137

Annus solaris, ut majorum constat solertia investigatum, CCCLXV diebus, et quadrante conficitur. Si quadrans quid sit dilucide nosse desideras, scito quia quidquid in quatuor aequas partes divideris, unaquaeque earum quadrans, tres autem reliquae nominantur dodrans. Cum ergo diem integrum, id est cum sua nocte, XXIV horis constare manifestum sit, qui numerus ex senario quater ducto conficitur, quia quater habet senas horas, ipsae sex horae quadrans diei jure nominatur. Si ergo unde hi dies computentur, manifeste cupis agnoscere, scito primum [Col. 0021D] annum solarem dici, quo sol totum signiferum, id est, XII zodiaci signa perlabitur, quorum unumquodque, sicut majores nostri diligenti inquisitione investigaverunt, tricenis diebus ac denis horis dimidiaque [Col. 0022C] perlustrat. Quia ergo sunt XII signa, et in singulis eorum sol XXX diebus immoratur, duc duodecies XXX et habes CCCLX dies. Tunc X horae, quae in singulis supersunt signis, duodecies ductae, summam CXX reddunt horarum. Has aequa portione per XXIV distribuens absque dubio dies quinque reperies, singulos XXIV horarum. Istos junge superioribus, et habes totius anni solaris CCCLXV dies. Superest autem adhuc in singulis signis unius horae medietas, qua item duodecies ducta, id est, de singulis in unum redacta, VI integras perficere nulli constat ambiguum; et hic est quadrans, id est quarta diei pars, ut supra evidentissime constitit. Quae quoniam singulis annis computari nequeunt, cautum est ut tribus [Col. 0022D] semper annis absque ulla computatione praetercantur, donec quarto anno in summam collectae integrum diem XXIV reddere possint horarum. Hic est dies, quem bissextum quarto anno nominamus, [Col. 0023A] quod VI Kal. Martias pronuntietur, totusque ille annus bissextilis appellatur, constans CCCLXVI diebus. Qui dies si negligatur, eveniet post aliquot annos ut hieme aestivi, et contra aestate hiberni menses occurrant. Nam per CCCLXIV annos tantum calculatio regradabit, ut in Kalendis aequinoctiorum solstitia, et econtra in solstitiorum eveniant aequinoctia, id est, cum XII Kal. April. pronuntiaveris, et debeat esse aequinoctium vernale, appareat solstitium brumale, quod est XII Kal. Januarii. Cumque pronuntiaveris XII Kal. Julii, quod est solstitium aestivum, occurrat aequinoctium vernale, quod esse debet XII Kal. April. Sicque in caeteris eveniet anni diebus. Ad hunc evitandum errorem bissextilis dies quarto semper anno intercalatur. Hoc veluti quodam fundamento [Col. 0023B] inveniendorum sequentium argumentorum praelocato, ad ipsa jam explicanda, quae hinc conficiuntur, accedamus argumenta.

Sed quia rudibus, id est similibus nostri, hoc opusculum cudere instituimus, non infructuosum videtur de ratione signorum, quantum ingenioli nostri capacitas ex majorum dictis retinere potuit, pauca perstringere. Ac primo sciendum illa signa nihil aliud esse quam coeli certa spatia ex stellarum positione et ordine, calculatorum sagacitate quibusdam quasi limitibus determinata. Primos namque Aegyptios, quos prae caeteris nationibus hujus artis peritia calluisse, divinae [ cod. ut divinae, [Col. 0023C] sed tunc verbum desideratur ] et humanae produnt litterae, iter illud solis, per cujus discursum annuum explet circulum, in duodecim partibus emensos testatur Macrobius. Quod, qua industria fecerint, qui plenius nosse desiderat, ejusdem Macrobii commentum de Somno Cipionis ( sic ) legere studeat. Ipsas autem partes subsecuta posteritas primo generaliter signo appellavit. Unde eidem sphaerae Graece zodiacos, Latine autem signiferi nomen impositum est. Deinde singulis signis certa indidit vocabula, quae poetae quidem ridicule finxerunt; sed qui dicuntur philosophi, quibusdam physicis adumbrationibus colorare nisi sunt. Sed nos ( ita cod. ), poeticis, in quibus nulla inest veri soliditas, posthabitis figmentis, naturalium rerum pauca quae de veterum potuimus [Col. 0023D] eruere commentariis, inserere non videatur onerosum. Igitur zodiaco ipsi eo loco tribuentes initium, quo solem mox factum constat esse locatum, id est, ab eo signo, quod XV Kal. April. intrare dicitur, quem primum fuisse diem saeculi, et quarto abhinc se creatum aequinoctiali die ratione sol ipse testatur, idem principale signum quasi Arietis nomine vocaverunt, ex natura ipsius animalis trahente vocabulum similitudinis ad efficientiam solis, sive quod id animal praecipue cornibus valet, sicut sol ab eo tempore ad resolvendam terram, eatenus brumali rigore concretam, radiorum vim exercere incipit, sive quod ab eo aequinoctio per totam aestatem usque ad aliud aequinoctium dextrum [Col. 0024A] lustrat hemispherium; sicut illud animal toto hoc tempore dextro lateri fertur incubare; nam reliqua anni medietate et sol sinistrum ambitum peragit, et aries super sinistrum latus incumbit.

Taurum ob id reor illos secundo loco posuisse, quod sole illas partes adeunte boum labores, id est, segetes ad maturitatem tendunt, et in quibusdam ferventioribus terris etiam metuntur.

Super Geminorum allegorica significatione nihil adhuc reperire potui, nisi parum, quod tamen et ipsum haud multum a fabuloso recedit figmento. Fertur in illo namque mittholoico ( sic ) simulacro ex his Geminis, quos Castorem vocant atque Pollucem, alterum immortalem, alterum fuisse natum mortalem. Sed is qui mortalis exstiterat, suae mortis objectu [Col. 0024B] fratri immortalitatem acquisisse, id quod in ipsis probare nituntur stellis, quod uno oriente alter occidit. Hoc quoque soli sic coaptant, quod unus idemque modo in ima mundi descendat, modo in summam resurgat altitudinem.

Cancri significatio in propatulo est, quod sicut id genus animalis versis vestigiis retro incedit, ita sol, cum ad hoc signum venerit, ultra scandere non valens inferiora repetit, celebrato in quarta ejus parte solstitio, id est XII Kal. Julii, unde idem ortus. Nam tres sunt principales ortus occasusque solis, scilicet brumalis, aequinoctialis, et borealis. Iste de quo loquimur, is, inquam, ortus Therinos, Tropicos Graece vocatur θερος, id est aestas, composito nomine a qualitate temporis et conversione [Col. 0024C] solis.

Sequens signum Leonis dicitur ob illius mensis, Augusti scilicet, ferventissimum tempus, quia leo caeteris animalibus calore praestare creditur, quodque Leo priore parte validus, posteriore degenerat; sicut sol e medio illo signo jam circa mensem Septembrem aestus sui ardorem nobis duntaxat mitigare incipit.

Jam vero ipsi Septembri Virginem deputaverunt; quod eo mense effeta jam terra nihil fructuum gignat.

Libram, quam in trutinae effigiem formant, aequinoctialem diei noctisque parilitatem, quam in ejus quarta parte sol exsequitur autumno, id est XII Kal. Octobr., insinuant, sicut in Arietis quarta parte [Col. 0024D] verno, id est XII Kal. April. Et hi sunt ortus vel occasus, quorum uterque isemerinos, id est aequinoctialis appellatur.

At vero Scorpius aculeatus et Sagittarius ad exprimendos grandinum ictus et tempestatem illius temporis sunt locati. Praeter hunc Sagittarius, postrema parte in ferina membra degenerans, significat solem tunc temporis a superis in infima detrusum.

Capricorni significantiam oculis etiam deprehendere perfacile est. Capram enim in pascendo ab imis alta petere semper nemo est qui nesciat. Sicut signum hoc solem nobis ab inferis partibus ad superiora remittit, transacto in quarta parte sui, qui [Col. 0025A] est XII Kal. Januarii, solstitio brumali, sicut in Cancro aestivali. Unde etiam hoc signum, sicut et illud tropicon, id est convertibile, appellatur. Et inde haec signa philosophi portas solis appellaverunt, quod in utroque eorum, obviante solstitio, ultra ejus prohibeatur ascensus. Solstitium autem dictum non quo solem aliquando stare sit credibile, sed brevissima illa spatia, quibus summam vel imam zodiaci partem attingit, hoc nomine censentur [ cod. censetur], quod atomo fieri nulli dubium est. Sciendum quoque hoc solstitio diem brevissimum, noctem vero longissimam fieri, sicut econtra solstitio aestivo noctem brevissimam diemque longissimam, quod ratione circulorum terraeque globositate fieri liquido patet. Siquidem sphaera illa coelestis, per quam zodiactea [Col. 0025B] linea ducitur, ad aquilonem super terram altissime porrecta, breviorem sui partem sub terra nobis occultat. Econtra ad austrum super terram parum elata, in immensum sub terra porrigitur. Zodiacus vero, quoniam non in directum circuli more ducitur, sed in zonae modum a septentrionali plaga in meridionalem, id est, ab arcturo ad austrum obliquatur, alterum e tropicis, id est, Cancrum, boreali: alterum vero, id est, Capricornum, australi polo proximum gestat. Unde fit ut secundum spherae coelestis positionem, in qua signa sunt fixa, superne Cancer caeteris signis a terra remotior, Capricornus vicinior, et econtra inferius Cancer terrae vicinior, Capricornus sit remotior. Sol vero, licet non sit in coelo fixus, tamen quia signifero suffertur, necesse [Col. 0025C] est ut secundum ejus convexitatem vel propiet vel recedat a terra. Unde in Cancro positus, quia super terram maximum aeris spatium ab ortu usque in occasum, utpote in altissima progrediens, conficit, sub terra vero brevissimum, quippe qui ambitu terrae tantum lustrato, festinat ad ortum, tardiore cursu diem nobis producit, ociore ortu noctem coarctat. Quae omnia in Capricorno per contrarium fieri manifestum est, quia quantum in isto super terram exaltatur, tantum in illo sub terra dimergitur; et rursus quantum in hoc sub terra, tantumdem in illo super terram itineris conficit. Unde dies aestivi cum brumalibus noctibus, et rursum noctes hiemales cum aestivis diebus longitudine sive brevitudine concordant. Singula enim signa non obliquum habent [Col. 0025D] cursum, ut ea quae in septentrione aliquando vergant ad austrum, ut quidam putant, asserentes solem, cum est in Cancro, in die boreales, nocte vero australes, et econtra in Capricorno positum die australes, nocte boreales mundi lustrare partes, sed singula in directum terram ambiunt, et quam partem sol die super terram, eamdem nocte semper lustrat sub terra. Aequinoctia sane non ita, ut solstitia noctem diemque variant, sed in utroque dies et nox aequis morarum dimensionibus disterminantur. Cujus rei rationem perfacile inspicit, qui praefatam solstitiorum congrue providere curaverit. Aequinoctialia enim signa nequaquam ut solstitia, alterum altero sublimius est vel humilius, sed quasi in quodam meditullio [Col. 0026A] locata, et econtra altrinsecus posita, veluti quodam diametro zodiacum aequaliter dividunt, utrolibetque eorum oriente alterum occidit, et cum unum superius, alterum inferius obtinet centrum tantumdemque de zodiaco ab utraque parte habet. Quantum enim ascensionis est a Capricorno, omnium signorum infimo, usque ad Arietem, aequinoctialo signum, tantumdem ab ipso Ariete usque ad Cancrum, omnium summum signorum. Item quantum est descensionis ab eodem Cancro usque ad Libram, aliud aequinoctiale signum, tantumdem ab ea usque ad item Capricornum. Cum ergo Cancer omnibus sublimior, et Capricornus sit humilior, liquido constat illo in medio posita ejusdem esse altitudinis. Hinc fit ut cum sol ad utrum horum signorum accesserit, [Col. 0026B] quia per mediam sphaeram agitur, diem ac noctem aequis spatiis omni mundo sive supra, sive infra dimetiatur. Quem diem, cum ratio ab utraque parte et diurna videlicet et nocturna, nihilominus ab ipsa aequalitate vocari coegisset, nec, ut reor, in neutra hac linguarum Graeca ac Latina ex tribus generibus his omnibus: aequitate, die, nocte, unum vocabulum eufonicos comminisci potuisset, factum est, ut in altera a meliore parte, id est die, in altera a deteriore, id est, nocte appellaretur in utraque lingua aequitatis adjectione. Latine igitur aequinoctium ab aequitate, et nocte, Graece autem isemeria dicitur. Quod si absurditas sineret, aequidies dici potuisset. Duo postrema zodiaci signa, Aquarius et Pisces, ob imbriferos menses sunt appellata. Sane [Col. 0026C] de solstitiis vel aequinoctiis manifestius quid, si Dominus annuerit, sumus exposituri (infra cap. 31) .

Hic autem addendum reor quanam ratione, cum zodiacus una cum signis in coelo fixus dicatur, sol autem longe ab eo infra aetheris spatium feratur, in ejus signis meare asseratur? Sed ejus rei ratio non laborioso eget argumento. Tunc enim eum in aliquo signo esse dicimus, cum in sui circuli regione discurrit, quae eidem signo subjecta est, ita ut signo supra, et sole subtus currente pariter feratur; quod aeque de caeteris planetis sentiendum est.

Illud autem me non mediocriter movet quod multi asseverant, et pene omnes artis hujus tractatores, solem ac lunam caeterasque planetas contra mundum niti. Non enim perspicere queo quisnam eas ad occasum ducat, si earum naturalis motus semper tendit ad ortum? Nam quod dicunt eas impetu coelestis sphaerae impelli, quam sit frivolum liquido patet, cum nulla earum ipsam sphaeram attingat, sed maximo infra eam intervallo ferantur. Argumentum sane illud, quo se id probare contendunt, facile est enervare. Aiunt enim quod cum signa ita sint ordinata ut post Arietem sequatur Taurus, itemque [Col. 0027A] post Taurum Gemini, et sic caetera per ordinem, sol de Ariete non in anterius signum, sed posterius secedit, id est Taurum, et de Tauro in Geminos, et sic per caetera; quasi non posset fieri, ut coelo desuper celerius et sole infra tardius currente, signum in coelo fixum cum ipso coelo praetereat, sole ob tardiorem incessum praeterito, et subsequente alio signo sol a praecedente relictus sub hoc rursus inveniatur. Hoc autem dico non praejudicans aliorum scientiae, sed simpliciter quid mihi videtur pandens. His de solari per zodiacum cursu etsi inepte, non admodum tamen, ut reor, infructuose, horum ignaris breviter delibatis, jam pro posse susceptum exsequamur negotium.

Primum regulares mensium unde oriantur videamus. Cum solaris annus, ut supra relatum est, CCCLXV diebus peragatur, et in hoc peragendum sol per singula XII signa tricenis immoretur diebus, per unum horum alterum necesse est metiaris numerum. Quorum utrolibet per alterum multiplicato, CCCLX reperies; sive enim duodecies XXX, sive tricesies XII, eamdem conficiunt summam. Quinque qui supersunt pro regularibus Martio datis, pronuntia: Martius V. At in caeteris sic facies. Sume semper praecedentis dies mensis, et additis suis regularibus, numero qui conficitur per VII partito, quia hunc numerum irregulares non excedunt; reliquos sequenti [Col. 0027C] da mensi. Verbi gratia: Martius habet dies XXXI et regulares V, sunt simul XXXVI. Septies quini XXXV; unum qui remanet da Aprili, et sic deinceps. Quod si, tota summa per VII expensa, nil superfuerit, illi mensi VII regulares dandos esse scito.

Concurrentium, quas epactas, id est, adjectiones solis vocant, quaeque praefatis regularibus concurrunt, originem inventurus, quia et ipsae septenarium non transiliunt numerum, praefatos solaris anni dies per eum disponens dicito quinquagies et bis VII, CCCLXIV; unum qui remanet in capite concurrentium pone, et singulis annis unum adjicies, septenarium non excedens; sed quarto semper anno ob rationem [Col. 0027D] bissexti unum transiliens, et sic XXVIII lineas curres.

Si forte requiris quid vel hae concurrentes vel praecedentes regulares valeant, scito ad inveniendam quarumcunque Kalendarum feriam institutos. Si ergo scire cupis cujuslibet mensis Kalendae in quota sint feria proventae, sume regulares ipsius mensis, et junctis concurrentibus qui eo anno concurrunt, quorum inventionem post docebimus, si ultra VII excreverint, eis sublatis, quotque remanserint, ea feria Kalendas quas quaerebas esse noveris. Quod [Col. 0028A] insimul VII solummodo fuerint, vel minus, quot fuerint, eam scito esse feriam Kalendarum.

Si deinceps per totum mensem cujuscunque diei feriam invenire volueris, sume praecedentes ejusdem mensis dies usque ad illum de quo inquiris, et his adde numerum feriarum, quae ( sic cod. ) fuit in Kalendis, et primum uno die Kalendarum, quia bis positus est, sublato, caeteris per VII divisis, quot remanserint, totam scito esse feriam quam quaeris. Si nihil remanserit, septena, id est, Sabbatum erit. Si hoc ipsum per dies anni computare volueris, itidem collige omnes dies anni transactos, id est, a Kalendis Januarii usque ad hunc de quo quaerere [Col. 0028B] instituisti, et si bissextilis est annus, ipsum etiam bissexti diem, postquam transactus fuerit, connumera. Tum quotae Kalendae Januarii fuerint, huic numero adjice, et primo, sicut supra, unum Kalendarum diem recide, caeteros divide per VII, et quot remanserint teneto.

Si hujus artis avidus et hoc forte quaeris cur praefati regulares a Martio sumant exordium, vel concurrentes ibidem mutentur, scito hunc mensem primum fuisse anni a Romulo, Romanorum auctore, instituti, qui primum Latinorum annum X mensibus ordinavit, et ob illam primae institutionis memoriam hactenus observari jussit. Hunc enim ille [Col. 0028C] mensem a Marte, ut credebat, patre suo nominavit, et, ut dictum est, principium anni esse instituit. Testantur hoc nonnulli ex his qui sequuntur mensibus, quibus nomina ab ordine, quo Martio absunt et aeris temperie composita et indita sunt. Ut September, quod ab eo sit septimus, et largiores jam fluere soleant imbres. Sic et October, November ac December, nec non Julius et Augustus, quorum alter a Julio Caesare, alter ab Octaviano Augusto deinceps vocabula mutaverunt. Pridem Quintilis, vel Sextilis simili de causa sunt appellati. Quod vero nunc annum a Januario ordimur, a successore Romuli Numa Pompilio institutum, qui denis Romuli mensibus duos addidit, primumque eorum a Jano, quem gentili errore principium rerum arbitrantur, considerans [Col. 0028D] Januarium appellari, et primum anni institui. Alterum a Plutone, quem Februm, id est, purgatorem et credebant et appellabant, nominavit Februarium.

Causam vocabulorum singulis mensibus inditorum dicere supersedi, eo quod sit et in Dialogo cujusdam Praetexati sufficientissime tractata, et a domino Beda exinde deflorata in libro de Temporibus secundo, nihilominus sit abundantissime digesta. In quo prolixa quidem, sed non sterili disputatione plenissime est expositum qualiter annus primum a Romulo in X, a Numa in XII mensibus est distributus, sed nec sic ad limam redactus, longo post tempore a Julio Caesare, sagacis ingenii et praedicandae memoriae [Col. 0029A] viro, ad unguem modernae expositionis fuerit expolitus. Is dialogus in libris Macrobii legitur Saturnalium nomine titulatus.

Alios regulares mensium qui ad Kalendarum lunam inveniendam ascribuntur, hic modo reperies. Solaris anni CCCLXV diebus sicut supra per duodenarium et tricenarium numerum divisis, superfluos V da Septembri pro regularibus. Caeteros hoc ordine reperies. Sume semper praecedentis dies mensis, additis insuper suis regularibus, et si mensis ille tricesimam fert lunam, recisis XXX quot supersunt, tribue sequenti mensi. Sin mensis non ultra XXIXam [Col. 0029B] lunam computet, ipsis sublatis, reliquos pro regularibus sequentis mensis habeto. Exemplum de duobus damus, ut sic de caeteris facias. September habet dies XXX et regulares V, qui sunt XXXV. Dimitte XXX, reliquos V da Octobri. October habet dies XXXI et regulares V, sunt simul XXXVI. Tolle XXIX, quia tota est lunatio; VII qui remanent da Novembri. Cur autem una lunae aetas XXX, altera XXIX computetur diebus paulo post aperiemus. (Infra cap. 26.)

Epactae, quae his adjiciuntur regularibus, duorum annorum, solaris scilicet ac lunaris inaequalitate creantur. De qua inaequalitate, quae Dominus dederit, post eloquemur. Solaris enim annus, qui CCCLXV [Col. 0029C] diebus evolvitur, lunarem CCCLIV dierum XI superat diebus. Quos XI dies, quia in anno suo luna minus habet, singulis annis ad lunam Kalendarum inveniendam pro epactis assumuntur. Omnibus enim annis XI adduntur ad numerum epactarum, quia singulis annis eadem exstitit annorum inaequalitas. Pone igitur in capite epactarum XI, et singulis, ut dictum est, annis itidem adde XI etsi ultra XXX excreverint, quem numerum lunaris aetas nunquam excedit, XXX sublatis, caeteros habeto pro epactis. Verbi gratia: ad XI adde XI, fiunt XXII. Ista sequitur epacta. Item XXII junge XI, fiunt XXXIII. Recide XXX, et III tene pro epactis sequentibus. Sic de caeteris.

[Col. 0029D] Epactae superioribus regularibus junctae aetatem lunae per singulas Kalendas ostendunt hoc modo: sume regulares cujusque mensis, et his adde epactas quae fuerunt in illo anno, quarum per singulos annos inventionem post ostendemus, et quem numerum suffecerint, ipsa est aetas lunae in Kalendis. Quod si tricenarium excesserint, eis sublatis, quot remanserint, tanta erit.

Epactae istae cum suis regularibus idcirco a Septembri initium sumunt, quod Aegyptus, caeterarum gentium in hac arte magistra, ab hoc mense annum inchoavit. Unde, sicut Romanae antiquitatis auctoritate [Col. 0030A] praecedentes regulares cum concurrentibus a Martio, ita ob reverentiam hujusce magisterii hanc lectionem a Septembri videntur inchoare Latini.

Pandendum videtur cur in initio epactarum nulla pronuntietur. Primo, quia sciendum ordinem istum epactarum in similitudinem circuli in semet reverti. Cumque singulis annis undenarium singulae capiant augmentum, nono decimo, qui est cycli XIXalis ultimus, XVIII epactis existentibus, non ut in caeteris XI, sed XII addimus, propter unum diem qui tunc lunari anno diminuitur, quem saltum lunae vocant. Qui praecedenti aetati detractus, totam sequentem lunae aetatem uno die majorem semper computare [Col. 0030B] cogit. Quod liquidius aperiemus cum saltus ipsius rationem ediderimus. XII ergo additis ad XVIII, fiunt XXX. Istae sunt epactae primi anni cycli XIXalis. Quae si adderentur regularibus mensium, quia luna hunc numerum non transcendit, necesse erat singulis mensibus eadem recidere, et secundum numerum regularium in singulis Kalendis lunam computare. Exempli causa, ut hoc liquidius constet. September habet regulares v. Junge epactas XXX, fiunt XXXV. Item October habet regulares V, adde epactas XXX, fiunt XXXV. Tolle XXX, remanent V; similiter in caeteris. Quid ergo necesse est toties addere XXX et retrahere cum lunaris aetas illo anno per singulas Kalendas numero regularium constet? Ob hoc eo anno nullae pronuntiantur epactae. Sequentium [Col. 0030C] dierum post Kalendas, lunam hoc modo reperies. Sume praecedentes ejusdem mensis dies, et his adde aetatem lunae quae fuit in Kalendis. Et primo unum diem Kalendarum deme, reliqui si minus XXX fuerint, ipsa est aetas lunae. Si ultra XXX processerint, illis sublatis qui superfuerint, ipsam aetatem lunae prodent. Hoc tantum considerans ut si mensis ille XXX fert lunam, XXX; sin autem XXIX, aeque XXIX de summa subtrahas.

Si per anni dies id ipsum investigare cupis, sume omnes praeteritos anni dies, id est a Kalendis Januarii usque in diem in quo requiris, addita aetate lunae quae fuit in ipsis Kalendis Januarii, et inprimis [Col. 0030D] unum subtrahe propter Kalendas. Caeteros si ad hoc excreverint, per LIX partire, qui sunt duarum lunationum dies; qui restant cujusque diei, lunae aetatem pandunt. Quod si toto numero per LIX expenso nil superfuerit, vel qui remanserint, tricenarium numerum excesserint, ad LIX tamen non pervenerint, sublatis XXX, quot remanserint, ipsa aetas lunae est. In hoc argumento bissexti diem non numerabis.

Tempus est expedire, quod supra promisimus, cur nunc scilicet luna nunc XXXma, nunc XXIXna computetur? Ad quod apertius inspiciendum est, [Col. 0031A] non uniformes lunae computari menses, sed alterum esse quo zodiacum pervolat, alterum quo solem luna consequitur. Quae cuncta ut manifestiora fiant, dicendum in singulis signis primo, dehinc in totius signiferi lustratione quantum temporis expendat. Ut a solertioribus non sine magna diligentia probatum est, luna unumquodque signum ex duodecim duobus diebus et sex horis, ac bisse unius horae transit. Duc ergo duodecies duos dies, et fiunt XXIV. Item senas horas, quae in singulis signis supersunt, duodecies multiplica, et habes LXXII horas, quae faciunt tres dies, singulos XXIV horarum. Hos III dies junge superioribus XXIV, et fiunt XXVII. Superest adhuc in singulis signis bissis unius horae. Si quaeris quid sit bissis, scito bissem dici uniuscujusque rei [Col. 0031B] duas partes sublata tertia. Quidquid enim in tres aequas diviseris partes [ alia manus, vel portiones], unaquaeque earum triens vel trien appellatur. Horum uno sublato, reliqui duo qui remanent trientes is simul bis vocantur. Bissis igitur duae partes horae sunt. Duodecim ergo bisses octo faciunt horas, ponis per tres bisses supputatis. Apparet ergo lunam XXVII diebus et VIII horis totum ambire zodiacum; et haec est una species mensium lunarium. Sed quia naturalis lunae mensis ab accensione computatur, ipsa autem luna in toto hoc spatio solem non consequitur, ut ab eo reaccendatur, nisi additis duobus diebus et IV horis, his ad superiores junctis mensem lunarem XXIX dierum et XII horarum esse fatemur. Quia vero XII horae pro integro die nequeunt [Col. 0031C] computari, et unum diem difficile est [ suppl. invenire vel quid simile ], praesertim cum alternis vicibus media die ac nocte perhibeatur accendi, propter facilitatem computandi una vice XII horae intermissae, altera autem ex utraque lunatione simul collectae pro integro die computantur, et tunc luna XXXma pronuntiatur. Porro illi duo vero dies, qui cum quaternis horis post emensum zodiacum ad consequendum solem lunae supersunt, per XII lunationes in unum collecti XXVI dies insimul conficiunt, quae est una lunae zodiactea peragratio, licet unus desit dies. Et hoc est quod dicit dominus Beda, lunam tredecies in XII suis mensibus zodiacum percurrere. Hi omnes dies in summam redacti efficiunt lunarem annum CCCLIV dierum. Duodecies [Col. 0031D] enim XXIX, CCCXLVIII. Duodecim autem horae duodecies ductae sunt CXLIV, et faciunt dies VI, qui juncti superioribus, CCCLIV reddunt, qui sunt, ut diximus, dies anni lunaris, quem constat retro semper observatum, duodenis, quos dixi, mensibus ita semper alternantibus, et unus tricenos, alter undetricenos haberet dies, quousque Julii Caesaris solertia solaris repertus est annus, pro eo quod lunaris annus in multis vacillaret, et solis cursui penitus non conveniret.

Ita enim ille a veteribus Graecis ac Latinis observabatur, [Col. 0032A] ut XII semper exactis lunationibus a XIIIa lunatione sequentem inchoarent annum. Sed cum saepe eveniret propter XI dies, quos lunari anno deesse diximus, ut hiberni menses aestivo, et aestivi item hyberno occurrerent tempore (nam per octonos annos tribus regradabatur mensibus) statutum est ut octavo anno XC dies intercalarentur, qui per tot annos ex undenis diebus et duobus bissexti accesserunt. Nos vero propter Paschalem observantiam quam non nisi XIV luna post aequinoctium celebrare fas est, communes et embolismales annos in luna habere coepimus hoc modo: si quando XII exactis lunationibus eam lunationem quae sequitur vel in ipso aequinoctio, vel eo transacto XIVam evenire contigerit, ab ipsius mox accensione sequentis [Col. 0032B] anni primordia sumimus, praecedente anno, qui communis exstitit, XII lunationibus, diebus CCCLIV terminato. At si XII exactis lunationibus, XIVa processerit, tum illam praecedenti jungimus anno, datis eisdem praecedenti anno XIII lunationibus et CCCLXXXIV diebus. Et hic annus embolismalis, id est, supercrescens dicitur, praecedentes autem communes, quod semper II aequales praecedant, excepto in ogdoade et endecade quorum utrumque unus tantum communis annus praecedit. Haec de diversitate annorum solaris et lunaris, communium et embolismorum nunc paucis dicta sunt. Si qua autem restant, cum ad ipsum Paschae terminum venerimus explicandum, prout possibile fuerit, exsequemur. Sane in serie temporum computanda nunc solaris [Col. 0032C] anni, qui certior habetur, calculo utimur.

Hoc loco congruum videtur de saltu lunae quae possumus explicare sumendumque ab ipsa origine censeo. Diximus supra lunam ex quo die a sole recedit post XIX dies et horas XII rursus eidem soli succedere, et hunc mensem esse qui annum lunarem, si communis sit XII, embolismum vero XIII computatus perficiat. Sed deprehensum est singulis mensibus, nec dum VIIa hora peracta, solem a luna consequi, vicissimque lunam a sole accendi, et restare ex eadem hora XIIma per singulos menses [Col. 0032D] IV momenta, et unciam unius momenti et unum atomum. Quae IV momenta per singulos menses in tantum augmentantur, ut per XIX annos integrum perficiant diem: quem diem XIXo semper anno ipsa transilire cogit imminutio, ne et lunaris calculatio et tota turbetur Paschalis observantiae ratio. Nam si negligatur ille dies, eveniet ut post XV XIXales cyclos, id est post annos CCLXXXV, cum debeas lunam computare primam, occurrat XVa, id est plena luna. Et econtra, cum XVa computatur, appareat prima. Sed ut aperte clareat qualiter ille dies paulatim minuendo usque ad integrum deficiat, quia XIXalis mensibus IV momenta unciamque momenti et atomum perdere dicitur, primum omnes XIX annorum [Col. 0033A] menses quot sint videamus, ut singulorum praefatorum momentorum unciarumque et atomorum numerum colligentes, atque ex his rursus horas conficientes, probemus si integrum diem XXIV horarum reddere possint. Decemnovalis cycli CCXXXV menses hinc esse colligitur quod eum XII communes duodenorum scilicet mensium, VII vero embolismos, id est, XIII mensium constat annos habere. Duodecies autem XII, qui sunt CXLIV, et tredecies VII, qui faciunt XCI, insimul positi CCXXXV perficiunt, qui numerus quater ductus DCCCCXL reddit hoc modo: quater namque CC sunt DCCCXL et IV triceni CXX, itemque XX praedictum numerum, id est, DCCCC complet hoc modo, quae est summa quaternorum momentorum de singulis XIX annorum mensibus collectorum. [Col. 0033B] Quae momenta, quia horas facere possunt, hoc ordine consideremus. Quia enim hora IV punctis constat, singuli autem puncti denis momentis, horas singulas metiamur per XL momenta, et inveniemus in suprascripto momentorum numero XXIII semis horas hoc modo: quadragies XX et terni DCCCCXX, alia XX momenta faciunt dimidiam horam, et sunt, ut dictum est, XXIII semis horae. Sed ut integer dies XXIV horarum perficiatur, alteram hujus horae medietatem ex unciis atomisque, quae singulis mensibus quaternis additae sunt, momentis compleamus. Uncia duodecima pars est cujuslibet rei. Duodecim enim unciae momentum faciunt. Igitur unciae CCXXXV faciunt momenta novem et decem, et remanent VII. Duodecies enim deni et noveni ducenti XXVIII sunt, [Col. 0033C] et remanent, ut dictum est, unciae VII de ducentis XXXV. Quibus VII unciis ad complendum momentum altae V sunt addendae, quas atomis CCXXXV, qui adhuc supersunt, taliter suppleamus, singulis unciis XLVII atomos attribuentes ita: quadragies septies quini sunt CCXXXV. Has V uncias junge superioribus VII, et fiunt XII, id est momentum integrum, quod momentum junge ad superiora XIX, et habes XX momenta, id est dimidiam horam; quam supra XXIII semis horis annectens, invenies horas XXIV, id est diem integrum, quem nono decimo semper anno transilire, et ob id saltem lunae vocari hactenus exposita cogit ratio, ita ut reliquis luna XXX et undetrigesima, id est vicesima IX alternis vicibus computetur, tunc tres XXIX sine ulla XXXa interpositione procedant. [Col. 0033D] Qui dies praecedenti aetati detractus sequentem lunationem tota die majorem computari facit hoc modo: si enim hesterno die XXIXam pronuntiaveris, hodie XXXam, crastino primam, et postridie IIam computari necesse est. At si hesterno similiter XXIXam pronuntians, hodie, XXXa transilita, primam dicas, cras IIam, perendie IIIam computare debes. Et hoc est quod dicit dominus Beda in minori libello: adimit enim saltus lunae noctem, addit vero aetatem. Quem diem diverso loco intermittunt; sed mihi videtur quia secundum Aegyptios epactas a Septembri inchoamus, ut secundum illos in luna Julii mensis illum praeterire debeamus, ne sequentium Kalendarum lunaris turbetur computatio. Quia si in mense [Col. 0034A] Novembri, ut multi faciunt, distuleris, si occurret luna secundum epactarum rationem a Kalendis Septembris, per tres menses, id est usque in Kalendas Decembris; quod si in eo loco, id est in Julio, III Kal. Aug., ut diximus, diem hunc transilias, in unius tantum Augusti Kalendis ab epactarum lectione dissonat luna.

Quot horis luna per singulas noctes luceat hoc modo collige. Primo scito eam ex quo a sole recedens prima dicitur, usque ad XV quo longius ab eo recedere non potest, singulis noctibus quaternos punctos lucis suae cremento addere, totidemque deinceps reproximando sol ex altera parte circuli [Col. 0034B] usque ad XXX imminuere. Quandiu ergo in augmento est, id est usque ad XV, ad lucendum multiplica ejus aetatem quater, et ex his quos inveneris punctis, facito horas singulas per quinos punctos. Ad non lucendum vero numerum, qui est ab ejus aetate usque ad XV, itidem multiplica, et factis exinde rursus horis, in summam collige; et si in toto XII horas reperis, recte computasse te noveris. Postquam vero decressere coepit, id est a XV deinceps, ad lucendum multiplica numerum, qui est ab ejus aetate usque XXX; ad non lucendum vero a XV usque ad ejus aetatem, sicque per omnia facias, ut dictum est supra. Porro XVa, quia plena est, tota nocte lucet. Quater enim quindeni LX sunt puncti, et faciunt horas XII. Econtra nil lucet XXXa, utpote [Col. 0034C] soli supposita, ejus majori lumine obscurata. Hanc horam Graeci synodon vocant. Latini autem coitum, quod tum pariter utrique coeant.

Quo tempore eclipsis, id est, defectus solis accidere solet? Primo, si lunam eadem linea qua solem vehi contigerit. Siquidem latitudo signiferi XII partibus tenditur, quarum mediam tantum sol perambulat. Luna autem per totam ejus latitudinem: terra autem, utpote totius mundanae centrum sphaerae, in medio mundi locata, eidem potius medianae subjacet parti. Unde semper ambitur a sole. Cum ergo sol supra, luna feratur infra, terra autem utrique [Col. 0034D] sit subjecta, illis, sole scilicet et luna in media linea coeuntibus, necesse est terrae eidem lineae subjectae lunari objectu solarem subtrahi conspectum. Cum vero ex alia qualibet parte ex duodenis partibus signiferi XXXma luna soli opponitur, quia illi lineae terra subjecta non est, nec luna inter eam et solem est, ejus lumen nobis duntaxat in terra positis celare non potest. Et inde est quod in singulis mensibus solis patimur eclipsin. Lunaris sane defectus, qui circa plenilunium, id est, vel XIVa vel XVa vel XVIa luna contingere solet, quamvis ejusdem lineae, medianae scilicet, ratione contingat, dissimiliter tamen conficitur. Constat enim lunam proprium non habere lumen, sed in modum speculi a sole irradiatam [Col. 0035A] resplendere. Unde nunquam lucere potest nisi radiis penetrata solaribus. Sol autem, quia octies sua magnitudine terram vincit, ut subtili indagine repertum est, nunquam ab ea totus tegi aut occultari potest, quin radios suos et cum sub ipsa est, undique ad superiora remittat, umbra terrae contra mediam signiferi lineam, cui potius subjacet, et per quam solis est iter, altius penetrante. Cum ergo plena luna hemisphaerio a sole distans per eamdem mediam fertur lineam, quia, sole inferiora penetrante, ipsam lunam necesse est scandere superiora, et econtra sole, id est super terram hyperygeo, ipsa luna efficitur sub terra hypogea, necesse est eam sive infernam deficere sive supernam, utpote per umbram terrae incedentem, et nequaquam sole eam [Col. 0035B] more solito respiciente. At si per aliam quamlibet utrarumque positarum linearum feratur, quibus terra ob sui exiguitatem solare nunquam potest adimere lumen, ipsa luna adumbraticae lineae exorbitatione lucis suae damnum valet effugere, id est, si vel sublimior ad boream, vel divexior sole feratur ad austrum. Et haec est item ratio cur non omni plenilunio luna deficiat, quanquam nonnulli asserant utrumque, et solem scilicet et lunam, raro superne, frequenter autem inferius deficere. Ob hujusmodi causam praefata media linea ecliptica vocatur, quod utriusque defectus, solaris ac lunaris, sit causa. Claret ergo solem in sua eclipsi nihil minui, sed non ejus aspectu fraudari. Lunam vero eclipticam penitus lumine privari, quod tangere videtur [Col. 0035C] Virgilius, cum ait:

In quo signo luna moretur quotidie, vel quot partibus a sole per singulos dies elongetur, hoc ordine investigabis. Sume semper aetatem lunae, quotacunque fuerit, et multiplica quater, ipsumque rursus numerum ter ducito; et quot in summa reperis, tot partibus eam a sole noveris disparari, id est, in eo loco degere ad quem venturus sit sol post totidem dies. Partes enim istas nihil aliud esse dicimus [Col. 0035D] quam quotidianos per zodiacum solis progressus. Item in eodem argumento probare contendis, in quo signo luna eodem die consistat? Primum videto in quo sol ipso moretur die, et in quota ipsius signi parte, id est, quot ibidem dies exactos habeat? Et quia unumquodque signum perlabitur sol XXX diebus, rursus videto quot ab eo dies remaneant usque ad XXX, id est ad completionem signi? Quod inventu facillimum est, cum sol singula signa non solummodo certis mensibus, sed et certis ipsorum mensium adeat diebus, praecipue XV Kal. cujusque mensis, quinta decima die Kal. April. primum zodiaci signum ingrediens, id est Arietem. Cumque inventum fuerit quot adhuc dies in eo quo positus [Col. 0036A] est sol signo moratus sit, ex praedicta partium summa, in quibus partibus lunam a sole remotam inveneras, ipsum numerum sumens dabis eidem signo ad explendum iter solis; reliquos vero qui superfuerint de summa partium, sequentibus per ordinem signis per tricenos disperties. Et cui signo XXX defuerint, in eo lunam esse noveris in tota ipsius parte, quot illi signo ex praefata summa provenerint. Quod si in summa partium tot solummodo in veneris quot adhuc dies in eo quo est signo degere habet, aut aliquid minus, in eodem signo lunam cum sole esse scito; quod solet accidere prima vel secunda luna, posito sole in prioribus cujusque signi partibus. Sin autem intantum numerus ille partium excreverit, ut illi signo in quo est sol expleto, [Col. 0036B] reliquis omnibus signis XXX, patres proveniant per singula signa usque item ad illud in quo solem esse certum est, et aliquot partes superfuerint, itidem in eo signo pariter eos esse constat. Et hoc accidere solet XXVIII vel XXIX luna, sole in postremis signi partibus degente. Sed illud superius in recessione a sole, hoc vero contingit in reproximatione lunae ad solem. Quantum enim per singulos dies elongatur ab eo, recedens ex una partes circuli usque ad hemisphaerium, quod est XV; tantum tenet deinceps eidem soli proximans ex altera parte, donec ad signum, imo ad eamdem ipsius signi partem veniat, ubi eum reliquerat toto peragrato zodiaco, quod, ut dictum est superius, XXVII diebus et VII horis perficit. Sed quia jam ibi solem non invenit, [Col. 0036C] utpote XXVII partibus, in quibus ipsa zodiacum lustraverat, exinde elongatum, post circuitum signiferum duobus diebus et IV horis perficiens, quod sol praedictis XXVII diebus et VIII horis peregerat, rursum eum luna consequitur, et eidem succedens penitus obscuratur, et XXXa efficitur; qui etiam dies interlunium solet appellari, quod inter defectam et renascentem sit lunam.

Si nosse cupis qua hora diei luna accendatur a sole, id est mutet aetatem, vide quotus sit annus illius cycli qui proprie lunaris dicitur, cujus inventionem post docebimus, et numerum multiplica [Col. 0036D] quinquies, hisque adde praeteritos anni dies a Kalendis Januarii usque ad eum diem de quo quaeris. Quibus in unum redactis si infra LX manserint, tot punctos esse scias horarum ipsius diei; et singulas horas per quinos punctos computans, ea hora lunam attendi noveris, cui quinque defuerint puncti in toto ipsius horae puncto, quot quinis caeterarum superfuerint horarum. Si vero praefatus numerus sexagenarium excesserit, partire eum, qui sunt unius cujusque diei, id est XII horarum puncti, et qui remanserint, illius diei punctos esse memento. Ex quibus, sicut monstratum est, horas faciens, quota hora et quoto ipsius horae puncto luna ipsius dici accendatur, invenies. Quod si tantum LX fuerint, aut ultra [Col. 0037A] progredientibus, aequaliterque per LX partitis nil superfuerit, duodecima diei hora, et vo, id est, ultimo ejusdem horae puncto illam accendi noveris, hoc certum habens nunquam in nocte, sed semper eam in die accendi. At si per diem argumentum qua in sua accensione mutet aetatem, invenire desideras, praefatum cyclum sexies multiplica, et quot in superiori numero sexenarios habueris, tot his monades adde, junctis insuper punctis illis qui sexenariis superfuerint. Qui si ultra XXX excreverint, recisis quotquot superfuerint XXX, qui remanserint, aetatem tibi pandent quam luna in hora suae accensionis est ingressa. Hactenus hac quotidiana dicuntur argumenta, quot singulis mutentur diebus; hinc ad annua veniamus.

Primum igitur annos ab incarnatione Domini, qualiter inveniendi sint, videamus, ut per eos caetera argumenta reperiamus. Annos igitur ab incarnatione Domini, quot sint, inventurus, sume ordines indictionum quae fluerunt ab ipsa incarnatione usque nunc, id est LXXI, quia singulae indictiones quindecinorum currunt revolutione annorum; praedictum numerum multiplica per XV, et fiunt mille LXV: his adde XII, quia quando ipsa incarnatio facta est, III anni de illa indictione praecesserant et XII restabant. Hos ergo qui remanserant praefato junge numero, et fiunt mille LXXVII. Adde semper illius, de quo quaeris indictionem, sicut hoc anno XIII, et fient mille XC. [Col. 0037C] Isti sunt anni ab incarnatione Domini. Similiter singulis annis facito, et annos Domini sine errore reperies. Hoc tantum memor esto, ut, cum XV transacta fuerit indictio, et denuo prima redierit, ad praefatum numerum unum semper adjicias, id est, non jam LXXI sicut nunc, sed LXXII multiplices, et reliqua, ut dictum est, observes.

Indictiones cujusque anni invenire desiderans, sume annos Domini, quotquot fuerint in praesenti, et his adde regulares III, illos scilicet annos qui praecesserant de indictione qua natus est Dominus, et totam hanc summam partire per XV, et qui remanserint, [Col. 0037D] ipsa est indictio praesentis anni. Si nihil remanserit, XVa erit.

Indictionum originem paucis verbis aperire libet. Dicitur autem ab indicendo. Cum enim Romani omnibus pene gentibus imperarent, omnibus tributa indixerunt, quae eis quinto anno semper impendebantur. Sed primo quinquennio aes, secundo argentum, tertio solvebatur aurum. Quarto rursus a principio repetebatur, id est ab aere; unde junctis quinquenniis XV annorum indictiones sunt singulae institutae, et cautum est ut nullus liber ratus, nullum principis edictum ratum haberetur, quod indictionem non praeferret. Singulis autem quinquenniis pacto censo, mos erat Urbem lustrare quasi ob purgationem [Col. 0038A] sui, unde et quinquennium [ leg. videtur lustrum]. dicitur, et lustrare, purgare, saepissime dicimus. Fiebat autem hoc mense Februario, quem ob hoc a Februo, id est a Plutone vocaverunt, quem purgatorem credebant. Februare enim purgare dicitur, imo totum mensem diis Manibus dedicaverunt.

Epactas cujuslibet anni reperturus, nihil addens annis Domini aut minuens, primum per XIX divide, et quot remanserint, rursus multiplica per XI, et si numerus ille infra XXX remanserit, epactas illius anni esse scias. Quod si ultra excreverit, sublatis, quotque triginta reperis residuos [ cod. remanserint. vid. sic mutand. sublatis triginta, quot reperis . . . . ], [Col. 0038B] pro epactis habebis. Si nihil remanserit, nulla est; quia per XIX annos epactarum volvitur circulus. Idcirco annos Domini per ipsum numerum partimur, residuum per XI multiplicamus, quia tot singulis annis accrescunt epactae. Eum quoque numerum rursus per XXX metimur, quem epactae non excedunt; ad annos Domini nec addimus quidquam nec minuimus, quia quando natus est Dominus XI erant epactae, ubi incipiit esse cyclus epactarum.

Concurrentes, id est epactas solis inventurus, in initio ipsius solis cyclum per quem currunt debes invenire; qui idcirco per XXVIII annos revolvitur, ut [Col. 0038C] singulae concurrentes in bissextum veniant, quod fieri non potest, nisi per tot annos, cum ipsae concurrentes usque ad septenarium proficiant numerum, et non nisi quarto anno semper bissextus eveniat. Quater enim VII, XXVIII sunt. Ergo cyclum solarem invenire cupiens, ad numerum annorum Domini semper addito IX, quia tot anni praecesserunt de eodem numero ipsam incarnationem, tumque hanc summam divide per XVII, et quot remanserint, totus est annus. Si autem nihil remanserit, XXVIIIVus est.

Ipsas vero concurrentes alicujus anni invenire desiderans, sume saepe praefatos annos Domini, et quia [Col. 0038D] semper quarto anno unus ob bissextum transilitur, totius numeri quartam partem adjicies, et additis insuper regularibus IV, quia tot praecesserunt concurrentes annum Dominicae nativitatis, totum hunc numerum per VII divide, et quot supersunt, ad ejusdem anni concurrentes tene. Si nihil remanserit, VII esse scito.

Utrum vero bissextus vel quotus ab eodem sit annus, perfacile est invenire. Annis enim Domini quotquot fuerint, nullo vel addito vel detracto, per IV divisis, quot remanserint, totus est annus a bissexto, si nihil remanserit, bissextus est. Potest hoc [Col. 0039A] et per cyclum solarem inveniri. Quotuscunque enim fuerit, uno sublato, residuos per IV divide, et ut supra, per annos Domini, an bissextus vel quotus ab eo sit annus, invenies.

Ad cyclum lunae inveniendum e numero annorum Domini, duobus sublatis qui, Deo humanato, de eodem cyclo restabant, caeteros per XIX divide, quorum constat revolutione; residui lunarem cyclum ostendunt. Si nihil remanserit, XIX erunt. Hunc sane cyclum Romanorum proprium esse scias, sicut xixalem [Col. 0039B] proprium esse constat Hebraeorum, et a tempore Dominicae resurrectionis etiam Christianorum; observaturque iste cyclus in luna Januarii, qui est mensis Romanorum primus, sicut ille in Paschali, quem primum xixalis mensem esse Hebraeorum Dominus ipse testatur, qui Paschale sacramentum praemisit, dicens: «Mensis iste vobis principium mensium: primus erit in mensibus anni.» Sicut enim ille incipit ab accensione lunae Paschalis, et usque ad eamdem porrigitur, similiter et iste a prima luna Januarii incipiens, ad eamdem deducitur ibique finitur, habens et ipse communes annos, duodenorum scilicet mensium, dierum CCCLIV, necnon et embolismos XIII mensium et CCCLXXIV dierum, et, excepto [Col. 0039C] quod Paschalis in hoc nunc agitur celebritas, per omnia ei aequiparatur, ut a Venerabili Beda copiose tractatur, et uterque X et IX annorum revolutione, et lunari constat ratione. Ob solam tamen dignoscentiam iste lunaris, ille vocatur XIXalis, composito ex tribus corruptis vocabulo, ex X scilicet et anno et novem, sicut et apud Graecos ex eisdem vocabulis, sed integris appellatur ἔννεα καί Δεκαθέρηκα. Ubi notandum quod in Latina compositione anni vocabulum sonet, in Graeca autem nomen anni non ponitur, sed a parte aestatis intelligitur; θέρος enim aestas dicitur. Illud quoque notandum tribus semper annis XIXalem procedere, cujus quarto anno lunaris semper incipiens ejusdem tertio finitur anno, quod tunc luna in Kalendis Januarii [Col. 0039D] sit finita, quia annus utriusque cycli est embolismus. Cujus notitia lunaris hoc tantum nobis videtur utilitatis conferre, quod per eum, ut supra retulimus, quotidie lunaris accensionis hora reperimus. Quapropter hoc tandem praetermisso, ad xixalis indaginem, quia ob multiplices Paschae rationes utiliorem, accedamus. Cujus quotus sit annus invenire cupiens, ad numerum annorum Domini unum semper adjice; quia secundo ejus anno Dominus natus asseritur, et reliqua, sicut in lunari cyclo diximus facito. Per hunc cyclum epactarum seriem et terminum Paschalem, aliaque argumenta perplura, sed et figuras quae dicuntur Compoti, concurrere scias.

Terminum Paschae nihil aliud dicimus quam XIV lunam, quae primum occurrit post aequinoctium vernale; quando in immolatione agni Judaeis Pascha facere olim praeceptum est; qua etiam nocte Dominus noster illo primum typico Pascha pacto traditus est, licet sequenti die, id est XV, pro nostra sit omnium salute immolatus. Quod aequinoctium XII Kal. April. occurrere supra ostensum est. Quacunque igitur septimanae die luna XIV, sive in ipso aequinoctio, sive eo transacto occurrerit, terminum Paschae dicimus. Ipsam vero solemnitatem in Dominicum diem, quo Dominus resurrexit, differimus, et si contigerit ipsum terminum die Dominico evenire, nihilominus [Col. 0040B] in alteram Dominicam nostrum Pascha exspectamus, ut multi dicunt, ne Judaicum Pascha observare videamur, si cum illis eadem solemnia inchoantes, cum eis itidem finiamus. Nam et illi sicut et nos eadem festa per octonos celebrant dies, et nihil nostra ab illorum distat celebritate, nisi, ut dictum est, quod non pariter inchoant. Si autem Sabbato XIV luna advenerit, et vel aequinoctium dies fuerit, vel jam transactus, statim sequenti die Dominico Pascha celebramus. Idcirco autem terminus idem xixali cyclo continetur, quod non nisi tot annis peractis ad eumdem diem Kalendarum luna XIV redeat. His vero expletis ad ipsum quidem Kalendarum diem, verumtamen nunc per eosdem redit Septimanae [Col. 0040C] dies propter concurrentes solis, qui per XXVIII variantur. Quae res cogit tam terminum quam et ipsam festivitatem multo longius evagare, maximumque Paschae cyclum per XXVIII xixales cyclos, id est DXXXII annos extendi. Nam et si infra hunc annorum numerum vel terminus vel festivitas ad eumdem Kalendarum vel septimanae diem redeat, non tamen pluribus annis per ordinem hoc facit. At eo expleto cyclo maximo, omnia ad eosdem dies et per easdem redeunt lineas. Quem Paschalem terminum ante vernale aequinoctium celebrare generali Ecclesiae prohibemur traditione. De ipso autem aequinoctio varia non tantum veterum, verum etiam modernorum exstat opinio, aliis XII Kal. April., aliis VII Kal. asserentibus. Non ineptum videtur ostendere, [Col. 0040D] qualiter hoc magistros nostros etiam corporali intuitu viderimus investigare. Et si quis adeo studiosus exstiterit, ut hoc oculis suis potius velit credere quam litteris, hic exemplar inveniat, quod [ f. quo] id quod quaerit indagare praevaleat, ubi primo solstitiorum, qui illud ab utraque parte quodammodo ambiunt, notandi sunt dies, ut postmodum id quod in medio aequinoctium facilius reperiatur designatis utrinque [ f. utrorumque] limitibus

Primum itaque coenaculum aliquod orienti oppositum [Col. 0041A] diligetur [ f. deligatur], et in eo foramen tale notetur per quod singulis suis exortibus, qui sunt CLXXXII, sol radios suos introjacere possit. Tum singulis exortibus notentur loca quae radius ille lustrat in occidentali pariete praefati coenaculi. Certumque est radium illum solstitio brumali ad corum, aestivo autem ad Africum dirigi. Porro in aequinoctio, utpote a medio orientis sole surgente, recta linea medium occidentis petere manifestum est; semper enim in oppositam sibi partem sol radios dirigit. Ergo brumale solstitium deprehensurus, quo sol in Capricorno agit, sic facito: A XV Kal. Januarii, quo die sol praefatum ingreditur signum, notato mane singula loca quo sol oriens primo dirigat radium, factis in pariete punctis usque XII Kal., et videbis [Col. 0041B] per singulos ortus radium semper in ante progredi versus corum, utpote sole adhuc inferiora petente. Itemque XII Kal. ortum solis diligentissime considerans, vigilantissime nota bis locum quo primum emiserit radium praedicti foraminis. Rursus sequenti die, id est, XI Kalend. ortu solis studiosissime considerato animadverte, radius ille utrum solito in ante pergat, an aliquantulum, quamvis parum, retro redeat. Quod si eum quantulumcunque redire perspexeris, quod sine dubio eveniet, certissime noveris solem, peracto pridie, id est XII Kal., solstitio, superiora repetere. Deinde si volueris per singulos ortus nota semper loca quae tardius ille petierit scire, videbis eum quotidiano processu ad Africum tendere usque XII Kal. Julii. Quo die diligenter signato, jam sequenti [Col. 0041C] die, id est XII Kal., retro redire conspicies, utpote solstitio peracto, sole ad inferiora redeunte. Quod si denuo consideres, invenies quotidie ipsum radium per easdem lineas redire ad corum, per quas pridem venerat ad Africum, sole videlicet per eosdem ortus descendente ab aestivo usque ad hibernum solstitio, per quos descenderat ab hiberno usque ad aestivum solstitium. Et hoc est quod supra diximus CLXXXII tantummodo esse ortus solis, cum in anno explendo CCCLXV dies peragat. Peragit enim annum suum ascendens a brumali solstitio ad boreale, indeque rursus descendens ad brumale, et, ut dictum est, eosdem custodiens ortus descendendo quos servaverat ascendendo, non quo eadem signa repetat, alioquin non nisi dimidium lustraret zodiacum, [Col. 0041D] sed ita est ipse signifer oblique per coelum porrectus a polo usque ad polum, ut bina semper signa contra se altrinsecus posita eosdem habeant ortus et occasus, duobus tropicis duntaxat exceptis, quae singularem habent ortum et occasum, Cancro videlicet et Capricorno, quorum alterum excelsius, alterum divexius constat esse locatum. Ut autem hoc quod diximus manifestissime pateat, Cancer, utpote cunctis excelsior, cunctis sublimior oritur et occidit, quod evidentissime pandit solstitialis exortus mense Julio. Caetera vero, sicut per ordinem sunt locata, unum ab antecedentibus, alterum a sequentibus eosdem, ut dictum est, custodiunt ortus et occasus, imo et cursus. Verbi gratia: Ante [Col. 0042A] Cancrum sunt Gemini, et post Cancrum Leo; quae, ut saepissime dictum est, ita altrinsecus sunt posita, ut in uno loco oriri ac occumbere videantur; sol quoque in utroquelibet eorum positus per easdem lineas feratur. Sed in Geminis ascendit, in Leone descendit. Item ante Geminos Taurus, et post Leonem est Virgo, de quibus eadem dicta sunt. Porro ante Taurum Aries, et post Virginem Libra, quae pari modo esse locata testantur aequinoctia in utroque eorum annatim concurrentia. Sic de caeteris usque ad Capricornum, qui caeteris humilior rursus suum ortum habet et occasum, totumque discursum. Cum ergo sol, ut dictum est, per CLXXXII ortus vel lineas ascendens, et per easdem descendens annum perficiat, duplica praedictum [Col. 0042B] numerum, et habes CCCLXIV dies anni solaris. Porro unus dies, qui cum quadrante superest, quomodo dies ille ex minutis conficiatur horarum videamus. Sol enim moratur in utroque signo XXX dies et X horas ac dimidiam. Accipe primum illa sex signa per quae sol ad solstitium ascendit, et da unicuique signo XXX dies et X horas ac dimidiam, et habebis CLXXXII dies, insuper et XV horas, id est minuta CL. Ex his ergo CCC minutis CCCmus LXVtus dies et quadrans efficitur ex minutis horarum, quibus in unoquoque signo super XXX dies immoratur, quem diem sol tam in ascensu quam in descensu perficit. Sed quia in ascensu nec dum peractus, pro integro computari nequit, computatur et descensu. Et inde est quod ab aestivo solstitio usque ad hibernum [Col. 0042C] computatur unus dies, id est CLXXXIII, cum tamen sol, ut dictum est, per easdem semper lineas descendat per quas ascenderat, donec quarto anno ex quadrantibus integer dies expletus ascensui solis interponatur, sicque et ascensus et descensus pari dierum numero computetur, id est CLXXXIII, qui simul juncti faciunt bissextilis anni dies CCCLXVI. Verum his per excessum breviter dictis, ad ostendendum solis annuum cursum redeamus, unde digressi sumus ad probandos aequinoctiorum dies, quos palam est invenire, si ea quae de solstitiis dicta sunt rata constituerint. Si enim sol brumali solstitio minimum diem et maximam agens noctem deinceps quotidiano processu noctem contrahit, ac diem extendit usque ad aestivum solstitium, quo [Col. 0042D] nox brevissima et dies exstat longissimus, patet profecto medio mediorum decurso dierum spatio tantum minoratam noctem auctumque esse diem, ut pari longitudine metiantur, servante adhuc die solitum αὐξθόην [ supra: augmentum; via. leg. αὔξησλος ], et nocte ἔλυξιν [ vid. leg. αὔξησιν ], donec ad eam proveniant prolixitatem, vel angustiam, quam neuter excedere potest, quod fit rursus in solstitio altero. Cum ergo solstitia alterum XII Kal. Januarii, alterum XII Kal. Julii esse constet, diesque ab uno [ad] alterum CLXXXII, scire volens, qui sit horum medius, praefatum numerum per aequas divide portiones, et habes in utraque parte XCI. Nogesimo ( sic cod. ) ergo primo die post solstitium brumale [Col. 0043A] noveris aequinoctium vernale, qui dies occurrit XII Kal. April. Et hoc fit in ascensu solis. Quod si alterum deprehendere vis aequinoctium autumnale, facito idem in descensu. Vide enim quod diebus descendat sol ab aestivo ad hibernum solstitium, id est CLXXXIII, et in horum medio, id est XCII, autumnale aequinoctium esse scito. Is est autem dies qui dicitur XII Kal. Octob. Certissimum est enim quia quantum in ascensu solis ab austro ad septentrionem nox minoratur et dies crescit, tantumdem per singulos dies in ejus descensu ab aquilone ad austrum e contra dies minuitur et nox augetur. Sin vero hoc etiam oculis deprehendere gestis, perfacile factum est. Designatis enim, ut dictum est supra, punctis in pariete coenaculi per [Col. 0043B] singulos radiorum ictus, qui fiunt in oriente sole ab uno ad alterum solstitium, videbis in utroque aequinoctio medium ipsorum punctorum surgentis solis radio peti. Haec de solstitiorum aequinoctiorumque indagine inepta garrulitate verbosius dicta tardioribus, quaeso, ne fastidio sint peritioribus. Jam de termino Paschali, qualiter inveniatur, paucis expediamus.

Paschalem sane terminum, ut praefati sumus, nihil aliud dicimus quam lunam LIVam post aequinoctium vernale, quando praeceptum est Judaeis per singulos annos agnum immolare ad vesperum in [Col. 0043C] memoriam liberationis egressionis suae ex Aegypto eadem nocte patratae; et illi, quacunque die in hebdomada, praefata luna eveniat, mox suum celebrant Pascha, et sequenti die, id est XV luna, festivitatem inchoant Azymorum, quam VII celebrant dies. Nos vero et XIV lunam exspectamus post aequinoctium, et ea adveniente nihilominus nostrum Pascha in Dominicum diem differimus ob memoriam simul et reverentiam Dominicae resurrectionis, quae ea die peracta est. Paschalis enim festivitas non ut aliae festivitates passim per omnes evagatur hebdomadae dies, eo quod haec sit singularis, et sicut B. ait Gregorius, solemnitas solemnitatum, beatus quoque Augustinus: In aliis, inquit, festivitatibus ad memoriam tantum reducimus quid actum sit, in [Col. 0043D] hac vero non tantum praeterita ad memoriam revocamus, quantum ea quae in nobis futura sunt, praesignantes enuntiamus. Resurrectionis ergo Dominicae gaudia non nisi in Dominica die celebrare fas est, in serie temporum, et prima et octava. Prima scilicet die, quia in hac primam Dei creaturam factam legimus, id est lucem. Octava autem, quia est post septimam, eo quod eadem resurrectio et primum in capite nostro ea die praecessit, et nostra omnium, qui sumus membra ipsius, peractis VI aetatibus laborum, et septima requietionis animarum, octava scilicet aetate sit peragenda, quando ejusdem capitis vocem omnes qui in monumentis sunt audient et procedent. Porro si terminus, id est, [Col. 0044A] XIV luna Dominica die evenerit, Paschalis festi laetitiam in aliam Dominicam transferimus, ut quidam dicunt, ne unquam cum Judaeis Pascha celebremus, neve cum eis umbrae legali deservire videamur. Ut vero Theophilus Alexandrinus episcopus scribit, ne vel XIII luna Sabbato occurrente finire cogamur jejunium contra legem facientes, cum necdum luna plenum luminis sui orbem exhibeat, vel ne in Dominico die XIV luna existente auctoritate legis, quae hac die agnum ad vesperum immolare jubet, jejunare cogamur contra Ecclesiae facientes traditionem, secundum quam Dominica die jejunare fas non est. Ob hujusmodi causam ipse a XII Kal. April. usque in XIII Kal. Maii occurrit. Quia videlicet, si in ipso aequinoctio, id est XII Kal. [Col. 0044B] April., terminus ipse, hoc est XIV luna occurrit, et Sabbati dies fuerit, ea nocte sacras vigilias celebramus, et sequenti die, id est XI Kal., Resurrectionem Dominicam. Quod si XIV Kal. Maii, quo longior esse nequit, terminus acciderit, et dies Dominicus fuerit in sequentem, ut dictum est, Dominicum festum differimus, quod est VII Kal. Maii. Lunae vero aetas in ipsa festivitate nec minor quam XV, nec major quam XXI evenire potest. Si enim Sabbato XIV fuerit, qui est terminus, sequenti die Paschae erit XV. Quod si in Dominica terminus, id est XIV evenerit, in alia Dominica, qua festum peragitur occurrit XXIa.

Si ergo scire vis quo Kalendarum die quilibet terminus occurrat, lectionem istam memoriter tenere debes, quae exinde versifica specie composita decantatur, ita incipiens: Nonae Aprilis norunt quinos. Haec enim lectio per singulos XIX alis cycli annos edocet, quo Kalendarum die terminus sit occursurus, id est XIV luna post aequinoctium. Feriam quoque, id est, quo septimanae eveniat die, invenies junctis regularibus, qui singulis ascribuntur terminis, sicut huic V et concurrentibus ipsius anni, eo modo quo Kalendas mensium invenire docuimus. Quod si praefata lectio memoriae exciderit, docemus qualiter etiam sine litterarum suffragio recuperari possit.

[Col. 0044D] Paschalem Terminum cujusque anni reperturus sume praecedentis anni in primo articulo pollicis laevae manus, et deinceps per ordinem singulos Kalendarum dies per singulos articulos summitatesque omnium digitorum ejusdem manus computans, quicunque Kalendarum dies rursus in eodem articulo expensis caeteris evenerit, terminum esse noveris. Hoc tantum memor esto in omnibus terminis inquirendis, ut, cum ad Kalendas computando perveneris, deinceps per Kalendas Aprilis semper calculando incedas, vel post Kalendas Aprilis semper anni Nonas, et post Idus ab XVIII Kalendas sumas ad terminum. Et si terminus ipse in Kalendis vel in aliqua Nonarum vel Iduum die occurrerit, in Aprili [Col. 0045A] esse noveris. Si autem Kalendarum dies inciderit XII Kal. aut in ante, id est XI vel X, aut deinceps evenerit, tum retro, hoc est in Martio, esse scias, et Kalendas ipsas Aprilis pronuntiabis. Sin retro, hoc est XIV aut XIII, vel XV Kal. deinceps acciderit, quia hi dies in Martio ante aequinoctium sunt, in Aprili computabis terminum, ipsas Kalendas Maii pronuntiabis, quod tribus tantum annis accidit in cyclo XIXali, id est, octavo anno termino existente XIV Kal. Maii, et undecimo ejusdem cycli anno, cum est terminus XVII Kal. Maii, et decimo nono anno, qui est cycli ultimus, terminum habens XV Kal. Maii.

Sed fortasse dicturus es nec praeteriti anni te nosse terminum qui fuit. Sed et inde consulimus imperitiae. Nempe et si multum hebes es, primum [Col. 0045B] tamen XIXalis cycli terminum, postquam semel audieris, retinere potes, id est Nonae April. Quod si reliquos oblitus es, computa primum quotus sit annus cycli XIXalis per argumentum quod supra ostendimus. Et hunc cum inveneris, computa totidem terminos a Nonis Aprilis, quotus sit annus cycli, et quem terminum in eodem ordine repereris, ipsum esse scias quem quaeris. Et ut manifestius quod dicimus advertas, verbi gratia, si fuerit quintus saepe praefati cycli, computa singulos terminos eo quo diximus modo, a Nonis April. sumpto initio, et quicunque V occurrerit terminus, ipsum V anno esse scias saepe dicti cycli. Sic caeteris annis faciens facillime cujusque anni terminum invenies.

Regulares autem cujus [cujusque] termini reperturus, pone semper Kal. Aprilis in prima feria, et computa singulos Kalendarum dies per singulas ferias usque ad terminum, et in quota feria terminum quemque repereris, tot regulares illi tribuito. Exempli causa: Pone Kal. April. in prima feria, et occurrunt Nonae Aprilis in quinta feria. Dic ergo: Nonae Aprilis norunt quinos. Sic de caeteris facies; et singulorum regulares absque errore reperies. Hic autem illud attende, ut si terminus ante Kalendas est, retro computes et Kalendas et ferias. Verbi gratia: positis Kalendis in prima feria, mox pridie Kal. in septima feria retro, et III Kal. in sexta feria, et sic deinceps retro semper [Col. 0045D] usque ad terminum. Si vero post Kalendas Aprilis fuerit, in ante omnia computabis. Inventis regularibus junge, ut dictum est, concurrentes ipsius anni, et in quota feria terminus veniat, reperiens [ sic cod. ], adveniens Domini Pascha celebramus. Restat nunc ostendere qualiter per hunc caeteri reperiantur termini.

Septuagesimalem terminum invenire cupiens, vide primum quot diebus Paschalis terminus a Kalendis April. absit, sive retro, sive ante, et computa totidem dies a V Kal. Februarii. Similiter vel in ante vel retro et terminum LXXem absque scrupulo [Col. 0046A] reperies. Est autem terminus LXXae lunae X, quae sit Februarii mensis, id est quae in illo finiatur. Lunam enim cujusque mensis eam dicimus quae in ipso mense finiatur.

Quadragesimalem Terminum a XII Kal. Martii require. Incipiens per omnia sic facito, sicut de LXX diximus. Est autem luna II mensis Martii. Hoc autem in his duobus terminis observabis, ut bissextili anno uno die tardius requirere incipias, id est LXXa IV Kal. Febr. XI vero ab XI Kal. Martii, quod in aliis non facias terminis. Et de LXX quidem in omni bissextili anno hoc observabis. De XLma vero tunc tantum, cum ipse terminus ante bissextum venerit. Caeterum, si post bissextum eventurus sit, etiam in bissexto sicut in aliis annis XXII Kal. Martii require. [Col. 0046B] In termino quoque LXX mali bissextili anno solet evenire luna XI, quod ideo notavi ne cum venerit turbaret calculatorem.

Terminus Rogationum omni tempore a II Non. Maii requiritur, et omnia ut in superioribus computantur, et est Luna XX quae mensis Maii.

Pentecostes terminus a XIII Kal. Junii semper requiritur per omnia, sicut superiores, qui est luna IV ejusdem mensis. Omnes vero termini una eademque feria provenient, et ut Pascha, sic caeterae istae festivitates in Dominicum diem protelabuntur; et ut de Pascha, sic de caeteris intellige, ut si in Dominico die evenerit, in alterum festivitatem differas.

De luna embolismi hoc solummodo adnectendum censui, quod nunquam cursui refragatur epactarum, exceptis tribus annis cycli XIXalis, octavo scilicet anno, qui ogdoas appellatur Graece, et undecimo, necnon decimo nono, qui est ultimus, et dicitur endecas Graece, quod post ogdoadem sit undecimus. In quibus annis contra consuetudinem epactarum in quibusdam Kalendis occurrit. Ostendendum ubi ordinem tribuat. Octavo igitur anno epactis existentibus XVII embolismalis luna II Non. Martii incipit, finiturque I Non. April. XXXa, licet in Aprili finiatur, qui nunquam habet XXX. Ista enim nec Aprilis est, nec alicujus mensis, sed embolismalis, quae [Col. 0046D] nullius unquam dicitur mensis, et semper XXXma computatur. Sequitur luna Aprilis, quae est et Paschalis, a Non. Aprilis incipiens, finiturque V Non. Maii, quae nequaquam XXXma computatur, licet in Maio finiatur, cum semper Maius XXX habeat lunam; quia ista, ut dictum est, non Maii, sed Aprilis est. Est autem in Kalendis Maii XXVIIma, quamvis secundum rationem epactarum ac regularium esse debuerit . . . Incipit vero luna Maii IV Non. ipsius, et finitur IV Non. Junii XXXma existens, quia non Junii sed Maii. Junii autem luna III Non. ipsius incipiens finitur in ipsis Kalendis Julii, et XXIXna computatur, sicut semper luna Junii, cum secundum epactas ac regulares XXXma computetur. Porro Julii luna VI [Col. 0047A] Non. ejus inchoatur, et finitur in ipso mense XXXma, II Kal. Aug. et finita est illius controversia. Epactarum autem lectio hoc anno III Kal. Maii ac Julii dissonat. Porro undecimo cycli XIXalis anno, qui habet epactas XX, luna embolismalis incipit II Non. Dec. et finitur IV Non. Januarii. At vero luna Januarii III Non. ipsius incipit, et finitur in Kal. Februari XXXma existens, quod et lectio epactarum ostendit. Sequitur autem luna Februarii IV Non. incipiens, finiensque VI Non. Martii. Quae, quia Febr. est, licet in Martio finiatur, XXIXa computatur; nisi forte bissextus hoc eveniat anno, qui semper lunam Februarii XXXam computari cogit. Luna quoque hoc anno in Kal. Martii secundum epactarum seriem XXIXna esse debuit, sed propter embolismum XXVIIIva [Col. 0047B] occurrit, excepto bissextili anno. Si enim, hoc anno bissextus fuerit, tunc in Kalendis Martii XXIXna secundum lectionem, et secundum illius anni calculationem proveniet, et ut dictum est, VI Non. Martii XXXa. Deinde luna ipsius Martii V Non. ejus incipit, finiturque in Kal. Aprilis, et secundum epactas, et juxta praecedentem calculationem XXXma occurrens. Porro IV Non. April. luna ipsius inchoans, quae est et Paschalis, finitur in Kal. Maii XXIXna sicut semper habet; et finita est rursus et illius anni controversia. At vero XIXus annus epactas habens XVIII embolismalem lunam III Non. Martii inchoans, nihilominus III Non. Aprilis eam terminat, sequente luna Aprilis, quae est et Paschalis, sicut semper II Non. ipsius, peractaque VI Non. Maii; et haec quia [Col. 0047C] non Maii sed Aprilis est, XXIXna terminatur. Et licet secundum epactas in Kal. Maii occurrat XXIXna, tamen ob praedictam rationem XXVIIIva computatur. Incipit autem luna Maii V Nonas ipsius, completurque in Kal. Junii XXXma omnibus modis existens, et deinceps solitum cursum custodiet usque in Kal. Septembris. A Kal. enim Septembris hoc anno, quousque transilias saltus diem, quem multi in Novembre faciunt, in nullis Kal. lunam secundum regulares inveniens, sed in Kal. Sept. necnon et Octob. IV ^a occurrit, cum secundum regulares in utrisque V ^a esse debeat. In Kal. enim Nov, VI ^a est, cum debeat esse VIIa ratione regularium. Peracto enim saltu in Novembri deinceps inviolatum custodiet cursum. Sed omnem hanc controversiam evitare poteris si, [Col. 0047D] ut supra diximus, secundum Aegyptios mense Julio saltus diem transilire volueris, praeter duntaxat in Kal. Augusti in quibus lunam IIIam computabis, quae secundum epactas IIa pronuntiatur. Sane ubicunque saltum interponas, observabis, ut III pariter lunationes XXIXas computes sine ulla interpositione XXXa.

De caeteris embolismis, qui ( ita cod. ) epactas non repugnant, hoc solummodo putavi dicendum, ut si quando secundum lectionem duae simul XXXmae occurrerint lunationes, una ex his embolismalis dicatur, quae nulli deputatur mensi, excepto si bissextus fuerit. Tunc enim tres simul eveniunt XXXmae quarum nulla est embolismalis; quia videlicet Jan. XXX habente sicut semper, Februarius ita dein XXX habet propter bissextum subsequente luna Martii aeque XXX, sicut semper est; et si fuerit ogdoas aut endecas, simul cum bissexto sequitur adhuc quarta XXXma, quae est embolismalis illius anni, de quo supra dictum est.

[Col. 0048B] Caetera de embolismis annisque communibus, deque ogdoade et endecade, vel de omnibus ad Paschae rationem pertinentibus, qui nosse plenius desiderat librum venerabilis Bedae de his eleganter editum sedulo perlegat. Ibi copiosissime de his omnibus quidquid quaesierit procul dubio reperturus.

Nos enim, scholasticorum nostrorum rogatu, quae introducendis ad hanc artem pueris necessaria judicavimus, pro captu ingenioli nostri undecunque collecta congessimus. In quibus congregandis, si aliquantulum verbosius evagati sumus, quicunque ea legerit, eo nos studio fecisse cognoscat, ut quae dicebantur manifestoria legentibus forent. Unde et occultiorum [Col. 0048C] [ f. cultiorum] pompas verborum evitavimus, cum fortasse haec nobis aliquatenus suppeterent. Quia, sicut ait B. Augustinus, qui eleganter aliquid loquitur, nec auditorem instruit, sibi tantum et non illi quem ad erudiendum suscepit, loquitur. Rogamus autem, quicunque haec legere dignabitur, ut si qua in his suae utilitati conducibilia reperit, omnium bonorum largitori gratias referat. Quod si secus evenerit, non illico laborem nostrum inanem esse causetur, quia saepe evenit ut ibi alius erudiatur, ubi alius nil utile suspicatur. Etsi enim pretiosius est aureum poculum, non ideo tamen omni utilitate caret Samniolum; imo nonnunquam vasa fictilia tanto solent utiliora esse quanto viliora, quia gemmis in scrinio jacentibus, et solis regibus his [Col. 0048D] utentibus, hoc [ f. horum] plurimum servi carent usibus. Se uti autem quisquis fastidierit, non sibi esse edita, sed his tantum qui majora adhuc penetrare nequeunt, ut his primum quasi quibusdam alphabeti characteribus inducti, illa deinceps facilius assequantur.

[Col. 0081C] Postquam mundi Salvator Christus humano generi per aulam virginalis uteri incarnatus apparuit, et expleta suae pietatis ac nostrae salutis ineffabili dispensatione, ad paternae majestatis sedem cum triumpho gloriae est regressus, multa per universum orbem diffudit apostolicorum luminaria doctorum, qui evangelicae fidei illustratione perfusi, caecas ignorantiae tenebras ab humanis cordibus effugarent, et ut credentium mentes igne superni amoris inflammarent, et elongata diuturnae mendicitatis esurie, populorum turbas aeternae vitae epulis satiarent. Ex quorum collegio beatus Pater et electus Dei pontifex [Col. 0082C] Adelwoldus, velut lucifer inter astra coruscans, suis temporibus apparuit, multorumque coenobiorum fundator et ecclesiasticorum dogmatum institutor, inter omnes Anglorum pontifices solus singulariter effulsit. De cujus ortu, gestis et obitu scire cupientibus, aliqua narrare dignum duximus, et ne tanti Patris memoria penitus oblivioni traderetur, ea quae praesentes ipsi vidimus, et quae fideli seniorum relatione didicimus, in his schedulis summatim perstrinximus, illius sanctis confisi suffragiis, hoc et nobis qui scripsimus, et eis qui lecturi vel audituri sunt profuturum.

• [Col. 0081D] I. De ortu et temporibus beati Adelwoldi episcopi.
• II. De visione somniorum matris ejus.
• III. De interpretatione somniorum eorumdem.
• IV. Quomodo mater sensit animam pueri nascituri venisse, et in eum intrasse.
• V. Quomodo puer natus et in Christo renatus, quadam [Col. 0082D] die subito in ecclesia cum nutrice sua est inventus.
• VI. Quam studiose et diligenter in ipsa pueritia sacris litterarum studiis animum dederit
• VII. Quomodo adolescens Adelstano regi notus effectus, ad clericatum et sacerdotium pervenerit.
• [Col. 0083A] VIII. De prophetia quam praedixit sanctus Aelfegus Wintoniensis episcopus de tribus sacerdotibus.
• IX. Quomodo Adelwoldus Glestoniam pervenit, et monachus factus, qualiter ibi vixerit.
• X. De obitu regis Aedelstani, et de successione fratrum ejus in regnum gentis Anglorum.
• XI. Quomodo rege Eadredo favente, sanctus vir Abbandunensis monasterii curam suscepit, ejusque loci abbas ordinatus fuerit.
• XII. Quod rex Eadredus ad monasterium venerit, et hospitibus tota die convivantibus liquor exhauriri nequiverit.
• XIII. Quod regnante Eadgaro templum praedicti coenobii constructum et dedicatum fuerat.
• XIV. De ordinatione Dunstani, et quod abbas Adelwoldus Osgarum monachum trans mare direxerit; et de quodam fratre Aelstani simplici et magnae obedientiae viro.
• XV. Quomodo hostis antiquus sanctum virum per [Col. 0083B] casum cujusdam postis exstinguere conatus sit.
• XVI. Quod rex Eadgarus ad episcopatum Wintoniensis Ecclesiae sanctum virum elegerit.
• XVII. De communione quam clerici cantaverunt, quanto monachi de Abbandunia venientes ad ingressum ecclesiae steterunt.
• XVIII. De expulsione clericorum de veteri monasterio.
• XIX. Quomodo vir sanctus venenum biberit, et fidei calore succensus, potum mortis exstinxerit.
• XX. De expulsione clericorum de novo monasterio.
• XXI. Quod in Abbandonia Osgarum constituerit abbatem.
• XXII. Quod in coenobia nonnarum sanctimoniales ordinaverit.
• XXIII. Quomodo in provincia orientalium Anglorum Eligense coenobium regulariter monachis instituerit.
• XXIV. Quod in provincia quoque Girviorum duo monasteria, Burgh atque Thornig appellata, simili modo monachis delegaverit.
• [Col. 0083C] XXV. De familiaritate sancti viri cum rege Eadgaro.
• XXVI. De revelatione sancti antistitis Swithuni, quem sanctus Pater Adelwoldus sub die Idus Julii cum omni gloria transtulit, et inde in ecclesia collocavit.
• XXVII. Quod et alia multa per Dunstanum, et Adelwoldum [Col. 0084A] constructa et constituta sint monachorum monialiumque coenobia in gente Anglorum.
• XXVIII. Quomodo sanctus Adelwoldus lenitatis blandimento severitatem disciplinae temperaverit.
• XXIX. Quomodo famis tempore multitudinem pauperum ab ipsis faucibus mortis eripuerit.
• XXX. Quod inter haec vir sanctus infirmitates saepe viscerum et tumorem crurium perpessus fuerit.
• XXXI. Quod juvenes docere semper dulce habuerit.
• XXXII. De chrismatis ampulla poene vacua, et in itinere oleo plena inventa.
• XXXIII. De monacho qui furtum perpetravit, et solo sermone viri Dei quid perpessus fuerit.
• XXXIV. De monacho qui de summo templi culmine cecidit, et nil mali passus, incolumis surrexit.
• XXXV. De monacho qui se viro Dei in legendo assimilare praesumpsit, quid perpessus fuerit.
• XXXVI. De candela quae episcopo obdormiente super folium libri ardens jacuit, et tamen paginam [Col. 0084B] minime laesit.
• XXXVII. Quod non omnia virtutum sancti viri opera valeant explicari.
• XXXVIII. De arbore quadam magna cucullis innumeris onusta, et de ejus interpretatione, quae in somnis sancto Dunstano olim fuerat ostensa.
• XXXIX. De visione viri Dei in qua apparuit ei navis quaedam maxima, piscibus et anguillis ab imo usque ad summum plena, qui excitati homines sunt effecti, et rationi pristinae restituti.
• XL. De veteris ecclesiae nova dedicatione, quae facta est in die XIII Kal. Novembris.
• XLI. De obitu sancti Patris in Kal. Augusti, et de sepultura ejus die tertio Nonarum ejusdem mensis.
• XLII. Quomodo sanctus vir antequam levaretur e tumulo, manifestavit se viro urbano cuidam, nomine Ethelmo, plurima caecitate multato.
• XLIII. De sancti viri translatione, quae facta est sub die IV Iduum Septembrium, et de miraculis ad ejus sepulcrum patratis.
• [Col. 0084C] XLIV. De infirma puella, quae ibi sanitatem recepit.
• XLV. De caeco puero, qui et ipse ibidem illuminatus est.
• XLVI. De ligato quodam fure et in cippo extenso, qui solo sermone viri Dei absolutus est.

[Col. 0083D] CAP. I.—Erant igitur parentes sancti pontificis Adelwoldi ex ingenua Christianorum propagine oriundi, Wentanae civitatis urbani, temporibus senioris Eaduardi regis Anglorum florentes, in mandatis et justificationibus Domini sine querela fideliter incedentes. Qui dum quotidianis bonorum operum pollerent incrementis, eximio Dei munere decorati sunt, quo talem mererentur gignere sobolem, cujus eruditione et exemplis non solum populi praesentis aevi, sed etiam futuri pervenirent ad notitiam veri luminis: ut exuti caligine tenebrosi erroris, gloria fruerentur aeternae claritatis.

CAP. II.—Itaque felix ejus genitrix cum eum in utero conceptum gereret, vidit hujuscemodi intempesta nocte somnium, quod erat certum futuri effectus praesagium. Visum namque sibi est se pro foribus suae domus sedere, et obtutibus suis adesse quoddam [Col. 0084D] sublime vexillum, cujus summitas coelum tangere videbatur: quod se inclinando honeste ad terram, fimbriarum suarum velamine circumdedit impraegnatam, rursumque procera altitudine erectum, et inflexibili stabilitate robustum, ipsum unde inclinabatur repetiit coelum. Exspergefacta autem mulier rursus sopore deprimitur, et ecce repente vidit ex ore suo prosilire et avolare quasi auream mirae magnitudinis aquilam, quae volando cunta Wentanae civitatis aedificia, auratis pennarum remigiis obumbravit, et in alta coelorum se elevando disparuit. Cumque mulier evigilans secum miraretur attonita, et somniorum visionem mente volveret tacita, nec per semetipsam conjicere posset eorum intepretationem, perrexit ad quamdam Christi famulam, nomine Edeldridam, moribus et aetate maturam, quae in praefata urbe nutrix erat Deo devotarum [Col. 0085A] virginum, cui narravit ex ordine quod sibi ostensum fuerat in nocturna visione. At illa, sicut erat sagaci animo prudentissima, et interdum etiam futurorum, Domino revelante, praescia, de nascituro infante multa praedixit, quae vera esse rerum exitus indicavit.

CAP. III.—Nos quoque eorumdem somniorum conjectores esse possumus, in sublimi vexillo intelligentes sanctum virum, qui tunc in utero portabatur, quandoque futurum militiae Dei signiferum, sicut et erat, quem multimoda reluctatione contra antiquum hostem pro defensione sanctae matris Ecclesiae congredientem vidimus, ipsoque bellante, imo per ipsum Deo vincente, pravorum machinamenta ad nihilum redacta conspeximus. Et quia aquila ab [Col. 0085B] acumine oculorum vocatur, et testante sacro eloquio thesaurus desiderabilis requiescit in ore sapientis; recte per auream aquilam, quae totam urbem alarum velamento obumbrare visa est, idem praeclarus vir totius sapientiae [thesauro] decoratus exprimitur; qui perspicaci et irreverberata cordis acie divina meditando, semper ad coelestia per contemplationem volavit, et super Ecclesiam, magni Regis civitatem, quam contrariae potestates impugnare nitebantur, umbraculum paternae protectionis longe lateque expandit, et consummato boni certaminis cursu, ad visionem Dei in sanctorum comitatu pervenit, sicut in Evangelio voce Dominica dicitur: Ubicunque fuerit corpus, illuc congregabuntur aquilae. Quia ubi ipse Redemptor noster est corpore, illuc [Col. 0085C] procul dubio nunc colliguntur electorum animae, et in futurae resurrectionis gloria illuc quoque eorum colligentur et corpora. Haec de somniorum interpretatione breviter diximus: nunc ad narrationis ordinem redeamus.

CAP. IV.—Quadam namque die cum mater ejus stipata civibus staret in ecclesia, sacrae missae celebrationi interesse desiderans, sensit animam pueri quem gerebat in utero, venisse, et in eum Dei nutu cuncta moderantis intrasse, sicut postea ipse sanctus qui nasciturus erat, jam episcopus nobis gaudendo referebat. Ex quo ostenditur eum a Deo electum exstitisse etiam antequam nasceretur, et animam procreati hominis non, ut quidam aestimant, a patre vel a matre existendi initium sumere, sed, [Col. 0085D] ut vere et absque omni dubietate creditur, a solo Creatore vitalem spiritum vivificari, et singillatim unicuique dari. Nascitur ergo futurus Dei pontifex, et fonte baptismatis in Christo renatus, Adelwold a parentibus est appellatus, sanctique chrismatis unctione confirmatus, gratiae Dei in omnibus commendatus.

CAP. V.—Accidit enim quadam solemni die, cum more solito nutrix illius ad ecclesiam pergere et orationi incumbere decrevisset, tam validam inundantis pluviae tempestatem erumpere, ut extra loci limen, ubi in gremio tenens eumdem infantem sederat, pedem movere non posset. Quae dum moerens amarissime fleret, eo quod votum [Col. 0086A] piae devotionis solvere nequiret, caput humliter omnipotentem Dominum rogatura declinavit, et confestim divina miseratione consolari promeruit. Nam nullam molestiam procellosae tempestatis sentiens, subito cum infantulo inventa est sedens in ecclesia quam adire disponebat, ubi solemnia missarum presbyter celebrabat: et quod nulla ratione credere potuisset ut fieret, factum vehementer expavit; et omnes hujus rei cognoscentes miraculum magnae admirationis stupor invasit. Sicut enim propheta quondam ex Judaea repente sublatus, et in Chaldaea cum prandio depositus, sic beatus puer Adelwoldus sub momento cum nutrice in templo est praesentatus, ut sicut ille refecit congruo tempore Danielem prophetam in lacu leonum, sic iste millia [Col. 0086B] populorum pasceret in Ecclesia sanctorum.

CAP. VI.—Igitur quotidiano profectu crevit puer bonae indolis, et in ipsa mox pueritia sacris litterarum studiis traditus: ut qui aliis viam salutis erat ostensurus, ipse cum Maria secus pedes Domini humiliter sederet, et verbum ex ore illius salubriter audiret. Erat enim agilis natura atque acutus ingenio, ita ut quidquid majorum traditione didicerat, non segniter oblivioni traderet, sed tenaci potius memoriae commendaret. Studebat etiam teneros pueritiae annos morum honestate et virtutum maturitate vincere, divinis semper obsequiis omnia membra sua mancipare, et ad Dei implendam voluntatem totam mentis suae intentionem dirigere: sicque praeceptis Christi muneribus recte vivendo gratias exhibere, [Col. 0086C] ut ad majora percipienda dignus mereretur exsistere.

CAP. VII.—Cumque florentis adolescentiae contingeret aetatem, praeconium sanctae conversationis ejus Aedelstano regi, filio praedicti regis Eadwardi, fama vulgante nuntiatum est, juvenemque festinanter accessiri praecepit, qui cum adductus staret in praesentia regis, invenit gratiam in conspectu ejus, et in oculis optimatum ejus; ibique individuo comitatu multum temporis agens in palatio, plura a sapientibus regis utilia ac proficua sibi didicit. Et demum jubente rege ab Aelfego Wintoniensi episcopo secundum morem ecclesiasticum prius ad clericatus officium tonsoratus, ac deinde paucis labentibus annorum curriculis in gradum sacerdotalem consecratus [Col. 0086D] est.

CAP. VIII.—Ipse enim beatae recordationis Pater Elfegus, inter caetera sibi collata spiritualium charismatum dona, prophetiae spiritu pollebat et contigit eum ordinasse in ipso tempore simul Dunstanum et Adelwoldum, et quemdam, Edelstanum vocabulo, qui postmodum monachilem habitum deserens apostata finetenus perduravit. Completa autem missarum celebratione sanctus antistes Elfegus sibi adhaerentes ita alloquitur: «Hodie coram Deo tribus viris manus imposui, eosque in sacerdotii ordinem consecravi: quorum duo ad episcopalem pertingent apicem, unus quidem primum in civitate Wigornensi, deinde in Cantia, quae est metropolis [Col. 0087A] Ecclesiae gentis Anglorum; alter vero mihi quandoque successurus est in pontificii dignitatem, tertius autem per lubrica voluptatum blandimenta miserabili fine tabescet.» Tunc Edelstanus interrogavit sanctum antistitem propinquum suum dicens: «Num mihi continget esse unum ex duobus qui episcopali cathedra sublimandi sunt?» Cui respondit antistes: «non erit tibi pars neque sors in eo quem praefatus sum ordine; sed neque in ea sanctitate, quam in hominum conspectu videbaris inchoasse, permansurus es.» Cujus prophetiae verba quam veraciter essent prolata rei probavit eventus. Nam duo (sicut dicit Scriptura: Justus justificetur adhuc, et sanctus santificetur adhuc ) ad pontificatus honorem pervenerunt, tertius vero juxta terribilem [Col. 0087B] prioris sententiae comminationem quae dicit: Qui in sordibus est sordescat adhuc, in fetore luxuriae vitam finivit.

CAP. IX.—Adelwoldus autem Christi famulus, nomine, mente et opere benevolus, arctam viam quae ducit ad vitam recto itinere gradiens, quotidiana Deo cooperante studuit melioratione succrescere, dans operam diligenter doctrinis et exemplis Elfegi susceptoris et ordinatoris sui. Nam apud eum praecipiente rege, quo melius imbueretur, aliquandiu commoratus est, ac postmodum Glestoniam perveniens, magnifici viri Dunstani abbatis ejusdem monasterii discipulatui se tradidit. Cujus magisterio multum proficiens, tandem monastici ordinis habitum [Col. 0087C] ab ipso suscepit, humilique devotione ejus regimini deditus est. Didicit namque inibi liberalem grammaticae artis peritiam, atque mellifluam metricae rationis dulcedinem; et more apis prudentissimae, quae solet boni odoris arbores circumvolando requirere, et jocundi saporis oleribus incumbere, divinorum carpebat voluminum flores. Catholicos quoque et nominatos studiose legebat auctores, insuper vigiliis et orationibus perseveranter insistens, et abstinentia semetipsum edomans, et fratres semper ad ardua exhortans. Qui cum pro merito sanctitatis ab omnibus amaretur, et monasterii decanus ab abbate suo constitueretur; nullum elationis incurrit periculum, sed tantae subjectis praebuit humilitatis exemplum, ut quotidiano manuum opere hortum [Col. 0087D] excolendo laboraret, et fratribus ad prandium poma ac diversi generis legumina praepararet: ut post spiritualem animarum refectionem, corporum quoque necessaria ministraret, prae oculis semper retinens illud Dominicum: Quicunque voluerit inter vos major fieri, sit vester minister; et qui voluerit inter vos primus esse, erit vester servus; et illud: Quanto magnus es, humilia te in omnibus, et coram Deo invenies gratiam. Haec et alia memoriae commendans [Col. 0088A] Scripturae testimonia, per disciplinam subditos et per humilitatem custodiebat semetipsum.

CAP. X.—Contigit interea victoriosissimum regem Aedelstanum, quarto anno postquam hostilem paganorum exercitum maxima strage peremit, obisse, et fratrem ejus Eadmundum pro eo regni gubernacula suscepisse. Cui post annos sex et dimidium crudeliter interempto successit in regnum frater ejus Eadredus, qui erat veteris coenobii in Wintonia specialis amator atque defensor, ut testantur ea quae ipso jubente fabricata sunt ornamenta, magna scilicet aurea crux, altare aureum, et caetera quae larga manu benignus illuc ad honorem beatorum apostolorum Petri et Pauli direxit, ibique aeternaliter ad Dei laudem et gloriam conservari praecepit: qui etiam [Col. 0088B] si vita comes fieret, orientalem porticum ejusdem Wintoniensis ecclesiae deauratis imbricibus adornare disposuit. Cujus regni tempore vir Domini Adelwoldus adhuc cupiens ampliori Scripturarum scientia doceri, et monastica religione perfectius informari, decrevit ultra marinas adire partes. Sed venerabilis regina Eadgiw, mater regis memorati, praevenit ejus conamina, dans consilium regi ne talem virum sineret egredi de regno suo, insuper asserens tantam in eo fuisse Dei sapientiam, quae et sibi et aliis sufficere posset, quamvis ad alienae patriae fines ob hanc causam minime tenderet.

CAP. XI.—Quibus auditis delectatus rex, magnam circa Dei famulum coepit habere dilectionem, placuitque ei, suadente matre sua, dare sancto viro [Col. 0088C] quemdam locum vocabulo Abbandum, in quo modicum antiquitus monasteriolum, sed erat tunc neglectum ac destitutum, vilibus aedificiis consistens, et quadraginta tantum mansos possidens; reliquam vero praefati loci terram, quae centum cassatorum lustris hinc inde gyratur, regali dominio subjectam rex ipse possidebat. Factumque est, consentiente Dunstano abbate, secundum regis voluntatem, ut vir Dei Adelwoldus praenotati loci susciperet ⁜ (9) curam, quatenus in eo monachos ordinaret regulariter Deo servientes. Venit ergo servus Dei ad locum sibi commissum: quem protinus secuti sunt quidam clerici de Glestonia, scilicet Osgarus, Foldbirhtus Friwegarus, et Ordbirthtus de Wintonia, et Eadricus de Lundonia, ejus discipulatui se subdentes. Congregavitque [Col. 0088D] sibi in brevi spatio gregem monachorum, quibus ipse abbas jubente rege ordinatus est. Dedit etiam rex possessionem regalem, quam in Abandonia possederat, hoc est centum cassatos cum optimis aedificiis, abbati et fratribus ad augmentum quotidiani victus, et de regio thesauro suo multum eos in pecuniis juvit; sed mater ejus largius solatia munerum eis direxit. Tantamque gratiam Dominus sibi servientibus contulit, ut ad praefatum coenobium, [Col. 0089A] quod antea rebus erat pauperrimum, omnes simul divitiae putarentur affluere, et sic cuncta prosperis successibus occurrere, ut palam sententiae Dominicae promissio impleri videretur, qua dicitur: Primum quaerite regnum Dei et justitiam ejus, et omnia adjicientur vobis.

CAP. XII.—Venit ergo rex quadam die ad monasterium, ut aedificiorum structuram per seipsum ordinaret; mensusque omnia fundamenta monasterii propria manu, quemadmodum muros erigere decreverat, rogavitque eum abbas in hospitio cum suis prandere. Annuit rex illico, et contigit adesse sibi non paucos optimatum suorum venientes ex gente Nordanhimbrorum, qui omnes cum rege adierunt convivium. Laetatusque rex et jussit abunde propinare [Col. 0089B] hospitibus hydromellum [ al. medonem], clausis diligenter foribus, ne quis fugiendo potationem regalis convivii deserere videretur. Quid multa? hauserunt ministri liquorem tota die ad omnem sufficientiam convivantibus; sed nequivit ipse liquor exhauriri de vase, nisi ad mensuram palmi, in ebrietate suatim Nordanhimbris, et vesperi cum laetitia recedentibus.

CAP. XIII.—Non tamen coepit Adelwoldus abbas designatum sibi opus aedificare in diebus Eadredi regis, quia rex idem celeriter ex hac vita migravit die IX Kal. Decembris. Sed regnante glorioso rege Eadgaro, insigni et clementissimo, praepotente ac invictissimo regis Eadmundi filio, honorabile templum in honore sanctae Dei genitricis semperque [Col. 0089C] virginis Mariae in eodem construxit loco, et consummavit, quod usque in hunc diem visu melius quam sermone ostenditur.

CAP. XIV.—Circa haec tempora eligitur abbas Dunstanus ad episcopatum Wigornensis Ecclesiae, juxta prophetiam sancti Elfegi episcopi, sicut supra tetigimus. Et post aliquot annorum curricula factus archiepiscopus, mansit in Cantia triginta et septem annis, quasi columna immobilis, doctrina et actione praecipuus, angelico vultu decorus, eleemosynis et prophetia praepollens: ad cujus tumbam coelestia saepe fieri miracula audivimus. Adelwoldus autem misit Oscarum monachum trans mare ad monasterium sancti Patris Benedicti Floriacense, ut regularis observantiae mores illic disceret, ac domi [Col. 0089D] fratribus docendo ostenderet quatenus ipse normam monasticae religionis secutus, et una cum sibi subjectis devia quaeque declinans, gregem sibi commissum ad promissam coelestis regni patriam perduceret. In qua congregatione erat quidam frater Elfstanus nomine, simplex et magnae obedientiae vir, quem abbas jussit praevidere cibaria artificum monasterii, cui servitio ipse devotissime se subdens, coxit carnes quotidie, et operariis sedulus ministrabat, focum accendens, et aquam apportans, et vasa denuo sponte emundans, existimante abbate hoc illum cum solatio [Col. 0090A] et juvamine alterius ministri peragere. Accidit namque quadam die, dum abbas more solito peragraret monasterium, ut aspiceret illum fratrem juxta fervens caldarium, in quo victualia praeparabat artificibus, et intrans vidit omnia vasa mundissima, ac pavimentum scopatum, dixitque ad eum hilari vultu: O mi frater Elfstane, hanc obedientiam mihi furatus es, quam me ignorante exerces. Sed si talis miles Christi es, qualem te ostendis, mitte manum tuam in bullientem aquam, et unum frustum de imis mihi impiger attrahe; qui statim sine mora mittens manum suam ad imum lebetis, abstraxit frustum fervidum, non sentiens calorem ferventis aquae. Quo viso, abbas jussit frustum deponi, et nemini hoc indicare viventi. Illum vero fratrem postmodum abbatem vidimus ordinatum, qui etiam deinde pontificali [Col. 0090B] honore sublimatus, Ecclesiae Wiltuniensi est praelatus, et beato fine ⁜ (10) in Domino consummatus.

CAP. XV.—Erat namque sanctus Adelwoldus ecclesiarum ac diversorum operum magnus aedificator, et dum esset abbas, et dum esset episcopus. Unde tetendit ei communis adversarius solitas suae malignitatis insidias, ut eum, si ullo modo posset, exstingueret. Nam quadam die, dum vir Dei in structura laboraret, ingens postis super eum cecidit, et in quamdam foveam dejecit, confregitque pene omnes costas ejus ex uno latere, ita ut nisi fovea illum susciperet, totus quassaretur.

CAP. XVI.—Convaluit tamen vir sanctus de hac molestia, Dei omnipotentis adjuvante gratia, et elegit [Col. 0090C] eum Eadgarus felicissimus Anglorum basileus ad episcopatum Wintoniensis Ecclesiae, antequam ecclesia praefati coenobii dedicaretur. Et jubente rege, consecravit illam Dunstanus archiepiscopus Dorobernensis Ecclesiae, anno Dominicae incarnationis nongentesimo sexagesimo tertio, sub die tertio Kalendarum Decembrium, in vigilia sancti Andreae apostoli, quae tunc habebatur in Dominica prima Adventus Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi. Erant autem tunc in veteri monasterio, ubi cathedra pontificalis habetur, canonici nefandis scelerum moribus implicati, elatione et insolentia atque luxuria praeventi, adeo ut nonnulli eorum dedignarentur missas suo ordine celebrare, repudiantes uxores quas illicite duxerant, et alias accipientes, [Col. 0090D] gulae et ebrietati jugiter dediti. Quod minime ferens sanctus vir Adelwoldus, data licentia a rege Eadgaro, expulit citissime detestandos blasphematores Dei de monasterio; et adducens monachos de Abbandonia locavit illic, quibus ipse abbas et episcopus exstitit.

CAP. XVII.—Accidit autem Sabbato in capite Quadragesimae ⁜ (11) , dum monachi venientes de Abbandonia starent ad ingressum ecclesiae, clericos missam finire. Communionem canendo: Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore; apprehendite [Col. 0091A] disciplinam ne pereatis de via justa, quasi dicerent: Nos noluimus Deo servire, nec disciplinam ejus servare, vos saltim facite, ne sicut nos pereatis de via, quae custodientibus justitiam regna facit aperiri coelestia. Quo audito fratres gavisi sunt, intelligentes a Domino suum iter esse prosperatum, et Dei nutu hunc psalmum propter illorum praesentiam fuisse decantatum, moxque Davidicum ad se traxerunt imperium, Osgaro exhortante eos atque dicente: Cur foris moramur? faciamus sicut hortantur nos canonici, ingrediamur, et per viam justitiae gradientes, Domino Deo nostro cum timore et exsultatione famulemur, ut cum exarserit in brevi ira ejus, mereamur esse participes illorum de quibus subjungitur: Beati omnes qui confidunt in eo.

[Col. 0091B] CAP. XVIII.—Misit quoque rex illuc cum episcopo quemdam ministrorum suorum famosissimum, cui nomen erat Vulfstan Aetdelham ⁜ (12) , qui regia auctoritate mandavit canonicis, ut unum de duobus eligerent, aut sine mora dare locum monachis, aut suscipere habitum monachilis ordinis. At illi nimio pavore conterriti, et vitam exsecrantes monasticam, intrantibus monachis illico exierunt; sed tamen postmodum tres ex illis ad conversionem venerunt, scilicet Eadsinus, Vulsinus, et Wilstanus presbyter. Qui coenobium, quod expulsi reliquerant, humili corde repetentes, Christi jugo colla subdiderunt. Nam hactenus ea tempestate non habebantur monachi ⁜ (13) in gente Anglorum, nisi tantum qui in Glestonia morabantur et Abbandonia.

[Col. 0091C] CAP. XIX.—Deinde cum praedicti fratres in Veteri coenobio regularis vitae normam servare coepissent, et illuc multi ad Dei famulatum senes conversi, juvenes adducti, et parvuli oblati confluerent; ex invidia clericorum datum est episcopo venenum bibere in aula sua cum hospitibus prandenti, omnemque eis humanitatem exhibenti, quatenus illo exstincto servos Dei expellerent, rursumque in unum congregati pristinis libere frui flagitiis potuissent. Erat namque ei moris statim post tres aut quatuor offulas modicum quid bibere: bibitque nesciens apportatum sibi venenum totum quod erat in calice, et statim in pallorem facies ejus immutata est, et viscera illius nimium vi grassantis veneni cruciabantur. Surrexit autem vix a mensa exiens ad lectulum, [Col. 0091D] serpsitque venenum per omnia membra ejus, jam instantem minitans sibi mortem. At ille tandem recogitans, coepit exprobrare semetipsum, dixitque ad animum suum: Ubi est modo fides tua? Ubi sunt cogitationes sensus tui? Nonne verba Christi vera sunt et fidelia, quibus in Evangelio pollicetur dicens: Et si mortiferum quid biberint credentes, non eis nocebit? [Col. 0092A] Nonne ipse qui haec loquitur praesens est divinitate, licet absens sit corpore? Ipse procul dubio, ipse hoc veneni virus in te evacuare potest, qui semper omnia potest. His et hujuscemodi verbis accensa fides in eo, omnem lethiferum haustum quem biberat exstinxit, furentisque veneni dolore fugato surrexit, abiens ad aulam hilari vultu, nulla penitus signa palloris se intuentibus ostendens, nec quidquam mali suo venefico reddens, sed ei quod deliquit ignoscens. Sicque Dei virtute dissipatum est malignum consilium clericorum, qui videntes suam nihil praevalere nequitiam, tandiu per diversas gentis Anglorum provincias huc illucque dispersi sunt, quousque vitam finierunt.

CAP. XX.—Exinde Christi aquila antistes Adelwoldus [Col. 0092B] expandit aureas alas suas, et annuente rege Eadgaro canonicos expulit de Novo monasterio, illucque monachos introduxit regulariter conversantes. Edelgarum autem discipulum suum ordinavit illis abbatem, qui postmodum provinciae australium Saxonum episcopus, ac deinde sancto Dunstano ad coelestia regna translato, Cantuariorum archipraesul effectus est.

CAP. XXI.—In Abbandonia vero Osgarum pro se constituit abbatem, ditatusque est locus ille sexcentis et eo amplius cassatis, insuper et aeternae libertatis suffultus privilegiis, divina simul et regia auctoritate conscriptis; quae laminis aureis sigillata, inibi usque hodie conservantur.

CAP. XXII.—In tertio quoque Wintoniensi coenobio [Col. 0092C] ⁜ (14) , quod anglice Nunnamenster appellatur, in honore semper virginis Mariae Deo consecratum, mandras sanctimonialium ordinavit, quibus matrem, de qua superius paululum tetigimus, Etheldridam praefecit, ubi regularis vitae norma hactenus observatur.

CAP. XXIII.—Nec solum in finibus occidentalium Saxonum, verum etiam in remotis partibus Britanniae, sanctus antistes Adelwoldus ad Dei omnipotentis servitium monachos aggregare curavit. Est enim quaedam regio famosa in provincia orientalium Anglorum sita, paludibus et aquis in modum insulae circumdata, unde et a copia anguillarum quae in eisdem paludibus capiuntur, Elige nomen accepit. In qua regione locus omni veneratione dignus [Col. 0092D] habetur, magnificatus nimirum reliquiis et miraculis sanctae Etheldridae ⁜ (15) reginae et perpetuae virginis ac sororum ejus; sed in ipso tempore erat destitutus et regali fisco deditus. Hunc ergo locum famulus Christi pro dilectione tantarum virginum magnopere venerari coepit, datoque pretio non modicae pecuniae, emit eum rege Eadgaro, constituens [Col. 0093A] in eo monachorum gregem non minimum. Quibus ordinavit abbatem Brithnodum praepositum suum, et ejusdem loci situm monasterialibus aedificiis decentissime renovavit, eumque terrarum possessionibus affluentissime locupletatum et aeternae libertatis privilegio confirmatum omnipotenti Domino commendavit.

CAP. XXIV.—Alterum quoque locum in regione Girviorum pretio obtinuit a rege et nobilibus terrae, positum in ripa fluminis Nen, cui lingua Anglorum quondam Medeshamstede ⁜ (16) nomen imposuit, nunc autem consuete Burh appellatur. Cujus loci basilicam congruis domorum structuris ornatam et terris adjacentibus copiose ditatam, in honore beati Petri principis apostolorum consecravit, ibique simili [Col. 0093B] modo catervam monachorum coadunavit. Ealdulfum ⁜ (17) vero monachum suum eis praefecit abbatem; qui post excessum domini Oswaldi pontificis Ecclesiae Eburacensis archiepiscopatum suscepit. Tertium nihilominus acquisivit pretio locum, juxta crepidinem praedicti fluminis situm, qui propter spineta circumquaque succrescentia Thornig ⁜ (18) solito nuncupatum anglice vocabulo, quem pari conditione monachis aptissimum delegavit. Rectorem quoque illis et abbatem Godemannum praeposuit, constructumque monasterium in honore Dei genitricis et virginis Mariae dedicavit, et bonorum omnium possessione gratulanter ditavit.

CAP. XXV.—Erat autem vir Dei Adelwoldus ad secreta Eadgari incliti regis sermone et opere magnifice [Col. 0093C] pollens, in plerisque locis ecclesias dedicans, et ubique Evangelium Christi praedicans, juxta admonitionem Isaiae prophetae dicentis: Clama, ne cesses, quasi tuba exalta vocem tuam, et annuntia populo meo scelera eorum, et domui Jacob peccata eorum.

CAP. XXVI.—Cujus praedicationem maxime juvit sanctus antistes Suvithunus, eodem tempore coelestibus signis declaratus, et infra templi regiam gloriosissime translatus, ac decentissime collocatus. Ideoque gemina simul in domo Dei fulsere luminaria, candelabris aureis superposita: quia quod Adelwoldus salubri verborum exhortatione praedicavit, hoc Suvithunus gloriosa miraculorum exhibitione ad laudem nominis Christi mirifice decoravit.

[Col. 0093D] CAP. XXVII.—Sicque factum, consentiente rege, ut partim Dunstani consilio et actione, partim Adelwoldi sedula cooperatione, monasteria ubique in gente Anglorum quaedam monachis, quaedam sanctimonialibus constituerentur sub abbatibus et abbatissis regulariter viventibus. Circumivitque famulus [Col. 0094A] Christi Adelwoldus singula monasteria, mores instituens, obedientes ut in bono proficerent verbis admonendo, et stultos ut a malo discederent verberibus acriter corrigendo.

CAP. XXVIII.—Erat namque terribilis ut leo discolis et perversis; humilibus vero et obedientibus se quasi agnum mitissimum exhibebat, ita serpentinae prudentiae temperans severitatem, ut columbinae simplicitatis non amitteret lenitatem. Quem si quando zelus rectitudinis cogeret, ut jura disciplinae subjectis imponeret; furor ipse non de crudelitate, sed de amore processit; et intus paterna pietate dilexit, quos foris quasi insequens castigavit. Pater erat et pastor monachorum, pervigil procurator sanctimonialium et protector virginum; viduarum [Col. 0094B] consolator, peregrinorum susceptor, Ecclesiarum defensor, errantium corrector, pauperum recreator, pupillorum et orphanorum adjutor; quod plus implevit opere, quam nostra parvitas sermone possit evolvere ⁜ (19) .

CAP. XXIX.—Accidit enim quodam tempore, ut acerba fames universam Britanniae regionem vehementer premeret, et inopiae magnitudo plerosque dira clade exstingueret. Vir autem Domini misertus super turbam fame valida pereuntium, omnem pecuniae portionem quam habebat, in usus pauperum expendit. Cumque pecunia deficeret, tolli jussit ornamenta quaeque et argentea vasa perplurima de thesauris ecclesiae, eaque praecepit minutatim confringi, et in pecunias redigi. Intimo cordis suspirio [Col. 0094C] sic protestabatur, se aequanimiter ferre non posse muta metalla integra perdurare, hominem vero ad imaginem Dei creatum, et pretioso Christi sanguine redemptum mendicitate et inedia perire. Emptis ergo cibis sustentavit innumerabilem multitudinem egenorum, qui periculum famis evadere cupientes, ad eum undique confugerant, et eos qui semineces in plateis et compitis omni solatio destituti jacebant, refocillando sublevavit, ab ipsis faucibus mortis eripiens miseros, praebens quoque cibaria quotidiana singulis: donec misericordia Dei de coelo in terram prospiceret, et humano generi solita pietate subveniens malum inopiae temperaret. In cujus pietatis opere sectatus imitabile exemplum beati Laurentii levitae et martyris, qui, instante persecutionis tempore, [Col. 0094D] thesauros et facultates Ecclesiae dispersit deditque pauperibus, ut justitia ejus maneret in saeculum saeculi, et cornu ejus exaltaretur in gloria.

CAP. XXX.—Verum quia Dominus, sicut Scriptura dicit, quem diligit corripit, et omnem filium [Col. 0095A] quem recipit flagellat; vir Dei infirmabatur frequenter in visceribus, morbumque tumoris sustinebat in cruribus. Noctes plerumque ducebat insomnes prae dolore; et die, licet pallidus, tamen quasi sanus et nil molestiae sentiret ambulabat, memor apostolicae consolationis qua dicitur, quia virtus in infirmitate perficitur, et rursum: Quando enim infirmor, tunc fortior sum et potens, et iterum: Libenter gloriabor in infirmitatibus meis, ut inhabitet in me virtus Christi. Et quamvis acri pulsaretur molestia, minime tamen esu carnium quadrupedum aut avium usus est, nisi semel, cogente maxima infirmitate per tres menses: (quod et fecit jussu Dunstani archiepiscopi) et iterum in infirmitate qua obiit.

CAP. XXXI.—Dulce namque erat ei adolescentes [Col. 0095B] et juvenes semper docere, et Latinos libros Anglice eis solvere, et regulas grammaticae artis ac metricae rationis tradere, et jocundis alloquiis ad meliora hortari. Unde factum est, ut perplures ex discipulis ejus fierent sacerdotes atque abbates, et honorabiles episcopi, quidam etiam archiepiscopi in gente Anglorum.

CAP. XXXII.—Placuit inter haec omnipotenti Deo, ut coelesti etiam monstraretur indicio, quod ei beneplacitum esset habitare in sancto suo. Nam cum iter quoddam sacer antistes ageret, ut in agro Dominico semen verbi Dei spargeret; contigit ⁜ (20) clericum ejus, cui sanctum chrisma fuerat designatum, minus olei quam necessitas poscebat accepisse, et hoc parum quod acceperat in ipso itinere [Col. 0095C] perdidisse. Cumque Christi famulus ad destinatum pervenisset locum, post missae celebrationem, postque dulcia sanctae praedicationis alloquia, jussit ex more ad confirmandos pueros oleum sibi exhibere. Sed clericus qui ampullam se secum ferre aestimabat, repente quod eam perdidisset agnovit. Turbatus ergo celerrime repetiit iter unde venerat, et diligenter huc illucque circumspiciens, invenit ampullam chrismatis in via jacentem oleo plenam, cujus medietas quidem paulo ante quidquam liquoris habuerat. Qua assumpta, cum timore et gaudio magno reversus est sancto antistiti satisfaciens, et coelestis stillicidii miraculum veraci relatione pandens. Quod Dei nutu gestum esse probatur, ut qui Spiritus sancti gratia perfundebatur, ejusque unctione corda [Col. 0095D] et facies multorum exhilarabat; ipse non solum interius, sed etiam exterius oleo supernae laetitiae remuneraretur.

CAP. XXXIII.—Quidam monachus ⁜ (21) sub ejus magisterio degebat, qui daemonico instinctu furti reatum perpetravit. Unde et omnem congregationem magna tristitia dolor invasit, dum quisque subjectus ab altero fratre geri putaret, quod se nequaquam fecisse procul dubio scivit. Pro qua re sanctus antistes [Col. 0096A] in conventu fratrum modestam correptionem mandavit, ut si quis furti illius sibi conscius esset, rem quam abstulerat quantocius cum Dei benedictione redderet, aut in tali loco eam projiceret, ubi inveniri potuisset. Ille vero frater obstinato corde seipsum induravit, et mandatum viri Dei servare neglexit. Transactis itaque tribus diebus et tribus noctibus, cum res furata minime esset inventa, locutus est vir sanctus in capitulo coram omni multitudine fratrum, terribili indignatione et comminatione inquiens: «Noluit sacrilegus ille pecuniam quam furatus est reddere cum benedictione sicut jussimus; reddat eam modo cum Dei omnipotentis maledictione, et sit ipse ligatus non solum in anima, sed etiam in corpore nostra auctoritate. Quid multa? [Col. 0096B] dixerunt fratres: Amen.» Et ecce monachus ille sedens invisibiliter ligabatur, brachiis sibi invicem adhaerentibus sub cuculla sua, mansitque stupidus, cogitans quid agere deberet. Omnia tamen reliqua membra sua mobilia et ad usum apta habebat, exceptis brachiis, quae vir sanctus auctoritate sibi a Deo collata ligavit, et inutilia reddidit. Tandem finito capitulo surrexit, miser ille sic ligatus, et exiens post sanctum episcopum confessus est ei secreto se fuisse reum, seque latrocinii perpetrasse reatum; nihil tamen ei de ligatione, qua tenebatur astrictus, indicans. Episcopus autem videns eum nimio terrore correptum, sicut ei moris erat poenitentibus et flentibus clementer ignoscere, et misericordiae visceribus condolere, blando sermone respondit: «Modo [Col. 0096C] saltim bene fecisti, licet sero confitendo peccatum tuum: habeas nunc nostram benedictionem.» Et statim soluta sunt brachia illius episcopo nesciente. At ille exiens inde vehementer gavisus est, narravitque per ordinem de sua ligatione et solutione cuidam fratri nomine Wlfgaro [ al. Wlfaro], qui admonuit hoc magis silentio esse celandum, et congruo postmodum tempore detegendum. Qua ex re datur intelligi, cujus meriti vir iste fuerit ante Dominum, qui solo sermone tantam virtutem, licet nesciens, ostendit. Nam quia pastoralem sancti regiminis curam fide et moribus digne custodivit, profecto beati Petri principis apostolorum vicem, ligando atque solvendo obtinuit.

CAP. XXXIV.—Igitur cum vir Dei magno conamine [Col. 0096D] veterem renovare decrevisset ecclesiam, jussit fratres frequenter laboribus una cum artificibus et operariis insistere, quibus certatim laborantibus, opus aedificii paulatim in sublime excrevit, plurimis hinc inde suffultum oratoriis, in quibus sanctorum venerantur suffragia cunctis fideliter accedentibus profutura. Contigit autem quadam die, dum fratres starent ad summum culmen templi cum caementariis, ut unus eorum, Godus nomine, caderet a summis [Col. 0097A] usque ad terram. Qui mox ut terram attigit, incolumis surgens stetit, nil mali passus de tanta ruina: seque crucis signaculo benedixit, admirans quid ibi ageret, vel qualiter illuc venerit. Et cunctis qui aderant videntibus, ascendit ad locum ubi antea steterat; et accipiens trullam, operi quod inchoaverat, diligentius insistebat. Cui ergo hoc miraculum ascribendum est, nisi illi, cujus jussu ad opus obedientiae exivit? qui idcirco laedi non potuit, quia hunc in casu suo viri Dei meritum portavit, et a periculo ruinae incolumem protexit.

CAP. XXXV.—Tempore quodam hiemali cum fratres secundum regulae edictum temporius ad vigilias surgerent (Regulae S. Bened. cap. II) , et nocturno [Col. 0097B] intervallo psalmodiae et lectioni inservirent; quidam monachus, nomine Teodricus, ad Dei hominem perrexit, volens indiciis de quadam necessitate ei indicare, eumque luminis candelabrum manu tenentem reperit et legentem, et sedula agilitate palpebrarum seniles obtutus acuentem: ibique diutius stetit, attendens quam studiose oculos paginae infigeret. Surrexit tandem vir sanctus a lectione, et ille frater residens accepit candelam, coepitque legere, probans utrum et ipse posset oculos suos sanos ad legendum tam diligenter acuere, sicut episcopum suos caligantes fecisse viderat. Sed illa temeritas non impune evenit illi. Nam sequenti nocte, cum membra sopori dedisset, apparuit ei quidam vultu incognitus, terribili comminatione dicens ad eum: [Col. 0097C] «Qua temeritate praesumpsisti exprobrare episcopum praeterita nocte in legendo?» Cumque tremefactus se hoc fecisse negaret, ille torvis in eum intuens luminibus: «Non potes, inquit, me fallendo ludere, sicut aestimas: sed hoc signum tuae praesumptionis habeas.» Et haec dicens incussit violenter ictum oculis ejus digito suo, statimque dolor oculorum validus secutus est, qui eum multis diebus vehementer affligebat, donec satisfactione culpam deleret, quam in sanctum virum incaute commisit.

CAP. XXXVI.—Item accidit cum famulus Christi nocturno tempore lectioni operam daret, eum ob nimiam vigilantiam obdormisse, et candelam ardentem de candelabro super librum in quo legerat cecidisse. Quae tandiu ardens super folium jacebat, [Col. 0097D] donec unus frater, nomine Leofredus, adveniret. Qui festinus accepit candelam adhuc flammantem de libro, et intuitus aspexit favillas ipsius candelae per multas lineas jacentes, et exsufflans eas invenit paginam illaesam. Qua in re meritum sancti viri patuit, quia ardentem candelam flamma consumpsit, et tantum vim virtutis suae ne paginam laederet amisit.

CAP. XXXVII.—Haec Christo largiente breviter retulimus, ut et praesentes et futuros quosque fideles [Col. 0098A] ad amorem et reverentiam tanti Patris humili devotione incitaremus. Caeterum non facile nobis occurrit explicare, quanta vel qualia sanctus Adelwoldus sustinuerit pro monachorum defensione pericula, aut quam benigno diligebat affectu studiosos et obedientes fratres, aut quantum in structura monasterii elaboraret ecclesiam reparando aliasque domos aedificando; aut quam pervigil erat in orationibus, et quam devote hortabatur fratres ad confessionis remedium, aut quam multa millia animarum diabolo subtraxerit, easque Deo redditas coelo intulerit. Sed ex his paucis plura cognosci possunt, quae a nobis enarrari nequeunt ⁜ (22) .

CAP. XXXVIII.—Oportebat namque impleri somnium, quod sacer Dunstanus ille gloriosus et angelicus [Col. 0098B] Anglorum gentis archiepiscopus olim de eo se vidisse perhibebat. Nam cum esset abbas monasterii Glestoniensis, et sub ejus regimine militaret omnipotentis Dei famulus Adelwodus, sicut supra narravimus, vidit in somnis extra dormitorium positus, quasi quamdam mirae celsitudinis arborem, quae ramos suos expandere visa est ad orientem et occidentem, septentrionem et meridiem, super universam Britanniae regionem vasta longitudine et latitudine extensa. Cujus arboris rami innumeris erant majoribus atque minoribus cucullis ⁜ (23) onusti, ipsa vero arbor in summo cacumine gestabat unam praegrandem cucullam, quae manicarum velamento supereminens protegebat caeteras, et ingenti proceritate supergrediens universas, ipsum contingebat coelum. Vir autem Domini, [Col. 0098C] Dunstanus, super tali visione vehementer attonitus, interrogabat haec sibi demonstrantem canis angelicis decoratum presbyterum dicens: «Quaeso, venerande senior, quae est haec robusta et sublimis arbor, cujus rami longe lateque expansi tam innumerabiles cucullas sustinere cernuntur.» Cui ille respondit: «Arbor haec quam vides, abba Dunstane, situm designat hujus insulae: magna autem cuculla, quae in hujus arboris summitate erigitur, ipsa est monachi tui Adelwoldi, quae in hoc monasterio devote Christo famulatur; reliquae vero cucullae, quibus hi rami videntur onusti, multitudinem designant monachorum, qui ejus eruditione sunt instruendi, et undique in hac regione ad omnipotentis Dei servitium congregandi; ejusque ducatu perventuri sunt [Col. 0098D] ad gloriam regni coelorum, et ad societatem cum Christo regnantium spirituum beatorum.» Quo accepto responso, vir sanctus evigilat, visionem tacitus secum considerans, eamque postmodum fideli relatione fidelibus indicans. Quae succedente tempore fama vulgante multis innotuit, et tandem ad nostrae quoque parvitatis notitiam pervenit.

CAP. XXXIX.—Nec minus et aliud oportebat impleri somnium, quod ipse vir Dei sanctus Adelwoldus de se nobis quadam vice referebat, inquiens: [Col. 0099A] «Putabam me stare juxta littus maris, ubi mihi videbatur adesse quaedam maxima navis, in qua multitudo copiosa piscium, et maxime anguillarum conclusa tenebatur ab imo usque ad summum. Cumque mecum tacitus cogitarem, quid sibi vellet hoc somnium quod videbam, repente audivi vocem meo nomine me vocantem, mihique dicentem: Adelwolde, Adelwolde, hoc tibi mandatum coelitus a Deo missum est. Excita hos pisces quibus haec navis quam cernis impleta est, et orationibus tuis effice ut sint homines, sicut antea fuerunt. Cujus jussioni mox ego obtemperans, steti pro eis ad orationem, et lacrymarum imbre perfusus, ingemiscens dixi: Domine Jesu, cui nihil est impossibile, respice propitius ad animas diabolica fraude deceptas, quae a [Col. 0099B] sensu humanae rationis alienatae sunt, et more bestiali in lubrico hujus saeculi coeno miserabiliter involvuntur. Ne, quaeso, bone Jesu, permittas, ut de eis triumphans glorietur humani generis inimicus, sed per tui sancti nominis omnipotentiam resuscitentur ad vitam, ut somnium aeternae mortis evadentes, te verum et unicum mundi Salvatorem cognoscant, et deinceps semper ad tranquillum salutis tuae portum confugientes, ab omnibus mundi perturbationibus immunes existant, et sub tua gubernatione securae permaneant. Tuum est enim, Christe, mortuos vivificare, et imaginem tuam quam creasti, in decorem suum pristinum reformare, qui venisti in hunc mundum peccatores salvos facere, et dira mortis supplicia passus in cruce, dignatus es fundere [Col. 0099C] sanguinem tuum pretiosum pro salute omnium nostrum. Cum haec et his similia orationis verba compuncto corde et spiritu humilitatis effunderem, ecce quos antea pisces in luto faecis et in lacu miseriae videram involutos, subito homines effectos et a morte resuscitatos video: surrexitque de navi et perrexit festinanter ad terram copiosa hominum multitudo, quorum multos specialiter agnoveram: inter quos unus retrorsum cadens, iterum in anguillam versus est, ille videlicet Adelstanus, qui mecum presbyter quondam fuerat ordinatus, quem deinceps nullo modo excitare, nec ut homo fieret poteram efficere. Reliqui vero omnes unanimiter levaverunt vocem in coelum, manibus plaudentes, et gratias omnipotenti Deo referentes, quia per ejus ineffabilem clementiam [Col. 0099D] et per meae parvitatis adventum meruerunt a morte ad vitam revocari, et humanae rationi quam amiserant restaurari. Ego autem gaudens in Domino, et congratulans illis evigilo, hancque visionem vobis, o filioli mei! idcirco refero, ut et vos cum bonorum operum cultu perseveretis in sancto proposito, quo per gratiam Dei possitis in eorum numero computari, qui mihi licet indigno commissi sunt, ut de saeculi hujus coenulenta voragine libenter et in aeterna beatitudine sine fine salventur. Haec quae notavimus somnia tunc quidem visa sunt: sed ex eo tempore usque hodie impleri non cessant, dum quique divino ferventes amore, festinant mundum relinquere, coenobialem vitam ducere; et dum [Col. 0100A] populares quique satagunt a malo declinare, et bonum facere, et humiliter Regi regum, Christo, colla subdere: quatenus et monachi simul et laici sequentes sancti Patris Adelwoldi vestigia, coelestis regni sempiterna mereantur adipisci gaudia.

CAP. XL.—Anno Dominicae incarnationis nongentesimo octogesimo, renovata et constructa est ecclesia Veteris coenobii, novem pontificibus eam solemniter et cum magna gloria dedicantibus: quorum primi et praecipui arcem tenebant Dunstanus archiepiscopus, et ipse sanctus Adelwoldus episcopus, sub die XIII Kalendarum Novembrium, in praesentia regis Adelredi, et in conventu omnium pene ducum, abbatum, comitum primorumque optimatum universae gentis Anglorum, qui eamdem biduo cum omni [Col. 0100B] gaudio celebraverunt dedicationem: de qua et nos in Domino congratulantes, hoc carmen cecinimus:

[Col. 0101C] Haec de renovatione et dedicatione Veteris ecclesiae edita, hic inserere opportunum duximus. Exinde superna pietas sancto pontifici tantam contulit gratiam, ut sublimes illi saecularium potestatum principes, duces, tyranni, atque judices, et omnis qui ei hactenus contrarii et in via Dei resistere videbantur, subito velut oves ex lupis efficerentur, et eum miro affectu venerarentur; ejusque genibus colla submittentes, ad dexteram illius humiliter exosculantes, orationibus se viri Dei in omnibus commendarent.

CAP. XLI.—Eodem vero tempore quo sanctus antistes Adelwoldus de hac mortali vita erat exiturus, et laborum suorum praemia a Deo percepturus, [Col. 0101D] venit ad villam quae consueto nomine Beaddingtun appellatur, sexaginta millibus ab urbe Wintonia distans. Ibi ergo cum aliquandiu moraretur, acri coepit infirmitate gravari; et sacrati olei liquore perunctus, Dominici corporis et sanguinis perceptione exitum suum munivit. Sicque valefaciens, et dans pacem filiis suis, inter verba orationis spiritum coelo reddidit in Kalendis Augusti, anno Dominicae incarnationis nongentesimo octogesimo quarto, episcopatus autem sui vicesimo secundo, regni moderamina gubernante Aedelredo rege Anglorum. Testati vero nobis sunt qui ibi praesentes aderant, examine corpus sancti viri subita immutatione fuisse renovatum, lacteo candore perfusum, [Col. 0102A] roseoque rubore venustum, ita ut quodam modo septennis pueri vultum praetendere videretur, in quo jam quaedam resurrectionis gloria per ostensionem mutatae carnis apparuit. Jam vero dici non potest, quanta ad exsequias ejus hominum multitudo convenerit. Undique certatim ex vicinis oppidis et castellis simul in unum divites et pauperes, ultimum vale pastori suo dicturi confluxerant. Omnes cum dolore et amaro animo sequebantur feretrum, incomparabili thesauro pretiosum, sacrosanctis Evangeliis et crucibus armatum, palliorum velamentis ornatum, accensis luminaribus et hymnis coelestibus atque psalmorum concentibus hinc inde vallatum. Quibus sequenti die Wintoniam ingredientibus obviam corpori tota simul civitas unanimiter occurrit. [Col. 0102B] Hinc ejulantes turbas conspiceres monachorum; inde pallida agmina virginum; hinc audires in excelso voces psallentium clericorum; inde gemitum flentium pauperum, et ululatum vociferantium egenorum, qui pastoris sui praesentia se privari non sustinentes, dabant infinitos lacrymarum clamores ad coelum. Perductus est ergo vir Dei cum coelestibus exsequiis in ecclesiam beatorum apostolorum Petri et Pauli ad sedem suam episcopalem, et expletis vigiliarum missarumque solemniis, sepultus est in crypta ad australem plagam sancti altaris, ubi eum requiescere debere, sicut ipse vobis retulit, olim sibi coelitus ostensum est.

CAP. XLII.—Anno duodecimo post obitum gloriosi pontificis Adelwoldi, placuit supernae dispensationi [Col. 0102C] illum per coelestia signa revelari, ejusque ossa de sepulcri munimine levari, ut lucerna quae ad tempus sub modio latebat, super candelabrum poneretur, quatenus luceret omnibus qui in domo sunt. Est enim civitas quaedam modica, commerciis abunde referta, quae solito Weallingaford appellatur, in qua vir strenuus quidam morabatur, cui nomen erat Elehelmus qui casu lumen amittens oculorum, caecitatem multis perpessus est annis. Huic in somnis tempore gallicinii sanctus Adelwoldus antistes astitit, eumque ut maturius Wintoniam pergeret, et ad ejus tumbam gratia recipiendi visus accederet admonuit, dicens: «Idcirco te in statu tuo recubantem visito, et quae tibi ventura sunt praenuntio, ut per tuae salutis signum manifestetur, quia me oportet [Col. 0102D] levari de tumulo in quo jaceo.» Qui haec audiens, et vocem secum loquentis agnoscens, sancto Patri gratias egit, quod eum visitare dignaretur; et quia ubi sepultus esset, penitus ignoravit, qualiter sepulcrum ejus scire et adire potuisset diligenter inquisivit: cui protinus vir Dei nomen alumni et monachi sui innotuit, cujus hactenus homo ille nescius exstitit, eique dixit: «Cum festinus Wintoniam perveneris, et Veteris coenobii ecclesiam intraveris, accersiri fac ad te monachum quemdam Wlesfanum, cognomento Cantorem. Hic cum ex ore tuo verba meae legationis audierit, te mox indubitanter ad meum perducet tumulum, ubique recipies lumen oculorum tuorum.» Qui multa? credulus [Col. 0103A] vir ille verbis et promissionibus sacri pontificis, Wintoniam citius adiit, ecclesiam intravit, fratrem praedictum accersivit, accersitumque postulavit, ut missatica beati Patris impleret, narrans ei et cunctis astantibus ordinem visionis. Erat enim vespera, in qua nativitas sacratissimae Dei genitricis et perpetuae virginis Mariae, per totum mundum solemniter et dignissime celebratur. Ille vero frater admirans, inter spem et timorem se medium posuit, et vicino obedientiae pede jussis sancti pontificis humiliter obtemperans, ad antrum sarcophagi perduxit caecum, qui pernox ibidem in oratione permansit, et mane facto jam amplius ductore non indigens, ad propria cum gaudio reversus est videns, corde et animo Dominum benedicens.

[Col. 0103B] CAP. XLIII.—Haec revelatio longe lateque divulgata est, quae tam evidenti miraculo fuerat comprobata. Exinde famulus Christi praedicto fratri Wlfstano, et plerisque aliis per nocturnam visionem manifestus apparuit, illisque per haec et haec indicia aperuit, quia supernae complaceret voluntati eum de tumulo transferri, et digne in ecclesia collocari. Venerandus ergo pontifex Elfeagus successor ejus animo sagaci talia secum pertractans, humillimas alacri corde omnipotenti Christo gratias reddidit, eo quod suo tempore dignaretur coelestibus signis sanctum suum mirificare. Nec mora; fratrum cleri, plebisque multitudine congregata, reliquias sancti praesulis Adelwoldi sub die quarta Iduum Septembrium honorifice transtulit, easque in choro ecclesiae [Col. 0103C] collocavit: ubi in magna veneratione habentur usque in praesentem diem, ubi etiam nobis intuentibus coelestia sunt perpetrata miracula, e quibus duo breviter ad firmitatis indicium perstrinximus.

CAP. XLIV.—Erat eo tempore in Wentana urbe puella quaedam parvula, cujusdam Adelwardi domestici filia, quae nimis infirmabatur, et usque ad mortem pene torquebatur. Haec a matre deducta ad viri Dei tumulum, obdormivit paululum. Protinus evigilans sana surrexit, et gaudens cum genitrice domum rediit.

CAP. XLV.—Puer etiam quidam parvulus, Aelffini cujusdam mansueti et modesti viri filius, in ipsa infantia lumine est privatus, et maternis ulnis ad venerandi Patris Adelwoldi sepulcrum perductus. [Col. 0103D] Mirum dictu, mox caligo caecitatis abscessit, et oculos pueri veniens splendor lucis aperuit, omni populo congaudente, et tota devotione Christo, qui cuncta potest, fideliter gratias agente.

CAP. XLVI.—Nec silentio praetereundum est, quod praedictus sancti viri successor Elfagus antistes, quemdam furem pro multiplici reatu flagellis caesum, mitti jussit in cippum acrioribus suppliciis cruciandum. Cumque diu sic in poenis jacuisset damnatus, quadam nocte venit ad eum in visione sanctus Dei pontifex Adelwoldus, et ait illi: «Miser, cur tanto tempore sic in trunco jaces extensus?» At ille recognoscens sanctum virum, quem saepe viderat in vita mortali, respondit: «Dignas, domine [Col. 0104A] mi, sustineo poenas, et justo judicio episcopi sic torqueor, quia frequenter in furtis deprehensus sum, et ab eis non cessavi; sed mala quae feci iterum atque iterum repetivi.» Tum sanctus: «Cessa, inquit, vel modo miser a furtis, cessa, et sis solutus a nexu compedis hujus.» Surrexit illico miser ille absolutus, et exiens inde venit, et procidit ante pedes Aelfeagi episcopi, narravitque ei rem gestam circa se per ordinem, et ille pro honore tanti Patris sivit eum abire indemnem. Constat ergo sanctum hunc aeternae vitae conjunctum virtute meritorum suorum, posse nos a peccatorum nostrorum vinculis solvere, et ad coelestia regna perducere, cui adhuc in carne degenti coelitus concessa est potestas ligandi atque solvendi, praestante Domino nostro Jesu [Col. 0104B] Christo, qui cum Deo coaeterno Patre, et Spiritu sancto vivit et regnat Deus, per infinita saecula saeculorum. Amen

Oremus.

Deus, qui praeclari sideris sancti pontificis Adelwoldi illustratione, novam populis Anglorum tribuisti lucem hodierna die clarescere: suppliciter imploramus clementiam, ut cujus magisterio totius religionis [Col. 0106A] documenta cognovimus, illius et exemplis informemur, et patrociniis adjuvemur. Per.

Ad missam.

Deus, qui hodiernam diem beati confessoris tui Adelwoldi episcopi transitu nobis honorabilem dedicasti: concede propitius, ut cujus eruditione veritatis tuae luce perfundimur, ejus intercessione coelestis vitae gaudia consequamur. Per.

Secreta.

Oblata servitutis nostrae munera tibi, Domine, quaesumus annua sancti Patris nostri Adelwoldi episcopi solemnitas commendet accepta: ut ejus pia supplicatione muniti, cunctorum nostrorum remissionem peccaminum et beatitudinis sempiternae mereamur [Col. 0106B] obtinere consortium. Per.

Praefatio.

V. D. aeterne Deus, quoniam adest nobis jucunda et votiva praesentis diei laetitia, quam Apostolici culminis honore sublimem, roseoque martyrii cruore solemnem, gloriosi pontificis Adelwoldi moderna celebritate consecrasti, et spem nobis tantae fiduciae contulisti, ut nos paternis ejus suffragiis, et a peccatorum nostrorum nexibus solvas et ad coelestia regna perducas. Per Christum.

Postcommunio.

Refectos, Domine, vitalis alimoniae sacramentis, sancti confessoris tui Adelwoldi intercessione gloriosa nos protege, et ad aeternum coelestis mensae [Col. 0106C] convivium pervenire concede. Per.

Alia.

Gregem tuum, Pastor aeterne, pii suffragatoris Adelwoldi Patris nostri defensione guberna, quaesumus, Domine, ut cujus benevolentia provocati superni amoris dulcedine pascimur, ejus interveniente patrocinio, et a temporalis vitae perturbationibus eruamur, et mansuris supernorum civium gaudiis inseramur. Per.

IV IDUS SEPTEMBRIS, IN TRANSLATIONE SANCTI ADELWOLDI.

Deus, qui nobis sanctum pontificem tuum Adelwoldum salutis aeternae doctorem tribuisti: concede propitius, ut cujus annuae translationis solemnia colimus, [Col. 0106D] ejus semper meritis adjuvemur et precibus. Per.

Super oblatam.

Sacrificium nostrum tibi, Domine, quaesumus, sancti Patris nostri Adelwoldi episcopi commendet oratio: ut nobis eo suffragante fiat sanctae majestatis tuae propitiatio, et peccatorum nostrorum exoptata remissio. Per.

Praefatio.

Votivam beati pontificis Adelwoldi translationem pia veneratione celebrantes, teque cernua devotione exorantes, ut ipsum nos apud clementiam tuam sentiamus habere patronum, quem tua gratia largiente salutis aeternae meruimus suscipere magistrum. Per Christum.

[Col. 0107A] Postcommunio.

Ut haec communio nos, Domine, tibi dignos efficiat, beatus Pater noster Adelwoldus suffragio, quaesumus, piae intercessionis obtineat. Per.

De horis peculiaribus.

Praeterea beatus Pater Adelwoldus horas regulares et peculiares sibi ad singulare servitium instituit, quas in tribus cursibus ordinavit: humillima diligentia quosque subjectos admonens, ut hoc secreto famulatu ignitis Satanae tentamentis vigilanter resisterent, et ea per Dei gratiam resistendo superarent, et ut fides quae per nostri Creatoris et piissimi Redemptoris incarnationem luce clarius enituit, instante futurae persecutionis tempore. quae jam vicinis [Col. 0108A] Antichristi temporibus ingruit, nullo modo, quod absit, titubando vacillet, sed his divinis roborata praeconiis integra jugiter et inviolata permaneat. Est enim primae psalmodiae cantilena ad laudem beatae Dei genitricis semperque virginis Mariae procurata; secunda autem ad honorem beatorum apostolorum Petri et Pauli omniumque nostri Salvatoris humanitati praesentialiter famulantium; tertia vero ad suffragia omnium sanctorum postulanda, ut eorum pia intercessione protecti, multiformem versipellis Antichristi et membrorum ejus fallaciam expugnare, et Christo remunerante coelestium praemiorum palmam mereamur accipere. Quae videlicet horae plerisque in locis habentur ascriptae, et ideo in hoc codicello sunt praetermissae.

[Col. 0107] Tropi.

[Col. 0123B] Flore ⁜ 3 virginali cum majestate imperiali ac sapientia singulari fulgenti dominae Mahthildae ultimus servulorum Christi martirum Stephani atque Viti, Corbeius ⁜ 4 Widukindus ⁜ 5 , totius servitutis devotissimum ⁜ 6 famulatum veramque in Salvatore salutem. Quamvis te paternae potentiae ⁜ 7 gloria singularis magnificet ac clarissima decoret sapientia, nostra tamen humilitas praesumit de proxima sceptris semper clementia, quia nostra devotio a tua pietate suscipiatur, etiamsi non mereatur. Nam cum nostro labore patris potentissimi avique tui gloriosissimi [Col. 0124B] res gestas memoriae traditas legeris, habes unde ex optima et gloriosissima melior gloriosiorque efficiaris. Nec tamen omnia eorum gesta nos posse comprehendere fatemur, sed strictim et per partes scribimus, ut sermo sit legentibus planus, non fastidiosus. Sed et de origine statuque gentis, in qua ipse rerum dominus Heinricus ⁜ 8 primus regnavit, pauca scribere curavi, ut ea legendo animum oblectes, curas releves, pulchro otio vaces. Legat igitur tua claritas istum libellum ea pietate nostri memor, qua est conscriptus devotione. Vale ⁜ 9 .

[Col. 0123] EXPLICIT ⁜ 10 PRAEFATIO.

• [Col. 0123C] 1. Quia alios libellos scripserit preter istum.
• 2. De origine gentis Saxonice variam opinionem multorum narrat.
• 3. Quod navibus advecti sint in locum qui dicitur Hathalaon.
• 4. Quod graviter adventum eorum Thuringi ferant et cum eis pugnent.
• 5. Quomodo adolescens terram auro comparavit.
• 6. Thuringi accusant Saxones de rupto federe; Saxones autem victores existunt.
• 7. Unde Saxones dicantur.
• 8. Nomen Saxonum celebre fit et a Brettis in auxilium sumuntur.
• 9. Thiadricus ⁜ 11 in regem eligitur et Saxones vocat in auxilium contra Hyrminfridum.
• [Col. 0123D] 10. Iring ⁜ 12 Thiadricum ⁜ 13 contra Saxones instigat.
• 11. Hathagath Saxones ad bellandum provocat.
• 12. Saxones capta urbe deponunt aquilam.
• 13. Thiadricus ⁜ 14 Saxonibus terram tradit, et Hirminfridus occiditur.
• 14. Qualiter Saxones agros dividunt, et quia triformi genere ac lege vivunt.
• 15. Qualiter eos magnus Carolus Christianos fecit.
• [Col. 0124C] 16. De Luthuvico et Brunone et Oddone et Conrado rege.
• 17. De rege Heinrico.
• 18. De Ungariis qui et Avares dicuntur.
• 19. Ungarii a magno Carolo clausi, sed ab Arnulfo dimissi.
• 20. Qualiter Ungarii Saxoniam vastabant.
• 21. Heinricus fit dux Saxonie.
• 22. De Hinrico ⁜ 15 et episcopo Hathone et comite Adelberhto.
• 23. De Conrado et ejus fratre Evurhardo ⁜ 16 .
• 24. Conradus obsedit Heinricum.
• 25. Conradi regis sermo ante mortem.
• 26. Evurhardus ⁜ 17 regem constituit Heinricum.
• 27. Heinricus autem rex factus confusum in [Col. 0124D] brevi colligit regnum.
• 28. De Luthuvico et filiis ejus.
• 29. De Carolo et Odone et posteris eorum.
• 30. Qualiter Heinricus rex ⁜ 18 regnum Lothariorum obtinuit.
• 31. De filiis regis Heinrici et regina Mahthilda, et genealogia ejus.
• 32. De Ungariis et de captivo ⁜ 19 eorum, et quia pax per eum novem annis firmata sit.
• [Col. 0125A] 33. De manu Dyonisii martyris.
• 34. De sancto martire Vito.
• 35. Qualiter rex Heinricus novem annos pacis habuerit.
• 36. De Redariis quomodo victi sunt.
• 37. De nuptiis filii regis.
• [Col. 0126A] 38. Contio regis, et quomodo Ungarios publico bello vicit.
• 39. Quomodo victor reversus est et de moribus ejus.
• 40. Quomodo Danos vicit.
• 41. Quomodo morbo gravatur et moritur, et ubi sepelitur.

[Col. 0125] EXPLICIUNT CAPITULA.

[Col. 0125B] 1. Post operum nostrorum primordia, quibus summi Imperatoris militum triumphos declaravi, nemo me miretur principum nostrorum res gestas litteris velle commendare; quia in illo opere professioni meae, ut potui, quod debui exolvi, modo generis gentisque meae devotioni, ut queo, elaborare non effugio.

2 ⁜ 21 . Et primum quidem de origine statuque gentis pauca expediam, solam pene famam sequens in hac parte, nimia vetustate omnem fere certitudinem obscurante. Nam super hac re varia opinio est, aliis arbitrantibus de Danis Northmannisque ⁜ 22 originem duxisse Saxones, aliis autem aestimantibus, ut ipse adolescentulus audivi quendam praedicantem, de Graecis, quia ipsi dicerent, Saxones reliquias [Col. 0125C] fuisse Macedonici exercitus, qui secutus magnum Alexandrum inmatura morte ipsius per totum orbem sit dispersus ⁜ (83) . Caeterum gentem antiquam et nobilem fuisse non ambigitur; de quibus et in contione Agrippae ad Judaeos in Josepho ⁜ 23 oratio ⁜ 24 contexitur ⁜ (84) , et Lucani poetae sententia probatur ⁜ (85) .

3. Pro certo autem novimus Saxones his regionibus navibus advectos ⁜ (86) , et loco primum appliplicuisse qui usque hodie nuncupatur ⁜ 25 Hadolaun ⁜ 26 ⁜ (87) .

4. Incolis vero adventum eorum graviter ferentibus, qui Thuringi traduntur fuisse, arma contra eos movent; Saxonibus vero acriter resistentibus, portum obtinent. Diu deinde inter se dimicantibus, [Col. 0126B] et multis hinc inde cadentibus, placuit utrisque de pace tractare, foedus inire; actumque ⁜ 27 est foedus eo pacto, quo haberent Saxones vendendi emendique copiam, caeterum ab agris, a caede hominum atque rapina abstinerent; stetitque illud ⁜ 28 foedus inviolabiliter multis diebus. Cumque Saxonibus defecisset pecunia, quid venderent aut emerent non habentibus, inutilem sibi pacem esse arbitrabantur ⁜ 29 .

5. Ea igitur tempestate contigit adolescentem ⁜ 30 quendam egredi de navibus oneratum multo auro ⁜ 31 torque aurea, simulque armillis aureis; cui obvius quidam Thuringorum: Quid sibi vult, inquit ⁜ 32 , tam ingens aurum circa tuum famelicum collum? Emptorem, inquit, quaero, ad nichil aliud istud aurum gero ⁜ 33 ; qui enim fame periclitor, quo auro delecter [Col. 0126C] ⁜ 34 ? At ille qualitatem quantitatemque pretii rogat. Nullum, inquit, michi est ⁜ 35 , Saxo, discrimen in pretio; quicquid dabis gratum teneo. Ille vero ⁜ 36 subridens adolescentem: Quid si, inquit, de isto pulvere sinum tibi ⁜ 37 impleo? erat enim in praesenti loco egesta humus plurima. Saxo nichil cunctatus aperit sinum et accipit ⁜ 38 humum, ilicoque Thuringo tradidit aurum; laetus uterque ad suos repedat. Thuringi Thuringum laudibus ad coelum tollunt, qui nobili fraude Saxonem deceperit, fortunatumque eum inter omnes mortales fuisse, qui vili pretio tam ingens aurum possederit. Caeterum certi ⁜ 39 de victoria, de Saxonibus jam quasi triumphabant. Interea Saxo privatus auro, oneratus vero multa humo, appropiat navibus. Sociis igitur ei occurrentibus, [Col. 0127A] et quid ageret admirantibus, alii eum irridere coeperunt amicorum ⁜ 40 , alii arguere, omnes pariter amentem eum crediderunt. At ille postulato silentio: Sequimini, inquit, me, optimi Saxones, et meam vobis amentiam probabitis utilem. At illi, licet dubii, sequuntur ⁜ 41 tamen ducem. Ille autem sumpta humo, per vicinos agros quam potuit subtiliter sparsit, et castrorum loca occupavit.

6. Ut autem viderunt ⁜ 42 Thuringi castra Saxonum, intolerabilis res eis visa ⁜ 43 est, et missis legatis conquesti sunt de rupto foedere ac violato pacto ex parte Saxonum. Saxones respondent se hactenus foedus inviolabiliter servasse; terram proprio auro comparatam cum pace velle obtinere, aut certe armis defendere. His auditis, incolae jam [Col. 0127B] maledicebant aurum Saxonicum, et quem paulo ante felicem esse praedicabant ⁜ 44 , auctorem perditionis suae ⁜ 45 suaeque regionis fatentur. Ira deinde accensi, caeco marte sine ordine et sine consilio irruunt in castra; Saxones vero parati hostes excipiunt sternuntque, et rebus prospere gestis, proxima circumcirca loca jure belli obtinent. Diu itaque crebroque cum ab alterutris pugnatum foret, et Thuringi Saxones sibi superiores fore pensarent, per internuntios postulant, utrosque inermes convenire, et de pace iterum tractare, condicto loco dieque. Saxones postulatis se oboedire ⁜ 45* respondent. Erat autem ⁜ 46 illis diebus Saxonibus magnorum cultellorum usus, quibus usque hodie Angli utuntur, morem gentis antiquae sectantes. Quibus armati Saxones [Col. 0127C] sub sagis suis, procedunt castris occurruntque Thuringis condicto loco. Cumque viderent hostes inermes, et omnes principes Thuringorum adesse, tempus rati totius regionis obtinendae, cultellis abstractis, super inermes et inprovisos irruunt et omnes fundunt, ita ut ne unus quidem ex eis superfuerit. Saxones clari existere, et nimium terrorem vicinis gentibus incutere coeperunt.

7. Fuerunt autem et qui hoc facinore nomen illis inditum tradant ⁜ 47 . Cultelli enim nostra lingua sa […] s ⁜ (88) dicuntur, ideoque Saxones nuncupatos, quia cultellis tantam multitudinem fudissent.

8. Dum ea geruntur ⁜ 48 apud Saxoniam ⁜ 49 quae ita modo vocitatur regionem, Brittannia ⁜ 50 , a Vespasiano [Col. 0128A] principe jam olim inter provincias redacta et sub clientela Romanorum multo tempore utiliter degens, a vicinis nationibus inpugnatur, eo quod auxilio Romanorum destituta videretur. Populus namque Romanus, Martiali imperatore a militibus interfecto ⁜ (89) , externis bellis graviter fatigatus, non sufficiebat solita auxilia administrare amicis. Exstructo tamen ingenti opere ad munimen regionis inter confinia a mari usque ad mare, ubi inpetus hostium videbatur fore, relinquebant regionem Romani. Sed hosti acriori et ad bellandum prompto, ubi gens mollis et pigra belli resistit, nulla difficultas in destruendo opere fuit. Igitur fama prodente de rebus a Saxonibus prospere gestis, supplicem mittunt legationem ad eorum postulanda auxilia ⁜ (90) . [Col. 0128B] Et procedentes legati: Optimi, inquiunt, Saxones, miseri Bretti ⁜ 51 crebris hostium incursionibus fatigati et admodum contriti, auditis victoriis a vobis magnifice patratis, miserunt nos ad vos, supplicantes ut ab eis vestra auxilia ⁜ 52 non subtrahatis. Terram latam et spatiosam et omnium rerum copia refertam vestrae mandant ditioni parere. Sub Romanorum hactenus clientela ac tutela liberaliter viximus; post Romanos vobis meliores ignoramus; ideo sub vestrae virtutis alas fugere quaerimus. Vestra virtute, vestris armis hostibus tantum superiores inveniamur, et quicquid inponitis servitii, libenter sustinemus. Patres ad haec pauca respondent: Certos amicos Brettis Saxones sciatis, et eorum necessitatibus atque commodis aeque semper affuturos. Legati laeti redierunt in patriam ⁜ 53 , [Col. 0128C] exoptato nuntio socios laetiores reddentes. Deinde promissus in Brittanniam ⁜ 54 mittitur exercitus, et gratanter ab amicis susceptus, in brevi liberat regionem a latronibus, restituens patriam incolis. Neque enim in id agendo multum laboris fuit, quippe qui jam olim audita fama Saxonum perculsi terrebantur, dummodo praesentia eorum procul pelluntur. Erant enim hae gentes Brettis adversae, Scotti et Pehti ⁜ 55 , adversus quos militantes Saxones, accipiebant a Brettis omnia ad usum necessaria. Manserunt itaque in illa regione aliquanto tempore, vicaria Brettorum bene usi amicitia. Ut autem viderunt principes exercitus terram latam ac fertilem et incolarum manus ad bellandum pigras, se vero ac maximam [Col. 0129A] partem Saxonum sine certis sedibus, mittunt ad revocandum ⁜ (91) majorem exercitum ⁜ 56 , et pace facta cum Scottis et Pehtis ⁜ 57 ⁜ (92) , in commune contra Brettos consurgunt, eosque regione propellunt, suae ditioni regionem distribuunt. Et quia illa insula in angulo quodam maris sita est ⁜ (93) , Anglisaxones usque hodie vocitantur. De quibus omnibus si quis plenius scire voluerit, historiam gentis ejusdem legat ⁜ (94) , et ibi ⁜ 58 inveniet quomodo aut sub quibus ducibus haec omnia acta sint, vel qualiter ad christianitatis nomen per virum suis temporibus sanctissimum, papam videlicet Gregorium, pervenerint. Nos vero coeptam historiae viam recurramus ⁜ 59 .

9. Post haec moritur Huga ⁜ 60 rex Francorum, nullumque alium heredem regni relinquens praeter [Col. 0129B] unicam filiam nomine Amalbergam, quae nupserat Irminfrido ⁜ 61 regi Thuringorum. Populus autem Francorum, a seniore suo humane clementerque tractatus, pro gratiarum actione rependenda filium quem ex concubina genuit, nomine Thiadricum ⁜ 62 , ungunt ⁜ 63 sibi in regem ⁜ (95) . Thiadricus autem designatus rex, mittere curavit legationem ad Irminfridum pro pace atque concordia; et ingressus legatus ad Irminfridum: Mortalium, inquit, optimus maximus, dominus meus Thiadricus misit me ad te, exoptans te bene valere et lato magnoque diu imperio vigere, seque tibi non dominum sed amicum, non imperatorem sed propinquum, propinquitatisque jura inviolabiliter tibi fine tenus velle servare demandat; tantum ut a populi Francorum concordia non discordes [Col. 0129C] rogat; ipsum ⁜ 64 namque sibi regem sequuntur constitutum. Ad haec Irminfridus, juxta quod regalem decuit dignitatem, clementer legato respondit, placita sibi placere populi Francorum ⁜ 65 , ab ⁜ 66 eorum concordia non discordare, pace ⁜ 67 omnimodis indigere, super negotio vero regni responsionem suam in amicorum praesentiam velle differre. Virumque honorifice tractans, fecit ⁜ 68 eum secum aliquandiu manere. Audiens autem regina legatum fratris [Col. 0130A] supervenisse et locutum cum rege super negotio regni, suasit Iringo ⁜ 69 , ut pariter persuaderent viro, quia sibi regnum cessisset jure hereditario, utpote quae filia regis erat et filia reginae; Thiadricum vero suum ⁜ 70 servum, tamquam ex concubina natum, et ideo indecens fore, proprio servo unquam manus dare ⁜ 71 . Erat autem Iring ⁜ 72 vir audax, fortis manu, acer ingenio, acutus consilio, pertinax in agendis rebus, facilis ad suadendum quae vellet, hisque rebus animum sibi Irminfridi connexerat ⁜ 73 Convocatis principibus et necessariis amicis, Irminfridus verba legati in praesentiam eorum contulit; at illi unanimiter suadebant quae pacis atque ⁜ 74 concordiae sunt eum sentire ⁜ 75 , quia inpetus Francorum ferre non posset, maxime qui acrioribus hostium armis ex [Col. 0130B] alia parte premeretur. Iring vero votis lascivae mulieris satisfaciens, suasit Irminfrido Francis cedere non debere, super negotio regni justiorem causam se habere, latum praeterea imperium, militum manus ⁜ 76 et arma caeterasque belli copias sibi ac Thiadrico parum procedere ⁜ (96) . Secundum haec verba Irminfridus respondit legato, amicitiam quidem sui et ⁜ 77 propinquitatem Thiadrico non negare, mirari tamen ⁜ 78 non posse, quomodo usurpare vellet prius imperium quam libertatem; servum natum, et quomodo sui quaereret dominium ⁜ 79 ? Proprio servo non posse manus dare. Legatus contra haec satis commotus: Mallem, inquit, hoc caput meum tibi tradere, quam hujuscemodi verba a te audire ⁜ 80 , sciens ea multo sanguine Francorum atque Thuringorum deluenda ⁜ 81 . [Col. 0130C] Et haec dicens reversus est ⁜ 82 ad Thiadricum, quae audivit non celat. Thiadricus autem nimiam iram vultu celans sereno ⁜ 83 : Oportet nos, inquit, ad servitium ⁜ 84 Irminfridi festinare, quatinus qui libertate privamur, inani saltem vita fruamur. Et cum gravi exercitu appropians terminis Thuringorum, invenit cum valida quoque ⁜ 85 manu generum ⁜ (97) suum se expectantem in loco qui dicitur Runibergun ⁜ 86 ⁜ (98) ; et commisso certamine pugnatum est ancipiti bello una die et secunda; [Col. 0131A] tertia vero die victus Irminfridus cessit Thiadrico, et fugiens tandem se recepit cum reliquo comitatu in urbe ⁜ 87 quae ⁜ 88 dicitur Scithingi ⁜ 89 ⁜ (99) , sita super fluvium quod ⁜ 90 dicitur Unstrode ⁜ 91 . Thiadricus autem, congregatis ducibus ac militum principibus, exercitus sui rogat sententiam, utrumnam censerent Irminfridum persequendum, an patriam remeandum. Inter quos Waldricus ⁜ 92 consultus: Censeo, inquit, causa caesos sepeliendi, vulneratos curandi, majorem exercitum congregandi, patriam remeandum; neque enim arbitror, multis milibus tuorum amissis, sufficere nos posse ad peragendum praesens bellum. Si enim barbarae nationes innumerae in nos consurgunt ⁜ 93 , multis nostrorum debilitatis, per quos vincis ⁜ 94 ? Erat autem Thiadrico servus satis [Col. 0131B] ingeniosus, cujus consilium expertus est saepius probum, eique propterea quadam familiaritate ⁜ 95 conjunctus. Hic rogatus sententiam dare: In rebus, inquit, honestis pulcherrimam semper esse arbitror perseverantiam, quam ita coluerunt majores nostri, ut acceptis ⁜ 96 negotiis raro vel numquam deficerent ⁜ 97 ; nec tamen labores nostros eorum aequandos putaverim, qui parvis copiis ingentes gentium copias superaverunt ⁜ 98 . Nunc terra in nostra est ⁜ 99 potestate, et discessione nostra victis occasionem vincendi praestabimus? Amplecterer et ipse patriam redire, familiarem necessitudinem videre, si hostem nostrum eo spatio scirem otio vacare. Sed vulnerati nostri forsitan hac re indigent. Castrorum esto labor; inpigris animis, reor, pro maxima voluptate est. Ergo caesa multitudine exercitus [Col. 0131C] est vehementer attenuatus. Hostesne omnes evaserunt ⁜ 100 ? certe rarissimus ⁜ 101 ; ipse namque dux ut quaedam bestiola suo munitur latibulo, urbis circumdatur claustro, nec ipsum coelum secure audet inspicere, nostro cogente timore. Sed non desunt ei pecuniae, quibus conducantur nationes barbarae; non deest militum manus, licet lassa. Quae tamen omnia ⁜ 102 nostra absentia redintegrantur. Indecorum est victoribus, victis vincendi locum dare. Num singulis urbibus administranda sufficimus ⁜ 103 praesidia? Et eas omnes perdimus, dum imus et redimus. Haec eo prosequente, placuit Thiadrico omnibusque gloria ⁜ 104 victoriae avidis, manere in castris et mittere ad Saxones, qui jam olim erant Thuringis acerrimi hostes, quatinus [Col. 0132A] ei essent in ⁜ 105 auxilio: si quidem vincerent Irminfridum urbemque caperent, terram eis in possessionem aeternam traderet. Saxones nichil cunctati, novem duces cum singulis milibus militum destinare non dubitant. Et ingressi duces in castra singuli cum centenis militibus, reliqua multitudine extra castra dimissa, salutant Thiadricum verbis pacificis. Quod ⁜ 106 cum Thiadricus hilarior suscepisset, dextris datis et acceptis, copiam viris fandi concessit. At illi: Populus, aiunt, Saxonum tibi devotus et tuis parens imperiis, misit nos ad te; et ecce assumus, parati ad omne quodcumque ⁜ 107 tibi ⁜ 108 voluntas suggesserit, parati, ut aut hostes tuos vincamus, aut, si fortuna aliud jusserit, pro te moriamur; aliam enim causam nullam Saxonibus esse scias, nisi ⁜ 109 vincere velle, aut [Col. 0132B] certe vivere nolle; neque enim gratiam majorem amicis exhibere possumus, quam ut pro eis mortem contempnamus; et ut hoc experimento discas, omnino desideramus. Illis haec loquentibus, mirati sunt Franci praestantes corpore et animo viros; mirati sunt ⁜ * et novum habitum, arma quoque et diffusos scapulas caesarie ⁜ 110 , et ⁜ 111 supra omnia ingentem animi constantiam. Nam vestiti erant sagis, et armati longis lanceis, et subnixi stabant parvis scutis, habentes ad renes cultellos magnos. Erant etiam qui dicerent tantis ac talibus amicis Francos non indigere; indomitum genus hominum fore, et si praesentem terram inhabitarent, eos procul dubio esse, qui Francorum imperium quandoque destruerent. Thiadricus vero, propriis utilitatibus consulens, [Col. 0132C] suscepit in fide viros, demandans ut ad obpugnandam urbem praeparentur ⁜ 112 . Illi a rege regressi, castra metati sunt ad meridianam plagam ⁜ 113 urbis in pratis fluvio contiguis; et postera die prima luce surgentes, sumptis armis, obpugnant ⁜ 114 oppidum ⁜ (100) incenduntque. Capto oppido et incenso, aciem ordinant ex adverso portae ⁜ 115 orientalis. Clausi muris dum acies vident ordinatas, ac se in ultimis ⁜ 116 necessitatibus constitutos, audacter erumpunt portis caecoque furore irruunt in adversarios, et telis emissis, gladiis proinde res agitur. Cumque grave bellum oriretur, plures hinc, plures inde sternuntur; istis ⁜ 117 pro patria, pro uxoribus ac ⁜ 118 natis, postremo pro ipsa vita pugnantibus, Saxonibus vero pro gloria et [Col. 0133A] pro terra adquirenda certantibus. Attollitur clamor ⁜ 119 virorum invicem exhortantium, fragor armorum et gemitus morientium, talique spectaculo tota dies illa trahitur. Cumque ubique ⁜ 120 fierint caedes, ubique ululatus et neuter ⁜ 121 agmen loco cessisset, jam tardior hora praelium diremit. Eo die ex Thuringis multi interfecti, multi sauciati; de Saxonibus vero numerati ⁜ 122 sunt sex milia caesa.

10. Mittitur igitur Iring ab Irminfrido cum supplici legatione et omnibus suis thesauris ad Thiadricum pro pace ac spontanea deditione. Et accedens Iring haec ait: Misit tibi quondam tuus propinquus, modo servus, ut ⁜ 123 si non sui miserearis, miserae saltem tuae ⁜ 124 sororis miserearis, nepotum quoque tuorum in ultima necessitate constitutorum. Dum haec lacrimans [Col. 0133B] ⁜ 125 dixisset, interpellatio principum auro corruptorum adjecit, quia decens foret clementiae regali, quo talem supplicationem non sperneret, communium quoque naturae rerum non oblivisceretur, utiliusque esset ⁜ 126 , eum in fide suscipere, quem jam superatum haberet tamque ⁜ 127 contritum, ut numquam se contra eum possit levare, quam illud genus hominum indomabile et ad omnem laborem perdurabile, a quo nichil expectaret Francorum imperium nisi solum periculum. In peracto ⁜ 128 quoque bello considerare posset, quam duri ⁜ 129 et insuperabiles ⁜ 130 existerent Saxones, ideoque melius esse, ut susceptis Thuringis pariter eos ejicerent de finibus suis ⁜ 131 . His dictis, licet invitus, flectitur tamen Thiadricus, [Col. 0133C] promisitque postera die generum suum se ⁜ 132 suscepturum Saxonesque abjecturum. His auditis, Iring vestigiis prosternitur regis, laudavitque sententiam clementiae imperialis, et misso ad dominum optato nuntio, laetum eum omnemque urbem securiorem reddidit, mansitque ipse ⁜ 133 in castris, ne quid adversi nox ipsa moliretur. Interea urbe ex pace promissa securiore reddita, egressus est quidam cum accipitre, victum quaeritans supra litus fluvii supradicti. Emisso ⁜ 134 vero volucre, quidam ex Saxonibus in ulteriore ripa ilico eum ⁜ 135 suscepit. Quo rogante ⁜ 136 , ut remitteretur, Saxo dare negavit. Ille autem: Da, inquit, et secretum tibi sociisque ⁜ 137 utile prodam. Saxo econtra: Dic, ut accipias quod quaeris. Reges, inquit, inter se pace facta decretum tenent, si cras [Col. 0133D] inveniamini in castris, capiamini, aut certe occidamini. Ad haec ille: Serione ⁜ 137* haec an ludo ⁜ 138 ais?—Secunda hora, ait, sequentis diei probabit, quia vos [Col. 0134A] oporteat sine ludis agere. Quapropter consulite vobis ipsis, et fuga salutem quaerite. Saxo statim emittens accipitrem, sociis retulit ⁜ 139 quae audivit. Illi satis commoti, in promptu ⁜ 140 non inveniebant quid super hoc agere debuissent.

11. Erat autem tunc in castris quidam de veteranis militibus ⁜ 141 jam senior, sed viridi senectute adhuc vigens, qui merito bonarum virtutum pater patrum dicebatur, nomine Hathagat ⁜ (101) . Hic arripiens signum quod apud eos habebatur sacrum, leonis atque draconis et desuper aquilae volantis insignitum effigie ⁜ 142 , quo ostentaret fortitudinis atque prudentiae et earum rerum efficatiam, et ⁜ 143 motu corporis animi constantiam declarans, ait: Huc usque inter optimos Saxones vixi, et ad [Col. 0134B] hanc fere ultimam senectutem aetas me perduxit, et nunquam Saxones meos ⁜ 144 fugere vidi; et quomodo nunc ⁜ 145 cogor agere quod nunquam didici? Certare scio, fugere ignoro, nec valeo; si fata non sinunt ultra vivere, liceat saltem, quod michi dulcissimum est, cum amicis occumbere. Exempli ⁜ 146 michi paternae virtutis ⁜ 147 sunt amicorum corpora circa nos prostrata, qui maluerunt ⁜ 148 mori quam vinci, inpigras animas amittere quam coram inimicis loco cedere. Sed ⁜ 149 quid necesse habeo exhortationem protrahere tantisper de contemptu mortis? Ecce ad securos ibimus, ad caedem tantum, non ad pugnam; nam de promissa pace ac nostro gravi vulnere nichil suspicantur adversi; hodierno quoque praelio fatigati, quemadmodum sunt sine metu, sine vigiliis et solita custodia [Col. 0134C] manent. Irruamus ⁜ 150 igitur super improvisos et somno sepultos; parum laboris est! Sequimini me ducem, et hoc canum caput meum nobis trado, si non evenerit quod dico. Illius igitur optimis verbis erecti, quod supererat diei in reficiendis suis corporibus expendebant; deinde prima vigilia noctis dato signo, qua solet sopor gravior occupare mortales, sumptis armis, praecedente duce, irruunt super muros, invenientesque sine vigiliis ac custodiis, ingressi sunt urbem cum clamore valido. Quo excitati adversarii, alii fuga salutem quaesierunt, alii per plateas et muros urbis ut ebrii erraverunt, alii in Saxones, cives suos putantes, inciderunt. Illi vero omnes perfectae aetatis morti tradiderunt, impuberes praedae servaverunt ⁜ 151 . Eratque nox illa plena clamoribus, [Col. 0134D] caede atque rapina, nullusque locus in omni urbe quietus, donec aurora rutilans surgit, et incruentam declarat victoriam. Cumque penes regem, videlicet [Col. 0135A] delicet Irminfridum ⁜ (102) , summa victoria ⁜ 152 esset, requisitus, cum uxore ac ⁜ 153 filiis ac raro comitatu evasisse repertus est.

12. Mane autem facto ad orientalem portam ponunt aquilam, aramque victoriae construentes, secundum errorem paternum sacra sua propria veneratione venerati sunt; nomine Martem, effigie ⁜ 154 columpnarum imitantes ⁜ 155 Herculem, loco Solem ⁜ 156 , quem Graeei appellant Apollinem ⁜ (103) . Ex hoc apparet aestimationem ⁜ 157 illorum utumque probabilem, qui Saxones originem duxisse putant de Graecis, quia ⁜ 158 Hirmin vel Hermis ⁜ 159 Graece Mars dicitur; quo vocabulo ad laudem vel ad vituperationem usque hodie etiam ignorantes utimur ⁜ (104) . Per triduum igitur dies victoriae agentes et spolia [Col. 0135B] hostium dividentes exequiasque caesorum celebrantes, laudibus ducem in coelum attollunt, divinum ei animum inesse coelestemque virtutem acclamantes, qui sua constantia tantam eos egerit perficere victoriam. Acta sunt autem haec omnia, ut majorum memoria prodit, die ⁜ 160 Kal. Octobris, qui dies erroris religiosorum sanctione virorum mutati sunt in jejunia et orationes, oblationes quoque omnium nos praecedentium Christianorum ⁜ (105) .

13. His itaque omnibus patratis ⁜ 161 , reversi sunt ad Thiadricum in castra, et ab eo suscepti satisque laudati, et ⁜ 162 terra praesenti in aeternam possessionem donati sunt. Socii quoque Francorum et amici appellati, urbem, cui ab igne ut propriis moeniis pepercere, primum incoluerunt. Qui autem finis [Col. 0135C] reges secutus sit, quia memorabilis fama est, prodere [Col. 0136A] non negligo ⁜ 163 . Missus denique Iring ad Thiadricum eo die quo capta est civitas, proxima nocte susceptus ab eo permansit in castris. Audito autem, quia elapsus esset Irminfridus, egit, ut dolo revocaretur, et Iring eum interficeret, tamquam claris muneribus ab ipso donandus ac magna potestate in regno honorandus, ipse vero Thiadricus caedis illius quasi alienus existeret. Quod cum Iring aegre suscepisset, falsis promissionibus corruptus, tandem ⁜ 164 cessit seque parere voluntati illius confessus est. Revocatus itaque Irminfridus, prosternitur vestigiis Thiadrici. Iring vero, tamquam armiger regalis stans secus evaginato gladio, prostratum dominum trucidavit ⁜ 165 . Statimque ad eum ⁜ 166 rex: Tali facinore omnibus mortalibus odiosus factus, dominum tuum [Col. 0136B] interficiendo, viam habeto apertam a nobis discedendi ⁜ 167 ; sortem vel partem tuae nequitiae nolumus habere. Merito, inquit Iring, odiosus omnibus mortalibus factus sum, quia tuis parui dolis; antequam tamen exeam, purgabo hoc scelus meum vindicando ⁜ 168 dominum meum. Et ut evaginato gladio stetit, ipsum quoque Thiadricum obtruncavit, sumensque corpus domini, posuit ⁜ 169 super cadaver Thiadrici, ut vinceret saltem mortuus, qui vincebatur vivus; viamque ferro faciens discessit. Si qua fides his dictis adhibeatur ⁜ 170 , penes lectorem est ⁜ (106) . Mirari tamen non possumus ⁜ 171 , in tantum ⁜ 172 famam praevaluisse ⁜ 173 , ut Iringis nomine, quem ita vocitant, lacteus coeli circulus usque in praesens sit notatus ⁜ (107) .

[Col. 0136C] 14. Saxones igitur possessa terra summa pace [Col. 0137A] quieverunt, societate Francorum atque amicitia usi. Parte quoque agrorum cum amicis auxiliariis vel manumissis distributa, reliquias pulsae gentis tributis condempnaverunt ⁜ 174 ; unde usque hodie gens Saxonica ⁜ 175 triformi genere ac lege praeter conditionem servilem dividitur ⁜ 176 ⁜ (108) . A tribus etiam principibus totius gentis ducatus administrabatur, certis terminis exercitus congregandi potestate contenti ⁜ 177 , quos suis locis ac vocabulis novimus signatos, in Orientales scilicet populos, Angarios atque Westfalos ⁜ 178 . Si autem universale bellum ingrueret ⁜ 179 , sorte eligitur, cui omnes oboedire oportuit ⁜ 180 , ad administrandum inminens bellum. Quo peracto, aequo jure ac lege, propria contentus potestate unusquisque vivebat ⁜ (109) . De legum vero varietate nostrum [Col. 0137B] non est in hoc libello disserere, cum apud plures inveniatur lex Saxonica diligenter descripta. Suavi ⁜ 181 vero Transbadani ⁜ 182 ⁜ (110) illam quam incolunt regionem eo tempore invaserunt, quo Saxones ⁜ 183 cum Longobardis Italiam adierunt ⁜ 184 , ut eorum narrat historia ⁜ (111) , et ideo aliis legibus quam Saxones utuntur ⁜ (112) . Igitur Saxones variam fidem Francorum experti, de quibus nobis non est dicendum, cum in eorum gestis ⁜ (113) inveniatur scriptum, paterno errore obligati usque ad tempora Karoli ⁜ 185 Magni perdurarunt ⁜ 186 .

15. Magnus vero Karolus cum esset regum fortissimus, non minori sapientia vigilabat. Enimvero considerabat, quia suis temporibus omni mortali [Col. 0137C] prudentior erat, finitimam gentem nobilemque vano [Col. 0138A] errore retineri non oportere; modis omnibus satagebat, quatenus ad viam ⁜ 187 veram duceretur, et nunc blanda suasione, nunc bellorum impetu ad id cogebat, tandemque tricesimo imperii sui anno obtinuit; imperator quippe ex rege creatus est, quod multis temporibus elaborando non defecit. Ob id qui olim socii et amici erant Francorum, jam fratres et quasi una gens ex christiana fide, veluti modo videmus, facta est.

16. Ultimus vero Karolorum apud orientales Francos imperantium Hluthowicus ⁜ 188 ex Arnulfo ⁜ 189 fratruele Karoli, hujus Lotharii regis proavi ⁜ (114) , natus erat. Qui ⁜ (115) cum accepisset uxorem nomine Liudgardam ⁜ 190 , sororem Brunonis ac magni ducis Oddonis ⁜ 191 , non multis post haec vixerat annis. Horum [Col. 0138B] pater erat Liudulfus ⁜ 192 , qui Romam profectus transtulit reliquias beati Innocentii papae ⁜ (116) . Ex quibus Brun ⁜ 193 cum ducatum administrasset ⁜ 194 totius Saxoniae, duxit exercitum contra Danos, et inundatione repentina circumfusus, non habens locum pugnandi, periit cum omni exercitu ⁜ (117) , fratri natu quidem ⁜ 195 minori, sed omni virtute multo potiori, relinquens ducatum (DCCCLXXX). Regi autem Hluthowico non erat filius, omnisque populus Francorum atque Saxonum ⁜ (118) quaerebat Oddoni diadema inponere regni. Ipse vero quasi jam gravior ⁜ (119) recusabat imperii onus; ejus tamen consultu Conradus ⁜ 196 quondam dux ⁜ 197 Francorum unguitur ⁜ 198 in regem; penes Oddonem tamen summum [Col. 0138C] semper et ubique fiebat ⁜ 199 imperium.

[Col. 0139A] 17. Natus est autem ei filius toto ⁜ 200 mundo necessarius, regum maximus optimus, Heinricus, qui primus libera potestate regnavit in Saxonia ⁜ (120) . Qui cum primaeva aetate omni genere virtutum vitam suam ornaret, de die in diem proficiebat praecellenti prudentia et omnium bonorum actuum ⁜ 201 gloria; nam maximum ei ab adolescentia studium erat in glorificando gentem suam et pacem confirmando in omni potestate sua. Pater autem videns prudentiam adolescentis et consilii magnitudinem, reliquit ⁜ 202 ei exercitum et militiam adversus Dalamantiam ⁜ 203 ⁜ (121) , contra quos diu ipse militavit. Dalamanci ⁜ 204 vero inpetum ⁜ 205 illius ferre non valentes, conduxerunt adversus eum Avares, quos modo Ungarios ⁜ 206 vocamus, gentem belli ⁜ 207 asperrimam (DCCCCVI).

[Col. 0139B] 18. Avares autem, ut quidam putant, reliquiae erant Hunorum ⁜ 208 . Huni egressi sunt de Gothis, Gothi autem de insula, ut Jordanis ⁜ 209 narrat ⁜ (122) , nomine Sulza egressi sunt. A proprio autem duce, nomine Gotha ⁜ 210 , Gothi appellati sunt. Coram quo cum quaedam mulieres in exercitu suo rerum veneficarum arguerentur, requisitae sunt et inventae culpabiles. Quarum cum esset multitudo, a merita quidem poena abstinuit, ab exercitu tamen omnes ejecit. Ejectae autem silvam proximam ⁜ 211 petierunt; quae cum mari cingeretur ⁜ 212 et Meoticis paludibus, inde exeundi aditus non patebat. Praegnantes autem ⁜ 213 jam quaedam ⁜ 214 ex illis ibidem partum ediderunt. A quibus cum alii atque alii nascerentur, facta est gens valida; ferarumque more viventes, inculti et [Col. 0139C] indomiti, facti sunt venatores acerrimi. Post multa vero saecula, cum aliam mundi partem illic commorantes penitus ignorarent, contigit cervam venatu inveniri eamque persequi, donec ipsa praecedente, omnibus retro mortalibus intransmeabilem hactenus viam per Meoticas paludes transmearent; ibique urbes et oppida et invisum antea genus hominum videntes, eadem via reversi sunt, sociis talia referentes. Illi autem curiositatis causa cum multitudine perrexerunt audita probare. Finitimae autem urbes et oppida, cum ignotam multitudinem et corpora cultu habituque horrenda vidissent, daemonia esse [Col. 0139D] credentes, fugiebant. Illi vero ad novas rerum facies [Col. 0140A] stupentes, admirati ⁜ 215 , primum quidem a caede atque rapina abstinuerunt, sed nemine resistente, humana tacti cupidine ⁜ 216 , multa caede hominum facta, nulli rei proinde parcebant; et capta praeda magna, ad sedes suas reversi sunt. Videntes autem, quia res eis secus cederent, cum uxoribus ac filiis et omni agresti ⁜ 217 suppellectili iterum venientes, et finitimas gentes circumquaque vastantes, Pannoniam postremo inhabitare coeperunt.

19. Victi autem a magno Karolo ⁜ 218 et ⁜ 219 trans Danubium pulsi ac ingenti vallo circumclusi ⁜ 220 ⁜ (123) , prohibiti sunt a consueta gentium depopulatione. Imperante autem Arnulfo, destructum est opus, et via eis nocendi patefacta, eo quod iratus esset imperator Centupulcho ⁜ 221 regi ⁜ 222 Marorum ⁜ 223 ⁜ (124) . [Col. 0140B] Deinde quantam stragem quantamque injuriam imperio Francorum fecerint, urbes ac regiones adhuc desolatae testantur. Haec ideo de hac gente dicere arbitrati sumus, ut possit tua claritas agnoscere, cum qualibus avo tuo patrique certandum fuerit, vel a ⁜ 224 quibus hostibus per eorum providentiae virtutem et armorum insignia tota jam fere ⁜ 225 Europa liberata sit.

20. Praedictus igitur exercitus Ungariorum a Slavis ⁜ 226 conductus, multa strage in Saxonia facta, et infinita capta praeda, Dalamantiam ⁜ 227 reversi, obvium invenerunt alium exercitum Ungariorum, qui comminati sunt bellum inferre amicis eorum, eo quod auxilia eorum sprevissent, dum illos ad tantam praedam duxissent. Unde factum est, ut secundo [Col. 0140C] vastaretur Saxonia ⁜ 228 ab Ungariis, et priori exercitu in Dalamantia secundum expectante, ipsa quoque in tantam penuriae miseriam ducta sit, ut aliis nationibus eo anno, relicto proprio solo, pro annona servirent.

21. (DCCCCXII). Igitur patre patriae et magno duce Oddone defuncto, illustri et magnifico filio Heinrico totius Saxoniae ⁜ 229 reliquit ⁜ 230 ducatum. Cum autem ei essent et alii filii, Thancmarus ⁜ 231 et Liudulfus, ante patrem suum obierunt. Rex autem Conradus cum saepe expertus esset virtutem novi ducis, veritus est ei tradere omnem potestatem patris [Col. 0140D] ⁜ (125) . Quo factum est, ut indignationem incurreret [Col. 0141A] totius exercitus Saxonici ⁜ 232 . Ficte tamen pro laude et gloria optimi ducis plura locutus, promisit se majora sibi daturum, et honore magno glorificaturum ⁜ 233 . Saxones vero hujuscemodi simulationibus non adtendebant, sed suadebant ⁜ 234 duci suo, ut si honore paterno eum nollet sponte honorare, rege ⁜ 235 invito, quae vellet obtinere posset. Rex autem videns vultum Saxonum erga se solito austeriorem nec posse publico bello eorum ducem conterere, subpeditante ⁜ 236 illi fortium militum ⁜ (126) manu, exercitus quoque innumera multitudine, egit, ut quoquo modo interficeretur dolo.

22. ⁜ (127) ⁜ 237 Erat autem ea tempestate Magontiacae sedis antistes nomine Hatho ⁜ 238 , acutus consilio, acer ingenio, et qui varietate sibi consueta [Col. 0141B] multos mortales praecederet. Hic volens placere regi Conrado Francorumque simul populo, arte solita virum nobis proprie a summa clementia concessum aggressus est, fecitque ei torquem auream ⁜ (128) fabricari, [Col. 0142A] et invitavit ad convivium, quo magnis ab eo muneribus honoraretur. interea pontifex opus considerandi gratia ingreditur ad aurificem, et visa torque, ingemuisse fertur. Gemitus causam aurifex interrogat. Cui respondit, quia optimi viri ⁜ 239 et sibi carissimi, scilicet Heinrici, sanguine illa torques deberet intingui. Aurifex audita silentio texit ⁜ 240 , et opere perfecto traditoque, missionem petit ⁜ 241 et accipit; et obvians duci eunti ad ea negotia, indicavit ei quae audivit. Ipse autem vehementer iratus, vocat legatum pontificis qui jampridem aderat invitandi eum gratia: Vade, inquit, dic Hathoni ⁜ 242 , quia durius ⁜ 243 collum non gerit Heinricus quam Adelberhtus ⁜ 244 , et quia melius rati sumus, domi sedere, et de ejus servitio tractare, quam comitatus nostri [Col. 0142B] multitudine modo eum gravare. Is, ut ferunt, Adelberhtus, ab ipso quondam pontifice in fide susceptus, ejus est consilio deceptus; quod quia non probamus, nunquam affirmamus, sed vulgi rumore magis [Col. 0143A] fictum credimus. Et statim omnia quae juris ipsius ⁜ 245 ⁜ (129) erant in omni Saxonia ⁜ 246 vel Thuringorum terra occupavit Burghardum ⁜ 247 quoque et Bardonem ⁜ (130) , quorum alter gener regis erat, in tantum afflixit, et bellis frequentibus contrivit, ut terra cederent ⁜ (131) , eorumque omnem possessionem militibus ⁜ 248 suis divideret. Hatho autem videns suis calliditatibus finem inpositum, nimia tristitia ⁜ 249 ac morbo pariter non post multos dies confectus interiit. Fuerunt ⁜ 250 etiam, qui dicerent, quia fulmine coeli tactus eoque ictu dissolutus, diem postremum defecisset [DCCCCXIII, Mai 15] ⁜ (132) .

23. (DCCCCXV) Rex autem misit fratrem cum exercitu in Saxoniam eam devastandam. Qui appropians urbi quae ⁜ 251 dicitur Heresburg ⁜ 252 , superbe [Col. 0143B] locutum tradunt, quia nichil ei majoris ⁜ 253 curae esset, quam quod Saxones pro muris se ostendere non auderent, quo cum eis dimicare potuisset. Adhuc sermo in ore ejus ⁜ 254 erat, et ecce Saxones ei occurrerunt miliario uno ab urbe, et inito certamine, tanta ⁜ 255 caede Francos mulctati ⁜ 256 sunt, ut a mimis ⁜ (133) declamaretur, ubi tantus ille infernus esset, qui tantam multitudinem caesorum capere posset. Frater autem regis Evurhardus ⁜ 257 , liberatus a timore absentiae ⁜ 258 Saxonum—nam eos praesentes vidit—et ab ipsis turpiter fugatus, discessit.

24. Audiens autem rex male ⁜ 259 pugnatum a fratre, congregata ⁜ 260 omni virtute Francorum, perrexit ad requirendum Heinricum Quem compertum in praesidio urbis quae dicitur Grona ⁜ 261 ⁜ (134) , temptavit [Col. 0143C] illud obpugnare praesidium. Et missa legatione pro spontanea deditione, spondet, se per hoc sibi amicum affuturum, non ⁜ 262 hostem experturum ⁜ (135) . Huic legationi intervenit Thiadmarus ⁜ 263 ab Oriente ⁜ (136) , vir disciplinae militaris peritissimus, varius consilioque magnus, et qui calliditate ingenita ⁜ 264 multos mortales superaret. Hic superveniens legatis regis praesentibus, interrogat, ubi [Col. 0144A] vellet exercitum ⁜ 265 castra metari ⁜ 266 . At ille jam suasus cedere Francis, accepit fiduciam, audiens de exercitu, credens ita esse. Thiadmarus vero ficte loquebatur; cum quinque enim ⁜ 267 tantummodo viris venerat ⁜ 268 . De numero autem legionum sciscitante ⁜ 269 duce, ad triginta fere legiones se producere ⁜ 270 , respondit ⁜ 271 ; et ita delusi legati regressi sunt ad regem. Vicit vero eos calliditate sua Thiadmarus, quos ipse dux ferro vincere ⁜ 272 non potuit Heinricus. Nam antelucanum relictis castris ⁜ 273 Franci, unusquisque rediit ⁜ 274 in sua.

25. Rex autem profectus in Bojoariam ⁜ 275 , dimicavit cum Arnulfo ⁜ (137) , et ibi, ut quidam tradunt, vulneratus, revertitur in patriam suam (DCCCCXVIII). Cumque se morbo sensisset laborare [Col. 0144B] pariter cum defectione primae fortunae, vocat fratrem, qui eum visitandi gratia aderat ⁜ 276 , quemque ⁜ 277 ita alloquitur: Sentio, inquit, frater, diutius me istam vitam tenere non posse, Deo, qui ordinavit ita ⁜ 278 , imperante gravique morbo id cogente. Quapropter considerationem tui habeto, et quod ad te maxime respicit, Francorum toto ⁜ 279 regno consulito ⁜ 280 , mei ⁜ 281 adtendendo fratris tui consilio. Sunt nobis, frater, copiae exercitus congregandi atque ducendi, sunt urbes et arma cum regalibus insigniis, et omne quod decus regium deposcit, praeter fortunam atque mores. Fortuna, frater, cum nobilissimis moribus Heinrico cedit, rerum publicarum secus Saxones summa est. Sumptis igitur his insigniis, lancea sacra ⁜ 282 , armillis aureis cum clamide, [Col. 0144C] et veterum gladio regum ac diademate, ito ⁜ 283 ad Heinricum, facito pacem cum eo, ut eum foederatum possis habere in perpetuum. Quid enim necesse est, ut cadat populus Francorum tecum coram eo? ipse enim vere rex erit et imperator multorum populorum. His dictis frater lacrimans se consentire respondit. Post haec autem rex ipse moritur, vir fortis et potens, domi militiaque ⁜ 284 optimus, largitate serenus, et [Col. 0145A] omnium virtutum insigniis ⁜ 285 clarus; sepeliturque in civitate sua Wilinaburg ⁜ 286 ⁜ (138) cum moerore ac lacrimis omnium Francorum ⁜ (139) .

26. Ut ergo Rex imperarat, Evurhardus ⁜ 287 adiit Heinricum, seque cum omnibus thesauris illi tradidit, pacem fecit, amicitiam promeruit, quam fideliter familiariterque usque in finem obtinuit. Deinde congregatis principibus et natu majoribus exercitus (DCCCCXIX) Francorum in loco qui dicitur Fridisleri ⁜ 288 ⁜ (140) , designavit eum regem coram omni populo Francorum atque Saxonum. Cumque ei offerretur unctio cum diademate a summo pontifice, qui eo tempore Hirigerus ⁜ 289 erat ⁜ (141) , non sprevit, nec tamen suscepit: Satis, inquiens, michi est, ut prae majoribus meis ⁜ 290 rex dicar et designer, divina annuente [Col. 0145B] gratia ac vestra pietate; penes meliores vero nobis unctio et diadema sit; tanto honore nos indignos arbitramur ⁜ 291 . Placuit itaque sermo iste coram universa multitudine, et dextris in coelum levatis, nomen novi regis cum clamore valido salutantes frequentabant.

27. Eo ordine rex factus Heinricus, perrexit cum omni comitatu suo ad pugnandum contra (DCCCCXX) Burghardum ⁜ 292 , ducem Alamanniae ⁜ 293 . Hic cum esset bellator intolerabilis, sentiebat tamen, quia valde prudens erat, congressionem regis sustinere non posse, tradidit semet ipsum ei cum universis urbibus et populo suo ⁜ 294 . Et rebus prospere gestis, transiit inde in Bojoariam, cui praesidebat Arnulfus dux. Quo [Col. 0145C] comperto in praesidio urbis quae ⁜ 295 dicitur Raginesburg ⁜ 296 , obsedit eum. Videns autem Arnulfus, quia resistere regi non sufficeret, apertis portis, egressus est ad regem, tradito semet ipso ⁜ 297 cum omni regno suo. Qui honorifice ab eo susceptus, amicus regis appellatus est. Rex autem de die in [Col. 0146A] diem ⁜ 298 proficiens et crescens, robustior majorque ac clarior pollebat. Cumque regnum sub antecessoribus suis ex omni parte confusum civilibus atque externis bellis colligeret ⁜ 299 , pacificaret et adunaret, signa movit contra Galliam et Lotharii regnum.

28. Lotharius enim erat filius Hluthowici ⁜ 300 imperatoris, a magno Karolo nati; huic erant fratres Karolus et Hluthowicus. Karolo Aequitaniae ⁜ 301 et Wascanorum ⁜ 302 cessere regiones, terminum habens ⁜ 303 ab occidente Barcillonam ⁜ 304 , Hispaniae ⁜ 305 urbem, ab aquilone Brittanicum mare et ad ⁜ 306 meridiem juga Alpium, ad orientem vero Masam ⁜ 307 fluvium. Inter Masam ⁜ 308 vero fluvium et Renum ⁜ 309 Lothario regnum cessit. Hluthowico ⁜ 310 autem a Reno usque ad fines Illirici ⁜ 311 et Pannoniae, Adoram [Col. 0146B] ⁜ (142) quoque ⁜ 312 fluvium et terminos ⁜ 313 Danorum imperium erat. Sub his fratribus bellum famosum actum est in Phontinith ⁜ 314 , antequam haec divisio regni fieret. Postea vero facta inviolabiliter mansit, quousque jure hereditario haec regna omnia cederent Karolo ⁜ (143) , hujus Lotharii ⁜ 315 proavo, de quo supra ⁜ (144) mentionem fecimus.

29. Hunc quidam ex orientalibus Francis adiens, nomine Oda, vir fortis et prudens, egitque ⁜ 316 consilio suo, ut cum Danis bene pugnaretur, qui jam multis annis Karoli regnum ⁜ 317 vexabant, unaque die ex eis ad centum milia caederentur ⁜ (145) . Ex hoc ille Oda clarus et insignis habitus et a rege secundus significatus, cum ad eum venerit uno tantum [Col. 0146C] servulo comite contentus ⁜ 318 . Moriens autem Karolus, jussit Odonem memorem beneficii sui ⁜ 319 fore, et misericordiam sibi praestitam filio, si nasceretur, non negaret. Nam filius ei tunc non erat ⁜ 320 , sed regina praegnans fuit ⁜ (146) ; cumque post mortem patris filius nasceretur, Oda eum et regno pariter et [Col. 0147A] nomine paterno declaravit ⁜ 321 . Sed Arnulfus imperator, qui seniorem ⁜ (147) Karolum Germania expulit ⁜ 322 , post mortem ejus ⁜ 323 omne regnum ipsius ⁜ 324 sibi vendicavit. Huic Oda et ⁜ 325 diadema et sceptrum et caetera regalia ornamenta obtulit ⁜ (148) , imperiumque domini sui gratia ⁜ 326 imperatoris Arnulfi obtinuit. Unde usque hodie certamen est de regno Karolorum stirpi et posteris Odonis ⁜ 327 , concertatio quoque regibus Karolorum et orientalium Francorum super regno Lotharii.

30. Ob quod Heinricus rex movit castra contra Karolum, ejusque saepius fudit exercitum ⁜ (149) , juvitque virum fortem fortuna. Nam Huga ⁜ 328 cujus pater Rodberhtus ⁜ 329 , (DCCCCXXIII) filius Odonis, ab exercitu Karoli occisus est ⁜ (150) , misit, et dolo eum [Col. 0147B] cepit ⁜ (151) , posuitque in custodia publica, donec vitam finiret. Heinricus autem rex audiens casum ⁜ 330 Karoli, dolebat, humanaeque mutabilitatis communem ⁜ 331 admiratus est fortunam, quia non minori claruit religiositate quam armorum virtute. Judicavitque ⁜ 332 abstinere quidem ab armis, verum potius arte superaturos speravit Lotharios ⁜ (152) , quia gens varia erat et artibus assueta, bellis prompta mobilisque ad rerum novitates. Eo tempore erat quidam de Lothariis nomine Cristianus ⁜ 333 , qui videns regi cuncta prospere procedere, quaesivit, quomodo majori gratia apud regem honoraretur; et ⁜ 334 simulata infirmitate, vocavit ad se Isilberhtum ⁜ 335 ⁜ (153) , cui principatus regionis paterna successione cessit ⁜ (154) , cepitque eum arte, et sub custodia regi Heinrico [Col. 0147C] transmisit. Erat autem Isilberhtus nobili genere ac familia antiqua natus. Quem rex satis laetus suscepit, quia per ipsum solum totum Lotharii regnum se habiturum arbitratus est. Deinde videns adolescentem valde industrium, genere ac potestate, divitiis quoque clarum, liberaliter eum coepit habere, ac ⁜ 336 postremo desponsata sibi filia, nomine Gerberga ⁜ (155) , [Col. 0148A] affinitate ⁜ 337 pariter cum amicitia junxit eum ⁜ 338 sibi, sublegato ⁜ 339 omni ei Lotharii regno.

31. Genuit quoque ei et alios filios clara et nobilissima ac singularis prudentiae regina, nomine Mahthilda ⁜ 340 , primogenitum mundi amorem ⁜ 341 , nomine Oddonem, secundum patris nomine insignitum, virum fortem et industrium Heinricum, tertium quoque nomine Brunonem, quem pontificis summi ac ducis magni vidimus officium gerentem ⁜ (156) . Ac ne quis eum culpabilem super hoc dixerit, cum Samuhelem ⁜ 342 sanctum ⁜ 343 et alios plures sacerdotes pariter legamus et judices. Aliam quoque genuit ⁜ 344 ⁜ (157) filiam, quae nupserat Hugoni duci. Erat namque ipsa domina ⁜ 345 regina ⁜ 346 filia Thiadrici ⁜ 347 , cujus fratres erant Widukind, Immed et Reginbern. [Col. 0148B] Reginbern ⁜ 348 autem ipse erat, qui pugnavit contra Danos, multo tempore Saxoniam vastantes, vicitque eos, liberans patriam ab illorum incursionibus usque in hodiernum ⁜ 349 diem ⁜ 350 ; et hi erant stirpis magni ducis Widukindi, qui bellum potens ⁜ 351 gessit contra magnum Karolum per triginta ferme annos.

32. (DCCCCXXIV) Cumque jam civilia bella cessarent, iterum Ungarii totam Saxoniam percurrentes, urbes et oppida incendio tradiderunt, et tantam caedem ubique egerunt ⁜ 352 , ut ultimam depopulatiotionem comminarent ⁜ 353 . Rex autem erat in praesidio urbis quae dicitur Werlaon ⁜ (158) . Nam rudi adhuc militi et bello publico insueto contra tam saevam gentem non credebat. Quantam autem stragem fecerint ⁜ 354 illis diebus, aut quanta monasteria succenderint, [Col. 0148C] melius judicavimus ⁜ 355 silere, quam calamitates nostras ⁜ 356 verbis quoque iterare. Contigit autem, quendam ex principibus Ungariorum capi vinctumque ad regem duci. Ungarii vero ipsum in tantum dilexerunt ⁜ 357 , ut pro redemptione illius ⁜ 358 innumera auri et argenti pondera offerrent. Rex autem spernens aurum, expostulat pacem, tandemque [Col. 0149A] obtinuit, ut reddito captivo cum aliis muneribus, ad novem annos pax firmaretur ⁜ 359 .

33. Quando ⁜ 360 vero rex Renum transierat ad dilatandum super Lotharios imperium suum, occurrit ei legatus Caroli, et salutato eo ⁜ 361 verbis humillimis: Dominus meus, inquit, Karolus, regia quondam potestate praeditus, modo privatus, misit me ad te demandans quia nichil ei ab inimicis circumvento jocundius, nichil dulcius esse possit, quam de tui magnifici profectus gloria aliquid audire, fama virtutum tuarum consolari. Et hoc tibi signum fidei et veritatis transmisit; protulitque de sinu manum pretiosi martiris Dyonysii ⁜ 362 , auro gemmisque inclusam. Hoc, inquit, habeto pignus foederis perpetui et amoris vicarii. Hanc partem unici solatii Francorum [Col. 0149B] Galliam inhabitantium, postquam nos deseruit insignis martir Vitus ad nostram perniciem, vestramque perpetuam pacem Saxoniam visitavit, communicare tecum maluit. Neque enim postquam translatum est corpus ejus ⁜ 363 a nobis, civilia vel externa cessavere bella; eodem quippe anno Dani et Northmanni ⁜ 364 regionem nostram invaserunt ⁜ (159) . Rex autem munus divinum cum omni gratiarum actione suscipiens, prosternitur reliquiis sanctis, et deosculans eas, summa veneratione veneratus est.

34. Inclitus vero martir, de quo legatus Caroli disseruit, erat in Licia ⁜ 365 provincia nobili natus familia, sed pagana ⁜ (160) . Quem pater praesidi provinciae Valeriano praesentavit, eumque ipse ⁜ 366 praeses ad inmolandum simulacris coegit; sed ⁜ 367 interea manum [Col. 0149C] perdidit, et oratione ipsius iterum sanam recepit. Brachia tortoribus aruerunt, sed meritis martiris restituta ⁜ 368 sunt eis. Videns autem pater, quia tormenta irrisit, domum reduxit, cubiculo omnibus deliciis affluenti reclusit. Ibi cum archana quaedam Hylas ⁜ 369 —sic enim vocabatur pater ejus—conspiceret, caecus efficitur. Et coactus idolis abrenunciavit, Christum confessus est. Illuminatus autem per merita filii sui Viti, Christum negavit, et filium interficere quaesivit. Monitu angelico atque ductu Modestus, jam gravior paedagogus, puerum sumit, mare navigat ⁜ 370 , ad Siler fluvium pervenit. Ibi sub arbore quadam requiescentes, vacant orationibus, aquilis victum cotidianum ⁜ 371 ministrantibus ⁜ 372 . Populis [Col. 0149D] eum ⁜ 373 visitantibus puer praedicat Christum, plures convertit, plures baptismum suscipere fecit. [Col. 0150A] Post haec a Diocletiano caesare vocatus Romam proficiscitur, et filio imperatoris per orationem ⁜ 374 Viti a daemonio purgato, thura ⁜ 375 diis offerre cogitur. Illi ⁜ 376 vero durius ⁜ 377 imperatori respondente, bestiis projicitur, nec laeditur. Deinde in medium clibani ardentis jactatur, et ⁜ 378 angelo flammas sedante, illaesus egreditur. Vinculorum ingenti ferro oneratus carceri traditur, sed ibi a Domino et multitutudine angelorum visitatur. Postremo tormento quod catasta dicitur cum Modesto et quadam nobili femina Crescentia figitur, et fractis omnibus membrorum motibus, a Christo consolatur. Nam fulmine coeli tortores tacti et tonitru ⁜ 379 ingenti perterriti, ab eo fugantur; subitoque repertus est ⁜ 380 in loco ⁜ 381 , ubi prius orationi vacabat, angelo Domini ibi eum [Col. 0150B] restituente, et ultima oratione celebrata, animas coelo tradiderunt. Corpora vero Florentia quaedam illustris femina terrae tradidit in eodem loco, qui dicitur Marianus. Ejus ultimam orationem tuae gloriae significare curavi, ut inde sumas ⁜ 382 , quo ejus amore ardeas, et ardore ipsius amoris perpetuum ejus patrocinium merearis. Domine, inquit, Jesu Christe ⁜ 383 , fili Dei vivi, perfice desiderium cordis eorum ⁜ 384 , et libera eos ab omnibus inpedimentis hujus saeculi, et perduc eos ad gloriam tuam, qui pro me glorificant te, et volunt gloriari de mei martirii passione ⁜ 385 . Hanc vocem subsecuta est sponsio divinae promissionis ⁜ 386 , rata et firma esse omnia quae rogasset. Post multa vero ⁜ (161) tempora Romam veniens quidam, Fulradus ⁜ 387 nomine, et ibi gesta [Col. 0150C] legens pretiosi martiris, notavit locum sepulcri; veniensque levavit reliquias sacras, et collocavit ⁜ 388 eas in pago Parisiaco. Inde regnante Hluthowico imperatore, translatae sunt in Saxoniam, et ut legatus Karoli confessus est, ex hoc res Francorum coeperunt minui, Saxonum vero crescere, donec ⁜ 389 dilatatae ipsa sua jam ⁜ 390 magnitudine laborant, ut videmus in amore mundi et totius orbis capite, patre tuo, cujus potentiae majestatem non solum Germania, Italia atque Gallia, sed tota fere Europa non sustinet. Colito itaque tantum ⁜ 391 patronum, quo adveniente, Saxonia ex serva facta est libera et ex tributaria multarum gentium domina. Neque [Col. 0150D] enim talis ac tantus summi Dei ⁜ 392 amicus tui gratia indiget, nos vero famuli ipsius indigemus. Unde ut eum possis habere intercessorem apud coelestem [Col. 0151A] imperatorem, habeamus ⁜ 393 te advocatum ⁜ 394 apud terrenum regem, tuum scilicet patrem atque fratrem.

35. Igitur Heinricus rex accepta pace ab Ungariis ad novem annos, quanta prudentia vigilaverit in munienda patria et in expugnando barbaras nationes, supra nostram est virtutem edicere, licet ⁜ 395 omnimodis non oporteat taceri. Et primum quidem ex agrariis militibus nonum quemque eligens, in urbibus habitare fecit ⁜ 396 , ut caeteris confamiliaribus suis octo habitacula extrueret, frugum omnium tertiam partem exciperet servaretque; caeteri vero octo seminarent et meterent frugesque colligerent nono, et suis eas locis reconderent. Concilia et omnes conventus atque convivia in urbibus voluit [Col. 0151B] celebrari; in quibus extruendis die noctuque operam dabant, quatinus in pace discerent, quid contra hostes in necessitate facere debuissent ⁜ 397 . Vilia aut nulla ⁜ 398 extra urbes fuere moenia. Tali lege ac disciplina cum cives assuefaceret, repente irruit super Slavos qui dicuntur Heveldi ⁜ 399 ⁜ (162) , et multis eos praeliis fatigans ⁜ 400 , demum hieme asperrima castris super glaciem positis, cepit urbem quae ⁜ 401 dicitur Brennaburg ⁜ 402 , fame, ferro, frigore. Cumque illa urbe potitus omnem regionem ⁜ 403 , signa vertit contra Dalamantiam, adversus quam jam olim reliquit ei pater militiam; et obsidens urbem quae dicitur Gana ⁜ 404 ⁜ (163) , vicesima tandem die cepit eam. Praeda urbis militibus tradita, puberes omnes ⁜ 405 interfecti, pueri ac puellae captivitati [Col. 0151C] servatae ⁜ 406 . Post haec Pragam adiit ⁜ 407 cum omni exercitu, Boemiorum ⁜ 407* urbem, regemque ejus in deditionem accepit; de quo quaedam mirabilia praedicantur, quae quia non probamus, silentio tegi judicamus ⁜ (164) . Frater tamen erat Bolizlavi ⁜ 408 , qui ⁜ (165) quamdiu vixit, imperatori fidelis et utilis mansit. Igitur rex Boemias tributarias ⁜ 409 faciens, reversus est in Saxoniam.

36. Cumque vicinae gentes a rege Heinrico factae [Col. 0152A] essent tributariae, Apodriti ⁜ 410 (DCCCCXXIX), Wilti ⁜ 411 , Hevelli ⁜ 412 , Dalamanci ⁜ 413 , Boemi, Redarii ⁜ (166) , et pax esset, Redarii defecerunt a fide, et congregata multitudine, inpetum fecerunt in urbem quae dicitur Wallislevu ⁜ 414 ⁜ (167) , ceperuntque eam, captis et interfectis omnibus habitatoribus ejus, innumerabili videlicet multitudine. Quo facto omnes barbarae nationes erectae, iterum rebellare ausae sunt. Ad quarum ferocitatem reprimendam traditur exercitus cum praesidio militari Bernhardo, cui ipsa Redariorum provincia erat sublegata ⁜ 415 , additurque legato collega ⁜ 416 Thiatmarus, et jubentur urbem obsidere quae dicitur Lunkini ⁜ 417 ⁜ (168) . Quinto obsidionis die venere custodes, exercitum barbarorum ⁜ 418 non longe esse adnuntiantes ⁜ 419 , et quia nocte contigua inpetum [Col. 0152B] in castra facere decrevissent. Cumque plures eadem confirmarent, populus fidem paribus dabat dictis; et cum conventus ⁜ 420 esset populi ⁜ 421 circa tentoria legati ⁜ 422 , eadem hora, collega dictante, praecepit, ut per totam noctem parati essent, ne qua forte irruptio ⁜ 423 barbarorum in castra fieret. Cum autem dimissa esset multitudo, in castris variavere moestitia pariter ⁜ 424 atque laetitia, aliis bellum formidantibus, aliis autem desiderantibus; et pro qualitate morum inter spem metumque versabantur bellatores ⁜ 425 . Interea dies transit, et nox solito tenebrosior cum ingenti pluvia adest nutu divino, quatinus consilium pessimum inpediretur ⁜ 426 barbarorum. Ut ergo jussum est, tota nocte illa armati erant Saxones, et primo diluculo dato signo ⁜ 427 , sacramentoque [Col. 0152C] accepto ⁜ 428 , primum ducibus, deinde unusquisque alteri operam suam sub juramento promittebat ad praesens bellum ⁜ (169) . Orto autem sole,—nam post pluviam clara redit ⁜ 429 serenitas—erectis signis procedebant castris ⁜ 430 ; in prima quidem fronte legatus in barbaros inpetum faciens. Sed cum pauci non praevalerent adversus innumerabiles, reversus est ad exercitum, referens, quia barbari non plures haberent equites ⁜ 431 , peditum vero innumerabilem [Col. 0153A] multitudinem, et nocturna pluvia in tantum inpeditam, ut vix ⁜ 432 ab equitibus coacti ad pugnam procederent. Igitur sole cadente in humida vestimenta barbarorum, fumum ascendere fecit usque in coelum, spem fiduciamque praestans Dei populo ⁜ 433 , cujus faciei claritas atque serenitas circumfulsit illos. Igitur dato signo, et exhortante legiones legato, cum clamore valido irruunt in hostes. Cumque nimia densitate iter pertranseundi hostes non pateret, dextra laevaque ferro erumpentes, quoscumque a sociis secernebant ⁜ 434 , neci dabant. Cumque ⁜ 435 jam bellum gravaretur ⁜ 436 , et multi hinc atque inde caderent, et adhuc barbari ordines tenerent, legatus collegam, ut legionibus auxilio esset, expostulat. Ille vero praefectum cum [Col. 0153B] quinquaginta armatis lateri ⁜ 437 hostili inmisit, et ordines conturbavit; ex hoc caedi ⁜ 438 fugaeque tota die hostes patebant. Cum ergo per omnes agros caederentur, ad urbem vicinam fugere temptabant. Collega autem hoc eis praecavente, proximum mare ⁜ (170) ingressi sunt, et ita factum est, ut omnis illa nimia multitudo aut gladio consumeretur aut in mari mergeretur. Nec peditum ullus superfuit, equitum rarissimus, deponiturque bellum cum casu omnium adversariorum. Ingens interea oritur laetitia ex recenti ⁜ 439 victoria, dum omnes laudant duces, unusquisque vero militum praedicat alium ⁜ 440 , ignavum quoque, ut in tali fortuna solet fieri. Postera ⁜ 441 autem luce movent signa urbi praefatae, urbani vero arma deponunt, salutem tantummodo [Col. 0153C] deposcunt ac merentur. Inermes igitur urbe egredi ⁜ 442 jussi; servilis autem conditio et omnis pecunia cum uxoribus et filiis et omni suppellectili barbarorum regis ⁜ 443 captivitatem subibant. Ceciderunt etiam ex nostris in illo proelio duo ⁜ 444 Liutharii ⁜ 445 ⁜ (171) et alii nobiles viri nonnulli. Igitur legatus cum collega et aliis principibus Saxoniam victores reversi, honorifice a rege sunt suseepti satisque laudati, qui parvis copiis, divina favente clementia, magnificam perpetraverint victoriam. Nam fuere qui dicerent, barbarorum ducenta milia caesa. Captivi ⁜ 446 omnes postera die ⁜ 447 , ut promissum habebant, obtruncati.

37. Itaque recentis victoriae laetitiam augebant nuptiae regales, quae eo tempore magnifica largitate [Col. 0153D] celebrabantur ⁜ 448 . Nam rex dedit filio suo Oddoni conjugem filiam Ethmundi ⁜ (172) regis Anglorum, sororem Adalstani, quae genuit ei filium nomine [Col. 0154A] Liudulfum, virum magnum, meritoque omnibus populis carum, filiam quoque nomine Liudgardam ⁜ 449 , quae nupserat Conrado Francorum duci.

38. Rex autem cum jam militem haberet equestri proelio probatum, contra antiquos hostes, videlicet Ungarios, praesumpsit inire certamen. Et (DCCCCXXXII) convocato ⁜ 450 omni populo, tali oratione ⁜ 451 eos est ⁜ 452 affatus: Olim ex omni parte confusum a quantis periculis imperium ⁜ 453 vestrum modo sit liberum, vos ipsi melius nostis, qui civilibus discordiis et externis bellis totiens attriti laborabatis. At nunc, propitia nobis summa divinitate ⁜ 454 , nostro labore, vestra ⁜ 455 virtute, pacatum collectumque cernitis, barbaros superatos et servituti subjectos. Quod superest, necesse habemus, ut contra communes [Col. 0154B] hostes Avares pariter ⁜ 456 consurgamus. Vos hucusque, filios filiasque vestras expoliavi, et aerarium eorum replevi; nunc templa templorumque ministros ut expoliem cogor, absque nudis corporibus nulla nobis alia remanente pecunia. Consulite igitur vobis ipsis, et quid super hac re nobis sit faciendum, eligite. Thesaurum divinis officiis sanctificatum tollamne ⁜ 457 , et dabo pro nostra redemptione Dei inimicis? an certe addam cultui divino pecuniae ⁜ 458 honorem, ut ab ⁜ 459 ipso potius redimamur, qui vere noster extat creator pariter et ⁜ 460 redemptor? Ad haec populus levavit voces in coelum, inquiens, se a Deo vivo et vero redimi omnimodis desiderare, quia fidelis et justus sit in omnibus viis suis et sanctus in omnibus operibus suis. Operam suam deinde promittens [Col. 0154C] regi ⁜ 461 contra gentem acerrimam ⁜ 462 , dextris in coelum elevatis, pactum firmavit. Tali itaque pacto cum populo peracto, dimisit rex multitudinem. Post haec legati Ungariorum adierunt regem pro solitis muneribus; sed ab eo spreti, in terram suam vacui sunt ⁜ 463 reversi. Haec audientes ⁜ 464 Avares, nichil morati ⁜ 465 cum gravi hostilique manu festinant intrare Saxoniam. Et iter agentes per ⁜ 466 Dalamantiam, ab antiquis opem petunt amicis. Illi vero scientes, eos festinare ad Saxoniam, Saxonesque ⁜ 467 ad pugnandum cum eis ⁜ 468 paratos, pinguissimum pro munere eis ⁜ 469 projiciunt canem. Et cum non esset injuriam vindicandi locus ad aliam pugnam festinantibus, cum ridiculosa satis vociferatione longius prosecuntur amicos. Igitur quam potuerunt [Col. 0154D] repentino (DCCCCXXXIII) impetu intrant fines Thuringorum, illam totam terram hostiliter pervagantes ⁜ 470 , ibique divisis sociis, alii ad occidentem pergebant [Col. 0155A] ab occidente et meridie Saxoniam quaerentes intrare. Sed ⁜ 471 Saxones pariter cum Thuringis congregati, inito cum eis certamine, caesis ducibus, caeteros illius exercitus occidentalis ⁜ 472 per totam illam regionem errare fecerunt. Quorum alii fame consumpti, alii ⁜ 473 frigore dissoluti, alii autem caesi vel capti, ut digni erant, miserabiliter perierunt. Qui autem in oriente remansit exercitus, audivit de sorore regis quae nupserat Widoni ⁜ (173) Thuringo ⁜ 474 —erat namque illa ⁜ 475 ex concubina nata—, quia vicinam urbem ⁜ 476 inhabitaret ⁜ 477 et multa pecunia ei esset auri et argenti. Unde tanta vi urbem obpugnare ⁜ 478 coeperunt, ut nisi nox visum pugnantibus inpediret, urbem caperent. Ea vero nocte audientes de casu sociorum regisque super eos adventu cum [Col. 0155B] valido exercitu—nam castra metatus est rex juxta locum qui dicitur Riade ⁜ 479 ⁜ (174) , timore perculsi ⁜ 480 , relictis castris, more suo igne fumoque ingenti agmina diffusa collegerunt. Rex vero postera die producens exercitum, exhortatus est, ut spem suam divinae clementiae committerent, divinum sibi auxilium quemadmodum in aliis proeliis adesse non dubitarent; communes omnium hostes esse Ungarios; ad vindictam patriae parentumque solummodo cogitarent; hostes cito ⁜ 481 terga vertere vidissent, si viriliter certando persisterent. His optimis verbis erecti ⁜ 482 milites, imperatoremque in primis mediis et ultimis versantem videntes, coramque eo angelum—hoc enim vocabulo effigieque signum maximum erat insignitum ⁜ (175) , acceperunt fiduciam magnamque [Col. 0155C] constantiam. Rex vero veritus est, quemadmodum evenit, ut hostes, viso milite armato, fugae statim indulsissent; misit legionem Thuringorum cum raro milite armato, ut inermes prosequerentur, et usque ad exercitum protraherentur ⁜ 483 . Actumque est ita; sed nichilominus videntes exercitum armatum, fugerunt ⁜ 484 , ut per octo milliaria ⁜ 485 vix pauci caederentur vel ⁜ 486 caperentur. Castra vero invasa, et omnis captivitas liberata est.

39. Rex vero victor reversus, modis omnibus gratiarum actiones divino honori, ut dignum erat, [Col. 0156A] solvebat pro victoria de hostibus sibi divinitus concessa; tributumque ⁜ 487 , quod hostibus dare consuevit, divino cultui mancipavit et largitionibus pauperum deservire constituit. Deinde pater patriae, rerum dominus imperatorque ab exercitu appellatus ⁜ (176) , famam potentiae virtutisque cunctis gentibus et regibus ⁜ 488 longe lateque diffudit. Unde et aliorum regnorum proceres eum adierunt, gratiamque in conspectu ejus invenire quaerentes, fidem talis ac tanti viri probatam habentes dilexerunt. Inter quos Hiriberhtus ⁜ 489 gener Hugonis ⁜ (177) , cum ei adversaretur Rodulfus ⁜ 490 , contra jus fasque omne rex constitutus, ut ei ⁜ 491 apud dominum suum pro ⁜ 492 praesidio esset, supplicavit. Ipse enim rex talis erat, qui nichil negaret amicis. Perrexit igitur ⁜ 493 Galliam [Col. 0156B] rex, regem alloquitur, et perfecto negotio, reversus est in Saxoniam. Cumque esset in exaltando gentem suam, rarus fuit aut nullus nominatorum virorum in omni ⁜ 494 Saxonia, quem praeclaro munere aut officio vel aliqua quaestura non promoveret. Et cum ingenti polleret prudentia sapientiaque, accessit et moles corporis, regiae dignitati omnem addens decorem. In exercitiis quoque ludi ⁜ 495 tanta eminentia superabat omnes, ut terrorem caeteris ostentaret. In venatione ⁜ 496 tam acerrimus ⁜ 497 erat, ut una vice ⁜ 498 quadraginta aut eo amplius feras caperet; et licet in conviviis satis jucundus esset, tamen nichil regalis disciplinae minuebat; tantum enim favorem ⁜ 499 pariter et timorem militibus infundebat ⁜ 500 , ut etiam ludenti non crederent ad aliquam lasciviam se dissolvendum [Col. 0156C] ⁜ 501

40. (DCCCCXXXIV) Cum autem omnes in circuitu nationes subjecisset, Danos, qui navali latrocinio Fresones incursabant, cum exercitu adiit vicitque, et tributarios faciens, regem eorum ⁜ 502 nomine Chnubam ⁜ 503 ⁜ (178) baptismum percipere fecit. Perdomitis itaque cunctis circumquaque gentibus, postremo Romam proficisci statuit, sed infirmitate correptus iter intermisit.

41. Cumque se jam gravari ⁜ 504 morbo sensisset, convocato omni populo, designavit filium suum Oddonem [Col. 0157A] regem, caeteris quoque filiis praedia cum thesauris distribuens; ipsum vero Oddonem, qui maximus et optimus fuit, fratribus et omni Francorum imperio praefecit (DCCCCXXXVI Jul. 2). Testamento itaque legitime facto, et rebus omnibus rite compositis, defunctus est ipse rerum dominus et regum maximus Europae, omni virtute animi corporisque nulli secundus, relinquens filium ⁜ 504* sibi ipsi majorem ⁜ 505 , filioque magnum latumque imperium, [Col. 0158A] non a ⁜ 506 patribus sibi relictum, sed per semetipsum adquisitum et a solo Deo concessum. (DCCCCXXXVI) Erant autem dies quibus regnavit 16 anni ⁜ (179) , vitae autem fere 60. Translatum est autem ⁜ 507 corpus ejus a filiis suis in civitatem quae ⁜ 508 dicitur Quidilingaburg ⁜ 509 , et sepultum in basilica sancti Petri ante altare cum planctu et lacrimis plurimarum gentium.

[Col. 0157] EXPLICIT ⁜ 510 LIBER PRIMUS.

[Col. 0157B] Ingens opus coepturus, vel certe iteraturus—nam magna ex ⁜ 512 parte peractum est—tua gratia fulciatur, quae domina esse dinosceris ⁜ 513 jure totius Europae; quamquam in Africam ⁜ 514 Asiamque patris [Col. 0158B] tui jam ⁜ 515 potestas protendatur. Spero enim, quicquid in eo invenitur minus idoneum, gloriosa tuae clementiae lenitate sublevetur, permaneatque ea devotione dedicatum, qua est conscripum ⁜ 516 .

[Col. 0157] EXPLICIT PRAEPHATIO ⁜ 517 .

• [Col. 0157B] 1. De conventu populi ad Aquasgrani palatii et electione novi regis ejusque victoria ⁜ 518 .
• 2. De ministerio regali et de principibus ejus.
• 3. De bello contra Bolizlavum facto.
• 4. De expeditione regis in barbaras nationes.
• [Col. 0157C] 5. De Ungariis.
• 6. De intestinis bellis.
• 7. De reliquiis Innocentii martyris.
• 8. De Arnulfo Boioariorum duce.
• 9. De Sifrido et Thancmaro regis filio.
• 10. De dissensione et legum varietate.
• 11. De Thancmaro et Evurhardo ⁜ 519 et Heinrico, et bellis civilibus ⁜ 520 .
• 12. De Heinrico fratre regis.
• 13. De Evurhardo, qualiter veniam promeretur.
• 14. Item de Ungariis, qualiter non sine suo gravi vulnere recedunt.
• 15. Qualiter Heinricus ardet cupiditate regnandi.
• 16. De Hisbertho ⁜ 521 Lothariorum duce.
• [Col. 0157D] 17. De bello Biertanico.
• 18. Qualiter Dadi milites Heinrici callide ad regem convertit ⁜ 522 .
• 19. Heinricus revertitur in Saxoniam et victus a rege discedit.
• 20. Qualiter barbari Geronem interficere querunt, [Col. 0158B] et multis diebus bellum protraxerunt.
• 21. De Slavo qui a rege Heinrico relictus erat.
• 22. Qualiter exercitus regis contra Heinricum ducitur.
• 23. De Immone et Hisbertho.
• [Col. 0158C] 24. De Evurhardo et Hisbertho.
• 25. De pontificibus Frithurico et Rothardo.
• 26. De nece ducum Evurhardi et Hisberthi.
• 27. Item de Immone.
• 28. De nepotibus Isberthi et Ansfrido et Arnaldo.
• 29. Qualiter Heinricus veniam promeretur.
• 30. De Gerone praeside.
• 31. Item de Heinrico ⁜ 523 , qualiter multi cum eo adversus regem conjurabant.
• 32. De portentis.
• 33. De Oddone Lothariorum praeside ⁜ 524 .
• 34. De Berhtaldo Arnulfi fratre.
• 35. Qualiter Hugonem armis alterum edomuit.
• 36. De concordia fratrum, et moribus eorum et habitu.
• [Col. 0158D] 37. De persecutione monachorum.
• 38. De Hathumaro ⁜ 525 abbate.
• 39. De Luthuwico rege et filiis ejus.
• 40. De obsidibus ⁜ 526 Bolizlavi.
• 41. De obitu Edidis reginae.

[Col. 0157] EXPLICIUNT ⁜ 527 CAPITULA.

[Col. 0159A] 1. Defuncto itaque patre patriae et regum maximo optimo ⁜ 529 Heinrico (DCCCCXXXVI), omnis populus Francorum atque Saxonum jam olim designatum regem a patre, filium ejus Oddonem, elegit sibi in principem; universalisque electionis notantes locum jusserunt esse ⁜ 530 ad Aquasgrani palatii ⁜ 531 . Est autem locus ille proximus Julo ⁜ (180) , a conditore Julio Caesare cognominato. Cumque illo ventum esset, duces ac praefectorum ⁜ 532 principes cum caetera principum ⁜ 533 militum ⁜ 534 manu congregati in sixto ⁜ 535 ⁜ (181) , basilicae magni Karoli cohaerenti, collocarunt novum ducem in solio ibidem constructo, manus ei ⁜ 536 dantes, ac fidem pollicentes, operamque suam contra ⁜ 537 omnes inimicos spondentes, more suo fecerunt eum regem. Dum ea geruntur a [Col. 0159B] ducibus ac caetero magistratu, pontifex maximus cum universo sacerdotali ordine et omni plebe infra in basilica ⁜ 538 praestolabatur processionem novi regis. Quo procedente, pontifex obvius laeva sua dextram tangit regis, suaque dextra ⁜ 539 lituum gestans, linea indutus, stola planetaque ⁜ 540 infulatus, progressusque in medium usque fani subsistit ⁜ 541 ; et reversus ad populum, qui circumstabat ⁜ 542 —nam ⁜ 543 erant deambulatoria infra supraque in illa basilica in rotundum facta ⁜ (182) —quo ab omni populo cerni posset ⁜ 544 : En, inquit, adduco vobis a Deo electum, et a domino rerum Heinrico olim designatum, nunc vero a cunctis principibus regem factum Oddonem; si vobis ista electio placeat, dextris in coelum levatis significate. Ad haec omnis populus dextras in excelsum [Col. 0159C] ⁜ 545 levans, cum clamore valido imprecati sunt prospera novo ⁜ 546 duci. Proinde processit ⁜ 547 pontifex cum rege, tunica stricta more Francorum induto ⁜ 548 , pone ⁜ 549 altare, super quod insignia regalia posita erant, gladius cum balteo, clamis cum armillis, baculus cum sceptro ac diadema ⁜ 550 . Eo quippe tempore erat summus pontifex nomine Hildiberhtus ⁜ 551 , Franco genere, monachus professione, nutritus vel doctus in Vuldo monasterio, et ad id honoris merito progrediens, ut pater ejusdem loci constitueretur, deinde summi pontificatus Mogontiacae ⁜ 552 sedis fastigium [Col. 0160A] promeruisset. Hic erat vir mirae sanctitatis, et praeter naturalem animi sapientiam, litterarum ⁜ 553 studiis satis clarus. Qui inter caetera gratiarum dona spiritum prophetiae accepisse praedicatur. Et cum quaestio esset pontificum in consecrando rege, Treverensis ⁜ (183) videlicet et coloniae Agrippinae—illius, quia antiquior sedes esset, et tamquam a beato Petro apostolo ⁜ 554 fundata; istius vero, quia ad ⁜ 555 ejus diocesim pertineret locus; et ob id sibi convenire arbitrati sunt hujus consecrationis honorem—cessit tamen uterque eorum Hildiberthi cunctis notae almitati. Ipse autem accedens ad altare, et sumpto inde gladio cum balteo, conversus ad regem ait: Accipe, inquit, hunc ⁜ 556 gladium, quo ejicias omnes Christi adversarios, barbaros et malos [Col. 0160B] christianos, auctoritate divina tibi tradita, omni potestate totius imperii Francorum, ad firmissimam pacem omnium christianorum. Deinde sumptis ⁜ 557 armillis ac clamide, induit eum: His cornibus, inquit, humitenus ⁜ 558 demissis ⁜ 559 monearis, quo zelo fidei ferveas, et in pace tuenda perdurare ⁜ 560 usque in finem debere. Exinde sumpto sceptro haculoque: His signis, inquit, monitus, paterna castigatione subjectos corripias, primumque Dei ministris, viduis ac pupillis manum misericordiae porrigas; numquamque de capite tuo oleum miserationis deficiat, ut in praesenti et in futuro sempiterno praemio coroneris. Perfususque ilico ⁜ 561 oleo sancto et coronatus diademate aureo ab ipsis pontificibus Hildiberhto et Wicfrido ⁜ 562 ⁜ (184) , ac omni legitima consecratione completa, ab eisdem [Col. 0160C] pontificibus ducitur ad solium, ad quod per cocleas adscendebatur, et erat inter duas marmoreas mirae pulchritudinis columpnas constructum, unde ipse omnes videre et ab omnibus ipse videri posset.

2. Divina deinde laude dicta, sacrificioque sollempniter celebrato, descendebat rex ad palatium, et accedens ad mensam marmoream regio apparatu ornatam, resedit cum pontificibus et omni populo; duces vero ministrabant. Lothariorum dux Isilberhtus, ad cujus potestatem locus ille pertinebat, omnia [Col. 0161A] procurabat, Evurarhdus mensae praeerat, Herimannus ⁜ 563 Franco pincernis ⁜ 564 , Arnulfus equestri ordini et eligendis locandisque castris praeerat. Sigifridus ⁜ 565 vero, Saxonum optimus et a rege secundus, gener quondam regis, tunc vero affinitate ⁜ 566 conjunctus ⁜ (185) , eo tempore procurabat Saxoniam ⁜ (186) , ne qua hostium interim irruptio accidisset, nutriensque juniorem Heinricum secum tenuit. Rex autem post haec unumquemque principum juxta munificentiam regalem congruenti sibi munere honorans, cum omni hilaritate dimisit multitudinem.

3. Interea barbari ⁜ (187) ad novas res moliendas desaeviunt, percussitque Bolizlav ⁜ 567 fratrem suum ⁜ (188) , virum christianum et, ut ferunt, Dei cultura religiosissimum, timensque sibi vicinum subregulum, [Col. 0161B] eo quod paruisset imperiis Saxonum, indixit ei bellum. Qui misit in Saxoniam ad expostulanda sibi auxilia. Mittitur autem ⁜ 568 ei Asic ⁜ 569 cum legione Mesaburiorum ⁜ 570 et valida manu Hassiganorum ⁜ 571 ⁜ (189) , additurque ei exercitus Thuringorum. Erat namque illa legio collecta ex latronibus. Rex quippe Heinricus cum esset satis severus extraneis, in omnibus causis erat clemens civibus; unde quemcumque videbat furum aut latronum ⁜ 572 ⁜ (190) manu fortem et bellis aptum, a debita poena ei parcebat, collocans in suburbano ⁜ 573 Mesaburiorum, datis agris atque armis, jussit civibus quidem parcere, in barbaros autem, in ⁜ 574 quantum auderent, latrocinia exercerent. Hujuscemodi ergo hominum collecta multitudo plenam in expeditionem produxit [Col. 0161C] legionem. Bolizlav autem audiens de exercitu Saxonico, et quia Saxones seorsum, et ⁜ 575 seorsum Thuringi irent contra se, divisis et ipse sociis, sicuti erat acerrimus ⁜ 576 consilio, utroque ⁜ 577 exercitui ⁜ 578 occurrere disposuit. At Thuringi ut hostes inprovise sibi ⁜ 579 occursitare viderunt, fuga periculum devitaverunt. Asic ⁜ 580 autem cum Saxonibus et caeteris auxiliariis nichil cunctatus in hostes ruit, maximamque [Col. 0162A] partem ex eis armis fudit ⁜ 581 , caeteros fugere conpulit, victorque ad castra reversus est. Et cum ignorasset de exercitu qui insecutus fuerat Thuringos, minus caute usus est victoria perpetrata. Bolizlav autem videns exercitum nostrum dispersum, et alios in extrahendis spoliis caesorum, alios in suis corporibus reficiendis, alios in paleis equorum congregandis occupatos, fugatum reversumque ⁜ 582 coadunans exercitum, super improvisos ac recenti victoria securos ⁜ 583 subito irruit, et ducem ⁜ 584 cum omni nostro ⁜ 585 exercitu delevit. Pergensque inde ad urbem subreguli ⁜ (191) , primo eam impetu cepit, et usque in hodiernum diem solitudinem fecit. Perduravitque illud bellum usque ad quartum decimum regis imperii ⁜ 586 annum ⁜ (192) ; ex eo regi fidelis [Col. 0162B] servus et utilis ⁜ 587 permansit.

4. Rex autem, audito hujuscemodi nuntio, minime turbatur, sed divina virtute roboratus ⁜ 588 , cum omni exercitu intrat terminos barbarorum ⁜ (193) ad refrenandam illorum saevitiam. Datum quippe erat illis et antea a patre suo bellum, eo quod violassent legatos Thancmari filii sui, de quo in sequentibus plenius ⁜ 589 dicturos arbitramur. Placuit igitur novo regi novum principem militiae constituere; elegitque ad hoc officium virum nobilem et industrium satisque prudentem, nomine Herimannum. Quo honore non solum caeterorum principum, sed et fratris sui Wichmanni ⁜ 590 ⁜ (194) offendit invidiam. Quapropter et simulata infirmitate, amovit se ab exercitu. Erat namque Wichmannus ⁜ 591 vir potens et fortis, magnanimus, [Col. 0162C] belli gnarus et tantae scientiae, ut a subjectis supra hominem plura nosse praedicaretur. Herimannus autem cum esset in prima acie, in introitu regionis in hostium pugnam incidit, eosque fortiter vicit, et ob hoc majori invidia inimicos accendit ⁜ 592 , inter quos Ekkardus ⁜ 593 , filius Liudulfi, qui in tantum aegre passus est fortunam Herimanni, ut sese promitteret majora facturum, aut vivere [Col. 0163A] nolle. Unde collectis ex omni exercitu fortissimis viris, interdictum regis rupit, et paludem, quae erat inter urbem hostium et castra regis, cum sociis transiit, statimque hostes offendit, et ab his circumfusus, cum omnibus suis periit. Erant autem qui cum eo ceciderant ⁜ 594 electorum ex omni exercitu virorum decem et octo. Rex autem caesa hostium multitudine, et caeteris tributariis factis, reversus est in Saxoniam. Acta sunt autem haec 7 ⁜ 595 Kalend. Octobr.

5. Post haec antiqui hostes Ungarii venerunt ⁜ 596 virtutem probare novi regis (DCCCCXXXVII). Intrantes autem Franciam, statuerunt, si possent, ab occidentali plaga invadere Saxoniam. Rex autem audiens, nichil moratus, cum exercitu valido occurrit [Col. 0163B] illis, fugavitque et a terminis suis abegit.

6. Cessantibus autem bellis externis, civilia oriri coeperunt. Nam Saxones imperio regis gloriosi ⁜ 597 facti, dedignabantur aliis servire nationibus, quaesturasque quas habuerunt ⁜ 598 ullius alii ⁜ 599 , nisi solius regis gratia, habere contempserunt. Unde iratus Evurhardus contra Bruningum, ⁜ 600 , collecta manu. succendio ⁜ 601 tradidit civitatem illius vocabulo Elmeri ⁜ 602 ⁜ (195) , interfectis omnibus ejusdem civitatis habitatoribus. Qua praesumptione rex audita, condempnavit Evurhardum centum talentis aestimatione equorum ⁜ (196) , omnesque principes militum, qui eum ad hoc facinus adjuvabant, dedecore canum, quos portabant usque ad urbem regiam, quam vocitamus Magathaburg ⁜ 603 .

[Col. 0163C] 7. Eodem tempore transtulit rex reliquias ⁜ 604 Innocentii martyris in eandem urbem ⁜ (197) . Ipse autem rex, ut erat clementissimus, dum turbatores pacis merita castigatione afflixit, illico cum pietate suscepit, et unumquemque eorum regio munere honorans, dimisit in pace ⁜ 604* . At illi nichilominus duci suo haerebant ⁜ 605 ad omne nefas, quia ille quidem erat jocundus animo, affabilis mediocribus ⁜ 606 , largus in dando, et his rebus multos Saxonum sibi associavit.

[Col. 0164A] 8. Ea tempestate defunctus est Arnulfus Bojoariorum dux, et filii ejus in superbiam elati, regis jussu contempserunt ⁜ 607 ire in comitatum.

9. Illo quoque tempore defunctus est Sigifridus ⁜ 608 comes, cujus legationem ⁜ 609 ⁜ (198) cum sibi vendicasset ⁜ 610 Thancmarus ⁜ 611 , eo quod propinquus ei esset ⁜ 612 —nam mater ejus filia erat materterae Sigifridi ⁜ 613 , de qua genuit rex Heinricus Thancmarum ⁜ (199) ,—et regali dono cessisset ⁜ 614 Geroni comiti, afflictus est Thancmarus tristitia magna. Rex autem transivit in Bojoariam, et rebus ibi rite compositis ⁜ 615 , reversus est in Saxoniam (DCCCCXXXVIII).

10. Dissensio autem, quae ⁜ 616 facta est ⁜ 617 inter Evurhardum et Bruningum, ad hoc pervenit, ut caedes [Col. 0164B] publicae fierent, depopulationesque agrorum agerentur, et ab incendiis nusquam abstinerent. De legum quoque varietate facta est et contentio, fueruntque ⁜ 618 qui dicerent, quia filii filiorum non deberent computari inter filios hereditatemque legitime cum filiis ⁜ 619 sortiri, si forte patres eorum obissent avis superstitibus. Unde exiit edictum a rege, ut universalis populi conventio fieret apud villam quae dicitur Stela ⁜ (200) factumque est, ut causa inter arbitros judicaretur debere examinari. Rex autem meliori consilio usus, noluit viros nobiles ac senes populi inhonestate tractari, sed magis rem inter gladiatores discerni jussit. Vicit igitur pars, qui filios filiorum computabant ⁜ 620 inter filios, et firmatum est, ut aequaliter cum patruis ⁜ 621 hereditatem [Col. 0164C] dividerent pacto sempiterno. Ibi quoque pacis ⁜ 622 turbatores facti sunt ⁜ 623 manifesti, qui hactenus ⁜ 624 se negabant contra regiam potestatem aliquid fecisse, sed injuriam tantummodo in socios vindicassent ⁜ 625 . Rex autem se contemptum ab eis animadvertens—neque enim ad placitum juxta jussum venire dignati sunt,—arma distulit, veniae locum dedit, proxima sibi semper solitus clementia. Sed haec dilatio ad majorem perniciem multos protraxit ⁜ 626 . Fiebant praeterea multa nefaria a seditiosis, [Col. 0165A] homicidia, perjuria, depopulationes, incendia; aequum pravumque, sanctum perjuriumque illis diebus parum procedebant.

11. Junctus est autem et Thancmarus Evurhardo, collectaque valida manu, oppugnat ⁜ 627 praesidium quod dicitur Badiliki ⁜ 628 ⁜ (201) , in quo erat Heinricus junior, dataque praeda urbis suis commilitonibus, abiit, secum adducens ⁜ 629 Heinricum quasi vile quoddam mancipium ⁜ 630 . Interfectus est autem ibi Gevehardus ⁜ 631 , Udonis filius ⁜ 632 , fratris Herimanni ducis, ob cujus necem, Deo omnia ordinante, duces Francorum inter se sunt ⁜ 633 divisi ⁜ (202) . Tantis igitur spoliis Thancmari milites ⁜ 634 ditati, jam ad omnia parabantur. Post haec cepit urbem quae dicitur Heresburg ⁜ 635 , et collecta valida multitudine, [Col. 0165B] sedit ⁜ 636 in ea, multa inde exercens latrocinia. Evurhardus autem secum tenuit Heinricum. Eo quoque tempore occisus est Dedi ⁜ 637 ante portas urbis quae dicitur Larun ⁜ 638 ⁜ (203) , in qua erant milites Evurhardi. Wichmannus autem, qui se primum alienavit a rege, audiens tantum facinus seditiosorum, conversus ⁜ 639 pacem fecit cum rege, quia prudentissimus erat, et utilis ac fidelis usque ⁜ 640 in finem permansit ⁜ (204) . Thancmarus autem, filius Heinrici regis, natus erat ex matre nobili ⁜ (205) , manu promptus, acer ingenio, bellandi peritus, sed inter arma honesta minus pudicitia usus. Erat autem mater ejus multam habens possessionem ⁜ 641 , qui licet a patre alia plura ⁜ 642 sit ditatus, materna tamen se hereditate ⁜ 643 privatum aegre valde tulit, et ob hanc [Col. 0165C] causam arma sumit ⁜ 644 ad perniciem sui suorumque contra dominum suum regem. Rex autem, licet invitus, videns rem ad tam ingens periculum procedere, ad edomandam Thancmari insolentiam cum multo comitatu perrexit ad ⁜ 645 Heresburg. Cives autem urbis illius cognoscentes de rege, quia ⁜ 646 super se cum valida manu appropinquasset, apertis portis, introduxerunt exercitum, qui obsederat urbem. [Col. 0166A] Thancmarus autem fugit in aecclesiam a Leone papa beato Petro apostolo dedicatam ⁜ (206) . Exercitus autem persecutus est cum usque in templum, et maxime satellites Heinrici, dolentes ac vindicare contendentes injuriam domini sui; nec veriti januas ferro incidere, cum armis ingressi sunt sacram aedem ⁜ 647 . Thancmarus autem stabat juxta altare, depositis desuper armis cum torque aurea. Cumque ex adverso telis urgeretur, Thiadboldus ⁜ 648 quidam, nothus Cobbonis, cum conviciis vulnus ei inflixit, ilicoque ab eo recepit, quo vita cum terribili insania in brevi caruisset. Quidam autem militum, Maincia ⁜ 649 vocabulo, per fenestram altari contiguam lancea a tergo perfossum ibi secus aram extinxit Thancmarum Ipse autem fraternae fautor ⁜ 650 discordiae, [Col. 0166B] in Biertanico postea bello vitam cum auro ab altari nequiter rapto miserabiliter perdidit ⁜ (207) . Earum rerum rex ignarus et absens cum audisset, super temeritate militum indignatus ⁜ 651 est, sed fervente ⁜ 652 adhuc bello civili, non potuit eos contristari ⁜ 653 . Miseratus autem fratris fortunam, suique ingenii ostendens clementiam, pro laude ejus ae industria pauca locutus, Thiadricum ⁜ 654 et tres amitae illius filios, qui Thancmaro manus junxerant ⁜ 655 , lege Francorum dampnatos strangulo ⁜ 656 fecit deficere. Inde vertit militem avidum pugnae et praeda urbis ditatum in Laras ⁜ 657 . Illi autem, urbis praefecto auctore acriter resistentes, lapides lapidibus, tela telis obicere non cessabant. Aggravatique bello, super consulto ⁜ 658 ducis ⁜ (208) indutias deposcunt. [Col. 0166C] Quibus concessis ⁜ 659 , ducis eis praesidium ⁜ 660 negatur ⁜ 661 . Unde urbe egressi, potestati se regiae tradiderunt ⁜ 662 . Ea ⁜ 663 pugna Tamma ⁜ 664 pincerna, multis aliis rebus bene gestis olim famosus, factus est clarus. Evurhardus autem audiens de nece Thancmari et ⁜ 665 defectione suorum militum, fractus animo, prosternitur captivo suo, veniam petit, ac nequiter promeretur.

[Col. 0167A] 12. Heinricus autem erat ⁜ 666 eo tempore nimis adolescens ⁜ (209) , fervens ⁜ 667 animo; et nimia regnandi cupiditate illectus, eo pacto crimine solvit eum, quo conjuratione secum facta contra regem dominum suum et fratrem, sibi regni diadema, si possibile foret, inponeret. Foedus itaque invicem percussum. Inde liberaliter Heinricus ad regem reversus, puriori fide ac caritate ab eo est susceptus quam ingressus.

13. Suasione quoque optimi inprimis viri et omni religione probatissimi Frithurici ⁜ 668 , successoris Hildiberhti ⁜ (210) archiepiscopi, Evurhardus adiit regem, supplex veniam ⁜ 669 deposcit, se suaque omnia ipsius arbitrio tradens. Ne igitur ingens scelus inemendatum maneret, quasi in exilium in Hildinensem [Col. 0167B] ⁜ 670 urbem a rege dirigitur. Sed non post multum temporis in gratiam clementer recipitur, et honori pristino redditur.

14. Dum ea interea loci geruntur, antiqui hostes nostri Ungarii subito irruunt in Saxoniam ⁜ 671 et castris super litus Badae ⁜ 672 fluminis conlocatis, inde in omnem regionem diffunduntur. Dux autem missus a castris cum parte exercitus, eo die ad vesperam signa movit circa urbem quae dicitur Stedieraburg ⁜ 673 ⁜ (211) . Urbani autem videntes hostes et ex itinere et ex pluvia, quae ingens erat, segniores ⁜ 674 , audacter erumpunt portis ⁜ 675 , et clamore primum territantes, demum repente in adversarios irruentes, plurimis ex eis caesis et copiosa equorum multitudine [Col. 0167C] cum aliquibus signis capta, caeteros fugere compulerunt ⁜ 676 . Urbes quas obvias habuere ⁜ 677 , illorum fugam animadvertentes, armis eos omnibus locis urgebant, et maxima ex eis parte prostrata, ducem ipsum in quendam luti ⁜ 678 puteum cogentes obpresserunt. Altera autem pars ⁜ 679 exercitus ad aquilonem versus, et arte cujusdam Slavi in locum ⁜ 680 qui dicitur Thrimining ⁜ 681 ⁜ (212) deductus, difficultate locorum ac manu circumfusus armatorum periit, timoremque nimium caeteris incussit. Dux autem illius exercitus cum paucis elapsus, comprehenditur, et ad regem deductus, pretio magno redimitur. His auditis, castra hostium omnia ⁜ 682 turbata, fuga salutem [Col. 0168A] quaesierunt ⁜ 683 , nec ultra per triginta annos ⁜ (213) in Saxonia apparuerunt ⁜ 684 .

15. (DCCCCXXXIX) Post haec Heinricus ardens cupiditate regnandi, celebre parat convivium in loco qui dicitur Salaveldum ⁜ 685 ⁜ (214) . Cumque esset magnus ac potens, majestate et potestate regali plurimis plurima donat, et factionis hujuscemodi plurimos ob id sibi associat. Fuere tamen multi, qui ⁜ 686 rem celare potius arbitrati sunt, ad hoc tantum, ne rei ⁜ 687 fraternae discordiae invenirentur. Dabant tamen consilium, quo facilius bellum solveretur, ut videlicet ⁜ 688 ipse relinqueret Saxoniam sub praesidio militari, et ⁜ 689 sese inferret ⁜ 690 Lothariis ⁜ 691 , generi hominum inbelli; et ita factum est, ut primo inpetu eos rex devinceret, et uno certamine fatigaret. Commilitonum [Col. 0168B] itaque consulto ⁜ 692 Saxonia, ut diximus, relicta et urbibus ⁜ 693 Saxoniae vel in Thuringorum terra praesidio militari traditis ⁜ 694 , ipse cum amicis Lotharios adit. Cujus rei fama undique omnes perculsi, quia tam subitaneae recessionis a rege ac repentini belli causam penitus ignorabant ⁜ 695 . Rex autem audita hujuscemodi fama, primum non credidit, postremo certum de belli negotio probans, nichil moratus cum exercitu prosecutus ⁜ 696 est fratrem. Et ut ⁜ 697 appropiat urbi praesidiis fratris munitae, quae dicitur Thortmanni ⁜ 697* ⁜ (215) , milites qui erant in ea, non inmemores fortunae Thancmari, nequaquam sunt ausi inibi regem expectare, sed egressi urbe ⁜ 698 , tradiderunt se ipsos regi. Erat autem Agina ⁜ 699 , qui illam urbem ad manum Heinrici procurare deberet. [Col. 0168C] Hic a rege vehementi juramento constrictus, quatinus, si posset, dominum suum a bello ad pacem et concordiam revocaret, vel certe ipse ad regem reverteretur; ita dimissus, adiit dominum suum. Ductus autem exercitus a rege, pervenit usque ad litora Reni fluminis.

16. Eo tempore ⁜ (216) quo erat bellum Evurhardi cum rege, missus Hadaldus ⁜ 700 , qui erat super cubiculum regis, ad Isilberhtum ⁜ 701 , pro concordia et pace, cum necdum ad neutram partem palam declinaretur ⁜ 702 , indigne suscipitur, et responsio ⁜ 703 de ⁜ 704 die in diem differtur. Ipse autem simultates ducis sentiens, nec ultra talibus versutiis contentus ⁜ 705 : [Col. 0169A] Imperio, inquit, tibi regali denuntio, teste populo ⁜ 706 , tribunali regis condicto die praesentari, aut certe hostem te scias judicari. Simili modo et pontificem Bernhardum ⁜ 707 ⁜ (217) , a rege missum, inhonoratum et responsi incertum a se dimisit. Fertur etiam et regalium litterarum saepius sigilla corrupisse. Post haec vero ⁜ 708 verba legatum meliuscule ⁜ 709 coepit habere, et cum honore transduci fecit.

17. ⁜ 710 Igitur copias belli parantes ⁜ 711 Heinricus et Isilberhtus, decreverunt ad Renum occurrere regi. Agina quoque memor jurisjurandi, praecedens exercitum, transito Reno, regi sese praesentavit; et salutato eo verbis humillimis, ait: Frater tuus dominus meus, salvum te et incolumem magno latoque imperio diu regnare exoptat, tuumque ⁜ 712 ad servitium [Col. 0169B] demandat se ⁜ 713 quantocius festinare. Rege autem interrogante de eo, pacem bellumne cogitasset, prospiciens vidit multitudinem nimiam erectis signis tractim procedere, et ad sui partem exercitus, qui [quae?] jam Renum transierat, tendentem. Et conversus ad Aginam: Quidnam vult, inquit, illa multitudo, aut quae est? At ille satis otiose ⁜ 714 : Dominus meus, inquit ⁜ 715 , est, frater tuus. Si meae suasioni dignaretur animum inclinare, aliter venisset ⁜ 716 . Modo ut ipse juravi veni ⁜ 717 . Rex autem his auditis, dolorem animi motu corporis non celabat, eo quod non adessent ⁜ 718 naves, per quas Renum transcendere posset; et ingens flumen aliud iter non praebebat ⁜ 719 , nec tempus subitanei certaminis in ulteriore ⁜ 720 ripa constitutos aliud sinebat cogitare, nisi aut coram hostibus cadere [Col. 0169C] debere ⁜ 721 , aut certe armis vitam defendere ⁜ 722 . Unde ad Deum ⁜ 723 supplices expandens manus rex, ait ⁜ 724 : Deus ⁜ 725 , inquit, omnium rerum auctor et rector, respice populum tuum, cui me praeesse voluisti, ut ereptus ab inimicis, sciant omnes gentes, ullum mortalium tuae dispositioni ⁜ 726 contraire non posse, qui omnia potes et vivis et regnas in aeternum. Qui autem erant in ulteriore ⁜ 727 ripa, sarcinas et impedimenta quaeque transmittunt in locum qui dicitur Xantum ⁜ 728 ⁜ (218) ; ipsi vero parati hostes expectant ⁜ 729 . Cumque esset piscina inter nostrates et hostes, Saxones divisis sociis, pars una ⁜ 730 ex adverso ruit in hostes, altera pars a tergo insequitur, in mediis hostes ⁜ 731 opprimens, pauci plures vehementer urgebant. [Col. 0169D] Neque enim ⁜ 732 nostratium ⁜ 733 supra centum [Col. 0170A] armatos fuisse perhibetur, adversariorum vero magnus satis exercitus. Sed cum a fronte pariter et a tergo urgerentur, qua parte potissimum cavere debuissent, in promptu non erat. Ex nostris etiam fuere, qui Gallica lingua ex parte loqui sciebant ⁜ 734 , qui clamore in altum Gallice levato ⁜ 735 , exhortati sunt adversarios ad fugam. Illi socios hujuscemodi clamasse arbitrati, fugam, ut clamatum est, inierunt. Eo die ex nostris multi ⁜ 736 vulnerati, aliqui etiam caesi, inter quos ⁜ 737 Ailbertus ⁜ 738 , qui cognominatus est Candidus, telo ducis Heinrici vulneratus, non multis interjacentibus diebus defunctus est. Hostes autem omnes aut caesi vel capti vel certe fugati; sarcinae omnes et omnis hostium suppellex ⁜ 739 inter victores divisa. Ex parte Lothariorum bene pugnasse [Col. 0170B] praedicabatur illo certamine Godofridus ⁜ 740 , Niger cognominatus. Sed et Maincia, cujus supra mentionem fecimus, eo die cecidit.

18. Dadi ⁜ 741 autem Thuring ⁜ 742 mandavit ad praefectos urbium, qui ⁜ 743 erant in oriente partis ducis Heinrici, de victoria regis, et quia ipse dux in bello cecidisset; egitque callide, ut omnes se traderent regiae potestati. Heinricus autem hoc factum nequaquam ⁜ 744 reliquit inultum. Ipsi autem duae tantummodo ex omnibus remanserant ⁜ 745 urbes, Mersburg ⁜ 746 et Scithingi ⁜ 747 . Regi ⁜ 748 autem post victoriam visum ⁜ 749 est persequi fratrem suum generumque.

19. Audiens vero de defectione urbium suarum ⁜ 750 , fractusque recenti regis victoria, cum novem ⁜ 751 [Col. 0170C] tantum armatis iter arripuit, Saxoniamque jam tardius ⁜ 752 adiens, urbem Mersburg ⁜ 753 ingressus est. Quo rex comperto, et ipse reversus est Saxoniam, urbemque, in qua frater erat, cum exercitu obsedit. Sed cum non posset fortiori ac majori resistere, post duos ferme menses, tradita urbe, egressus ⁜ 754 est Heinricus ad regem. Datae sunt autem ei indutiae triginta dierum, quatinus cum militibus sibi cohaerentibus secederet a Saxonia; si cui vero illorum regem adire placuisset, locum veniae haberet. Quievitque Saxonia post haec ab intestinis bellis paucis diebus.

20. Barbari autem labore nostro clati, nusquam ab incendio, caede ac depopulatione vacabant, Geronemque, [Col. 0170D] quem sibi rex praefecerat ⁜ (219) , cum dolo [Col. 0171A] perimere cogitant. Ipse ⁜ 755 dolum dolo praeoccupans, convivio claro delibutos ac vino sepultos ad triginta fere principum barbarorum una nocte extinxit. Sed cum non sufficeret contra omnes nationes barbarorum—eo quippe tempore et ⁜ 756 Apodriti ⁜ 757 rebellaverant, et caeso exercitu nostro, ducem ipsum nomine Haicam ⁜ 758 extinxerunt—, ab ipso rege saepius ductus exercitus eos laesit et in multis afflixit et in ultimam pene calamitatem perduxit. Illi vero nichilominus bellum quam pacem elegerunt, omnem miseriam carae libertati postponentes. Est namque hujuscemodi genus hominum ⁜ 759 durum et laboris patiens, victu levissimo assuetum, et quod nostris gravi oneri ⁜ 760 esse solet, Slavi pro quadam voluptate ducunt. Transeunt sane dies plurimi, his pro gloria [Col. 0171B] et pro magno latoque imperio, illis pro libertate ac ultima servitute varie certantibus. Multos quippe illis diebus Saxones patiebantur hostes, Slavos ab oriente, Francos a meridie, Lotharios ab occidente ⁜ 761 , ab aquilone Danos itemque Slavos; proptereaque barbari longum trahebant certamen.

21. Fuit autem quidam ⁜ 762 Slavus a rege Heinrico relictus, qui jure gentis paterna successione dominus esset eorum qui dicuntur Heveldi ⁜ 763 , dictus Tugumir. Hic pecunia multa captus et majori promissione persuasus, professus est se ⁜ 764 prodere regionem. Unde quasi ⁜ 765 occulte elapsus, venit in urbem quae dicitur Brennaburg ⁜ 766 , a populoque ⁜ 767 agnitus et ut dominus susceptus, in brevi quae promisit inplevit. Nam nepotem suum, qui ex omnibus principibus [Col. 0171C] gentis ⁜ 768 supererat ⁜ 769 , ad se invitans, dolo captum interfecit ⁜ 770 , urbemque cum omni ⁜ 771 regione ditioni regiae tradidit. Quo facto, omnes barbarae nationes usque in Oderam ⁜ 772 fluvium simili modo tributis regalibus se subjugarunt.

22. Heinricus igitur discedens a Saxonia, Lotharios iterum adiit, et cum genero suo, duce scilicet Isilberhto ⁜ 773 , cum suis militibus aliquamdiu moratus est. Iterum ducitur exercitus a rege contra Isilberhtum ⁜ 774 , et omnis regio Lothariorum illius imperio subjacens igni traditur. Obsessusque in urbe ⁜ 775 quae dicitur Kievermont ⁜ (220) , elapsus inde proficiscitur. Et cum obsidio difficultate locorum parum procederet, vastata undique regione, rex in Saxoniam revertitur.

[Col. 0171D] 23. Sciens autem comitem Isilberhti ⁜ 776 versutum et callidum nimis, nomine Immonem ⁜ 777 , artibus [Col. 0172A] illius melius arbitratus est pugnare quam armis. Ille vero, ut erat astutissimus, meliori ac majori se subdens, arma sumit contra ducem; quod ipse dux omnium laborum gravissime tulit, quia eum sibi adversum sustinere debuisset, cujus consilio ac fidei hactenus se maxime credebat. Augebat quoque indignationem ducis ⁜ 778 grex porcorum ab Immone callide captus. Nam subulci ducis cum contra portas ⁜ 779 urbis transirent, Immo porcellum pro porta agitari fecit, et omnem gregem porcorum apertis portis intra urbem recepit. Quam injuriam dux ferre non valens, coacto exercitu, obsedit Immonem. Ille autem plurima apum examina habuisse fertur ⁜ (221) , quae frangens projecit ⁜ 780 contra equites. Apes autem aculeis equos stimulantes, in insaniam vertebant, [Col. 0172B] ita ut equites periclitari coepissent. Quo viso Immo prospiciens de muro, eruptionem cum sociis minitavit ⁜ 781 . Hujuscemodi igitur artibus saepius dux ab Immone delusus, solvit obsidionem. Discedens vero fertur dixisse: Immone mecum sentiente, omnes Lotharios facile captos tenui, modo ipsum solum cum omnibus Lothariis capere nequeo.

24. Tractum tamdiu bellum Evurhardus considerans, ultra non quiescit. Quin contempto rege, et jure spreto juramentorum, ut initio ⁜ 782 , conserta manu cum Isilberhto ⁜ 783 ad incentiva bellorum pariter conspirant ⁜ 784 . Nec contenti ⁜ 785 regno occidentali solummodo, in Reni orientalem agrum depopulandum cum exercitu demerguntur. Haec cum audiuntur in castris regis—nam ea tempestate ⁜ 786 rex erat [Col. 0172C] pugnans contra Briseg ⁜ 787 ⁜ (222) et alias urbes, quae erant Evurhardi ditionis—, multi se a ⁜ 788 castris eruebant, nec ultra spes erat regnandi Saxones. Rex vero ea ⁜ 789 turbatione tanta constantia ac imperio usus est, licet raro ⁜ 790 milite constiparetur, ac si nichil ei difficultatis obviasset. Nam summi pontifices, relictis tentoriis et alia qualibet suppellectili, ipsi etiam defecerunt a fide.

25. Defectionis causam edicere et regalia misteria pandere, super nos est; verum historiae satisfaciendum arbitramur; quicquid in hac parte peccemus veniabile ⁜ 791 sit. Summus pontifex missus ad Evurhardum pro concordia et pace, cum esset earum rerum desiderantissimus ⁜ 792 , pacto mutuo suum interposuit juramentum, et ideo ab eo non posse desinere [Col. 0172D] ⁜ 793 fertur narrasse. Rex autem per pontificem officio suo congruentia dirigens responsa, nil ad se [Col. 0173A] pertinere voluit, quicquid episcopus egisset sine suo imperio. Quare quia contra auctoritatem regi quasi praecellenti noluit subici, sed recessit ab eo ⁜ 794 , in Hammaburgensem ⁜ 795 urbem quasi in exilium destinavit, Rothardum ⁜ 796 vero episcopum ⁜ 797 ⁜ (223) novam Corbeiam direxit. In brevi vero utrisque clementer ignoscit, in sui gratiam suscipit ⁜ 798 , et honori pristino reddidit.

26. Ad coercendam ⁜ 799 igitur ducum ⁜ 800 praesumptionem missus Herimannus ⁜ (224) cum exercitu, invenit eos super litus Reni, magnamque partem exercitus ⁜ 801 abesse, eo quod jam Renum cum praeda transissent ⁜ 802 . Circumfusus itaque dux ipse Evurhardus militum armis, multis vulneribus acceptis ac viriliter redditis, perfossus tandem telis corruit. [Col. 0173B] Isilberhtus autem fugiens, navem ⁜ 803 cum pluribus ⁜ 804 ascendit, quae onere praegravata subcumbens mergitur, ipseque dux cum caeteris mersus, numquam est inventus ⁜ (225) . Rex autem audita victoria suorum ⁜ 805 militum ac morte ducum, gratias egit ⁜ 806 omnipotenti Deo, cujus saepius auxilium expertus est oportunum; praeficiensque regioni Lothariorum Oddonem, Ricwinis ⁜ 807 filium ⁜ 808 , et ut nutriret nepotem suum filium Isilberhti, optimae spei puerulum, nomine Heinricum, reversus est in Saxoniam. Mater autem pueri copulata est conjugio Hluthowico ⁜ 809 regi, et Heinricus frater regis discedens a Lothariis, secessit in regnum ⁜ 810 Karoli. (DCCCCXL.) Necem ducum asperrima hiemps, hiememque secuta est fames validissima ⁜ 811 ⁜ (226) .

[Col. 0173C] 27. Post haec Immo ⁜ 812 , revera ⁜ 813 nescio an falso, arma sumit contra regem, et media hieme circumdatus exercitu, se pariter cum urbe ⁜ 814 tradidit, ac deinceps fidelis et utilis permansit.

28. Nepotes quoque Isilberhti servituti regiae se subjiciebant ⁜ 815 , urbibus quas tenebant nichilominus retentis. Kievermont etiam ab Ansfrido ⁜ 816 et Arnaldo ⁜ 817 adhuc tenebatur, ad quos Immo mandatum hujuscemodi ⁜ 818 dirigens ait: De me non sentio nisi quod vos sentitis, de vobis autem notum est, quia hujus gentis principes estis. Nulli ergo dubium, quin duabus manibus quisque magis valeat quam una. [Col. 0173D] Certum est itaque, tres unum fortitudine praecedere. [Col. 0174A] Et nunc quae necessitas cogit, ut serviamus Saxonibus, nisi nostra discordia? Quando vos armis circumdederunt, num victoria laetati sunt? Victoribus certe turpe est servire. Optimum omnium mortalium, qui me a puero nutrivit et inter amicos semper habuit et magna potestate clarificavit, nostrum communem dominum deserui, et Saxoni me ⁜ 819 periculo capitis mei sociavi; modo, ut scitis, pro merito honore contumelia ab eo affectus, armis circumdatus, pene ex libero servus factus sum ⁜ 820 . Ut ergo noveritis, me ex fide communi utilitati velle consulere, tibi Ansfrid unicam filiam meam desponsabo, quo nullo apud vos infidelitatis scrupulo notari queam. Date igitur locum mutui ⁜ 821 colloquii, et ex me ipso fidem probabitis, quam per nuntium necdum potestis. Ipsi ad haec, [Col. 0174B] quamvis ferrei pectoris essent, et illum jam olim suspectum haberent, tantae tamen calliditati ⁜ 822 cedentes, suasibilibus emolliti verbis ⁜ 823 , mutuo dabant locum conspectui. At ille armatos habens locis oportunis absconditos, dolo ambos cepit, et sub custodia regi destinavit, mandato ⁜ 824 , in haec verba pariter directo: Elatior ⁜ (227) , inquit, est mollior, vinclis ⁜ 825 aut verberibus ⁜ 826 non indiget, minis ⁜ 827 pandit universa quae scit. Ansfrid vero durior ferro est ⁜ 828 , hunc si tormenta accerrima rimentur, magnum est. Quos cum rex suscepisset, aliquanto tempore custodiae mancipatione castigavit; postea suae gratiae lenitate sibi associans, in pace dimisit. Cum ergo causae causis et res ⁜ 829 rebus ita copulatae sint ⁜ 830 , ut sententiarum ordine discerni adeo non debeant, [Col. 0174C] nemo me temporum ⁜ 831 vicissitudine accuset, dum posteriora anterioribus praeposuerim gesta.

29. Rex igitur vicina sibi ⁜ 832 semper clementia graves ⁜ 833 fratris miseratus labores, aliquantis urbibus suis usibus concessis ⁜ 834 , permissus est intra ⁜ 835 regionem Lothariorum habitare.

30. Eo ⁜ 836 tempore barbarorum ⁜ 837 bellum fervebat. Et cum milites ad manum Geronis praesidis conscripti crebra expeditione attenuarentur, et donativis vel tributariis praemiis minus adjuvari possent, eo quod tributa passim negarentur, seditioso odio in Geronem exacuuntur. Rex vero ad communes [Col. 0174D] utilitates rei publicae Geroni semper juxta erat. [Col. 0175A] Unde factum est, ut nimis exacerbati, odia sua in ipsum quoque regem vertissent.

31. Quae causa Heinricum minime latuit ⁜ 838 , et—ut solet, amaris animis dum ⁜ 839 dulce aliquid offertur,—facile persuadebat ⁜ 840 hujuscemodi homines sibi concordare, spem habens iterum regnandi, dum nosset ⁜ 841 exercitum regi offensum. Denique multis intercurrentibus legatis, et munusculis invicem missis, omnes pene orientalium partium milites sibi colligavit. (DCCCCXLI.) Quae res ad tantum nefas processit, ut conjuratione valida facta, in paschali festivitate, quae erat proxima, cum ipse Heinricus ad ⁜ 842 palatium adisset ⁜ 843 , regem occidere cogitassent, ipsi vero regni diadema inponerent ⁜ 844 . Earum rerum dum non esset publicus proditor, [Col. 0175B] semper se protegente summa divinitate, notae factae sunt regi insidiae modicum ante pascha. Qui fidelium militum ⁜ 845 vallatus manu die ac nocte, nichilque decoris vel majestatis regiae coram populo ea sollempnitate minuens, nimium hostibus intulit timorem. Post diem vero sollempnem, consilio maxime Francorum qui eo tempore ⁜ 846 sibi adstabant, Herimanni ⁜ 847 scilicet, Udonis atque Conradi ⁜ 848 qui dictus est Rufus ⁜ (228) , secrete proditos jubet comprehendi vel certe occidi. Inter quos erat primus in caeteris omnium bonarum virtutum rebus absque hac noxa fortissimus optimusque Erich ⁜ 849 . Hic cum armatos ad se properasse intellexisset, conscius causarum, equum ascendit, arma sumit, circumfususque hostium turmis, memor pristinae virtutis ac [Col. 0175C] nobilitatis, elegit mori quam inimicorum dominationi subici. Nam lancea perfossus occubuit, vir omni virtute ac industria civibus carus atque clarus. Caeteri autem insidiarum conscii in alteram hebdomadam ⁜ 850 differuntur, et secundum leges ⁜ 851 sceleribus suis meritas poenas solventes, capite caeduntur. Heinricus autem fugiens regno cessit.

32. Eo anno et portenta quaedam apparuere ⁜ 852 , scilicet cometae. Nam a quinta decima Kalendas [Col. 0176A] Novembris ⁜ 853 usque in ipsas Kalendas visae sunt: Quibus visis ⁜ 854 multi mortales ⁜ 855 territi, aut nimiam pestilentiam vel certe regni mutationem metuebant; quoniam ⁜ 856 quidem ante regis Heinrici excessum multa prodigia monstrata sunt, ita ut solis splendor forinsecus aere ⁜ 857 absque nubilo pene nullus appareret ⁜ 858 , intrinsecus autem per fenestras domorum rubeus tamquam sanguis infunderetur. Mons quoque, ubi ipse rerum Dominus sepultus est, fama prodidit, quia multis in locis flammas evomeret. Hominis ⁜ (229) etiam cujusdam manus sinistra ferro amputata, post annum fere integrum restituta est ei dormienti, qui pro signo miraculi sanguinea linea loco conjunctionis notabatur. (DCCCCXLII.) Sed cometas inundatio nimia, inundationemque boum pestilentia [Col. 0176B] subsecuta est.

33. (DCCCCXLIII.) Defuncto autem Oddone ⁜ 859 , Lothariorum praeside ⁜ (230) , ac regis nepote Heinrico, ducatus regionis conceditur Conrado, cui et unicam filiam suam rex desponsavit ⁜ (231) , quia ⁜ 860 erat adolescens acer et fortis, domi militiaque ⁜ 861 optimus, commilitonibus suis carus.

34. Illis diebus Bertholdus ⁜ 862 , frater ⁜ 863 Arnulfi, procurabat Bajoariam, pugnansque contra Ungarios, victorque existens, triumpho celebri factus est clarus ⁜ (232) .

35. Rex autem de die in diem proficiens, paterno regno nequaquam est contentus, sed abiit Burgundiam, regem cum regno in suam accepit potestatem ⁜ (233) . Hugonem ⁜ (234) alterum armis edomuit ⁜ 864 [Col. 0176C] sibi subjectum fecit. (DCCCCXLIV.) Cujus fibulam auream regi ⁜ 865 dono concessam, gemmarum varietate mirabilem, videmus in altari protomartiris Stephani rutilantem ⁜ 866 .

36. (DCCCCXLV.) Igitur cum omnia regna coram eo silerent, et potestati ipsius omnes hostes cederent, monitu et intercessione sanctae matris ejus recordatus est multis laboribus fatigati fratris ⁜ 867 , praefecitque eum regno Bojoariorum, Bertholdo ⁜ 868 [Col. 0177A] jam defuncto ⁜ (235) , pacem atque ⁜ 869 concordiam cum eo faciens, qua usque in finem fideliter perduravit ⁜ 870 . Erat autem ipse dominus Heinricus copulatus matrimonio filiae ducis Arnulfi ⁜ (236) , feminae egregiae formae mirabilisque prudentiae. Fratrum vero pax atque concordia, Deo acceptabilis hominibusque amabilis, toto orbe fit ⁜ 871 jam celebris, dum unanimes res publicas augent, hostes debellant, civibus paterna potestate praesunt ⁜ 872 . Ducatu igitur Bojoariorum accepto, nequaquam desidia torpuit, sed abiens Aquilegiam ⁜ 873 cepit, Ungarios duabus vicibus armis superavit ⁜ 874 ⁜ (237) , Ticinum transnatavit, et praeda magna intra regionem hostium capta, exercitum incolumen patriam ⁜ 875 reduxit ⁜ (238) . Talium igitur et tantorum mores habitum formamque, [Col. 0177B] quos summa clementia mundo ad delicias omnemque decorem destinavit, nostrae ⁜ 876 non est omnimodis virtutis ⁜ 877 exponere. Verum devotionem, quam erga eos habemus, penitus celare nequimus. Ipse denique dominus rerum, fratrum natu maximus optimus, inprimis pietate erat clarus, opere omnium mortalium constantissimus, praeter regiae disciplinae terrorem semper jocundus, dandi largus, dormiendi parcus, et inter dormiendum semper aliquid loquens, quo eum semper vigilare aestimes, amicis nichil negans, et supra hominem fidelis. Nam quosdam audivimus accusatos et peccati manifestos, ipsum eorum advocatum et intercessorem et criminis nullo modo credulum, et ⁜ 878 ab eo post habitos ⁜ 879 , tamquam nichil umquam in eum peccassent. [Col. 0177C] Ingenium ⁜ (239) ei admodum mirandum, nam post mortem Edidis ⁜ 880 reginae, cum antea nescierit, litteras in tantum didicit, ut pleniter libros legere et intelligere ⁜ 881 noverit. Praeterea Romana lingua ⁜ (240) Slavanicaque ⁜ 882 loqui scit ⁜ 883 . Sed rarum est, quo ⁜ 884 earum uti dignetur ⁜ 885 . In venationibus creber, tabularum ludos amat, equitatus gratiam regia gravitate interdum exercens. Accessit ad haec et moles corporis, omnem regiam ostendens dignitatem, capite ⁜ 886 cano sparsus capillo; oculi rutilantes et in [Col. 0178A] modum fulguris ⁜ 887 cita repercussione ⁜ 888 splendorem quendam emittentes; facies rubicunda, et prolixior barba, et ⁜ 889 haec contra morem antiquum; pectus leoninis ⁜ 890 quibusdam sparsum jubis: venter commodus; incessus quondam citus, modo gravior; habitus patrius, et ⁜ 891 qui numquam sit peregrino ⁜ 892 usus. Quotienscumque autem sit opus corona portanda, jejunium semper praecedere ⁜ 893 pro vero traditur. Heinricus vero morum gravitate pollebat, et ob id ab ignotis minus clemens jocundusque praedicabatur, constanti admodum animo; fidelis et ipse amicis, ita ut mediocris ⁜ 894 substantiae militem conjugis suae sororis matrimonio honoraret, socium sibi ⁜ 895 amicumque faceret ⁜ (241) . Erat corpore praestanti, et qui in adolescentia omnem hominem egregia [Col. 0178B] forma ad se inclinaret. Junior vero fratrum domnus Brun ⁜ 896 magnus erat ingenio, magnus scientia et omni virtute ac industria. Quem cum rex praefecisset genti indomitae Lothariorum ⁜ (242) , regionem a latronibus ⁜ 897 purgavit, et in tantum disciplina legali instruxit, ut summa ratio summaque pax illis in partibus locum tenerent.

37. Igitur cum bella intestina externaque cessarent, leges divinae atque humanae auctorali vigore pollent. Gravisque persecutio monachis oritur in diebus illis, affirmantibus ⁜ 898 quibusdam pontificibus, melius arbitrati ⁜ 899 , paucos vita claros quam plures negligentes inesse ⁜ 900 monasteriis oportere; obliti, nisi fallor, sententiae patrisfamilias ⁜ 901 prohibentis servos ⁜ 902 zizania colligere, sed utraque crescere oportere et ⁜ 903 [Col. 0178C] zizania et triticum usque ad messem (Matth. XIII, 29) . Quo factum est, ut plures propriae infirmitatis conscii, deposito habitu et relictis monasteriis, grave onus sacerdotum devitarent. Fuerunt autem quidam qui summum pontificem Frithericum ⁜ 904 hoc non pure, sed ficte fecisse arbitrati sunt ⁜ 905 , quatinus venerabilem virum regique fidelissimum abbatem Hadumarum ⁜ 906 quoquo modo ⁜ 907 posset ⁜ 908 dehonestaret.

38. Ipse enim erat vir ⁜ 909 magnae prudentiae ac [Col. 0179A] industriae. Sub ejus temporibus templum famosum Vuldense igne consumptum est ⁜ (243) , et ab eo restauratum et multo majore ⁜ 910 decore perfectum ⁜ 911 . Hic pontificem sub custodia tenuit, secunda conjuratione culpabilem ⁜ (244) , primum honorifice, sed cum litteras ab eo scriptas reprehendisset, satis severe. Pontifex vero dimissus dum ultionem quaerit, contra ⁜ 912 tantum virum leges non praevalent, humillima monasteria auctoritate temptavit, ut ad excellentissima aequaliter procederet. Sed hujuscemodi simulationes incassum profusae. Nam abbas in gratia et amicitia regis permansit, et causis intercurrentibus, pontifex quod cogitavit non implevit.

39. Soror igitur regis ⁜ 913 ⁜ (245) Hluthowico regi genuit tres filios, Karolum, Lotharium et Karlomanum ⁜ 914 . [Col. 0179B] Ipse enim ⁜ 915 Hluthowicus ⁜ 916 rex a ducibus suis circumventus, et a Northmannis ⁜ 917 captus, consilio Hugonis Lugdunum ⁜ 918 ⁜ (246) missus custodiae publicae traditur. Filium autem ejus natu majorem Karlomannum ⁜ 919 ⁜ (247) Northmanni secum duxerunt Rothun ⁜ 920 ⁜ (248) ibi ⁜ 921 et mortuus est. Audiens [Col. 0180A] autem rex, super fortuna amici ⁜ 922 satis doluit, imperavitque expeditionem in Galliam contra Hugonem in annum secundum.

40. Eo tempore (DCCCCXLVI) cum moraretur rex ⁜ 923 in campis silvestribus venationem agens, obsides Bolizlavi ⁜ 924 ibi ⁜ 925 vidimus, quos populo rex ⁜ 926 praesentari jussit, satis super eis laetatus.

41. Ille annus notabilis casu calamitoso totius populi, de morte scilicet beatae memoriae Edidis reginae, cujus dies extrema septimo ⁜ 927 Kal. Februar. celebrata est cum gemitu et lacrimis omnium Saxonum. Haec nata ex gente Anglorum, non minus sancta religione quam regali potentia pollentium stirpe claruit. Decem annorum regni consortia tenuit, undecimo obiit. Saxoniam vero decem et novem [Col. 0180B] annis inhabitavit. Reliquit filium nomine Liudulfum, omni virtute animi et corporis ea aetate nulli ⁜ 928 mortali ⁜ 929 secundum; filiam quoque nomine ⁜ 930 Liudgardam, quae nupserat Conrado duci. Sepulta est autem in civitate Magathaburg ⁜ 931 in basilica nova, latere aquilonali ⁜ 932 ad orientem.

[Col. 0179] EXPLICIT LIBER SECUNDUS ⁜ 933 .

[Col. 0179C] Quemadmodum coeii terraeque facies, hominum ⁜ 935 voces, vultus ac mores mille modis concordi discordia variantur, sed ⁜ 936 unius luminis sensusque ducatu, Dei cuncta regentis providentia, coguntur, ita publicis ac privatis rebus intentis imperiale decus, quod te ut serenissimum splendorem gemmamque lucidissimam mundo effudit, unum justitiae moderamen [Col. 0180C] est normaque rectitudinis. Unde laboris nostri opus, quod a diversis moribus diverse accipitur, eo quod ⁜ 937 ingenii sermonisque claritate egeat, sinu gloriosae clementiae tuae suscipiatur, nec in eo ⁜ 938 nostra insipientia, sed major consideretur devotio, humiliter deposco.

[Col. 0179] EXPLICIT ⁜ 939 , PRAEPHATIO.

• [Col. 0179C] 1. Quomodo creavit rex filium suum Lindulfum post se regem.
• 2. De Gallia profectione, et altercatione regis et Hugonis ducis, et rege Luthwico.
• 3. Quomodo rex Lucdunum adiit.
• 4. Quomodo Rothun adiit et inde Saxoniam reversus [Col. 0179D] est.
• [Col. 0180C] 5. Quomodo Huga occurrit regi juxta fluvium Car.
• 6. De Liudulfo filio regis, quomodo Italiam adiit.
• 7. De Bernhario rege Longobardorum.
• 8. Quomodo rex duxit exercitum contra Bolizlavum.
• 9. Quomodo rex reginam ⁜ 940 sibi sociavit, et Liudulfus [Col. 0180D] ideo tristis inde discedit.
• [Col. 0181A] 10. Celebratis rex nuptiis revertitur in Saxoniam, secutusque eum Bernharius ⁜ 941 pacem cum eo secuturus ⁜ 942 .
• 11. De conventu populi apud urbem Augustanam ⁜ 943 et miraculo quod ibi accidit.
• 12. De filiis regis.
• 13. De insidiis quas paraverunt regi.
• 14. De apparatu paschali.
• 15. De filio generoque regis et pontifice Frithurico.
• 16. De conventu populi apud Fridisleri et Dadano ⁜ 944 et Wilhelmo ⁜ 945 comitibus.
• 17. De pugna Lothariorum cum Conrado duce.
• 18. De obsidione Mogantiaca et altercatione Heinrici et Liudulfi.
• [Col. 0181B] 19. De Ecberhto ⁜ 946 regis consobrino.
• 20. De Bojoariis quomodo juncti sunt Liudulfo.
• 21. De Arnulfo et fratribus ejus et quia exercitus missionem petiit et accipit ⁜ 947 .
• 22. De rege, et quia multi defecerunt a fide.
• 23. De exercitu Saxonico qui Mogontiam adiit.
• 24. De Thiadrico et Wicmanno.
• 25. De Ecberhto et Wicmanno et duce Herimanno ⁜ 948 .
• 26. De regis adventu in Boioariam.
• 27. De pontifice Frithurico et caeteris pontificibus.
• 28. Quomode rex infecto negotio revertitur in Saxoniam.
• 29. De causis Herimanni et nepotum ejus.
• 30. Avares junguntur Bojoariis ⁜ 949 , rex vero occurrit [Col. 0181C] eis cum valida manu.
• 31. Bojoarii bello fatigati de pace tractant.
• 32 De placito regis apud Cinnam.
• 33. De pontifice Frithurico et Conrado duce.
• 34. De Liudulfo qui a patre iratus discessit, et rex eum persequitur.
• 35. Pugna apud Horsadal.
• 36. Obsidio urbis quae ⁜ 950 dicitur Renesburg.
• 37. Liudulfus pacem postulat sed non impetrat, et de morte Arnulfi.
• 38. Liudulfo pax datur, et rex Saxoniam revertitur.
• 39. Heinricus Novam urbem adiit.
• 40. Qualiter rex filium clementer suscipit.
• [Col. 0181D] 41. De fine pontificis Frithurici.
• 42. Qualiter Ucri a Gerone capiuntur.
• [Col. 0182A] 43. Qualiter Raeinesburg se tradit, et regionem fratri restituit.
• 44. De famoso triumpho quem rex de Ungariis obtinuit.
• 45. De pugna Thiadrici adversus Sclavos.
• 46. De portentis quae interim acciderunt.
• 47. De casu Conradi ducis.
• 48. De tribus ducibus Avarorum.
• 49. De triumpho regis.
• 50. De rege et versutiis Wicmanni.
• 51. De exercitu qui Wicmannum pene cepit in urbe Suitleiscare.
• 52. Quomodo capta est urbs Cocarescemiorum.
• 53. Quomodo ultus est rex illam depopulationem.
• 54. De Gerone preside.
• [Col. 0182B] 55. De Stoineffo barbarorum rege et milite qui eum occidit.
• 56. De rege quia crebris victoriis gloriosus factus est.
• 57. De Liudulfo quia patria cessit propter amicos.
• 58. De litteris obitum ejus significantibus.
• 59. De Wicmanno qui Saxoniam occulte intravit.
• 60. Quomodo fide Geronis susceptus est Wicmannus.
• 61. De prodigiis quae apparuerunt in vestimentis.
• 62. De infirmitate imperatoris.
• 63. De profectione secunda regis in Italiam.
• 64. De Wicmanno, quomodo iterum rebellavit.
• 65. De Danis, quomodo Christiani perfecte facti sunt.
• [Col. 0182C] 66. Gero propter juramentum dimisit Wicmannum.
• 67. Quomodo Gero ⁜ 951 Lusiki vicit.
• 68. De duobus regulis et Wicmanno.
• 69. De nece Wicmanni.
• 70. Acceptis armis Wicmanni imperator jam factus scripsit epistolam in Saxoniam mittendam.
• 71. De legatis Grecorum et eorum fraude.
• 72. De Gundthario et Sifrido.
• 73. De populo Constantinopolitano et eorum imperatoribus.
• 74. De Mathilda matre imperatoris et obitu episcoporum Bernhardi et Wilhelmi.
• 75. De reversione imperatoris ab Italia et de obitu [Col. 0182D] ejus.
• 76. Quomodo populus pro patre elegit filium ejus in principem.

[Col. 0181] EXPLICIUNT ⁜ 952 CAPITULA.

[Col. 0183A] 1. Post excessum ⁜ 954 Edidis reginae (DCCCCXLVI) omnem amorem maternum transfudit rex in unicum filium ⁜ 955 suum Liudulfum, factoque testamento creavit eum regem post se. Ipse autem tener adhuc erat adolescens, aetatis non habens amplius quam sedecim annos.

2. Rex vero in Galliam ⁜ 956 proficiscens expeditionem, coacto apud Camaracam ⁜ 957 urbem exercitu, festinat intrare regnum Karoli, vindicandae causa ⁜ 958 injuriae generis ⁜ 959 sui Hluthowici. Quo audito Hugo, missa legatione, jurat per patris sui ⁜ (249) animam, qui jam olim periit Deo regique ⁜ 960 proprio repugnando ⁜ 961 , quia tanta sibi esset copia armorum ⁜ 962 , quantam ⁜ 963 hactenus rex numquam vidisset; additque ⁜ 964 contemptum, vane tumideque super Saxones [Col. 0183B] loquendo, quia inbelles essent, et quia facile posset una potione telorum Saxonicorum septem obsorbere ⁜ 965 . Ad quod rex famosum satis reddit ⁜ 966 responsum: sibi vero fore ⁜ 967 ⁜ (250) tantam multitudinem pilleorum ex culmis contextorum ⁜ (251) , quos ei praesentari oporteret, quantam nec ipse nec pater suus umquam viderit. Et revera cum esset magnus valde exercitus, triginta scilicet duarum legionum, non est inventus, qui hujusmodi non uteretur tegumento, nisi rarissimus quisque. Certus autem factus [Col. 0184A] de adventu regis Hugo, timore quoque perterritus, dimisit Hluthowicum ⁜ 968 . Dimissus igitur Hluthowicus regi occurrit, jungiturque cum sociis exercitui illius.

3. Rex autem cum exercitu Lugdunum ⁜ 969 adiit, eamque armis temptavit, inde Parisius ⁜ 970 perrexit, Hugonemque ibi obsedit, memoriam quoque ⁜ 971 Dyonisii martiris digne honorans veneratus est. Ductus inde exercitus contra urbem Remensem, ubi erat nepos Hugonis ⁜ (252) contra jus fasque omne subrogatus episcopus, legitimo pontifice ⁜ (253) adhuc superstite. Armis autem urbem capiens, injuste constitutum expulit sacerdotem, legitimum ecclesiae sedique propriae restituens.

4. Exinde, collecta ex omni exercitu electorum [Col. 0184B] militum manu, Rothum Danorum ⁜ 972 urbem adiit ⁜ (254) , sed difficultate locorum, asperiorique hieme ingruente, plaga eos quidem magna percussit; incolumi exercitu, infecto negotio, post tres menses Saxoniam regressus est, urbibus Remense atque Lugduno cum caeteris armis captis Hluthowico regi concessis.

5. (DCCCCXLVII.) Huga ⁜ 973 autem expertus potentiam regis virtutemque Saxonum, non passus est ultra terminos suos hostiliter intrare, sed pergenti [Col. 0185A] ⁜ 974 in eandem expeditionem anno sequenti, occurrit ⁜ (255) juxta fluvium qui dicitur Char ⁜ 975 ⁜ (256) , manus dedit, juxtaque imperium regis pactum iniit, utilisque proinde permansit.

6. Videns autem rex filium suum Liudulfum virum factum, dedit ei conjugem divitiis ac nobilitate claram, ducis Herimanni filiam, nomine Idam. Quam cum accepisset, in brevi post haec socer moritur (DCCCCXLIX), cum ducatu omni ei possessione relicta. Accepta autem potestate, animum tranquillum, quem in puero ⁜ 976 gessit, exuit, armatumque militem in Italiam ducens, aliquantis ibi urbibus captis et sub custodia traditis, ipse revertitur in Franciam (DCCCCL).

7. Eo tempore usurpato imperio, regnavit in [Col. 0185B] Longobardia homo ferus ⁜ 977 et avarus, et qui omnem justitiam pecunia venderet, Bernharius ⁜ 978 ⁜ (257) . Veritus autem singularis prudentiae reginae virtutem ⁜ 979 , a Hluthowico rege ⁜ (258) relictae, in multis eam afflixit, quo tanti decus splendoris ⁜ 980 extingueret, vel certe obscuraret.

8. Illo tempore rex proficiscitur in militiam contra Bolizlavum ⁜ 981 regem ⁜ (259) Boemiorum, et cum capienda esset urbs quae nuncupabatur Nova ⁜ (260) , in qua clausus obsidebatur Bolizlavi ⁜ 982 filius, prudenti rex consilio diremit proelium, ne miles in rapiendis hostium spoliis aliquod periculum incideret ⁜ 983 . Considerata itaque virtute regis ac innumera multitudine exercitus, Bolizlav ⁜ 984 urbe egressus, maluit tantae majestati subjici, quam ultimam [Col. 0185C] perniciem pati; sub signisque stans, et regem audiens ⁜ 985 responsaque reddens, veniam tandem promeruit. Inde plena victoria gloriosus factus rex, Saxoniam regreditur ⁜ 986 .

9. (DCCCCLI.) Cumque eum virtus praefatae reginae non lateret, simulato itinere Romam proficisci statuit. Cumque in Longobardiam ventum esset, aureis muneribus amorem reginae super se probare temptavit. Quo fideliter experto, in conjugium sibi eam sociavit, cumque ea ⁜ 987 urbem Papiam, quae est sedes regia, obtinuit. Quod cum vidisset filius ejus [Col. 0186A] Liudulfus, tristis a rege discessit, profectusque in Saxoniam, aliquamdiu moratus est in loco consiliis funesto ⁜ (261) Salaveldun.

10. Rex veroin Italia celebratis juxta magnificentiam regalem nuptiis ⁜ (262) , proficiscitur inde cum novi matrimonii claritate, acturus ⁜ 988 proximum pascha in Saxonia, laetitiam patriae magnamque gratiam conferens. Persuasus quoque rex Bernharius a Conrado duce, cui Papia cum praesidio militari relicta ⁜ 989 erat custodienda, regem subsecutus est in Germaniam, pacem cum eo facturus, et omnibus quae imperavisset obtemperaturus. Cui regiae urbi ⁜ (263) appropinquanti, occurritur miliario ab urbe a ducibus et praefectis palatinorumque primoribus, et regaliter susceptus, ductus in urbem, [Col. 0186B] jussus est in hospitio sibi parato ⁜ 990 manere. Neque enim faciem regis intra tres dies videre promeruit. Quod aegre ferens Conradus, qui eum adduxerat, unumque cum eo sentiens filius regis Liudulfus, suspectum super ⁜ 991 hac causa Heinricum, fratrem regis, habentes, quasi antiqua stimulatum invidia, devitaverunt eum. Heinricus autem sciens adolescentem maternis destitutum ⁜ 992 suffragiis, contemptui coepit ⁜ 993 eum habere, in tantum ut a conviciis ei quoque non parceret. Interea rex regem alloquitur, in gratiamque regis ac reginae susceptus, deditionis sponsionem dat, foederisque ⁜ 994 spontanei ⁜ 995 diem locumque ⁜ 996 apud urbem Augustanam ⁜ 997 designans.

11. Ubi cum ⁜ 998 conventus fieret, Bernharius manus [Col. 0186C] filii sui ⁜ 999 Adalberhti ⁜ 1000 suis ⁜ 1001 manibus implicans, licet olim Hugonem fugiens regi subderetur ⁜ (264) , tunc tamen renovata fide coram omni exercitu famulatui regis se cum filio subjugavit. Et ita dimissus, in ⁜ 1002 Italiam remeavit cum gratia et pace. Ibi mirae magnitudinis lapis grandinis tonitru ⁜ 1003 ac tempestate turbulenta de coelo jactus, ingens miraculum multis visentibus praebuit.

12. Nati sunt autem regi filii ex serenissima regina primogenitus Heinricus ⁜ (265) , secundus Brun ⁜ 1004 ⁜ (266) , tertius ⁜ 1005 paterni nominis majestate [Col. 0187A] designatus ⁜ (267) , quem jam post patrem dominum ⁜ 1006 ac imperatorem universus sperat orbis; filiam quoque sanctae matris ejus vocabulo insignitam ⁜ (268) , de qua non praesumimus aliquid dicere, cum ejus claritas praecellat omne quod dicere aut scribere valemus ⁜ 1007 .

13. (DCCCCLIII.) Enimvero rex cum regiones Francorum urbesque circuiret, audivit, quia ei insidiae pararentur a filio generoque; quapropter summus pontifex revocatus, ubi austeriorem vitam more solito cum heremitis et solitariis ante Pascha agebat, suscepit regem Mogontiae, ibi ei aliquamdiu ministrans ⁜ 1008 . Nefanda consilia prodita, a filio generoque animadversa; purgandi locum criminis cum consilio pontificis petunt ⁜ 1009 et impetrant. Qui licet [Col. 0187B] sceleris manifeste arguerentur, paruit tamen rex eorum sententiis in omnibus ⁜ 1010 , locorum temporumque angustia.

14. Et cum apparatus paschalis apud ⁜ 1011 Aquas fieri oporteret, comperit, quia nichil sibi dignum ibi paratum esset ⁜ 1012 ⁜ (269) ; maternum gaudiis et officiis decenter curatur, regemque quem in Francia ⁜ 1013 pene perdidit, in patria magnifice recepit.

15 ⁜ 1014 . Nam confortatus amicorum gentisque propriae praesentia, irritum ⁜ 1015 fecit ⁜ 1016 pactum, quod coactus inire confessus est; edictumque est filio generoque, auctores sceleris puniendos tradere, aut certe se ⁜ 1017 hostes ⁜ 1018 publicos nosse. Pactis pristinis pontifex intercessit, tamquam paci et concordiae consulturus; ob id regi fit suspectus, amicis regalibus [Col. 0187C] consiliariisque omnimodis spernendus. De eo nostrum ⁜ 1019 arbitramur nequaquam aliquid ⁜ 1020 temere judicare; sed quod de eo probamus, quia magnus erat in ⁜ 1021 oratione die noctuque, magnus elemosinarum largitate, praecipuus verbo praedicationis, non silere dignum duximus; caeterum de accusatis ⁜ 1022 causis qui judicat Dominus est.

16. Earum rerum dum ibi finis non fieret, universalis populi conventus esse jubetur apud villam quae dicitur Fridesleri ⁜ 1023 , super his causis discutiendum ⁜ 1024 . [Col. 0187D] Ubi cum frater regis Heinricus adesset, [Col. 0188A] multas ac graves causas summo pontifici objiciebat; proptereaque regis totiusque pene exercitus offensam incurrit, dum eum penitus culpabilem ex illius ⁜ 1025 dictis censerent. Praeterea ⁜ 1026 rex severiorem ⁜ 1027 animum gerens ex recenti injuria, eminentissimos viros ac sibi quondam caros et in Biertanico ⁜ 1028 bello fideles, fratri ⁜ 1029 traditos exilio dampnavit, dum accusati rationem redderent, nec ⁜ 1030 se ⁜ 1031 purgare ⁜ 1032 sufficerent. Hi erant ⁜ 1033 Thuringi genere, potestatis praefectoriae, Dadanus ⁜ (270) et Willehelmus ⁜ 1034 nomine. Hoc facto multi scelerum conscii satis ⁜ 1035 perterriti, soluta contione, multitudine dimissa, sese rex in orientales partes contulit.

17. Lotharii autem, cum regem duci Conrado sensissent offensum, cum jam olim ei infesti essent, eo [Col. 0188B] quod ducatum super eos administraret ipsis invitis, arma contra eum sumunt ⁜ 1036 . Ille vero imperterritus, leoninum exerens ⁜ 1037 animum, signa signis contraria invexit, et incredibilem multitudinem ex eis propria manu fudit, dum sanguine amici, quem in proelio amisit, Conradi scilicet Evurhardi filii ⁜ (271) , ut fera ⁜ 1038 saevissima acueretur. Itaque illi fortissimo subpeditante ⁜ 1039 fortium militum manu, adverso exercitui dum novus semper additur, a meridie usque in vesperum protrahitur bellum; nocte proelium dissolvitur, nullus victoria laetatur.

18. Rex autem circa Kalendas Julii ⁜ 1040 moto exercitu, armis filium generumque quaerere temptavit; obvias urbes partis adversae aut armis cepit aut in deditionem accepit, quousque Mogontiam perveniret, [Col. 0188C] quam filius cum exercitu intravit, patremque, dictu ⁜ 1041 miserabilius, armatus expectavit. Ibi plus quam civile et omni calamitate acerbius bellum coeptum; multae machinae muris admotae, sed ab urbanis destructae ⁜ 1042 vel incensae; crebrae ante portas pugnae, raro forinsecus stationes ⁜ 1043 fusae. Cunctando enim res ⁜ 1044 universae variavere, dum dominatorem regni ⁜ 1045 foris, intus successorem metuebant. Obsidio itaque dum sexaginta ferme dies ⁜ 1046 excederet, sermo fit de pace; unde datus est obses in urbem [Col. 0188D] consobrinus regis ( ⁜ (272) Ecberhtus) ⁜ 1047 , quo libera via [Col. 0189A] cuilibet pateret in castra crimen purgandi, de pace atque concordia tractandi. Filius cum genero ⁜ 1048 castra ingressi, regalibus vestigiis prosternuntur, pro scelere omnia sustinere paratos fore, saltem ut amici auxiliatores in fide suscepti, nichil adversi paterentur. Rex autem non inveniens, quomodo meritas poenas filio inferret, fautores insidiarum expostulat. Illi autem juramentis vicariis obligati, et quodammodo arte antiqui hostis constricti, hoc omnino negabant. Ingens interea oritur laetitia in castris, et a castris circumquaque fama diffusa, numquam urbe egressos ⁜ 1049 , nisi omnibus essent a rege imperatis obtemperaturi ⁜ 1050 . Eae ⁜ 1051 spes incassum conceptae; nam cum non ⁜ 1052 oboedirent edictis regis, motus Heinricus adversus adolescentem: Nichil te, inquit, [Col. 0189B] jactitas contra dominum meum regem fecisse, et ecce omnis exercitus usurpatorem te regni invasoremque novit. Ipse ergo si accusor reus criminis, si culpabilis existo, quare non contra me legiones ducis? Signa adversum me move; et festucam ⁜ 1053 de terra sumens: Hujus, inquit, pretii a me meaque potestate rapere non poteris. Quid tibi visum est sollicitare hujuscemodi rebus patrem tuum? Contra summam divinitatem agis, dum domino ⁜ 1054 patrique tuo repugnas. Si aliquid scis vel vales, in me furorem tuum evome ⁜ 1055 , ipse enim tuam non timeo iram. Ad haec adolescens nichil respondit, sed audito rege, cum suis urbem ingressus est.

19 ⁜ 1056 . Consobrinus autem regis Ecberhtus cum obses datus esset in urbem, suasibilibus ⁜ 1057 corruptus [Col. 0189C] verbis, regi fit aversus, cum et antea ei iratus esset, eo quod argueretur incauti ⁜ 1058 certaminis, ubi oculum perdidisset ⁜ (273) .

20. Dum haec agerentur, proxima nocte Bojoarii ⁜ 1059 comites ⁜ 1060 fratris ⁜ 1061 regis, relicto eo ⁜ 1062 , juncti sunt Liudolfo; qui pergens cum eis, cepit urbem regiam quae dicitur Rainesburg ⁜ 1063 cum caeteris in ea regione munitissimis; omnemque pecuniam ducis ⁜ 1064 suis militibus divisit, conjugem cum filiis patrui et amicis non solum urbe sed et regione excedere cogit. Haec omnia a Deo credimus acta, ut [Col. 0190A] qui ⁜ 1065 serenissimum regem plurimis populis ac gentibus praeficere voluit, disceret parum in se, in Deo vero omnia posse.

21. Erat autem junior Arnulfus cum fratribus, qui tale consilium machinatus est contra Heinricum, eo quod paterno regno subrogaretur, ipse autem honore patrio privatus esset. Porro exercitus diutino labore fatigatus, missionem petit et accipit, rege ⁜ 1066 cum paucis admodum filium in Bojoariam subsequente.

22. (DCCCCLIII.) Ipse namque erat patiens laborum, supra quam ⁜ 1067 credi possit de homine ab adolescentia delicate nutrito. Multitudine denique deficiente a fide, rari admodum erant, qui partes regis adjuvarent; inter quos erat quidam Adalherhtus [Col. 0190B] ⁜ 1068 ⁜ (274) et alii cum eo admodum pauci.

23. Militante adversum ⁜ 1069 Mogontiam ⁜ 1070 rege, Herimannus dux Saxoniam procurabat ⁜ (275) . Cum novus exercitus a Saxonia ad supplementum veteris mitti debuisset ⁜ (276) , Thiadricus ⁜ (277) juniorque Wichmannus ei praefuere. Attingentes terminos Francorum, a Liudulfo duceque Conrado subito circumfusi, in desertum quoddam coguntur castellum. Quod cum obpugnare nituntur, jactu rotae signifer ante portam brachium perdidit; quo facto bellum est sedatum, indutiaeque concessae trium dierum in Saxoniam revertendi.

24. ⁜ 1071 Thiadricus a Liudulfo magnis promissionibus est temptatus, Wichmannus autem admodum corruptus ⁜ 1072 , patruum ⁜ (278) exin ⁜ 1073 arguere, paternae [Col. 0190C] hereditatis raptorem dicere et suorum thesaurorum praedonem vocare coepit. Ipse autem consilii nequaquam ignarus, quanta sapientia quantaque prudentia contra propinquos et hostes manifestos vigilaverit difficile ⁜ 1074 est omnimodis edicere.

25. Jungitur quippe Ecberhtus Wichmanno, eademque sententia consurgunt in ducem, nullumque ei dant ⁜ 1075 quietis otium. Ille autem nobili patientia juvenum furorem frangens, cavet tumultum aliquem rege absente illis in partibus accrescere.

26. Bojoarii repentino regis adventu nec ad pacem [Col. 0191A] vertuntur ⁜ 1076 , nec bellum publicum praesumunt, sed clausi muris grandem exercitui laborem suaeque regionis solitudinem parant. Unde minus procedente negotio, absque animabus ⁜ 1077 exercitus a nulla re abstinebat, sed omnia vastabat.

27. Summus pontifex interea, ut ⁜ 1078 ipse aiebat ⁜ 1079 timore regis, officio pontificali amisso, heremiticam cum solitariis ducebat vitam. Non minima quoque caeteris pontificibus cunctatio erat in Bojoaria, dum favent partibus nunc regi assistendo, nunc alienas ⁜ 1080 partes adjuvando, quia ⁜ 1081 nec sine periculo alienabantur a rege, nec sine sui ⁜ 1082 detrimento ei adhaerebant.

28. Agens tres integros ⁜ 1083 menses, a Mogontia ⁜ 1084 recedens, rex in illis regionibus, demum circa [Col. 0191B] Kalend. Januar. ⁜ (279) , infecto negotio, amissis duobus principalibus viris ac potestate claris, Immede et Mainwerco ⁜ 1085 quorum uterque ictu sagittarum periit, alter Mogontiae, alter in itinere Bojoariam pergentibus, revertitur in Saxoniam.

29. (DCCCCLIV.) Causas dicentibus coram rege Herimanno suisque nepotibus, omnes justi tenaces sententiam ducis ⁜ 1086 laudavere, adolescentes castigandos judicantes ⁜ 1087 . Rex autem amans parcebat ⁜ 1088 illis, sub custodia militari tantum intra palatium tradens Wichmannum.

30. Interea audit, quia Avares intrantes Bojoariam jungerentur adversariis, disponerentque publico bello eum temptare. At ille satis inperterritus tali necessitate, numquam se gratia Dei dominum [Col. 0191C] ac regem oblitus est, sed collecta valida manu, obviam procedit acerrimis hostibus. Illi autem divertunt ⁜ 1089 ab eo, acceptisque ducibus a Liudulfo, omnem Franciam pervagati sunt, et tantam stragem dederunt, primum amicis, ut cuidam Ernusto ⁜ 1090 vocabulo, qui erat partis adversae, sui juris familias supra millesimum numerum captivassent, deinde caeteris omnibus, ut dictu fidem excedat. Dominica ante pascha Wormatiae ⁜ 1091 eis est publice ministratum, et muneribus auri et argenti plurimum donatum. Inde ⁜ 1092 Galliam profecti, per aliam viam ⁜ (280) in patriam revertuntur.

31. Bojoarii civili exercitu externoque fatigati—nam Ungariis egressis, exercitu regali premuntur—coacti sunt de pace tractare; factumque est, [Col. 0191D] ut pax daretur usque in 16 ⁜ 1093 Kalend. Julii, et [Col. 0192A] locus esset apud Cinnam ⁜ 1094 ⁜ (281) rationis dandae et responsionis reddendae.

32. Ad condictum locum dum universalis populi conventus fieret, talem rex orationem exorsus est: Paterer ⁜ 1095 inquit, si indignatio filii mei caeterorumque insidias tendentium me solum torqueret, et non totum christiani nominis populum perturbaret; parum esset, urbes meas more latronum invasisse, regionesque ⁜ 1096 a mea ⁜ 1097 potestate rapuisse, nisi ⁜ 1098 propinquorum meorum ac carissimorum comitum sanguine satiarentur. Ecce sine filiis sedeo orbatus, dum filium gravissimum hostem patior. Quem ⁜ (282) plurimum amavi et a mediocri loco ad summum gradum summumque honorem provexi, unicum filium meum habet ⁜ 1099 adversum me. ⁜ 1100 Tolerabile ⁜ 1101 hoc utcumque [Col. 0192B] ⁜ 1102 foret, si non ⁜ 1103 Dei hominumque inimici his causis ⁜ 1104 introducerentur. Modo regnum meum habent desolatum, populum captum vel interfectum, urbes destructas, templa succensa, sacerdotes extinctos; adhuc madent sanguine plateae; auro meo et argento, quibus filium generumque ditavi, hostes Christi sedes suas remeunt ⁜ 1105 referti ⁜ 1106 . Quid igitur ⁜ 1107 supersit sceleris, quid perfidiae, excogitare nequeam. His dictis, tacuit rex. Heinricus laudans sententiam regis, subjunxit, quia hostes secundo victi ⁜ 1108 publico certamine, maligne ac pessime conducerentur, quo via eis iterum laedendi aperiretur; omnem calamitatem omnemque laborem consultius ⁜ 1109 velle pati, quam communem hostem umquam in fidem ⁜ 1110 susciperet. ⁜ 1111 His dictis, Liudulfus [Col. 0192C] procedens ait: Conductos adversum me pecunia, fateor, obtinui, ne me michique subjectos laederent; si in hac parte culpabilis praedicor, sciat me omnis populus hoc non ⁜ 1112 voluntarie, sed ultima necessitate coactum fecisse. Postremum pontifex summus rationem redditurus intravit, promittens, se quocumque ⁜ 1113 rex ⁜ 1114 imperavisset judicio significaturum, numquam contra regem sensisse vel velle vel fecisse; timore coactum a rege discessisse, offensum sibi eum quia ⁜ 1115 intellexisset, innocentem gravissimis accusationibus obrutum; de caetero juramentorum omnibus argumentis ⁜ 1116 fidem servaturum. Ad haec rex: A vobis non exigo juramentum, nisi pacis et concordiae consilium ⁜ 1117 in quantum possitis, adjuvetis. Et hoc dato, in fide ac pace eum [Col. 0192D] dimisit ⁜ 1118 .

[Col. 0193A] 33. Pontifex cum duce Conrado cum adolescentem non possent inclinare, quatinus patri subderetur ejusque sententiam secutus sustineret, discesserunt ab eo, Deo regique sese ⁜ 1119 jungentes.

34. Proxima nocte Liudulfus cum suis a rege discedens, urbem Rainesburg ⁜ 1120 cum exercitu intravit. Rex autem sequens filium, urbem ⁜ 1121 offendens quae dicitur Horsadal ⁜ 1122 ⁜ (283) obsedit eam.

35. Facta autem pugna, durius certamen circa murum nemo umquam viderat ⁜ 1123 mortalium. Multi ibi ex utraque parte caesi, plures sauciati; noctis tenebrae proelium dirimere ⁜ 1124 . Saucius ancipiti bello postera luce ducitur inde ⁜ 1125 exercitus, diutius ibi non morari ⁜ 1126 visum ad graviora tendentibus.

[Col. 0193B] 36. Trium dierum itiner ⁜ 1127 proinde ad Rainesburg ⁜ 1128 . Castrorum loca occupata munitionibusque circumsepta, obsidio ⁜ 1129 urbis diligenter est incepta. Sed cum multitudo machinas muris adplicari non sineret, satis dure interdum ab utrisque pugnatum ⁜ 1130 pro muris. Diu tracta obsidio cogit clausos ⁜ 1131 belli negotiis aliquid actitare. Arbitrati sunt enim fame pejus torqueri, si ad id cogerentur, quam in acie fortiter mori. Jussum itaque, occidentali porta erumpere equites, quasi inpetum in castra facturos alios naves ascendere, et per flumen ⁜ 1132 urbi contiguum ⁜ 1133 , dum equestri proelio pugnaretur, castra armatis deserta invaderent (DCCCCLIV). Urbani signo nolae congregati, condicta peragere; quod in castris usu non ignotum. Quapropter et ipsi non segniter praeparantur. [Col. 0193C] Moram facientibus in erumpendo ⁜ 1134 equitibus, classis ⁜ 1135 ab urbe longius elabitur ⁜ 1136 , exsilientesque de navibus irruunt ⁜ 1137 in castra, offendentesque ⁜ 1138 armatos, dum trepidi fugae consulunt, circumfusi undique caeduntur. Alii naves ingredi nisi ⁜ 1139 , timore perculsi deviantes, flumine absorbentur; alii naves plus aequo ingressi, dimerguntur, factumque est, ut vix pauci de pluribus superessent. Equites vero ab equitibus fatigati devictique, plures saucii, in urbem ⁜ 1140 coguntur. Miles regius victor in castra reversus, unum solummodo letali vulnere [Col. 0193D] percussum pro portis secum revehunt ⁜ 1141 . Pecus [Col. 0194A] omne urbis loco herboso delatum, qui erat inter Rain ⁜ 1142 et Donov ⁜ 1143 fluvios ⁜ 1144 , sed a fratre regis Heinrico captum, et inter socios divisum est. Urbani crebris proeliis triti, fame quoque periclitari coeperunt.

37. Unde egressus ⁜ 1145 urbe Liudulfus cum principalibus viris, pacem postulat, sed non inpetrat, quia patri obedientiam negat. Ingressus vero urbem, portam orientalem obsidentem armis temptat Geronem, tot victoriis quot proeliis clarum. A tertia hora usque in nonam acriter pugnatum ⁜ 1146 ; ante portam urbis, equo ⁜ 1147 cadente, ascensor Arnulfus armis exutus ilicoque telis ⁜ 1148 perfossus occubuit. Post biduum a muliere famem urbis fugiente mors illius notificatur, dum antea incertum esset. Cujus morte urbani satis confusi, jam de pace tractabant.

[Col. 0194B] 38. Interventu proinde principum iterum Liudulfus cum sociis urbe egressus, dum mense integro ⁜ 1149 et dimidio obsideretur, pacem obtinuit usque ad condictum diem, dum de his causis dijudicaretur; locusque concilii ⁜ 1150 apud Fridesleri ⁜ 1151 notabatur. Rex inde patriam reversus ⁜ 1152 .

39. Heinricus vero Novam urbem ⁜ (284) obtinuit; Rainesburg pene omnis proxima nocte concremata ⁜ 1153 .

40. Exercitandi gratia venationem agens rex in loco qui dicitur Suveldun ⁜ 1154 ⁜ (285) , filius ⁜ 1155 patri ⁜ 1156 nudatis plantis prosternitur, intima tactus poenitentia; oratione flebili patris ⁜ 1157 primum, deinde omnium praesentium lacrimas extorquet. Amore itaque paterno susceptus in gratiam, spondet [Col. 0194C] ⁜ 1158 se obtemperaturum consensurumque ⁜ 1159 omni paternae voluntati.

41. Interea summus pontifex aegrotasse nuntiatur ac desperari. Quapropter regis placitum modice est dilatum ⁜ 1160 . Finem summi pontificis qui interfuere satis laudabilem praedicant. Defuncto pontifice, universalis conventus ⁜ 1161 populi celebratus ⁜ (286) ; Mogontia ⁜ 1162 post annum et dimidium regi tradita cum omni Francia; filius ac gener in gratiam suscepti, qua et in finem usi sunt fideliter.

42. Eo anno Slavi ⁜ 1163 qui dicuntur Uchri ⁜ 1164 a [Col. 0194D] Gerone cum magna gloria devicti, cum ei praesidio [Col. 0195A] esset dux Conradus a rege missus. Praeda inde ingens ducta; Saxoniae laetitia magna exorta.

43. (DCCCCLV.) Proximum agens rex pascha ⁜ 1165 cum fratre, ducit post haec exercitum contra Rainesburg, iterum armis machinisque urbem torquens. Dum praesidio Saxonum destituitur ac fame vexatur, portis urbani egressi, cum urbe tradiderunt semet ipsos regi. Qui principes exilio dampnans, reliquae multitudini parcit, victoriaque gloriosus remeavit in patriam, omni regione Bojoarica fratri restituta.

44. Ingressusque Saxoniam circa Kal. Julii, obvios habet legatos Ungariorum, tamquam ob antiquam fidem ac gratiam eum visitantes, re autem vera, ut quibusdam videbatur, eventum belli civilis ⁜ 1166 considerantes. (DCCCCLV.) Quos cum secum aliquantis [Col. 0195B] ⁜ 1167 diebus retinuisset et aliquibus munusculis donatos remisisset in pace, audivit a nuntiis fratris, ducis scilicet Bojoariorum: Quia ⁜ 1168 ecce Ungarii diffusi invadunt terminos tuos, statuuntque tecum inire certamen. His auditis rex, quasi nichil laboris ⁜ 1169 praeterito bello toleravisset, coepit ire contra hostes, sumptis ⁜ 1170 secum paucis admodum ex Saxonibus, eo quod jam bellum Slavanicum ⁜ 1171 urgeret. Castris positis in confiniis Augustanae urbis, occurrit ei exercitus Francorum Bojoariorumque; cum valido quoque equitatu venit in castra Conradus dux, cujus adventu erecti milites ⁜ 1172 , jam optabant non differre certamen. Nam erat natura audacis animi, et quod rarum est audacibus, bonus consilii ⁜ 1173 , et dum eques et dum pedes iret in hostem, bellator intolerabilis, [Col. 0195C] domi militiaque ⁜ 1174 sociis carus. Igitur ab utriusque exercitus latrocinantibus agminibus notificabatur, non longe exercitus ab altero fore. Jejunio in castris praedicato ⁜ 1175 , jussum est omnes in crastino ⁜ 1176 paratos esse ad bellum. Primo diluculo surgentes, pace data et accepta, operaque sua primum duci, deinde unusquisque alteri cum sacramento promissa ⁜ 1177 , erectis signis procedunt castris ⁜ 1178 , numero quasi octo legionum. Ducitur exercitus per aspera et difficilia loca, ne daretur hostibus copia turbandi sagittis agmina, quibus utuntur acerrime, arbustis ea protegentibus. Primam et secundam tertiamque legionem direxerunt Bojoarii, quibus [Col. 0195D] praefuerunt praefecti ducis Heinrici; nam ipse ⁜ 1179 [Col. 0196A] bello interim aberat, eo quod valitudine corporis laborasset, qua et mortuus est ⁜ (287) . Quartam ⁜ 1180 ordinavere Franci, quorum rector ac ⁜ 1181 procurator erat ⁜ 1182 dux Conradus. In quinta, quae erat maxima, quae et dicebatur regia, ipse princeps vallatus lectis ⁜ 1183 ex omnibus ⁜ 1184 militum milibus ⁜ 1185 alacrique juventute, coramque eo angelus, penes quem victoria, denso agmine circumseptus. Sextam et septimam construxerunt Suavi ⁜ 1186 , quibus praefuit Burghardus ⁜ 1187 , cui nupserat filia fratris regis ⁜ (288) . In octava erant Boemi electi milites mille, armis potius instructi quam fortuna; in qua et sarcinae omnes ac ⁜ 1188 inpedimenta quaeque, quasi ipsa esset tutissima, quae esset novissima. Sed aliter res acta est ac ⁜ 1189 arbitrabatur; nam Ungarii nichil [Col. 0196B] cunctantes, Lech fluvium transierunt, circumeuntesque ⁜ 1190 exercitum, extremam legionem sagittis lascessere ⁜ 1191 coeperunt, et inpetu cum ingenti vociferatione facto ⁜ 1192 , aliis caesis vel ⁜ 1193 captis, sarcinis omnibus potiti, caeteros legionis illius armatos fugere compulerunt. Similiter septimam ac sextam aggressi, plurimis ex eis fusis, in fugam verterunt. Rex autem cum intellexisset, bellum ex adverso esse ⁜ 1194 et post tergum novissima agmina ⁜ 1195 periclitari, misso duce cum quarta legione, captivos eripuit, praedam excussit, latrocinantiaque ⁜ 1196 hostium agmina proturbavit ⁜ 1197 . Fusis latrocinantibus undique adversariorum agminibus, signis victricibus dux Conradus ad regem revertitur; mirumque in modum ⁜ 1198 cunctantibus veteranis militibus, [Col. 0196C] gloria victoriae assuetis, cum novo milite et fere bellandi ignaro ⁜ 1199 triumphum peregit.