter amorem Dei ditamus, et in eisdem locis sibi famulantibus beneficia opportuna largimur, praemium nobis apud Deum aeternae remunerationis rependi confidimus. Proinde omnium fidelium nostrorum, tam praesentium quam et futurorum, noverit industria quia vir venerabilis Degenhardus abbas ex monasterio [Col. 0375C] Morbach, quod est constructum in honore sanctae Dei genetricis semperque virginis Mariae, sanctique Petri principis apostolorum, et sancti Leodegarii martyris et episcopi, detulit obtutibus nostris auctoritates immunitatum domni Ottonis secundi Romanorum imperatoris, in quibus continebatur insertum qualiter ipsum monasterium cum rebus et hominibus sibi juste subjectis, ob amorem Dei, tranquillitatem fratrum ibidem consistentium, sub plenissima defensione eorum et immunitatis tuitione haberetur; et pro rei totius firmitate charissima nostra contectalis Cunigunda, Argentinae civitatis Verenhario episcopo comite, nos postulavit ut hujuscemodi nostrae auctoritatis immunitatem erga ipsum monasterium, ob reverentiam [Col. 0375D] ipsius sancti loci, hac nostra renovaremus atque confirmaremus auctoritate. Nos vero petitioni, pro Dei amore et nostrae mercedis augmento, libenter annuimus, et hoc praeceptum inde conscribi jussimus, per quod eis omnia loca quae, vel tempore Eberhardi et Luidefridi, usibus eorum concessa sunt, et modo in eorum vestitura tenentur, ad suum peculiare; et quae injuste abstracta noscuntur, nostra imperiali auctoritate omnia eis concedimus ac roboramus; eisque inter se eligendi abbatem qui eisdem rebus fratrum praeesse possit, quandocunque necesse sit, liberum concedimus arbitrium. Insuper etiam imperiali sceptro sancimus ut nullus comes, aut judex, seu quaelibet praepotens persona, mansiones in illis [Col. 0376A] locis habere, aut paratas exquirere praesumat, sed eis liceat quieto ordine degere, et regulariter Domino militari; teloneum videlicet, juxta antiquas antecessorum nostrorum concessiones, ab eis vel eorum hominibus per omnes regni nostri fines, neque in urbe, neque in via, neque ad pontes, seu aliquae stricturae nullomodo accipiantur vel quaerantur. Et, ut hoc nostrae confirmationis praeceptum firmum stabileque permaneat, manu nostra illud subterfirmavimus, sigillique nostri impressione ingniri praecepimus.

Signum domni Henrici Romanorum invictissimi imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius, vice Aribonis archicapellani, recognovit.

[Col. 0376B] Data VII Kal. Octobris, indict. VI, anno Dominicae incarnationis 1023, anno vero domni Henrici secundi, regnantis 22, imperii autem 11.

Actum Basileae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS, divina favente clementia imperator Augustus.

Notum sit et qualiter assidua proclamatio nostras aures inquietabat, ob inveteratas et frequentes contentiones et ob immarcidas inimicitias quae semper [Col. 0376C] erant inter Wormatiensem episcopum et Laureshamensem abbatem, et inter familias utrarumque Ecclesiarum; quae jam in tantum invaluerunt, ut etiam innumerabilia inter se fierent homicidia, et in hoc maximum detrimentum utraque pateretur Ecclesia. Quapropter cum consilio meorum fidelium id ordinare disposui; in primis praecepi, et ad hoc peragendum meos nuntios misi, ut omnis injustitia, quae jam per multa tempora ex utraque parte incorrecta permanserat, ab advocatis illorum utrinque pleniter corrigeretur; et de hinc provideant ne talia apud illos sic inveterescant; et, si aliqua nova contentio, quob absit! inter illos remaneret, istud constitui decretum: si quis ex familia sancti Petri Wormatiensis aliquem ex familia sancti Nazary, vel [Col. 0376D] e contrario aliquis ex familia sancti Nazary quemquam servorum sancti Petri insequatur, et ausu temerario et armata manu aliquem ad occidendum, vel ad depraedandum ejus curtem, sive ejus domum infregerit, et eum impugnaverit, et si ille effugerit vel quoquo modo ab ejus impugnatore se liberaverit; illi, qui hujus audaciae et invasionis dux et princeps fuerit, tollantur coriarium et capilli, et insuper in utraque maxilla ferro ad hoc facto etiam candenti cratetur et comburatur; reliqui ejus sequaces cute et capillis priventur. Si autem ibi occiderit, omnes qui hujusmodi homicidii vel invasionis participes sunt, cute et capillis perditis, supradicta combustione signentur, ac weregeldum occisi domino suo [Col. 0377A] auctor homicidii persolvat, et cum proximis ejusdem interfecti componat, etc.

Guntherus cancellarius, vice Aribonis archicapellani recognovi.

Data IV Decemb. Jud. VI, anno Dominicae Incarn. 1023.

Actum Triburi, regia villa, feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HENRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

[Col. 0377B] Si venerabilia ecclesiarum Dei loca ditare ac sublimare studuerimus, nobis id animaeque nostrae remedio parentumque nostrorum nec non regni nostri statui profuturum esse minime dubitamus. Quapropter noverit omnium Christi fidelium nostrorumque universitas qualiter nos, inspicientes interventum dilectissimae conjugis nostrae Cunigundae imperatricis Augustae, assidue monentis atque incessabiliter nobis in memoriam reducentis quod Meinwercus Paderbrunnensis ecclesiae venerabilis episcopus plus caeteris fidelibus nostris in servitute nostra jugi devotione sudavit, eidem Paderbrunnensi ecclesiae, in honorem sanctae Dei genitricis Mariae sanctique Kiliani martiris nec non preciosi confessoris Liborii dedicatae, cui idem nobis dilectus antistes [Col. 0377C] praeesse videtur, quoddam praedium nostrum Steini dictum, situm in pago Westfalon, in comitatu vero Bernhardi comitis, cum omnibus ejusdem praedii pertinentiis, terris videlicet cultis et incultis, curtificiis, areis, aedificiis, mancipiis utriusque sexus, pratis, pascuis, silvis, venationibus, aquis aquarumque decursibus, piscationibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis vel inquirendis, caeterisque omnibus, quae quomodocunque dici sive scribi aut nominari possunt, utilitatibus ad ipsum praedium pertinentibus, per hanc nostram imperialem paginam concedimus atque largimur, et de nostro jure ac dominio in ejus jus et dominium omnino transfundimus; ea videlicet ratione ut praedictus M. episcopus sibique posthinc succedentes [Col. 0377D] liberam habeant de eodem praedio ejusque pertinentiis potestatem quidquid eis placuerit ad usum ecclesiae faciendi, omnium hominum regni nostri contradictione remota. Et ut haec nostrae ingenuitatis auctoritas stabilis et inconvulsa omni posthinc permaneat tempore, hoc imperiale praeceptum inde conscriptum manu propria confirmantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Henrici Romanorum invictissimi (L. M.) imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius vice Aribonis archicapellani recognovit.

Data XIX Kal. Febr., indictione VI, anno Dominicae incarnationis 1023, anno vero domni Heinrici [Col. 0378A] secundi regnantis XXI, imperii autem IX. Actum Poderbrunnon feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Quoniam divinae dignationis clementia ad regendum totius rei publicae statum nos provexit suae immensae pietatis magnificentia, ante omnia ad hoc laborare debemus ut, qui corona terreni imperii gloriamur, illa inestimabilis gaudii gloria non privemur. Quod certissime posse fieri creditur, si loca ecclesiasticis [Col. 0378B] obsequiis a christianis viris deputata, nostra auctoritate confirmentur et corroborentur, ut, omni exteriori inquietudine remota, divinis laudibus in eis mancipati in pace et quiete domino servire delectentur, et, qui curis et negotiis saecularibus gravamur, eorum qui in lege ejus die ac nocte meditantur precibus a peccatorum nostrorum nexibus liberemur. Quapropter omnium fidelium Christi nostrorumque noverit universitas qualiter dilectus nobis venerabilisque Meginwercus Potherbrunnensis Ecclesiae antistes, celsitudinem nostram adiit, suppliciter exorans ut monasterium, in occidentali parte Potherbrunnensis suburbii ab eo in honore sanctae Dei genitricis et perpetuae Virginis Mariae omniumque sanctorum fundatum, nostra imperiali auctoritate [Col. 0378C] confirmaretur, quatenus fratres ipsius monasterii, in divino servitio jugiter permansuri, ab omni saeculari violentia et molestia remoti et muniti, tanto expeditius viam mandatorum Dei currerent, quanto eis terrenae incommoditatis impedimenta nulla obstarent. Cujus laudabilis studii intentione congaudentes, et per interventum dilectissimae conjugis nostrae Cunigundae videlicet imperatricis Augustae, aliorumque fidelium nostrorum justis petitionibus gratuito assentientes, imperiali auctoritate decrevimus ut omnia a nobis vel ab ipso venerabili episcopo de sua haereditate, vel aliunde per commutationem aut precariam, vel ab illis Dei cultoribus eidem monasterio collata, videlicet in territoriis, villis, areis, curtis, aedificiis, mancipiis utriusque sexus, terris cultis et [Col. 0378D] incultis, pratis, pascuis, campis, aquis aquarumque decursibus, molis, molendinis, piscationibus, silvis, venationibus, exitibus et reditibus, viis et inviis, quaesitis et inquirendis, cum omni utilitate et integritate quae ullo modo ex eis provenire poterit, ipsius monasterii abbas cum suis fratribus proprietario jure potestative habeat atque possideat, et cum episcopi licentia quidquid illis placuerit ad communem usum Ecclesiae faciat. Insuper etiam firmiter et stabile perpetuo jure sancimus ut nullus dux aut comes, aut aliqua persona parva vel magna, quemlibet abbatum ipsius monasterii cum suis fratribus super eisdem bonis inquietare, molestare aut divestire, aut aliqua judiciaria potestate se intromittere praesumat, [Col. 0379A] nisi advocatus ecclesiae ab abbate et fratribus in defensorem electus et ab episcopo constitutus; eo videlicet tenore ut, jure contentus ecclesiae, cum praecepto et consilio abbatis omnia faciat atque disponat. Si quis autem hoc nostrae imperialis confirmationis edictum aliqua praesumptione infringere tentaverit, centum librarum examinati auri ad nostrum pondus compositione multetur, ut quinquaginta nostrae camerae persolvat, quinquaginta eidem Ecclesiae quam ausu temerario inquietare praesumpsit. Et, ut haec confirmatio verius credatur stabilisque et inconvulsa omni tempore habeatur, hanc imperialis edicti paginam inde conscribi, et manu propria confirmantes, sigillo nostro insigniri jussimus.

Signum domni Henrici (L. M.) Romanorum invictissimi [Col. 0379B] imperatoris Angusti.

Guntherius cancellarius vice Aribonis archicappellani recognovit.

Datum XVIII. Kal. Feb., indict. VI, anno Dominicae incarnationis 1023, anno vero domni Henrici secundi regnantis XXI, imperii autem ejus IX.

Actum Paderbrunnon feliciter. Amen.

C. In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina favente clementia, Romanorum imperator Augustus.

[Col. 0379C] Si venerabilia Ecclesiarum Dei loca ditare ac sublimare studuerimus, nobis id regnique nostri statui profuturum esse minime dubitamus. Quapropter noverit omnium Christi fidelium nostrorumque universitas qualiter nos, pro remedio animae nostrae dilectissimaeque conjugis nostrae Cunigundae videlicet imperatricis Augustae atque parentum nostrorum, nec non pro animabus fidelium nostrorum quorum ibi corpora requiescunt, Erphonis scilicet comitis atque Cononis, monasterio nostro Cofunga nominato, in honorem Domini Salvatoris sanctaeque ejus Genitricis, nec non victoriosissimae crucis atque beati Petri apostolorum principis constructo, ad usum sanctimonialium ibidem Deo servientium, quoddam nostri juris praedium Hardinghuson dictum, [Col. 0379D] situm in pago . . . . in comitatu vero . . . . comitis, cum omnibus ejusdem praedii pertinentiis, terris videlicet cultis et incultis, curtificiis, areis, aedificiis, mancipiis utriusque sexus, pratis, pascuis, silvis, venationibus, aquis aquarumque decursibus, piscationibus, molendinis, viis et inviis, exitibus et reditibus, quaesitis vel inquirendis, caeterisque omnibus, quae quomodocumque dici sive scribi possunt, utilitatibus ad ipsum praedium pertinentibus, per hanc nostram imperialem paginam concedimus atque largimur, et de nostro jure ac dominio in ejus jus et dominium omnino transfundimus; ea videlicet ratione ut ipsius ecclesiae venerabilis abbatissa Ota sibique posthinc succedentes liberam habeant de [Col. 0380A] eadem proprietate ejusque pertinentiis quidquid eis placuerit ad usum ecclesiae faciendi potestatem, omnium hominum regni nostri contradictione remota. Et, ut haec nostrae ingenuitatis auctoritas stabilis ac inconvulsa omni posthinc permaneat tempore, hoc imperiale praeceptum inde conscriptum manu propria confirmantes, sigilli nostri impressione jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici Romanorum invictissimi (L. M.) imperatoris Augusti.

Guntherius cancellarius vice Aribonis archicappellani recognovit.

Datum XIX Kal. Febr., indict. VI, anno Dominicae incarnationis 1023; anno vero domni Henrici secundi regnantis XXI, imperii autem ejus IX.

[Col. 0380B] Actum Paderbrunnon feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS divina favente clementia Romanorum imperator Augustus.

Omnibus fidelibus, tam praesentibus quam futuris, notum fore cupimus qualiter assidua proclamatio nostras aures inquietabat ob innumeras et frequentes contentiones quae semper erant inter Vuldensem et Herveldensem familiam, quae in tantum convaluerunt ut etiam innumerabilia inter se fierent homicidia, et inde maximum detrimentum utraque pateretur [Col. 0380C] Ecclesia. Quapropter ne talis ac tantae praesumptionis audacia sine digna ultione inter utrasque familias diutius remaneret, cum consensu et consilio utrorumque abbatum, Richardi Vuldensis et Arnolti Herveldensis, aliorumque fidelium nostrorum, per hujus chartulae praeceptum tale constituimus decretum: ut primum omnis injustitia quae jam per multa tempora ex utraque parte incorrecta remanserat, ab advocatis et praepositis illorum utrimque pleniter corrigatur; et deinceps, si quis ex familia utriusque ecclesiae aliquem servorum vel sancti Bonifacii vel sancti wigberti insequitur, et ausu temerario et armata manu ad occidendum vel ad depraedandum ejus curtem sive domum infregerit et eum impugnaverit, et si ille aut aufugerit aut si forte [Col. 0380D] domi non fuerit vel quoquomodo ab ejus potestate sive impugnatione se liberaverit, illi qui hujus audaciae et invasionis dux et princeps fuerit, tollantur corium et capilli, et insuper in utraque maxilla ferro ad hoc facto etiam candenti bene cratetur et comburatur, reliqui ejus sequaces cute et capillis priventur. Si autem ibi occiditur, omnes qui hujus homicidii seu invasionis participes sunt supradictae poenae subjaceant. Et si ex una familia sunt ille qui occiditur et illi qui occidunt, omnes singulariter weregeldum occisi et omne debitum, sicut hactenus fecerunt, propriae Ecclesiae persolvant. Si autem ille qui occiditur ex una familia est et illi qui occidunt ex alia, auctor homicidii solus pro omnibus weregeldum [Col. 0381A] persolvat. Et in quocumque loco aut ex una aut ex alia familia aliquis occiditur, nisi ille qui homicidium facit probabiles testes habeat aut per ferrum candens hoc probare valeat, quod ob aliam causam non fecisset nisi quod de in pugnatione ipsius aliter vivus effugere non potuisset, supradictae poenae subjaceat. Si autem hoc probare potest, nihil patiatur nisi quod hactenus ipsa Ecclesia pro lege habuit. Istud constitutum advocatus in cujus advocatione hoc evenerit, cum scientia utrorumque abbatum, in praesentia nuntiorum illorum fideliter adimpleat. Si vero advocatus, aut mercede conductus aut misericordia motus, aliqua calliditate hoc decretum avertere voluerit, gratia nostra et advocatione careat, nisi supra sacras reliquias hoc adfirmare [Col. 0381B] audeat quod homicidam seu invasorem nusquam adquirere possit, et tamen quam citissime poterit adquirat. Et si ipse in cujus advocatione hoc evenerit reum adquirere non poterit vel noluerit, fideles alterius abbatis, si possint, adquirant et ad praedictam poenam, praesentibus nuntiis utrorumque abbatum, adpraesentent. De camerariis vero et pincernis aliisque honoratis utrorumque abbatum servitoribus hoc constituimus, ut, si quid tale aliquis illorum fecerit praedictae poenae subjaceat secundum arbitrium abbatis vel X libris denariorum redimatur. Et hoc volo firmiterque praecipio ut rem semel bene ac recte diffinitam nullus iterare audeat vel renovare. Si autem praedicti abbates hoc decretum adnullare cupiunt, mihi vel meo successori II libras [Col. 0381C] auri uterque persolvat, conatum tamen suum non perficiant. Et, ut haec constitutio stabilis et inconvulsa permaneat, sigilli nostri inpressione hanc chartam insigniri jussimus.

Signum domni Henrici Romanorum invictissimi imperatoris (M) Augusti (S )

Odalricus cancellarius vice Aribonis archicapellani recognovit.

Data est anno Dominicae incarnationis 1024, regnante Heinricho imperatore Augusto annos XXII, imperii vero ejus anno XI, indictione VII.

Data in VII Idus Martii.

Actum feliciter Babenberc.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divinae favente gratiae clementia, Romanorum imperator Augustus.

Quoniam nostrum est de bonis nobis divinitus collatis praecipue sanctas ditare ecclesias, eidem devotioni licet perpauca munera, pia tamen, nostra praesto est voluntas in Domino qui dat praemia pro bona voluntate. Quapropter Christi [fidelium] nostrique noverit universitas qualiter nos, pro remedio animae nostrae, per interventum ac petitionem dilectae conjugis nostrae Cunigundae imperatricis Augustae, necnon et fidelis nostri Richardi Fuldensis abbatis, [Col. 0382A] comitatum Stoddenstat situm in pago Moyngowe Fuldae ad altare sancti Bonifacii tali jure talique constitutione quali et debet, et a principio ab omnibus sibi placitis praelatis hucusque est habitus in potestate praedicti abbatis, sine alicujus contradictione donavimus; ea videlicet ratione ut ipsi suique successores, sicut de caeteris ejusdem abbatiae bonis, dehinc liberum habeant arbitrium quoquomodo desuper praecipiendi seu quodlibet utile praedictae ecclesiae inde faciendi. Hoc tantum caveant abbates praefati monasterii, ne vel religio monasticae consuetudinis suis temporibus cassetur, vel cura animarum sibi commissarum periclitetur, vel alimenta Deo ibidem servientium rarescant, ob hoc maxime quod Deo collata patrimonia et decimationes [Col. 0382B] ecclesiarum laicorum manibus tradita polluuntur, illique Deo culpabiles inveniuntur qui pro nihilo habent quod peccata hominum super se oneraverunt. Illi enim qui terrena patrimonia Deo et sanctis conferunt, de peccatis suis exonerantur: illi vero qui oblationes fidelium recipiunt, et ea quae Deo debentur et ad Dei servitium traduntur rursus ad saecularem pompam et superbiam exercendam concedunt, oneraria peccata super se duplicant. Unde consulimus et praecipimus ut modus his ponatur et terminus. Inter haec tamen unum medium est. Oportet ut in ecclesiis multae sint facultates et maxime in Fuldensi, quia, cui plus committitur, plus ab eo exigitur. Multa enim debet dare servitia et Romanae et regali curiae propter quod scriptum est: [Col. 0382C] Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo. Quapropter consulant sibi et praeveniant scandala antequam fiant, habeantque secum quae Deo offeruntur, nec abjiciant incassum; quia cito veniet tempus quando mundus recipit quod Deo dedit, et monasteria quae jam sunt in abundantia prima erunt in rapina, ut fiat quod Salvator ait: Abundante iniquitate, refrigescet charitas multorum. Praecipimus ergo sub districtione divini judicii ut omnes traditiones regum et decreta apostolicorum atque oblationes fidelium sub tuta custodia teneantur et fideliter observentur. Et, ut haec traditionis et praeceptionis auctoritas stabilis et inconvulsa omni tempore permaneat, hanc paginam conscribi et sigillo [Col. 0382D] nostro eam jussimus insigniri.

Signum domni Heinrici invictissimi Romanorum Augusti imperatoris.

Datum VI Jul., indict. VI

Actum Goslariae feliciter. Amen.

In nomine sanctae et individuae Trinitatis, HEINRICUS, divina ordinante clementia, Romanorum imperator Augustus.

Dum fidelium petitionibus nostrae imperialis celsitudinis assensum praebuerimus, eos nostro servitio [Col. 0383A] promptiores ac devotiores esse minime dubitamus. Quapropter cunctorum Ecclesiae catholicae fidelium nostrorumque, tam praesentium quam futurorum, solertia recognoscat Petrum, venerabilem virum, sanctae Novariensis Ecclesiae episcopum, nostrumque fidelem, qui nostrae fidelitatis causa multa sustinuit, famem videlicet, sitim, aestus et frigus, et insuper et glaciosas rupes collesque satis asperos, nudis pedibus, persequentibus inimicis fugiendo superavit; qui etiam nunc praesentialiter multa damna, Harduico devastante recepit: nam ecclesiae illius sunt depraedatae, castra disrupta, domus eversae, vineae incisae, arbores decorticatae, insuper plebes ipsius et curtes ab Harduico pro beneficio suisque inimicis datae sunt; nostram imperialem adisse excellentiam, [Col. 0383B] quatenus, pro sui laboris recompensatione et suorum, damnatorum restauratione, quemdam comitatulum, qui in valle Auxula infra ipsius episcopatus parochiam adjacere dignoscitur, praedictae ecclesiae Novariensi, cum omnibus functionibus quae de ipso comitatulo publicae parti pertinent, concederemus. Nec non etiam deprecatus est nos ut quamdam plebem, quam olim malo ordine et injusta ratione sua perdidit ecclesia, quae sita est in villa quae nominatur Trecate, non adeo procul a civitate, curtem quoque, quae Gravanola dicitur, quondam ipsius episcopi continentem, sed nunc injuste pervasa esse dignoscitur, suae Ecclesiae restitueremus.

Itaque dignum est ut sui laboris praenominatus praesul retributionem a nobis suscipiat. Et, quoniam [Col. 0383C] justum est ut supra nominata plebs atque curs jam dicta suo restituatur episcopatui; et ut alii nostri fideles, hoc cognoscentes, nostrae fidelitati amplius stabiliantur: ejus precibus annuentes, jam dictum comitatulum a nostro jure in ejus ecclesiae potestatem omnino transfundimus et perdonamus, et praefatam plebem atque curtem per hoc nostrae auctoritatis praeceptum jam supradictae Novariensi ecclesiae reddimus et concedimus, cum omni districtu et teloneis, piscationibus, quae in flumine Toxo, in illis scilicet locis ubi ipsa Ecclesia ex utraque fluminis tenet parte; et cum venationibus, seu omnibus rebus quae ad publicam partem ex eodem comitatulo exigi possunt, cum capellis, domo, curtili, massaritiis, casis, sediminibus, campis, pratis vineis, pascuis, [Col. 0383D] silvis, stallariis, salicetis, paludibus, aquis, aquarum [Col. 0384A] decursibus, molendinis, piscationibus, cultis et incultis, divisis et indivisis, terminis, concessionibus, piscariis, compariciis aliisque universis redhibitionibus, cum servis et ancillis, et aldianibus, et aldianis utriusque sexus, cum omnibus, quae dici aut vocari possunt, ad jam dictam plebem vel curtem pertinentibus vel respicientibus. Nec non et portum de Bestagno eidem plebi pertinentem, quem gloriosissimus avunculus noster Otto major supradictae sedi per praeceptum concessit; ita ut nullus marchio, comes, vicecomes, schuldasius ejus, seu quaelibet magna parvaque persona homines jam dicti comitatus, seu plebis, vel curtis audeat distringere, aut intra ipsum comitatum aliquid praesumat exigere, vel paratos facere, nec ullas redhibitiones [Col. 0384B] acquirere, sed liceat memorato praesuli suisque successoribus jam saepe dictum comitatum cum supradicta plebe vel curte tenere, et omnes homines ipsius comitatus, sive ipsius plebis seu curtis, per se vel suum legatum distringere, sicut per nos vel nostrum missum distringendi essent, et omnia quae de ipso comitatu ad publicam partem pertinent, vel inde exigi possunt, et praetaxatam plebem de Trecate, atque curtem de Gravalona cum omnibus suis appendiciis vel pertinentiis habeat, teneat firmiterque possideat, tam ipse quam successores illius, qui illam, Deo favente et disponente, ipsius sedis cathedram suscepturi sunt, omni nostra nostrorumque successorum regum et imperatorum et omni hominum contradictione vel diminutione [Col. 0384C] remota. Si quis igitur hoc nostrae concessionis praeceptum nefarie ausu temerario violare praesumpserit, centum libras auri optimi componere cogatur, medietatem palatio nostro, et medietatem Novariensi ecclesiae, ejusque rectori, qui pro tempore inibi habebitur. Et hoc ut verius credatur, diligentiusque ab omnibus observetur, manu propria subter confirmantes, sigillique nostri impressione jussimus insigniri.

Signum Domini Henrici, serenissimi invictissimi imperatoris Augusti.

Datum anno incarnationis Dominicae 1024, indictione duodecima, anno vero regni domini Henrici imperatoris Augusti 13, imperii anno primo.

[Col. 0384D] Actum Trucutanae faciliter. Amen.

[Col. 0385B] Thangmarus, natione Saxo ⁜ (1) , exeunte saeculo decimo et undecimo ineunte presbyter ecclesiae cathedralis Hildesheimensis ⁜ (2) et primicerius scholae puerorum, et saeculo undecimo ecclesiae decanus, Bernwardum litteris imbuendum moribusque instruendum sibi traditum tanta dilectione fovit, ut per totam deinde vitam quasi filium patri sibi devinciret ⁜ (3) . Bernwardo ad episcopatum Hildesheimensem provecto, ipse decanus ⁜ (4) , bibliothecarius et notarius ⁜ (5) rebus gerendis plurimum interfuit, et in negotio Gandersheimensi anno 1000 ad Willegisum archiepiscopum ⁜ (6) cum aliis legatus, eodem anno episcopum suum Romam comitatus ⁜ (7) et cum eo ex Italia reversus, mense Augusto anni 1001 una cum Eggehardo synodo Francofurtanae interfuit ⁜ (8) , tum [Col. 0386B] solus ad Ottonem III et Silvestrum II legatus, Italiam revisit ⁜ (9) , in concilio Tudertino res Ecclesiae suae egit, ab imperatore mox morituro largissime remuneratus anno 1002 domum rediit, et per reliquum vitae tempus Bernwardo convixit ⁜ (10) . Cum autem summa cum episcopo familiaritate viveret, imo confessor ⁜ (11) ejus fuisse videatur, magnifica ejus gesta colligere aggressus ⁜ (12) , eodem aegre vix tandem consentiente compegit, et post obitum dilecti viri absolvit ⁜ (13) . Convenit liber in locis haud paucis cum Annalibus Hildenesheimensibus, quos ideo a nostro scriptos videri supra memoravi ⁜ (14) , et omnia fere quae narrat aut ab ipso praesente visa aut ei saltem bene nota lector facile animadvertet. De veritatis studio in tali viro minime dubitaveris. Opere [Col. 0387A] absoluto, haud diu vixisse videtur; saltem anno jam 1027 Tadilonem decanum memorari legimus ⁜ (15) . Liber magno historiae commodo in ecclesia Hildesheimensi asservatus, saeculo XII ineunte miraculis beati episcopi virtuti ascriptis auctus, et anno 1193 Coelestino III oblatus, Bernwardum in numerum sanctorum referri effecit ⁜ (16) ; sed nostro quoque aevo lectoribus valde acceptum se reddet, quod plurima scitu digna de Ottone III, cujus Bernwardum praeceptorem et amicum fuisse discimus, et de Heinrici II regno oblivioni praeripuit. Litis quoque Gandersheimensis, cui dirimendae imperatorem et episcopos per plures annos laborasse novimus, telam ab exordio expandit. Scriptus est stylo simplici et perspicuo. Anni initium cum Annalibus Hildenesheimensibus [Col. 0387B] a nativitate Domini inchoat ⁜ (17) .

Opere, paulo postquam prodierat, usus est Wolfherius in Vita duplici Godehardi episcopi, et plurima inde decerpta scripto suo inseruit; saeculo duodecimo ineunte auctori Chronicae episcoporum Hildesheimensium, exeunte auctori Historiae translationis S. Bernwardi innotuit. Arte typographica inventa, primus excerpta codicis cujusdam Hildesheimensis dedit Surius in Actis SS. die 20 Novembris, at Browerus in Sideribus Germaniae libros De vita, obitu et translatione S. Bernwardi, et de translatione S. Epiphanii cum scholiis edidit, codice usus saeculi XV ⁜ (18) , sed interpolato, ordine narrationis inverso et sermone depravato. Broweri textum Mabillonius in Actis SS. O. S. B. Saec. VI, I, p. 202, [Col. 0387C] et Leibnitius in SS. Brunsw. I, 441, hic tamen adjectis paucis codicis Guelferbytani et versionis Saxonicae, quae ad textum Browerianum accedit, lectionibus, repetiverunt. Editio nostra nititur:

1. C. regio, olim monasterii S. Michaelis Hildesheimensis, a Bernwardo conditi; qui saeculo XI exaratus in fol. auro argento diversisque coloribus pictus, et lapidibus pretiosis olim ornatus, magnaque veneratione in coenobio habitus est. Ipsa vita quinque quaternionibus absolvitur. Sextus manu saeculi XII ineuntis miracula, septimus eadem manu revelationem sancti Michaelis et lectiones nonnullas, octavus manu saeculi XII chartas Benedicti VIII, Heinrici II et Bodonis praepositi in favorem coenobii S. Michaelis datas et nonnulla posterioris aevi exhibet. [Col. 0387D] Liber magnae auctoritatis et optimae simul [Col. 0388A] notae, ad litteram pene a me expressus est; scripturae specimen in tabula adjecta habes. Cui plurimum consentit:

2.C. regius bibl. Dresdensis mbr. in 4 ^o duabus saeculi XI manibus exaratus, sed a Wolfherio, auctore Vitae Godehardi, iisdem haud raro sententiis quas in Vita prima offendimus interpolatus, et notitiis de Godehardo episcopo auctus, quae cum Vita ejus prima usque ad cap. 26 consentiunt. Complura econtra capita in medio libro omittuntur. Initio mancus est. Librum in usum nostrum cum editis contulit V. cl. Mauritius Haupt, in academia Lipsiensi professor, qui his verbis ea de re ad nos retulit: «Codex, anno 1832 ex tabulario regni Saxoniae secretiore in bibliothecam regiam Dresdensem translatus, folia continet viginti [Col. 0388B] tria formae quadratae, modicae magnitudinis. Singulae paginae versus continent viginti quinque. Scriptus est liber a manibus duabus, quarum prima pertinet usque ad finem folii decimi noni, recti. Folio eodem averso altera manus incipit his verbis: His ita se habentibus, quae leguntur apud Leibnitium capite 41 (jam 44); utraque manus saeculi undecimi est, nec multo recentior tertia quae hic illic nominum compendia supra versus explevit, et in margine saepius […] ( nota ), et hic illic summaria sive adnotationes ascripsit non neglectas a me in codicis collatione. Contuli autem hunc librum, et ita quidem ut praeter ae e e litterarum promiscuum usum ne orthographicas quidem minutias praeterirem, cum editione Leibnitii. Mutilus est codex Dresdensis, incipit folio 1 [Col. 0388C] verso post detritas nonnullas syllabas his verbis loci et congregationis, quae leguntur apud Leibnitium cap. 13, versu 14, Scrip. rer. Brunsv. t. I, p. 447 (jam c. 12). Prima hujus folii pagina agglutinata papyro obducta est. Alterum codicis apographum sua manu confectum nuperrime V. cl. Gersdorf, bibliothecae universitatis Lipsiensis praefectus, summa cum benevolentia obtulit.

Circa exitum saeculi XIII aut initium saeculi XIV Thangmari liber in usum Sifridi II episcopi Hildesheimensis iterum transcriptus est ⁜ (19) , sed stylo immutato, sententiis vocibusque plurimis additis, resectis vel mutatis, miraculorum quoque ad ea usque tempora continuatione adjecta. Cujus textus [Col. 0388D] ab authentico valde recedentis rationem nonnisi in [Col. 0391A] iis quae addita sunt habendam esse, liquet. Legitur in codicibus tribus, scilicet:

[Col. 0389] 1. Alpertus. Cod. regius Hannoveranus (fol. 2) .

2. Vita S. Bernwardi. Cod. regius Hannoveranus (fol. 2, 41) .

3. Vita Bernwardi et Godehardi. Cod. regius Dresdensis (fol. 10, 20) .

[Col. 0391A] 3. C. olim S. Michaelis, jam viri cl. Hermanni Adolfi Lüntzel, cujus supra pag. 248 mentionem fecimus, exhibet etiam narrationem de translatione S. Bernwardi, et a Browero in Sideribus Germaniae typis est expressus. Ad quem prope accedit:

4. C. ducalis Guelferbytanus, olim Heiningensis, jam n. 353 insignis, chartaceus, saec. XV, in folio, cujus in fine etiam miracula historiae translationis addita, neque tamen omnia quae in 3, habentur; et:

5. C. ducalis Guelferbytanus inter Augustenses n. 19, 26, 7, chartaceus in 4 ^o , saec. XV, quem anno 1470 monialibus in Frankenberg Henninghus Papetranus, Goslariensis plebanus, dono dedit. Hoc libro [Col. 0391B] III. Leibnitius tom. I SS. Brunswic. in edendis Vita Bernwardi et Historia translationis ejus usus est; nos eum aeque ac alterum Guelferbytanum beneficio V. cl. Schoenemann, bibliothecae ejus praefecti, evolvimus.

Conversio textus hujus, magis etiam interpolata et dialecto Saxonica instituta, anno 1540 in 4 ^o typis [Col. 0392A] Jaspari van Gennep prodiit, qua Leibnitius in adnotationibus suae editionis usus est;

6. Bruxellis in bibliotheca regia n. 8950 apographum codicis Bodecensis membranacei exstat, quod Bethmanno referente nonnisi excerpta libri, omissis, exempli gratia, capp. Leibnitianis 11-42, 46-48, 50, 52-58, 60-65, 67 rel., exhibet.

Quibus subsidiis ita usus sum ut, codice regio exscripto ⁜ (20) , lectiones Dresdensis omnes indicarem, reliquorum nonnisi in paucis locis, ubi id commodum aliquod afferre posse videbatur, ratione habita. Divisionem operis, codicem regium secutus, numeris tantum additis, ab anterioribus diversam institui. Historiam translationis Bernwardi a Browero ex codice 3 primum adjectam alii loco reservare, Vitam [Col. 0392B] brevissimam ⁜ (21) a Leibnitio editam, ut multo posterioris aevi, omittere placuit.

Miracula Bernwardi in coenobio S. Michaelis saeculo duodecimo ineunte conscripta ⁜ (22) , per decursum temporis aucta sunt, prout in codice 3 conspicitur.

[Col. 0393A] Divinae providentiae sapientem ammirabilemque dispositionem ratio humana nec liquide intueri, nec digne suppetit ammirari. Miris enim divinae clementiae beneficiis, cottidianis successibus sustentamur; ut gravis culpa videatur Dei laudes tacere, cum manifestissime scriptum sit: Sacramentum regis abscondere bonum est, opera autem Dei revelare et confiteri honorificum est (Tob. XII, 7) . His itaque angelicis oraculis persuasus, immo compulsus, ego peccator et indignus presbiter Thangmarus, humillimus quoque sanctae nostrae ecclesiae bibliothecarius et notarius, magnifica gesta memorabilis viri, domni scilicet Bernwardi nostri episcopi, colligere aggressus sum, non vanitatis fastu provocatus, Deo teste, sed si quid imitabile Dei clementia in illis eluceret, divinae pietatis gratiam, [Col. 0393B] de cujus rore fluxit, posteris praedicarem, et [Col. 0394A] illos tali exemplo ad provectum virtutum incitarem. Et quia hoc ipso ignorante subire temerarium scivi, diu cunctatus haec publice cum illo confabulari, tandem oportunitate nacta, aditum temptavi. Primo itaque forti auctoritate adversabatur michi; nam in cunctis jactantiam et popularem favorem ceu mortiferum venenum vitabat. Tandem cum saepius ingererem, grave peccatum esse, bona opera celare, ne alii exemplo tali proficiant, cum Dominus dicat: Luceat lux vestra coram hominibus (Matth. V, 16) et caetera, cessit meo arbitratu quae compingerem relinquens, quia a puero mecum usque ad juvenilem aetatem obversatus, quasi filius patri familiarius adhaesit et convixit, nec aliquid in omni studio ejus vitae meam conscientiam fraudare potuit, quin plenissime [Col. 0394B] scirem.

[Col. 0393B] 1. Ortus igitur egregiae indolis puer Bernwardus claro nostrae gentis sanguine ⁜ (23) , ex filia Athelberonis palatini comitis, traditur domno Osdago, nostro episcopo ⁜ (24) , a suo avunculo religioso diacono ⁜ (25) Folcmaro, post quoque ⁜ (26) Trajectensi episcopo; et amborum diligentia meae parvitati, qui primicerius scolae puerorum praeeram, literis imbuendus, moribus etiam instituendus deputatur. Quem omni devotione susceptum, intellectus illius capacitatem primo divinae paginae leviore lacte temptandam aestimavi. Mox itaque, ut de sancto Daniele legitur (Dan. I, 20) , inveni in illo decuplum in omni intelligentia super coaevos ejus. Mirum namque in modum tenera aetas caelesti irradiata lumine, subtili meditatione interiora [Col. 0393C] divini sophismatis jugi studio rimabatur, nunc communi lectione cum aliis, nunc quos diligentiores in sancto meditamine cernebat, seorsim familiarius assumens, propositis quaestionibus scrupulosa quaeque ad medullam eventilabat, more prudentissimae apis singulas lectiones, quas in scolis in diversis libris exponebam, remotiori loco sedens intento auditu captabat, quas tamen postea pueris considens felici furto perfecte docebat et illorum scientiae imprimebat. Gratanti denique affectu amplectebar felici furto lectionis puerum ⁜ 2 insudare, multoque vigilantius deinde ⁜ 3 institi ingenium illius ad scientiam veri sophismatis excitare. Nichilominus ergo venerabilis domnus Osdagus quodam meriti praesagio magnum quid futurum in illo praevidens, exorcistam ordinavit, [Col. 0393D] diligentius me adhortatus item itemque curam illius [Col. 0394B] agere. Quem etiam mecum interdum in servitium domni episcopi extra monasterium excedens ducebam, ut illius ingenium, quod in multitudine epheborum discernere et ad votum meum discutere non potui, illis remotis singulari studio subtilius diligentiusque eventilarem, mirumque in modum vario virtutum pigmentario ultra id aetatis respersum repperi. Nam saepe totum diem inter equitatum studendo attrivimus, nunc legendo non minus prolixam lectionem quam si in scolis ad hanc vacaremus, nunc poetizando per viam metro collusimus, inde ad prosaicam palaestram exercitium alternantes, interdum simplici contextu rationem contulimus, saepe syllogisticis cavillationibus desudavimus. Ipse quoque [Col. 0394C] crebro me, etsi verecunde, acutis tamen et ex intimo aditu phylosophiae prolatis quaestionibus sollicitabat. Tanta ergo facilitate cupitum ejus ingenium michi applaudebat; pene enim nulla hora, nec refectionis quidem, desidiae illum arguebat. Et quamquam vivacissimo igne animi in omni liberali scientia deflagraret, nichilominus tamen in levioribus artibus quas mechanicas vocant studium impertivit. In scribendo vero adprime enituit, picturam etiam limate exercuit, fabrili quoque scientia et arte clusoria omnique structura mirifice excelluit, ut in plerisque aedificiis, quae pompatico decore composuit, post quoque claruit. In negociis vero domesticis et ad usum rei familiaris pertinentibus vivacissimus executor acsi a puero his nutritus calluit. Hujusmodi Deo gratae et [Col. 0394D] hominibus acceptae indolis gratia domno episcopo, [Col. 0395A] apud quem versabatur, omnique congregationi dignus et familiaris efficiebatur, propinquorumque dilectioni probatissimus habebatur. Avus quippe ejus Athelbero palatinus comes, vir plurima virtutum laude insignis, qui commissae sibi praefecturae exactionem magis ex debito quam ex intentione gerebat, cum prole utriusque sexus felicissime habundaret, hunc praeclarum adolescentem, primis auspiciis pubescentis decoris florentem, in affectum filii adoptavit. In quo quia salutaris consilii stationem saluberrimam repperit, familiarius sibi adjunxit, ut ne minimum quidem sine ejus consultu ageret.

2. Adeptus itaque a Willegiso venerabili archiepiscopo subdiaconatus gradum, aliquamdiu cum illo conversatus, eum propter morum honestatem [Col. 0395B] ac vitae probitatem religionis profectum in illo sentiret, diaconum illum ordinavit. Interjecto quoque non longo spacio, presbiterii eum honore sublimavit. Reversusque ad praefatum comitem, suum videlicet avum, affectuosissime ab illo susceptus est, plurimumque rogatus ne ab eo discederet, facile acquievit; cui tanta humilitate ac instantia famulabatur, ut, caeteris refrigerandi causa interdum remotis, ipse dies noctesque continuans, indefessus ei adhaereret, aegri senis et aevo pleni imbecillitatem patientissime moresque supportaret, inter ipsum et familiam medius incederet, salutaribus monitis cottidie illos ad agenda informans, curam illorum apud comitem vigilanti benignitate frequentans. Pro paterno quoque affectu ad filios totum se profudit, magnamque [Col. 0395C] gratiam inter illos conciliabat. Et quamvis in hujusmodi familiaritate invidia facile subrepat, hanc maxima cautela in plerisque declinabat. Inter patrem quoque et filium, domnum videlicet episcopum ⁜ 4 , internuncius saepe discurrebat, magnamque inter illos familiaritatis gratiam conciliabat. Ipsi ergo episcopo tantum complacuit, ut Daventrensi coenobio sua vice illum praeponere vellet, fitque inter episcopum et comitem de tantae indolis juvene religiosa concertatio, ut uterque pro morum gratia illum sibi adoptare intenderet. Sed ipse imbecillis avi infirmitatem sustentare, quam episcopales delicias appetere malebat. Cum quo usque ad diem sui exitus fideli devotione desudabat. Quo defuncto ( an. 987), ad palatium se contulit, in servitium [Col. 0395D] ⁜ (27) videlicet tercii Ottonis imperatoris, qui septennis adhuc puer, cum venerabili et sapientissima matre domna Theuphanu augusta rebus praeerat. A qua hic venerabilis juvenis Bernwardus benignissime suscipitur, atque in brevi summae familiaritatis locum apud illam obtinuit, adeo ut domnum regem fidei illius literis imbuendum moribusque instituendum consensu cunctorum procerum commendaret. In quo ita excelluit, licet quorundam invidia morderetur, ut puer imperialis in [Col. 0396A] discendo mirifice proficeret, et tamen ad cuncta foris obeunda liberalissimo negocio ejus ingenium feriaret. Et cum alii regi puero adulando obsequerentur, adeo ut ludicra et quae tenera aetas poscebat illi persuaderent, imperatrix etiam, verita affectum filii sibi praeripi, in ejusmodi favore in tantum emollita esset, ut ad omnia quae puerilis aetas illum impelleret ipsa gratissimo affectu consentiret, hic solus tanta arte institit, ut a non faciendis metu illum prohiberet, et tamen plenissimo affectu ejus animum sibi colligaret.

3. Interea domna Theuphanu imperatrix apud Neomagum maximo dolore totius regni rebus excessit ( an. 991, Jun. 16). Unde domnus rex utroque parente desertus, totum se regendum in stationem [Col. 0396B] fidissimi magistri contulit. Hujus consilio examinabat quodcumque alii adulando persuadebant; quia, quamvis in puerilibus auspiciis ociaretur, altiori tamen industria quorundam simulationes praevidebat. Praecipua itaque familiaritate magistrum suum amplectebatur, nec ab ullo inferius tractabatur, quem universali virtutum decore respersum venerabatur.

4. Per idem tempus venerabili episcopo Gerdago decedente ( an. 993, Jan. 15), hic religiosus juvenis Bernwardus votis omnium ad pontificatum eligitur. Et cum plerique nobiles clerici palatina militia diu certantes missionem optarent, consensus tamen omnium in hunc Deo electum juvenem concordabat. Communi igitur electione sanctae Hildenesheimensi [Col. 0396C] aecclesiae ordinatur episcopus a Willegiso archiepiscopo (Ann. Hild. an. 993), anno Dominicae incarnationis nongentesimo nonagesimo tercio, indictione sexta, octava decima Kal. Februarii.

5. Adeptus itaque pontificatum, quanta continentia juvenile corpus ad virtutum culmen coegerit, dici non potest, modum in cunctis agendis praecipue amplectens, juxta illud viri sapientis (TER. Andr. I, I, 34) : Ne quid nimis. Morum quoque gravitate mirifice senes ipsos superabat, adeo ut subditos severitatis censura ad agenda in plerisque institueret. Frugalitatem vero in appetendis ciborum deliciis in eo laudare vix ullus sufficit; potum tanto moderamine temperabat, ut post coenam antequam stratum pergeret, nisi familiarium vel hospitum praesentia [Col. 0396D] coactus, semel tantum biberet, saepius quoque penitus abstineret. Stratis vero compositus, lectioni interdum circa galli cantum intendebat, saepe sumnum interrumpens, furtivae orationi, donec clerici ad matutinos ymnos consurgerent, vacabat, ymnisque expletis, multociens psalmodiam in diurnum usque crepusculum extendebat; deinde aliquantulum pausans corpusculum recreabat, donec item diluculo canonicum cursum primae horae in aecclesia persolvebat. Quo expleto, quasi regulariter sub [Col. 0397A] disciplina constitutus, capitulum cum fratribus qui secum conversabantur adiit. Feriam quoque et lunationem, nomina quoque fratrum quorum annualis memoria instabat, cottidie recitari jubebat. Oratione vero peracta, circa horam terciam ad missarum sollempnia festiva celebratione procedens, magna animi contritione se ipsum totum Domino profudit. Inde in publicum progressus, forenses causas et oppressorum negocia breviter examinabat, quia et ingenio ac facundia adprime callebat. Sicque operiebatur clericum dispensatorem, qui elemosinae et pauperibus praeerat, quorum multitudinem, centenos videlicet vel eo amplius, diatim habundantissime victu refecit; plerosque etiam vel argento vel caeteris subsidiis, prout facultas concessit, [Col. 0397B] sublevabat. Inde officinas ubi diversi usus metalla fiebant circuiens, singulorum opera librabat, donec circa nonam, rite omnibus peractis, cum timore et benedictione Domini, ad mensam, fratrum populique stipatus frequentia, consedit; non pompatice quidem, sed religioso silentio, cunctis ad lectionem honestissima disciplina intentis, quae inter coenandum non brevis legebatur. Infirmis quidem fratribus et senio confectis benedictionem de manu sua dirigebat hilariter, cum tamen nullum egenum in urbe vel in suburbio, quem scire posset, hujusmodi pietate privaret. Ita quippe juxta Apostolum (I Cor. IX, 22) omnia omnibus esse desiderabat, ut omnes in Christo lucrifaceret.

6. Arduum et difficile est cottidianum ejus studium [Col. 0397C] verbis perstringere, quia Deo teste omni nisu inter diem noctemque in divinis perstabat. Nichilominus quoque cunctos sibi adhaerentes ad hujusmodi negocium, ut ita dicam, ultra vires impellebat, nec aliquid artis erat, quod non attemptaret, etiam si ad unguem pertingere non valeret. Scriptoria namque non in monasterio tantum, sed in diversis locis studebat, unde et copiosam bibliothecam tam divinorum quam philosophicorum codicum comparavit ⁜ (28) . Picturam vero et sculpturam et fabrilem atque clusoriam artem ⁜ (29) , et quicquid elegantius in hujusmodi arte excogitare ⁜ 5 poterat, numquam neglectum patiebatur, adeo ut ex transmarinis et ex Scotticis vasis, quae regali majestati singulari dono deferebantur, quicquid rarum vel [Col. 0397D] eximium reperiret, incultum transire non sineret. Ingeniosos namque pueros ⁜ (30) et eximiae indolis [Col. 0398A] secum vel ad curtem ducebat vel quocumque longius commeabat, quos, quicquid dignius in ulla arte occurrebat, ad exercitium impellebat. Musivum praeterea in pavimentis ornandis studium, necnon lateres ad tegulam propria industria nullo monstrante composuit. Et ut breviter perstringam, nec punctum temporis supersedebat, sed fidelis dominicae familiae dispensator, conservis suis necessaria subsidia fideliter subministrabat. Et cum in Christi gazophilacio quaeque idonea scivit fideli devotione congereret, non minus tamen Caesari sua juxta Evangelium persolvebat. Nam tercio Ottoni imperatori affectuosissimo animo pro scire ac posse obsequebatur. Unde et multorum invidiam in se commovebat, qui indignabantur, illum vigilantiori studio rei publicae [Col. 0398B] negocia obire.

7. (Ann. 994, 995.) Saxonia quippe magna ex parte pyratarum caeterorumque barbarorum feritate depopulata, continuis latrocinantium incursionibus sine intermissione patebat. Quam pestem rei publicae depellere magno sui suorumque periculo semper instabat, et nunc cum aliis, interdum quoque cum suis solus super eos irruens, fortiter illos attriverat. Sed cum hujusmodi irruptiones sedari nullo modo possent, quippe cum barbari qui utrumque litus Albiae et naves omnes sua ditione tenebant, navali evectione per omnem Saxoniam facillime se infunderent, vigilantissimus Dei pontifex curam sibi commissae plebis agens, quomodo populum Dei de saevicia barbarorum eriperet, animo fluctuabat. Furorem [Col. 0398C] namque sui impetus pene Hildenesheim usque intentabant, et ipsum sanctum locum praedam sibi promittebant. Divino itaque instinctu in extremo fere sui episcopatus, ubi flumina Alera et Ovokare confluunt, munitiunculam admodum munitam ⁜ (31) extruxit, in qua copiis militum dispositis, barbarorum impetum repulit, populumque Dei ab hostili feritate liberavit. Dei namque gratia tanta securitas pacis per illum in locis illis fidelibus condonata est, ut nichil dampni vel periculi postea a barbaris paterentur. Hac industria Christi sacerdotis barbarico tumultu in illis locis eliminato, acrius in circumsita loca debachati sunt. Unde vigilantissimus divini gregis pastor typo Christi, sui domini, adversariis aecclesiae, exultans ad currendam viam ut fortis gygas, [Col. 0398D] se opposuit, et in rure Wirinholt ⁜ (32) nuncupato, ubi tutissima illorum statio fuerat, liber quoque latrocinii [Col. 0399A] excursus, quocumque suae fraudis insidias intentarent, praesidium munitissimum instituit, fossisque aquarumque meatibus per rivum influentibus tutissimum reddidit, copias quoque militum victu et armis caeterisque necessariis instructas habundantissime collocavit. Divina itaque gratia periculosissimum locum Dei populo pacificum fecit et tranquillum, in tantum ut omni spurcicia diabolicae ac barbaricae fraudis eliminata, baratrum irruptionis et hostilis incursionis locum faceret orationis, et oraculum sancti Lamberti pontificis et martiris Deo consecraret, atque ab illo die summa pace aecclesiae Christi reddita, ab omni hostili impetu Dei populus vivacissimi provisoris industria quietissime feriaret. Pro his et caeteris beneficiis, quae devotissimo studio [Col. 0399B] in rem publicam populumque fidelem exercuit, multorum et maxime principum in se invidiam et indignationem commovit. Unde et a Magontino archiepiscopo plura et miseranda, ut in sequentibus plenius dicemus, apertis inimiciciis perpessus est. Cujus animositatem patientissime ferens, divina ac regalia benignissime amministrabat.

8. Et licet plura copiosissimis impensis ad repellendam saeviciam barbaricam foris impenderet, dici tamen non potest, quanta in episcopatu ad usum suae aecclesiae contulit. In praediis namque tanta congessit, ut triginta vel plures praecipuos curtiles cum litorum ac colonorum familiis, clarissimis aedificiis praenitentes, compararet, cum in aliis innumerabilibus locis decem mansos vel octo, aut plus aut minus [Col. 0399C] prout causa acciderat, in possessionem suae aecclesiae conferret ⁜ (32*) . Antiqua quippe loca ab antecessoribus suis possessa, quae ille inculta reperit, optimis aedificiis collustravit, inter quae quaedam elegantiori scemate albo ac rubro lapide intermiscens, musiva pictura varia pulcherrimum opus reddidit. Quid dicam, quo studio vel ambitu sanctum locum nostrum vel principalem aecclesiam nobilitaverit, cum se ipsum et cuncta quae habere potuit in ejus usum impertiri maluerit. Testantur ejus opera ⁜ (33) , quae futuro aevo pium illius animi votum apertis locuntur ⁜ (34) indiciis. Ecclesiam namque miro studio decorare ardenter instabat. Unde exquisita ac lucida picturam tam parietes quam laquearia exornabat, ut ex veteri novam putares. Fecit et ad sollempnem [Col. 0399D] processionem in praecipuis festis evangelia auro et gemmis clarissima, thimiamateria quoque precii et ponderis magnifici, calices nichilominus plures, et unum ex onichino, alterum vero cristallinum mira industria composuit. Adhuc autem unum aureum, valentem libras viginti publici ponderis, ex purissimo auro in usum ministerii conflavit. Coronam quoque argento auroque radiantem mirae magnitudinis in facie templi suspendit, et alia perplura, quae supersedenda [Col. 0400A] putavimus, ne fastidium prolixitate ingeramus. Sanctum quoque locum nostrum murorum ambitu vallare summa instantia aggressus, dispositis per gyrum turribus, tanta prudentia opus inchoavit, ut decore simul ac munimine, velut hodie patet, simile nil in omni Saxonia invenias. Sacellum etiam splendidum valde, foris murum in honore vivificae crucis exstruxit. Cujus etiam aliquantam partem, largiente domno tercio Ottone augusto imperatore. ibidem clarissimis gemmis auroque purissimo inclusam condidit ⁜ (35) ; ubi etiam divina pietas plurima suae pietatis indicia apertis signorum miraculis per virtutem sanctae crucis ostendit.

9. Inter quae illud unicum, quo Dominus antistitis nostri devotionem consolari dignatus est, inserere [Col. 0400B] libet. Nam venerabilis pontifex Bernwardus thecam auro gemmisque lautissimam, in qua vivificum lignum includeret, paravit, et cum ex tribus particulis sancti ligni quartam si fieri posset excidere temptaret, ut per singulas absides singulas conderet portiones, nec gracilitas vel parvitas quacumque ex causa sectionem admitteret, cum devotissimus Dei famulus animo fluctuaret: ecce subito inter manus ipsius antistitis quarta particula sacratissimi ligni angelico ut creditur ministerio delata apparuit. Mox igitur praesul laetus lignum sanctum per quatuor absides paravit. O quanti inde potantes ardorem vehementissimae febris saepius virtute sanctae crucis restinguebant! Multociens obortam aeris inaequalitate pestilentiam fideles hoc vivifico ligno se suaque lustrantes sedaverunt. [Col. 0400C] Nimiam etiam siccitatem, prolato in publicum hoc singulari ligno, ceu pluviis imperantes, repulimus, multaque virtute hujus sanctissimi triumphi fiunt cottidiana remedia dum quisque moerens ibi prostratus, prompta percipit solatia.

10. Ipsum vero sacellum sanctae crucis, vario decore perfectum, dedicavit IV Idus Septembris, anno incarnationis Dominicae 996, indictione 9, regni vero gloriosissimi tercii Ottonis imperatoris 13, imperii primo, ordinationis autem suae quarto; locumque quondam dumis et vepribus horridum, vicinis incolis—gloria tibi, Christe!— ex tuis datis baptismi, sepulturae, unctionis fecit aeternum solatium.

11. Pro talibus igitur aliisque piae devotionis actibus, quibus ad aecclesiae utilitatem omni nisu mentis [Col. 0400D] et corporis insudabat, tam Deo cordi interius praesidenti, quam aecclesiae operis effectum exterius approbanti, felicis memoriae praesul acceptissimus erat; et ideo consequens fuit, ut vir beatus, cui, sicut de sancto Job legitur (Job I, 8) , tunc temporis in terra similis non fuisse putabatur, per temptationis incommoda, sicut aliarum virtutum ita etiam humilitatis et patientiae praeconio, mirabilis cunctis ostenderetur. Anno itaque ordinationis suae octavo [Col. 0401A] ( an. 1000), gravibus insecutionum molestiis pro territorio Gandenesheimensi ab archiepiscopo Willegiso plane contra aecclesiasticas sanctiones impetitur, sed eis minime a solitae humilitatis et patientiae tenaci observantia movetur. His tamen, quae archiepiscopus non tam justae rationis executione quam liberae potestatis praesumptione attemptabat, auctoritatis constantia, non temeritatis audacia, sagacis ingenii vir obviabat, et secundum illud Pauli: Quamdiu gentium apostolus sum, ministerium meum honorificabo (Rom. XI, 13) , quoadusque aecclesiae Christi pastoris vice praefuit, episcopatus sui jura in proprii honoris statu conservari summa sollicitudine procuravit, quod et Deo annuente, laboriose licet, obtinuit. Sed ne similis controversia de ipsa Gandenesheimensi [Col. 0401B] aecclesia postmodum valeat oboriri, omnem disceptationis ordinem inter Mogontiensem antistitem et venerabilem virum domnum ⁜ 6 Bernwardum hic inserere commodum duxi. Necessarium autem reor ista paulo altius indagando repetere quod tamen lectori minime debet esse onerosum, quia posteris fortasse in multis erit profuturum.

12. Territorium Gandenesheimense, situm in pago Flenithi, cum adjacentibus villis ad provisionem Hildenesheimensium episcoporum, ex quo primum episcopia per Saxoniam disterminata sunt, certum est pertinere. Quod ex hoc cunctis scire cupientibus liquido apparet, quia ab ipso principio novellae Christianitatis nostrae gentis, etiam ante constructionem [Col. 0401C] praefati monasterii, ad curam nostri episcopi pertinebat. Temporibus namque domni ⁜ 7 Altfridi, qui quartus nostrae aecclesiae antistes extitit, Liudolfus dux cum religiosa contectali ⁜ 8 sua Oda, magno studio in divino cultu accensi, consilio praescripti antistitis Romam perrexit, ibique a domno Sergio papa magnifice suscepti; et cum votum illorum in divinis agnovit, datis reliquiis sanctorum praesulum Anastasii et Innocentii cum benedictione a se dimisit. Ad patriam itaque Dei gratia pervenientes, consilio domni Altfridi coenobium virginum Dei primo Brunesteshusen adunaverunt, filiam quoque suam domnam Hathumodam, duodecim annos habentem, praefato episcopo in regimen intromittendam assignaverunt, anno Dominicae incarnationis [Col. 0401D] 852 (cf. Ann. Quedl.), Rabono Mogonciae praesidente, omnem autem provisionem praedicti loci ⁜ 9 et congregationis domno Altfrido commiserunt. Unde evolutis aliquot annis, Karolo Rabano succedente, anno singularis nativitatis Christi 856, auspicatus est ipse quendam locum super fluvium Gandae, quem a fluvio Gandenesheim ⁜ 10 nominavit: ibique consentiente [Col. 0402A] duce fabricam monasterii majori ambitu inchoavit, Liudberto Mogontino existente ⁜ 11 episcopo, qui post Karolum subintravit. Locus namque pratorum ac nemorum amoenitate aptior, tutior quoque silvarum densitate ac palustri munitate ad habitationem Deo militantium visus est. Defuncti itaque sunt ante consummatam fabricam Gandenesheimensis ⁜ 12 aecclesiae et dux ac domna Hathumod ⁜ 13 , sepultique in antiqua aecclesia Brunesteshusen ⁜ 14 , positaque in regimen domna Gerburgis ⁜ 15 prima ⁜ 16 , soror domnae Hathumod ⁜ 17 , Altfrido venerabili episcopo mediante, Liudberto quoque ⁜ 18 Mogontino archiepiscopo, qui Karolo successit. Nec multo post decessit, biennio tantum emenso, venerabilis domnus Altfridus. Consedit autem cum Mogontinis episcopis, [Col. 0402B] Rabano ⁜ 19 , Karolo, et duodecim annos cum Liudberto. Consummata quoque cum omni decore Hildenesheimensi aecclesiae, quam ipse a fundamentis construxerat, et Dei gratia consecrata, plenus operibus bonis decessit. Cui successit Marcwardus ⁜ 20 , quintus praesul ⁜ 21 aecclesiae nostrae, quatuorque ⁜ 22 tantum annos sedens, trabes aecclesiae posuit. Post hunc subintravit domnus Wicbertus, sextus episcopus. Hic fabricam consummavit, et aecclesiam nichilominus consecravit. Hic omnem religionem et disciplinam cum domna Oda et Gerburga ⁜ 23 abbatissa in praefato loco inchoavit et perfecit; ejus consilio omnia disponebant et agebant. Praeerat autem domna Gerburgis ⁜ 24 congregationi 22 annos, positaque est in nova aecclesia, juxta domnam Hathumodam [Col. 0402C] ⁜ 25 . Sororem autem ejus Cristinam domnus Wigbertus in regimen intromisit et consecravit. Domna quoque Oda centesimo septimo aetatis anno, omnibus filiis praemissis, decessit, Cristina tantum superstite, positaque est juxta filias suas. Sed et ipsa Cristina sex tantum annos matri supervivens, felici decessu migravit ad Dominum. Domnus quoque Wigbertus consedit cum Mogontinis episcopis Liudberto, Sunderaldo, et Hattone. Post hunc Walbertus succedens, septimus episcopus, Rotsuitham venerabilem feminam, de ipsa congregatione electam, in regimen intromisit, consecrationes quoque in aecclesia praescripta et ancillarum Dei velationes et caetera ad ministeria aecclesiastica pertinentia fecit. Post Walbertum ⁜ 26 Sehardus, venerabilis vir, pastor octavus [Col. 0402D] nostrae aecclesiae ordinatur. Hic absque omni contradictione quaecumque ad aecclesiasticum ministerium pertinebant in praefato loco administravit. Nonus post Sehardum Thiethardus ⁜ 27 antistes nobis praeficitur, Fritherico archiepiscopo Mogontiae ⁜ 28 praesidente. Hic consecravit novam aecclesiam, ubi monachae nunc Christo militant, et omnia episcopalia [Col. 0403A] in praefato loco rite procuravit, nullo obviante. Decimus post Thiethardum ⁜ 29 domnus Otwinus praefuit. Hic domnam Gerburgam ⁜ 30 secundam ⁜ 31 in regimen constituit et consecravit, et omnia episcopalia fideliter providit, domno Willehelmo ⁜ 32 magni Ottonis filio in nullo sibi adversante. Similiter Hatto et Rodbertus in nullo illi adversantes amicissimum habuerunt. Willegisus ⁜ 33 quoque illi ⁜ 34 succedens, veritus tanti viri senectutem et morum gravitatem, publice illum percoluit, occulte vero paulo mordacius quadam animi indignatione illi adbellicabat, nil tamen in regimine praefati coenobii asperum, nec verbis nec ⁜ 35 factis ostendit. Haec itaque ideo proposui, ut cuncti intelligant ⁜ 36 , quanta levitate ac temeritate sit violatum, quod fere per ducentos annos [Col. 0403B] tam ⁜ 37 venerabilium patrum utriusque loci antistitum concordia roboratum, omni canonica auctoritate fixum atque ratum duravit.

13. Sed secundi imperatoris Ottonis filia, fomes ut pace omnium dicam hujusmodi dissensionis, dum a suo episcopo, domno videlicet Osdago, sacrum velamen accipere spernit, Willegisum appetit, indignum aestimans nisi a palligero consecrari. Quod ipse libens annuit, haut considerans quantum antiqua canonum statuta ⁜ 38 temeravit. Nec fraterna caritate aditum quaesivit, sed fratri et coepiscopo diem imperavit, ut ad velationem ancillarum Dei in festivitate sancti Lucae evangelistae illi occurreret. Nactus itaque opportunum tempus domnus Osdagus, archiepiscopum secretius qua auctoritate id ageret requisivit; [Col. 0403C] cum ille minaci vultu mordacius ad suam parrochiam pertinere respondit, et statuta die se ancillas Dei velaturum, omnemque episcopalem potestatem in illo loco se adempturum promisit. Cum itaque ad diem ventum est, restitit illi plena auctoritate domnus Osdagus, praesente rege domno tercio Ottone, cum matre imperatrice domna ⁜ 39 Theuphanu ⁜ 40 , assidentibus quoque episcopis, Rethario ⁜ 41 Patherbrunnensi episcopo, Milone Mindensi episcopo, Hildebaldo ⁜ 42 Wormaciensi ⁜ 43 episcopo, cum aliis principibus, qui ad sollempnitatem velandarum virginum convenerant. Cum ergo longa disceptatio esset, domnus Osdagus, simplicis animi vir, divino monitu incitatus episcopalem cathedram ad absidem altaris poni praecepit, hac tuitione locum ac regimen sibi [Col. 0403D] defendens, faventibus illi fere omnibus, quia archiepiscopi animositas, etsi metu illius dissimularent, cunctis displicebat. Destitutus itaque archiepiscopus multitudinis favore, qui prius suo juri omnia promisit, vix domna Theuphanu et episcopis obtinentibus, ipso quoque ultra quam credi potest supplicante, obtinuit, ut ad principale altare misteria ipsa die ageret, ita videlicet ut domnae Sophiae ⁜ 44 [Col. 0404A] velationem simul agerent, caeterarum quoque domnus Osdagus solus prospiceret; factumque est insolitum nec ante a nobis visum, ut duo episcopi ex latere altaris pariter sederent, pontificalibus paramentis festive infulati. Ventum est itaque ad ancillarum Dei consecrationem, cum episcopus, qui antea a pontificali jure timebatur dejectus, subito Dei gratia erectus, inter missarum sollempnia primo domnum regem, si in velationem suae sororis consentiret, humiliter requisivit, deinde caeteros mundiburdos. Quibus consensum fatentibus, primo domnam Sophiam, si ad Hildenesheimensem sedem sibi suisque successoribus subjectionem et oboedientiam profiteretur, interrogavit, deinde alias velandas. Quae unanimi consensu religionem et subjectionem [Col. 0404B] confessae sunt, publiceque ⁜ 45 denunciatum est omni clero et populo, archiepiscopum nil juris sibi in illa aecclesia vendicare ⁜ 46 praeter consensum et permissum Hildenesheimensis episcopi. Omnibus quoque rite peractis, summa pace et concordia discessum est; stetitque unanimitas sub dommo Osdago et Gerdago, et aliquot annis ⁜ 47 domni Bernwardi, adeo ut aecclesias aliquas praesente archiepiscopo ibidem consecraret, synodum etiam magnam haberet praesente domno rege tercio Ottone ⁜ 48 , assidente nichilominus praefato archiepiscopo, cum tamen nil sua auctoritate decerneret, praeter quod assensum aeque ut alii fratres domno Bernwardo, qui synodo praesidebat, praebuit. Interfuerunt Islarius ⁜ 49 Magdaburgensis archiepiscopus, Liudolfus ⁜ 50 [Col. 0404C] Treverensis archiepiscopus, Milo Mindensis episcopus, Hildebaldus Wormaciensis ⁜ 51 episcopus, Hugo Citicensis episcopus. Non tamem rata permansit hujusmodi concordia, quia in medium quaedam emerserunt, quae orientem caritatem falsitatis lolia ⁜ 52 peremerunt.

14. Odiosum quippe est nostro tempore veritate aliquem notare, sicut a quodam dictum est: Veritas odium parit, sed scribentibus gravis culpa est vel falsa dicere aut vera intermittere. Unde pace cunctorum liceat dici, quod scelus est celari. Illa quippe praeclara ancillarum Dei congregatio ⁜ 53 tanto studio et devotione dominorum nostrorum patrum patriae, ducum ac regum, per Altfridum ejusque successores instituta est, ut in principio omnibus [Col. 0404D] imitabiles exemplar humilitatis ac caritatis florerent, episcopum suum a Deo ⁜ 54 sibi praepositum quasi Dei nuncium ac patrem audirent, colerent et amarent, omnes adventantes, prout cuique personae competebat, praecipua benignitate susciperent. Hic illis usus, hoc studium fuit; hoc sancto loco reverentiam et illis apud omnes gratiam exhibebat; hoc humilitatis privilegio, cum pro causis aecclesiae [Col. 0405A] ad palatium citabantur, habitu admodum nitido vel abjecto venientes, ut verae Dei ancillae ab omnibus habebantur ac venerabantur. Sed postquam luxus ac superfluitas accessit, morum insolentia subintravit, oboedientia torpuit, repulsa est episcoporum reverentia; quod cuique erat placitum, faciebat licitum. Addita est quoque ad augmentum mali diutina infirmitas domnae Gerburgis, ejusdem coenobii venerabillimae ⁜ 55 matris, in quam Dominus plurima virtutum insignia contulit; decessus quoque religiosarum sororum, quae sub nutrimine antiquae disciplinae institutae fuerant. Numerosa autem juventus virginum fructificaverat in tyrocinio Christi. Quae delicatius enutritae, metam prioris disciplinae ac severitatis ignorantes, ut est humanum post sua vota declinabant. [Col. 0405B] Sophia quoque, domna Gerburga invita multumque renitente, ad palatium factione Willegisi archiepiscopi se contulit, ibique annum vel biennium commorata, dissolubilis vitae tramitem incedens, varium de se sparsit rumorem. Quod venerabilis Bernwardus episcopus non ferens, quippe qui illam semper summo amore et gratia percolebat, blandis illam monitis ad monasterium redire persuasit. Cumque illa exteriori auditu vix verba illius admitteret, saepius eadem repetens ad coenobium eam repedare familiarius admonuit ⁜ 56 . Illa autem ⁜ 57 ejus accessum et confabulatum primo declinavit, deinde ad archiepiscopum velut patrocinanda ab illo confugit, amarioribus verbis ejus animum exasperavit, pactum foedus in sua velatione inanibus verbis annullavit, [Col. 0405C] dicens ab illo se velatam, non ab Hildenesheimensi episcopo, ad provisionem Bernwardi episcopi se minime pertinere, ad suam diocesim coenobium Gandenesheimense respicere, plures se invenisse qui hoc veraciter testentur. His et hujusmodi ⁜ 58 verbis archiepiscopi animum adversus domnum Bernwardum graviter commovit. Post haec Gandenesheim ⁜ 59 repetit, varia de episcopo inter sorores disseminavit, nisu quo poterat illum loco expellere atque abalienare parabat.

15. ( An. 1000.) Interea episcopus cognoscens talia circa se moliri, Gandenesheim venit, graviter tulit se abalienari, nec aliquid caritatis vel honoris sibi ut antecessoribus suis exhiberi, sed infra extraneos episcopos se tractari, cum tamen ab antecessoribus [Col. 0405D] suis ad sanctum locum innumera bona collata sint, decimae quoque ex sua parte plures et antiquitus et moderno tempore impensae; et pro his beneficiis injuriam et contumeliam sibi reconpensari, tributa quae pro decimis solvenda essent imminuta, saepe quoque fraude negata; oboedientiam, qua nulla victima Deo gratior est, cum humilitate in ara cordis persuadet immolari, patienter se omnia posse sufferre, paveant tamen Christum, cujus vice fungitur, in se offendere, quicquid ingerant pro meritis ⁜ 60 sibi [Col. 0406A] suppetere, oboedientiam tamen, caritatem et reverentiam suis antecessoribus ab illarum majoribus exhibitam, non ausum sua levitate negligere. Haec cum paterno animo perorasset, majori odio peccatis stimulantibus illas in se concitavit, Sophia utrobique ex parte archiepiscopi ac congregationis perurgente.

16. Instabat autem hora, qua domna Gerburgis aecclesiam quam construxerat consecrari depoposcerat. Unde quia ipsa, diutina infirmitate fatigata, ad obeunda tantae festivitatis sollempnia minime suffecerat, Sophia, domina et matre consentiente, studium tanti laboris assumpserat. Et more suo proprium episcopum ⁜ 61 postponunt et abjiciunt; archiepiscopus accersitur, quo ordinante cuncta ad dedicationem [Col. 0406B] pertinentia disponuntur; consecrationis diem statuunt, exaltationis videlicet sanctae crucis sollempnitatem ( Sept. 14). Mittitur autem et legatus ex latere domnae abbatissae, qui domnum Bernwardum ad dedicationem invitet diemque denunciet. Sed quamquam plures illum anticipatum archiepiscopi advocatione objicerent, leni tamen animo sufferens, ad praescriptum diem se venturum promisit. Interea, incertum qua de causa, archiepiscopus statutum mutat, diem abdicit, atque eandem dedicationem in festivitatem sancti Mathei apostoli indicit ( Sept. 21), domno quoque Bernwardo pari potestate ut olim in velatione Sophiae venerabili domno Osdago legationem dirigit, mandans ut incunctanter illi ad dedicationem in praefata festivitate occurrat. Ipse [Col. 0406C] vero suum legatum atque scripta archiepiscopo remittit, astruens imperialibus jussis obstrictum. seriis quibusdam occupari, nec posse ad dedicationem ut jussum est ipsa die illi occurrere.

17. In exaltatione tamen sanctae crucis Gandenesheim venit, aecclesiam dedicaturus, sicut domna abbatissa in principio disposuit; nil paratum repperit, immo aliquos collectos, qui illi resisterent, et cum injuria ejicerent, si forte cum suis aecclesiam consecrare violenter appeteret. Hanc enim famam illae disperserant, cum Deo teste nichil hujuscemodi attemptaret vel mente conciperet. Jam enim tota mente ad archiepiscopum confugerant, se atque locum ejus tuitioni devoverant. Sophia assidue illi cohaerens et cohabitans, haec interdiu noctuque ambiebat. [Col. 0406D] Missarum vero ⁜ 62 sollempnia domnus episcopus ipsa die ibidem celebravit, licet maxima congregationis indignatione, easdem tamen, ut oblationes ⁜ 63 offerrent benedictionemque perciperent, admonuit. Plebs quoque, comperto sui episcopi adventu, quasi ad sollempnitatem convenit, moerens et ultra quam credi posset aegre ferens, episcopum insolentia atque inoboedientia loco detrudi. Quos et omnes adventantes limato sermone consolans, lacrimabili questu publice commemorabat, se ipsa die [Col. 0407A] ad dedicationem aecclesiae invitatum, nil illi honoris exhibitum, immo exclusum; unde consecrationem aecclesiae, quae ad se pertineat, omnibus sine suo consensu canonica auctoritate interdicit. Qua de re congregatio sororum indignata, igne majoris indignationis accenditur ⁜ 64 . Verum cum ad oblationem ventum est, oblatas indignatione et incredibili furore projiciunt, saeva maledicta episcopo ingerunt. Quo insolito tumultu perculsus, lacrimis perfusus antistes, non suam injuriam ⁜ 65 , quam parvi ducebat, pensans, sed veri pastoris pro persecutoribus orantis exemplo, ignorantiam seu potius malivolentiam furentium feminarum deplorans, ad altare rediit, missam suo ordine magna animi contritione peragit, deinde populum alloquitur, benedicit et corroborat; [Col. 0407B] deductusque honorifice ab illis, unde venerat repedabat. O ⁜ 66 dignae memoriae virum, omnium ore celebrandum, cunctorum devotione intime amplectendum, apud se quidem incredibiliter humilem, sed apud Deum, cordis inspectorem, ejusque fideles vere sublimem! Quis eum crederet in tanto pontificalis dignitatis honore, generis nobilitate, ministrorum multitudine, contra irrogatas sibi contumelias patientiae potius quam potentiae maluisse clipeo muniri? Sed vir beatus humanae abjectionis probra non curabat, qui totus divino amori mancipatus, illius tantum oculis quem singulariter diligebat placere summopere gestiebat. Haec pro commendando magnae utilitatis exemplo ad imitationem audientium inserere libuit; nunc ad ordinem redeamus.

[Col. 0407C] 18. Interea archiepiscopus et Sophia omnem apparatum ad novellae aecclesiae consecrationem necessarium diligenter praeparant, inconsulto Bernwardo episcopo, quem tamen adjungere domna Gerburgis temptat, sed verita archiepiscopum, votis ejus obviare pertimescit. Praeterea archiepiscopus in vigilia sancti Mathei ( Sept. 20) ad praefatum monasterium venit cum episcopis, Rethario ⁜ 67 Paderbrunnensi episcopo, et Berengero Verdensi ⁜ 68 episcopo, Bernhardo ⁜ 69 quoque duce, cum aliis plurimis, consecraturus sequenti die aecclesiam. Mittuntur quoque domno Bernwardo episcopo, qui illum ad sollempnitatem aecclesiae invitent. Postera vero ⁜ 70 die ( Sept. 21) adest diluculo vice domini nostri venerabilis episcopus Eggehardus ⁜ 71 cum majoribus natu nostrae [Col. 0407D] congregationis et aliquibus primariis de nostro monasterio ⁜ 72 . Qui, fandi licentia data, archiepiscopum cum omni honore ex nomine domni Bernwardi episcopi devoto obsequio salutant ⁜ 73 ; imperiali illum obsequio detentum, adesse non posse; mirari tamen vehementer, in sua parrochia et aecclesia ab antecessoribus suis absque omni contradictione semper possessa, sine suo consensu aecclesiae consecrationem indici; fraterna caritate depraecari, ut ab hujuscemodi [Col. 0408A] invasione desistat, nec se intromittat nisi quantum canones concedunt; si suo juri singulari privilegio quiddam suffragari aestimet, ipsum non defuturum, quin communi consilio fratrum, ubicumque delegerit, justiciam plenissime exequatur. Archiepiscopus autem acerbiori indignatione inflammatus, mandat, ut primo mane sequentis diei, quae tunc Dominica illucescebat ( Sept. 22), ad consecrationem praefatae aecclesiae incunctanter properet; si venire tardaverit, nichilominus ⁜ 74 aecclesiam dedicaturum. Hanc autem iram et indignationem archiepiscopi adversus venerandum praesulem creavit maxime praecipua familiaritas domni imperatoris, qua illum speciali devotione pietatis caeteris familiarius percoluit. Affectuosissimo namque obsequio [Col. 0408B] devinxit sibi imperatorem, quia cuncta, quae ad gratiam illius competere sciebat, vigilantissimo studio obibat; et ob hoc animositatem invidiamque ⁜ 75 plurimorum in se commovebat, adprime quoque Mogontini episcopi, qui indignabatur, aliquem praeter se familiaritatis locum apud imperatorem habere. Dominica itaque irradiante, adest praedictus episcopus Eggehardus ⁜ 76 cum venerando fratrum nostrorum senatu ⁜ 77 vice domini nostri directi, qui, canonica auctoritate et prisca sanctorum patrum consuetudine objecta, fortiter archiepiscopi coeptis restiterunt; atque sic consecratio praescripti monasterii intercepta est. Ipse vero episcopus inter missarum sollempnia facto ad populum sermone, synodum suam biduo ante sancti Andreae [Col. 0408C] natale cum banni approbatione denunciat; deinde ad altare regressus, in cathedra sedens privilegia quaedam ante incognita mandat recitari, in quibus continebatur, ut nemo de jure illius aecclesiae auferret, quicquid tunc in decimis vel praediis vel ulla re in vestitura contineret. Hoc quoque banno roboravit, sicque discessum est. Episcopi autem ⁜ 78 qui aderant aegre admodum archiepiscopi animositatem conquesti, fratri et coepiscopo per nos mandant, pertinaciam ipsius et temerarium inceptum se cohercere non posse; id unicum suppetere, apostolicum atque imperatorem ut adeat; illius causam illorum esse communem; nec se defuturos, quin de eisdem utrisque, apostolico videlicet atque imperatori, scriberent.

[Col. 0408D] 19. Venerabilis itaque Pater domnus Bernwardus ultra modum sollicite ferens quantulumcumque scisma in aecclesia grassari, sciens quoque, infusum venenum nisi apostolico et imperiali antidoto conprimi non posse, quamvis gravi corporis molestia saepius lassaretur, et tantum iter imbecilli ejus corpori omnimodis esset contrarium, tamen, ut pacem reformaret, contra vires suas subire non recusavit. Nam jam pridem ardebat miro desiderio, domnum [Col. 0409A] imperatorem, quem unice amabat, videre. Paratis itaque tanto itineri necessariis, per vallem Tarenti ⁜ (36) , quia ea via commodior est visa, ire ⁜ 79 procuravit, habens secum scripta ⁜ 80 omnium cisalpinorum episcoporum. Porro anno incarnationis Domini millesimo ⁜ 81 , IV Nonas Novembris ( Nov. 2) nimio moerore totius congregationis plebis quoque a monasterio egressus, magna compunctione universorum deducitur; Dei ( an. 1001) gratia comitatus, ad votum rebus cedentibus, secundo Nonas Januarii Romam ingressus est ( Jan. 4). Quod humillimus ac piissimus imperator audiens, miro affectu dilectum magistrum videndi flagrans, ad suam praesentiam tamen eum fatigare nolebat, sed festinus a palatio fere duo miliaria ad sanctum Petrum illi occurrit, benignissimeque [Col. 0409B] susceptum, inter amplexus familiarissime deosculatum, ad hospitium deduxit, diuque cum illo confabulans, sequenti die ad palatium illum venire rogavit, nec permisit ut quantulumcumque de suo proprio in ministerium suum impenderet, sed per sex septimanas, quibus apud illum morabatur, sufficienter in usum sui suorumque cuncta indigua largiter ministrari praecepit ⁜ 82 . Mane vero domnum apostolicum convocavit in occursum carissimi hospitis ( Jan. 5), venientem quoque foris in atrium obviam procedentes libentissime susceperunt, nec permissus est ad suum domicilium reverti, sed juxta ubi ipse domnus imperator habitabat ⁜ 83 , splendidissimum illi habitaculum ⁜ 84 exhibebat. Vicissim quoque nunc imperatoris cubiculo, interdum episcopi [Col. 0409C] considentes, et forenses causas et rei publicae necessaria conferebant. Nam de archiepiscopo et tumultu Gandenesheim oborto ante accessum domni episcopi fama praecurrens cuncta divulgaverat; unde non opus habebat singula evolvere, sed breviter strictimque, imperatore interrogante, pauca contexuit ⁜ 85 .

20. Sed archiepiscopus quod mente perceperat, actu perfecerat. Quidam enim maligni illum impulerunt, Sophia nichilominus institerat. Venit itaque biduo ante sancti Andreae festum Gandenesheim ad synodum ( an. 1000, Nov. 28), ut disposuerat, habens secum venerabilem episcopum Retharium ⁜ 86 , aliosque complures extraneos, videlicet de Thuringis et Hassis, quorum id nichil intererat, nonnullos [Col. 0409D] etiam de sua diocesi infra Saxoniam. Sed in principio actionis venerandus praesul Eggehardus ⁜ 87 archiepiscopum commonet, ut a synodo desistat, nec in aliena aecclesia talia praesumat, praecipue cum domnus episcopus ad quem aecclesia pertineat absit, [Col. 0410A] et cum domno apostolico et imperatore consistat. Ad haec incredibili furore archiepiscopus succensus, vultu torvo ac minaci jubet ut sileat; nil ad se talium pertinere; ut propriam aecclesiam habeat, illam gubernet! Econtra Eggehardus: «Peccatis, inquit, agentibus, termini episcopatus mei barbarica sunt feritate depopulati, civitas deserta, aecclesia desolata; sedem non habeo, servum me sanctae Mariae et Hildenesheimensis aecclesiae recognosco, et in cunctis quoad potero sancto loco prodesse studebo.» Archiepiscopus itaque, productis viris quos adduxerat, requisivit episcopos, si liceat illos homines banno suo ad sacramenta constringere, ad cujus diocesim illud coenobium pertineat. Illi quamquam metum illius veriti, aiunt, legitime fieri non posse, [Col. 0410B] absente episcopo Bernwardo. Eggehardus ⁜ 88 itaque praesul et fratres nostri, populus quoque, orant instanter, sacramenta suspendi. Qua unanimitate cleri et plebis archiepiscopus commotus, Eggehardo episcopo minatur, nisi sileat quod cum injuria illum ejiciat. Super hoc multi indignati et aliquanti quos archiepiscopus adduxerat, cum propemodum tumultus oriretur, Eggehardus praesul ab episcopis rogatus seccessit, cunctosque Gandeuesheimenses et omnes ad Hildenesheimensem diocesim pertinentes ad suam synodum invitavit. Ad cujus bannum unanimiter omnes egressi, illum sicuti sunt, tantummodo cum archiepiscopo suis propriis, quos adduxerat, relictis. Cum vero de diocesi sacramentis examinati requirerentur, alii Ethrinam ⁜ (37) , Frideslarensem [Col. 0410C] fluvium, terminum Hildenesheimensis parrochiae affirmabant, errorem faciente nomine Edernae fluminis, quod Gandenesheim alluit; alii, certum nil se scire nisi quantum aliorum relatu didicerint, approbant ⁜ 89 ; nullus aliquid vel memoria dignum asseruit. Archiepiscopus tamen, acsi veritate cuncta fixa constarent, banno, ne quis illi sacramento retentum coenobium auferret, munivit; sicque libero errore discessum est. Populus vero, quicquid ab Hildenesheimensi senatu jubebatur, oboedienter obivit.

21. ( An. 1001.) Interea legatus Romam super his domno episcopo dirigitur, scripta quoque domno apostolico et imperatori lacrimoso admodum stilo ferebat. Unde tam apostolicus quam imperator et [Col. 0410D] omnes Romani graviter commoti: canonum auctoritatem, patrum nichilominus traditionem violatam; contemptum quoque maximum Romanae sedi et apostolico, imperatori etiam, tali praesumptione irrogari; periculosum scandalum in ecclesia hac insolentia [Col. 0411A] ⁜ 90 posse generari; hujusmodi virus funditus extirpandum ⁜ 91 .

22. Per idem tempus mansit cum imperatore unicum decus imperii domnus Heinricus, tunc dux potentissimus, in proximo quidem Dei pietate rex futurus, in quem Dominus cunctos thesauros divinae et humanae sapientiae contulit. Hic graviter semper ferebat Gandenesheim obortam controversiam, atque ardenter instabat aecclesiam pacificare, et sub Christi signis militantes ad caritatem et gratiam reformare. Hujus itaque suasu et cleri plebisque coadunata est synodus viginti episcoporum de Romania; aliquanti etiam affuere de Italia et Tuscia; de nostris quoque Sigefridus ⁜ 92 Augustensis, Heinricus Wirciburgensis, Hugo etiam junior Citicensis; [Col. 0411B] praesidente domno Gerberto apostolico cum imperatore in palare ⁜ 93 ⁜ (39) in aecclesia sancti Sebastiani martiris, praesente nichilominus singularis meriti viro domno Heinrico ⁜ 94 duce pacatissimo et abbatibus, astantibus quoque presbiteris et diaconibus omnique Romana dignitate. In fronte itaque actionis post evangelia lecta et quaedam Patrum capitula, benedictione data cum consedissent, facto silentio venerabilis episcopus Bernwardus de loco sessionis suae modicum progressus, humiliter apostolico et imperatori et domno Heinrico duci omnique synodo causam suae aecclesiae elimato sermone exponit. Cunctis itaque ejus questu compunctis, sapientissimus papa interrogavit concilium, si synodus habenda vel vocanda esset, quam archiepiscopus [Col. 0411C] cum suis quos adduxerat collegisset, in aecclesia ab Hildenesheimensibus episcopis ⁜ 95 semper possessa, praecipue cum episcopus defuerit et ad Romanam sedem pro eisdem causis confugerit; vel quo nomine tale conventiculum vocitandum sit. Sanctum concilium secessum petit, ut secretius inter se de his conquirant. Quod ⁜ 96 piissimus papa ⁜ 97 annuit. Egressique sunt soli Romani episcopi, et postmodum introgressi cum iterum consedissent, sapientissimus papa dixit: «Quid sancitis fratres, de synodo?» Sanctum concilium respondit: «In aliena aecclesia et ab aliis possessa nil juris habuit; neque canonice ibi synodum habere aut aliquid constituere sine consensu proprii episcopi potuit, nec omnimodis synodus canonice dici poterit.» Sapientissimus papa dixit: [Col. 0411D] «Ergo quo nomine rite vocari potest?» Sanctum concilium respondit: «Scisma concilians discordias.» Sapientissimus papa dixit: «Abjicienda sunt quae ibi gesta sunt?» Sanctum concilium respondit: «Canonica auctoriate et sanctorum Patrum exterminanda sunt, quae ibi adinventa vel statuta sunt.» [Col. 0412A] Sapientissimus papa dixit: «Apostolica potestate et sanctorum Patrum auctoritate dissipamus, effringimus et adnullamus quae, absente fratre et coepiscopo Bernwardo, Gandenesheim in sua diocesi ab archiepiscopo Willegiso et suis complicibus adinventa et sacramentis statuta sunt.» Et superadjecit: «Frater et coepiscopus ⁜ 98 Bernwardus petit sibi restitui sublatam vestituram ab archiepiscopo: quid sanccitis, fratres?» Sanctum concilium respondit: «Vestituram, quam archiepiscopus non potuit auferre, non est necesse illi reddere; sed quia hoc ipse petendo instat, si domno imperatori placeat, apostolatus vestri ferula vestitura illi redintegretur et roboretur.» Sapientissimus papa dixit: «Fiat juxta placitum vestri.» Et tradidit illi apostolicam ferulam, [Col. 0412B] dicens: «Gandenesheimense coenobium cum adjacentibus villis et terminis tuo juri redintegro et corroboro, et apostolica sanctorum Petri et Pauli auctoritate interdico, ne aliquis tibi, nisi quantum canones permittunt, obsistat.» His finitis, domnus apostolicus, quid faciendum esset, concilium requisivit. Responsum est, si utrisque principibus id conveniat, scriptis archiepiscopum incusandum, quod tam audax inceptum, canonibus Patrumque regulis contrarium, vir summae gravitatis attemptaret; simulque ut in posterum a tali controversia desistat, nec aliquid se intromittat, nisi canonice emancipet; synodum quoque episcopis per Saxoniam indici, vicarium nichilominus ex parte domni apostolici destinari, qui synodo praesideat. Complacitum [Col. 0412C] est; locus Palithi habendae synodi disponitur, dies XI Kalendas Julii denunciatur, Frithericus cardinalis presbiter sanctae Romanae aecclesiae, post quidem Ravennae archiepiscopus, Saxo genere, juvenis aetate sed senior morum probitate, vicarius domni apostolici eligitur atque dirigitur, apostolicis paramentis atque insigniis non minus infulatus, quam si ipse papa procedat ⁜ 99 .

⁜ 100 23. Illis quippe diebus domnus imperator Tyberinam civitatem ⁜ (40) arta obsidione vallavit. Machinis autem et plerisque instrumentis ad expugnationem praesidii paratis, fossis etiam mirae magnitudinis, ut aquam a meatu deducerent, cum magnam vim civibus ingererent, nec ad deditionem cogere possent, imperator invitatur. Nec mora, adest cum [Col. 0412D] apostolico et venerabili episcopo Bernwardo. Cumque ut in talibus fit, alii augere obsidionem suaderent, alii diuturno ac grandi labore parum se profecisse dicerent, bonum videri, tantum ut cum honore fiat, obsidionem solvi, imperator Bernwardum praesulem seorsum abducens, quid agat consulit, [Col. 0413A] aegre admodum ferre se, eum injuria coepta desistere. Ad quem ille: «Non patior, ait, super his vos, anima mi, quem vita cariorem habeo, commoveri. Sed nunc praecipite artiori obsidione urbem vallari; nam etsi reditum ad patriam cupio, non ante a majestate vestra diverto, quam urbem populumque vestro juri subacta, Dei pietate, videbo.» Ad haec imperator laetus dilecto gratatur magistro, locum artiori obsidione munit, milites ad expugnationem instruit, intrandi vel exeundi licentiam omnibus imperiali auctoritate interdicit. Aliquot diebus exactis, domnus Bernwardus et apostolicus praefatam urbem adeunt. Cives laeti adventantes servos Dei honorifice excipiunt, urbi intromittunt; nec prius desistunt ⁜ (41) , quam omnes pacatos imperatoris [Col. 0413B] ditioni Dei gratia adjuti subdunt. Postera namque die, nobili triumpho subsequente, episcopi imperatorem adeunt. Nam cuncti primarii cives praescriptae civitatis assunt nudi, femoralibus tantum tecti, dextra gladios, laeva scopas ad palatium praetendentes; imperiali juri se suaque subactos; nil pacisci, nec ipsam quidem vitam; quos dignos judicaverit, ense feriat, vel pro misericordia ad palam scopis examinari jubeat. Si muros urbis solo complanari votis ejus suppetat, promptos libenti animo cuncta exequi, nec jussis ejus majestatis dum vivant contradicturos. Imperator pacis conciliatores, papam et domnum Bernwardum episcopum, magnifice gratando extollit, atque ad illorum nutum reis veniam tribuit; placitoque habito, urbem non [Col. 0413C] destrui in commune deliberant. Urbani gratia imperatoris donantur, et ut se pacifice agant, nec ab imperatore deficiant, commonentur.

24. Romani denique indigne ferentes, Tyberinos cum imperatore pacatos, urbis quoque suae portas seris muniunt, vias obstruunt; libere intrandi vel exeundi Romam facultas negatur, vendendi et emendi mercimonium interdicitur; nonnulli quoque regis amicorum injuste perimuntur. Palatini autem a domno Bernwardo episcopo salutaribus monitis instructi, confessione nichilominus purgati, sacro quoque viatico inter missarum sollempnia muniti, econtra egredi et hostes fortiter impetere parant. Bernwardus episcopus dominicam hastam ⁜ (42) subiit; se quoque atque omnes vivificae crucis munimine [Col. 0413D] signat, benedictione publice data, ac vitalibus monitis consolans et corroborans, signifer ipse cum sancta hasta in prima fronte aciei egredi parat. Sequenti autem mane imperator cum suis post missarum sollempnia a venerabili Bernwardo episcopo sacramentis caelestibus ac divinis exhortationibus consolati, adversus hostes certamen instruunt, ipso antistite cum sancta hasta in principio terribiliter fulminante ⁜ (43) , cordis vero instantia pacem ab auctore pacis suppliciter flagitante. Unde contigit, devoti militis sui precibus exoratam pacifici regis [Col. 0414A] Christi mox adesse praesentiam. cujus et in nativitatis ortu primum pacis gaudia nunciantur, et postmodum ejusdem pacis amatores evangelica veritate filiorum Dei appellatione censentur. Ipsius itaque pietate totius discordiae rebellione sopita, hostes pacem exposcunt, arma projiciunt, in crastinum se ad palatium venturos promittunt. Mane Dei clementia assunt, pacem petunt, sacramenta innovant, fidem se imperatori perpetuo servaturos promittunt.

25. Interim piissimus ac mitissimus imperator cum paucis turrim quandam ascendens, ad illos concionabatur dicens: «Auscultate verba patris vestri et attendite, et ea mente diligenter reponite. Vosne estis mei Romani? Propter vos quidem meam [Col. 0414B] patriam, propinquos quoque reliqui. Amore vestro meos Saxones et cunctos Theotiscos, sanguinem meum projeci; vos in remotas partes nostri imperii adduxi, quo patres vestri, cum Orbem ditione premerent numquam pedem posuerunt; scilicet ut nomen vestrum et gloriam ad fines usque ⁜ (44) dilatarem; vos filios adoptavi, vos cunctis praetuli. Causa vestra, dum vos omnibus proposui, universorum in me invidiam et odium commovi. Et nunc pro omnibus his patrem vestrum abjecistis, familiares meos crudeli morte interemistis, me exclusistis, cum tamen excludere non potestis; quia quos paterno animo complector, numquam ab affectu meo exulari patior. Scio equidem et nutu oculorum seditionis principes assigno; nec verentur, dum publice omnium [Col. 0414C] oculis notantur; nichilominus etiam fidissimos meos, de quorum innocentia triumpho, sceleratorum admixtione commaculari, nec posse distingui, monstro simile arbitror.» Hac ratione imperatoris ad fletus usque compuncti, satisfactionem promittunt, duos corripiunt, Benilonem et alium quendam, quos crudeliter caesos, nudos pedibus per gradus tractos, semivivos in praefata turri ante imperatorem projiciunt.

26. Hac autem seditione sedata, venerabilis Pater Bernwardus ad sanctum Paulum orationis causa accessit; apertoque sarcofago sancti Timothei, de quo in Vita sancti Silvestri legitur, astante custode quem ipse imperator ibidem posuerat, de integro brachium sancti martiris abstulit. Presbiter quoque [Col. 0414D] ejus ⁜ (45) non minimam partem de eisdem reliquiis ad castra asportavit.

27. Egressi itaque papa et imperator dominica Exurge quare (Febr. 16), immensis lacrimis civium, non longe ab Urbe castra ponunt. Domnus quoque Bernwardus episcopus, jam pridem antequam Urbi excederent accepta licentia ad patriam redeundi, praemissis omnibus suis, simplici tantum veste imperatorem ad duas mansiones comitatus, quinta feria ejusdem septimanae ( Febr. 20) ab eo dimissus est: dici non potest, quanto moerore, quantis utrorumque [Col. 0415A] lacrimis fusis, ut in publicum procedere vererentur. Piissimus imperator, quae stilo vel legatorio intimare dubitaverat, fido magistro in archanum mentis secretarium sapienti trutina libranda commendat. Reliquias nichilominus, integrum videlicet corpus sancti Exuperantii martiris, diaconi sancti Sabini episcopi, Goslariae per illum direxit ibidem sua industria in celebri loco ⁜ (46) reponendas. Episcopus quoque mellito affamine ut magisteriali moderamine, ut quondam puero alludebat, agenda quaeque commemorabat, fugienda suadebat vicia, mores omnium aequitatis lance pensare, patientiam familiarissimam in cunctis vernaculam sibi conciliare, ante omnia, ne quid nimium pertinaciter intentet. His gestis, unanimem magistrum [Col. 0415B] in hospitium ducens, exquisitis donis remunerat; deinde apostolico convocato, benedictione data carissimum magistrum inter oscula flentes Dei gratia pace dimittunt. Socios quoque viae ex suis imperator cum illo dirigit, qui eum deducant, ad se quoque remeantes, illius salutem, itineris quoque prosperitatem exponant. Rebus itaque Dei clementia ad votum cedentibus, Papiam pervenit, ubi ejus adventum praesules ac comites totius Liguriae expectabant. Quibus legationem imperatoris dedit, atque in placito considens, plura cum illis de rei publicae utilitatibus contulit. Illius namque consilio cuncti parebant, quia, quantum ab imperatore diligeretur, sciebant. Leo quippe Vercellensis episcopus, vir litteris eruditus, fandi quoque copia exercitatus, ad [Col. 0415C] suam civitatem maximo honore et affectu illum invitavit; vix quoque obtinuit; praeveniensque collecto maximo ⁜ 101 cleri populique coetu, in laudem Dei cunctis psallentibus, campanis quoque personantibus, non minori ambitu quam si papa adveniret excepto, omniaque in ministerio ejus opulentissimo luxu quantum imperatum est impendit, donis quoque eximiis honoravit. Socios quoque cum illo misit, qui sequenti die hospitium plenis copiis providebant. Inde per diversa loca et civitates veniens, plurimorum benignitate in multis locis usus, clusas excedens, Alpibus ⁜ (47) Dei pietate superatis, Octodorum ⁜ (48) praetergressus, Agaunum ⁜ (49) adiit, ibique a Rodulfo, rege Burgundiae, liberalissime excipitur. Qui tradidit episcopo in proprietatem [Col. 0415D] infra Papiam cum manuscripto tres curtiles, et sua subscriptione anulique impressione roboravit. Inde Dei gratia munitus divertens, prospero Dei pietate itinere Hildenesheim cum maximo cleri plebisque tripudio in sancta festivitate heroycae coenae intravit [Col. 0416A] ( April. 10). Reliquias quoque sanctorum, quas advexit, magno honore in aecclesia condidit; immensam quoque pecuniam in altaris servitium atque in usus pauperum expendit. Totum autem aestivum tempus in exstructione murorum civitatis, quam Hildenesheim inchoaverat, institit, interdum etiam gravi stomachi molestia laboravit.

28. Interea affuit, ab apostolico et imperatore vice papae directus, cardinalis presbiter Frithericus, omnibus insigniis apostolicis acsi papa procedat infulatus, equis apostolica sella Romano more ostro instratus. Scripta quoque a papa et imperatore episcopis et coeteris principibus mittuntur, ut Romanum legatum digno honore suscipiant, ejusque legationi indubitanter omnes, quasi apostolicus [Col. 0416B] praesens cernatur, oboediant ⁜ 102 . Convenerunt itaque Palithi ad synodum decimo ⁜ 103 Kalendas Julii ( Jun. 22), juxta decretum apostolici praescriptum ⁜ 104 . Legatum ergo vario affectu excipiunt; archiepiscopus vero et qui ei favebant mira indignatione et execratione illum spernebant. Episcopus vero Bernwardus, et Lievezo ⁜ 105 Hammenburgensis archipraesul aliique conplures, reverenter eum tractabant praecipuoque honore colebant. Sed postquam ad concilium ventum est, vix dici poterit, quanta seditione et tumultu agitaretur. Nam nec locus sessionis vicario apostolici idoneus conceditur, horribilis strepitus ingeminatur, jus fasque ⁜ 106 contempnitur, canonica disciplina annullatur. Vicarius inter episcopos Lievizonem ⁜ 107 et Bernwardum sedens, apostolici scripta et [Col. 0416C] legationem ad episcopos se habere; facultatem exequendi quae ferat, sibi exhiberi orabat. Impetrato denique ⁜ 108 silentio, primo dulci affamine episcopos de pace et caritate et concordia commonet, deinde epistolam papae archiepiscopo specialiter directam profert, publiceque in auribus omnium recitari precatur. Quam cum archiepiscopus tangere vel videre dedignaretur ⁜ 109 , episcoporum judicio palam est recitata; in qua ipse episcopus aperte corripitur ⁜ 110 , et de fraterna concordia et oboedientia ammonetur. Vicarius autem quamvis ⁜ 111 archiepiscopum irritare magno studio parceret, tamen miti affatu, quaecumque illi objiciantur, oboedienter fratrum consultu satisfacere, apostolica auctoritate commonet. Super his, etsi indignatus, consilium a fratribus et praecipue [Col. 0416D] ab archiepiscopo Lievizone quaerit. Ad haec ille, bonum sibi videri, quia laesus frater dominorum nostrorum, apostolici et imperatoris, suffragia petiit, coram vicario illorum, episcoporum judicio satisfaciat. Januae interim aecclesiae panduntur, laici [Col. 0417A] intromittuntur, fit strepitus tumultusque validus, Mogontinis exultantibus ⁜ 112 arma exposcunt ⁜ 113 , immensas minas ingerunt ⁜ 114 adversus apostolici vicarium et Bernwardum episcopum. Legatus autem et episcopus Bernwardus, nec tumultu moti, nec minis territi, licet numerosiores haberent militum copias, non arma fremunt, sed seditionem compescunt. Episcopi negotium in posterum diem protelandum ⁜ 115 suggerunt, in fidem suam suscipiunt, archiepiscopum adventurum justiciamque oboedienter executurum.

29. Interea archiepiscopus furore nimio succensus egreditur, quem infra coronam fratrum vicarius insequitur, et banno apostolicae auctoritatis ad synodum in eandem aecclesiam sequenti diluculo invitat; [Col. 0417B] sicque illa actio soluta ⁜ 116 est. Matutino itaque crepusculo clam archiepiscopus, omnibus ignorantibus, cum suis abscessit. Vicarius autem ⁜ 117 secundam actionem synodi sequenti die ( Jun. 23) adorsus, in principio actionis archiepiscopum inquirit; quem, quia non aderat, ab omni episcopali ministerio usque ad praesentiam papae suspendit. Cunctis vero episcopis synodum in natali Domini ad praesentiam papae apostolica auctoritate indicit; archiepiscopo nichilominus scripta in hunc modum dirigit: Quia synodo te subtraxisti et jussis Romani pontificis inoboediens fuisti, auctoritate sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et illorum vicarii papae Silvestri ⁜ 118 , ab omni sacerdotali officio scias te usque ad praesentiam illius suspensum. Sic ⁜ 119 secunda actio terminata [Col. 0417C] est.

30. Vicarius autem ⁜ 120 cum domno episcopo Bernwardo aliquantum moratus, praecipuis muneribus ipse et omnes sui remunerati, in pace dimissus est; perveniensque ⁜ 121 ad apostolicum et imperatorem, legationis ordinem aperuit. Super quo graviter indignati ⁜ 122 , jubent universos Theotiscos ⁜ 123 episcopos circa natale Domini ad illorum praesentiam festinare, non solum ad synodum, sed cum omni suo vassatico ⁜ (50) ita ⁜ 124 instructos, ut ad bellum, quocumque imperator praecipiat, possent procedere. Praefatus quoque Frithericus non multo post episcopalem cathedram Ravennae obtinuit.

31. Praeterea episcopus Bernwardus sperans Dei gratia et utrorumque principum clementia, summa [Col. 0417D] pace se conversaturum, abbatiam ⁜ 125 Hildewardensis [Col. 0418A] ⁜ (51) aecclesiae, sibi ab imperatore traditam, et sollempni ab ipso dedicatione devotissime consecratam, et divino servitio excultam, pluribusque beneficiis ac donis ab eo ditatam, ubi etiam sua matertera ⁜ 126 matris regimen agebat, in praecipua festivitate illarum ⁜ 127 adire disponebat, praemisso omni apparatu ad tantam sollempnitatem confluentibus necessario. Cum jam omnia parata essent et ipse in proximo futurus esset, supervenientes nocturno tempore homines archiepiscopi cuncta invadentes dissipaverunt, aliquantos vero domesticos episcopi crudeliter caesos dimiserunt.

32. Hac injuria exacta, venerabilis praesul Gandenesheimense coenobium adire et quaeque emendanda essent corrigere disponebat, ne qua sua culpa esset [Col. 0418B] neglectum. Cui obstitit immensa multitudo non minus armis instructa, quam si ad publicum bellum cogerentur. Hos concivit ⁜ 128 Sophya, cunctos videlicet quos vel de vassatico archiepiscopi vel de familia illius convocare poterat, omnes suos notos et familiares, et de propria familia manum validam; turres et munitiora loca circa aecclesiam armato complent milite, et contra unum hominem, suum videlicet episcopum, inermem, et benedictionem illis portantem, ita castellum muniunt, quasi barbarico procinctu se defendere parent ⁜ 129 ; ut veraciter illud Apostoli impletum in illo videatur: Omnes qui pie volunt vivere in Christo persecutionem patientur (II Tim. III, 12) . His praesul auditis, suos quid agat consulit. Cuncti periculo cedendum statuunt; diriguntur quoque qui [Col. 0418C] veritatem diligenter investigent; qui omnia quae sparserant ⁜ 130 vera, et his majora renunciant.

33. His hoc modo gestis, episcopi hujusmodi controversiam in aecclesia grassari cernentes ⁜ 131 , superque tanti viri tam inauditis et intolerabilibus injuriis nimium dolentes, conventum Francanavord ⁜ 132 post assumptionem sanctae Mariae expetunt. Invitantur etiam archiepiscopi Coloniensis et Treverensis. Ventum est ad diem concilii, praesidentibus archiepiscopis, Willegiso Mogontiensi, Heriberto Coloniensi, Liudolfo Treverensi, cum caeteris servis Dei, Rethario Patherbrunnensi, Rodberto Spirensi, Beringero ⁜ 133 Vardensi, Eggehardo Sleswicensi ⁜ 134 . Sed quia Eggehardus ⁜ 135 ipse Hildenesheim hospitabatur, barbarico tumultu sua civitate et aecclesia [Col. 0418D] depopulata, domnus Bernwardus ⁜ 136 molestia corporis [Col. 0419A] impeditus, ad conventum vice sua illum direxit, addens ei socium ⁜ 137 Thangmarum ⁜ 138 , presbiterum et monasterii decanum, qui subcenturiatus adesset, si quid forte adversi ex parte archiepiscopi emersisset. In principio itaque primae ⁜ 139 actionis archiepiscopus mitiori relatu fratribus absentiam domni Bernwardi conqueritur, justiciam fraterno judicio, si adesset, se illi facturum asserit. Econtra non temeritate vel inoboedientia deesse refellitur, sed gravi corporis molestia impeditum: quaecumque sacer conventus divino flatu ⁜ 140 illustratus deliberet, statuat, vel imperet, oboedienter se obsecuturum ac servaturum ⁜ 141 . Sic quoque mutua benedictione data, ipsa die actio finita est. Sequenti die archiepiscopus, quibus impellentibus incertum, mordacior ⁜ 142 ad sessionem [Col. 0419B] progreditur. Aliqui namque et quidam de episcopis ⁜ 143 , favore illius adducti, episcopum Bernwardum publice in synodo requirendum suadent ⁜ 144 , Thangmarus autem presbiter domnos episcopos commonet, ut archiepiscopum a pertinaci animositate compescant. Denique Dei pietate mitior archipraesul efficitur; instantibus tamen cunctis, ut vestituram Gandenesheimensis coenobii Bernwardus praesul possideret, nullo modo episcopus consensit, sed ut ⁜ 145 neuter illorum, usque octavas pentecostes Fridislare ⁜ 146 ad palatium conveniant, se ⁜ 147 intromittat. Sicque concilium Dei gratia solutum est.

34. Episcopus perinde domnus Bernwardus gemina gratia Italiam ardebat adire, praecepto videlicet apostolici ⁜ 148 satisfacere, et carissimum domnum [Col. 0419C] regem ⁜ 149 videre, quem vita preciosiorem colebat ⁜ 150 . Direxit autem Thangmarum ⁜ 151 presbiterum vice sua, qui et priori anno comes peregrinationis ejus apud imperatorem fuerat, qui a primaeva juventute usque ad caniciem scolari studio intentus, nutriendis pueris operam dabat. Hic ad praesentiam papae et imperatoris cum epistolis ac mandaticiis [Col. 0420A] missus, plurimorum benivolentia per viam gratia domini sui usus, imperatorem in Spolitanis partibus repperit, a quo merito domni episcopi benignissime susceptus, apostolici adventum praestolabatur. Quibus convenientibus, legationem et scripta tradidit, imperatore clementer apud apostolicum episcopi causam prosequente. Deinde jubetur synodum expectare, quae apud Tudertinam civitatem ⁜ (52) in natale Domini futura erat, bonis omnibus ex parte utriusque principis opulentissime sustentatus ⁜ 152 .

35. Eodem tempore quibusdam jussis imperialibus obnitentibus, frater Bernwardi Tammo comes imperatori gratus, vir certe omni morum probitate praeclarus, ad regis imperium ⁜ 153 Paternum ⁜ (53) , munitum valde castellum, insedit; cujus sollertia atque [Col. 0420B] industria in illis locis bene tuebatur res publica.

36. Anno singularis nativitatis Domini nostri Jesu Christi millesimo secundo, indictione 15, apostolicus eum imperatore Tudertinae natale Domini celebravit; ubi in festivitate sancti Johannis evangelistae ( Dec. 27) concilium coadunatur episcoporum per Romaniam et aliquorum de Tuscia et ⁜ 154 Italia. De nostris quoque consederunt Notgerus Leodicensis, Sifridus Augustensis, Hugo Citicensis. Inter missarum itaque ⁜ 155 sollempnia considentibus ad triginta patribus, praesidentibus quoque domnis principibus Urbis ⁜ 156 papa atque imperatore, post ⁜ 157 evangelium recitatis ex decretis sanctorum Patrum aliquibus capitulis, ad praesentiam synodi per oblationarium legatus venerabilis ⁜ 158 Bernwardi episcopi [Col. 0420C] statutus ⁜ 159 est. Ad quem ⁜ 160 apostolicus dixit: «Die, qua causa ad nostram praesentiam veneris ⁜ 161 , vel quid ad synodum habeas.» Mox legatus presbiter Thangmarus toto corpore ad terram prostratus, erectusque faventium manibus, pedibus utriusque principis provolvitur; consurgensque ita ⁜ 162 incipit: «Dominus meus apostolatus vestri auctoritatem, [Col. 0421A] imperialem quoque majestatem magnifice gratatus est ⁜ 163 pro cunctis in quibus clementer pro sua ecclesia laborastis. Quid autem ⁜ 164 legatus vester profecerit, aut quid ei in sua legatione occurrerit, ipse, quia praesens est, melius exponet. Post discessum autem illius episcopi, dolentes litem et controversiam diutius bachari, conventum Francanavordi statuunt. Ad quem cum meus senior venire non posset, corporis gravi infirmitate impeditus, vice illius me direxit. Tandem in commune reverendi patres decreverunt, ut neque archiepiscopus nec meus senior in Gandenesheimense coenobium se intromittat, usque post octavas pentecostes, et tunc Frideslare ad synodum pro hac ipsa causa conveniant. Et quia haec ad apostolatus vestri sedem delata, vestris scriptis [Col. 0421B] multociens est ⁜ 165 annullata, vestrum expetit judicium, ut vestra auctoritas jubeat, in quo foro vel sub quibus judicibus causam terminare debeat. Ad praesentiam nichilominus hujus sanctissimi conventus, gratia sancti Spiritus hic per vos aggregati ⁜ 166 , parvitatem meam destinavit, ut omnis senatus apostolicae aecclesiae publice cognoscat, illum devotissimo affectu domno apostolico et Romanae sedi oboedire et consentire, et vestro judicio adinventa vel decreta poscere ⁜ 167 et pro posse perpetuo servare.» Ad haec domnus apostolicus oboedientiam domni episcopi et devotionem ac studium magnifice collaudat, prosequitur quoque venerabilis Ravennatis aecclesiae metropolitanus Fridericus ⁜ 168 , et quae Palithi illi atque in tota legatione sua occurrerint [Col. 0421C] contexuit, archiepiscopi inoboedientiam, injuriam, contemptum etiam Romanae sedis. Econtra domni Bernwardi benignitatem, caritatem ⁜ 169 exponit, et quod ab illo praecipuo honore sit habitus et affluentia omnium bonorum opulentissime refertus. Ad haec animositas archiepiscopi palam ab omnibus Romanis episcopis improbata ⁜ 170 , temeritas praesumptionis illius carpitur. In commune tamen cuncti deliberant Coloniensem archipraesulem caeterosque episcopos, qui proxime venturi erant, expectandos; mittuntur etiam nuncii, qui in epiphania Domini ad praesentiam utriusque principis illos venire jubeant. Sed [Col. 0421D] cum minime venirent, expectantur ad tres inducias [Col. 0422A] ⁜ 171 : cum autem nullomodo fieri posset ut convenirent, presbiter ⁜ 172 Tangmarus, ut absolveretur, omni nisu institit ⁜ 173 . Tercia itaque Ydus Januarii ( an. 1002, Jan. 13), imperator dimisit a se legatum cari magistri sui Bernwardi episcopi, saepe dictum presbiterum largissime remuneratum. Episcopo quippe munera praecipua direxit; inter alia onichinum vas magni praecii, species quoque medicinales diversas, pigmenta etiam diversa.