136

II. De Ratherii moribus ac severiore vitae ratione, quae ad scriptoris ecclesiastici nomen auctoritatemque commendandam plurimum confert, in ejus Vita post hanc praefationem subjicienda erit sermo. De [Col. 0012A] ipsius autem celebritate ob insignem doctrinam, qua maxime nobilitatus est, in praesentiarum agendum. Testes proferemus ejusdem aevi scriptores, qui vulgatae opinionis ac famae fidem faciunt, ut ne opus sit testimonio posteriorum, qui eadem ab illis hausta repetunt. Audiendus in primis Everaclus, Leodicensis episcopus, qui in epistola ad nostrum Ratherium, ipsum his verbis alloquitur: «Quis est vobis aut sapientia, aut probitate, aut optimarum artium studio, aut innocentia, aut ullo laudis genere praestantior?» Nec absimiliter duo coaevi quoque auctores, Rotgerus in Vita S. Brunonis archiepiscopi Coloniensis, num. 34, et Fulcuinus de Gestis abbatum Lobiensum [III], cap. 23, iisdem omnino verbis, quae alter ab altero mutuatus est: «Propter [Col. 0012B] abundantem doctrinam et eloquentiam copiosam, qua inter sapientissimos florere visus est, non eidem solum Ecclesiae cui praefuit, sed et multis aliis circumquaque valde proficuum fore putatum est.» Liutprandus diaconus Ticinensis, postea vero Cremonensis episcopus, Ratherio item synchronus, lib. III Hist., cap. 11: «Venerat autem (in Italiam) cum praefato Hilduino monachus quidam, Ratherius nomine, qui ob religionem septemque liberalium artium peritiam Veronae episcopus constituitur.» Hinc factum est ut vulgo appellaretur litteratus (Itiner. n. 2) , seu, ut alibi traditur (Discord. n. 7 et Phrenes. n. 11) , toto saeculo, id est ubique, ejus sapientia praedicaretur.

III. Ne vero haec gloriosius dicta credantur quam [Col. 0012C] verius, animadvertendum est eum a pueris sese totum litterarum studiis devovisse. Non solum auctoribus sacris studium impendit, verum etiam profanis historicis, oratoribus, poetis, atque philosophis. Hac de causa quaestiones aliquot ipsi propositae fuerunt primum a Mediolanensibus, deinde a Rotberto archiepiscopo Trevirensi, quae ex profanis auctoribus dirimendae erant, ut ex epistola ad ipsum Robertum explorate didicimus. Eamdem in antiquis profanis scriptoribus peritiam opera quae supersunt satis demonstrant, cum non solum eos identidem alleget, verum etiam saepius absque ipsorum mentione versus et sententias inserat, eorumque veluti lingua ac formulis utatur. Huic autem studio vacavit ante episcopatum. «Infulatus vero (inquit in laudata ad Robertum epistola), illud statim desii [Col. 0013A] agere, injunctum mihi hoc officio cogitans, in Dei potius lege die ac nocte meditari debere.» Quare ad sacrarum Scripturarum, ad sanctorum Patrum et canonum studium se totum convertit, profanaque eruditio qua ditatus erat, uti Israelitae ex Aegyptiorum spoliis profecerant, tanto ipsi utilior fuit quanto eam in meliorem usum traduxit.

IV. Mirum vero dictu est quantus in lectione esset, adeo ut de eo dici possit verissime antiquos scriptores nocturna versasse manu, versasse diurna. Hinc critici ejus censores id ipsi vitio dabant in Qualitatis conjectura, num. 2: Nasum semper tenet in libro; et num. 5: Quo [IV] citius valet, diversorium repetit, librum receptat. . . . Solus, si liceret, tota die sederet, libros versaret vel reversaret. Quaecunque autem legeret, [Col. 0013B] adeo retinebat memoria, ut prolixissimos textus iisdem verbis in sua opera identidem inseruerit sine ipsorum librorum subsidio. Id nobis manifeste patuit ex libris praesertim Praeloquiorum. Etsi enim hoc eximium et valde prolixum opus lucubrarit eo tempore quo in carcere Papiensi inclusus libris carebat, nihil tamen in eo nisi ex dictis et doctrina Scripturarum potissimum ac sanctorum Patrum explicare voluit; et integra nonnunquam capita ex istis memoriter excerpta descripsit. Haec autem nos conferentes cum ipsis Patrum libris, mirati sumus etiam atque etiam vehementer, verba plerumque respondere verbis, ac si ex codice ea transcripsisset. Fatemur vero aliquando, sed rarius, nonnullas voces [Col. 0013C] aliquantulum variare retento sensu: quod tamen eum non ex libro, sed e memoria textum eruisse confirmat. In illis quidem carceris angustiis, ac in ea praesertim librorum privatione, quam loco allegato semel iterumque testatur, etsi fieri forsitan potuisset ut unum vel alterum librum ab aliquo commodatum acciperet; idem tamen de tam multis tot auctorum voluminibus, quorum recitat verba, intelligi penitus nequit.

V. Qui non prima tantum aetate, sed ad decrepitam usque tam sedulam lectioni operam dedit, ea quae tam sedulo legerat, ob felicitatem memoriae, quotiescunque opus esset, semper habebat in promptu. De sacrorum librorum atque sanctorum Patrum usu nihil opus est dicere, cum frequentissima ipsorum [Col. 0013D] testimonia quibus ejus opera referta sunt, apertissime prodant; adeo ut ambigere liceat num alius quivis hujus aevi scriptor hac in parte Ratherio praestet, aut cum Ratherio comparari queat. Neque minus versatus agnoscitur in studio canonum. Quo magis eos sua aetate neglectos videbat, hominesque sine ulla formidine atque scrupulo ipsorum praeceptis contraire, eo magis eorum meditatione delectatus nitebatur, ut ipsorum observantiam cultumque restitueret. Huc plura ejus [V] opera ex proposito diriguntur. Quod si apocryphos quandoque canones aut Romanorum pontificum constitutiones supposititias laudat, ut caeteri tum solebant, id conditioni ejus temporis, quod penitioris [Col. 0014A] critices arte carebat, tribuendum et condonandum est.

VI. Episcopus tanto sacrarum Scripturarum, Patrum et canonum studio usuque imbutus, doctrinam ac disciplinam valde puram iisdemque fontibus congruentem profitebatur. Occurrunt identidem in ejus operibus catholica dogmata, eademque traditionis saeculi decimi perillustria testimonia suppeditant. Praeclara in primis sunt illa quae de reali praesentia corporis et sanguinis Domini in Eucharistiae sacramento duobus praesertim in opusculis (epist. 1 et Confess.) late constituit, adeo ut ejus dogmatis traditio maxime comprobetur ex eo ipso scriptore, qui a nonnullis heterodoxis horum operum ignaris in sui erroris patrocinium traducebatur. Non pauca de libertate [Col. 0014B] arbitrii, de necessitate et efficacia divinae gratiae, ac de peccato originali in Augustini plane sententiam multis in locis inspersit. Nonnulla de cultu et invocatione sanctorum, de traditionis necessitate et usu, de insolubili matrimonii vinculo, de peccatorum mortalium et venialium discrimine, de confessione, de coelibatu sacrorum ministrorum, de purgatorio, de suffragiis pro animabus defunctorum, de aeternitate poenarum in inferno, ac de aliis catholicis dogmatibus occurrunt. In Praeloquiorum libris quidquid circa religionis mysteria tradit (lib. III in fin.) , symboli sancto Athanasio inscripti, et sancti Augustini doctrinae consentaneum exhibet. Adeo vero sanam Ecclesiae doctrinam praefert, ut eos acriter impugnet, qui illam aliquot erroribus infuscare [Col. 0014C] aut impetere nisi sunt. Duo autem ejusmodi errores decimo saeculo exorti, vel renati, et naviter a Ratherio perstricti, commemorandi sunt: alter cujusdam, qui sanctos in coelo gaudere quidem fatebatur, cum Christo vero nec regnare, nec regnaturos contendebat: alter nonnullorum, qui in hisce partibus, ob ignorantiam potius quam ob malitiam, veterem Anthropomorphytarum [VI] haeresim propugnabant. Vide librum quartum Praeloquiorum, num. 15, et sermonem de Quadragesima secundum, num. 29 et seqq. Cum Dei cultum purum expeteret, in nonnullas superstitiones quae serpebant invehere non destitit. Multa addi possent de iis quae ad notitiam conferunt morum hujus temporis et disciplinae. Insignes hoc in genere inter caeteros sunt memorati Praeloquiorum [Col. 0014D] libri. Sic enim in ipsis cujusque aetatis, sexus et conditionis homines instruit, ut singulorum vitia detegat et officia praescribat. Plures alii libri cleri reformationem respiciunt, adeo ut ex nullo alio magis quam ex nostro scriptore decimi saeculi disciplina erui possit. Illud etiam accedit quod Veronensium rerum historia ejusdem decimi saeculi ex alio fonte derivari nequeat ut marchio Scipio Maffeius rectissime monuit.

VII. Non pauca quidem nostri scriptoris opera antea [Col. 0015A] vulgata fuere, sed separatim in varias collectiones inserta atque dispersa; quod quanti incommodi sit nemo non videt. S. Ursmari Vita, quam ab Ansone abbate obscurius scriptam Ratherius explicatiorem reddidit, primum prodiit opera Laurentii Surii in Vitis Sanctorum mensis Aprilis.

VIII. Joannes Chapeauvillius tomo primo Gestorum pontificum Tungrensium anno 1613 e ms. codice monasterii Lobiensis in Belgio tres Ratherii epistolas vulgavit: unam ad Joannem summum pontificem, alteram ad omnes Italiae, Germaniae et Galliae episcopos, ad Brunonem postea archiepiscopum Coloniensem tertiam; addiditque aliam Everacli episcopi Leodicensis ad ipsum Ratherium.

IX. Dein P. Lucas d'Achery, qui e diversis ms. [Col. 0015B] exemplaribus [VII] plura opera inedita diligentissime excerpsit, et in Spicilegio edidit, Laudunensem codicem nactus in Galliis, qui aliquot Ratherii opuscula nondum impressa continebat, haec ex eodem produxit in lucem tomo ejusdem Spicilegii prioris editionis secundo, quae his titulis inscribuntur. De contemptu canonum partes duae. Conclusio deliberativa Leodici acta. Qualitatis conjectura. Discordia inter Ratherium et clericos. Apologeticus liber. De clericis rebellibus. Ex abbatiola Magonziani amandatis monachis clerici subrogantur. De nuptu cujusdam illicito. Epistola ad Martinum. Alia ad Romanam Ecclesiam. Synodica ad presbyteros, etc. Itinerarium Ratherii Romam euntis. Sermo valde prolixus de Quadragesima. Contra reprehensores ejusdem sermonis. Sermo secundus de Quadragesima. Sermones de Pascha I et II. Alius de Octavis Paschae. Alius post Pascha. De Ascensione duo. Haec ex uno Laudunensi codice P. Lucae d'Achery praesto fuerunt. Interseruit autem eodem in tomo tres alias epistolas a Chapeauvillio vulgatas, quas non ex Laudunensi codice, sed ex ipsius Chapeauvillii [Col. 0015D] editione ipsum sumpsisse deteximus; cum easdem lectiones, eosdem errores ac lacunas easdem praeseferant. Secundo tomo jam impresso, sed nondum edito, alia Ratherii opuscula Caroli Boesmani sumptu e Lobiensibus manuscriptis transcripta idem Acherius accepit, quae tomo tertio sese editurum in ejusdem tomi secundi praefatione pollicitus est. Quaenam vero haec opuscula sint, in elencho ipsius secundi tomi his verbis [VIII] exponit: «Alia sunt Ratherii opuscula inedita, scilicet sermones duo de Pentecoste, de Maria et Martha, de proprio lapsu (videndum num hic diversus sit ab eo quem edidimus inter sermones de Pascha), de otioso sermone. Praeterea Meditationes cordis in exsilio cujusdam [Col. 0016A] Ratherii Veronensis quidem Ecclesiae episcopi, sed Lobiensis monachi, quas in sex digestas libellis volumen censuit appellari Praeloquiorum, eo quod quoddam praeloquantur opusculum, quod vocatur Agonisticum; Epistolae duae; liber De corpore et sanguine Domini constans nonaginta novem capitulis.» Haec cum scripsit in elencho, ipsa profecto opuscula vel nondum acceperat, vel non expenderat; quae si legisset, opusculum De proprio lapsu diversum esse a sermonibus De Paschate perspicue deprehendisset. Librum De corpore et sanguine Domini Ratherio perperam attributum paulo post demonstrabimus. Nihil porro ex his quae Acherius tomo tertio imprimenda promiserat, eodem tomo typis dedit. Unam tantum Ratherii epistolam ad Patricum produxit tomo duodecimo. [Col. 0016B] In novissima autem et emendatiori ejusdem Spicilegii Acheriani editione Parisiensi anni 1723, ea quae Acherius secundo et duodecimo tomo ediderat, novis et diligentioribus curis Ludovicus Franciscus Joseph de la Barre rursum producens, alia emendare, alia illustrare studuit: eaque recusa leguntur tomo primo, pag. 345 et seqq.

X. Bartholomaeus Campagnola, archipresbyter S. Caeciliae, dum anno 1728 Veronae impressit librum Juris civilis urbis Veronae, addidit in fine Ratherii opusculum, seu potius fragmentum opusculi De vita et translatione S. Metronis, nec non epistolam ejusdem Ratherii cum alterius epistolae fragmento ad Manassem, ut putavit ( legendum ad Milonem), episcopum, quae ipsius auctoris manu exarata in [Col. 0016C] duobus nostrae capitularis bibliothecae codicibus reperit.

XI. P. Bernardus Pez in Dissertatione isagogica tomo I Thesauri Anecdotorum praemissa, mentionem fecerat antiqui libri capituli Frisingensis in Bavaria, qui non pauca nostri scriptoris opera et epistolas exhibet. Idem vero quaedam tantum exinde excerpsit, et anno 1729 publici juris fecit tom. VI Thesauri, cui volumini [IX] etiam separatim vulgato Codicis diplomatico-historico-epistolaris epigraphen indidit. Quae autem edidit haec sunt:

XII. Lobiensium manuscriptorum apographum, quod ad Acherium missum indicavimus num. 9, in Sangermanensi bibliotheca ab eodem relictum, Patribus Edmundo Materne et Ursino Durando usui fuit. Ex ipso enim illi tomo IX Amplissimae veterum scriptorum et monumentorum Collectionis an. 1733 ediderunt ejusdem Ratherii sex Praeloquiorum libros, ac epistolas tres, unam Widoni ac Sobboni archiepiscopis, etc., alteram Rotberto item archiepiscopo, ac ad omnes fideles tertiam. Eodem praeterea tomo in calce operis Paschasii Ratberti De Corpore et sanguine [Col. 0017A] Domini typis dedere quoddam additamentum ex manuscripto Lobiensi, quod a nostro auctore, ut nobis quidem videtur, lucubratum, in editione Operum ipsius haud omittendum credidimus. Ratherii itaque Opera, hactenus separatim impressa, sex aut potius septem editorum diligentia prodierunt; ex quo fit ut tanti viri studiosis opus sit sex diversi generis editiones sibi comparare atque consulere. Hinc collectionis omnium ejusmodi operum utilitas, ne dicamus necessitas, facile perspicitur; cum praesertim accidere soleat ut ex uno opere alterius indulgentia pendeat, ac ex collatione omnium quanti sit auctor aestimetur.

XIII. Cum porro in collectione et editione operum cujusque auctoris non tam desiderentur antea edita [Col. 0017B] et in variis voluminibus dispersa quam quae nondum impressa fuerunt, alia atque alia Ratherii opera, si quae aliorum diligentiam effugerint, inquirenda censuimus. [X] Igitur de ipsius auctoris codicibus solliciti, in quatuor tantum bibliothecis manuscriptos libros, qui aliqua Ratherii opuscula continerent, inveniri nobis innotuit. Unus custoditur inter codices Laudunensis Ecclesiae, de quo haec Acherius in praefatione tradidit: «Caeterum de codice Ratherianorum operum, Anselmi decani tempestate eleganter exarato, sed mendis plurimis foedato, qui olim e bibliotheca B. Mariae Laudunensis fuerat subreptus, ac tandem restitutus, gratias ago cl. V. Antonio Bellotte.» Cum Ratherius post dimissum Veronensem episcopatum Lauduni fuerit, ibidemque aliquandiu [Col. 0017C] immoratus, die S. Stephani sermonem habuerit in capitulo monialium (Praeloq. l. V, c. ult.) ; hoc forte tempore idem codex ex ipsius auctoris autographo a minus perito librario non sine mendis exscriptus fuit. Quaecunque opera in hoc ms. exemplo continentur, post tertiam Ratherii restitutionem in suam Veronensem cathedram lucubrata deprehendimus. Nihil in hoc exemplo invenitur quod ab Acherio editum non fuerit.

XIV. Ad idem quoque tempus pertinent omnia quae in ms. libro Frisingensi describuntur. Hunc, quem septingentorum annorum esse testatur P. Pez, Joseph Frisingellus presbyter Roboretanus, optimarum litterarum studiosissimus, dum Frisingae apud amicum suum hospitaretur, eodem adjutore, prout [Col. 0017D] brevi spatio licuit, celeriter exscribendum curavit. Ex hoc autem apographo, quod nobis praesto fuit, cognovimus, pleraque sane quae in Frisingensi continentur, edita fuisse partim ab Acherio, qui eadem in ms. Laudunensi nactus fuerat, partim a laudato P. Pez. At quinque opuscula, quae nondum in lucem prodierant, ibidem invenimus, nimirum Decretum de clericis ab invasore ordinatis, duos tractatus De proprio lapsu, et De sermone otioso; ac sermones duos, unum De Pentecoste, alium De Maria et Martha. Cum porro ex P. Bernardo Pez didicerimus in laudato codice reperiri etiam opusculum De translatione corporis S. Metronis, cujus fragmentum tantummodo, ut monuimus, Bartholomaeus Campagnola [Col. 0018A] ex Veronensis capituli exemplo vulgaverat; Frisingellus autem, nescimus quo casu [XI], in codice Frisingensi haudquaquam invenerit, solumque titulum in apographo exhibuerit; nos sperantes fore ut integrum ibidem reperiri posset opusculum, egimus cum nobilissimo patricio nostro comite Joanne Baptista de Veritate, qui e serenissimae Bavaricae familiae aula Veronam digressus, in eamdem aulam erat rediturus, et ab eodem petivimus efficeret ut ipsum codicem diligentiori cura quispiam peritus evolveret, expetitumque opus, si inveniretur, exscriberet. Virum nacti sumus litterarum studiosissimum, qui cum hanc Ratherii editionem maxime probaret, tum vero eidem omnem opem praestaturus, Francisco de Werdenstein episcopo Tenariensi, ac eminentissimi [Col. 0018B] Frisingensis episcopi suffraganeo, amicissimo suo, optimorumque studiorum amantissimo id negotii commendavit, in quod cum is omnem diligentiam contulisset, opusculum integrum et accurate transcriptum accepimus. Aliud quiddam in eodem codice animadvertendum. Post Ratherii opera pagina alba relicta, hic tantum titulus praefertur: Praedicationes in quibusdam festis. Aliquot autem sermones subjiciuntur, qui ex. S. Gregorii verbis hinc inde excerptis compacti, a Ratheriano stylo et consuetudine alienissimi sunt. In his unus est de sanctis Firmo et Rustico, ex S. Gregorio similiter concinnatus, quem exempli gratia in Appendice edemus. Videsis Admonitionem eidem sermoni praefixam.

[Col. 0018C] XV. In mss. codicibus capituli Veronensis Ecclesiae, in qua Ratherius pleraque opuscula scripsit, mirum dictu! praeter ea pauca quae vulgavit Bartholomaeus Campagnola, nihil reperire licuit. Sed ille tertio Verona decedens, huc amplius non reversurus, sua opera secum videtur detulisse.

XVI. Cum vero in suum Lobiense coenobium, in quo monasticam vitam professus fuerat, sese aliquando receperit, pleraque ipsius opera in ejusdem monasterii codicibus inventum iri sperabamus, ex quibus potissimum eorumdem operum mentionem faciunt Fulcuinus abbas Lobiensis, Anselmus canonicus Leodiensis, Sigebertus Gemblacensis, et Aegidius de Leodio [XII]. Hac spe illectus marchio Scipio Maffeius, qui hanc Ratherianorum Operum collectionem [Col. 0018D] maxime expetebat, eruditum iter Belgicum agens, a reverendissimo Theodulfo abbate, quem Laubii frustra quaesitum Bruxellis reperit, etiam atque etiam petiit ut Ratherianorum codicum sui coenobii accuratam notitiam Veronam transmitteret. Maffeio autem Veronam reverso, cum ineditorum exemplum praecipue desideraretur vulgatorum et eorum quae ex Frisingensi codice nondum vulgata habebamus in manibus, indicem ad eumdem abbatem misimus, ut, cognitis quae nobis praesto erant, ea quae deessent facili negotio discerni possent, eademque ut diligenter transcriberentur postulavimus. Verum cum incendium olim hoc celebre monasterium vastasset, plures codices consumpti: ac [Col. 0019A] proinde pauci admodum Minoritae cujusdam diligentia e flammis subducti supersunt, ut Antonius Sanderus tradidit (Biblioth. Belgic., pag. 293) . Plura ille transcripta misit, inter quae duo tantum Ratherii opera nondum vulgata exhibuit, nimirum sermonem De Coena Domini, et librum Confessionis ejusdem Ratherii: caetera vero, quae simul accepimus, etsi antea edita, emendandis tamen aliquot locis profuerunt.

XVII. Hac vero diligentia non contenti, cum laudato comite Joanne Baptista de Veritate egimus ut reverendissimum abbatem Paulum du Bois, qui Theodulfo memorato successit, ad novum et diligentius Lobiensium codicum examen per litteras excitaret. Annuit idem abbas, et post exactiorem inquisitionem [Col. 0019B] rescripsit tria nunc manuscripta exemplaria in ea bibliotheca reperiri, quae aliqua Ratherii opera continent. Unum in folio, ex quo sub Theodulfo abbate exscriptus fuit indicatus sermo De Coena Domini. Iste autem codex ille est qui plura continet sanctorum martyrum acta, et alia nonnulla ad Veronam pertinentia: cumque is Ratherii manu scriptus crederetur, non defuerunt qui Ratherium quorumdam etiam actorum suspicarentur auctorem. Nos vero etsi ipsum codicem inspicere, characteremque cum Ratheriano, qui in aliquibus capituli Veronensis exemplis certus [XIII] Ratherii character est, conferre nequivimus; eum tamen manu ipsius episcopi exaratum haudquaquam putamus. Acta certe sanctorum Firmi et Rustici, et nonnulla alia quae ad [Col. 0019C] Veronam spectant, non Ratherium, sed alios atque alios habent auctores. Etenim illa acta in aliis quoque Ratherio vetustioribus codicibus reperiuntur. S. Zenonis Veronensis episcopi Vita a Coronato notario, qui Ratherium duobus saltem saeculis praecessit, scripta fuit. Idem dicendum de rhythmo qui Veronae laudes praefert: ab anonymo enim, qui Pippini Italiae regis aetate vixit, lucubratus fuit. Ejusdem generis et aetatis esse videtur icnographia ejusdem urbis, quae ipsi rhythmo subjicitur, et a Joan. Baptista Biancolino ex eodem codice nuperrime edita est (De' vescovi e governatori di Verona, pag. 55) . Similiter opuscula et acta hujus generis alia vel ex ipso stylo a Ratherio aliena, et in aliis antiquis exemplis inventa, atque etiam typis impressa, amanuensem [Col. 0019D] Ratherio supparem referunt, cui cum Ratherii sermone De Coena Domini quaedam Veronensia documenta a Ratherio forsitan Verona Laubium allata contigit reperire, haecque una cum aliis aliorum opusculis Vitisque sanctorum in codice describere placuit. Secundus codex formae minoris in quarto sex prolixiores Ratherii libros complectitur inscriptos Meditationes cordis, etc., seu Praeloquia, cum duabus epistolis, una ad Widonem et Sobbonem, altera ad Rotbertum, quae omnia ex apographo ad Acherium misso PP. Martene et Durandus publici juris fecisse observavimus. Librum tandem Confessionis, a reverendissimo abbate Theodulfo acceptum, conservatum deteximus in tertio codice, qui item epistolas [Col. 0020A] Ratherii continet, quas Chapeauvillius vulgavit, nec non illam ad Patricum ab Acherio editam, et aliam ad omnes fideles, quam ex hoc eodem codice PP. Martene et Durandus impressere. Hic porro codex praeter ineditum librum Confessionis, reverendissimi Patris abbatis Pauli du Bois diligentia, aliud ineditum opusculum suppeditavit, nimirum Phrenesim, quae olim a Fulcuino, postea vero ab Antonio Sandero laudata (Biblioth. Belgic., p. 303) , in desiderio erat. Ex hactenus dictis novem esse [XIV] Ratherii opuscula, quae in hac collectione primum lucem aspicient, exploratum est.

XVIII. Alia vero quorum aliquam apud scriptores mentionem invenimus, quacunque diligentia adhibita nullibi reperire licuit. Horum autem recensio in [Col. 0020B] hac praefatione haud omittenda est. Ipse Ratherius in epist. 3, ad Rotbertum archiepiscopum, num. 1, opusculum memorat abs se scriptum antequam episcopus fieret, quo Mediolanensium quaestiunculis respondit iis plane similibus quas Rotbertus proposuerat. Has ad profana studia pertinuisse, queis post episcopatum renuntiaverat, colligere licebit ex eadem epistola, in quam vide notationes quartam et quintam. Aliud volumen laudat libro sexto Praeloquiorum, cap. 7, in quod cujusdam philosophi sententiam inseruerat. Hoc autem num idem sit cum praecedenti, an distinctum et aeque deperditum, non liquet. De voluminibus duodecim quae auctor memorat in prooemio ad Phrenesim, vide quae fusius animadvertemus in Vita ejusdem, § 10, num. 61.

[Col. 0020C] XIX. Fulcuinus de Gestis abbatum Lobiensium, cap. 20, Ratherii opus De arte grammatica Sparadorsum inscriptum itemque deperditum commemorat, cujus scribendi locum et occasionem refert his verbis: «Cum in ea parte Burgundiae quae Provincia dicitur mansitaret, filium cujusdam viri ditissimi nomine Roestangnum ad imbuendum litteris postulatus recepit; ad quem librum de arte grammatica conscripsit, quem librum gentilitio loquendi more Sparadorsum vocavit, pro eo quod qui scholis assuesceret puerulus, dorsum a flagris servare posset.» Apud Acherium habetur Sperardorsum. Melius Valerius Andreas in Bibliotheca mss. Belgii tom. 1, pag. 303, et Aubertus Miraeus in scholiis ad caput 127 Sigeberti in Fulcuini codice legerunt [Col. 0020D] Sparadorsum a voce antiqua Germanica sparen, quae significat parcere, Italis risparmiare, ut monuit Muratorius tom. II Antiq. Italic., col. 1281. Hoc vero opus scriptum fuisse aliquanto post annum 940, quo auctor ab exsilio Comensi solutus in Provinciam secessit, patebit ex dicendis in Vita ejusdem, § 6.

XX. Chronographiam Ratherii, qua tum se, tum alios perstringens [XV], intactum deseruit neminem, ipse auctor duobus in operibus allegat, videlicet in Qualitatis conjectura num. 2, et in Itinenario num. 8. Aubertus Miraeus hujus Chronographiae exemplum in codicibus bibliothecae Gemblacensis se vidisse tradit in scholiis ad caput 127 Sigeberti De viris [Col. 0021A] illustribus. Verum ea quoque bibliotheca incendio consumpta hujus exempli desiderium reliquit. In itinere quidem litterario quod a duobus monachis S. Mauri habitum, Parisiis editum est anno 1717, cum post mentionem ejus incendii quod triginta ante annos eam bibliothecam absumpserat, quaedam Ratherii opera ex eo erepta tradantur part. II, pag. 202, ne cui diligentiae parceremus, Gemblacensis coenobii oeconomum rogandum curavimus ut videret num haec forte Chronographia inter codices e flammis sublatos reperiretur. Respondit vero die 20 Martii anni 1761 nihil ejusmodi inveniri potuisse. Quidam suspicati sunt hanc Ratherii Chronographiam esse fortassis eam Invectivam, cujus prima periodus chronographum nominat. Sed ii unum Invectivae [Col. 0021B] titulum, et primae periodi prima verba apud P. Bernardum Pez viderunt. Qui autem ipsum Invectivae opusculum leget, quod integrum nunc edetur, hoc de S. Metrone ac de ejus corpore, Veronensibus, ut credebatur, subrepto, agere intelliget, quod ab indicata Chronographiae Ratherianae materie atque ratione maxime discrepat. Confer quae de hoc opere addemus in notis ad Qualitatis conjecturam.

XXI. Extremo Veronensis episcopatus tempore, seu anno 968, Ratherius multis exagitatus molestiis, cum ad episcopatum dimittendum et ad monasticam vitam repetendam sese vehementius exstimulatum sentiret, librum direxit ad Fulcuinum abbatem Lobiensem, quem «praetitulavit Conflictus duorum, [Col. 0021C] pro eo quod in eodem disputans, utrum reverteretur necne, anxius fluctuaret (Fulcuin. de Gest. ab. Lob., c. 28) .» Neque hunc librum uspiam invenire potuimus.

XXII. Ex epistolis Ratherii quarum aliqua mentio est duae desiderantur, una ad Frodoardum Remensem, qua ad ipsum misit Praeloquiorum libros, ut laudatus Fulcuinus tradit c. 20, altera ad Everaclum episcopum [XVI] Leodicensem, cujus hic in responsione inter epistolas afferenda loco ultimo meminit. Inter ea inedita Ratherii opuscula quae P. Lucas Acherius in elencho tomi secundi commemoravit, nullum nobis defuit nisi unus e duobus sermonibus de Pentecoste, quem frustra in mss. Lobiensibus, e quibus omnia ea opuscula videtur accepisse, inquirendum [Col. 0021D] curavimus.

XXIII. «Alia quamplura» eumdem scripsisse idem Fulcuinus testatur c. 25. Cum vero is inter ipsius opera quae singillatim nominat, duodecim ex his quae nobis praesto sunt, ac plures etiam epistolas quas nacti sumus, silentio praeterierit, non solum haec complurium nomine intelligere potuit, verum etiam alia non pauca, quorum memoria temporum vicissitudinibus interierit. Hominem quidem omnium ejus aetatis studiosissimum, qui tota fere vita in libris versatus est, alia multa lucubrasse nihil dubitandum videtur.

XXIV. Sigebertus de Script. eccles. c. 127, ex quo alii idem sumpserunt, Ratherio tribuit librum [Col. 0022A] De corpore et sanguine Domini, nec non aliud De praedestinatione Dei. Sed «vereor, inquit Mabillonius, ut Ratramni libros Ratherio imputet (Act. SS. Ord. Bened. Saec. V, in Ratherio, n. 20) .» Et jure quidem. Cum enim haec duo ejusdem argumenti opera Ratramni certa sunt; tum vero nullum de ipsis uti a Ratherio scriptis indicium est apud coaevum scriptorem Fulcuinum, qui in catalogo operum Ratherii alia inferioris notae ejusdem opuscula memorat. Esto nonnulla quaedam breviora praetermiserit, ea tamen satis complexus vel in epistolis, in quibus una ad Patricum de Eucharistia ex proposito disserit, vel in iis verbis et alia quamplura. Nunquid vero ex illis duobus et prolixioribus et insignioribus ne unum quidem attigisset, si Ratherium [Col. 0022B] novisset auctorem? Adde quod Ratherius, quibusdam peculiaribus et abstrusioribus titulis delectabatur, cum duo illi simplices et obvii sint. Sigebertum profecto hac in re errore aliquo abreptum nihil ambigimus. Cum eadem duo opera capite 95 ascripserit Bertramno (sic enim corrupte Ratramnus scribi coeperat), varia fortassis et abreviata scriptura codicum deceptus [XVII] fuit. Duo illa certa Ratramni opera simul juncta in codicibus descripta inveniuntur, ut in ms. Lobiensi, quem Mabillonius laudat praefatione secunda in Saeculum IV ord. Bened., n. 83. Cum autem codex quem Sigebertus vidit Bertramnum praeferret in titulo, ex quo ea opera Bertramno tribuit; in alio vero codice, qui eadem continebat, pro Ratramno scriptum fortassis esset [Col. 0022C] Rat., uti fieri nonnunquam solebat, nihil ille de mendo scripturae suspicatus in Bertramni nomine, nec de expendendis conferendisve ipsis utriusque codicis operibus cogitans, incaute ex discrimine scripturae in auctoris nomine designando diversos auctores atque diversa ejusdem argumenti opera credidit; et Ratramnum non agnoscens, Rat. litteras de Ratherio sibi aliunde cognito, qui in utroque argumento aeque ac Bertramnus laborarit, interpretatus videtur.

XXV. Erunt fortassis qui existiment Sigeberto suffragari eum codicem ex quo Acherius in memorato elencho tomi secundi inter inedita Ratherii opera retulit librum De corpore et sanguine Domini constantem nonaginta novem capitulis. Hunc sane librum [Col. 0022D] Ratherii nomine inscriptum exhibet ms. codex Lobiensis, cujus indicem Acherius acceperat, cum laudatum elenchum impressit: hujus enim codicis apographum ad nos missum, idem opus Ratherii nomen in titulo praeferens, in totidem capita distinguit. Exstat praeterea ms. liber Vaticanus reginae Suecorum, signatus num. 498, in quo describitur. Relatio Ratherii de quodam Dei servo. Hanc autem relationem, quae ineditum ejusdem opusculum videri poterat, deprehendimus esse particulam laudati operis Ratherio ascripti De corpore et sanguine Domini, quae in memorato Lobiensi apographo refertur c. 60. Nihil itaque dubitari potest quin aliqua mss. exemplaria librum De corpore et sanguine Domini Ratherio [Col. 0023A] vindicarint et vindicent. Nullum vero, quod sciamus, exemplar aliud quoque opus De praedestinatione Dei a Sigeberto memoratum eidem inscribit; ac propterea aliis manuscriptis, quibus utrumque [XVIII] opus contineretur, Sigebertum usum arbitramur; erroreque aliquo Ratherio asseruisse quae Ratramni sunt, probabilius credimus. Quod si illis codicibus qui unius tantum operis De corpore et sanguine Domini Ratherium auctorem exhibent, saltem ex parte usus putetur Sigebertus, id non solum nihil prodesset, sed multo magis obesset, hallucinationemque ipsius multo evidentius aperiret. Error enim ejusmodi codicum in Ratherii nomine ex ipsa laudati apographi Lobiensis lectione nobis manifestissime patuit. Hoc siquidem deteximus esse celebre opus [Col. 0023B] ejusdem argumenti, scriptum non a Ratramno, sed a Paschasio Ratberto, cui quidem ipsum in fine libelli Confessionis asserit idem Ratherius, cum illum suae Confessioni subjecturus (ut in eodem Lobiensi exemplo subjectum sane legitur) scripsit: «Capitulatim quaedam excerpta ex opusculis super hoc cujusdam Paschasii Ratberti absque invidia tibi, quaeso, insinuari permitte.» Opus autem quod ibidem subjicitur est illud ejusdem Ratberti De corpore et sanguine Domini. Idipsum vero manifestius cuique patebit, si modo legerit accuratissimam Paschasiani operis editionem apud PP. Martenem et Durandum (t. IX Collect. Veter. Script. col. 374) , qui in ea procuranda et illustranda inter caeteros codices eodem Lobiensi usi sunt. P. Acherius cum id opus [Col. 0023C] Ratherio tribuit, solum indicem operum ejus codicis acceperat, in quo illud Ratherio per errorem ascribitur. Patres autem Martene et Durandus cum editioni ipsius operis vacarent, Ratberti opus Ratherio perperam inscriptum in titulo, ex ipsa prooemiali epistola, nec non ex clausula finali, quae Paschasium Ratbertum in eodem codice praeferunt, mendosumque titulum demonstrant, apertissime deprehenderunt, nihilque dubitarunt de Ratberto auctore, cui illud omnes alii codices tribuunt, et olim etiam adjudicaverat Anonymus, uti vocant, Cellotianus a Ludovico Cellotio primum editus in calce Historiae Gothescalci, tametsi vel Lobiense exemplum, vel aliud simile prae oculis habuerit: id enim opus ad centum fere capitula praetensum testatur, quam capitum [Col. 0023D] partitionem [XIX] in solo Lobiensi manuscripto invenire hactenus licuit. Hoc quidem vel aliud simile manuscriptum Lobiense ab eodem Anonymo inspectum ex eo confirmatur quia verus auctor operis a Cellotio editi fuit Herigerus abbas Lobiensis, Ratherio suppar, uti non conjecturis tantum probavit Mabillonius (Praef. 2 in Saec. IV Ord. Bened., n. 47) , verum etiam testimonio codicis Gemblacensis; idipsumque comprobat alius codex apud Oudinum, qui tom. II De scriptoribus ecclesiasticis, pag. 486, eumdem Anonymi Cellotiani librum se vidisse tradit «sub nomine Herigerii ms. in bibliotheca Signiacensi ordinis Cisterciensis in episcopatu Remensi.» Horum duorum codicum auctoritas praeferenda videtur codici [Col. 0024A] Gottwicensi, ex quo idem opus a Cellotio vulgatum, Gerberti nomine edidit P. Bernardus Pez tomo I Anecdot. part. II, pag. 132.

XXVI. Hac occasione alius Sigeberti locus expendendus, in quo de hoc Herigero ac de memorato opere scribit: «Congessit etiam adversus Ratbertum complura catholicorum Patrum scripta de corpore et sanguine Domini.» Ita omnes Sigeberti codices, uno Martiniensi, seu S. Martini Lovaniensis, excepto, quem Possevinus laudat (Apparat. sacr. t. I) , ubi pro adversus Ratbertum legitur adversus Ratherium. Hanc lectionem veriorem idem Possevinus existimat; ac propterea Oudinus loco paulo ante laudato, et Albertus Fabricius tom. III Biblioth. Scriptorum mediae et infimae aetatis, pag. 564, Herigerum [Col. 0024B] scripsisse putant contra Ratherium, quem ex eodem Sigeberto lucubrasse arbitrantur librum De corpore et sanguine Domini. At unus Sigeberti codex non est anteponendus caeteris omnibus, qui, ipso Possevino testante, praeferunt non adversus Ratherium, sed adversus Ratbertum; quam lectionem maxime confirmat Fulcuini continuator (Achery, t. II Spicil., p. 774) , qui sub finem saeculi undecimi contra Ratbertum Herigerum scripsisse similiter prodidit. Quid quod illorum opinio ea fulcitur hypothesi, quam inanissimam demonstravimus, Ratherium scilicet exarasse librum De corpore et sanguine Domini. Quod si Herigerus Ratbertum eo in opere laudat et sequitur, id praestat quoad catholicam, quam ille docuit sententiam; [XX] peculiares vero [Col. 0024C] ejus formulas, quae, cum novae viderentur, quaestionis occasionem dederunt, aliquot in locis expresso ipsius Ratberti nomine respuit, et simplicitatis nomine excusat, ut videre est apud Mabillonium loco laudato, num. 61.

XXVII. Ratherii Expositio in Apocalypsim laudatur a Patre le Long tom. II Bibliothecae Sacrae, pag. 920. Allegat autem Ordinarium Reibacense. Cum vero ejusmodi opus a nemine antiquorum inter ejus opera indicetur, Ratheriusque similibus opusculis in sacram Scripturam non dederit operam, errore aliquo id Ratherio attributum nihil ambigimus.

XXVIII. Trithemius in catalogo operum nostri [Col. 0024D] scriptoris librum ab eo in exsilio scriptum refert. Cum porro idem subinde veluti distinctum opus memoret Agonisticon, seu Praeloquiorum libros sex, quidam putarunt librum in exsilio singulari numero antea indicatum ab Agonistici libris esse distinguendum, et inter deperdita opera recenseri oportere. Verum libros sex Agonistici in exsilio Papiensi scriptos certum est. Hos autem singulari numero librum appellarunt Fulcuinus atque Liutprandus. Ex his Sigebertus in Chronico ad an. 932 librum item nominat: «Papiae exsiliatur, ubi et librum de suis aerumnis edidit.» Idem vero in opere De script. eccles., c. 127, sex Agonistici libros laudat. Hinc Trithemius, qui ex Sigeberto profecit, librum in exsilio [Col. 0025A] lucubratum, et Agonistici libros sex, qui unum et idem opus sunt, veluti duo distincta opera retulit.

XXIX. Simili hallucinatione lapsum credimus Sigebertum, cum in laudato loco De script. eccl. veluti duo distincta opera refert: «Scripsit librum, quem praetitulavit: Inefficax, ut sibi visum est, garritus; » et post pauca: «Scripsit contra haeresim Anthropomorphitarum,» etc. Titulus: Inefficax, ut sibi visum est, garritus, a Ratherio affixus fuit libello, seu prolixiori sermoni, apud nos secundo, de Quadragesima, quem Sigebertus ex ipso titulo inde exscripto prae oculis habuit. Porro in hoc sermone haeresis Anthropomorphitarum latius impugnatur, [XXI] nec aliud quidpiam contra hanc Ratherium scripsisse arbitramur. Fulcuinus, qui nec sermonem prolixum [Col. 0025B] de Quadragesima, nec Inefficacem garritum memorat, hunc ob prolixitatem inter tractatus potius, quam inter sermones accensens, libelli appellatione indicavit c. 24, inquiens: «Est et ejusdem libellus contra Anthropomorphitas.» Sigebertus autem, qui et Fulcuinum vidit, opus ab Inefficaci garritu distinctum his Fulcuini verbis memorari credidisse videtur. Quod si hoc pariter opus Aegidius Leodiensis, Trithemius aliique similiter distinxere, nihil movere debent: omnes enim e Sigeberto ebiberunt.

XXX. Quae Ratherii opera antea impressa collegimus, et quae praeterea accedent inedita, ex praecedenti paragrapho liquet. In textu autem emendando [Col. 0025C] multum curae ac laboris adhibuimus. Desiderabamus codices aliquot ejusdem operis, ut loca vitiata in uno corrigerentur ex aliis, et lacunae, quae nonnunquam occurrunt, supplerentur. Sed cum in paucis opusculis duo ad summum codices suppetant, quando potuimus, emendavimus ex codice, in aliis vero ex ingenio, hac tamen cautione ut non insereretur in textum emendatio, nisi ubi certa et fere evidens vera lectio suppeteret, anteriori lectione in notis subjecta: ubi autem non omnino de emendatione constaret, haec apponeretur in notis vel inter uncos in textu.

XXXI. Emendato prout licuit textu, duplicem adhuc in ipso difficultatem experti sumus, aliam in rebus, quae subol scurae quandoque sunt et aenigmati [Col. 0025D] similes, aliam in depravata interpunctione vulgata, et in perdifficili implexaque auctoris syntaxi. Rerum obscuritatem duo afferunt. Primo quia res aliquot ejus aevi identidem subindicantur ita parce, ut vix indicatae [XXII] abrumpantur; quae tunc quidem omnibus satis erant perspectae et cognitae, nunc autem nisi eas ex aliis scriptoribus seu documentis liceat explicare, quid sit illud quod tam paucis innuitur, lateat. Scriptores autem rerum saeculi decimi rarissimi sunt, documenta item perrara. Quidquid vero scriptorum aut documentorum ejus temporis ad nos usque pervenit, diligenter evolvimus; et si quid opportunum nacti sumus, loca queis aliquid congruebat, in subjectis adnotationibus illustrare [Col. 0026A] studuimus. Secundo, etsi Ratherius mores hominum valde corruptos perstringens nemini parcebat, eam tamen cautionem et moderationem adhibuit, ne virorum praesertim insignium, quorum vitia coarguebat, vocabula exprimeret. Propria nomina saepe omisit, et aliena nonnunquam loco propriorum substituit. Quandoque etiam, cum de re sua ageret, se ipsum occultavit, adeo ut, cum de se loquitur, de alio loqui videatur. Confer Admonitionem in libros Praeloquiorum, num. 5. Ut haec aenigmati similia nunc conjecturis, nunc certioribus monumentis explicaremus in notis, non minimo labore utendum fuit.

XXXII. His rerum difficultatibus augendis accessit in vulgatis interpunctio subinde transversa et depravata, quae nunc sensum perverteret, nunc hiulcum [Col. 0026B] ita relinqueret, ut aliquid deesse videretur: nec aliquando nisi repetita lectione, et diutino examine interpunctionis vitium detegere licuit. Plura hac ratione sanata, quae desperationem afferebant. Difficillima porro et valde implexa auctoris syntaxis inveniri solet, cum praesertim oratoria quadam facundia uti voluit. Longiores enim periodi, transpositio vocum inusitata, et alia hujusce generis valde incommoda saepius occurrunt, quae ut intelligerentur, bis terve aut eo pluries unam eamdemque periodum legere et attentius meditari opus fuit. Quae autem tanto studio et labore assecuti sumus, officii nostri esse duximus ea in notis construere et explicare, ut lectores eadem molestia levarentur.

XXXIII. Chronologia [XXIII] operum Ratherii ob [Col. 0026C] varias hujus vicissitudines adeo difficilis visa est Muratorio, ut dissert. 43 in Antiquit. Italic. medii aevi, tom. III, pag. 831, scripserit: «Tot aerumnis, exsiliis conversionibusque obnoxius fuit Ratherius . . . . . . ut ejus (libri) chronologiam recte consignare non tam facile possis.» De libro loquitur inscripto De contemptu canonum: quod tamen de caeteris aeque valet. Enimvero nisi prius auctoris vitam exacte contextam habeas, quae multis difficultatibus implicita est, nihil confici poterit. Multum itaque studii in digerenda chronologia actorum ac vicissitudinum Ratherii collocandum fuit, ex quo ipsius opera et epistolas in chronologicam seriem disponere liceret. Tempus autem cujusque operis et epistolae in admonitionibus, vel in prima ipsorum notatione [Col. 0026D] statuetur: quod et in sermonibus, uno excepto, praestare nisi sumus.

XXXIV. Quoad partitionem et distributionem operum in partes tres, id unum monendum, inter epistolas descriptas in secunda parte, tres idcirco non fuisse recensitas, quia operibus primae partis ab ipso auctore insitae vel praefixae, in secunda parte non erant inaniter repetendae. Prima est Ratherii epistola ad quemdam Ursonem vel Ursum in Papiensi carcere exarata, quae tota inserta est libro Praeloquiorum tertio, num. 25 et sequentibus. Altera est epistola seu potius monitum quoddam brevissimum in epistolae formam Widoni et Sobboni archiepiscopis caeterisque in concilio residentibus coepiscopis [Col. 0027A] inscriptum a Ratherio, dum Comi exsularet, quod invenies libro Praeloquiorum quarto, num. 12. Tertiam tandem epistolam ad monachos Lobienses Comi pariter lucubratam reperies ante Vitam sancti Ursinari, cui illam Ratherius prologi loco praefixit.

XXXV. Auctoris tandem Vita, in qua digerenda potissimum laboravimus, ex operibus ipsius auctoris, et ex coaevis aut fere coaevis scriptoribus ac documentis [Col. 0028A] [XXIV] hinc inde excerpenda et compingenda fuit. Id ut ex aequo praestaretur, non pauca valde obscura et implicata non tam sacrae quam profanae historiae capita, quae partim Veronenses, partim Italicas regum, imperatorum, ducum et comitum res attingunt, enucleatius inquirenda, explicanda et statuenda fuere. Haec sunt potiora quae praefari et praemonere visum est.

2. Ratherius, non tam litterarum scientia ac zelo ecclesiasticae disciplinae quam aerumnarum vicissitudinibus celebris, natione Belga in dioecesi Leodicensi [ al. Leodiensi] natus est. Everaclus Leodicensis episcopus in epistola ad ipsum Ratherium Leodium nativam ejus patriam vocat (MARTEN. Collect. Vet. Script. t. IV, p. 859) . Hinc auctor qui scripsit Gesta episcoporum Tungrensium, seu Leodiensium, Ratherium genere nostratem testatur (t. I Gest. Pont. Tungr., p. 173 et 176) . Anselmus canonicus Leodiensis, [Col. 0028C] ac Aegidius item Leodiensis apud Chapeauvillium eum ex nostris partibus oriundum [XXVII] tradunt. Hac tandem de causa ipse Ratherius in Conclusione deliberativa, num. 8, Leodicenses «nativae patriae populum, et vicinitatis affinitate conjunctum» appellat; ac se ejusdem Leodicensis ecclesiae baptismate filium profitetur. Notatu digna sunt verba vicinitatis affinitate conjunctum, quibus se non in urbe Leodiensi, sed in loco urbi vicino, seu dioecesis ortum indicare videtur. Patrem ejus unum fuisse e comitibus ducatus Lucemburgensis, qui ad Leodiensem dioecesim pertinebat, nonnulli recentiores tradunt, quod tamen cui fundamento innitatur, ignoramus.

3. Nobilitatem generis astruere videntur illa in prooemio Phrenesis, num. 4, quibus non solum ingenuitas [Col. 0028D] Ratherio tribuitur, quae liberum hominem designat, verum etiam talis ingenuitas, quam antiquitas commendabat. Antiquitas utique generis, quae ingenuitatem ornaret, longam majorum non tam ingenuorum quam illustrium seriem innuit, qui ingenuitati nobilitatem adjicerent. Consanguineos quidem illustres sibi fuisse aperte declarat in epistola ad Ursonem, quae tota inserta est in librum Praeloquiorum [Col. 0029A] tertium. Ibi enim num. 27 sermonem faciens de gente Italis barbara, quae e Burgundia venerat, et in Hugonis Italiae regis exercitu militabat, se in communi clade ab ea gente Veronensibus illata reservatum et asportatum tradit «propter consanguinitatem, quam cum illorum habebam primoribus.» Qui cum primoribus exercitus Hugonis regis consanguinitate erat conjunctus, generosos profecto et illustres consanguineos habuisse dignoscitur: quod ad nobilitatem demonstrandam maxime confert. Hanc nobilitatem confirmat eorumdem Praeloquiorum liber primus, ubi Ratherius decus suae nobilitatis a quopiam silentio praetermissum commemorans, de semetipso (suppresso licet nomine) loquitur, ut ex adnotationibus ibidem subjectis exploratum fiet. [Col. 0029B] Omnem vero dubitationem adimit epitaphium sepulcri ipsius ( dabitur in calce Vitae ), in quo expresse nobilis dicitur. Neque opponas illa quibus Ratherius a nonnullis dicebatur «forsitan in patria sua fuisse bacularis, aut filius carpentarii. (Qualit. conject. n. 2) .» Id enim irrisionis gratia dicebant, propterea quod more bacularium nullam honoris curam haberet, et veluti carpentarii filius basilicis struendis vel restruendis operam daret. Caeterum longe aliter nobis (id est Veronensibus) frequentius dictum ipse cavillator eodem loco [XXVIII] testatur; nobili enim ex genere natum Veronenses frequentius audierant. Difficiliora fortassis credentur illa prooemii in Phrenesim, num. 5. «Horret deceptissimus, si quis peritum sese aut NOBILEM, aut, quod multo iniquius est, justum, [Col. 0029C] non existens, . . . . . astruat;» quibus se nec peritum, nec nobilem, nec justum existere insinuare videtur. At haec, dicta ab homine qui sibi plus nimio detrahere proposuit, nihil movere debent. Quis enim hinc ei peritiam deneget, cum aliis ex documentis constet eum fuisse sui temporis peritissimum? Idem de nobilitate sentiendum, quae aliunde manifesta est.

4. Quoniam vero de Ratherii genere hic sermo est, haud omittendus locus Qualitatis conjecturae, num. 12, qui consanguineorum ejus mentionem facit. «Consanguineorum nulla eum afficit cura, sive quia nil eos intantum cogitat indigere, ut se solum, et fratrem ex eis noverit pauperes fore ( fore pro esse frequenter accipit); sive quia interdictum sibi eis [Col. 0029D] aliquid dare noverit canonica lege; sive quia decrepito sibi nullos cogitat esse, cum et qui sunt, jam in sexta sint illi aetate, et loco fratrum series successerit abnepotum.» Ne priora, quibus fratrem pauperem superstitem innuit, pugnare videantur cum extremis, ubi loco fratrum seriem abnepotum superesse affirmat; illud conjicere licet, fratrem superstitem fuisse monachum, quem aeque ac se voto paupertatis obstrictum, pauperem pronuntiat; abnepotes vero loco fratrum eos fuisse, qui ex aliis fratribus jam defunctis progeniti, in sexta aetate, seu gradu, a se jam decrepito abfuisse traduntur. Tot autem gradus per hyperbolem notasse indicant fortassis, quae mox ibidem cavillator seu censor ejus subjicit: «Hoc [Col. 0030A] licet, ut est utique garrulus, garruliter ac mendacissime dicat.»

5. Annus quo in lucem prodiit cum nullo certo charactere constitui possit, ex aliquot testimoniis est probabiliter eliciendus. Dum librum Praeloquiorum secundum scriberet anno 936, se mediam fere aetatem attigisse prodit. «Cum scilicet, inquit num. 1, ab infantiae crepusculo in hunc AETATIS FERE deductus MERIDIEM.» Postremam senum aetatem eodem libro num. 36 ad octoginta circiter annos producit. Senem enim decrepitum erudiens, quem horam mortis jam impendentem exspectare jubet, «Annos octoginta, ait, aut [XXIX] proximos aut transactos, aut insistentes accipias.» Aetatem igitur mediam annis quadraginta circiter attribuit. Si vero anno [Col. 0030B] 936, quo laudatum librum lucubravit, agebat annum circiter quadragesimum, natus utique est circa annum 896. Natalitium quidem annum ejus anteriorem aliquanto inferre videntur illa libri Confessionis, scripti anno 960 vel 961, quibus se num. 21 septuagenarium et num. 31 pene septuagenarium vocat. Verum particula pene annos aliquot a septuagesimo deficientes indicans, cum natali anno 896 circiter conciliari facile potest: e contra vero aetas fere media, annorum scilicet fere quadraginta, quae incidit in annum 936, haud peraeque componi potest cum anno natali 890 aut 891.

6. Cum ea consuetudo ex praescripto regulae S. Benedicti obtineret, ut pueri monasteriis offerrentur, Ratherius primis aetatis suae annis oblatus fuit Deo in monasterio Lobiensi, quod ad Sabim fluvium situm est in confinio Annoniae, Teorasciae et ditionis Leodicensis. Ritum hujus oblationis ipse describit in libro Confessionis, num. 12: «Dum enim puerulus essem, venit quidam ingenuus, et in altari quodam S. Petri et Pauli (horum nomine dicata erat laudati monasterii ecclesia) tenens me cum pane et vino . . . obtulit Deo et S. Petro in holocaustum. . . jure quasi Nazarei. . . immutabiliter serviturum. . . ad foedus perpetuo confirmandum.» Cum Ratherius non a patre, sed ab ingenuo dicatur oblatus; nisi [Col. 0030D] ingenui cujusdam appellatione pater designetur, aliquis ejus propinquus intelligendus est: non solis enim parentibus, sed aliis etiam propinquis ex S. Benedicti regula concessam fuisse facultatem offerendi pueros in monasteriis animadvertit Mabillonius in Annalibus Benedictinis, lib. XXXVI, n. 88. Haec oblatio non nuda et solitaria, sed una cum pane et vino, atque aliis ad vitam subsidiis, quorum forsitan indicium in lacuna desideratur, facta fuit. Sic etiam cum Megenfridus puer a Ruodwaldo patre [XXX] monasterio Sithiensi fuit oblatus, «concessum ad victum ejus ac vestitum quoddam praedium banuariorum duodecim in pago Bononiensi,» ex litteris donationis ab Iperio laudatis Mabillonius testatur [Col. 0031A] (Annal. Bened., l. XXXVI, n. 38) . Additur immutabiliter serviturum, propterea quod ejusmodi puerorum oblatio ex ipsa S. Benedicti regula, cap. 59, irrevocabilis haberetur, ut videre est apud eumdem Mabillonium praefatione secunda in Saeculum IV ordinis Bened., num. 199, et praefatione prima in Saeculum IV, num 36. Harum oblationum vetustae formulae eamdem perpetuitatem exprimentes plures suppetunt, quae a laudato Mabillonio indicantur praefatione prima in Saeculum IV, num. 53. Duas autem saeculi decimi ediderunt PP. Martene et Durandus, quarum una ex perantiquo codice monasterii Elnonensis S. Amandi sumpta fuit (t. IX Collect., p. 159) . Verba ad foedus perpetuo confirmandum innuunt usu receptum fuisse ut pueri perinde oblati, irrevocabili [Col. 0031B] quanquam jure voto parentum astringerentur, oblationem tamen ejusmodi confirmarent professione propria, cum ad legitimam aetatem pervenissent. Nisi quis forte credere malit hoc saeculo relaxatam fuisse antiquam oblationum hujus generis disciplinam, ita ut hisce pueris nulla esset necessitas permanendi in monasterio, nisi postquam aetate legitima oblationem suam ratam habuissent. Ratherius quidem suam oblationem confirmavit hac professione, quam eodem in libro protulit. «Sed accepto ipse calamo matura jam aetate et legitima scripsi in hunc modum, scriptumque super altare posui, non super aliud nisi ipsum (sanctorum scilicet Petri et Pauli): Ego Ratherius promitto stabilitatem meam, et conversionem meorum morum, et obedientiam [Col. 0031C] secundum regulam sancti Benedicti coram Deo et sanctis ejus.»

7. «Benedictinorum Ordinem fere se solo studia scientiasque plurium saeculorum decursu in tota Europa sustentasse» recte Mabillonius animadvertit (De Stud. monastic., part. I, c. 16) . Hinc celebres monachorum scholae in coenobiis. Hoc autem nomine inter caetera laudatissimum saeculo X monasterium Lobiense, in quo omnium coaequalium perspicacissimus Ratherius institutus fuit, uti Fulcuinus ejusdem monasterii abbas prodidit (De Gest. abb. Lob., c. 19) . «Floruerunt, inquit, his temporibus apud nos studia litterarum, quibus addiscendis operam dantes opinatissimi fuerunt Scaminus, Theoduinus, et perspicacissimus horum Ratherius.» Is [XXXI] propterea [Col. 0031D] totum litterarum ac disciplinarum fructum monachis Lobiensibus tribuit in epistola quam Vitae S. Ursmari praefixit. Hunc Hilduino magistro usum Trithemius narrat. Qui autem monachorum magisterio se omnia debere fatetur, monachos magistros habuit, non clericos, in quibus fuisse Hilduinum, cum ad Leodicensem cathedram promotus fuit, Fulcuinus testatur. Illud vero haud omittendum quod in Phrenesi traditur num. 3: «Pauca a magistris, plura per se magis didicit, quae a doctoribus praecipuis alii maximo vix percepissent labore.» Acri porro vir ingenio ac felicissima memoria praeditus, quantum hac institutione in profanis et sacris studiis profecerit, non coaevi tantum auctores, sed opera quoque [Col. 0032A] ipsa declarant. Confer quae in praefatione generali latius observavimus num. 3 et 4. Unum hic addemus. Non defuisse magistros, qui Graecam linguam hoc quoque tempore traderent, testis est Rotgerus auctor Vitae S. Brunonis archiepiscopi Coloniensis (Patrol. tom. CXXXIV) , qui Graecos praeceptores adhibuit. Ratherium vero ad Graecam quoque linguam animum applicuisse nonnulla indicia demonstrant. Non solum enim quaedam Graeca vocabula in Latinam rationem constructa identidem usurpat, quae apud nullum scriptorem Latinum reperire licuit, uti bromius, eumorpha et similia, sed quarumdam etiam Graecarum vocum vim e Graeco interpretatur. Libro quarto Praeloquiorum, num. 23, dum regem alloquens ait: «Etiam nomen in Graeco officium tuum [Col. 0032B] later Graecam Latinamque illud interpretando formam agnosce, te populum portare debere, non premere;» Graecum nomen βασιλεύς apertissime exposuit. Videsis ibidem notam 56. In confessione, num. 15, expressius scripsit ex Graeco: «Panem nostrum consubstantiatum da nobis hodie, dicitur Deo.» Adde quod in sermone De Maria et Martha, num. 2, duas Graecas voces litteris Graecis expressit, et num. 3 vocis Angelus peculiarem interpretationem juxta stans sui contextus sententiae congruentem allaturus, eam radicem e Graeco ἄγχι prope videtur indicare, quam nonnisi Graeci sermonis valde peritus investigare et reperire potuisset. Non minimum tandem indicium ejusdem peritiae videntur illa quibus malignus censor in Qualitatis conjectura, num. 2, [Col. 0032C] memoraturus deperditum Ratherii opusculum e Graeco inscriptum Chronographia, vanitati ei tribuit in Latinorum librorum [XXXII] titulis graecizare. Chronographiam, inquit, graecizando vanus . . . vocat: cujus quoque generis est alius titulus Climax Syrmatis inditus epigraphi Conclusionis deliberativae.

8. Nulla hujus temporis, quo Ratherius inter Lobienses monachos versatus est, ejusdem opera ad nos pervenerunt, una ad Patricum epistola excepta, quam ab eo ante episcopatum scriptam in notis conjiciemus. Haec epistola, de corpore et sanguine Domini agens, celebris est ob insigne quod in ea de reali Christi praesentia in Eucharistia testimonium ponitur occasione ejus quaestionis quam Patricus in Horna (qui locus adhuc est in dioecesi Leodicensi) cuidam [Col. 0032D] proposuerat, num Ratherius missam cantasset. Non unam hoc saeculo celebrandae missae disciplinam fuisse exinde liquet. Alii enim, ut Ratherius, raro aut rarissime; alii vero, ut Patricus, quotidie celebrabant. Balneorum quoque usum solemnioribus festis impendentibus ob sacrae communionis reverentiam a nonnullis probatum, ab aliis rejectum astruunt illa, quibus Patricus scandalizatus traditur ob balneum quo se Ratherius in vigilia Circumcisionis mundaverat. Notatu etiam digna est Eucharistiae porrigendae formula: Corpus Domini nostri Jesu Christi propitietur tibi in vitam aeternam. Quae verba cum Ratherius timeret ne proprie sed figurate Patricus intelligeret, realem Christi praesentiam in [Col. 0033A] Eucharistia ac transsubstantiationem panis et vini in corpus et sanguinem Christi luculenter constituit. De caeteris autem subtilioribus et curiosis quaestionibus quae hac in re moveri queunt, «ne solliciteris, inquit, quandoquidem mysterium esse audis, et hoc fidei. Nam si mysterium est, non valet comprehendi; si fidei, debet credi, non discuti.» Quod egregium documentum in aliis quoque aliorum fidei mysteriorum quaestionibus, quae curiosius ingeruntur, maxime observandum est.

9. Cum Ratherius sub finem libri quinti Praeloquiorum, quem in Papiensi turricula scripsit, abbatiam S. Amandi sibi oblatam et abs se rejectam narret, id factum ipsi adhuc monacho et juveni tribuendum nonnulli existimant, antequam ad episcopatum [Col. 0033B] Veronensem promoveretur. Verum duae animadversiones hocce tempus excludunt. Primo abbatia S. Amandi per haec tempora, quae episcopatum Ratherii antecedunt, non vacabat. Laici [XXXIII] enim homines eam obtinebant, uti Rotbertus regis ministerialis, cujus exstat documentum anni 921; et dein Rotgerus comes, qui Rotberto successit, ac ex documentis eidem abbatiae praeerat an. 925 et sequentibus ad annum usque 937. Vide Mabillonii Annales. Ratherio igitur adhuc monacho haec abbatia offerri non potuit. Quid si factum ipsum non ante lucubratum a Ratherio laudatum Praeloquiorum librum contigit, sed multo post, ita ut multo post ab ipso descriptum eidemque libro posterius insertum fuerit? Id secunda animadversio perspicuum faciat. Enimvero [Col. 0033C] factum ipsum non multo ante, sed eodem anno quo auctor illud descripsit, contigisse palam fit ex his ejus verbis: «Opportunum sane censeo narravisse quid horno (id est hoc anno) anxietati contigerit meae. Lauduni namque cum essem,» etc. Si haec scripsisset, dum laudatum Praeloquiorum librum in Papiensi turri exaravit, scripsisset inter Februarium anni 935 et Augustum anni 937, quandiu, ut videbimus, ibidem in carcere detentus fuit. Ratherius vero neque his annis, quibus erat in carcere, neque praecedentibus, quibus Veronae jam episcopus praefuit, Lauduni exstitit, ubi illud factum contigisse traditur: ac propterea huic tempori convenire nequeunt illa, quid horno, seu hoc anno, anxietati contigerit meae. Lauduni cum essem, etc., quae si annum [Col. 0033D] indicarent anteriorem episcopatu Veronensi, non horno, sed ante aliquot annos scripsisset. Cum porro neque congruant cuipiam anno, quo vel Veronae, vel in Papiensi carcere, non autem Lauduni fuit; palam sequitur ad posterius tempus id pertinere, postquam ille Veronensem episcopatum dimiserat; cui quidem tempori illud factum assignat Fulcuinus, uti pluribus suo loco explicabimus. In libris autem Praeloquiorum Papiae exaratis hoc additamentum est, quod cum eodem anno quo id contigerat, ipse Ratherius inseruisset in librum quintum, horno verissime dixit.

10. In monastico, quod professus fuerat, instituto quiete vitam suam transegisset Ratherius, nisi Hilduini Leodicensis episcopi et abbatis Lobiensis, cujus partibus faverat, consilia eum inde abduxissent. Res aliquando altius paucis repetenda est. Monasterium Lobiense hoc tempore, et toto fere saeculo praecedenti, ita ad Leodicensis episcopi jus pertinebat, ut qui erat Leodicensis episcopus, idem esset abbas Lobiensis. Stephano episcopo atque abbate vita functo, anno 920 et sequenti magna de Leodicensi episcopatu inter Hilduinum et Richarium contentio [Col. 0034B] exorta est (FRODOAR. Chron., et UGO FLAVINIAC. in Chron. Virdun. ). Alii enim Hilduinum ejusdem ecclesiae clericum poposcerunt episcopum, ac favente Gisleberto Lotharingiae duce, qui contra Carolum Galliae regem Lotharingici regni sibi usurpaverat summam, in ipsa ecclesia Leodicensi ab Herimanno Coloniensi metropolita consecratus fuit nova et inusitata ratione, absque regis scilicet procerumque consensu. Alii e contra Carolo rege assentiente Richarium abbatem Prumiensem expetierunt. Causa ad apostolicam sedem delata, eo Hilduinus et Herimannus ejus ordinator, nec non Richarius a rege designatus evocantur. Hilduino autem judicium declinante, Joannes XI summus pontifex anno 922 ordinavit Richarium, qui pacifice Leodicensem ecclesiam [Col. 0034C] obtinuit.

11. Non multo post, anno videlicet 926, circa mensem Junium, Hugo comes Arelatensis et marchio Provinciae, qui cum Hilduino affinitate jungebatur, Italiae regnum consequitur. In Italiam mox sese recepit Hilduinus, sperans fore ut ab eo alicui ecclesiae Italicae praeficeretur (LIUTPRAND. lib. III Hist., c. 11) . Ratherium quoque, qui suae parti contra Richarium faverat, secum adducere studuit. Huc referimus illa libri primi Praeloquiorum, num. 25: «Invenies quemlibet nobilium [XXXV] omnibus pene rebus destitutum potentia et dignitate, si quam forte adeptus est, viduatum, penitusque quantum ad id, quod cupiditia dictat, et nobilitas expostulat, dejectum (Hilduinum e sede Leodicensi dejectum intelligit), qui contra [Col. 0034D] tam duram infortunii calamitatem brachium erigere nitens, nec per se . . . . . aliquid valens, quempiam (ipsum scilicet Ratherium) qui quietus copia arridente aut in se subsistere (nimirum in monasterio), aut in grandi quaestus emolumento alteri valeret servire (videlicet Richario episcopo), dulcisonis blandiloquiorum illecebris ad se sequendum non dubitet irretire.» Hisce autem illecebris sese cessisse ipsius Hilduini amore indicat, cum post pauca subjicit: «Sola ea, quae fortis est ut mors, dilectione se penitus neglecto illi maluerit etiam cum vitae innumeris periculis succurrere, ut gloriam aut amissam, aut potiorem valeret recuperare, quam suimet curam gerere, et sibi necessaria, cum adesse potuissent, [Col. 0035A] ad vota captare.» Ita Ratherius partibus Hilduini favens, illi inseparabiliter adhaesit, ut Fulcuinus prodidit (Gest. ab. Lob. c. 19) .

12. Interim Notherio Veronensi episcopo e vivis sublato IV Idus Augusti an. 928, Hugo rex Veronensi sedi praeposuit Hilduinum, seu potius ex abusu ejus aetatis ipsi concessit eamdem ecclesiam jure stipendiario, ut exinde haberet unde viveret, quoad insignior sedes vacaret (RATH. ep. 5, ad Joan. papam, n. 3, et LIUTPR. l. III, c. 11) . Mortem Notherii anno 928 affiximus, non vero anno 929, ut non nemini visum est. Ille enim annus perspicue elicitur ex sepulcrali ejus epitaphio, quod adhuc exstat in cathedrali, et ab Ughellio editum est tomo V Italiae sacrae in episcopis Veronensibus, col. 733, ubi expresse legitur: [Col. 0035B] «Obiit IV Idus Augusti, anno Dominicae Incarnationis 928, indict. I.» Quod si codicilli Nothetiani a marchione Dionysio ejusdem cathedralis canonico nuperrime editi habent (De duobus episc. pag. 103) : «Regnante domno Ugone rege hic in Italia anno secundo sub die quinto decimo de mense Novembri, indictione prima;» ne hi codicilli, in quibus Notherius vivus praefertur mense Novembri, indictione prima, cum epitaphio credantur pugnare, animadvertendum est, primam indictionem sumendam esse a mense Septembri anni 927 usque ad Septembrem anni 928; unde laudati condicilli assignandi sunt non anno 928, sed 927, quo sane mense Novembri prima indictio decurrebat, et Ugonis regis annus [XXXVI] secundus: alias annus Ugonis tertius notandus fuisset. [Col. 0035C] Concinit etiam documentum ex archivo monialium S. Zachariae urbis Venetiarum a Joanne Baptista Biancolino vulgatum (De' vescovi di Verona, p. 120) , quo Hilduinus Notherii successor Veronensis episcopus traditur «regnante domno Ugone rege hic in Italia anno quarto sub die XI de mense Julius, indictione secunda.» Sunt certi characteres anni 929, quo Ugonis regis annus quartus mense Julio vix inchoaverat, et concurrebat cum indictione secunda. Si autem mense Julio anni 929 episcopatum Veronensem obtinebat Hilduinus, mors procul dubio Notherii, qui obiit IV Idus Augusti, in Augustum anni 929 referri nequit, sed Augusto anni 928 in epitaphio optime ascribitur.

13. Hac occasione, qua Hilduinus ad Veronensem [Col. 0035D] sedem promotus fuit, Ratherium non levis spes incessit succedendi Hilduino, «promisso regis manente, quod ubi illum altius promovendi emergeret tempus, Ratherius Veronensibus daretur episcopus (FULC. c. 19) .» Hinc in Qualitatis conjectura num. 13: «Quadraginta jam fere sunt anni, inquit idem Ratherius, ex quo ambire potentiam coepi;» ubi potentiae nomine hoc loco episcopatum intelligit; unde post pauca de administrato nequiter diutino potentatu vocem potentatu eodem sensu accipit. Cum Qualitatis conjectura scripta fuerit anno 966, quadraginta fere anni, latius sumpti, non male congruunt anno 928. Quod si strictius accipiendi credantur, ita ut eorum initium sumendum sit ab anno 926, [Col. 0036A] quo Ratherius cum Hilduino in Italiam venit, tunc dicendus erit Hilduinus ei fuisse pollicitus se cum Hugone rege acturum ut ipse quoque ad aliquem episcopatum promoveretur. Certe in Confessione, ubi monasterium et monasticum propositum a se desertum deflet, se in rete (id est in episcopatum) immisisse pedem suum, eumdemque ambisse satis aperte significare videtur scribens n. 19: Immisit maxime, immisit, si et ambivit.

14. Antequam ulterius progrediamur, hoc loco mentio facienda est cujusdam operis, caeteroquin deperditi, quo Ratherius ante episcopatum nonnullis quaestionibus Mediolanensium respondit. Hujus operis indicium suppetit ex epist. 3, ad Rotbertum, num. 1: «In ipsis initiis, inquit, quorumdam quaestiunculis [Col. 0036B] Mediolanensium haud leviter pulsatus, quaedam ex his quae vos requirere non ambigo, visus sum praelibasse [XXXVII].» Dum in ipsis initiis ait, istud tempus indicat, cum primo Hilduinum secutus in Italiam venit, et nondum episcopus fuerat consecratus, ut ex sequentibus colligere licebit. Quaenam fuerint ejusmodi quaestiones, latet. Solum scimus eas ad profana studia pertinuisse, in quibus quantum valeret, pervulgatum erat. Cum enim post ea similes plane quaestiones eidem jam episcopo proposuisset Rotbertus, ea ratione sese excusavit, quia licet ante episcopatum non recusasset pares Mediolanensium quaestiones dissolvere, non tamen decebat in iis versari episcopum, qui non in profanis, sed in divinis et sacris studiis debet occupari. [Col. 0036C] Huic forsitan operi inserta fuit illa cujusdam philosophi sententia, cujus meminit libro sexto Praeloquiorum, num. 7, inquiens: «Exemplo videlicet cujusdam philosophi, qui cum ad iracundiam, UT JAM IN ALIO VOLUMINE retulimus, concitaretur, eidem, a quo incitabatur, dixisse fertur: Jam te percuterem, nisi iratus essem. » Quod si in librum quo Mediolanensium quaestionibus respondit, ejusmodi sententia non fuit inserta, aliud ignotum volumen ante Praeloquia scriptum a Ratherio dicendum esset. Nec dubitamus quidem quin homo hujus aevi doctissimus alia multa ante eosdem Praeloquiorum libros lucubraverit, quorum memoria interiit.

15. Post ferme biennium quo Hilduinus Veronensi Ecclesiae praeerat, Lamberto metropolitano exstincto, [Col. 0036D] vacavit archiepiscopalis sedes Mediolanensis, quae cum illi congruentior visa esset, eodem a sede Veronensi ad Mediolanensem traducto, ille casus evenerat, quo Ratherius ex Ugonis regis promissis ad Veronensem cathedram promovendus erat. Verum «ut sese instabilitas mundanae saepe continet volubilitatis (scribit hic epist. 5, num. 3) , longe aliter ac promiserat, regi placuit, cupienti potius, ut fama erat, unum e tribus, aut quemdam Aquitanum, aut Garafridum, aut Manassem Arelatensem archiepiscopum, contra jus licet canonum,» Veronensibus episcopum dare. Jam Ratherius Hilduini domini sui causa Romam profectus, ut pontificium pro eo diploma una cum archiepiscopali pallio referret, ibidem [Col. 0037A] non tam Hilduini, quam suam rem agens (Ugonis volubilitatem fortassis praesenserat), litteras simul retulit domini papae Joannis XI, «quibus continebantur,» inquit ibidem num. 4, «preces ejusdem totiusque Romanae [XXXVIII] Ecclesiae, uti ego Veronensibus darer episcopus. Displicuit hoc non parum regi, contraria molienti; sed obtinuit deprecatio apostolica, instante rogando meo jam dicto cum primoribus regni domino Hilduino.» Alia vero potior ratio Ugonem ad assensum forsitan movit. Subdit enim Ratherius: «Ego semivivus pene jacebam infirmus (post Romanum scilicet iter). Persuasum est regi, puto, a me diligentibus, quod non evaderem. Hac spe pellectus consensit, satisfacere gestiens tam domino papae, quam caeteris, quos inconveniens [Col. 0037B] videbatur offendere rogantes.» Sperabat nimirum fore ut vi morbi oppressus interiret, et electio hujusmodi effectu careret. Sed curatione adhibita cum Ratherius evasisset, episcopus consecratus fuit.

16. Annus hujus consecrationis, qui rebus pluribus deinceps constituendis usui futurus est, non aliunde melius quam ex Hilduini translatione ad sedem Mediolanensem elici potest. Papeprochius Hilduini archiepiscopi Mediolanensis initia tribuit anno 932. Melius vero Joseph Antonius Saxius in archiepiscoporum Mediolanensium Serie historico-chronologica, tom. II, pag. 340 et 341, illum ad eamdem sedem promotum statuit anno 931, Junio exeunte. Id manifestum facit partim ex praedecessorum ejus [Col. 0037C] serie, partim ex catalogis antiquis, qui singulorum archiepiscoporum annos et dies quibus sederunt atque obierunt, notant. Papeprochii autem sententiam ingerentem annum 932 ex eo rejicit quia is in antecessoribus Hilduini post Anselmum II, quem obiisse putavit anno 897, uno anno erravit. Hunc vero errorem certo demonstrat ex placito pergameno, quod in archivo monachorum S. Ambrosii custoditur. Hoc enim placitum anni 896 archiepiscopum memorat Landulfum, qui Anselmo II subrogatus fuit. Si autem emortualis annus hujus Anselmi evehatur ad annum 896, ac similiter uno anno anticipentur subsequentium archiepiscoporum initia, quorum anni et dies legitimis documentis designantur, exploratum fiet Hilduini exordia incidisse in annum 731, non vero in annum [Col. 0037D] 932. Is porro ex antiquis Mediolanensium antistitum catalogis a Muratorio editis (Rer. Ital. t. I, part. II) Mediolanensem sedem tenuit annis quinque et dies quindecim, vel, ut unus catalogus praefert, viginti quinque; obiit autem IV Kal., al. IX Kal. Augusti. Initium ergo episcopatus ipsius in sede Mediolanensi optime [XXXIX] statuitur exeunte Junio anni 931; mors vero IV vel IX Kal. Augusti anni 936. Unum opponetur privilegium Ugonis regis et Lotharii, datum anno 937, XVI Kal. Julii apud laudatum Muratorium (t. II Antiq. Italic. pag. 57) , in quo memoratur Hilduinus archiepiscopus Mediolanensis. Sed vitium aliquod in chronicis hujus privilegii notis inesse idem Muratorius scite monuit, sicut in duabus [Col. 0038A] aliis chartis sub iisdem principibus exaratis adnotaverat, cum anni Christi qui in ipsis praeferuntur cum caeteris notis non congruant. Enimvero aliud documentum Comense anni 937 ab Ughellio et a Patre Tato impressum, omnes chronicas notas eidem anno congruentes exhibet sic: XVII Kal. Jul. Ugone XI et Lothario VII, indict. X. Nostrum autem privilegium, quod una tantum die posterius est, perperam habet: Ugone X et Lothario V, indict. X. Quis errorem non videt manifestum? Documentum autem quod in chronicis notis tam aperte erat, ei chronologiae quam Saxius tam exacte constituit, praejudicium afferre non potest.

16 bis. Neque idcirco Veronensem Ratherii episcopatum eidem anno 931 affigendum credimus. Post [Col. 0038B] Hilduini enim electionem ille Romam profectus est; inde autem reversus gravi morbo laboravit, quo moriturus credebatur. Ugo praeterea a priori sententia desciscens, alii episcopatum volebat committere, nec nisi apostolicis litteris et Hilduini ac primorum regni postulationibus cedens, ipsum adhuc infirmum et vita periclitantem episcopum destinavit. Id cum deliberasset, ut cleri et populi Veronensis electio ex more haberetur, ipsum curasse satis probabile est. Hanc enim hujus temporis episcoporum eligendorum methodum fuisse, ut quem princeps vellet, clerus et populus eligeret, principisque assensus postularet, pluribus decimi saeculi exemplis demonstrari posset. Ad haec Ratherius post electionem a morbo et periculo convalescere debuit, ut consecraretur. [Col. 0038C] Neque vero ab Hilduino Mediolanensi ordinatus dici potest, cum Verona ad metropolitam Mediolanensem non pertineret. Hac enim de causa Ratherius in epistola 5, ad Joannem pontificem, num. 6, reprehendit Manassem archiepiscopum Arelatensem, quippe qui extra propriae provinciae limites «consecravit episcopum quemdam suae dioecesis in titulo ecclesiae Veronensis.» Quapropter [XL] ille qui ecclesiasticos canones ac disciplinam maxime custodivit, ordinatus dicendus est a patriarcha Aquileiensi, cui Verona suberat. His autem omnibus peragendis post Hilduini electionem ut congruum tempus tribuatur, unius aut duorum mensium spatium non sufficit. Porro Ratherium Veronensem sedem adiisse mense Augusto ex duobus [Col. 0038D] colligimus. In Praeloquiorum libro secundo, num. 1, suam primam captivitatem in Februarium mensem refert. Se autem captum duobus annis et dimidio post initum episcopatum Veronensem, perspicue affirmat in memorata epistola 5, num. 5. Initium ergo episcopatus ejus in Augustum circiter cadit. Cum vero ex iis quae praemisimus hoc initium nequeat assignari mensi Augusto anni 931, palam sequitur esse affigendum Augusto anni 932. Idipsum confirmat annus laudatae captivitatis, quem fuisse videbimus annum 935. A Februario autem anni 935, quo Ratherius captus fuit, si per biennium et dimidium anni ascendas, pervenies ad Augustum anni 932. Ex his errare liquet tum Sigebertum, qui Ratherii [Col. 0039A] episcopatum assignat anno 928, tum alios non paucos recentiores, qui illum ascribunt anno 931.

17. Cum rex Ugo non sponte, sed aliorum postulationibus victus eatenus Ratherium elegisset episcopum, quia eum gravi morbo laborantem moriturum sperabat; ut ipsum e morte ereptum et episcopum consecratum vidit, «iratissimus redditur,» inquit in epist. 5, num. 4, idem Ratherius, et «juravit per Deum (nec est mentitus) quod diebus vitae suae de ipsa ordinatione non essem gavisurus.» Quid autem primum Ugo egerit, his verbis describit: «Misit [Col. 0039B] in pitaciolo certam quantitatem stipendii, quod tenerem de rebus ecclesiae, de caeteris exigens jusjurandum, ut diebus illius filiique sui amplius non requirerem. Ego intelligens [XLI] quanta absurditas hoc consequeretur, non consensi.» Hanc primam aversi a se regis animi causam notavit in Praeloquiorum libro IV, num. 20: «Haec, ut opinor, causa fuit dissidii, haec nota quod ingeris criminis: quod videlicet tu (Ugonem alloquitur) res omnes volebas tenere ecclesiae, eum vero (id est Ratherium) mercenarium tui, non pastorem gregis esse Christi.» Hoc primo molimine frustrato, rex aliam vexandi episcopi iniit viam. «Adhibuit undique persecutores et adversarios, qui aut deterrerent me, ut effugerem» (verba sunt auctoris in laudata epist. 5) [Col. 0039C] «aut irritarent, et ut expellendi me invenirent occasionem.» Duobus annis et dimidio hujusmodi persecutionem episcopus pertulit.

18. Inter haec Ugo opportunam, quam quaerebat, expellendi episcopi et in carcerem detrudendi occasionem nactus est. Plures in Italia contra Ugonem male erant animati. Hinc revocandum putarunt Rodulfum II regem Burgundiae, qui aliquanto ante Italico regno privatus fuerat (LIUTPRAN. l. III, c. 13) . Id cum praesensisset Ugo, directis ad Rodulfum legatis, et nonnullis ditionibus, quas tenebat in Provincia, eidem dimissis, sibi ab eo satis de regno Italico cavit. Paulo post Veronenses Ugoni infensi Arnoldum, seu, ut alii appellant, Arnolfum Bajoariae et Carinthiae ducem evocarunt. Hanc rebellionem [Col. 0039D] factione quidem archidiaconi et cleri Veronensis, atque quorumdam primariorum civitatis conflatam liquet ex Ratherii epistola ad Ursonem diaconum, insertam libro Praeloquiorum tertio, num. 27. Milonem autem comitem et Ratherium episcopum rebellionis capita a Liutprando traduntur; scribit enim Arnoldum Bajoariae ducem, qui cum exercitu Tridentinam marchiam pertransierat, Veronam usque pervenisse (LIUTPR. ib., c. 14) , «in qua a Milone comite atque a Ratherio episcopo libenter, ut qui eum invitarant, suscipitur.» Milo e Francorum genere celebris sub imperatore Berengario (ID., l. II, c. 20) , a quo juvenis familiariter lauteque [Col. 0040A] fuerat enutritus, eodem imperatore Veronae occiso anno 924 aliqua summa potestate fungebatur; Flambertum enim ⁜ (1) sculdascium ejus interfectorem (Ibid.) , «eique tam in nefario scelere conniventes, vi captos suspendio vitam finire praecepit.» Hoc tempore idem Milo [XLII] comes Veronensis fuisse videri potest (DIONYS. de duobus ep. p. 107) . Codicillis vero Notherii episcopi an. 927 sine ullo comitis titulo, sed ante scavinum et judicem subscripsit; ac praeterea inter testes refertur Sigibaldus vassus Milonis, sicut in ejusdem Notherii testamento anni 922 post Ingelfredum tunc Veronae comitem inter testes Ingelfredi vassus nominatur. In documento anni 929 ipse Milo etsi titulo comitis pariter caret, tamen vassus regius dicitur (BIANCOL. De vesc. e gov. di Verona, p. 120) : quod praecipuam in eo nobilitatem declarat. Cum porro Arnoldum contra Ugonem vocavit, jam dignitatem comitis Veronensis certo certius obtinebat, quo nomine inter primos erat Italici regni, et civitatem summa potestate administrabat. Huic porro quid in ea contra Ugonem rebellione acciderit, Liutprandus memoriae prodidit. Cum idem rex, qui Papiae sedem habebat, audisset Veronae Arnoldum fuisse receptum; «collecto exercitu, inquit ille, ei obviam tendit. Cumque eodem pervenisset, et caballicatas, ut vulgo aiunt, circum circa dirigeret, Bajoariorum quaedam pars non minima de castro vocabulo Gauseningo egrediens, cum Italiensibus pugnare coepit.» Gauselingo forsitan legendum pro eo loco, qui in charta anni 825 Gusilingus dicitur, [Col. 0040C] et nunc Gussolengo appellatur (DIONYS. Apolog. rifless. p. 33) : hinc enim facile contra Ugonis exercitum e Papia aliisque Italicis urbibus advenientem contenditur, non vero ex eo castro, quod vocatur Ossenigo, et in memoratis Notherii codicillis anni 927 non Gauseningo scribitur, sed Ursanico; quod castrum cum trans Athesim situm sit, et ad Tridentum vergat, isthinc adversus exercitum ex Italicis urbibus Veronam cis Athesim accedentem ab eo, qui Veronae imperabat, milites immissos nemo crediderit. Pugna vero Bajoariorum cum male cessisset, «Arnoldus dux non parva est confusione repletus: unde factum est, ut consilio accepto Milonem comitem vellet capere, atque Italia derelicta illum in Bajoariam ducere, quatenus reparato exercitu cum [Col. 0040D] eo iterum redire posset; quod Milonem non latuit: qui diversis cogitationibus aestuans, quid ageret penitus ignorabat. Ugonem regem plane, ut meruerat, adire timebat: cum Arnoldo vero in Bajoariam duci non solum mortem, sed infernum putabat. Hac itaque in ambiguitate, [XLIII] quoniam regem Ugonem cito misericordia noverat inclinari, Arnoldum fugere, et ad eum deliberat tendere (Liutprand. ibid.) .» Hunc forte ut demulceret sibique propitium redderet, egit ut frater suus munitionem quae Veronae erat contra Arnoldum defenderet. Is vero hac expugnata, «fratrem Milonis, militesque ejus, qui eam defendere conabantur, secum in Bajoariam [Col. 0041A] duxit.» Ipse autem comes Milo cum Ugone conciliatus pristinam dignitatem retinuit.

19. Alia prorsus fuit Ratherii episcopi fortuna. «Quo (Arnoldo) discedente, addit Liutprandus, Ugoni regi mox civitas redditur, et Ratherius ejusdem civitatis episcopus ab eo captus, Papiae in exsilio relegatur.» Hinc in epistola 5, ad Joannem pontificem, num. 4, aliquam quidem suam culpam huic calamitati causam dedisse ait, rebellem vero animum et Ugoni infensum, quo nomine in tantam miseriam deduceretur, sibi fuisse inficiari videtur. «Coepit me Ugo, retrusit in custodiam in quadam Papiae turricula, non dico sine mei culpa, qui enim inter talia saltem in verbo non offendit, hic perfectus est vir; sed contra legem ita haec egit, et sine audientia. [Col. 0041B] Dicat hic quisque quod volet: temerariis enim judiciis juxta Augustinum plena sunt omnia. Confiteor vero, ex quo eum primitus vidi, usque dum hominem exuit, semper me Theodosii felicitatem imperatoris illi optasse, et adhuc ejus recordatione me graviter affici dolore.» Haec scripta non vivente Ugone, sed post ejus mortem magni facienda sunt. Temeritati judiciorum refert attributum sibi verae rebellionis crimen in Ugonem, quem semper dilexit, cuique semper omnia prospera appetivit. Quaeritur nullam sibi datam audientiam, qua rerum abs se gestarum rationem redderet. Culpam, qua se non omni ex parte carere agnoscit, inter leves recenset, de quibus Jacobus ait: Qui non offendit in verbo, hic perfectus est vir (Jac. III, 2) . Hac eadem de re [Col. 0041C] latius disserens libro IV Praeloquiorum (num. 5 et 7) , quem in Papiensi carcere scripsit, rebellionem, cujus ipse auctor tradebatur, meris invidorum cavillationibus disseminatam innuit, eique fundamento innixam, «quia cum malefactoribus,» inquiebant num. 7 (id est, cum Veronensibus rebellionis auctoribus), «conversatus, et dum caperetur inventus est:» perinde ac si episcopus, ut omnem suspicionem eximeret, debuerit exire ex urbe, et ad regem proficiscens, filios proditores deferre. Hanc suam cum rebellibus [XLIV] moram bona intentione purgat Jeremiae exemplo, «qui per charitatem, ut dicit B. Gregorius, dum cives ab ingressu Aegypti non potuit cohibere, studuit illuc cum eis et ipse descendere.» Et post nonnulla: «Cunctos ne ergo judicas [Col. 0041D] deponendos, qui rebelles regibus cives et filios esse scientes, non eos ut punirentur prodiderunt; sed contra missas eis fecerunt, filios eorum baptizaverunt, praedicaverunt, chrismaverunt, poenitentiam indulserunt, reconciliaverunt?» Tandem responsurus objicientibus Arnoldum a se palam fuisse susceptum, exemplis sanctorum suadere nititur, quandoque licere in urbem hostes et invasores recipere. Dum vero in Confessionis libro, num. 2, se multa pati scribit pro abjurata Ugoni fide, aliquam suam in rebellione culpam iterum fatetur. Quae ut concilientur cum praecedentibus, illud dicendum videtur Ratherium non fuisse quidem rebellionis auctorem, sed rebellione jam conflata in rebellium partem [Col. 0042A] ob conniventiam et obsequentiam ac necessitatem quamdam descendisse. Neque moveat Liutprandus, qui dum Ratherium aeque ac Milonem comitem rebellionis principem prodidit, vulgatam famam secutus est, quam invidi sparserunt. Haec quidem culpa si certa fuisset, statim post Ugonis victoriam captus et in carcerem fuisset deductus. Tunc vero, omnis ut erat culpa (Praeloq. l. III, n. 27) , non in episcopum, sed in clerum et praecipuos civitatis rejecta est; nec tota ruina in Ratherii caput decidit, nisi post scriptam quamdam epistolam, cujus ipse auctor et totius moliminis incentor traductus fuit.

20. Hoc insigne factum, ex quo calamitas Ratherii consecuta est, ex ipsius operibus, in quibus plura, tametsi aliquanto obscurius, hic illic sparsim attigit, [Col. 0042B] eruere ac in historicam seriem digerere conabimur. Statuendum inprimis est tempus, quod in rebus historicis maxime requiritur. Ugonis victoriam contra Arnoldum affigendam anno 935 dubitare non sinit chronographus Salisburgensis, quem P. Ansizius laudat. Udalberti enim Salisburgensis archiepiscopi, qui Arnoldum Bajoariae ducem in Italica contra Ugonem expeditione secutus fuerat, mortem eidem anno tribuit scribens: Qui de invasione Italiae rediens obiit. Si anno 935 obiit Udalbertus, qui Arnoldi militiam, uti solebat, secutus, cum eodem utique de invasione Italiae rediit, in eumdem profecto [XLV] annum Ugonis victoria incidisse dicenda est. Ratherium vero ab Ugone victore captum mense Februario liquet ex libro secundo Praeloquiorum [Col. 0042C] num. 24, ubi septimum mensem, id est Septembrem, octavum vocat ab hujus, quae me deprimit, imo erudit calamitatis accessione. Captivitatem, qua premebatur intelligit, post quam si September mensis erat octavus, ea praecedenti Februario inchoaverat. Confer ibidem notas. Diem quoque ejusdem mensis tertiam ex libro Praeloquiorum quinto colligimus num. 12. Se enim eo tractatu, cujus causa captivus ductus fuit, deceptum testatur postridie ejus festi B. Mariae, quo sibi inter missarum solemnia pacis osculum datum fuerat. Purificationis B. Mariae festivitas. quae sola in Februarium mensem cadit, innuitur. Postridie igitur ejus festi, id est, die tertia mensis Februarii, anni, ut probavimus, 935, ille tractatus est habitus, quo ipse deceptus in captivitatem incurrit.

[Col. 0042D] 21. Id autem quatenus acciderit, nunc explicandum est. Duo potissimum textus huic rei lucem afferent: alter ex epistola ad Ursonem, inserta in librum Praeloquiorum tertium num. 27; alter ex libro quinto num. 12. Recuperata Verona ab Ugone, die festo Purificationis solemne sacrum celebratum fuit. Inter hoc quidam, ut videtur, episcopi pacis osculum Ratherio dederunt, «putantes eum non quia peccatorem, sed quia deceptum damnatum.» Alii vero placere regi forsitan praesenti ambientes, illos qui pacis osculum dederant severissime reprehenderunt, ac si reus esset manifestus et pacis osculo indignus. Haec ex libro quinto, num. 12, ubi consultatio atque tractatus crastina die habitus additur, qui Ratherio exitium attulit. [Col. 0043A] Hic tractatus, lucescente die peractus, in epistola ad Ursonem Veronensis ecclesiae clericum fusius exponitur. Tractatui causam dedit id quod pridie, seu ipso Purificationis die. aliquanto post missarum solemnia acciderat. Quaedam enim gens effera, et nobis [melius vobis] barbara, id est non Italici generis, quae in Ugonis exercitu militabat, post devictas et in Bajoariam pulsas Arnoldi copias Veronam reversa, cum omnem rebellionis ut erat culpam in Veronensis ecclesiae archidiaconum, et in quosdam honoratiores Veronenses, maxime vero in clerum universum [XLVI] retulisset; «omnem domum Dei praedari, omnes majores civitatis aut exmembrare, aut captivos ducere; ipsum vero jam factum» (archidiaconum) et illos qui postea principes fuerunt proditionis [Col. 0043B] Ratherii, furca moliebatur appendere. Hinc in libro Confessionis num. 2, «homicidia, exoculationes, exmembrationes, praedas, incendia, vastitatem ac depopulationem, quae pro abjurata Ugoni fide» contigerunt, deflet. Eadem porro gens unum episcopum, licet cum rebellibus inventum, «reservavit propter consanguinitatem, quam cum illorum, inquit (Praeloq. l. III) , habebam primoribus, ipsoque, ut dicebat, principe Ugone.» Consanguinitas cum primoribus ejus gentis absolute affirmatur, quia reipsa cum ipsis sanguine erat conjunctus. Consanguinitatem vero cum rege in sola opinione ejus gentis sitam praeferunt illa, ut dicebat. Haec vero opinio ea forte de causa illi genti irrepserat, quia cum sciret eum Hilduino intimum, etiam consanguineum credidit; [Col. 0043C] Hilduinus autem cum Ugone affinitate junctus erat. Ratherius interim licet hac de causa reservatus, seu a caeterorum calamitate subductus, asportatus tamen fuit in aliquem tutum locum: ubi cum de archidiaconi, clericorum ac caeterorum captivorum periculo maxime laboraret; totam subsequentem noctem insomnem ducens, «precibus, humiliationibus, lacrymis, promissis, amicorumque interventu» eos eripere studuit. Urseni inter caeteros vitam et libertatem obtinuit. Ut autem et caeteris prospiceretur, «crastina die», id est, die tertia Februarii, primarius et summus quidam vir, «in quo tota fiducia boni erat proventus,» missis saepissime internuntiis Ratherio mandavit, «ne a suo consilio deviaret in aliquo, promittens omnia sese fine pacturum [Col. 0043D] optimo, tantum in pacto perstaret promisso (Praeloq. lib. V, n. 12) .» Hunc virum primarium et summum, in quo, etsi tota fiducia boni erat proventus, ejus tamen consilium in Ratherii ruinam recidit, episcopum fuisse ex contextu manifestum est. Ibidem enim auctor de episcopis queritur, qui sese non solum in reipublicae negotiis immiscebant, sed in aliis etiam pejoribus, suumque casum exempli causa subjicit. Hinc quoque eos qui suae calamitatis fuere auctores, non solum suae Ecclesiae filios fuisse, sed etiam unum ejusdem officii, id est episcopum, non obscure tradit, dum alium secum loquentem inducit his verbis: «Non minus vero, si ita est, temetipsum [XLVII], tuosque quam ipsos lugere convenit traditores, [Col. 0044A] maxime si aut tuae ecclesiae fuerint filii, aut forte, quod absit, ejusdem cujus es officii.» Porro hunc summum et ejusdem officii virum fuisse Hilduinum Mediolanensem archiepiscopum, in quo totam sane fiduciam habere debebat Ratherius, ex libro Praeloquiorum primo colligere licet. De Hilduino enim, ut credimus, suppresso licet nomine scribens, quem e Belgio in Italiam secutus fuerat, eumdem auctorem praefert sicut olim suae promotionis ad episcopatum, ita nunc eorum malorum, «ad quae jam deceptus sui causa decidit. Reminiscens namque quod contulit, obliviscitur quae abstulit: recitans ad quae illum extulit, tacet a quibus dejecit; tacens decus ipsius nobilitalis, notam quam ipse intulit, refert paupertatis.» Vide ibidem notas. Hujus ergo episcopi, [Col. 0044B] cui maxime fidebat Ratherius, consilio obsecuturus, ab eodem petiit ut ad se mitterentur primarii civitatis. Itaque cum his et cum nonnullis externis «lucescente die» consilium habitum; ac in eo decretum fuit, ut scriberetur quaedam epistola, quam si archidiaconus «auderet mittere, quasi inscius dimitteretur criminis; sin alias, sententiam illico subiret capitis (Praeloq. l. III, n. 27) ;» et similiter alii ea epistola scripta omne periculum declinarent. Cuinam directa fuerit haec epistola, quidve contineret, unde archidiaconus et caeteri rebellionis conscii e vitae discrimine subducerentur, ignoratur. Id unum scimus eam fuisse conviciis plenam; Ratherium vero eidem scribendae consensisse eo consilio, ut suum gregem ab impendentibus malis erueret. Hoc autem [Col. 0044C] assensu praestito «quemdam quasi laqueum sibi, quo teneretur, injecit (Ibid., l. V, n. 12) .» Hac enim epistola promulgata, ut videtur, sine auctoris nomine, cum quidam, cui ab archidiacono missa fuerat, de auctore inquireret; Urso, cujus manu fuerat exarata, professus quidem est se illam scripsisse, sed caeteris, qui in eam operam dederant, silentio praetermissis, unum Ratherium auctorem, ac totius moliminis incentorem praetulit (Ib., l. III, n. 27) . Ita haec epistola caeteris ab omni periculo ereptis, in unius Ratherii perniciem conversa est; ac propterea in laudatis ad Ursonem litteris scripsit (Ibid.) : «Dum vobis consului» ei epistolae assentiens [XLVIII], «me, ut videtur, neglexi: dum vobis, licet vestrae molitionis ex parte conscius, peperci, me prodidi.» Molitionis [Col. 0044D] nomine rebellionem, ut putamus, intelligit, quam dum vestram, non vero nostram appellat, cum ejus auctores indicat Veronenses, quibus sane omnem ut erat culpam ab Ugonis militibus tributam vidimus; tum vero se ab ea exemptum significat. Dum porro se ejusdem rebellionis conscium ipsis rebellibus pepercisse testatur, id forsitan respicit, quod ex libro quarto Praeloquiorum, num. 7, paulo ante explicavimus; se nimirum, etsi rebelles regi cives et filios esse sciret, non tamen eos, ut punirentur, prodidisse. De hac molitione in Ugonem fortassis agebat laudata epistola, sed ita ut auctorum nominibus parceret. Huic quoque epistolae cum assensisset Ratherius, ipsis reis exprimendis pepercit: sed cum Urso inquisitus [Col. 0045A] ipsum episcopum epistolae auctorem ac totius moliminis incentorem affirmasset, nec ante ferendam de ipso sententiam ulla ei ⁜ (2) audientia concessa fuisset; ipse solus in discrimen venit. Hinc enim Ugone rege imperante captivus Papiam ductus fuit: quam calamitatem fraudi, dolo et factioni adscribens libro V Praeloquiorum, num. 27: se «fraude proditum, negligentia destitutum, dolo captum, factione ad haec incommoda devolutum» queritur.

22. Suum carcerem Ratherius turriculam Walberti nominat (epist. 5 ad Jo., n. 6) , ducto fortassis nomine a Walberto judice praepotenti, qui cum contra [Col. 0045B] Ugonem conspirasset, Papiae in carcere fuit capite diminutus (LIUTPR. l. III, c. 10, 11) . Hunc carcerem triplici sera vel ostio clausum indicant illa auctoris lib. II [XLIX] Praeloquiorum: num. 1, «Trimodoque inclusus constringar ergastulo.» Quantas hic, ubi duos annos cum dimidio detentus fuit, miserias pertulerit, innuit libro Praeloquiorum tertio num. 13, in quo episcopi nomine «in carcere sub vinculis gementis, despecti, injuriati, vilipensi, carcerati, ligati, nudi, famelici, sitibundi, miseriarumque omnium copia refertissimi» seipsum repraesentat. Similia repetit libro quarto num. 7. Accedebant ad cumulum Veronensium obloquia contra ipsum sparsa, de quibus conqueritur lib. III, num. 24: «Nec desunt interea etiam in episcopio corrosores, qui . . . . . . . concinnent [Col. 0045C] nunc et adversus istum quaedam obloquia, et hoc non exteri, sed agunt privati (id est intimi ac familiares), qui debuerant testes boni ejus esse propositi. Faciunt hoc, inquam, non inimici, sed amici dolosi, unanimes quondam homines, et aliquando dulces et noti, qui simul cum eo dulces capiebant cibos in domo Dei (nimirum ecclesiastici Veronenses), quasi cum consensu coambulantes, et eum ad coelum usque tollentes, et beatum, justum sanctumque deceptoriis non minus quam adulatoriis favoribus pronuntiantes.» Inter hos oblocutores unus fuit, cujus nomen Urso, vel Ursus his verbis indicatur in epistola, quam episcopus e suo carcere ad eumdem direxit: «Nec a tuo derivato nomine vocitentur Ursini vel Ursani (Praeloq. l. III, n. 28) .» Hujus socer erat cathedralis [Col. 0045D] ecclesiae archidiaconus, et ipse quoque inter ejusdem ecclesiae canonicos censebatur. Uterque cum caetero clero adversus regem conspiraverat: uterque in vitae discrimen fuerat adductus: et utrique Ratherius suo quoque periculo prospexit, uti praecedenti paragrapho exposuimus. Ursus vero post tantum beneficium ingratus, Ratherio tametsi captivo obtrectare non desinebat. Ipsi igitur e carcere memoratas litteras dedit, ut eum a maledictis compesceret. Dolet praeterea se derelictum ab omnibus, ac praesertim ab episcopis, qui tanquam muta animalia in hac tanta ipsius calamitate nihil pro eo loquebantur. [Col. 0046A] Aliquem vero praepotentem episcopum in causa fuisse hujus silentii innuunt illa libri quarti Praeloquiorum, num. 22: «Ore pessimi et inauditi generis silentio, infelicissime, per quemdam EJUSDEM ORDINIS (episcopalis) obturato.»

23. Hae tot ac tantae calamitates atque obtrectationes Ratherii animum nequaquam fregerunt; proditoresque sibi obloquentes [L] aequo animo tulit. Mentis aciem ad Deum elevans, omniumque aerumnarum suarum causam in sua peccata referens, «Peccatis meis, inquit, heu dolor! facientibus, et multo majora merentibus, ad haec, quae patior, sum devolutus (Praeloq. l. VI, n. 25) ;» divinaeque pietati gratias retulit, quae ita secum egit, «ut in isto necessitatis camino absumens deleat, seque in hoc [Col. 0046B] saeculo ita emaculet, nt nihil inveniat, quod edax ille inexstinguibilis ignis futurus exurat; potius ejus gratia inveniat quod remuneret, justitia quod coronet (Ibid., lib. V, n. 26) .» Hinc proditores et obtrectatores suos, qui tanto suo, uti appellat, bono causam dedere, veluti de se optime meritos omnibus officiis prosecutus est. Audiantur quae scripsit ad Ursonem diaconum, qui omnium maxime nocuerat. «Legitur autem fili in historia Tripartita, quod quidam in pastu occupatus pecorum cum occidisset quemdam, et fugisset pavore actus in eremum, et sanctorum Patrum exemplis bono assuefactus, fuisset eremita perfectus, semper benedicebat scelus, quod sibi tanti fuit causa profectus. Haec ideo retuli, ut hinc colligas, quantum meo profectui [Col. 0046C] militasti, dum me, ut penitus deficerem, tam graviter accusasti. Nam si praesens esses, et permitteres, manus osculis demulcerem praedulcibus epistolae illius scriptrices; quia haec causa materies et totius meae summa fuit, ut opinor, salutis: per hanc morti, ut credo, aeternae subtractus, et vitae sum redditus . . . . . Tantum vero hac me occasione considero profecisse, ut nullum mihi amplius, quam te videam amplectendum, qui mihi materies tantorum fuisti bonorum. O autem me, et ut hoc dicam, ipso mei infortunio fortunatissimum, etiamsi nihil aliud quam te tibique consimiles cognovisse ejus beneficio contigisset mihi: unde omnia non solum tibi parcens, sed et uberrimas pro his tibi gratias referens, admoneo, fili, ut quia jam nunc indicibiliter profuisti [Col. 0046D] mihi, caveas ne omnino mei odio obfueris tibi (Ibid., l. III, n. 28) .»

24. Interim Ratherius sui gregis et animarum suae curae commissarum, quae episcopo abducto maximum dispendium patiebantur, detrimentis angebatur. Huc spectant illa, quibus alium secum alloquentem et consolantem inducit. «Destitutionem vero tuorum cum magnopere debeas plangere; non tamen inconsolabiliter te id convenit agere . . . . Quod si prolixitas te excruciat temporis, et perditio contristat obeuntium sine subventu baptismatis; idque tuos non curare tortores, tantum de tui cruciatu [LI] suas [Col. 0047A] ut compleant voluntates, perpendis; Dei te totum subdens voluntati et disposito, vitam ipsam dare, ne dicam dispendium omnimodum honoris pro grege paratus subire, illius dicentis utere voce: Si propter me haec tempestas est; tollite me et mittite in mare (Joan. I, 12) : tantum ne diutius mei causa navis periclitetur Ecclesiae, tam innumeros, heu dolor! filios morti transmittens aeternae.» Infortunium, quod hic paucis indicat, fusius explicatur libro IV Praeloquiorum, num 21: «Cui vero, dicamus, imputabitur, quod tanta multitudo, quae pie per gratiam Christi liberata, regna debuerat intrare coelorum, impie derelicta cumulavit infernum? Nam . . . . . quorumdam, proh dolor! relatu cognovimus, quod eodem, quo absens fuit (episcopus), paschali tempore cum baptisterium [Col. 0047B] non fuisset (chrisma deficiente qui daret) in eadem ecclesia celebratum; tanta clades in civitate contigit infantium, et hoc solummodo non baptizatorum, quantam nullus meminit unquam priorum, ita ut passim per domos, a matribus non quidem sponte suffocati, unum totius civitatis facere possent, si tamen timor Dei eodem ullus esset in loco, lamentum, pro vindicta divinae animadversionis lugentibus aliis, aliis tam temporalem, quam aeternam et natorum et genitricum mortem plangentibus.» Hoc factum contigisse arbitramur anno 935. Hoc enim anno cum sub initium Februarii e Veronensi urbe Papiam captivus ductus fuisset episcopus; in ea rerum perturbatione provisum non fuit, ut proximo paschali tempore sacrum chrisma, [Col. 0047C] quod ab episcopo consecrandum est, pro conficiendo sacro fonte in promptu esset. Hinc eodem anno fontis benedictio defuit, multique propterea infantes sine baptismate obierunt. Hanc cladem infantium appellat, qua cum «innumeros filios morti aeternae transmissos» affirmat, sancti Augustini et aliorum Patrum sententiam secutus agnoscitur.

25. In Papiensi carcere externis curis vacuus, insigne opus Praeloquiorum in sex libros distributum composuit, quo omnium cujusque aetatis, sexus, conditionis et ordinis hominum officia explicat; et vitia atque abusus eo tempore invalescentes perstringit. Meditationes cordis et Agonisticon etiam inscripsit, quia hi libri multae meditationis materiam praebent, et Christianum hominem veluti athletam ad certamen [Col. 0047D] informant. Hic Papiensis carceris fructus fuit. Duo priores libri cujusque [LII] hominis privati institutiones continent. Tertius et quartus principem instruunt; explicatisque iis, quae ad vitam ejus pertinent, quaeque subditis ac sibimetipsi ab eo praestanda sunt, illa fusius prosequuntur, quae idem Ecclesiae ejusque ministris debet. Hic praecipuus eorumdem librorum scopus videtur. Multis auctor de duabus potestatibus disserit. Ubi autem episcopalem dignitatem et auctoritatem commendat, non pauca de suis aerumnis inspergit, ac de his, quae suarum aerumnarum occasione acciderant. Epistolam inserit in carcere scriptam, cujus ante meminimus: et ne quis se aliquo errore circa fidem in [Col. 0048A] tantas miserias adductum suspicaretur, suam doctrinam doctrinae S. Augustini consonam praefert, professionemque fidei S. Athanasii symbolo conformem in fine tertii libri appendit. Quintus liber de episcopis agit pluribus, de caeteris autem Ecclesiae gradibus ac de monachis brevius. Dum episcoporum abusus insequitur, quaedam de suis calamitatibus iterum profert. Sextus tandem liber de communibus Christianorum officiis agit, de vitiis capitalibus, de poenitentia, charitate, relatione operum in Deum, aliisque ejusdem generis pluribus. In his omnibus multa ejus aetatis disciplinam, nonnulla historiam illustrant, non pauca catholicam doctrinam.

26. Hac postrema in re animadvertendum est libro quarto, num. 15, luculenter refutari eam malesanam [Col. 0048B] cujusdam sententiam, «qui praesentibus quibusdam nec modice eruditis episcopis, ausus est illud, quod canitur in Ecclesia, improbare, videlicet sanctos omnes cum Christo in aeternum regnaturos fore, asserens nec dicendum, nec credendum, aliquem praeter Deum in aeternum regnare, sed fatendum sanctos tantummodo cum illo gaudere. In quo tantum infeliciter convaluit, ut ipsum, pro quo totum [ forte tantum] in praesenti laborat, tantae felicitatis dulcisonum a cantu Ecclesiae secreverit melos.» Indicantur illa hymni, qui canitur in laudibus festi omnium Sanctorum:

[Col. 0048D] 27. Duobus annis et dimidio, id est a Februario anni 935, ad Augustum usque anni 937, in Ticinensi carcere exactis, Ratherius in exsilium mittitur (epist. 5 ad Jo., n. 5) . Hoc exsilium Comi fuisse discimus tum ex Fulcuino, tum ex epistola Ratherii ad monachos Lobienses, quam vitae S. Ursmari praefixit (FULC., c. 20) . Ea in urbe se apud episcopum exsulasse testatur, dum in laudatis litteris, num. 1, scribit: «Apud venerabilem nuper sanctae Cumanae Ecclesiae justo Dei judicio exsulantes episcopum,» etc. Cumanus seu Comensis ille episcopus, apud quem exsul erat, vocabatur Azo, ut liquet ex documento anni 937, quod Ughellius edidit. Dum in episcopio versaretur, vitam S. Ursmari primi abbatis [Col. 0049A] Lobiensis ab Ansone abbate scriptam ibidem invenit, sed stylo adeo barbaro ac mendis vitiato, ut obscuritate ejus offensus, eamdem non tam emendandam, quam clariori stylo describendam putaverit. Hinc non incongrue inter ejus opera edetur. Illam sic expurgatam et lucubratam auctor misit ad Lobienses monachos, qui S. Ursmarum sui coenobii patronum venerabantur.

28. Interim in ea Galliarum parte, quae Burgundiae regnum tunc dicebatur, episcoporum synodus cogenda erat. Ad hanc Wido archiepiscopus Lugdunensis, et Sobbo Vienniensis, Godescalcus [LIV] et Aurelius episcopi invitarunt etiam Ratherium, quem cum ob celebritatem nominis maximi facerent, eumdem coram agnoscere, et cum eo in concilio agere [Col. 0049B] peroptabant. Ipsum forte e carcere dimissum sciebant: at exsilio Comi adhuc detentum ignorabant. Ad hos itaque dedit epistolam, et cum in ipsa inscriptione se exsulem praefert, tum vero exsilio se impediri affirmat, ne ad synodum invitatus accederet. «Ea, inquit, Domini, quam maxime causa est, quod juxta vestrum non occurri vestrae dominationi praeceptum quod juris ipse non sum proprii.» Famam, quae de se erat vulgata, modeste extenuat. Miseriam, qua etiam extra carcerem in exsilio premebatur, leviter tangit, ejusque istud indicium affert, deesse sibi chartam, qua longiorem dignioremque epistolam scriberet. Subsidium aliquod postulat: et cum ipse ad eos non posset proficisci, sex libros Praeloquiorum, quos in Ticinensi turricula lucubraverat [Col. 0049C] (Vid. Praeloquior. l. V, not. 38; FULC. c. 20) , sui loco ad ipsos dirigit, ut Fulcuinus etiam notavit. Aliam quoque perbrevem epistolam, seu potius adnotationem in epistolae formam eisdem dedit, ac in quintum Praeloquiorum librum inseruit, num 13, quae in epigraphe eos in concilio convocatos praefert. «Ratherius exsul Widoni atque Sobboni archiepiscopis caeterisque coepiscopis in concilio residentibus.» Eum autem in locum laudati libri inserta fuit, ubi conqueritur, neminem inveniri, «qui pro indigentibus interveniat, pro damnatis exoret:» eosdemque ad ea relegenda et expendenda excitat, quibus ad sui commiserationem opemque ferendam, et ad patrocinium pro se interponendum permoverentur; cum praesertim apud Ugonem regem conregionalem [Col. 0049D] suum eos plurimum valere confideret.

29. Totidem annos exegit in Comensi exsilio, quot in Papiensi carcere, id est annos duos cum dimidio (epist. 5 ad Jo., n. 5) . Fuit igitur exsul Comi ab Augusto anni 937 usque ad initium circiter anni 940. Cum autem Ugone invito se ab hoc exsilio liberatum affirmet; vel clam Como effugit, vel regem invitum eo sensu dixit, quia non sponte, sed laudatis forte episcopis agentibus abeundi facultas eidem regi extorta fuit. Como in Gallias sese recepit, et fortassis apud Widonem aut Sobbonem, qui eum videre expetebant. Hoc tempore peragrasse videtur tres Galliarum provincias, Burgundiam, Provinciam [LV] et Septimaniam, quarum meminit in Qualitatis [Col. 0050A] conjectura, num. 3: Dum in aliqua ex his provinciis degeret, litteras a Rotberto Trevirensi archiepiscopo accepit, qui aliquot quaestiunculas ei solvendas proposuit. In responsione, quam ei dedit Ratherius epist. 3, ipsum «archipraesulum nobilissimum» vocat, quippe qui a Theodorico Saxoniae duce progenitus, sororem habebat sanctam Mathildem, Ottonis Germaniae regis, ac postea imperatoris matrem. Cum quaestiones propositae ad profana studia pertinerent, ejusdemque essent generis ac illae quas ante episcopatum solvendas a Mediolanensibus acceperat, eo se nomine ab iis dissolvendis excusat, quia studiis ejusmodi post episcopalem ordinem valedixit: «Infulatus,» ait, «hac qua Dei misericordia fungor sarcina, illud statim desii agere, injunctum mihi in [Col. 0050B] hoc officio cogitans, in Dei potius lege die ac nocte meditari debere.» Non negat ea studia aliquid adjumenti episcopo posse afferre, si ipsa in sacrum usum traducat: «Servus vero ille nequam,» addit, «de Evangelio ideo damnationis aeternae addictus est eloquio, quia talentum intellectus maluit terrae mandare, quam coelo penitus destinare. Quae similitudo, ut reor, monet inter caetera me peccatorem, tantillum ingenioli, quod Deo sum assecutus largiente, illo potius acui oportere, ubi Christus est in dextera Dei sedens, quam terrenae vanitati committere, et nihil aliud exinde nisi ventum inanem, nec sine detrimento animae maximo captare.» Cum porro aliquid subsidii sibi Rotbertus promisisset, gratias agit, idque in praesenti necessitate quam citius praestandum deprecatur. [Col. 0050C] Librum aliquem Ratherii idem archiepiscopus videtur quaesisse. Volumen Praeloquiorum, quod unum habebat in promptu, eidem direxit ea conditione, ut illud sibi ocius remitteret. Hanc autem epistolam post initium anni 940 ab exsilio Comensi dissolutus scripsit, antequam in Provincia Roestangni institutioni sese addiceret. Hinc cum nulli esset obligatus, Rotberti servitio sese paratum exhibet, ut in prima adnotatione ad eamdem epistolam pluribus constituimus.

30. Interim omnibus egens, in Provincia, ut sibi victum compararet, docendi officium suscepit. «Cum in ea parte Burgundiae,» inquit Fulcuinus c. 20, «quae Provincia dicitur, mansitaret, filium cujusdam viri ditissimi nomine Roestangnum ad imbuendum litteris [Col. 0050D] postulatus recepit.» Hoc in [LVI] munere librum condidit «de arte grammaticae, quem gentilitio loquendi more Sparadorsum vocavit, pro eo quod qui scholis assuesceret puerulus, dorsum a flagris servare posset.» Confer praefationem generalem, num. 19. Aliquod non breve tempus in Roestangni institutione transegit: cujus causa «ibi (id est in Provincia) ei episcopatus datus est, quem relinquens Laubias revertitur,» quemadmodum laudatus Fulcuinus prodidit. In Confessionis libro posterius scripto duos tantum episcopatus sibi collatos innuit, nimirum Veronensem et Leodicensem, e quibus cum aeque fuisset pulsus, in eodem libro exarato post ejectionem etiam de sede Leodicensi, num. 2, haec sibi a [Col. 0051A] confessario dicta refert: «Te duo episcopia perdiderunt.» Si duos tantum episcopatus amisit, duos tantum susceperat. Hic igitur tertius episcopatus in Provincia, ipsi datus, id est, oblatus quidem dici potest, collatus vero non item.

31. Itaque post institutum Roestangnum, recusato episcopatu ipsi oblato in Provincia, Laubias ad suos monachos rediit. Tempus a Fulcuino indicatur. «Richarius,» inquit, «tunc adhuc supererat, a quo favorabiliter receptus, Laubiis est habitare permissus; nec multo post Richarius decessit, postquam in episcopatu viginti duos annos peregit.» Richarius Leodicensis episcopus, qui simul erat abbas Laubiensis, promotus fuerat anno 922, ut vidimus num. 10. Si autem «in episcopatu viginti duos annos peregit,» [Col. 0051B] e vivis sublatus fuit exeunte anno 944, vel potius ineunte anno 945, quo ejus mortem et Ogonis, seu Hugonis ejus successoris electionem duo Chronica Leodiense et Lobiense cum Frodoardo notarunt. Ratherius igitur a Richario episcopo simul et abbate paulo ante ipsius mortem in Lobiense monasterium receptus anno 944 e Provincia Laubias concessit. Ibi tamen modicum immoratus est; nam anno 946 Veronensem episcopatum recuperaturus Italiam repetiit, ut ex sequentibus patebit.

[Col. 0051C] 32. Berengarius Eporediae marchio, Berengarii imperatoris ex Gisla nepos, qui anno 940 Ugonis insidias declinaturus, apud Etimannum Sueviae ducem confugerat, anno 945 cum levi militum agmine per Venustam vallem in Italiam contendens, castra applicuit ad munitionem Tridentini agri, quae vocabatur Formicaria. Manasses archiepiscopus Arelatensis, et Ugonis regis consanguineus, cui idem rex tres sui regni Ecclesias tradiderat, «seu, quod verius est,» inquit Liutprandus, «in escam dederat (LIUTPR., l. IV, c. 3) ,» nimirum Veronensem, Tridentinam et Mantuanam; cum Tridentinam quoque marchiam administraret, laudatam munitionem Adelardo clerico suo commendaverat (Ib., l. V, c. 12) . Cum hoc Berengarius collocutus, [Col. 0051D] jurejurando spopondit, se Manassi daturum Mediolanensem Ecclesiam, si suae parti opem ferret. Hic spe hujusmodi illectus, non solum eam munitionem Berengario tradidit; verum etiam totam Italiam ipsi conciliare studuit. Fama hujus rei citius vulgata, coeperunt mox nonnulli, Ugone deserto, Berengario adhaerere. Inter hos Milo, comes Veronae praepotens, primus fuit: qui dum Ugoni suspectus Papiam fuisset evocatus, ibique appositis clam custodibus observaretur; producta coena usque ad mediam noctem, custodibusque vino et somno consopitis fuga se subduxit, et uno tantum comitante Veronam pervenit, ubi Berengarium statim accivit atque recepit. Aliis autem atque aliis ad Berengarii partes [Col. 0052A] subinde accedentibus, ac praesertim Mediolanensibus, rex Ugo, erga quem Itali male erant affecti, Mediolanum misit Filium Lotharium, petens a Berengario et caeteris Italiae primatibus, ut si se in Italia regnare amplius nollent, filium saltem suum adolescentulum, qui nil in eos deliquerat, et ex voto ipsorum educari poterat, regem agnoscerent. (LVIII) Illi misericordia inclinati, ipsum Lotharium in ecclesia ante crucem prostratum erexerunt, et regem proclamarunt. Id affligendum anno 945 Frodoardus coaevus auctor nos dubitare non sinit; hoc enim anno scribit in Chronico: «Ugo rex Italiae regno depulsus a suis, et filius ipsius in regnum susceptus est.» Interim Ugo suae vitae periculum metuens, Papia cum magna auri et argenti copia excedens, [Col. 0052B] iter susceperat Alpes versus deserturus Italiam. In itinere nuntius retulit, Italos non recusare, quominus ipse quoque Italiae rex esset; unde laudatus Frodoardus refert ad annum 946. «Ugo rex Italiae a suis in regnum recipitur.» Id Berengarii arte factum est, ne ultra montes tot thesauros transferret, quibus Burgundionum aliorumque Gallorum exercitu comparato Italicum regnum recupare posset. Cum memoratus Frodoardus id assignet anno 946, Liutprandus autem utramque filii primum, et dein patris receptionem ita describat, ut altera ab altera non multum abfuerit; priorem illam accidisse credimus sub finem anni 945, istam vero alteram sub initium anni 946. Caeterum Itali reipsa nudum regis titulum Ugoni et filio ejus Lothario [Col. 0052C] reliquerunt, Berengario totius regni summa ac potestate delata.

33. In hisce rerum angustiis Ugo poenitens eorum, quae contra Ratherium gesserat, et fortassis etiam poenitens, se in Ratherii cathedram suffecisse Manassem, qui tam aperte defecerat, ejus videndi et restituendi, si posset, desiderium pluries declaravit (epist. 5 ad Jo., n. 5) . Id ut accepit Ratherius, anno scilicet 946, «sedit animo,» inquit epist. 5, «illum adire, ejusque calamitatem omnibus diebus obsequio solari: nam nec defuerat, qui intimaret, sero licet, ut timeo, quodque Deus ab illo avertat postulo, quod poenitens saepe optasset, ut daret Deus, quo ad eum venirem, et si valeret, restitutionem mihi impetraret; sin alias, daret pecuniae [Col. 0052D] tantum, ut amplius non egerem.» Ratherius itaque Ugonem conventurus Laubiis discessit. At in itinere Berengarius ipsum comprehendit. Id Manassis studio factum est, quippe qui Veronensem Ecclesiam sibi ab eo adimendam metueret. Tribus et semis mensibus Ratherius fuit sub custodia retentus; inde autem emissus, Veronensi Ecclesiae redditus est Milonis comitis opera, ut scilicet Manassem ex pelleret: [LIX] timebat enim, ne is, qui potentia valebat plurimum, poenitentia ductus, a Berengario deficiens, reconciliaretur cum Ugone avunculo suo, sibique iterum rebelli exitium pareret. Haec gesta esse anno 946 perspicuum fit ex documento, quo Ratherius in Veronensis episcopatus possessione [Col. 0053A] praefertur Januario mense anni 947. Hoc documentum nuper vulgatum a marchione de Dionysiis canonico nostrae cathedralis ecclesiae, est instrumentum originale commutationis actum «in civitate Verona inter domnum Ratherium venerabilem episcopum sanctae Veronensis Ecclesiae, nec non et inter Leone filius quondam Theudelavo de Aregasta,» cui et ipse Ratherius propria manu subscripsit cum caeteris cathedralis ecclesiae clericis, «regnante domno nostro Hugo rege hic in Italia anno vicesimo primo, et domno Lothario filio ejus rege anno sextodecimo sub die de mense Januarii indictione V,» sunt characteres anni 947. Si autem Januario mense anni 947 Ratherius pacifice episcopatu fruebatur, tribus autem et semis mensibus [Col. 0053B] antea captivus fuerat; captivitas profecto ejus incidit in annum 946; et probabilius etiam restitutio ejusdem in episcopatum ante Januarium anni 947 astruenda videtur.

34. De anno 946, cui captivitatem et restitutionem Ratherii in suum episcopatum assignavimus, nemo ambiget. Quaestio solum moveri potest de loco, in quo ille a Berengario captus fuit: recentior enim caeteroquin doctissimus auctor. ratus Ugonem anno 946 deseruisse tandem Italiam, et in provinciam sese recepisse, ubi supremum diem clausit (FLORIUS, de privileg. dissert. 2, p. 77) : Ratherium Laubiis in provinciam iter suscepisse, ut Ugonem conveniret, et hoc in itinere comprehensum existimat. At eum, dum ad Ugonem adhuc [Col. 0053C] in Italia degentem proficisceretur, in Italia quoque fuisse captum a Berengario, vel ex eo certum fit, quia Berengarius in sola Italia potestate regia utebatur. Accedit vero et illud, quod Ugo ex Italia non abiit nisi anno 947, postquam Ratherius suae sedi restitutus fuerat. In brevi Chronico regum Italiae, quod edidit Muratorius, duae notationes leguntur, quae id exploratum facient (T. IV Rer. Ital., p. 149) . Una de Ugone rege: «Regnavit annos 21 expletos, et menses 9, et dies 3.» Altera de Lothario: «Post decessum ipsius Ughoni regnavit ipse Lautharius annos 3 expletos, et menses 7, et dies 2. Obitavit [LX] die Veneris, qui est decimo Kal. Decembris anni 950.» Verba hujus secundae adnotationis «post decessum» Muratorius de Ugonis morte accipiens, [Col. 0053D] computatis annis, quibus post eum regnavit Lotharius, illius mortem affixit diei 24 Aprilis anni 947 (Annal., ad an. 947) . Verum prior adnotatio animadversionem ejus effugit. Cum enim eodem Muratorio probante Ugo regnare coeperit circa Junium anni 926; computatis annis, mensibus, ac diebus in ea adnotatione indicatis, mors ejusdem incidit in Februarium vel Martium anni 948, quem emortualem quidem Ugonis annum tum Sigebertus, tum annalista Saxo ab Eccardo editus confirmant. Cum porro idem Ugo in provinciam profectus «Brevi sit viam universae carnis ingressus,» Liut prando teste (lib. I, c. 14) ; anno praecedenti 94 [Col. 0054A] Italiam deseruisse dicendus est. Id tantum innuunt alterius adnotationis verba «post decessum ipsius Ugonis,» id est, postquam Ugo ex Italia decessit: et decessisse quidem mense Aprili anni 947, ex chronicis notis ibidem designatis, agnoscitur; ac propterea jure Sigebertus et annalista Saxo «Ugonem Arelatum, unde venerat, rediisse» eodem anno referunt. Enimvero instrumentum commutationis paulo ante laudatum cum «Ugonem regem hic in Italia» exhibebat mense Januario anni 947; ipsum hoc tempore adhuc in Italia fuisse demonstrat: neque enim post dimissam Italiam «rex hic in Italia» appellari potuisset. Opponit Muratorius Lotharii diploma pro Ecclesia Regiensi datum XIV Kal. Junii anno Dominicae Incarnat. 946, anno [Col. 0054B] Domni Lotharii 17 per indict. 4 (Annal., an. 946) , in quo cum non memoretur rex Ugo, eum ante diem 19 Maii anni 946 ex Italia jam exiisse colligit. Hoc vero argumentum minimi habendum est, cum chronicae notae ejus diplomatis apertum errorem contineant. Annus enim decimus septimus Lotharii nec cum indictione 4 concordat, nec cum anno 946. Cum Lotharius regnum inchoaverit exeunte Maio anni 931; annus decimus septimus regni ejusdem incoepit exeunte Maio anni 947, desiit autem exeunte Maio anni 948. Hinc si diploma legitimum est, dies 19 Maii anni decimi septimi regis Lotharii pertinet ad annum 948, eaque notatio chronica sic emendanda est XIV Kal. Junii anno Dominicae Incarnationis 948, anno Domini Lotharii 17 per indict. 6; [Col. 0054C] [LXI] quoquidem tempore solus Lotharius rex nominatur, quia tunc Ugone jamdiu ante ex Italia profecto, imo etiam mortuo, solus in Italia regio nomine fruebatur. Quae emendatio confirmatur etiam alio documento originali, quod in archivo Veronensis monasterii sanctae Mariae in Organis custoditur, ubi hae chronicae notae leguntur: «Regnante domno nostro Lothario rege hic in Italia anno regni ejus septimo decimo sub die de mense Februarii Indictione sexta.» Neque vero sententiae nostrae adversatur diploma ejusdem Lotharii a Muratorio vulgatum tomo V Antiquitatum Italiae pag. 357, in quo solius Lotharii regis fit mentio his chronicis notis subsignatis: «Quartodecimo Kalendarum Februariarum anno Dominicae incarnationis 947, anno [Col. 0054D] vero Lotharii regis 17, indictione 6.» Januarius enim mensis junctus cum anno Lotharii 17, et cum indictione 6, convenit anno aerae vulgaris 948; nec componi potest cum anno 947, nisi hoc diplomate annus Dominicae Incarnationis computatus credatur more Florentino ac Veneto, ita ut incipiat a Kalendis Martii: qua ratione Januarius anni 947 coincidit cum Januario communis aerae 948. Hoc autem tempore solus Lotharius rex erat, Italia ab Ugone relicta mense Aprili anni 947. Omnibus itaque documentis, vel emendatis, vel conciliatis stare debet, Ugonem toto anno 946, et usque ad Aprilem anni 947 substitisse in Italia, ibique Ratherium anno 946, [Col. 0055A] dum ad Ugonem in Italia degentem proficisceretur, a Berengario captum fuisse, Milone autem agente in suam sedem restitutum.

35. Ratherius Veronam restitutus, biennio episcopatum tenuit (epist. 5, ad Jo., n. 6) , id est ab anno 946, cui restitutionem ejus adjudicavimus, ad annum usque 948. Tria quoque vetusta documenta hujus temporis fidem faciunt. Primum est illud instrumentum [Col. 0055B] Januarii mensis anni 947, quod memoravimus num. 33. Alterum anni ejusdem et mensis Junii vidit Alexander Canobius in archivo S. Stephani, ejusque mentionem facit in opere Italico ms. apud Joannem Baptistam Biancolinum inscripto: Annali di Verona lib. VI, his verbis: In questo medesimo anno (947) Racherio vescovo nel mese di Giugno fece una permutazione con Garimberto diacono della Chiesa catedrale, il quale di questo tempo era anco custode et rettor della chiesa di S. Stefano, al qual il vescovo diede due sepolture antiche, le quali erano in un cimiterio antico appresso il corpo di S. Mauro vescovo di Verona; et Garimberto diede al vescovo una pezza di terra fuori della porta di S. Stefano in Fontanelle. Lo instromento e sottoscritto dal vescovo, [Col. 0055C] et da Garimberto veduto nelle scritture di S. Stefano (De duobus episcopis, p. 115) . Tertium documentum editum a marchione et canonico de Dionysiis est Ratherii commutatio cum Ursemario acta «regnante domno Lothario rege hic in Italia anno septimo decimo. . . . . indictione sexta.» Annus Lotharii regis decimus septimus incoepit exeunte Maio anni 947, et desiit ante finem Maii anni 948. Cum porro indictio sexta coeperit a Septembri anni 947, hoc documentum, in quo mensis desideratur, scriptum fuit inter Septembrem anni 947, et Maium anni 948 ante finem (epist. 5, ad Jo., n. 6) . Hoc autem episcopatus biennio ita multis iisque gravissimis incommodis Ratherius [LXIII] afflictus fuit, ut eum taederet vitae suae, levioremque duceret calamitatem, [Col. 0055D] quam in Papiensi carcere pertulerat. Milo comes horum malorum incentor et auctor fuit. Cum enim eum revocandum curasset ea tantum mente, ut Manassem Veronensis sedis invasorem, quem metuebat, excluderet; etsi omnibus externis officiis Ratherium prosequens, ejus videretur amicissimus; re tamen ipsa hostilem in eumdem animum gerens, clericorum ipsius rebellionem fovebat atque patrocinabatur.

36. Episcopus sacrorum canonum et ecclesiasticae disciplinae studiosissimus multiplices hujus aetatis corruptelas eradicare peroptabat. A clericis initium duxit, in quibus magni abusus grassabantur, quorum alibi redibit mentio. Hac occasione sacros canones [Col. 0056A] colligere coepit eosdem abusus coercentes, quos postea in librum inseruit inscriptum «De contemptu canonum (part. I, n. 1, not. 6) .» Magni hac de re contra episcopum a clericis excitati tumultus; iisque patrocinante Milone comite, episcopus omnem suam operam inutilem, omnemque agendi aditum sibi interclusum expertus est. Eas nimirum in angustias adductus fuit, ut nihil ipsi relinqueretur ejus potestatis, quae jurisdictionis vocatur, ea sola potestate permissa, quae ordinis dicitur. Id innuunt illa primae partis De contemptu canonum, num 1. «Insurgente contra me olim rebellium clericorum vesania, nec aliquid illius mihi, super quo cuidam dictum est: «Pasce oves meas,» officii . . . relinquente, praeter chrismatis confectionem, et chrismandi [Col. 0056B] quidlibet potestatem,» etc., quae ordinis potestas est. Audiantur quae hac de re latius postea scripsit ad summum pontificem epist. 5, n. 6. «Quod martyrium versutiis ejusdem Milonis per biennium pertulerim, satagam si referre, historiam (id est fabulam) putetis. Summam tantummodo ut brevissime comprehendam, omnes clericos, milites, colonos et famulos ipso contra me patrocinante, non synodum agere, non capitulo clericorum interesse, non aliquid, quod emendandum esset, audebam solummodo commemorare, statuere quidlibet, vel destituere. Nusquam aliquid, quod scire vellet, loqui poteram, quod non continuo sciret. Sacramento enim ab omnibus id, credo, extorserat; et cum omnes sui coram illo mihi detraherent, ille solus contra omnes quasi [Col. 0056C] pro me faciebat, ut scilicet provocati, ampliora derogando [LXIV] referrent. Idipsum etiam, quod ipso imperante agebam (neque enim contraire ejus praeceptis audebam) vertebat in culpam, clericorum occulte struens contra me calumniam, mihi vero de eis promittens dolose satis vindictam. Hoc adeo processit, ut quadam die, dum ordines ecclesiasticos agerem, archidiaconus cum omni clero exiens, me solum in ecclesia relinqueret, et alteram sibi contra me vindicaret.» Et post nonnulla: «Horum vero omnium cum incentor Milo esset et auctor, mei tamen et videri, et dici ambiebat advocatus et tutor. Itaque calidissime me affligebat, ut rarissimus esset in regno, qui non aestimaret, amicissimum eum esse mihi omnino. Ego vero miser eram diebus noctibusque [Col. 0056D] ita confectus, et anxius, ut taederet me vitae meae, et mallem in Walberti, ut quondam, turricula, quam sedere in Veronensi cathedra, esurire sub Ugone, quam epulari cum Milone.» Nonnulla in hoc prolixo testimonio animadversionem merentur.

37. Quod ait «non synodum agere, non capitulo clericorum interesse audebam,» de iis synodis et capitulis accipiendum est, quae in visitationibus plebium dioeceseos habebantur. In his enim «synodum agi» dicebant, cum episcopus convocatam plebem in visitatione alloquebatur, et quosdam ex eadem plebe praecipuos sacramento obstrictos de iis rebus interrogabat, quae in visitatione circa statum parochianorum inquirenda erant. Haec significatio manifeste [Col. 0057A] colligitur ex canone concilii Rothomagensis apud Reginonem lib. II, c. 1, et apud Burchardum lib. I, c. 90, ubi legitur: «Cum episcopus suam dioecesim circuit, archidiaconus vel archipresbyter eum praeire debet uno aut duobus diebus per parochias, quas visitaturus est, et plebe convocata annuntiare debet proprii pastoris adventum, et ut omnes, exceptis infirmis, ad ejus SYNODUM die denominata impraetermisse occurrant.» Dein sacramentum subjicitur, quod «episcopus in SYNODO residens post congruam allocutionem» a maturioribus et honestioribus viris exigebat, ac tandem interrogationes subduntur, quae ipsis erant proponendae. Id confirmat etiam Gerardus in vita S. Udalrici episcopi Augustani, qui ambo Ratherio coaevi exstiterunt. De visitationibus enim [Col. 0057B] dioecesos agens cap. 6, «concilium» vocans quod in praecedenti testimonio «synodus» appellatur, his verbis utitur (MABILLON. Act. SS. Ord. Bened. t. VII, p. 428) : «Ad loca autem illa cum [LXV] pervenisset, ubi concilia sua denuntiata fuerant . . . . in CONCILIO considens populum ante se vocari fecit, prudentioresque et veraciores sacramento interrogare praecepit,» etc. Et postea: «Completo CONCILIO ad mansiunculas rediit.» Ad hanc synodum visitationum occasione celebratam referenda sunt Ratherii verba in Itinerario num. 5: «Quem enim laicorum de adulterio convenire ausus fuissem in synodo,» etc., ut ibidem explicabimus in not.

38. Capitula vero clericorum ea fuisse appellata, quibus post synodum totius plebis celebratam omnes [Col. 0057C] ejusdem plebis clerici, quando opus erat, simul coacti, coram episcopo interrogabantur, palam fit ex eodem Gerardo, qui post descripta laudata concilia a S. Udalrico in plebibus habita subdit: «In quibusdam autem diebus CAPITULA cum clericis habere disposuit in his locis, ubi haec aptissime fieri archipresbyteri putaverunt, et ubi eum ab aliis mundanis conciliis» (quae scilicet antea memorata laicos respiciebant) «absolutiorem esse arbitrabantur. Congregatis ante se clericis archipresbyteros et decanos et optimos, quos inter eos invenire potuit, caute interrogavit,» etc., nimirum de pertinentibus ad clericos. De antiqua hujusmodi interrogationum formula, quarum aliae ad clericos, aliae ad laicos pertinebant, vide quae diximus in admonitione ad [Col. 0057D] synodicam Ratherii. Cum itaque Milo comes «omnes clericos, milites, colonos et famulos» contra Ratherium foveret atque patrocinaretur; is «nec synodum agere,» ad quam in visitationibus milites, coloni et famuli, id est, omnes laici plebium incolae erant convocandi, nec capitula, quibus adesse debebant clerici, habere audebat; siquidem nec quidquam quod emendandum esset commemorare, nec statuere poterat quidlibet, vel destituere. Neque vero negamus de clericorum causis actum fuisse etiam in synodis dioecesanis, ut patet ex laudato Itineratio n. 6. Cum vero in laudata epistola ad summum pontificem Ratherius synodum a capitulis clericorum distinguens, non tam clericos memoret, [Col. 0058A] quam «milites, colonos et famulos,» id est laicos, horum autem causae cognoscerentur non in synodis dioecesanis, sed in illis visitationum occasione coactis; hinc synodi nomen hoc loco de ejusmodi synodis accipiendum credidimus.

39. Verba porro «dum ecclesiasticos ordines agerem» de sacrorum ordinum collatione [LXVI] intelligenda olim cum aliis existimavimus. Nunc vero maturiori consideratione habita, his verbis solemnem aliquam ecclesiasticam functionem fignificari arbitramur. Simili enim formula Ratherius epist. I: «Conradus ordines exercuit ecclesiasticos» scribens, sacram aliquam functionem, non vero sacram ordinationem a Conrado peractam expressit, ut in eamdem epistolam notatione tertia observavimus. [Col. 0058B] Enimvero si sacris ordinibus conferendis vacasset Ratherius; qui fieri potuisset, ut omnes clerici etiam ordinandi, qui de promotione sua solliciti esse solent, ipsum deserentes, solum in Ecclesia relinquerent? Si de solis ordinibus conferendis agebatur, nihil erat, cur solo episcopo relicto in ecclesia, «archidiaconus cum omni clero exiens, alteram sibi ecclesiam contra episcopum vindicaret.» Haec aperte indicant solemnem aliquam functionem ab episcopo celebratam in cathedrali, cui totus clerus aderat; derelicto autem episcopo ipsum clerum archidiacono duce eamdem functionem in aliam ecclesiam cathedrali proximam transtulisse, ex. gr. in ecclesiam S. Georgii, vel S. Joannis in fonte. Archidiaconus Adelardus subscriptus legitur in instrumento [Col. 0058C] commutationis a Ratherio post restitutionem firmatae mense Januario anni 947, cujus mentionem fecimus paragrapho praecedenti num. 33. Is autem archidiaconus si mox non obiit, ille est qui hujus rebellionis dux fuit.

40. Aliam non leviorem injuriam Ratherio intulit Manasses archiepiscopus Arelatensis, qui interdicta et poenas a sacris canonibus inflictas metropolitis suarum provinciarum limites transgredientibus nihilum metuens, «tendens insidias Veronensi episcopo, consecravit episcopum quemdam suae dioecesis in titulo Ecclesiae Veronensis (epist. 5 ad Jo., n. 6) .» Hujus quoque molestiae incentorem Ratherius Milonem accusat, qui depositis subinde (fortassis post discessum Ugonis ex Italia) suspicionibus contra [Col. 0058D] Manassem antea conceptis, amicus ejus effectus est. Cum porro Manasses sese praeferret episcopum Veronensem, eamdemque Ecclesiam Ratherio pulso non illi clerico suo abs se ordinato episcopo, sed sibi regis jussu tradendam curarit, ut mox videbimus; quo sensu illum consecrarit «in titulo Veronensis Ecclesiae,» aliorum judicium esto.

41. «Biennio et hoc tolerato,» addit Ratherius, gravissimo omnium, quos antea, et post [LXVII] pertuli, miseriarum carcere, dum ad vespertinalem persolvendam pergerem synaxim, adfuit missus domini regis Lotharii praecipientis, ut urbe decedens darem locum Manassi sedem meam invadendi; adjiciens amicale satis consilium, melius scilicet esse [Col. 0059A] ut secederem, quam Milonis dolo aut exmembrarer, aut interficerer, aut, quod levius his multo, sed gravissimum mihi esset futurum, comprehensus, quo minime vellem abducerer.» Id actum partim Milonis, partim Manassis opera; nihilque ambigimus, quin hoc praeceptum regis Lotharii nomine a Berengario prodierit, apud quem Milo et Manasses plurimum valebant. Berengarius enim, ut antea monuimus num. 32, in Lotharii aula omnia gerebat, solo regio titulo et honore eidem relictis. Huic praecepto libenter cessit Ratherius, qui antea a tot insidiis et calamitatibus sese subduxisset, nisi veritus esset, ne mercenarii notam incurreret, qui timore fugiens, gregem sibi commissum lupis dimittit. «Feci jussus, inquit, quod antea libentissime fecissem injussus, [Col. 0059B] nisi interdixisset, quod ait in Evangelio de mercenario Dominus; sed non potui agere impune. Lupi illi gregem non quaerebant invadere, sed pastorem; persecutusque in una civitate fugere venialiter potui in aliam.» Cum biennium, quo Ratherius Veronae hanc persecutionem perpessus est, desierit anno 948; secundam ejus expulsionem ab episcopatu Veronensi in hunc annum incidisse liquet.

42. Ratherius secundo e Veronensi sede pulsus in Germaniam secessit, ubi nullo certo loco consistens, vitae subsidia quaesiturus huc illuc discurrit; adeo ut gyrovagus vocaretur (epist. 5, n. 3) . Noricam, id est Bajoariam, Sueviam atque Saxoniam, quas suae vitae testes memorat in Qualitatis conjectura num. 3, hac occasione peragrasse videtur. Hinc subsidium sibi praebuisse Germanos, harum videlicet provinciarum episcopos, testatur in litteris, quas ad Romanum pontificem scripsit, ut suo loco videbimus, anno 951.

43. Erat hoc tempore non tam disciplina morum, quam litterarum studio celebris Bruno Ottonis I frater, qui postea fuit archiepiscopus Coloniensis. [Col. 0059D] Alebat domi doctiores hujus aetatis viros, iisque magistris tum Latinas, tum Graecas, tum profanas, tum sacras litteras excolebat; ex quo ejus aedes litterarum et litteratorum domicilium videbantur. Ratherius in ea rerum inopia, quam indicavimus, ad ipsum Praeloquiorum libros direxit cum epistola, ut ex illis cognito auctore, siquidem ipsum suo servitio non inutilem agnosceret, ad se evocaret, et inter caeteros aleret. «Si itaque placet opus, inquit, placeat et operis exsecutor servulus, nec dedignemini suggerere quid valeat. Forsitan inter millia praestantiorum et iste suum obtinebit locum. Potestis autem, si libet, eumdem et ad servitium adipisci: abesse enim tenaciam remotissime vobis audivi. . . [Col. 0060A] . . . . Remota igitur difficultate, utimini potestate, scientes me hoc inhianter ambire. Praesaga enim mens quasi divinare videtur, meam per vestram [LXIX] claritudinem relevandam destitutionem, tantum condignam congruamque vestro dominatui impendere valeam servitutem.» Haec, cum egeret, scripta fuerunt. Eguit autem ad annum usque 951 vel 952, cum duabus aliis epistolis sexta et septima eleemosynam petiit, ut Romanum iter susciperet. Hinc ad Brunonem scripsit inter annum 948, postquam Verona abiit, et annum 951 vel 952. In Brunonis quidem aulam receptus fuit, sed non statim post exclusionem e sua sede; quippe sub tanto principe, cui fuit acceptissimus, piorum eleemosynis non indiguisset. Sane in epistola sexta scripta anno 951 vel [Col. 0060B] 952, num. I, inquiens: «Nusquam aliqua mihi vel hospitii quies, nusquam aliquod suffugium, nisi locus misericordium,» se ad hoc usque tempus nullo certo hospitio receptum innuit. A Brunone quidem accitum anno 952 videbimus paragrapho sequenti.

44. Mortuo Lothario rege X Kalendas Decembris anni 950, post dies 24, quibus Italiae regnum vacavit, «die Dominico, XV die Decembris in basilica S. Michaelis, quae dicitur major, fuerunt electi et coronati Berengarius et Adalbertus filius ejus in regibus (T. IV Rer. Ital. p. 149) .» Ita breve Chronicon, quod Muratorius edidit (S. ODILO in Vita S. Adelai apud Canisium). Non multo post Berengarius Adelaidem Lotharii conjugem, viduam innocentem duris modis vexatam, tetrum conjecit in carcerem. [Col. 0060C] Carceris locum fuisse Gardae castrum agri Veronensis munitissimum ad Benaci ripas Donizo tradit (Vit. Matil. l. I, t. I Rer. Ital.) . Hac de re Itali a Berengario alienati Ottonem Germaniae regem vocarunt, ut Adelaidem, quae e Garda fugiens ab Azone in Canossae castrum recepta fuerat, e tot periculis erueret, ac Berengarium regno abutentem compesceret. Misit ille statim in Italiam Liutulfum filium, qui cum Italos paratos et obsequentes nactus esset, mox rediit, inquit Rosvida hujus aevi historica, «clarum referens sine marte triumphum.» Tunc Otto una cum eodem filio in Italiam descendit ante Octobrem anni 951, ibidemque eodem mense Italiae regem fuisse appellatum constat ex duobus diplomatibus a Muratorio laudatis, et Papiae actis «VI Idus [Col. 0060D] Octobris anno Incarnationis Domini nostri Jesu Christi nongentesimo quinquagesimo primo indictione decima anno regni Ottonis regis in Francia,» scilicet orientali, quo nomine Germania vocabatur «decimo sexto, in Italia primo (Annal. Ital., an. 951) .» Anterius ejusdem Ottonis [LXX] diploma Papiae signatum VII Idus Octobris edidit canonicus de Dionysiis, in quo solum annus 952 mendose scriptus fuit pro anno 951 (De duobus episc. pag. 121) . «Dato septimo Idus Octobris anno Incarnationis Domini Nostri Jesu Christi 952, indictione 10, anno regni Ottonis regis in Francia 16, in Italia 1.» Omnes characteres cum duobus praecedentibus privilegiis plane concinentes anni errorem demonstrant. Anno [Col. 0061A] enim 952 mense Octobri indictio undecima decurrebat, non autem decima; et annus regni Franciae orientalis, seu Germaniae non decimus sextus, sed decimus septimus, cum Otto ejusdem Germaniae rex creatus fuerit post Henrici patris mortem, quae incidit in mensem Julium anni 936. Adde quod idem Otto mense Octobri anni 952 nec Papiae erat, nec in Italia, ex qua jam inde a paschate anni ejusdem in Germaniam redierat. Idem vero canonicus aliud documentum impressit, quod actum «in vico Runco» Veronensis agri signatur «regnante donno nostro Hocto ic in Italia anno primo sub die de mense Madius indictione nona.» (Ibid., p. 71.) Nona indictio cum mense Maio convenit anno 951. Si de errore in nota indictionis non esset suspicandum, dicendum [Col. 0061B] esset Ottonem, antequam Papiae rex salutaretur mense Octobri anni 951, jam inde a mense Maio anni ejusdem in Italiam ingressum, Veronae Italiae regem fuisse nuncupatum. Sed Berengarium et Adalbertum Italiae reges exstitisse usque ad Septembrem anni 951, constat ex duobus diplomatibus a Muratorio allegatis (Annal. Ital., an. 951) , quorum alterum Papiae datum fuit X Kal. Octobris, alterum in plebe S. Marini VI Kal ejusdem mensis. In unica autem charta, quae annum primum regni Ottonis in Italia quinque mensibus antevertit, dum aliae omnes chartae idem Italiae regnum Berengario et Adalberto vindicant ad Septembrem usque; in hac, inquam, unica charta, quae non ex originali, sed ex antiquo apographo sumpta est, errorem irrepsisse in notam [Col. 0061C] indictionis probabilius credimus, ita ut pro nona indictione legendum sit decima, quae congruit anno 952. Id autem eo verisimilius apparet, quia aliud documentum scriptum Veronae, et a memorato canonico vulgatum signatur «regnante domno nostro Otto rege hic in Italia anno primo sub die de mense Junii indictione decima (De duobus episc. pag. 118) :» Ubi si Veronenses annum primum Ottonis cum indictione nona signassent mense Maio anni praecedentis 951; mense [LXXI] Junio anni 952 non annum primum, sed secundum notare debuissent; neque enim credibile est eos unam initii regni Ottonis computationem invenisse anno 951 ante Octobrem, aliam post Octobrem cum caeteris Italiae civitatibus suscepisse.

[Col. 0061D] 45. In his Italici regni vicissitudinibus quid Ratherius egerit ex ipso audiamus. «Cum gloriosissimus atque piissimus cunctoque celebratissimus orbe rex noster (Otto) Italiam introisset, adfui cum ipso clarissimo filio, tentans, si daretur optio, ut meo restituerer loco (epist. 5, n. 8) .» id est sedi Veronensis Ecclesiae. Ottonis introitus in Italiam cum filio competit anno 951, quo cum filio Liutulfo Italiam ingressus est. Cum enim Otto anno 961 iterum venit in Italiam, nullum secum filium adduxit. Liutulfus siquidem anno 958 e vivis excesserat; Ottonem autem secundum filium suum puerulum anno 961 in Italiam profecturus, in Germania relinquens, Gullielmi item filii sui archiepiscopi Moguntini curae commiserat [Col. 0062A] (Continuator Regin. et annalista Saxo). Confer admonitionem in epistolam quintam. Venit igitur in Italiam Ratherius cum Ottone et filio ejus Liutulfo anno 951. Restitutionem in suam sedem sperabat Berengario compresso, qui sibi fuerat infensus. Forte etiam potestatem adimendam credidit Miloni comiti Veronensi, qui Berengario favebat. Aliquid sane calamitosum isti contigisse, indicare videntur illa epistolae quintae num. 7, ubi Ratherius enarrata sua secunda expulsione, Milonem sibi adversum, ut videtur, respiciens, «calamitosum, inquit, hic accusare cum possim, devito aliquem, ne adjiciam super vulnerum ejus aliquod, quod propheta conquerendo prohibet, dolorem.» Certe Otto cum secundo in Italiam descendit, comites Veronae praefecit Germanos, [Col. 0062B] quibus fidebat. Idem in primo adventu fecisse satis credibile est, ita ut Milo comitatum Veronensem non recuperaverit, nisi postquam Berengarius totum Italiae regnum recepit.

46. Quid porro in causa fuerit, ne Ratherius hac occasione suae sedi restitueretur, ipse narrat his verbis. «Sed impedivit, quod alterum illic (in sede Veronensi) institutum rex invenit, Milonis scilicet nepotulum; ne difficile sit conjectare, cujus rei causa (Milo) tanta mihi intulerit mala. Cui quidem Manasses sedem vendiderat (epist. 5, n. 8) .» Manassem episcopatum Veronensem, in quem fuerat intrusus, cuipiam vendidisse tradit etiam Liutprandus libro quarto [LXXII] cap. 3. Milonis autem comitis nepotulum, num ex fratre, an ex sorore, ignoratur, eum fuisse, [Col. 0062C] cui illum vendidit, ex hoc Ratherii loco discimus: hacque de causa eumdem comitem sibi tanta mala intulisse conjicit, ut scilicet Ratherio excluso, ac Manasse recepto, nepotem suum in Veronensem sedem aliquando sufficeret. Nepotulo erat pariter nomen Milo, quem quidem anno 951 Veronensem episcopum testatur ejusdem anni documentum, quod Joannes Baptista Perettus laudat (Catal. episc. Veron. p. 61) . Manasses ad archiepiscopatum Mediolanensem, quem eidem Berengarius promiserat, promotus anno 949, cum quinque episcopatibus simul praefuerit (epist. 5, num. 6) , id est Arelatensi, Veronensi, Tridentino, Mantuano, ac demum Mediolanensi, non ante hunc archiepiscopatum, sed non [Col. 0062D] multo post, Veronensem sedem Milonis nepoti vendidisse dicendus est, nimirum anno circiter 950. Hic cum ordinatus fuit episcopus, annum agebat circiter decimum octavum; natus quippe fuerat, postquam Ratherius Veronensem cathedram suscepit (epist. 8 ad Milon, not. 5) . Hinc nepotulus, seu adolescentulus appellatur (epist. 5, n. 8) ; et hac fortassis de causa «hujusmodi ordinationis licentia» quaesita atque recepta tradebatur a sede apostolica, ut scilicet adolescentulum ordinari permitteret.

47. Hanc summi pontificis licentiam fautores Milonis veluti approbationem ac legitimam confirmationem episcopatus ejusdem efferebant. Otto, qui imperatoris dignitatem a summo pontifice obtinere peroptabat, nihil contra Milonem episcopum ausus, [Col. 0063A] spem omnem Ratherii irritam reddidit. Is itaque tum apostolicae auctoritati, tum regiae majestati cedens, Italiam deserere compulsus fuit. Hoc autem loco duo Ratherii testimonia notanda sunt, alterum in Itinerario num. 4, ubi se ter exsulatum affirmat, alterum in opusculo «de clericis sibi rebellibus,» num. 2, ubi ait: «Me jam quater extrusistis.» Utrobique velut tertium exsilium et expulsionem tertiam a sede Veronensi illam computat, cum anno 951 eadem sedem recuperaturus in Italiam venit, sed agente Milone, quem episcopum ibidem reperit, agentibusque ejus fautoribus, in quibus clericos fuisse ex postremo testimonio liquet, re infecta discessit: Confer in Itinerarium in not.

48. Initio quidem, cum restitutionem, [LXXIII] quam [Col. 0063B] sperabat, inaniter cessisse vidit, «Statueram, inquit (Epist. 5, n. 8) , carceribus et exsiliis per Dei misericordiam exemptus, et in latitudinem liberi arbitrii eductus, solitudinem monasterii petere, et ibi exspectare Deum, qui salvum me faceret a pusillanimitate spiritus, et tempestate persequentium, causasque expulsionis meae a memetipso poenitendo exigere, meque, ipse ut non judicarer, judicare (Ibid., n. 9) .» Verum dum haec animo volveret, audivit sibi ab aemulis quaedam objici, quibus non vi, sed jure ministerio sacerdotali se privatum affirmabant. Verebatur praeterea, ne cedens omnino sine defensione ulla, declinasse videretur judicium, perinde ac si suae causae juste patrocinari non posset. Quare ad sedem apostolicam negotium deferendum [Col. 0063C] credidit. Hac de causa litteras dedit ad eum ipsum pontificem, qui Milonis ordinationem probasse ferebatur, ubi luculenter expositis suis praecedentibus aerumnis ac vicissitudinibus ad annum usque 951, petitionem suam his verbis proponit (Ibid., n. 10) : «Ne igitur criminosus videar criminatus, aut fugax provocatus, audientiam rogo, audientiam flagito, invasoremque Ecclesiae meae cum ipso pastorum omnium pastore audaciter furem vocitans et latronem, quia aliunde ascendit, non per ostium introivit, etenim vivent viro nubere alteri non dimittitur mulier legitime, coram apostolatu vestrae sedis ad certamen canonicum provoco, eo etiam, si vestrae dominationi placet, tenore, ut sive pro me, sive pro illo lex obtinuerit, episcopium cui nobis visum fuerit tribuatis, [Col. 0063D] tantum in Domino: praeesse enim ulterius non concupisco, si prodesse, ut antea, nulli valeo.» Et post nonnulla: «Unum e nobis duobus episcopum non esse, cum etiam infantum, si qua eis inest, satis evidenter valeat comprehendere ratio, quis autem nostrum sit, vestrae pastoralitatis decernere debeat provisio, absque maximo vestri, si dicere audeam, periculo, quandoquidem controversia inde orta est, indiscussum relinquere non valetis omnino (Ibid., n. 11) .»

49. Hanc epistolam Agapito II, qui Milonis ordinationi licentiam dedisse praeferebatur, fuisse inscriptam, et a Ratherio exaratam anno 951, vel ineunte 952, cum ex contextu satis colligitur, tum vero [Col. 0064A] confirmatur ex iis quae in admonitione eidem epistolae quintae praefixa fusius disseruimus. Joannis autem pontificis, qui Agapito successit, nomen epigraphes nunc idcirco exhibet, quia eadem mox ignotis de causis suppressa, sub Joanne XII [LXXIV] mutata ab auctore solummodo inscriptione repetita fuit, ut in eadem admonitione observavimus.

50. Cum porro Ratherius apostolicae sedis judicium adire cuperet, aliam ad omnes fideles epistolam scripsit (epist. 6.) , qua piorum eleemosynas in Romanum iter petiit. In hac notanda sunt verba, quibus num. 3, se a Romana Ecclesia «longius disparatum,» id est, valde distantem tradit. Hinc jure dubitari potest, num haec epistola una cum praecedenti et subsequenti, quae eadem super re eodemque [Col. 0064B] tempore exaratae fuerunt, scripta fuerit in Italia anno 951, antequam auctor exinde decederet, an potius in Germania sub finem anni ejusdem, vel anno 952, quo fortassis statim, cum omnem episcopatus recuperandi spem interceptam vidit, sese recepit, antequam illuc Otto regrederetur.

51. Cum his duobus epistolis jungenda est septima ad omnes episcopos «per universam Italiam, Galliam atque Germaniam,» in quam cum eadem in causa similes inferuntur sententiae, tum vero episcoporum concilium appellatur. Miser Ratherius ne quidquam intentatum relinqueret, summum pontificem, et episcopos omnes ad canonicum judicium excitandos putavit. Has vero epistolas tres ipsum Ratherium suppressisse hoc tempore certum videtur, [Col. 0064C] earumque edendarum cogitationem idcirco forte deposuit, quia dum id agitaret animo, a Brunone Ottonis fratre in suam aulam, uti olim petierat, receptus fuit.

52. Bruno cum fratre Ottone rege in Italiam venerat, ac propterea in aliquot diplomatibus Papiae datis anno 951, «Bruno cancellarius» subscriptus legitur; et in textu quorumdam expresse [LXXV] nominatur [Col. 0064D] «dilectus frater noster Bruno, vel per interventum fratris nostri Brunonis (PURICEL. Mon. Eccl. Ambr. n. 172) .» qui ad ipsum absentem scripserat, eumdem in Italia praesentem etiam agnovit (DIONYS. de duobus ep. p. 120) . Cum porro Otto rex Italiae regno potitus, Adelaide Lotharii vidua Papiae sibi in matrimonium copulata, ob insurgentes subinde in Germania tumultus anno 952 in Saxoniam rediisset, ubi sacrum Pascha celebravit; eodem petiit etiam Bruno, qui clericali militiae nomen dederat. Hic litterarum et litteratorum amantissimus, quorum usu atque consuetudine quotidie fiebat instructior, inter alios, quos domi alebat magistros, Ratherium ad se accivit, qui adeo praestitit caeteris, ut omnium primus et institutioni ipsius Brunonis [Col. 0065A] maxime utilis haberetur. «Otto tunc potentissimus rex, inquit Fulcuinus (Gest. Ab. Lob. c. 22) , Austrasiis et subactae Italiae tunc imperitabat, cujus frater Bruno, unicum et singulare in Christi Ecclesia decus futurus, velut pretiosissimus lapis multiplicibus philosophorum poliebatur argumentis. Advocatur Ratherius, et habetur inter palatinos philosophos primus. Quid multa? Non destitit, donec regiam illam et mirificam indolem in omnibus disciplinis perspicacissimam redderet et perfectam.» Verba, quibus Otto rex «subactae Italiae tunc imperitasse,» seu in Italia regnasse traditur, tempus indicant, quo nondum ille Italicum regnum Berengario et Adalberto certis conditionibus restituerat. Haec restitutio facta fuit an. 952 (Vid. infra, n. 68) ; et ante hanc [Col. 0065B] (eodem tamen anno) Ratherius a Brunone evocatus, ac inter palatinos magistros receptus dicendus est: quod maxime animadvertendum est, ne quis minus recte intelligens verbum imperitasse, erroris notam Fulcuino appingat, ac si haec ad illud posterius tempus retulerit, quo Otto anno 961 Berengarium et Adalbertum ex Italiae regno omnino exclusit, imperatorisque titulum a Romana sede obtinuit anno 962.

53. Annum circiter Ratherius in Brunonis aula immoratus est; anno siquidem 953 cum duae Ecclesiae vacassent, Coloniensis et Leodicensis, Bruno ad Coloniensem, Ratherius vero ad Leodicensem promotus fuit. Ratherium quidem eodem nedum anno, sed etiam die ad Leodicensem cathedram promotum, [Col. 0065C] quo Bruno consecratus fuit archiepiscopus Coloniensis, testatur idem Ratherius in «conclusione deliberativa» num. 26. Hac de causa Brunonem «in ipsis sacerdotii sui primordiis» promovisse Ratherium, Rotgerus tradit (Vit. S. Brun., n. 34) . Porro [LXXVI] Brunonem anno 953 Coloniensem archiepiscopum fuisse ordinatum certum est ex Frodoardo coaevo scriptore in Chronico, quem alii omnes secuti sunt. Hinc recte in Chronico Leodicensi apud Labbeum (t. I Bibl. mss. p. 338) , et in alio Lobiensi apud Martenem atque Durandum (t. III Thes. Anec. p. 145) , et in Gestis episcoporum Leodicensium Aegidii Leodiensis c. 45 (t. I CHAPEAUVIL. p. 176) . Ratherii promotio affigitur anno 953; econtra vero perperam Sigebertus et alii eum secuti [Col. 0065D] ipsam assignant anno 954.

54. Ratherium Brunonis opera, seu, ut in Phrenesi traditur num. 1, «interventu» ad Leodicensem sedem pervenisse tum Rotgerus (ROTC. Vit. S. Brun., n. 34) , tum Fulcuinus tradiderunt (Fulc. c. 23) . Lotharii regnum, seu Lotharingia, quae Hilduini et Richarii tempore Galliarum regno accensebatur, non multo post ad Germanicum regnum accesserat. Hinc Conrado, quem ejusdem Lotharingiae ducem Otto Germaniae rex constituerat, anno 953, ob rebellionem deposito, idem rex Brunonem fratrem tametsi clericum ducem subrogavit, et Coloniensi Ecclesiae eodem anno vacanti praefecit. Is autem Leodicensi cathedrae pariter vacanti post Faraberti [Col. 0066A] mortem Ratherium praeficiendum curavit. Id Bruno sanctissimus vir non humanis rationibus ductus curavit, sed quia Ratherium illi Ecclesiae praeficere, «propter abundantem doctrinam et eloquentiam copiosam, qua inter sapientissimos florere visus est, non eidem Ecclesiae solum, cui praefuit, sed et multis aliis circumquaque valde proficuum fore putatum est.» Ita Rotgerus laudatus in S. Brunonis Vita num. 34, ubi aliam quoque illustriorem hujus electionis rationem addit, quae Ratherii probitatem Brunoni intima familiaritate perspectam maxime demonstrat. «Simul quia, inquit, in illis partibus per zelum et contentionem. . . . . . quidam etiam sacerdotes Domini plerumque, quod dictu nefas est, terrenae plus justo confisi potentiae, populum imperitum [Col. 0066B] scandalizabant, saepe dictus dominus Bruno Coloniensis archiepiscopus, cui jam totius regni (Lothariensis) dispensandi cura imminebat, ratus id, quod verum fuit, hunc ejectum antehac et neglectum hoc tanto beneficio ad illud fidei et veritatis foedus adduci, ut a nemine posset reduci; ita demum os loquentium iniqua obstruere posse credidit, si nulla occasio scandali posset in eorum episcopo reperiri.» Ita nimirum ecclesiasticae disciplinae studio morumque integritate Ratherium praestare Bruno expertus fuerat, ut nullam in eo scandali occasionem inveniri [LXXVII] posse certissime crederet. Has easdem eligendi Ratherii causas ex Rotgero Fulcuinus repetit. Ea vero ratio, quam is ex suo addidit scribens, Ratherium Brunonis industria Leodicensi [Col. 0066C] Ecclesiae incardinatum «in emolumentum magisterii, «nisi benignius explicetur, Brunonis sanctitate indigna videtur.

55. Quomodo autem haec Ratherii promotio Brunone agente peracta fuerit, partim ex Phrenesi, partim ex «conclusione deliberativa» cognoscimus. Mos hujus aevi erat episcopos cum regis consensu eligere. Nisi autem vis, vel fraus aliqua intercessisset, cleri et populi electio secundum canones requirebatur. S. Bruno nihil nisi jure agendum duxit. Hinc Rotgerus de Ratherio ait: «Leodicensi cathedrae vacanti, magna ejus (Brunonis) industria secundum statuta canonum incardinatus est.» Fulcuinus, qui hunc locum ex Rotgero transcripsit, omissis verbis «secundum statuta canonum, illa in emolumentum [Col. 0066D] magisterii» substituit. In Phrenesis prooemio num. 1, duae Ratherii electiones distinguuntur, una in Aquisgrani palatio «feria 4 solemnis jejunii mensis septimi,» quae anno 953 incidit in diem 21 Septembris S. Matthaei festum, altera Coloniae «Dominica sequenti,» nimirum die 25 ejusdem mensis. Priorem electionem «ab iis, quorum specialius intererat,» peractam ibidem auctor tradit. Cum porro alteram electionem «ab eodem, hoc est Leodicensis Ecclesiae populo» factam affirmet; eos «quorum intererat fuisse eumdem populum Leodicensem» manifestum est. Non defuisse vero cleri Leodicensis consensum indicant illa «conclusionis deliberativae» num. 21, ubi promotionem suam a legitimo archiepiscopo [Col. 0067A] Brunone factam pronuntiat «sub praesentia totius Ecclesiae, et consensu, qui utique et requiritur legibus, clericorum.» Addit in Phrenesi se Aquisgrani non solum electum a Leodicensibus, quorum intererat, sed et «expetitum ab episcopis, abbatibus, comitibus, totiusque regni primoribus,» qui nimirum erant in comitatu, et ad ordinationem S. Brunonis Coloniensis archiepiscopi frequentissimi convenerant. Ratherii electio a Brunone constituta, seu approbata «eodem die» post suam ordinationem, et «post professionem a se, ut moris est, factam, canonicis quod semper obediens foret praeceptis,» traditur in laudata «conclusione» num. 26. Hinc primum Bruno die 21 Septembris consecratus, dein Ratherius electus. Non solum ille jam consecratus [LXXVIII] archiepiscopus, [Col. 0067B] sed alii quoque episcopi hanc electionem legitimam comprobarunt, nihilque in ea contra canones gestum judicarunt. Hinc auctor in Conclusione num. 21, «judicium praesulum, testimonium decretorum, sanctionem canonum» memorat . . . Addit num. 22, «regis concessum,» id est consensum; et num. 25, diploma aliquod regia manu signatum innuit. Ita etiam in electione S. Udalrici episcopi Augustani «edictum regis» laudat in ejus Vita Gerardus presbyter c. 2, n. 7 (tom. VII Act. SS. Bened., pag. 420) . Brunonis ordinatione a Rotberto Trevirensi archiepiscopo Aquisgrani laudato die 21 Septembris paracta, publica ejus institutio in Coloniensi Ecclesia in sequentem Dominicum diem 25 Septembris rejecta videtur. Hac quidem occasione [Col. 0067C] eodem die 25, nova et solemnior Ratherii electio et incardinatio ibidem celebrata est, ut ex memorato Phrenesis prooemio discimus, ubi haec leguntur num. 1: «Rursum sequenti Dominica ab eodem, hoc est, Leodicensis Ecclesiae populo electus, septem a coepiscopis, duo quorum fuerunt archipraesules, caeteri praesules, praelibato scilicet Brunone, Rodberto, Baldrico, Hildebaldo, Druogone, Berengario atque Folberto, conniventia decretorum, consensu atque exemplis nonnullorum, quibus et id contigerat, antiquorum, summo totius, quae aderat, favore, destinatus eidem atque solemniter intronizatus Ecclesiae.» Duo archipraesules erant Bruno archiepiscopus Coloniensis et Rodbertus Trevirensis; Baldricus erat episcopus Ultrajectinus ad [Col. 0067D] Rhenum, Hildebaldus episcopus Transrhenensis, seu Mimigardensis, Druogo Osnabrugensis, Berengarius Virdunensis, et Folbertus Cameracensis. De hac secunda, sive etiam de prima electione accipi queunt illa primae partis «de contemptu canonum» num. 9, ubi de sua promotione ad Leodicensem Ecclesiam consultum fuisse testatur «gloriosissimum praesulum concilium, illos vero misericorditer me elegisse, et populi assensu conjuncto fraternaliter intronizasse.» Utrobique nimirum plures episcopi convenerant, et utrobique discussa causa, quae in quaestionem cadebat, num ille, qui episcopus erat Veronensis, ex ista sede pulsus, ad aliam posset promoveri, expensis in hanc rem canonibus, [Col. 0068A] decretis pontificum, et antiquorum exemplis, concilii judicio statutum fuit, nihil repugnare, imo et decretis, et exemplis antiquorum, «quibus et id contigerat,» ejusmodi translationem licitam [LXXIX] approbari. Vide «conclusionem deliberativam» num. 40.

56. Solemnis haec intronizatio Ratherii in cathedrali Coloniensi acta est, tradita eidem a S. Brunone metropolita Leodicensis Ecclesiae pastorali virga ante altare S. Petri (Conclus. n. 30) : qui ritus animadversione dignus est. Mox concionem e suggestu praesente frequentissimo populo Rodbertus archiepiscopus habuit, qua Ratherium «supra ambonem Ecclesiae Coloniensis spectante cuncto specialius collaudavit populo (Phrenes. n. 1) .» Subsecutae [Col. 0068B] sunt acclamationes populi atque nobilium, cleri cantus, et sonitus signorum, quae campanas vocamus. Scripta praeterea fuit synodica ad Leodicensem clerum et populum de Ratherii promotione, cui subscripserunt septem praesules, quos paulo ante memoravimus. Ex his quidam cum ipso Brunone a concilio legati, qui Ratherium Leodicum ducerent, et post gestorum relationem, quae assensum regis praeferebat, ipsum clero et populo Leodicensi actu praeficientes, in episcopali sede locarent. Quanta autem cum universorum Leodicensium laetitia exceptus fuerit, auctor significat num. 39, laudatae «conclusionis» ubi se eam Ecclesiam nolle dimittere affirmat, «ne susceptionem tam spontaneam, tam hilarem, tam devotam, tam populosam, laudibus [Col. 0068C] tot (quia datus ei fueram) Christi refertam, plebis erga me devotissimae, accepisse calumnier ingrate.»

57. Haec autem tam laeta initia brevi in apertam tristemque rebellionem transierunt. Pro salute populi sibi crediti novus episcopus pluribus laboravit, idque aliquandiu ipsi bene cessisse, indicare videtur quaedam allegoria in librum Confessionis inserta num. 38, in quam vide not. 79. At non multo post pars quaedam praepotentior in eum male affecta «ad sui perniciem praevaluit, inquit» Fulcuinus. «Quidquid pro salute eorum gestum est, hoc sibi pestiferum existimabant. Quid multa? Erratum est, saevitum est, nec cessatum est, donec expulsione ejus crudelitati suae et nequitiae satisfacerent.» Recens [Col. 0068D] auctor pro «erratum est.» legendum credit «certatum est;» Ratheriumque, ut sese contra rebelles tueretur, armis certasse suspicatur. Hanc vero suspicionem penitus extrudit idem Ratherius in libello Phrenssis, quem ante hanc editionem ineditum, auctor ille videre non potuit. In prooemio enim ejus opusculi num. 2, se juxta adversariorum sententiam «phreneticum» non diffitetur, quippe [LXXX] qui «inusitato tum temporis more, non ad nummos tali in discrimine, NON AD ARMA, ut quidam, non ad copiam amicorum, sed ad libros, ad armaria (bibliothecarum), ad priscorum confugerit exempla:» quae deinde iterum repetens, se non armis, sed libris ac scriptis opusculis certasse significat. Caeterum non [Col. 0069A] solum Fulcuini editio habet «erratum est,» verum etiam Rotgerus in S. Brunonis Vita, ex qua hunc locum Fulcuinus transcripsit: et duplex quidem Rotgeri editio Surii atque Leibnitii ex duobus codicibus sumpta eamdem lectionem praefert, sicut et ille Rotgeri codex Ratherio coaevus, quem Fulcuinus prae oculis habuit. In tanta ergo codicum consensione nihil emendandum. Verbum autem «erratum est» ad praecedentia refertur, quibus Rotgerus narraverat S. Brunonem, cum Ratherium ad Leodicensem sedem promovit, speravisse fore ut «nulla occasio scandali posset in eorum episcopo reperiri.» Parte autem adversa praevalente cum magnum scandalum fuerit subinde excitatum, se errasse deprehendit. Quanquam etsi apud Fulcuinum legeretur [Col. 0069B] certatum est, cum tamen id de Ratherio, quem ab armis abstinuisse vidimus, accipi nequeat, ad rebelles procul dubio referendum esset, sicut ad ipsos spectant sequentia saevitum est, nec cessatum est, donec expulsione ejus crudelitati suae et nequitiae satisfacerent. Se enim vi publica expulsum, et Baldricum intrusum in eodem prooemio testatur.

58. Antiquus auctor de Gestis episcoporum Tungrensium a Martene et Durando editus hujus rebellionis causam refert in acriorem censuram, qua Ratherius depravatos etiam potentium mores acerbius perstrinxit. «Nam dum in mores hominum, inquit, tam scriptis, quam dictis inveheretur aequo mordacius, hoc non ferente potentium insolentia, a nostra sede nihilominus dejicitur (t. IV Collect. Veter. Script. pag. 859, n. 20) .» Similia tradunt Anselmus canonicus Leodiensis cap. 33, et Aegidius item Leodiensis cap. 45, qui Chapeauvillii opera prodierunt. Ipsam expulsionem «ingenio Baldrici,» Ultrajectini episcopi, «patratu Rotberti» archiepiscopi Trevirensis, «et vi publica comitum Regeneri atque Ruodvolti» peractam noster auctor in laudato Phrenesis prooemio num. 1, prodidit. Baldricus nimirum episcopus Ultrajectinus quem Rotberto Trevirensi «in sui debellatione consigniferum» idem auctor vocat (Phrenes. prooem. n. 2) , alium juniorem Baldricum fratris filium, licet valde juvenem [LXXXI], puer siquidem dicitur, ad Leodicensem sedem evehere contendit. Accesserunt duo memorati comites Regenerus et Ruodvoltus in illis regionibus [Col. 0069D] praepotentes, quorum nepos erat idem junior Baldricus, «talia ut quid contigerint, ne difficile sit conjectari (Phrenes. prooem. n. 1) .» Bruno, qui Ratherium maximi faciebat, ipsum in sua cathedra sustentare concupisset; sed nullum sive ex episcopi amicis, sive ex militibus, seu magnatibus adjutorem nactus, ac praeterea metuens ne laudati comites, qui contra Conradum tunc agebant, si Baldrici junioris promotioni obsisteret, ad Conradi partes transirent, et contra regem aliquid molirentur, omnisque pro Ratherio nisus irritus caderet; idem consilium deserere coactus fuit. Hac porro in re inimici Ratherii ut justam aliquam ejus excludendi causam praeferrent, incardinationem ipsius, qua e [Col. 0070A] Veronensi sede ad Leodicensem fuerat translatus, accusantes, opposuerunt sacros canones qui episcoporum translationes vetarunt (De contemptu canon., p. 1, n. 9) . Ille vero sese defendit tum decreto Antheri papae, quod tunc ab omnibus sincerum habebatur, tum praesertim sanctorum antiquorum exemplis, qui ex una sede ad aliam transiere (Conclus. n. 40) . Addidit se, cum pulsus e Veronensi sede episcopatu careret, vere non posse dici de una sede ad aliam traductum; cumque ipsas translationes reprehendere possit nemo, si non humana aliqua ratione, sed necessitate vel utilitate Ecclesiae fiant; monuit «nec avaritiae causa, vel superbiae se intronizatum, sed pulsum a propria sede, necessitate coactum adiisse tunc temporis piissimum regem, [Col. 0070B] nunc Caesarem gloriosissimum illum, consuluisse praesulum concilium: illos vero misericorditer me elegisse, et populi assensu conjuncto fraternaliter intronizasse,» Ita Ratherius parte prima «de contemptu canonum» num. 9, ubi disputationem hac super re cum quopiam ecclesiastico Leodici habitam refert. Nihil autem proficere poterant rationes, ubi non ratio, sed vis praevalebat. Cessit autem tantae violentiae Bruno, cui totius regni Lothariensis dispositio, ut diximus, tradita fuerat. «Cessit igitur,» inquit Rotgerus, et ex eo etiam Fulcuinus, «ne vinceretur a malo, sed vinceret in bono malum: cessit adversantium voluntati, ut suo eos gladio jugularet (ROTG. Vit. Brun. n. 34; FULC. c. 23) .» Baldricus itaque junior consecratur episcopus, et vi [Col. 0070C] publica in Leodicensi sede constituitur. Hinc eum «furem et latronem» appellans Ratherius in «conclusione [LXXXII] deliberativa» num. 2: «Furem, inquit, quia furto abstulit mihi sedem, latronem, quia vi et potestate publica» abstulit, ea nimirum «vi publica,» qua a comitibus Regenero et Ruodvolto ipse exclusus fuit, «ut institueretur nepos eorum Baldricus (Phren. n. 1) .»

59. Rebellio haec contra Ratherium die Natalis Domini coepisse a Fulcuino traditur, dum idem episcopus Laubiis moraretur. «Cum apud nos, inquit ille c. 23, Nativitatem Domini festive et opipare celebraret, facta est Leodici contra eum gravissima conspiratio.» Hoc rebellionis initium assignandum est Natali Dominico anni 954, ita ut expulsio Ratherii, [Col. 0070D] quam aliquanto post subsecutam videbimus, cadat in annum 955, cui quidem illam affigunt cum Aegidio Leodiensi duo antiqua Chronica Lobiense et Leodicense, quibus in re ad Leodicensem Ecclesiam pertinente magis deferendum est, quam Sigeberto aliisque chronologis Sigebertum secutis, qui sicuti errarunt Ratherii promotionem ad eamdem sedem ascribentes anno 954 pro 953, ita etiam errarunt, cum illius expulsionem retulerunt in annum 956. Hunc profecto annum 956 nequaquam ferunt, quae de sua expulsione tradit ipse Ratherius in Phrenesi num. 1. Se enim expulsum indicat Conrado duce vivente, «qui tunc contra regem Ottonem agebat:» obierat autem hic dux ante annum 956, dum cum [Col. 0071A] ipso rege subinde conciliatus, contra Hungaros pugnabat mense Augusto anni 955 (Necrolog. Fuld. apud Leibnit. t. V. Rerum Brunsvic.) . Hinc ubi Aegidius memoratus Leodicensem Ratherii episcopatum «fere tribus annis» actum scribit, melius legendum «fere duobus annis, sicuti ferme biennium» legitur apud Fulcuinum, ut ex textu, quem initio decimi tertii paragraphi explicabimus, palam fiet. Hoc «ferme biennium» episcopatus Ratherii, quod ab ejus promotione die 21 Septembris anni 953 initium sumit, exigit ut ipsum expulsum dicamus non statim post exortam rebellionem die 25 Decembris anni 954, sed aliquot menses post. Non pauca enim post rebellionis initium gesta intercessere, antequam ejus expulsio et Baldrici ordinatio fieret. Nihil perfici poterat [Col. 0071B] sine Brunonis assensu, qui non solum erat archiepiscopus Coloniensis, ad quem novi Leodicensis episcopi ordinatio spectabat, verum etiam Lotharingiae dux totam eam regionem administrabat. Hic autem magnus Ratherii patronus haud facile seditiosis cessit. Illa Fulcuini, «Quid multa? Erratum [LXXXIII] est, saevitum est, NEC CESSATUM est, donec expulsione ejus crudelitati suae et nequitiae satisfacerent,» aliquod non breve tempus in hac seditione exactum indicant, priusquam Bruno ad cedendum induceretur. Duo illi comites Regenerus et Ruodvoltus in ea regione praepotentes, quorum nepos erat Baldricus, pro Ottone rege Brunonis fratre adversus ducem Conradum steterant. In ea contra Ratherium conspiratione ab his praesertim saevitum [Col. 0071C] fuit, «nec cessatum,» donec Brunonis assensum extorquerent. «Tempestates undique innumerae confluxerunt, «ait loco eodem Fulcuinus,» navis Ecclesiae laborante remige fluctuavit, gubernator ipse procellosae tempestatis impetum ferre non potuit. Cessit igitur, . . . . . . cessit adversantium voluntati, ut suo eos gladio jugularet. Sibi obstricti sunt sacramentorum fide spontanei, ut si accipere mererentur episcopum quem petebant, invicta exinde firmitate auctoritatem Ecclesiae et jus imperatorium tuerentur.» Metuens nimirum Bruno, ne si diutius ac fortius resisteret, duo illi comites a rege deficerent et transirent ad Conradum, «qui tunc contra regem agebat (Phrenes. n. 1) ,» illis jurejurando obligatis, Ratherium tandem dimittendum, Baldricum juniorem [Col. 0071D] consecrandum censuit. Ad haec producti canones de vetitis episcoporum translationibus, et concertatio hac de re habita a Ratherio fortassis in aliquo episcoporum congressu: novi episcopi electio, petentibus clero et populo, regis assensus, episcoporum convocatio, et alia id genus requisita; quae omnia expulsionem Ratherii ad aliquot menses anni 955 ita protrahunt, ut ab electione ipsius ad expulsionem «ferme biennium» excurrisse intelligatur, quod secus intelligi nulla ratione potest. Quod si illa qualiscunque excommunicatio late sumpta, quam noster episcopus in archiepiscopum Trevirensem suae expulsionis fautorem inferendam curavit in die Coenae Domini anni 955, valde obscure indicata [Col. 0072A] in Phrenesi num. 16 (eam ibidem explicare studuimus notis 50 et 51), ante ipsam ejus expulsionem illata fuit, ut probabilius videtur; haec profecto Ratherii expulsio, sicuti et electio atque ordinatio Baldrici, rejicienda erit post Pascha, quod eo anno in diem decimam quintam Aprilis incurrit. Erunt fortassis qui opponent Conradum ducem, quo agente contra Ottonem Ratherius expulsus fuit, jamdiu ante hoc tempus conciliatum fuisse cum [LXXXIV] rege. Hanc enim ipsius reconciliationem plerique conjungunt cum illa, qua Liutulfus regis filius, a Conrado contra patrem incitatus et infensus, in ipsius gratiam rediit die 17 Decembris an. 954. Innituntur testimonio Witichindi, qui libro tertio uno contextu filium Liutulfum et Conradum generum ab [Col. 0072B] Ottone in gratiam susceptos testatur. At Conradi reconciliationem post illam Liutulfi initam fuisse nobis certissimum est. Pacem cum filio factam memorato die 17 Decembris anni 954, liquet ex notatione Guillelmi archiepiscopi Moguntini Chronico Mariani Scoti inserta. Qui autem fieri potuit, ut eodem quoque die Conradus cum rege pacem inierit, si Fulcuino teste rebellio in Ratherium posterius exorta fuit die Natali anni ejusdem; et aliquanto etiam post ille e Leodicensi sede fuit expulsus, dum Conradus dux, ipso testante Ratherio, adhuc contra regem agebat? Palam igitur fit Conradum post initam Liutulfi pacem cum patre die 17 Decembris anno 954, adversus regem aliquandiu stetisse, et solum postea anno 955 paulo ante pugnam pro eodem rege [Col. 0072C] ab eo susceptam contra Hungaros, cum ipso fuisse conciliatum. Hinc sane Fulcuinus cap. 25, narratis Hungarorum gestis anni 954, expositurus praelium anni 955, quod illa gens «seducta, credo, superioris anni successu» suscepit, et Conrado, seu Conone strenue dimicante devicta fuit; «Aderat ibi Conon, inquit, non jam dux, sed miles, toto ut putabatur animo conversus ad pacem, quam paulo ante (notentur voces paulo ante ) atrociter impugnabat.» Solius quidem Liutulfi pacem initam die 17 Decembris an. 954 memorant tum Guillelmus Moguntinus in notatione laudata, tum Gerardus in Vita S. Udalrici episcopi Augustani, qui ejus pacis conciliator fuit. Si autem reconciliatio Conradi in annum 955 rejicienda est, nihil impedit quin idem Conradus [Col. 0072D] anno eodem aliquanto ante reconciliationem contra Ottonem ageret, adeo ut eo contra regem agente Ratherius pulsus fuerit anno 955, ut ex documentis antea consideratis collegimus.

60. Pulsus e Leodicensi sede noster episcopus post intrusionem junioris Baldrici, dum Leodici moraretur, multis importune curantibus, ut vel ipse invasori episcopatum dimitteret, restitit fortiter, et conclusionem deliberativam scripsit, qua cur dimittere et cedere non deberet, quadraginta [LXXXV] argumentis exposuit. In hoc opere cum se a petenda aliqua redituum ecclesiasticorum portione in vitae subsidium, ut cessioni ejusmodi assentiretur, maxime abhorrentem praefert; dum huic cessioni ea quoque [Col. 0073A] de causa se assentiri non posse ait num. 14: «Ne, dimitte me ad unam partem sacerdotalem, ut comedam bucellam panis . . . dixisse prior ipse diffamer:» tum vero aliquam hac in re conventionem seu oblationem sibi propositam, sed abs se rejectam indicat, dum in fine scribit: «Ego a quolibet mihi indigentissimo vim fieri malo, quam pepigisse foedus cum morte, et cum inferno pacem judicer fecisse. Eleemosynae aliquod suffragium porrigenti alicui, latrone illo exceptissimo» (sedis scilicet invasore excepto, a quo nec eleemosynam accipere vult) «manum ingratus non retraho.» Hoc opusculum, quod de ritu electionis episcoporum multa continet, Leodici scriptum ex ipsa inscriptione conclusio deliberativa Leodici acta manifestum est. Scriptum [Col. 0073B] quoque fuisse post intrusionem Baldrici patet ex num. 2, col. 203.

61. Leodico cum abiit Ratherius, sese Moguntiam recepit, a Guillelmo archiepiscopo Ottonis regis filio perhumanissime et munificentissime exceptus. Hac in urbe «data otii occasione curavit, quae circa eum acta fuerant, in libros digerere, qualitas elaborans ne vel curiosis lateret sui temporis. Utique hoc audientes duo illi ejus specialius inimici, Rodbertus videlicet, et Baldricus, dixerunt eum phreneticum esse (Phrenes. n. 1) .» Hinc librum, quem contra ipsos scripsit, Phrenesim appellavit. Alia hujus tituli ratio affertur in prooemii epigraphe his verbis expressa: «Incipit prooemium Ratherii episcopi in librum quem Phrenesim nominavit, pro eo quod nimis in eo austere [Col. 0073C] in quosdam inveheretur.» Multis quidem agit contra Rodbertum archiepiscopum Trevirensem, quem suae expulsionis auctorem praecipuum in ipso opusculo alloquitur; nonnullis etiam contra Baldricum juniorem Leodicensis sedis invasorem: de aliis autem sibi infensis quaedam paucis interserit. In laudato prooemio, num. 6, duodecim voluminum, quae hac in re lucubravit, argumenta proponuntur. Non omnia tamen digessit Moguntiae. Certe Conclusionem deliberativam, cui undecimi voluminis locum attribuit, adhuc Leodici degens scripserat; et fortassis etiam aliquot alios libellos, seu epistolas in iisdem argumentis indicatas (quaedam enim ejusmodi volumina [LXXXVI] ex epistolis constant) ante expulsionem, ut sese in sua sede tueretur, exaravit, quas postea [Col. 0073D] Moguntiae una cum caeteris ibi lucubratis opusculis in duodecim libros distribuit. Si hi omnes libri superessent, non dubitamus quin alia multa ad hocce factum illustrandum suppeterent: sed praeter Conclusionem deliberativam, quam postremo Veronensis episcopatus tempore ab auctore ob non dissimies circumstantias cum paucis additamentis iterum editam exhibuit codex Laudunensis, ex aliis undecim laudatis libris solus primus liber Phrenesis inscriptus in Lobiensi codice inventus est, cui ibidem in fine additur professio fidei, quae ad librum secundum ex argumentorum indicio pertinet. Huic professioni fidei eodem libro secundo auctor adjecerat epistolas duas, «quarum una (ait in prooemio [Col. 0074A] saepius laudato, num. 6), Romanam fatigare querelis non desinit sedem, coepiscoporum altera gregem;» una scilicet directa erat ad Romanum pontificem, ad omnes episcopos altera. In Lobiensi quidem manuscripto post fidei professionem subduntur epistolae tres, una ad Joannem pontificem, ad omnes fideles secunda, et tertia ad omnes Italiae, Galliae, et Germaniae episcopos. At hae cum ad expulsionem e Veronensi, non autem e Leodicensi sede referantur, ad Phrenesis volumina nequeunt pertinere, quae de negotio Leodicensi egisse ex argumentis tertii ac sequentium voluminum liquet. Etenim liber Tertius (ita in memorato prooemio) querimoniam quibusdam cum epistolis habet regi delatam. Quartus duas continet tantum, Brunoni brevissimam, Rodberto satis prolixam, epistolas praesulibus. Quintus querimoniam Brunoni specialius, generalitatem licet contineat, dedicatam archiepiscopo. Sextus, septimus atque octavus ipsi sint licet invasori legati (inscripti videlicet Baldrico juniori), carpunt tamen multimode Rodberti, mordaciter et breviter factum majoris Baldrici. Nonus satisfacit humilitatis sub pallio invectivae, satis Brunoni propensus scriptor qui fuerat, sermone conqueritans lugubri. Decimus deceptissimum alloquitur gregem, poenitentiae indicens levamen Undecimus conclusio est deliberativa sententiis magna, sermonibus parva. [LXXXVII] Duodecimus est dialogus cujusdam pro negotio factus, ab ipso tamen non penitus alienus. Haec indicasse sufficiat, ut quae desiderantur, ex hisce argumentis innotescant. Unum porro hac in re non omittendum, Auctorem in Phrenesi num. 16 allegare de hoc Leodicensi negotio decimum quintum volumen; at num. 18 testari se primo quidem hac in re digessisse viginti volumina, sed postea ea ad duodecim restrinxisse. Confer Admonitionem in Phrenesim, num. 2, col. 213.

62. Antiquus auctor de Gestis episcoporum Tungrensium, num. 2, tradit, Ratherii victui, cum e Leodicensi sede ejectus fuit, satis fuisse provisum «indultis aliquantis episcopii ad usum vitae agellis [Col. 0074D] (MARTEN. et DURAND. t. IV Coll. Vet. Script., p. 859, c. 33) ;» seu, ut ait Anselmus Leodiensis, «indultis ei quantuliscunque episcopatus redditibus (apud. CHAPEAUVIL. t. I, p. 178) .» Ex Confessionis libro, quem Ratherius post expulsionem scripsit, exploratum fit, ipsum, cuidam abbatiae Leodicensis dioecesis fuisse praepositum, ut sequenti paragrapho plenius demonstrabimus. Hinc Leodicensis episcopatus redditus, qui ipsi ad victum dicuntur assignati, fuisse videntur redditus ejus abbatiae, cui praepositus fuit. Haec nimirum abbatia cum in jure esset episcoporum Leodicensium, ut ex sequenti paragrapho item patebit, ejus redditus inter redditus episcopatus Leodicensis computabantur.

63. Ratherium e Leodicensi sede ejectum, postquam aliquandiu apud Moguntinum archiepiscopum diversatus est, cujuspiam monasterii praefecturam suscepisse certum fit ex Confessionis libro, quem in alicujus monasterii recessu scripsit. Ibi siquidem se monachis praefectum exhibet cum num. 22 monachos alloquens ait [LXXXVIII]: «Mei ipsius curam gerens, aliosque negligens, praecipue vos, mihi qui estis commissi,» etc. Idipsum confirmat num. 24, [Col. 0075B] ubi de Oderado monacho, qui, empta alius monasterii praelatura, suum monasterium deseruerat, «Noveris, inquit, quod absque mei est licentia factum;» et num. 34, dum queritur alium monachum «lanam jussu absque meo dispensasse;» et dum num. 24 seipsum accusat, quod in ea Oderadi emptione, «licet ut fieret, nec praeceperim nec voluerim; dedi tamen mea culpa locum ut fieret, non prohibendo (ut saltem quivi) ne fieret.» Hinc se inter abbates refert num. 21, cum episcopi simul et abbatis nomina sibi attributa indicat; et num. 34, ubi quoddam regulae decretum memorans, «Quod utique, inquit, tantopere nos, peculiari vero illo nostri, non Dei amore, amplectimur abbatuli: Sine jussione abbatis nihil faciat.» Et, ut alia plura [Col. 0075C] omittamus, se abbatem apertius significat, cum num. 35, sermone ad se converso, ait: «Gaudes, quia sine jussione tua nihil fit: vide quid jubeas. Exigis obedientiam: astrue quod exigis; illi enim tibi, tu regulae debitor es obedire. Illi peccant, si extra voluntatem et ordinationem tuam faciant: tu, si contra constitutum regulae quidlibet disponis, aut praecipis.»

64. Monasterium, cui praeerat, ad Leodicensem Ecclesiam aliqua ratione pertinuisse ex eo colligere licet, quia num. 34, e Leodico ad idem monasterium, insignem aliquem ecclesiasticum, ut videtur, virum, cum magno comitatu advenisse commemorat, cui honoris gratia monachi et clerici suaviter canentes obviam iverunt. Vide in librum Confessionis, [Col. 0075D] not. 62. Cum vero non absimiliter ad coenobium Lobiense accessisset Baldricus episcopus Leodicensis una cum Raginero comite avunculo suo, cui idem Baldricus Lobiensem abbatiam commendatario nomine tradiderat (Fulc., c. 26) ; huic coenobio Ratherium fuisse praepositum initio suspicabamur, cum praesertim ejus coenobii Ecclesia S. Petri nomine dedicata esset, aeque ac illa ejus monasterii, quod Ratherius administrabat (vid. not. 34 in Confessionem RATHERII) . Verum coenobium a Lobiense distinctum hujus administrationi fuisse commissum illud plane demonstrat, quia ipse Ratherius num. 23 comparationem instituens inter se et Oderadum sui coenobii monachum, se ab eodem [Col. 0076A] coenobio «extraneum et advenam» praefert; econtra vero illum «servum ejusdem Ecclesiae» (seu [LXXXIX] monasterii) «legitimum» vocat, «quia legaliter traditus, et sui ipsius manu et professione in servitium perpetuo mancipatus.» Si sermo fuisset de monasterio Lobiensi, se nec «extraneum, nec advenam» potuisset appellare, quippe qui eidem «legaliter traditus, et sua ipsius manu et professione in servitium perpetuo fuerat mancipatus (vid. supr., n. 6) ,» adeo ut ad redeundum in idem servitium, quod Deo ibidem promiserat, continuis stimulis sese incitatum et auxium pluribus in locis ejusdem operis fateatur. Accedit quod per id tempus Lobiensis monasterii abbatiam tenebat Reginerus, ejusque loco praepositi titulo Erluinus praesidebat (FULC., c. 26) : [Col. 0076B] unde Ratherius, qui erat veluti abbas, alii coenobio praefuisse dicendus est. Alia porro coenobia dioecesis Leodicensis in honorem S. Petri erant consecrata. Unum inter haec est Alnense, ut ex Mabillonio didicimus (t. I Ann. an., 653, n. 28) Hoc quidem in institutione a S. Ursmaro addictum fuit abbatiae Lobiensi (FULC., c. 4) . Sed cum postea Leodicensis episcopus simul esset abbas Lobiensis, coenobium Alnense cum caeteris laudatae abbatiae subjectis ad Leodicensem episcopum pertinebat. Id autem peculiare hujus monasterii fuit, quod caeteris monasteriis deinceps sub Everaclo episcopo in pristinam rationem restitutis abbati Lobiensi, Alnense monasterium perstitit in jure episcopatus Leodicensis; ac propterea cum Ratherius anno 968, dimissa penitus [Col. 0076C] sede Veronensi, ad suos reversus est, abbas Lobiensis ex suis duo ipsi monasteria dedit, Waslarense et S. Ursmari, Everaclus autem ex episcopii juribus Alnense tradidit. Hujus ergo coenobii abbas videtur fuisse Ratherius tunc pariter, cum e Leodicensi sede extrusus fuit, ut exinde haberet unde viveret: cumque ejusdem coenobii redditus, excepta portione alendis monachis constituta, cederent episcopo Leodicensi, et idcirco inter ejusdem episcopatus redditus censerentur; hoc coenobio post expulsionem tradito ipsi Ratherio, indultos ei ad victum quantuloscunque Leodicensis episcopatus redditus Anselmus prodidit: quod assignandum anno 955 ex constitutis liquet (vid. supra, n. 62) . Sammarthani ex recentioribus Annalibus provinciae Annoniae Ratherium [Col. 0076D] hoc anno 955, monasterii Altimontis S. Petro dicati abbatem referunt. Cum vero in novissima Galliae Christianae editione ex iisdem Annalibus non solum abbatiam Altimontanam, verum etiam alias duas S. Amandi, et S. [XC] Dionysii eidem Ratherio ad vitae necessaria datas scribant anno 955; harum abbatiarum nomina ex Fulcuino in ipsos Annales traducta noscuntur; qui tamen eas Ratherio traditas refert, non post expulsionem e sede Leodicensi, sed postquam Veronensem postremo deseruit, anno scilicet 968 Alnensem vero abbatiam potius quam Altimontanam anno 955, eidem fuisse concessam vel ex eo credimus, quia Altimontana in dioecesi Cameracensi sita, ad Leodicensis episcopi jus non [Col. 0077A] ita pertinebat, uti Alnensem spectasse certum est. Haec autem forsitan in Leodicensis episcopi jure idcirco perstitit, etiam postquam Lobiensis abbas caetera monasteria recuperaverat, sive quia eadem abbatia separata fuerat a monasterio Lobiensi, et episcopatui Leodicensi unita, antequam Lobiensis abbatia in ejusdem episcopatus jus transiret; sive quia dum ea restitutio Lobiensi abbati facta fuit anno 960, Ratherius adhuc ejusdem abbatiae professione fruens spotiari non poterat; hoc autem subinde profecto in Italiam, eadem abbatia ad jus Leodicensis episcopi rediit, qui idcirco Ratherio redeunti anno 968 illam iterum tradidit.

65. In monasterii, quodcunque illud fuerit, solitudine auctor aetate fere septuagenarius circa annum [Col. 0077B] 960 vel 961 Confessionis librum scripsit, cujus singularem et perobscuram indolem satis in admonitione ipsi praefixa explicavimus, tempusque constituimus. Nonnulla notatu digna hic indicabimus. Non solum diurnis, sed nocturnis etiam officiis aderat, et aliquando in ambone conciones habebat. Gravibus doloribus, qui vehementiores gemitus exprimebant, se identidem excruciatum significat illis verbis num. 34, dum se alia de causa ita ingemuisse ait, «ut si forte pro foribus aliquis stetisset, me illo mihi consuetissimo incommodo cruciari putare quivisset.» Aliquot abusus, qui quorumdam monachorum licentia monasticam disciplinam corruperant, sibique magnum animi moerorem et sollicitudinem pepererant, detegit. Peculiaria quaedam tum sua, tum aliorum [Col. 0077C] acta quae moerorem augebant, itidem tangit, sed ita plerumque implexa et obscura, ut licet ea in subjectis adnotationibus evolvere, et conjectando explicare nisi simus, cum tamen nihil certi fere elicere potuerimus quod huic vitae inserendum videatur, ad ipsum librum et notas lectores remittere satius [XCI] ducimus. Unum porro, quod Ratherio maximam sollicitudinem metumque afferebat, praecipuam animadversionem meretur, cum nimirum se in salutis periculo versari significat, propterea quod licet inter monachos et in monasterio viveret, non tamen ad monasticum propositum, cui sese in professione obligaverat, rediit. Nam praeterquam quod monasterium, cui nunc praeerat, non erat illud Lobiense, in quo se in perpetuum Deo serviturum promiserat; in [Col. 0077D] Alnense, cui erat praefectus, non eo sese recepit consilio, ut (quod in professione spoponderat) ad mortem usque Deo ibidem serviret. Recuperandi nimirum ac repetendi Veronensis episcopatus spem animumque nondum abjecerat, ut patebit ex not. 32, in librum Confessionis, et confirmabitur etiam ex dicendis paulo post.

66. Anxium quidem hac super re, nec levi se perculsum metu pluribus in locis declarat; eamque solam excusationem, seu causam, cur ad propositum omnino non revertatur, indicat num. 19, «quia sicut nemo se valet per se ad aliquem gradum Ecclesiae promovere; ita nemo se potest, etiamsi velit, deponere, quovis institutus sit, vel etiam victitarit [Col. 0078A] modo, vel ordine.» Ex his Ratherius videtur sensisse, eum, qui e quolibet instituto, vel professione ad episcopatum fuerit assumptus, non posse eumdem gradum suo arbitrio deserere, nisi scilicet vel canonico deponatur judicio, vel a vinculo Ecclesiae, cui canonice datus fuit episcopus, legitima auctoritate solvatur. Hanc rationem alio probabiliori sensu exposuit in Qualitatis conjectura num. 6, cum jam Veronensi Ecclesiae restitutus fuisset. Eamdem enim perplexitatem ac perturbationem animi, qua adhuc afflictabatur, censores suos desperationis nomine sibi opponentes his verbis inducit: «Et heu miser atque infelix! Quare saltem in isto, quo nunc stat, non convertitur termino vitae,» redeundo scilicet ad suum monasterium? «Sed videtur nobis, quod [Col. 0078B] ideo sit desperatus, quod immiserit in tali rete (id est in episcopatu) pedem suum, in cujus maculis ambulans, expediri nullo modo possit. Dum enim monachus fuerit, et nunc episcopus sit; si relictis ovibus monasterium repetit, timet audire, o pastor et idolum derelinquens gregem! Sin, Apostolum de se timet dixisse: habentes damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt,» etc. Ex libro autem Confessionis exploratum est Ratherium summopere [XCII] expetisse ad propositum suum reverti, et preces ad Deum, ut sibi hoc concederetur, effudisse. «Sed impedior valde,» inquit num. 28. Interrogatus autem a quo impediretur, «a me ipso respondet: Nolo enim alium accusare, ne Evam videar imitari. Detinent me laquei, quibus me ipse ligavi, et maculae [Col. 0078C] retis, in qua pedem immisi improvidus,» cum scilicet Hilduinum secuturus, monasterium deseruit, et ex monacho ad episcopatum ascendit. Neque hoc loco omittendum videtur, quod in Qualitatis conjectura num. 6 scribitur, Ratherium, cum in iis tumultibus, qui post tertiam ejus restitutionem Veronae fuerunt excitati, «putaret quod esset tunc penitus expellendus, gavisum fuisse, quod ipse non dimiserit episcopatum, sed episcopatus eum, et hac arte voluisse, ut dicebat, repetere monasterium. Quod cum minimo processisset (tunc enim expulsus non fuit) putabat de se desperatissimus illud prolatum: Si concluserit Deus hominem, quis ei dicere potest, Cur hoc facis?» Nunc vero etsi ipsum e Leodicensi sede expulsum episcopatus deseruit, adhuc tamen episcopali [Col. 0078D] gradu quasi quodam rete se impeditum credidit, ne ad monasticum propositum, uti optabat, reverteretur (vid. not. 31 in Qualit. conject., col. 380) .

67. Cum Ratherius post expulsionem e cathedra Leodicensi, Veronensis episcopatus recuperandi spem non omnino deposuisset, aliqua hujus restitutionis procurandae occasione oblata, epistolam quintam, quam anno 951 ad Agapitum II scriptam suppresserat, inscripsit subinde Joanni XII, qui Agapito successit anno 956 (vid. Admon. in ep. 5, n. 6 et 8) . Duae autem occasiones videri poterant opportunae, altera cum Liutulfus anno 956 in Italiam cum exercitu descendit Berengarium devicturus, altera cum [Col. 0079A] rex Otto anno 961 eodem consilio Italiam repetiit, et Berengario victo Romam profectus est, anno 962. Utra vero occasione Ratherius pro Agapito II Joannis XII nomen laudatae epistolae praefixerit incertum est. Cum autem in epistolae textu nihil addiderit eorum quae evenerunt post annum 951, nihil Joannis proprium inseruerit, nihilque nisi solam inscriptionem mutaverit; illam reipsa ad Joannem XII non misisse satis credibile est, ea, ut videtur, de causa, quia, mutatis rerum circumstantiis, alia atque alia via suae causae providendum intellexit. Liutulfi quidem inopinata mors in Italia, quae ipsius victorias intercepit, et Berengarium, [XCIII] Ratherio infensum, regem reliquit, episcopatus Veronensis hoc tempore recuperandi fiduciam, si quam induxisset, [Col. 0079B] omnino abrupit. Ab Ottone autem Italiam repetente anno 961, ita statim, ut videbimus (§ 13) , fuit restitutus, ut licet postea Romanum judicium accesserit, eae tamen litterae, quae episcopum sua sede pulsum et profugum praeferebant, non amplius congruerent.

68. Antequam Ratherii restitutionem in suam sedem affigendam anno 961, cum Otto rex, in Italiam iterum profectus est, et caetera, quae eamdem [Col. 0079C] restitutionem sunt consecuta, exponamus; de gestis, quae hoc secundum Ottonis iter praecesserunt, nonnulla praelibanda sunt, ac potissimum disserendum de marchiae Veronensis initiis, et de ejusdem marchiae ducibus: quae omnia non solum rebus postea dicendis utilia, verum etiam aliquod Ratherii locis probe intelligendis necessaria sunt. Cum idem rex anno 952 ob excitatos in Germania tumultus eo ex Italia properasset, mox Berengarius et filius ejus Adelbertus, quos ille Italico regno privaverat, una cum multis Italiae episcopis eumdem adierunt, et in comitiis Augustanis anni ejusdem cum ipso conciliati, fideque eidem promissa, ejus regni restitutionem certis conditionibus obtinuere, quas apud Witichindum et Hrosvitham monacham legere est. [Col. 0079D] Reginonis continuator, quem annalista Saxo et Otto Frisingensis secuti sunt, mutationem in regno Italico hac occasione inductam notat. Berengarius cum filio Adelberto, inquit, «Regiae se per omnia in vassalitium dedit dominationi, et Italiam iterum cum gratia et dono regis accepit regendam. Marca tantum Veronensis et Aquileiensis excipitur, quae Henrico fratri regis [XCIV] committitur.» Otto scilicet rex cum Italicum regnum Berengario et Adelberto concessit, Veronam cum Tridento, Vincentia, Patavio, et Aquileia, seu Forojulio ex Italico regno decerptam sibi reservavit, ut facilis sibimetipsi pateret aditus in Italiam, si forte Berengarius concesso regno abuteretur, et a praestitutis ac receptis conditionibus [Col. 0080A] resiliret. Haec autem prima est marchiae Veronensis mentio.

69. Marchia, seu marca, vox Theutonica, qua significantur confinia, dicebatur regio, vel urbs regni alicujus limes, quae contra hostes, si qui e vicinis locis irrumperent, maxime defendenda erat, ut iisdem in ipsum regnum aditus intercluderetur. Antea cum integrum esset Italiae regnum, cis Athesim marchiae erant duae urbes Germanico regno finitimae, Tridentum scilicet ex una parte, ex altera Forumjulium. Hinc Tridentina marchia, et Manasses marchio Tridentinus a Liutprando memorantur (LUITPR. lib. III, c. 14; lib. IV, c. 3) . Marchiae autem Forojuliensis appellatio apud Eginardum ad annum 788, et apud alios frequentius occurrit. Verum sub [Col. 0080B] Ottone I, cum Verona caeteraeque urbes ad Forumjulium usque additae fuissent regno Germanico, hujusque limes Italico regno conterminus non esset Tridentum, nec Forumjulium, sed Verona, marchiae Veronensis nomen induci coepit; totaque ista regio a Verona ad Forumjulium usque late patens, marchiae Veronensis nomine comprehensa, Henrico Ottonis fratri, qui Bajoariae dux erat, regenda tradita fuit. Licet autem Reginonis continuator hanc marchiam non tam Veronensem quam Aquileiensem vocet, quatenus ad Forumjulium, seu Aquileiam protendebatur; Aquileiensis tamen marchiae nomen per haec tempora nullibi alias receptum invenies, soliusque marchiae Veronensis appellatio diutius postea obtinuit.

[Col. 0080C] 70. Huic sententiae, qua marchiae Veronensis originem Ottonis I aevo affiximus, plures adversabuntur, qui eam ad anteriorem aetatem evehunt. Putant siquidem eam marchiam, quae a Forojulio ad Veronam usque patebat, cujusque dux, seu marchio, toti huic regioni, ac singularum civitatum comitibus praeerat, jam inde a saeculo octavo sub Francis fuisse institutam, et initio quidem appellatam marchiam Forojuliensem, postea vero sub Berengario I marchiae Veronensis nomen fuisse substitutum, propterea quod eo regnante [XCV] ille, qui toti marchiae erat praefectus, Veronam sedem transtulerit, eademque de causa marchiae Forojuliensis appellationem obsolevisse; et comitatum Forojuliensem coepisse nominari, quippe in Forojulio non amplius marchio [Col. 0080D] seu dux, sed comes duci seu marchioni subjectus resideret. Hanc vero licet pervulgatam inter eruditos sententiam nullo satis firmo fundamento suffultam arbitramur. Posteriori quidem aevo sub Germanis regibus Veronensem marchiam ad Forumjulium usque fuisse extensam, adeo ut dux seu marchio eidem praefectus, omnibus civitatum comitibus speciali jure praeesset, ex iis documentis manifestum est, quae eorumdem ducum seu marchionum placita, aliosque jurisdictionis actus modo hic modo illic intra eam marchiae regionem ab ipsis habitos testantur. Nihil autem hujusmodi sub regibus Francis pro simili jure ducum seu marchionum Forojuliensium hactenus afferri potuit. Duces Forojulienses [Col. 0081A] sub Longobardis jus suum extra Forojulium nequaquam exercuisse, nunc jam inter omnes convenit: cum suum cuique civitati ducem in hisce locis tum praefuisse, qui ab alio duce non dependebat, ex pluribus jam editis documentis sit exploratum. Cum autem Longobardi Forumjulium Carolo Magno dediderunt, is Rotgaudum Longobardorum ducem Forojuliensem confirmans, juris ejus limites non extendit. Cum porro idem Rotgaudus et caeteri ejus complices, qui aliis Italiae civitatibus praesidebant, anno 776 a Carolo defecissent; hic «captis civitate Forojulii, Tarvisio cum reliquis civitatibus, disposuit eas omnes per Francos (Annal. Franc. apud Canis., ad an. 776. t. II, part. II) :» quae verba unam rectorum mutationem, non autem jurisdictionis [Col. 0081B] varietatem ab eo inductam innuunt.

71. Afferri solet a contrariae sententiae patronis testimonium Hermanni Contracti, qui in Chronico ad annum 895 de Arnulfo Germaniae rege ex Francica Caroli Magni stirpe progenito scribit: «Waltfredo, Maginfredoque comitibus Italiam cis Padum distribuit.» Waltfredus in Annalibus Fuldensibus ad annum 896 Forojulii marchensis appellatur; Maginfredus autem, qui Mediolani postea occisus fuit, marchio Mediolanensis creditur. Cum vero ea Italiae Cispadanae partitio inter Waltfredum et Maginfredum accidentalis fuerit, ad constituendam propriam utriusque marchiae ditionem ac limites referri nequit. [XCVI] Hinc etsi Waltfredus Veronam contra Berengarium seniorem propugnaverit, ut laudati Annales [Col. 0081C] prodiderunt; non tamen idcirco marchiam Forojuliensem huc usque fuisse productam inferre licet. Ideo enim Veronam potissimum defendit, quia in ea parte suae diligentiae ab Arnulfo commissa urbs Verona omnium munitissima erat, et Arnulfo Germanicum iter per Tridentinum agrum liberum relinquebat. Quod si ea Italici regni pars ipsi credita extendebatur «usque ad fluvium Aduam,» ut nonnullis videtur; (hinc enim, inquiunt, eo exstincto Berengarius «Italicum regnum usque ad Aduam recepit,» ut memorati Annales testantur); multo luculentius pateret, Forojuliensem marchiam ad totam regionem, cui ille ab Arnulfo praefectus fuit, extendi non posse: nemo enim proprios ejusdem marchiae fines ad Aduam usque protendit. Hunc [Col. 0081D] Waltfredum marchionem Forojuliensem nonnulli eumdem esse existimant, ac Waltfredum, qui comes Veronensis indicatur in documento anni 880 (MURAT. t. I Antiquit. Ital. p. 435) . At hunc comitem diversum fuisse probabilius est: carmen enim ad Adelardum episcopum, quod e ms. Vaticano editum est (BIANCOL. De' vesc. e gov. di Verona, p. 35) , eumdem comitem post Ludovici II et Caroli imperatorum, nec non Joannis VIII Romani pontificis obitum vita functum deflet: quae eum excessisse innuunt paulo post annum 882, quo Joannes VIII e vivis sublatus fuit, vel serius paulo post annum 888, siquidem Carolus Crassus hoc anno exstinctus potius quam Carolus Calvus eo carmine indicari credatur. Adde [Col. 0082A] quod laudatus Berengarius jam imperator in diplomate anni 920 Waltfredum olim Veronae «gloriosum comitem» bis laudat (DIONYS. diplom. Coll. p. 101, 102) , quod de marchione Waltfredo sibi infenso nequaquam dixisset. Sed haec obiter.

72. Opponunt Berengarii diploma apud Muratorium datum anno 905, in quo «Grimoaldus illustris vir» nuncupatus, eumdem adiit, beneficium Teudiberto «in comitatu Veronensi» imploraturus (t. I Antiquit. Itali., p. 1017) . Cum vero Grimoaldus «gloriosus marchio» in duobus privilegiis anni 921 ab eodem Berengario alia beneficia obtinuerit Friderico patriarchae, et Petro presbytero Aquileiensi; in ipsius marchia hoc tempore et Forojulium et Veronam comprehensa colligunt (DE RUBEIS, Monum. eccl. Aquileien.) . Verum primum diploma anni 905 Grimoaldum non marchionem, sed «illustrem virum» tantummodo appellat; in aliis porro [XCVII] documentis anni 913 «gloriosius,» vel «eximius comes» vocatur (BIANCOL. Cronica di Veron. par. I. pag. 317; DIONYS. Collect. diplom. p. 98) , non minus ac in alio anni 920 apud Campium (CAMPIUS, Hist. Placent. t. I, append.) . Solum in privilegiis anni 921 «marchio» dicitur. Si autem anno 905, licet «illustris vir» esset, nondum tamen erat aut comes, aut marchio; quid laudatum diploma anni 905, ad marchiae ditionem indicandam conferre potest? Quanquam, etsi fuisset marchio, nihil cogeret, cum saepe episcopi, aliique dignitate, aut favore principis praediti, Ecclesiis ac hominibus extra suam ditionem [Col. 0082C] constitutis privilegia obtinuerint.

73. Berengarius tandem Veronae residere maluit, quia haec et magis placebat, et munitior erat; quod ad marchiae appellationem atque extensionem astruendam nihilum pertinet. Marchiam quidem sub eodem appellatam fuisse Veronensem, quae antea Forojuliensis dicebatur, propterea quod Veronae resideret libentius, falsum evincitur ex ipsius diplomate Veronae dato anno 923, in quo marchiae Forojuliensis nomen adhuc usitatum praefertur (UGHEL., t. V) . Hanc autem marchiam extra Forumjulium non fuisse extensam ex eodem documento pariter evincitur. Idem nimirum imperator Annam secundam ipsius conjugem pro Bellunensi Ecclesia petiisse tradit «quamdam curtem juris regni nostri, quae vocatur [Col. 0082D] Docale . . . . quae pertinet de comitatu Cenetensi, etc., nec non etiam Clusas de Abintione, quae pertinet de marchia Forojulii.» Vides «marchiam Forojulii» distinctam a comitatu Cenetensi, qui si in ea marchia comprehensus fuisset, non minus Clusae de Abintione quam Curtis Docalis comitatus Cenetensis ad eamdem marchiam pertinuisset. Neque illud moveat, quod in altero ex laudatis Berengarii privilegiis anni 921, nominetur comitatus Forojulianus, qui in antecedenti privilegio anni 923, marchia Forojulii dicitur (DE RUBEIS, Monum. eccl. Aquileien. p. 455) . Hinc enim cognoscimus marchiae et comitatus voces promiscue aliquando fuisse usurpatas: unde III placito anni 845 comitatus Tridentius vocatur (MURATOR. t. II Antiq. Ital. p. 972) , licet eo tempore sub Ludovico II Italiae rege Tridentum esset Italici regni marchia, quae a Liutfredo [XCVIII] duce regebatur. Marchiae igitur Veronensis appellatio inducta est sub Ottone I anno 952, et ea de causa inducta, quod Verona cum caeteris ejus marchiae urbibus ad Forumjulium usque Germanico regno ascripta, et Germano duci commissa, hujus regni portio ac limes esse coepit.

74. Haec quidem marchia vix instituta, Ottone I et Henrico duce gravissimo bello distractis anno 953, in Berengarii ditionem facile venit; et tunc, cum Verona desiisset esse Germanici regni marchia, Tridentum et Forumjulium Italici regni limites, ad antiquam marchiae formam redierunt, quoad Berengarius [Col. 0083B] eadem loca et regnum retinuit. Hinc cum in Milonis testamento acto in «Runco» Veronensis agri «regnantes DD. nostros Berengarius et Adelbertus filio ejus reges hic in Italia anno 5 sub die decimo ingrediente mense Julii indict. 13,» id est anno 955 (UGHEL., t. V) , idem Milo «marchio» appelletur; id videtur referendum sive ad Forumjulium, sive potius ad Tridentum, quae quoque urbs Italici regni limitanea a Liutprando «marchia» vocatur. Berengarius fortassis hanc marchiam, per quam Germanicae copiae in Italiam intrare solebant, Miloni antea comiti Veronensi fautori suo regendam et custodiendam tradidit. Hinc etiam liquet haec loca a Berengario subacta ante annum 955, id est paulo post quam Germanicum bellum in Ottonem et Henricum [Col. 0083C] exarsit, anno 953.

75. Bello in Germania consopito, Otto rex, ut Berengarium reprimeret, Liutulfum filium suum cum copiis misit in Italiam anno 956. Is brevi eo devicto, toto pene regno Italico potitus est. Sed mors, quae anno sequenti die sexta Septembris victorem de medio sustulit, Berengario recuperandi totius regni aditum aperuit. Quare ⁜ (3) duo documenta, alterum «actum in civitate Verona» mense Octobri an. 957, alterum «in castro Roveclaria» Veronensis agri an. 959 Berengarii et Adelberti ejus filii regnum «hic in Italia,» notant. Adeo autem Verona ipsa potiebantur, ut ibidem praesentes diploma dederint [XCIX] ⁜ (4) anno 958 Idibus Januarii pro monasterio Lenonensi Brixiensis dioecesis, cujus apographum [Col. 0083D] vidimus apud P. abbatem Joannem Ludovicum Luchium; et aliud itidem Veronae dederint anno 961 tertio Kal. Junias, quod editum fuit primum a Muratorio, tom. V Antiq. Italic., col. 403, et iterum ab editoribus Annalium Camaldulensium in [Col. 0084A] Appendice tomi primi pag. 66. Cum porro idem Berengarius omnem praeteritae calamitatis causam retulisset «in episcopos et comites caeterosque Italiae principes; omnes eos odiis et inimicitiis insequens inimicissimos sibi effecit,» ut continuator Reginonis memoriae prodidit. Itaque rex Otto ab his invitatus, iterum in Italiam ingressus est eodem anno 961, Berengarioque Italicum regnum penitus abstulit. Etsi vero totum hoc regnum ipse Otto obtineret, hanc tamen Italiae partem, quae a Verona ad Forumjulium extenditur, veluti regni Germanici limitem esse, et «marchiam Veronensem,» ut antea, appellari voluit. Quare ipsi ducem praefecit Germanum genere, qui eamdem contra caeteros Italos, si qui forte defectionem molirentur, defenderet. [Col. 0084B] Idipsum alii Ottonis successores fecerunt; ac propterea vel Bajoariae, vel Carinthiae duces eidem marchiae praefecti leguntur. Hinc «Veronensis marchiae» nomen sub Germaniae regibus diutius obtinuit, nimirum usque ad saeculum XII, ac proinde Forumjulium proprium comitem habere coepit, sicut et caeterae ejusdem marchiae urbes.

76. Duces hujus marchiae nulli certae sedi affixi, modo hic, modo illic, uti libebat. vel res flagitabat, morabantur. Jus ipsorum in ipsos comites, et in totam marchiam ex eorum placitis, ut indicavimus, liquet. Idem confirmat privilegium anni 998, in quo dum Otto III Berinfredo diacono Veronensi ejusque fratribus atque sororibus concessit, «ut nullius placitum custodiant, nec ad legem faciendam se ante [Col. 0084C] praesentiam alicujus praesentent, nisi ante nos, aut ante nostrum ducem (DIONYS. Collect. diplom., pag. 185) ;» mundeburdii speciem ipsis indulsit, quo a comitibus [C] caeterisque judicibus exempti, apud solum imperatorem, vel apud ducem marchiae conveniri poterant: quod insignem ducum atque marchionum auctoritatem declarat. Idipsum ex Ratherii quoque operibus manifestum est. In epist. 8 ad Milonem Veronensis sedis invasorem se ab eo comprehensum, et in exsilium abductum affirmat «ad dedecus imperatoris, et, licet dissimulent, inquit, ducum nostrorum:» et post nonnulla sub finem: «Si resipiscere nunquam deliberas, alia moliri, quod coepisti, tenta, suggero, via; imperatoris et ducum nostrorum, si vales, acquirendo utique quo recedam [Col. 0084D] imperium:» quae non tam imperatorem, quam ipsos duces uti Veronensis marchiae praefectos Veronae jus habuisse significant. Eodem referri possunt duo alia loca, quae in Qualitatis conjectura occurrunt, ubi ducem seu ducissam Veronae peculiari auctoritate praeditam [Col. 0085A] memorat. Primum num. 5: «Imperatori (Ratherius) non servit, duci nequaquam.» Rursum num. 14: «Dux inclyta verita, inquit, ne pejus mihi, quam contigit, eveniret, commendavit me tuitioni comitis.» Tandem in Itinerario, num. 4, se «clementia imperatoris, subventu excellentissimae ducis ereptum, reductum,» tradit. Hos «duces nostros, hanc inclytam ducem» eos fuisse, qui Veronensi marchiae praeerant, ex praestitutis liquet.

77. Ut autem intelligatur, quinam isti sub Ratherio fuerint; ducum, qui saeculo X eamdem marchiam administrabant, seriem hactenus non satis perspectam, et rebus pluribus utilem hoc loco contexere et explicare juverit. Primus hujus marchiae dux ab Ottone I praefectus anno 952, quo ipsam marchiam [Col. 0085B] institutam vidimus, fuit Henricus ejusdem Ottonis frater, qui jam inde ab anno 945 Bajoariae ducatum obtinuerat. Hinc dum «Bavariorum dux, et marchio inclytus» a Rotgero appellatur, non marchia orientalis, nunc Austria, cum nonnullis intelligenda est, sed marchia Veronensis. Hic Henricus duxerat Juditham Arnulfi, seu Arnoldi Bajoariorum ducis filiam, ejus, inquam, [CI] Arnulfi, qui cum a Veronensibus invitatus contra Ugonem regem descendisset in Italiam, pluribus Ratherii calamitatibus, quas exposuimus, occasionem dedit. Haec Henrici uxor laudatur ⁜ (5) a multis, genuitque ex eo Henricum II ⁜ (6) an. 951. Henrico patre vita functo anno 955, Otto rex Henrico II «ejus filio ducatum et marcam dedit,» ut continuator Reginonis et annalista Saxo [Col. 0085C] scribunt, eumdem scilicet Bajoariae ducatum et marcam Veronensem, quibus pater ejus ab eodem Ottone donatus fuerat. Cum porro hoc anno 955, et aliquandiu etiam post hasce nostras regiones Berengarius et Adelbertus tenerent; Henricus II marchiam Veronensem reipsa obtinere non potuit, nisi fortasse iis mensibus, quibus Liutulfus Berengario victo in vivis fuit: at certe obtinuit anno 961, quo rex Otto eumdem expulsurus Italiam repetiit. Hoc autem tempore cum idem Henricus vix decennis esset, Juditha ejus mater filii nomine omnia administrabat. Hinc «duces nostri,» quorum Ratherius meminit in epist. 8, ad Milonem scripta anno 965, sunt Henricus II et Juditha: «Ducem vero inclytam et excellentissimam,» id est Juditham matrem [Col. 0085D] in duobus aliis operibus lucubratis anno 966 expressius appellat potius quam filium, quia filio adhuc minore, mater potiori auctoritate fruebatur. Is Henricus hanc marchiam tenuisse ad annum usque 995, quo e vivis excessit, videri potest ex documento anni 993, cujus deinceps fiet mentio. At non ita est. Alii enim intermedio tempore eamdem marchiam consecuti sunt.

78. Ut marchionum, qui hoc intervallo nostram marchiam rexerunt, notitiam proferamus, rerum [Col. 0086A] gestarum historiam, quae monumentorum penuria in obscuro est, expiscari, et quam brevissime licet, producere oportet. Henrico I et filio ejus Bajoariae ducibus idcirco Veronensis marchia tradita fuisse videtur, quia tunc Bajoariae ducatus Carinthiam totamque regionem ei marchiae conterminam complectebatur, uti complectebatur sub Arnulfo et Bertolfo Henrici I praedecessoribus, quorum primus a Liutprando «Bajoariorum [CII] et Carantanorum dux» appellatur, et in documento Frisingensi vocatur «dux Bavariorum et etiam adjacentium regionum (MEICHELBECH, Hist. Frising., tom. I, part. II, p. 429) .» Hinc quidem in diplomate Ottonis II anni 974 Frisingensi Ecclesiae concessae traduntur «interventu Heinrici» secundi ducis Bavariae «quaedam [Col. 0086B] partes sitae in ducatu praefati ducis, et in comitatu Poponis, quod Carniola vocatur.» Si Carniola Carantaniae pars erat in comitatu subjecto ducatui Henrici ducis Bavariae, Carantania utique ad eumdem ducatum pertinebat. Anno sequenti 975, bello exorto inter Henricum II et Ottonem Alemannorum, seu Sueviae ducem, Otto II imperator, qui Ottoni duci favebat, Henricum cepit, et anno 976 ducatu privavit (Annal. Saxo, in Chron. ). Tunc Carinthiae et Bajoariae ducatus divisi. Bajoariae dux creatus supradictus Otto Alemannorum dux Liutulfi filius; ac propterea in Vita S. Udalrici episcopi Augustani num. 80, idem Otto vocatur «dux Alamannorum et Bavariorum, Henrico deposito.» Carinthiae vero ducatus Henrico Bertolfi, seu Bertoldi olim Bajoariae [Col. 0086C] ducis filio traditus fuit; ac propterea hic Henricus in diplomate Ottonis II anni 977, quod in Additamentis Ughellianis legitur tom. V, pag. 46, «Carantanorum dux» appellatur. Quandiu vero haec divisio substitit, Veronensis marchia, Carinthiae circumquaque, non autem Bajoariae finitima, illi subjecta fuit, qui vicinae Carinthiae, non autem illi qui remotioris Bajoariae ducatum obtinebat: neque enim Bajoariorum duci invenietur attributa unquam, nisi cum idem Bajoariorum simul et Carantanorum dux esset. Itaque laudatum Henricum Bertoldi filium una cum Carinthiae ducatu Veronensem quoque marchiam regendam accepisse dubitare non licet. Anno 977 sub finem vergente, Henricus II, qui ex loco in quo custodiebatur effugerat ( Annual. Saxo. ), cum Henrico [Col. 0086D] Carantanorum duce adversus Ottonem Bajoariae ducem conspirans, Pataviam civitatem invasit, ibique mox ab Ottone II imperatore obsidione subactus, una cum eodem Henrico duce Carantaniae in exsilium missus fuit. Hinc Ottoni Bajoariae duci Carantania cum Veronensi marchia attributa videtur. [CIII] Post Ottonis Ducis mortem, quae incidit in annum 982, Otto imperator cum Henrico minore Bertoldi filio conciliatus, in comitiis Veronae habitis anno 983 eidem Bajoariae et Carinthiae ducatum impertitus est. [Col. 0087A] De hoc Henrico Ditmarus scribens libro tertio, solius quidem Bajoariae ducatus meminit: «Henricus minor exsilio solutus, Bavariorum dux effectus est (t. I Rer. Brunsvic., p. 343) .» At Carinthiam simul ipsi collatam, et Bajoariorum ducatui annexam, uti sub Ottone antecessore acciderat, idem auctor ostendit libro quarto ad annum 984, dum eum non tam Bajoariae quam Carinthiae ducem demonstrat inquiens: «Propter Henricum ducem, qui tunc Bavariis atque Carentis praefuit (ibid., p. 348) .» Ad hunc itaque uti Carinthiae ducem marchia Veronensis rediit: «Tunc,» inquit Ditmarus, id est anno 984, «Bavariis atque Carentis praefuit.» Cum enim anno sequenti 985 Henricus II post Ottonis II obitum «ad se reversus, et vana exaltatione se dejectum conspiciens, [Col. 0087B] veniente rege (Ottone III) in Franconevord, illuc ipse adveniens, in conspectu totius populi complicatis manibus, humilis habitu et actu, vera compunctus poenitentia se regiae reddidisset potestati (Annal. Saxo.);» ab eodem rege ducatum promeruit. Ita vero res conciliatae cum Henrico minore, ut is solo Carinthiae ducatu contentus, illi Bajoariae ducatum cesserit. Hac de causa Ottonis III regis documentum anni 986 apud Hansizium ambos Henricos «duces» praefert, alterum Bavariae, Carinthiae alterum, «interventu. . . . amborum nepotum nostrorum Henricorum, ducum scilicet Bavariae, ac Carinthiae regionum (t. I Germ. Sac., p. 226) .» In alio anni 988 apud Ughellium «Henricus (minor) Carentanorum dux» vocatur (t. V Ital. Sac.) ; sicut [Col. 0087C] et in alio anni 989 dato Kalendis Octobris, ut videre est apud Meichelbech, t. I Hist. Frising., pag. 185. Mortuo autem Henrico minore sub finem anni 989, Henricus II Bajoariae dux Carinthiae ducatum, et annexam Veronensem marchiam recepit. Id manifestum fit ex placito ejusdem Henrici Veronae habito anno 993, in quo nominatur «Henricus dux Bavarorum, seu Karentanorum, atque istius marchiae Veronensium (DIONYS. Collect. diplom., p. 176) .» Hic tandem Henricus II obiit anno 995, VI Kal. Septembris. Rursum autem Bavariae ducatus et Carinthiae disjuncti. Ducatus Bavariae in S. Henricum filium ejus, qui postea fuit imperator, transivit (Chronic. Quidlimburg., t. II Rer. Bruns.; Necrolog. Fuld., t. III Rer. Bruns.) : Carinthiam cum marchia Veronensi [Col. 0087D] obtinuit Otto, quem Conradus Lotharingiae dux ex [CIV] Luitgarde Ottonis I filia susceperat. Hac de causa idem Otto «Carentinorum dux et Veronensium comes» a Ditmaro et Aldeboldo in Vita S. Henrici imperatoris vocatur. «Comes pro marchione» usurpatur; neque enim Veronae tantum, sed universae marchiae Veronensi praesidebat. «Dux istius marchiae» Veronensis in aliis documentis dicitur (RUBEIS, Monum. eccl. Aquil., p. 497) : et annalista Saxo loquens de Brunone ejus filio, qui ad summum pontificatum promotus fuit, Gregorii V nomine assumpto, anno 996; «Brunonem, inquit, Ottonis filium, qui marcam Veronensem servabat,» etc. Si hic Otto Veronensem «marcam» regebat anno 996, [Col. 0088A] palam fit eum Henrico II duci successisse anno 995. Quidam suspicantur hunc Ottonem ejusdem marchiae ducem fuisse anno 983, quo imperator Otto II in comitiis Veronensibus «interventu et petitione ducis Ottonis (ID. ib., pag. 479) .» Rodoaldo patriarchae Aquileiensi privilegium concessit. Sed in iisdem comitiis Bavariae et Carinthiae ducatus cum adnexa marchia Veronensi ab eodem imperatore traditus fuit Henrico minori, ut superius vidimus. Porro ad ea generalia comitia omnes Germaniae proceres acciti; ac propterea dux ille Otto, qui pro Rodoaldo patriarcha privilegium petiit, non continuo dux Carinthiae et Veronensis marchiae tum fuisse dicendus est. Is antequam Carinthiam et nostram marchiam ab Ottone III obtineret, Wormatiensis, seu Franciae [Col. 0088B] orientalis, nunc Franconiae dux fuit: quo ducatu subinde in filios ejus traducto, ipse ducatum Carinthiae cum Veronensi marchia obtinuit.

79. Cum sequentium hujus marchiae ducum series explorata sit, hic pedem sistimus. Unum monendum superest, perperam a nonnullis Veronensem marchiam cum Tarvisina confundi, ac si eadem fuerit, quae nunc Veronensis, nunc Tarvisina appellata sit. Verum marca Tarvisina saeculo tantum decimo tertio audiri coepit, cum, Italiae civitatibus in libertatem conspirantibus, marca Veronensis jam defecerat. Solum autem Tarvisium marchiae nomine donatum videtur ea forte de causa, quia inter Italicas civitates libertatem assecutas ea urbs limitanea erat. Sed age jam, ad Ratherium revertamur.

80. Otto I comitiis Wormatiensibus anno 961 celebratis, in quibus die Pentecostes filius ejus Otto Germaniae rex creatus fuit, Saxoniam repetiit, rebusque ibidem compositis, per Bajoariam ac Tridentinam vallem cum exercitu in Italiam ingressus est, ubi «omnes pene comites, et episcopos obvios [Col. 0088D] habuit, et, ut decuit, ab eis honorifice susceptus, potestative, et absque ulla resistentia Papiam intravit (Continuat. Regin. et Annal. Saxo.).» Hac in urbe natale festum ejusdem anni celebravit, ac dein Romanum iter suscepit, ut a Joanne XII summo pontifice imperator coronaretur. Romae imperialem coronam obtinuit die 2 Februarii an. 962. Has circumstantias Ratherius suae restitutioni peropportunas ratus, in Italiam venit, Brunoneque Coloniensi magno ejus patrono apud Ottonem germanum suum agente, Veronensem sedem recepit. Ut hujus restitutionis tempus statuatur, quod assignandum credimus anno 961, primo Fulcuini difficilis quidam locus, qui nonnullis fucum fecit, expendendus est. Is [Col. 0089A] post enarratam Rotgeri verbis Baldrici intrusionem in sedem Leodicensem, et expulsionem Ratherii, haec suis verbis subdit: «Exacto igitur in hac destitutione sua Ratherius ferme biennio, deficiente ab eo militari copia, Italiam revertitur (De Gest. Abb. Lob., c. 24) .» Et mox Rotgeri verbis prosequitur: «Ac ne quid in ejusmodi negotio imperfectum restaret, quod curiosis alienarum rerum investigatoribus scrupulum commoveret, cum imperatore germano suo (Ottone I) Bruno id effecit, ut eidem jam bis destituto antiqua [CVI] sedes Veronensis Ecclesiae redderetur.» Plerique hoc testimonium perinde intellexerunt, ac si Ratherius «ferme biennio» post suam e Leodicensi sede expulsionem in Italiam reversus, Brunonis opera in sedem Veronensem [Col. 0089B] ab Ottone fuerit restitutus. Ita hanc restitutionem post «ferme biennium» contigisse putant, anno scilicet 957. Verum Ratherium restitutum anno tantum 961, quo Otto rediit in Italiam, ex certis documentis post pauca demonstraturi sumus: unde exstat instrumentum mensis Martii anni 959, ex quo non Ratherius, sed Milo, Veronensi Ecclesiae hoc quoque anno praefuisse dignoscitur (DIONYS. diplom. Coll. p. 124) . Testimonium Rotgeri cum illis verbis careat, quae «ferme biennii» mentionem faciunt, id solum significat, S. Brunonem, etsi violentiae rebellium cesserit instituendo Baldricum Ratherio depulso, egisse tamen postea cum Ottone, ut is antiquae sedi Veronensi restitueretur: quae nullum annum designantes, optime congruunt cum gestis [Col. 0089C] et restitutione mox demonstranda anni 961. Tota igitur difficultas sita est in verbis, quae ex suo Fulcuinus inseruit: «Exacto in hac destitutione sua Ratherius ferme biennio, deficiente ab eo militari copia, Italiam revertitur.» Aliquid vero mendosum, vel hiulcum in hoc textu latere nihil dubitandum videtur. Verba «deficiente ab eo militari copia» nihil aliud innuere credimus nisi milites, seu magnates, qui ita a Ratherio defecerant, ut Bruno nullum ex iisdem adjutorem in ejus defensionem invenire potuerit. Vide Phrenesim in prooemio num. 1. Ii vero defecerunt a Ratherio non «exacto ferme biennio» post ejus destitutionem seu expulsionem e cathedra Leodicensi, sed sub finem ferme biennii, quo eamdem cathedram tenuit. Antequam [Col. 0089D] porro post destitutionem rediret in Italiam, et episcopatum Veronensem Brunone agente recuperaret, non ferme biennium in sua destitutione exegit, sed sexennium et amplius. Hinc pro «destitutione» forte legendum est «institutione» vel aliquid simile, quo significetur exactum a Ratherio in episcopatu Leodicensi, in quo legitime fuerat institutus, ferme biennium ab anno 953 ad annum 955. Quo quidem biennio ferme exacto, cum defecissent ab eo milites, seu magnates, «pulsus ab ea sede» (haec subaudienda, vel potius supplenda) in Italiam petiit, non tamen statim, sed cum Otto eodem descendit, ut sequentibus verbis ex Rotgero sumptis Fulcuinus [CVII] explicat. Haec quidem verba statim ab eo [Col. 0090A] subjecta demonstrant ipsum Fulcuinum, cum scripsit «Italiam revertitur,» scripsisse de eo Ratherii reditu in Italiam, de quo Rotgerus loquitur; aliud enim, iter isto anterius, et posterius anno 955, in medium producere somniari est. Fulcuinus sicut in aliis episcopis annos, quibus Leodicensi sedi praefuerunt, indicare solet; ita cum Ratheriani episcopatus tempus omisisset Rotgerus, ea verba inseruit, quibus eum «ferme biennio» Leodicensem (sicuti vere fuit) episcopum fuisse significaret

81. Quidquid autem de hoc Fulcuini textu probabilius credatur, certe Ratherius Veronensem episcopatum non recepit ante annum 961. Duo ipsius Ratherii testimonia rem exploratam facient: utrumque enim ejus restitutionem Ottoni. cum in Italiam [Col. 0090B] rediit, ascribunt, qui tamen non rediit ante annum 961. Solum unum testimonium exigit annum 961, aliud congruit anno 962, quae quatenus concilianda sint, explicaturi sumus. Id Invectiva furtum corporis S. Metronis, quod Veronensibus subreptum credebatur «sextis exeunte Jano Kalendis,» id est die 27 Januarii, ei tempori auctor assignat num. 3, quo «Otto imperator Augustus Italiam feliciter intraverat triumphaturus.» Id convenit Januario mensi anni 962, qui primus est Januarius post Ottonis ingressum in Italiam. Licet autem hic eodem mense nondum esset imperator Augustus; hoc tamen titulo utitur Ratherius in ipsa Invectiva, quippe eam postea scripsit, cum ille jam imperialem coronam fuerat assecutus. Porro illud furtum [Col. 0090C] accidisse tradebatur, dum Ratherius Veronensem episcopatum obtineret, ut ex admonitione in ipsam Invectivam num. 3, palam fiet. Igitur aliquanto ante diem 27 Januarii anni 962 Veronensi sedi fuerat restitutus: idque probabilius contigit ante finem anni 961, cum Otto Italiam ingressus, Veronae primum ab Italis receptus fuit. Ratherius enim, ut restitueretur, una cum ipso Ottone in Italiam rediisse verisimillimum est.

82. Huic autem sententiae obesse videntur illa Itinerarii num. 4, quibus se «misericordia piissimi Caesaris, praecepto apostolici, qui tunc Romanae praeerat sedi, judicio episcoporum synodaliter restitutum testatur.» Synodus enim, cujus judicio restitutus fuit, ut mox videbimus, est synodus Papiensis [Col. 0090D] [CVIII] celebrata post medium annum 962. Haec vero, quae cum praemissis pugnare videntur, conciliari facile queunt, si dicamus Ratherium suae quidem sedi ab Ottone statim, cum Veronam accessit, fuisse reipsa restitutum anno 961, Milone invasore in ordinem redacto; hoc tamen adhuc obnitente, et jus suum propugnante, eumdem principem, ut ecclesiastico quoque judicio Ratherii episcopatum confirmaret, rem detulisse ad Joannem XII pontificem, cum Romam profectus est; ibidemque re discussa et cognita, nec non subinde in Papiensi concilio, utraque auctoritate causam Ratherio adjudicatam fuisse.

83. Synodum, quae Ratherium restituit, fuisse [Col. 0091A] Papiensem indicatur in Apologetico num. 7 his verbis: «Episcopus sane, ut in synodo est Papiensi quondam clamatum, Veronensium ego si sum,» etc. Obscura et plerumque incognita hujus synodi notitia ex quibusdam indiciis expiscanda est. Tres majores episcoporum causas ad ejus synodi Patres delatas ac definitas invenimus. Concilium Remense anni 992, c. 43 (edit. Wechelii Francofurt. an. 1600 p. 99) , duas causas in anteriori concilio simul dijudicatas praefert, alteram Ratherii Veronensis episcopi contra Milonem invasorem, alteram Petri archiepiscopi Ravennatis contra Honestum. «Item quae circa Ratherium Veronensem episcopum, vel circa Petrum Ravennae archiepiscopum usu vel consuetudine provenerunt, ab omnibus abrogata [Col. 0091B] sunt. Uterque enim nec abdicationis porrecto libello, nec sacerdotalibus depositis insignibus successorem acceperat, Ratherius quidem Milonem, Petrus vero Honestum beati Apollinaris abbatem.» Etsi in his verbis nulla synodi Papiensis fiat mentio, utramque tamen Ratherii Veronensis et Petri Ravennatis causam eodem «omnium» judicio dijudicatam fuisse liquet. Cum vero ex descriptis Ratherii verbis pateat hujus causam fuisse decisam in synodo Papiensi, idem de Petri Ravennatis causa dicendum est.

84. Patres Joannes Benedictus Mitarellius et Anselmus Costadonius, qui multo studio et eruditione Annales Camaldulenses digessere, loquentes de Honesto, qui Petro successit, nihil [Col. 0091C] de Papiensi, vel alia synodo, quae Petri causam dijudicaverit, suspicati, haec actorum Remensis synodi verba praecedentibus statim subjecta referunt: «Petrus Honestum monasterii beati Apollinaris abbatem ( supple receperat), quem Honestum [CIX] domnus Joannes papa cognomento Bonus ad consecrandum prius sibi oblatum vidit, quam de Petri dejectione, vel fama nuntiante cognoverat.» Duos porro Honestos distinguunt; haec autem verba de Honesto II intelligunt, quem Joannes papa consecravit. Hunc vero Joannem cognomento «Bonum» non Joannem XII, cujus mores reprehensionem incurrerunt, sed Joannem XIII fuisse existimant, qui ad apostolicam sedem ascendit anno 965. Hic autem si consecravit Honestum, Papiensis [Col. 0091D] utique synodus anni 962 de causa Petri contra Honestum judicare non potuit. Censent itaque laudatis verbis synodi Remensis indicari, quod accidit anno 971, quo Petrus Honesto Ravennatem archiepiscopatum dimisisse traditur; ubi tamen monent «non esse veritati plane innixam opinionem illam, quae communis est, Petrum scilicet sponte dimisisse administrationem Ecclesiae Ravennatis (Honesto II) , cum dejectum sede fuisse asserant Patres Gallicanae synodi» Remensis. Non assentimur. Qui enim Petrum sedem Ravennatem Honesto dimisisse tradunt, non recentiores auctores sunt, sed antiqui, quos, nisi quid evidenter cogat, deceptos fuisse affirmare non possumus. In his est [Col. 0092A] S. Petrus Damianus, qui libro primo epist. 9, scribit: «Petrus etiam archiepiscopus Ravennatem dimisit Ecclesiam, cui mox adhuc superstiti, Honestus primo videlicet Ottone habenas imperii gubernante, successit.» Eamdem rem, annumque ex alio utique fonte designat etiam Albericus in Chronico editionis Leibnitii ad annum 971: «Petrus Ravennatum episcopatum dimisit, post quem loco ipsius Honestus praeficitur (t. II Access. Histor., p. 19) .» Idem alii omnes tradunt, adeo ut hanc sententiam «communem» ipsi Annalium Camaldulensium auctores fateantur. His autem omnibus erroris notam impingere, perinde ac si Petrus anno 971 non dimiserit episcopatum, sed ab episcopatu dejectus fuerit, acta concilii Remensis non solum non cogunt, quin potius videntur [Col. 0092B] exigere, ut dejectionem ejus ac subinde restitutionem evehamus ante annum 971, et idcirco dejectionem ipsius distinguamus a dimissione, quae anno 971 assignanda est. In iisdem nimirum Remensibus gestis non tantum Petri dejectio, quam unam laudati auctores considerarunt, sed et restitutio perspicue innuitur, cum acta contra ipsum, quibus scilicet ab episcopatu fuerat ejectus, «ab omnibus (synodi utique Patribus) [CX] abrogata» tradunt. In ea sententia, qua dejectus creditur anno 971, Honesto ei subrogato, de ipsius restitutione Honesto excluso ne verbum quidem; nec documenta ejus temporis, quae Honestum in sua sede perseverasse ostendant anno 972 et sequentibus etiam post Petri mortem, hujus restitutionem ac remotionem Honesti eo tempore [Col. 0092C] nequaquam patiuntur. Porro in laudatis gestis Remensibus causa et restitutio Petri cum causa et restitutione Ratherii ita conjungitur, ut utraque eodem judicio decisa fuerit, et abrogatis actis contra utrumque, quibus Petro dejecto Honestus, Ratherio autem Milo suffectus fuerat, uterque in suam sedem fuerit restitutus. Sicut ergo acta in Ratherium abrogata fuerunt in concilio Papiensi anni 962, ita etiam ibidem eodemque anno recisa, quae in Petrum Ravennatem gesta fuerunt. Restitutio igitur hujus decreta in synodo Papiensi referri nequit ad annum 971, sed huic anno affigi debet ea episcopatus dimissio, quam S. Petrus Damianus et alii omnes communi sententia prodiderunt. Itaque duo facta distinguenda, quibus omnia conciliantur, ut ne opus sit [Col. 0092D] duos Honestos astruere, ac Remensis synodi verba aliorsum interpretari. Petrus nimirum primo ab episcopatu Ravennate exclusus sub Joanne XII, qui ignarus dejectionis ejus Honestum consecravit. Neque moveat cognomen «Bonus.» Nisi enim in hanc vocem error irrepsit, Joannes XII ironice, vel ex alio titulo quam ex moribus «Bonus» dici potuit. Certe Joanni XIII etsi optimis moribus praedito, non tamen «boni,» sed «gallinae albae» cognomen inditum accepimus. Dein anno 962 synodi Papiensis sententia abrogatis gestis in Petrum aeque ac in Ratherium, ambo suae sedi restituti. Hinc quidem Petri jam archiepiscopi monumenta supersunt annorum 963, 965, 967, et 970. De hoc primo facto loquuntur Remensis [Col. 0093A] concilii Patres. Factum alterum S. Petrus Damianus et antiqui chronistae memoriae tradiderunt. Anno scilicet 971 Petrus, rebus cum Honesto compositis, episcopatum eidem sponte dimisit; ac propterea subsequentia documenta Honesti episcopi mentionem faciunt, qui erga praedecessorem suum gratus, post ipsius mortem anno 974 anniversaria sacra pro ejus anima instituit, ut videre est in documento a memoratis annalistis Camaldulensibus relato tom. I, [CXI] appendicis pag. 93.

85. Nunc tertiam Papiensis synodi causam proferamus. Frodoardus ad annum 962 causam suggerit Hugonis Remensis, quam in Romana primum, postea vero in Papiensi synodo dijudicatam testatur. Mortuo scilicet Attaldo Remorum antistite pridie Kal. [Col. 0093B] Octobris anni 961, de successore eligendo magna contentio fuit, quae ad annum sequentem protracta est. Hugonem enim episcopum antea excommunicatum atque depulsum consanguinei ejus redintegrare moliebantur, favente Hugone duce Francorum. Lotharius Galliarum rex «locutus cum Hugone consobrino suo,» ait Frodoardus in Chronico an. 962, «petitus est ab eo, ut praefato Hugoni Remensem restituat episcopatum; indeque inducias paciscuntur usque ad medium mensis Aprilis. Synodus tredecim episcoporum in pago Meldensi super Maternam fluvium, ex Remensi videlicet ac Senonensi dioecesi celebratur, praesidente Senonensi praesule, satagentibus quibusdam episcopis, ut Hugoni saepe dicto redderetur Remense episcopium; renitentibus autem [Col. 0093C] praecipue Roricone Laudunensi, et Gibuino Catalaunensi praesulibus, et asserentibus, quod a tot episcopis excommunicatus, a minori numero absolvi non poterat. Ita relinquitur usque ad interrogationem papae Romani.» Et post nonnulla eodem anno: «Legatio veniens ab Joanne papa intimat praefatum Hugonem quondam episcopum tam ab ipso papa, quam ab omni Romana synodo excommunicatum, sed ab alia synodo apud Papiam celebrata. Cujus legationis redditi certiores per Brunonem archiepiscopum (Coloniensem) elegimus ad episcopatum Remensem Odalricum illustrem clericum . . . . quique Remis ordinatur ab episcopis Widone Suessionico, Roricone Laudunensi,» etc. Induciae a rege Lothario et Hugone duce idcirco pactae videntur [Col. 0093D] «usque ad medium mensis Aprilis» anni 962, quod sub id tempus controversia in synodo Meldensi dirimenda speraretur. Cum vero episcopi in partes discissi eamdem causam ad Romani pontificis judicium remisissent, Romana synodus post Aprilem habita, et aliquanto etiam posterior synodus Papiensis agnoscitur. Ne porro duas synodos Papiae hoc anno 962 celebratas absque necessitate astruamus, quarum altera de Ratherio Veronensi ac Petro Ravennate, altera de Hugone Remensi sententiam tulerit; tres ejusmodi causas in eadem synodo Papiensi sub medium anni 962 [CXII] cognitas fuisse ac definitas probabilius arbitramur. Ratio, quam Ratherius in epist. 5 ad Joannem pontificem protulit, ut se legitimum [Col. 0094A] episcopum contra Milonem probaret, eo revocatur, quia nullo canonico judicio depositus, nec sponte cedens, sed sola vi exclusus Miloni locum dederat. Haec autem ratio cum illa concinit, quae a Papiensi concilio approbata, in actis Remensis synodi anni 991 indicatur iis verbis: «Nec abdicationis porrecto libello, nec sacerdotalibus depositis insignibus successorem receperat.»

86. Ratherius in epist. 8 ad Milonem, num. 3, imperiale edictum memorat, et jusjurandum, quod non tam Ratherius, quam Milo Ottoni praestiterunt. «Suadeo cogites, inquit, quam contra teipsum, cum persancte imperatori, ut et ego, fidem juraveris, agas; cum editum illius destruere moliris, et illos, qui ei idem jusjurandum fecerunt, quod tu, ad [Col. 0094B] tui in hoc trahendo auxilium pejurare compellis.» Edictum Ottonis, quod Milo postea molitus est destruere, cum Ratherium oppugnare non destitit, et Veronenses clericos fautores suos in eumdem commovit, illud esse videtur, quo laudatus rex Veronam ingressus, Ratherium in suam sedem restituens, ut legitimum episcopum ab omnibus recipi voluit, et ne quid in eum tentaretur, praecepit: unde sunt illa in eadem ad Milonem epistola: «Contra imperatoris mala omnia interdicentis praeceptum.» Jusjurandum vero, quo tum Milo, tum Ratherius, tum caeteri omnes eidem principi fidem polliciti sunt, ejus quoque edicti obedientiam requirebat; ac propterea dum Milo contra Ratherium turbas excitavit, illud edictum nisus fuisse destruere, et una cum fautoribus suis [Col. 0094C] perjurii crimen dicitur incurrisse. Ut Milo ad cedendum Ratherio episcopatum facilius induceretur, sponsio forsitan, aut saltem magna spes succedendi illi proposita fuit, cum alter esset fere septuagenarius, alter vero ad modum juvenis. Hinc Ratherius in memorata epistola inquirens cur a Milone oppugnetur: Haec causa, inquit, «recentior, imo praesentissima est, quod nec morior, nec ineo, ut incitas, fugam:» alterutro enim modo ille in Veronensi episcopatu successisset, uti quidem successit, cum Ratherius anno 968 episcopatum prorsus dimisit.

87. S. Metronis corpus, quod in basilica S. Vitalis martyris continebatur, ac innumerabilibus clarebat miraculis, clam subreptum [CXIII] et alio asportatum fuit die 27 Januarii annii 962, ut indicavimus paulo ante, num. [Col. 0094D] 81. Hujus quidem furti dubium inspergit Ratherius in titulo Invectivae, his verbis: «Exportatio deploratur sextis exeunte Jano Kalendis, inaniter quamvis. Factum namque sit nec ne, temporalium nulli cognitum bene fuerit.» Addens porro «licet verisimile, tunc temporis cum actum est, creditur certe:» vulgarem de furto ejusmodi opinionem significat; ac in ipsa Invectiva furtum ipsum peractum praesumit. Certe vero vel idem sanctum corpus subreptum non fuit, vel non multo post recuperatum; cum ex immemorabili traditione in S. Vitalis ecclesia custodiatur, nullaque alia civitas unquam fuerit, aut nunc sit, quae illud sibi vindicarit, aut vindicet. Confer quae hac de re animadvertit P. Joannes [Col. 0095A] Franciscus Manzonius Oratorii presbyter in opusculo edito Veronae an. 1756, cui titulus: Notizie intorno a santo Metrone. Frequens erat per haec tempora sacras reliquias aut corpora furari. Hoc autem furtum eo facilius accidit, quia cum ex ejus aetatis abusu jam a sexaginta annis laudatae basilicae redditus laicis in beneficium militare traditi essent, nullus presbyter illic degebat, qui sacrum corpus et ecclesiam custodiret. Ut primum furti notitia in vulgum prodiit (forte prodiit die octava Maii, qua depositio S. Metronis celebratur) plures in episcopum culpam rejicere, et acrius obloqui, ac si ipsius negligentia, vel etiam consensu furtum hujusmodi patratum fuisset. Cum episcopus, qui pungebatur, esset ipse Ratherius, Invectivam lucubravit, qua [Col. 0095B] dum in alios culpam refert, se ipsum defendit. Hoc opusculum post tertiam Ratherii restitutionem lucubratum satis indicat Frisingensis codex, in quo integrum describitur: in eo enim ipsius opera post tertiam restitutionem scripta solummodo continentur. Idem multo evidentius confirmat «imperatoris Augusti» titulus Ottoni tributus num. 3, qui mense Februario anni 962 ab eodem assumptus fuit. Licet porro ipsum furtum contigerit die 27 Januarii anni ejusdem, ut fusius in admonitione conjecimus; hoc tamen opusculum deinceps exaratum, eidem anno, vel ad summum ineunti anno sequenti affigendum suadet laudatus Frisingensis codex, in quo cum omnia Ratherii opera in chronologicam seriem videntur disposita, tum vero hoc opusculum primo [Col. 0095C] loco describitur ante Ratherii [CXIV] sententiam in clericos ab invasore ordinatos, quam datam videbimus Idibus Februarii anni sequentis. Idipsum comprobat particula «nuper» in numerum tertium inserta, qua auctor hanc Invectivam non multo post imperatoris ingressum in Italiam scriptam significat. Idem autem opusculum maximi haberi debet: etenim vetustius est documentum, ex quo S. Metronis gesta, licet pressius indicata, ad nos pervenerunt. Dum Ratherius num. 2, veteribus laudatis, qui sanctorum antiquorum acta scripsere; «nunc vero, proh pudor!» subdit, «nostris utique avorumque temporibus . . . tanta orbem inopia invasit scriptorum, ut si qua vel nostris, vel illorum, quos protulit, temporibus aliqua meritorum effulsit praerogativa, [Col. 0095D] magis hoc vulgus, quam quilibet extulerit litteratus;» nullam S. Metronis vitam, nulla miracula scripta fuisse significat; solamque superesse traditionem vulgarem, ex qua una ipse proficere potuit. Verba porro «avorum temporibus» eumdem sanctum «avorum» aetati supparem, vel saltem non multo antiquiorem innuunt, qui propterea ad nonum vel octavum saeculum pertinere videtur. Poenitentiae genus, cui ille sese addixit, ut ferrea catena saxo alligatus ante S. Vitalis martyris ecclesiam tandiu staret, quoad Deus signo aliquo peccata sibi dimissa ostenderet, usu frequenti receptum aliorum exempla a Mabillonio allata declarant (Praefat. ad Saec II. Ord. Boned. n. 4) . Alii solum ob crimina publica episcopi [Col. 0096A] praecepto perinde constricti, veniam eorumdem criminum deprecantes, per loca sacra peregrinabantur; sanctus autem Metro catena pedi imposita, plumbo eam in magno lapide ante januam laudatae ecclesiae obfirmans, septennio ibidem poenitens immoratus est, donec clavis, qua catenae seram clauserat, in proximum Athesim ab ipso projecta, Deo disponente inventa fuit.

88. Ad hoc circiter tempus referenda sunt quae narrat Ratherius part. I De contemptu canonum, num. 8. «Nam et ego ipse quondam, cum imperiali praecepto urgeremur Gardam obsidere castrum, et episcopi et clerici istius provinciae, non religionis quidem amore, sed laboris obtenderent odio, sui hoc ordinis minime fore; petulanti, ut saepe, respondi [Col. 0096B] sermone: Ut non permittunt canones clerico pugnare, ita nec stuprare.» Factum indicatur, quod contigerat circa annum 962. Cum enim Otto in Italiam venisset sub finem anni 961, ut Berengarium II [CXV] subigeret, is in S. Leonis oppidum sese recepit, Willa autem ejus uxor in quamdam insulam, quae dicitur ad S. Julium, ac praeterea tres aliae munitiones, Garda, Travallium, et lacus Cumani insula, ab ejusdem fautoribus tenebantur. Anno 962 postquam idem Otto Romae imperator renuntiatus fuit, insulam ad S. Julium coepit. Cum vero alias quoque munitiones oppugnare cogitaret, sub idem tempus episcopos et clericos istius provinciae compulit ad obsidionem Gardae, quae tamen exeunte tantum anno 963 in ejus potestatem venit, ut continuator Reginonis [Col. 0096C] et annalista Saxo tradiderunt. Haec castrum erat munitissimum in dioecesi Veronensi ad oram lacus Benaci, in quo paulo ante Adelaides Lotharii regis vidua (DONIZO Vita Matil., lib. I) a Berengario II captiva detenta fuerat. Episcopi vero et clerici istius provinciae, quos Otto ad Gardam obsidendam incitavit, illi fuerunt, qui hanc Italiae partem Gardae viciniorem incolebant, non vero omnes regni Italici, aut Longobardiae, ut non nemini visum est. Nam Valdo episcopus Comensis in alia militari expeditione occupatus, insulam in lacu Cumano expugnavit an. 964, ut Reginonis continuator narrat. Episcopi nimirum et clerici jam inde a Caroli Magni temporibus arma induere, et in exercitum proficisci ab ipsis regibus cogebantur eo nomine, quod multis [Col. 0096D] regalibus fruerentur, et ferendis vassallorum oneribus crederentur obstricti. Hac quidem de causa «ducitur hodie levissimum, inquit Ratherius, ut quasi propter fidelitatem sui senioris (id est principis) malit presbyter loricatus praeliari, quam perjurus vocari; cum tamen perjurium gravissima poenitentia, istud vero nulla expiari dicatur (Par. I De contemptu can. n. 12, (col. 351, b) .»

89. Plura hujus corruptelae exempla affert Muratorius (t. II Antiq. Italic. diss. 26) . Licet autem immunitatis privilegium ab hoc servitio eximeret, non tamen eximebat omnino; unde in privilegio immunitatis, quod ab Ottone I concessum episcopo Wormatiensi anno 966 apud eumdem Muratorium [Col. 0097A] describitur, haec leguntur: «Nec ab hominibus ipsius ecclesiae hostilis expeditio requiratur, nisi quando necessitas utilitati regum fuerit, simul cum suo episcopo pergant.» Etsi vero quidam etiam sancti episcopi id servitii praestiterint, ut de S. Udalrico Augustano antistite tradit in ejus Vita Gerardus num. 13 et 36; alii tamen ab hac corruptela abhorruerunt, uti de S. Radbodo Trajectensi [CXVI] episcopo in ejus Vita traditur num. 11 (t. VII Act. SS. Ordin. Bened. pag. 31) : «Cumque a rege invitaretur, ut aliquid ei praestaret officii, comiter respondere solebat: Justum est sublimioribus obedire potestatibus, sed episcoporum non esse saecularibus implicari negotiis, in quorum castris milites Christi militant, quisnam ambigit? Debent illi spiritualiter induti armis ecclesiasticis, [Col. 0097B] pro regis et populi salute, pace, et stabilitate cum suis Dominum deprecari, continuis precibus animarum lucra quaerere, non sectari terrena. Milites, militiae regiae cingulo praecinctos, beneficiisque cumulatos id praestare par est.» Ratherius similiter ab hoc militari servitio, quod lege canonica clericis interdictum loco laudato fatetur, alienissimus fuit: unde in Qualitatis conjectura num. 5, de ipso scribitur: «Imperatori non servit . . . in exercitum nunquam.» Solum ubi opus esset, non ut ipse, sed ut ejus milites mitterentur, sibi praeceptum fuisse prodit in Itinerario num. 1, nec non in sermone De Maria et Martha, num. 4. Ex his palam fit, quam perperam quidam crediderit. Ratherium in obsidione Gardae imperatori militare servitium praestitisse, eaque de [Col. 0097C] causa militari beneficio ab eo fuisse donatum, cujus in eodem Itinerario num. 4, meminit, ubi suos clericos alloquens ait: «Cum de mea paupertatula non sim vobis adeo inhumanus, ut militari beneficio habeam, et hoc gratis, decem ex vobis ditatos.» Militaria beneficia dicebantur fundi, qui usufructuario jure laicis collati, militandi, aut milites, cum opus esset, mittendi onus afferebant. Quaedam vero ex his etsi traderentur ecclesiasticis, cum tamen idem militandi aut militum dirigendorum onus imponerent, militarium beneficiorum rationem retinebant. Non solum imperatores ejusmodi beneficia conferebant, verum etiam episcopi, cum ecclesiae fundos eadem cum obligatione cuipiam committerent. Hinc qui beneficia hujus generis ab eisdem obtinuerant, ecclesiarum [Col. 0097D] vassi, seu vassalli evadebant, atque «milites» nuncupabantur. Ratherius itaque cum «de sua paupertatula» militare beneficium decem suae Ecclesiae clericis se dedisse scripsit, non beneficium indicat ab imperatore olim sibi collatum eo nomine, quod ipsi servisset «in exercitu,» ad quem «nunquam» accessit; sed fundum aliquem ex Ecclesiae bonis ad episcopatum et episcopum pertinentibus significat, quo non in ecclesiasticorum, sed in militarium beneficiorum formam eosdem clericos donaverat.

90. Ratherius Veronensi sedi restitutus ante finem anni 961, cum subinde tum praecepto Joannis XII, tum judicio episcoporum concilii Papiensis celebrati post medium annum 962 in eadem sede confirmatus fuisset, de ordinatis a Milone suae sedis invasore sollicitus esse coepit. Cum enim jam inde a gestis contra eos, qui ordinati fuerant a Constantino Romanae Ecclesiae invasore (vid. P. CHARDON, Histoire des Sacrements, t. V, part. II, c. 6) , nonnullorum irrepsisset [Col. 0098B] opinio, ordinationes ejusmodi ab intrusis celebratas, irritas esse; Ratherius quoque dubius fuit, num ii, qui a Milone ad diaconatum vel sacerdotium promoti fuerant, vere essent diaconi vel sacerdotes, an nova ordinatione indigerent. Hinc Dominica secunda Februarii anni 963, quae hoc anno incidit in diem octavam ejusdem mensis, decretum edidit, quo jussit ordinatos a Milone «usque ad venturam legitimae ordinationis diem ab officio, in quo illegaliter ipse eos instituit, abstinere.» Cum vero iidem ordinati magnas hac de re turbas excitassent, episcopus quidem postridie curavit ut idem decretum reciperetur, sed frustra. Hinc alio decreto ad eosdem clericos directo a priori rigore desciscens, eos propriae conscientiae ita dimittere coactus fuit, ut nihilominus [Col. 0098C] ipsorum ordinationes in dubium iterum revocarit. Ex hoc altero decreto perspicuum fit, ordinatos ab invasore in sui defensionem opposuisse inter caetera, nonnullos presbyteros ex iis, qui ab eo fuerant ordinati, ad episcopatum fuisse promotos, nec tamen de eorum episcopali consecratione dubitari. Ratherius etsi hac in re nolit definire, satis tamen dubii inspergit; aliumque [CXVIII] abusum obtrudit, quo quidam diaconi sine presbyteratus ordine episcopi consecrati fuerant. Hanc vero consecrationem, uti vocant, per saltum quanquam non approbet, nihilominus invalidam non affirmat, eo quod ii, qui hos consecrarant, dicerent in episcopatu presbyteratum contineri. Hic nimirum sensus est ut videtur, illorum verborum ejus decreti: «Astruentibus facti [Col. 0098D] auctoribus, qui esset episcopus, consequenter quod presbyter, aut sacerdos utique foret.» Solum optat, ut «qui ordinatione hujusmodi sortiti sunt praesulatum, a legitimo pontifice, (id est non ab invasore) indepti fuerint diaconatum.»

91. Annum 963 maxime comprobat tertium documentum, quod hac super re scriptum, certo certius ad eumdem annum pertinet. Est libellus exaratus quidem stylo manuque Ratherii, at Veronensis cleri nomine inscriptus ad pontificem clerumque Romanum caeterosque Christiani orbis episcopos, quo iidem clerici a Milone ordinati, canones et apostolica decreta sibi ab episcopo objecta ita proponentes inducuntur, perinde ac si causam Romano et [Col. 0099A] episcoporum judicio definiendam subjiciant. Inter canones praecipuam animadversionem meretur fragmentum concilii Lateranensis sub Stephano III de ordinatis a Constantino Romanae sedis invasore, quod ex hoc libello tantum prodiit. Ratherius autem hoc libello usus videtur, ut hac via auctoritates exponeret, ob quas de memoratis ordinationibus ambigendum putabat. Plerique enim textus eo tendunt ut illae declarentur irritae, et sola miserationis gratia clericis perinde ordinatis ille gradus permittatur, quem ante ordinationem hujus generis in sua Ecclesia obtinebant. Parum illis prodesse poterat ejusmodi libellus qui episcopi potius quam clericorum causam propugnat. Minus autem juvabant illa, quibus post recitatos sibi objectos ab episcopo canones, [Col. 0099B] dum praesentientes de se actum fore, si res canonibus decideretur, ad misericordiam judicum confugientes praeferuntur, hancque ut efficacius permoveant, remunerationem et mercedem eisdem non obscure pollicentur si faventem sibi sententiam ferant. «Quod si nobis,» inquiunt, «in tanto animarum succurrere dignamini periculo, quem inde remuneratorem sperare debeatis, doceri nullatenus indigetis. Cum vero plurimi simus, non defuturum promittimus, qui ad vestram redeat sanctitatem, dans in vobis [CXIX] gloriam Deo vestraeque paternitati condignam, quirites, quos hinc specialius precamur, venerandi, mercedem,» Haec fortassis indicio sunt, Ratherium timuisse, ne sui clerici ad extorquendam victoriam ea arte uterentur, quam quidem [Col. 0099C] eos alia occasione postea adhibuisse exploratum fiet § 19. Hunc libellum «Kalendis Augusti» signatum, anno 963 affigendum nihil dubitamus. Id conficitur tum ex inscriptione, tum ex «Kalendis Augusti.» Inscriptio his verbis exprimitur: «Domino sanctae Romanae sedis, quicunque est, apostolico, et universo senatui, sanctaeque et canonicae legis latoribus universis, hinc demum sancto coetui omnium sub catholica fide degentium, clerus omnis sanctae Veronensis Ecclesiae debitae devotionis obsequium.» Verba «Domino sanctae Romanae sedis, quicunque est, apostolico,» illud tempus indicant, quo, cum de deponendo Joanne XII ageretur, Ratherius ignorabat, num idem Joannes, dum haec scriberet, an vero alius Romanam cathedram obtineret. Rumor [Col. 0099D] autem de Joanne XII deponendo serpere coepit «ante Cancrum,» id est ante diem 21 Junii qua sol «in Cancrum» ingreditur, anni 963, teste continuatore Liutprandi: depositus vero fuit in pseudosynodo Romana mense Novembri anni ejusdem. Hunc eumdem annum confirmant Kalendae Augusti: hae siquidem nec Joannis XII pontificatui congruunt, postquam sedem, a qua fuerat depositus, recuperavit, hac quippe recuperata mense Februario anni 964, eamdem non multos post dies morte interceptus amisit: neque cadunt in pontificatum Benedicti V ejus successoris, qui ante Augustum anni ejusdem expulsus fuit. Uni ergo anno 963 conveniunt, cum laudatis Kalendis anni 963 Ratherio Veronae degenti [Col. 0100A] maxime esset incertum, quis Romanae sedi praesideret. Kalendis itaque Augusti hujus anni ipse episcopus praedictum libellum cleri sui nomine lucubravit, ac propterea eidem anno assignanda sunt etiam duo praecedentia ejusdem decreta scripta mense Februario, quae huic libello occasionem dedere.

92. Ratherium non defuisse officio episcoporum praecipuo, nimirum ministerio verbi, ex sermonibus, qui supersunt, colligere licet. Quatuor sermones habitos anno 963 obtigit invenire. Primus de Quadragesima, etsi brevis, perutilem tamen ac praxi congruam jejunii rationem explicat. Primus item de Pascha, ex quo corporis [CXX] et sanguinis Christi sumendi disciplina hoc quoque tempore vigens dignoscitur, quale sit verum paschale gaudium aperit, [Col. 0100B] instructionemque derivat ex S. Paulo ac ex caeremoniis, quae in paschali agno odendo Israelitis praescriptae fuerant. Sermo primus de Ascensione die Dominica ante hoc festum, ut videtur, habitus, de triduo Rogationum potissimum agit. Cum his autem Rogationibus, quas vocamus litanias minores, noster auctor complectens majores litanias, quae pariter intra quinquagesimam paschalem celebrantur, lapsu chronologico litanias generatim primum a S. Gregorio, dein a S. Mamerto Viennensi inductas, tradit, cum S. Mamertus S. Gregorio antiquior minores litanias primum instituerit, tum vero pro pestilentiae necessitate eas praescripserit S. Gregorius, quae subinde diei 25 Maii affixae, majores litaniae appellatae fuerunt. Jejunium porro hisce Rogationum diebus [Col. 0100C] observandum, uti a S. Mamerto fuerat institutum, Ratherius insinuat (quod item ingerit in Synodica num. 10) non minus in minoribus, quam in majoribus litaniis. Hujus autem jejunii, quod a ritu Romanae praesertim Ecclesiae quinquagesimae paschalis tempore erat alienum, apologiam quamdam hoc in sermone videtur attexere. Errorem quorumdam praecavere nititur, qui baptizatos cum sola fide salutem consecuturos ex quodam evangelico testimonio perperam intellecto confiderent. Alium errorem nonnullorum evellere studet, qui grandinem et fulmina a diabolo aut malis hominibus diabolo ministrante immissa arbitrabantur. Tandem primus sermo de Pentecoste hujusce festi celebritatem ejusque celebrandi modum exponit. Alii sermones, quos [Col. 0100D] edax tempus non ademit, aliis annis assignandi erunt.

93. Opusculum De proprio lapsu cur huic anno 963, vel ineunti anno 964 ascribendum putemus, videsis not. 1 in primum sermonem de Quadragesima. Hic «proprius lapsus» linguae lapsus fuit, de quo aliud quoque opusculum exstat inscriptum De otioso sermone. Ejusdem lapsus fit etiam mentio in Qualitatis conjectura, num. 7, ubi Ratherium prae dolore eum lapsum saepius detestatum, ac forte etiam exaggerasse nimium ipsi ejus censores videntur innuere. «Unum etiam verbum otiosum,» inquiunt, «et, ut nos credere cogit, turpissimum tali loco se fatetur dixisse.»

94. Sub [CXXI] hocce tempus innotuit Anthropomorphitarum [Col. 0101A] haeresis renata in dioecesi Vicentina Veronensi finitima, quam confutavit Ratherius sermone II valde prolixo de Quadragesima. «Nudius enim tertius,» inquit num. 29, «quidam nostratium retulit nobis, presbyteros Vicentinae dioecesis, nostros utique vicinos, putare corporeum Deum esse, hac siquidem occasione inductos, quod in Scripturis legatur: Oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum (Psal. XXXIII, 16) ; et: Manus tuae fecerunt me (Psal. CXVIII, 73) ; et: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) .» Id cum permovisset episcopum, habito in populo sermone, quo tanti erroris periculum a commisso sibi grege arceret, deprehendit eumdem ita quibusdam inhaesisse, ut nonnullos etiam Veronenses [Col. 0101B] sacerdotes occuparet, qui episcopi concione audita obmurmurantes dixerunt: «Quid faciemus? Usque nunc aliquid visum est nobis de Deo scire. Modo videtur nobis, quod nihil omnino sit Deus, si caput non habet, oculos non habet, manus non habet, pedes non habet.» Tantum itaque errorem officii sui esse duxit latius refellere in laudato sermone secundo de Quadragesima, qui sic inscribitur: «Sermo valde prolixus de Quadragesima Ratherii Veronensis, vel inefficax se vivente, ut est sibi visum, garritus.» Hunc sermonem pertinere ad Quadragesimam anni 964 ex not. 1 exploratum fiet. Hic sermo, seu potius tractatus divisus in paragraphos 41, unum est ex insignioribus ac perutilibus operibus quae Ratherius scripsit. Etenim cum stylum [Col. 0101C] satis nitidum praefert, tum vero praeter confutationem haeresis Anthropomorphitarum multas alias egregias instructiones continet. Initio perstringit quosdam abusus, quibus quadragesimae observantia inficiebatur. Illos vituperat, qui alterno die jejunantes, et alterno crapulae et ebrietati indulgentes, quadragesimam se observare existimabant, cum viginti tantum jejunii dies vicesimam, non vero quadragesimam facerent. Antiqua jejunandi disciplina jam mitigata, licebat nona hora jejunium solvere. Quidam vero hac concessa hora nihil sumentes, eo fine ad noctem usque quotidie jejunabant, ut «nocte quasi cum licentia ventrem valerent ingurgitare.» Alios arguit, qui jejunii solvendi horam adeo praeveniebant ipso Sabbato sancto, ut hora tertia ob [Col. 0101D] crapulam et ebrietatem pedibus nutarent; nec non illos, qui die Coenae Domini ante nonam missas celebrabant, [CXXII] et subinde jejunium solvebant; nonnullosque exstitisse subindicat, qui violationem jejunii his duobus diebus Coenae Domini et Sabbati sancti ea ratione excusandam putabant, quod hi duo dies compensari dicerent duobus aliis jejunii diebus quadragesimae adjectis, nimirum quarta et quinta feria ante primam Dominicam quadragesimae, cum olim «caput jejunii» a prima Dominica inciperet. Alia atque alia vitia in jejunantes irrepentia notat, quae nostris quoque temporibus communia sunt; veramque explicat jejunandi rationem, qua non tam a cibis, quam a peccatis abstinetur et oratio, eleemosyna, [Col. 0102A] ac poenitentia cum jejunio copulantur.

95. Praeter Anthropomorphitarum haeresi quam latius et naviter refellit, alium crassiorem errorem in eodem sermone perstringit, quo S. Michaelem feria secunda missam cantare quidam existimantes, ecclesiam ejus eodem dic potius quam aliis visitare religioni ducebant. Recta licet et sana esset in his Ratherii doctrina; vitare tamen non potuit reprehensionem nonnullorum, qui aliquot sententias contra Anthropomorphitas, et contra superstitiosum S. Michaelis cultum minus recte fuerant assecuti. Itaque sese clarius explicare debuit, idque appendici apologeticae ejusdem sermonis causam dedit.

96. Sub tempus (vid. not. in lib. De contemptu can. ) quadragesimae anni 964 aliud insigne opus Ratherius edidit duplici titulo inscriptum, Perpendiculum, seu De contemptu canonum. Ut pateant causae hujus operis, quo vitiis in clero grassantibus obviam ire, et sacrorum canonum observantiam revocare studuit [CXXIII], res altius repetenda est. Semper jam inde a sui episcopatus initio inter Ratherium et clericos Veronenses dissidium viguit (Discordia, n. 1, 5) , quod ex senteutiarum dissidio [Col. 0102C] originem duxerat. Episcopus enim in sacris canonibus eruditus, eum eos desertos et neglectos videret, eorum observantiam disciplinae zelo volebat inducere. Clerici econtra abusus a disciplina canonum maxime abhorrentes, qui latius inoleverant, consuetudinis nomine licitos rati, episcopo obsistere, ne a suis, uti vocabant, consuetudinibus abducerentur, non desinebant. Hinc in libro Discordiae, num. 1, se nunquam potuisse ait cum iisdem clericis mire concordiam, «cum illi semper consuetudinem antecessorum pontificibus suis incessanter rebellium, sanctis et a Deo decretis praetulerint canonibus: ego sanctos et a Deo decretos canones a diabolo inventis praeferendos putaverim usibus.» Maximus quidem, et a sacris canonibus maxime reprobatus abusus [Col. 0102D] erat clericorum «mulierositas,» quam late et publice grassantem in Discordia his verbis explicat num. 1: «Prohibitas enim in Nicaena synodo mulieres tam consuetudinaliter, tamque publice habere, tam parvipensa Dei et hominum reverentia, ipso quoque timore gehennae intantum posthabito, ut putent adeo fieri non modo licere, sed etiam oportere, ut nemo hoc facere devitans, videatur eis pessimo illo, quod Apostolus in Epistola ad Romanos memorat, scelere posse carere, non tibi videtur diabolum invenisse?» Clerici scilicet ita passim mulieres habebant, ut crederent licitum quod communi usu erat receptum; et non solum licitum, sed necessarium etiam haberent, ne quis mulieribus [Col. 0103A] expers, nefando ac pessimo sceleri, quod detestatur Apostolus, deserviret.

97. Hoc vitium tam late obtinebat, ut eo non solum majores et ditiores clerici, sed minores etiam et pauperiores laborarent. Majores quidem ac ditiores notantur part. 1 De contemptu canonum, num. 4, cum eos potioribus et amplioribus Ecclesiae redditibus ditatos hac de causa inter caeteras tradat, «ut habeant quoque, unde filiis uxores, filiabus acquirant maritos.» Minores vero et pauperiores clerici indicantur in Discordia, num. 6, ubi postquam eos ad mulieres dimittendas imperiali praecepto adactos prodidit, hanc eorum excusationem subdit: «Omnium pene excusatio exstitit, non posse propter inopiam hoc ullo modo fieri; potuisse vero utcunque, si [Col. 0103B] stipendium [CXXIV] debitum ex rebus habuissent Ecclesiae.» Notandae voces «omnium» et «propter inopiam,» quae rem pauperioribus valde communem designant. Quatenus autem «inopiae» per mulieres prospicerent, explicari potest ex epistola coaevi episcopi Attonis Vercellensis ad suum clerum adversus clericos incontinentes (t. I Spicil. ACHER., p. 440) . «Sunt qui de feminarum contubernio se excusare quaerunt, dum suam quasi necessitatem exponunt. Aiunt enim, quia nisi ipsarum manibus sustentaremur, iam fame, vel nuditate deficeremus.

98. Dubitari potest, num haec clericorum mulierositas adeo communis et publica, quae licita [Col. 0103C] habebatur, de concubinis, quas ipso divino jure prohibitas ignorare poterat nemo, intelligenda sit. Ratherius quidem «conjugium» intercessisse significat, cum in Qualitatis conjectura, num. 2 clericos ejusmodi mulieribus junctos adulterii accusans, «illegale conjugium nominat adulterium;» et in Apologetico, num. 7 de clericis monogamis ait: «Adulterium publicum dum illegale utique conjugium sit;» et in Discordia, num. 1: «Adulter enim nobis est, qui contra canones uxorius est.» Vox «uxorius» conjugium cum muliere initum praesumit. Hinc decretum synodi Ravennatis contra clericorum mulierositatem tum Romani pontificis auctoritate, tum imperatoris praecepto munitum, Ratherius in Discordia, num. 6. his verbis [Col. 0103D] expressit: «Cum de dimittenda mulierositate Augustalis intonuisset adversus illos voluntas,» etc., in epistola vero ad Nannonem num. 2 vocavit «legationem ipsius papae de uxoribus dimittendis:» ita ut idem sit «de dimittenda mulierositate,» ac «de uxoribus dimittendis.» Uxores igitur habebantur, quae cum clericis cohabitabant mulieres: idque etsi canonibus esset interdictum, et «lex nulla altaris ministris indulgeat conjugia (Itiner. n. 15) ;» omne tamen hujusmodi interdictum consuetudine abrogatum, et eatenus haec conjugia licere credebantur; et ita credebantur licere, ut absque ulla formidine publice etiam a clericis inirentur. Quare in sermone de Maria et Martha, [Col. 0104A] num. 4, auctor noster clericos notat «canonicae legi adversos usque ad nuptum publicum.» (Neque his contradicunt illa auctoris verba libri V Praeloquiorum, num. 18, col. 155, c. quibus inter alia discrimina ecclesiasticorum a laicis recenset istud, «quod non a nobis, ut ab eis, ducuntur uxores.» Haec enim ab ipso scripta jamdiu ante, ex toto contextu non referuntur ad clericos, sed ad episcopos, de quorum moribus ibidem ex proposito disserit. Alias vero parte secunda De contemptu canonum, num. 2, col. 367, c. ubi agit de moribus clericorum, cum inter discrimina istorum a laicis, iisdem fere Praeloquiorum vocibus referens, quae clericis sunt cum episcopis communia, istud, «quod non ab ipsis, ut a laicis, ducuntur [Col. 0104B] uxores,» idcirco videtur omisisse, quia nuptiae non ita erant a clericis, ut ab episcopis alienae.) Hoc itaque saeculo in nostris regionibus non obscura emicant initia ejus corruptelae quae sequenti saeculo magis multo deferbuit, multoque nisu defensa fuit a multis propugnantibus licere conjugia clericorum. Ita etiam sub hoc tempus «ipsi clerici palam uxores ducebant,» uti habetur (MABILLON. c. 7 Act. SS. O. B. p. 841) in Vita S. Adalberti episcopi Pragensis saeculi [CXXV] decimi num. 11, necnon in Anglia, ut videre est apud Ordericum Vitalem, lib. V Histor. Eccl. pag. 574, ejusque rei indicium exstat etiam in Vita S. Etholvoldi episcopi Wintoniensis n. 16 (MABILL., ib., p. 602) . Observandum vero est haec conjugia a clericis saltem plerisque inita ante ordines sacros, ita tamen ut qui sic duxissent uxores non dimitterent clerum, sed in eo permanerent, et ab uxoribus nequaquam separati, ad sacros etiam ordines promoverentur. Hujus rei praecipua videntur indicia in opusculo Ratherii de Nuptu illicito. Nuptum illicitum, cujus causa hoc opusculum scripsit, fuere nuptiae cujusdam clerici, quem pater ejus item clericus cum clerici filia matrimonio junxerat. Aliud quoque alterius clerici conjugium patre procurante initum ibidem memorat. Hos autem et alios similes clericos conjugii causa non evasisse laicos, sed in clero perstitisse innuunt illa num. 4, quibus noster episcopus clericos incontinentes alloquens, «Quocirca,» [Col. 0104D] inquit, «monendi et obsecrandi, fratres, ut quia prohiberi, proh dolor! a mulieribus valetis nullo modo; filios de vobis generatos dimitteretis saltem esse laicos, filias laicis jungeretis, ut vel in fine saltem vestro terminaretur, et nusquam in finem saeculi duraret adulterium vestrum.» Adulterium hic quoque vocat clericorum conjugium. «Nusquam» vero «in finem saeculi» durare potuisset adulterium ex memoratis conjugiis, si filii clerici post conjugium excidissent e clero, et in laicorum gradum transissent. Ideo autem in perpetuum duraturum traditur, quia cum illi post conjugium essent in clero, et ad altiorem etiam ordinem promoverentur, filios ex hujusmodi conjugio susceptos [Col. 0105A] clero addicerent, et matrimonio jungerent, similiterque in finem saeculi contracta clericorum conjugia, adulterium perpetuum redderent. Huc pertinent illa ejusdem numeri: «Cum presbyter, aut diaconus, uxorem legitimam non possit habere si filium de ipsa fornicatione, vel, quod pejus est, adulterio genitum,» subaudi «et matrimonio a patre junctum facit presbyterum; ille alterum de se similiter genitum facit presbyterum; ille iterum suum; suum alter iterum; pullulans illud usque in finem taliter adulterium, cujus est, nisi illius qui illud primitus seminavit?» Notanda distinctio «filium de fornicatione, vel, quod pejus est, de adulterio genitum. Filium de fornicatione» eum auctor appellat, quem clericus ex libera muliere, [CXXVI] seu concubina [Col. 0105B] suscepisset; «de adulterio» autem eum, quem suscepisset ex illegali conjugio, quod Ratherii lingua «adulterium» dicitur. Erant igitur clerici, qui concubinas alebant, erant alii qui uxores. Horum autem filii fere omnes erant in clerum ascripti, adeo ut in «Itinerario» num. 5, vix aliquem puerulum in clero inventum iri affirmet, qui «manzeres,» id est ex fornicatione, aut adulterio natus non esset.» Si manzeres abjicerem, quem ex iisdem puerulis stare in choro permitterem?» Omnes item exceptis puerulis hoc illegali conjugio irretitos innuit scribens. «Si multinubos a clericatu repellerem, quem nisi puerulos in ecclesia relinquerem?» Esto per hyperbolem et exaggerationem scripserit, ex his tamen omnibus negari non potest vitium ejusmodi multos [Col. 0105C] imo plerosque clericos occupasse.

99. Inferiorum clericorum excusationem «propter inopiam» paulo ante indicavimus. Alius nimirum abusus increverat, quo cum majores clerici omnes fere ecclesiae redditus sibi vindicassent, inferiores maxima egestate premebantur. «Causa» id est, res et bona «illorum» clericorum ecclesiae cathedralis «cum Deo gratia non mediocris sit, ita per massaritias et alia hujusmodi exstat divisa, ut quidam illorum inde ditescant, multitudo vero paupertate languescat; et (proh nefas!) qui majus Deo in ecclesia exhibent servitium, aut nihil, aut modicum accipiant; qui pene nihil de famulitio unquam actitant Domini, locupletes de rebus ecclesiasticis fiant.» Ita in Discordia num. 6. «Per massaritias» dividere [Col. 0105D] idem est, ac per campos et vineas dividere, quod inaequalitatem facile induxit ( V. not. 7, in Discord. ) Potentiores enim et majores clerici plures ac meliores campos sibi vindicaverant, ex quibus praebendarum pinguiorum origo dignoscitur. Similiter in eodem opere num. 2. conqueritur: «Quod generaliter omnibus est clericis delegatum, ita inaequaliter et per massaritias dividitur, ut quidam illorum inde fiant ex pauperrimis locupletissimi, quidam mediocriter, quidam nihil ex eo accipiant omnino per usum et consuetudinem,» qua ea divisio propugnabatur. Et part. 1 De contemptu canonum, num. 4: «Ipsi clerici dividunt inter se, prout quilibet eorum potentior est et non juxta consuetudinem aliarum [Col. 0106A] ecclesiarum omnibus ecclesiae clericis, sed juxta propriam voluntatem solis diaconibus et presbyteris debent, quae Veronensi ecclesiae collata sunt, cedere,» etc. Confer etiam Apologeticum [CXXVII] num. 7. Quod «solis diaconibus et presbyteris» ait, non de omnibus diaconibus et presbyteris intelligendum est, sed de majoribus, quos canonicos appellamus; erant enim alii inferiores presbyteri, qui in Judicato indicantur pauperes, et «presbyteri capellani» nominantur: hos autem ante presbyteratus ordinem in diaconatu aliquandiu constitisse nihil est dubitandum.

100. Haec minus aequa reddituum ecclesiasticorum distributio aliorum quoque vitiorum, quae et majores et inferiores clericos inficiebant, causam praebuisse [Col. 0106B] traditur (De contemptu can., part. I, n. 4) . Majores enim ditati, facilius contra episcopum poterant rebellare, et ita dominari inferioribus, ut eos in suas partes, cum vellent, etiam per potestatem laicam compellere, et ad jusjurandum fidelitatis alii episcopo, quem attraxissent, praestandum cogere, et, si non obedirent, de ecclesia etiam ejicere possent. Inferiores autem cum non haberent, unde congrue viverent, et studiis officiisque ecclesiasticis vacarent, haec deserere vel negligere non verebantur; ex quo initia deteguntur et causae cur minorum ordinum officia declinare, ac sensim deficere coeperint. Tantis malis ut remedium praeberet episcopus, aequiorem reddituum distributionem inducendam credidit. Id suae potestatis esse contendebat [Col. 0106C] ex sacris canonibus, quos in hanc rem ante suam secundam expulsionem memoriae juvandae causa collegerat. Neque vero mens ejus erat cathedralis ecclesiae bonis quidquam decerpere, aliisque vindicare; sed id unum prospiciebat, ut quae ejusdem ecclesiae clero generatim fuerant collata, aequiori partitione congruenti omnium cujusque ordinum clericorum sustentationi sufficerent, ne divinus cultus et sacra officia detrimentum caperent, et alii ob nimiam rerum abundantiam atque potentiam insolescerent, alii ob inopiae causationem mulierositati studerent, omnesque in diversi generis vitia dilaberentur. Nihil justius, et sacris canonibus magis consonum. Huic tamen auctoritati et aequitati Veronenses clerici haudquaquam acquiescentes, solam [Col. 0106D] cui innitebantur, praedecessorum suorum consuetudinem opponebant, eamque cuique aequitati, quibusque canonibus anteferendam putabant. Et non solum majores clerici divites, verum etiam (quod mirum accidet) inferiores pauperes congruentiori illi divisioni reddituum, quae [CXXVIII] sibi profuisset, maxime obsistebant duabus de causis (Ibi. n. 4, et Discordia n. 6) : prima, ut paupertatis occasione se facilius possent a divino servitio subducere; altera, quod se quisque speraret tandiu victurum, quoad in majorum obeuntium gradum aliquando ascenderet. Ita porro omnibus obnitentibus episcopo nihil episcopalis potestatis sibi relictum queritur «praeter chrismatis confectionem, et chrismandi quidlibet potestatem [Col. 0107A] (De contemptu can. part. XIX) :» sola scilicet potestate ordinis ipsi permissa, potestas jurisdictionis, distributiva, et vindicativa omnino impediebatur.

101. Canones, quos contra hosce abusus ante secundam expulsionem collegerat, in memorato libro De contemptu canonum sub quadragesimam anni 964 digessit, et edidit. Hic liber in duas partes distinguitur. In prima post breve prooemium, quo scribendi occasionem indicat, canones et decreta producit, quibus episcopo non solum rerum spiritualium, sed temporalium etiam ecclesiae bonorum cura et dispensatio committitur: qua si careat, in ipsis rebus spiritualibus modicum, aut nihilum poterit. Etenim, inquit, num. 4, «cum rarissime videas gratis aliquos, sed aut timore, aut confoederari amore; [Col. 0107B] unde te verebitur, cui nihil vales auferre? unde amabit, cui nihil potes conferre?» Alia multa addit, quibus etsi ob invalescentem, quem exstirpare studet, Veronensium clericorum abusum eos acriter et acerbiori stylo exagitet (V. Discordiam n. 5.) ; non tamen vi et praecepto, sed ratione et suasione utitur. Transit ad canonum contemptum, quem tam late patere ait num. 6, «ut neminem invenire eorum valeam curatorem, a vilissimo utique ecclesiae usque ad praestantissimum», etc. Tanti contemptus causas fusius prosequitur, quarum praecipua erat, eos, qui canonum observantiam promovere, et violatores debebant compescere, in canones ipsos peccare. Aliquot exempla inserit, quae cleri corruptionem canonumque contemptum maximum astruunt. In [Col. 0107C] parte altera, quae multo brevior est, clericorum incontinentiam, aliam peculiarem contemptus canonum causam praefert, ex qua iidem clerici a laicis maximo contemptui habebantur. Sacrorum librorum auctoritatibus et minis potissimum utitur. Ubertus, ad quem hoc opus direxit epistolae nomine, erat episcopus Parmensis Ottonis imperatoris intimus, qui ab eodem comitatum ejusdem civitatis obtinuerat; dein vero ad archicancellarii dignitatem ascendit. [CXXIX] Is quondam a Ratherio petierat, ut aliquam precem, quae ipsi familiaris esset, ad se dirigeret. Nunc eidem satisfacturus, in fine partis secundae «collectam» appendit excerptam e libro liturgico alius Uberti, qui Parmensis erat amicus, «atque ad me, inquit, persequendum socius.» Hinc Ubertum [Col. 0107D] Parmensem Ratherii hostibus favisse suspicio est. Ipsa vero «collecta» in Missae sacrificio recitanda, contra canonum violatores et contra persecutores compacta videtur.

102. Cum Milo Ratherii aemulus Veronensem clerum memoratis de causis adversus eumdem episcopum [Col. 0108A] concitatum vidisset, tempus opportunum credidit, quo ejusdem cleri capitibus secum ascitis, in eum aliquid violentius tentaret. Hujus conspirationis indicia suboleverunt «inclytae illi duci,» quae Ratherium idcirco tuitioni comitis commendavit, uti traditur in «Qualitatis conjectura» num. 14. «Hujuscemodi in me dux inclyta comperiens mores, indeque mihi inimicos per plures, destitutumque amicorum praesidio, utpote advenam, omnium, verita ne pejus etiam mihi quam contigit eveniret, commendavit me tuitioni comitis non ignoti.» Haec «dux inclyta» erat Juditha Henrici II Bajoariae ducis mater, quae cum Bajoariae ducatum simul et Marchiam Veronensem filii aetate minoris nomine administraret, hoc tempore una cum filio Veronae [Col. 0108B] degebat. Confer. § 12, num. 76 et 77. «Comes» autem «non ignotus» vocabatur Bucco, sub quo haec conspiratio contigit. Vide epistolam 12 ad Ambrosium, num. 3. Hic primum Ratherio fuerat infensus, adeo ut is se ab eo liberari percuperet; sed interventu laudatae [CXXX] ducis eidem favere coepit ac propterea ipsi comiti noster episcopus aptavit illa Ovidii (Ep. II ad Nannon.) :

103. Erat Veronae in inferiori parte ejus montis, in quo nunc S. Petri castrum situm est, praesidium pro eo tempore satis tutum, quod «Palatium» dicebatur (V. Qualit. conject. n. 14, et not.) . Huc ut sese Ratherius reciperet, Bucco mandaverat. Verum episcopales aedes ille deserere noluit. In has itaque armatorum irruptio facta est, qua episcopus captus et abductus fuit. Milonem praecipuum auctorem fuisse liquet ex epist. 8 ad eumdem impetitorem suum scripta. «Me comprehendisti, adduxisti, spoliasti, exsulasti: ad dedecus haec omnia tamen imperatoris, et, licet dissimulent, ducum nostrorum,» nimirum Judithae et Henrici II. In eamdem conspirationem [Col. 0108D] omnes pene clericos consensisse, imo et conjunctis studiis eamdem machinatos in Itinerario scribit num. 4. «Ab eodem invasore» (Milone) «vobis non penitus in tantum ignaris, neque eidem contrariis, ut mille non defuerint, qui vos pene omnes nedum consensisse, hoc crediderint machinasse, postea comprehensum, pulsum, injuriatum, exspoliatum, custodiae mancipatum,» etc. Unum autem prae caeteris «conductorem praecipuum omnium,» qui se comprehenderunt, in «Qualitatis conjectura» testatur num. 16, ubi caeteris calamitatibus, quae hac occasione ipsi fuerunt illatae, ecclesiae direptionem et domus episcopalis destructionem adjicit. Haec Ratherii captura contigit circa diem 21 [Col. 0109A] aut 28 Januarii an. 965. Diem astruunt illa in Qualitatis conjectura, num. 6: «Cum fuisset captus, coepit cantare stultissimus. Ecce quod concupivi jam video. Putabat enim, fatetur, quod esset tunc penitus expellendus; et gaudebat, quod ipse non dimiserit episcopatum, sed episcopatus eum: et hac arte volebat, ut dicit, repetere monasterium.» Verba «Ecce quod concupivi jam video» sunt in antiphona ad Benedictus duorum [CXXXI] festorum S. Agnetis, primum die 21, dein 28 Januarii, quam idcirco cantasse videtur, quia alterutro die captus fuit. Similiter alios versus, et antiphonas dierum, qui dum scriberet decurrebant, usurpare consuevit, ut aliis locis videbimus. Annum vero 965 historiae contextus, quem subjicimus, comprobabit.

[Col. 0109B] 104. Non multo post Ratherius «imperatoris clementia, et subventu excellentissimae ducis» Judithae ereptus et reductus fuit (Itiner. n. 4) . Non tamen conquievit rebellio, imo ea erupit apertius, cum non Ratherium tantum impeteret, verum et ipsum comitem Bucconem, qui Ratherio patrocinabatur: unde auctor in epist. 12 ad Ambrosium num. 3, ait: «Bucconis in praesentia conspirationem super eum, meque fecerunt.» Hic comes Ratherium monuerat, ne domui episcopali, in qua tanta pertulerat, sese amplius crederet, sed ut «curtem altam (Qualitat. conject. n. 14) ab episcopio non longe dissitam, quae munitior erat, incoleret. Paruit ille, eamque ex munita munitiorem reddidit. Crescente tumultu idem [Col. 0109C] comes tutius fore duxit, si episcopus memoratum «Palatium» in monte constructum ascenderet. «Obtemperavi,» inquit, «vastissimum erat: recuperari» (id est reparari) «ocius feci.» (Ibid.) Cum vero etiam in Bucconem rebelles conspirarent; is praecepit ut sua uxor ac filii una cum Ratherio habitarent in «Palatio;» ipse vero comes in circum, seu amphitheatrum, quod vel tunc vulgo appellabatur «Arena,» et ex opposito latere civitati praesidio erat, sese recepit. Episcopum una cum comitis uxore et filiis in eodem «palatio» degere visum est perabsurdum. Hinc ille «palatio» relicto, episcopales aedes licet formidolosas repetiit. Non ausus ibidem diutius morari, Gardam munitissimum oppidum proficisci cogitabat, sed cum paschale festum immineret, [Col. 0109D] quod anno 965 incidit in diem 26 Martii; ne episcopalibus officiis in tanta solemnitate deesset, elegit in civitatis angulo locum juris, ut videtur, publici, in quo ut aedificium sibi construeret, comitis licentiam quaesivit. Quidquid autem hoc non solum consentiente, sed etiam opitulante fuerat exstructum, illico concrematum fuit. Dum istud aedificium vellet restruere, comes initio prohibuit, deinde iterum permisit. Restruxit autem melius. Sed cum haec comitis anceps voluntas suspicionem Ratherio injecisset, exactis jam festis paschalibus, Gardam confugere iterum meditabatur [CXXXII]. Interim Joannes diaconus venit, coepitque deplangere porticum sancti Petri ruinam minari, nisi episcopus, ad [Col. 0110A] quem ecclesiarum reparatio per haec tempora pertinebat, ocius subveniret. Porticus intelligitur ecclesiae S. Petri in monte (Ibid) . Huc itaque Ratherius statim ascendit, ac restaurationi manum admovit, porticusque, cujus reliquiae nunc ibidem supersunt, ille esse creditur quem Ratherius refecit. Hunc autem sancti Petri situm, ad quem per gradus ascendebatur, suae tuitioni opportunum, ne a civitate et cathedrali longius abesset, haud deserendum putavit. Inimici quidem ejus in reprehensionem vocarunt, quod episcopales aedes non repeteret. Pravum autem illorum consilium detegens in Qualitatis conjectura num. 15: «Tuae malignitatis, inquit, ne sileatur intentio, maluisse te optime scio, tali quod versarer in loco, ex quo inimicis essem adibilis [Col. 0110B] meis, neque te dolere, quod domum suspectam reliquerim, sed quod me in tutiore locaverim.» Hinc ipsum ibidem immoratum videbimus ad annum usque 968, quo ad Ambrosium epistolam scripsit, et subinde Veronam plane deseruit.

105. Post multas ejusmodi vicissitudines judicium tandem de rebellibus institutum. Sed etsi multa crimina et damna versabantur in causa, omnium tamen cognitione praetermissa de uno perjurio actum fuit, quo in conjuratione contra se excitata jusjurandum imperatori praestitum laesum fuerat. «Cum comprehensio mei,» inquit in eodem opere num. 16, «expulsio, spoliatio, abductio, retrusio, ecclesiae direptio, domus episcopalis destructio, eleemosynae imperatoris deletio, facti illius» (quo [Col. 0110C] scilicet Ratherius ab ipso imperatore fuerat restitutus) «diffactio, urbis irruptio, reverentiae imperialis vilipensio, et alia multa his cohaerentia adhuc essent, ut et existunt in causa; melioratione relicta, de sola pejeratione homicidalis perageretur» [ forte peracta est] solummodo causa. Melioratio pro discussione et emendatione accipitur: unde in Itinerario num. 4 similiter quaeritur, ea omnia, quae in se commissa fuerant, indiscussa fuisse relicta, quasi in eis nil inveniri valeret quod reprehendi legibus vel leviter posset. Pejeratio, de qua tantummodo actum fuit, ad eam fidem refertur, quam et Ratherius, et Milo et Veronenses omnes Ottoni Veronam ingresso juraverant. Hanc utique Ratherii hostes violarunt, dum persecutionem in eum commoventes, [Col. 0110D] [CXXXIII] irruptionem fecerunt in urbem, et tot alia ipsi et ecclesiae inferentes mala, imperiale illud edictum moliti sunt destruere, quo Otto Ratherium restituens praeceperat ne quid mali in eumdem committerent. Vide quae scripsimus § 13, num. 86. Nihil tamen de tot ac tam gravibus criminibus contra Ratherium perpetratis in judicium deductum fuit. Solum perjurium multatum.

106. Quae autem compositio in hoc judicio pro hujusmodi perjurio constituta fuerit, seu qua multa ob ipsum perjurium rebelles fuerint affecti, explicatur in epist. 12 ad Ambrosium: Ad compositionem deducti, centum libras argenti dare fuerunt compulsi. Cum vero illi tantae pecuniae solvendae impares essent, [Col. 0111A] «me adito,» subdit, «de thesauro ecclesiae triginta fere libras acceperunt mutuo sub hac attamen cautione, ut si ad tempus hoc persolutum non habuissent statutum, dupla componerent emendatione. Sunt jam anni tres, nihil reddunt omnino.» Ex his postremis verbis tempus laudati judicii, et capturae Ratherii palam elicitur. Etenim epistola 12 ad Ambrosium scripta fuit Kalendis Julii anni 968. Triennium ergo, quod a multa illa in laudato judicio decreta, et a mutuo datis libris triginta effluxit, incipit medio circiter anno 965, ac proinde in hoc tempus illud judicium et compositio incidunt. Ut autem congruum tempus detur iis Ratherii vicissitudinibus quae a die capturae ejus ad hoc judicium usque contigerunt, idem captus perspicitur circa [Col. 0111B] diem S. Agnetis anni ejusdem. Hunc eumdem annum confirmat sermo in octavis Paschae habito anno 968. In hoc enim libras ferme quadraginta in restauratione domus episcopalis, quae in memorata rebellione destructa fuerat, se «hoc triennio» expendisse tradit. Ab octavis autem Paschae anni 968, si per «triennium» ascendas, ex quo restaurandae domui episcopali operam dare coepit Ratherius, pervenies ad annum 965.

107. Post illud judicium, quo nihil de malis episcopo illatis actum et multatum fuit, rebellium animi pacis consilia non inierunt. Imo cum nulla conciliationis spes effulgeret, illud unum Ratherio superesse visum est, si «accepto animarum pretio» Miloni episcopatum cederet (Qualitat. conject. n. 16) . [Col. 0111C] Hujus consilii incentor ipse Milo, qui episcopos ejusdem consilii fautores invenit. Unus ex his, atque praecipuus fuit Ubertus [CXXXIV] episcopus Parmensis, cujus alibi mentionem fecimus (Qualitat. conject. n. 16) . Neque inter Ratherii amicissimos defuerunt qui idem concilium probarent. Unus inter hos pretio, aut muneribus victus, adiit ipsam ducem Juditham Veronae degentem, quae Ratherio favebat, eique affirmavit imperatorem itidem velle, et forte etiam addidit praecepisse, ut ille episcopatum Miloni dimitteret. Hoc molimen sub finem anni 965 maxime efferbuit. Hinc Ratherius instante natalitio festo ad Milonem litteras dedit, in quibus eum «Vicentinum» vocat origine, non episcopatu (Epist. 8) ; Veronensis enim episcopus contra Ratherium fuerat ordinatus, [Col. 0111D] unde «impetitorem vehementissimum» ipsum appellat. Causas, cur sibi tot mala intulerit, duas proponit, unam vetustiorem, quia ipse ad Veronensem cathedram promotus fuerat, antequam Milo nasceretur; recentiorem alteram, quia nec morte, nec fuga eidem episcopatum dimitteret. Indicat ejus nisus, ut se ad fugiendum compelleret. Constantiam vero suam praeferens in ferendis quibuslibet, ne cessioni episcopatus consentiret, uni tantum imperatoris et ducum imperio, si modo certum sit, et expressum, se cessurum significat. «Si resipiscere nunquam deliberas, inquit, alia moliri, quod coepisti, tenta, suggero, via, imperatoris et ducum nostrorum, si vales, acquirendo utique, quo recedam, [Col. 0112A] imperium, et non per significantiam aliquam» (uti actum fuerat apud inclytam ducem),» sed simpliciter et aperte ad intelligendum, nam caetera omnia moliris incassum.» Memorat «pontifices,» id est episcopos, Milonis «fautores.» In fragmento alterius epistolae ad eumdem (Epist. 9) , quae sub idem tempus, eademque de causa scripta fuit, duo hominum genera distinguuntur, quorum alii Miloni consentiebant, alii Ratherio nequaquam opitulabantur. Reproduxit hac occasione Conclusionem deliberativam Leodii scriptam anno 955, cum ad cedendum Baldrico episcopatum Leodicensem pluribus impelleretur. Pauca tantum adjecit in fine, quibus declarat sex et decem priores ejusdem opusculi rationes, quas in Leodicensi casu attulit, aeque valere in Veronensi, [Col. 0112B] easque nunc reproducere, ut «pravigeris compulsoribus» respondeat. Se vero non cessurum unquam profitetur, nisi vel canonico judicio, vel imperiali potestate pellatur.

108. Magnas fuisse ejusmodi angustias, quibus Ratherius partim oblato pretio, partim [CXXXV] importunis etiam episcoporum suasionibus, partim minis ad cathedram Miloni cedendam impellebatur, ex eo cognoscitur, quod idem Milo hoc tempore episcopatum sese evicturum confideret. Id manifestum fit ex facto Sikeri, quod annis quatuor post tertiam Ratherii restitutionem contigit. Hi enim quatuor anni computandi ab anno 961 exeunte, cum Ratherius ab Ottone fuit tertio restitutus, desinunt exeunte pariter anno 965, quo ipse ad episcopatus cessionem [Col. 0112C] maxime urgebatur. Id factum obscure propositum in Qualitatis conjectura num. 9 in eam sententiam, quae multa consideratione explicanda fuit, sic exponendum videtur. Ratherius, antequam secundo pelleretur, Sikero dederat castellum ad jus Veronensis ecclesiae pertinens, ex quo praeter vassallorum servitium libras sex denariorum Veneticorum annis singulis posset percipere. Dum anno 961, Otto Veronam ingressus eumdem episcopum restituit, Sikerus ab eodem Ottone privilegium obtinuit, quo idem castellum sibi confirmatum fuit. Ter ille episcopum offenderat; ac forsitan metuens ne ipse episcopus restitutus hoc castellum sibi adimeret, diploma ejusmodi procuravit, cui episcopus non auderet reniti, aut etiam nollet. Cum vero ille subinde [Col. 0112D] Ratherium sibi fecisset amicissimum, is non solum post suam restitutionem eum in castelli pacifica possessione annis quatuor reliquit, verum etiam ecclesiae Veronensis terram trans lacum Gardae sitam, et forsitan memorato castello proximam eidem concessit. Quatuor porro annis exactis sub finem anni 965, «eo die quo Milo putaverat episcopium super eum» (Ratherium) «evincere,» Sikerus ad hunc descripta misit in breviculo quaecunque ipsi muneris nomine contulerat, simulque affirmabat, se ista «non pro ulla compositione, sed pro terra acquirenda» dedisse: ex quo sequebatur illam terram veluti emptam suam esse, nec ad jus ecclesiae pertinere. Haec forsitan ratione cavere sibi voluit de ipsa [Col. 0113A] terra, sicuti imperiali diplomate de castello caverat, ne forte si Milo episcopatum, uti putabat, evinceret, eam terram repeteret, et in jus ecclesiae revocaret. Cum Ratherius, quaecunque Sikerus dederat, amicitiae causa collata accepisset, hoc audaci Sikeri nisu detecto, poenituit se illi terram dedisse. Imperatoris vero diploma reveritus, nullam de castro quaestionem movens respondit [CXXXVI]: «Sufficeret ei quod ipse dederat castrum.» Illo autem affirmante se et terram velle tenere jure suo, et castrum, quod per «donum» Imperatoris ad se pervenisse mentiebatur, indignatus episcopus eam ipsi terram abstulit.

109. Cum Ratherii hostes intellexissent eum nolle episcopatum Miloni cedere, nisi imperatoris praecepto cogeretur, mores et vitam ejus multis censuris, seu potius cavillationibus coeperunt perstringere, quibus ad imperatorem delatis, imperiale praeceptum quod expetebant eliceretur. Hoc autem molimen ut episcopus elideret, easdem cavillationes ipsorum adversariorum nomine ac verbis publice exponendas duxit in opusculo, quod inscripsit: «Qualitatis conjectura cujusdam.» Censorum suorum malignitatem explicans in Apologetico num. 4. «Quidam, inquit, sive putatis, sive a se magis confictis me jaculant criminibus. Quidam bona, si qua videor [Col. 0113C] agere, sinistris interpretationibus non desinunt infuscare.» Cum porro idem seipsum non vereretur reprehendere, et sua quoque leviora delicta augere et exaggerare soleret, ut in libellum Confessionis observavimus; nil mirum si in Qualitatis conjectura accusatorum ejusmodi indolem secutus, ut iisdem materiam praeberet censurarum, in censuris ipsorum nomine expressis «vera falsis, opinabilia certis» immiscuerit, uti numero primo significat. Rarus, seu potius singularis hic scribendi ac semetipsum criminandi modus, «similem, cui,» ut ipse ait, «ante me, credo, de se nullus fecit:» cum praesertim sui vindicias adeo neglexerit, ut pejora adhuc de se existimari cuique permiserit, addens: «Legat ergo qui volet, et de me proferat pejus [Col. 0113D] quiddam, si valet.» Hinc difficile erit discernere, quaenam censurae in hoc opere Ratherio impactae sint «verae,» quae «falsae,» quaenam «certae,» vel opinabiles «[CXXXVII].» Ex zelo tamen, quo fervebat, ac ex severiore vivendi ratione ipsius valde credibile est, graviora saltem, quae in eum ingeruntur crimina, vel falsa omnino esse, vel nimium exaggerata. Confer Admonitionem in Excerptum ex dialogo confessionali num. 3. Caeterum recte judicantibus, [Col. 0114A] nec ipsa bona et laude digna per se, perversa interpretatione distorquentibus in malum, tota haec cavillatorum censura insigne auctoris encomium videbitur, quo accusatorum malignitas satis detegitur. Episcopum enim exhibet a superbia, a deliciis, a muneribus alienum, contemptorem divitiarum, humilem, pauperem, poenitentem, qui vestibus incomptis et minime pretiosis, aliaque mediocri supellectili utebatur; qui occupabatur servilibus, dormiebat in scamno, aut libentius humi; qui frugem mensam parabat et ad eam pauperes adhibebat; saepe abstinebat a carnibus et fere a vino, unde abstemius vocabatur; qui jejunabat et poenitentiam agebat pro aliis; non quaerebat, imo detestabatur gloriam, nec curabat si quisque de se obloqueretur; quin ⁜ (7) [Col. 0114B] oblocutores et conviciantes quandoque praemiis donabat; qui zelo disciplinae abripiebatur in acriorem reprehensionem omnium, nec sibi ipsi parcebat, sed sua quoque crimina palam confitebatur, et nonnunquam etiam, ut innuimus, augebat, exaggerabatque; qui nolebat ministrum vel capellanum habere, non adibat regem aut magnates, nec ab ipsis quidquam postulabat; qui pronus erat ad sacras basilicas struendas, aut restruendas; nihil e rebus ecclesiae in consanguineos volebat conferre; totus erat in libris, frequentiam oderat, amabat solitudinem; a ludis, venationibus et similibus oblectamentis abhorrebat. Haec et alia hujus generis non pauca, etsi maxime commendabilia sint, a censore tamen in reprehensionis argumentum ac speciem proposita [Col. 0114C] in laudato opere praeferuntur. Inseritur episodium contra Judaeos, qui Veronae praepotentes fuisse noscuntur, necnon contra illos, qui Judaeis amicitiam et favorem praestabant [CXXXVIII]. Notantur abusus quibus multa ecclesiae bona aliis atque aliis nominibus fuerant injuste distracta. Quidam enim ecclesiae agri a potentibus occupati, vel etiam ab episcopis primum usufructuario nomine concessi ad tempus, ita postea principis diplomate conferebantur, et confirmabantur, ut velut in jus regium redacti ab ecclesiae jure exciderent. Confer quae de Sikero retulimus sub finem paragraphi praecedentis. Perstringuntur tres contractuum species, quibus ecclesiae bona distrahebantur, id est «commutationes, libelli, et precaria:» haecque omnia partim necessitate [Col. 0114D] episcoporum, partim per fraudis subreptionem contigisse traduntur. Concludit Ratherius cum elogio Ottonis imperatoris, quem ut sibi propitium reddat, suas angustias et periculum paucis explicat. Ne autem suis hostibus falsas criminationes obtrudentibus faciles aures et fidem praebeat, eam ipsorum consuetudinem notat, qua in episcopum culpam rejiciant quorumdam malorum, quorum ipsi sunt rei. Exemplum recentissimum profert cujusdam clerici [Col. 0115A] ad diaconatum ab invasore promoti, qui cum terram juris episcopalis per potestatem saecularem teneret, atque diriperet; «ad pedes nemine persequente confugiens Domini imperatoris, mentitus est quod» (Ratherius) «suum ei beneficium abstulisset.» Cur hoc opusculum affigamus ineunti anno 966, ex notatione prima, quam ipsi subjecimus, exploratum fiet.

110. Hoc eodem tempore, quo Ratherius «malevolorum cavillationibus» acerrime impetebatur, opusculum edidit de Abbatiola Magonziani nunc Maguzani, ubi mutationis in eam inductae rationem exponit. Haec abbatiola, in confinio dioecesis Veronensis, Brixianae proximo sita, cum suo praedio ita dispositioni episcoporum subjecta erat, ut aut [Col. 0115B] obeunte ibidem abbate, aut male morato et incorrigibili, alius Veronensis dioecesis ab episcopo substitueretur, qui efficeret ut militantes in ea monasticam vitam custodirent. Id autem ex fundatoris mente non bene cesserat [CXXXIX]. Hungari, qui hoc saeculo Italiam invadentes, incendiis ac depraedationibus vastaverant, ejusdem abbatiae coenobium incenderant, eoque angustiae res ipsius abbatiae, et temporum corruptela processerant, ut solus ibidem abbas existeret, idemque moribus nequam, qui publico cum scandalo uxorem et filios alebat. Hunc Ratherius ad emendationem revocare studuit; sed frustra. Ter enim fuga se subduxit, ac per internuntios oblata episcopo pecunia, rem cum ipso componere nisus est. Exhorruit Ratherius tantum [Col. 0115C] scelus; haesit aliquandiu quid ageret. «Si enim ego, inquit, possessiunculam Dei Genitrici collatam melius quasi dispensaturus mihi retinerem, aut meorum alicui darem, ne successorum aliquis meorum meo similiter faciens exemplo, eleemosynam illorum bonorum destrueret, non nihil verebar.» Cum autem perrarum et difficile esset eo tempore monachos propositum exacte observantes subrogare, tres presbyteros cum diacono, subdiacono, et aliquot clericis in eadem abbatia collocavit, qui sacris officiis vacarent. Suam cuique taxavit portionem, et declaravit officia. Alium presbyterum graviorem omnibus praefecit, qui disciplinae et reddituum distributioni praesideret. Alia nonnulla desiderantur; nam opusculum fine caret.

[Col. 0115D] 111. Cum (Itiner. num. 5) bis in anno episcopos synodum habere sacri canones jubeant, id exsequi non praetermisisset Ratherius, si quid in synodis utiliter agere se posse credidisset. Verum «scitis,» inquit in Itinerario ad suos clericos, «scitis me semper hoc agere ideo distulisse, quod dicerem me, unde synodare deberem, omnino nescire. Solet enim in synodis, si quid contra canones actum est, emendari. Sed si hoc agere tentavissem, omnibus, quae in canonibus sunt scripta, regyratis, de nullo eorum vos curare viderem omnimodo.» Aliquot subdit exempla, quae temporis pravitatem ac perversitatem declarant. Ut autem experimentum aliquod faceret, hoc anno 966, Quadragesimae tempore [Col. 0116A] dioecesanam synodum convocavit. Qui autem hujus synodi exitus fuerit, refert in laudato opusculo num. 6. Ante synodum praeceperat, ut biduo ante archipresbyter et archidiaconus cum ordinariis, seu canonicis cathedralis, eos qui tum ex titulis urbis, tum ex plebibus ruralibus interesse debebant synodo, discuterent, et si quae essent corrigenda, diligenter inquirerent, ut die tertia, qua [CLX] episcopus synodo praeesse debebat, ipsi emendanda referrent. Non solus archipresbyter, nec solus archidiaconus, sed omnes canonici prae multitudine convenientium ad synodum, ut examen biduo conficeretur, inquirendi officium susceperant. Coacta synodo die tertia cum episcopus residens interrogasset quid actum fuisset, respondit unus, cujus potissimum intererat, eos inquisisse de psalmis et de aliis hujusmodi, «et [Col. 0116B] Deo gratias non malum adeo invenisse.» Ad haec episcopus, qui mala multa non ignorabat, ironice subdidit: «Quid haberem ergo de tot sanctis, nisi Deo gratias dicere?» Et post pauca: «Si de psalmis, et non de alio in isto concilio debet esse conquaestio, me primum ad examen producite; convinci nam possum, me illos non, ut competeret, scire. Unde igitur synodus ageretur, nil amplius quod emendaretur invento? Sciscitatus itaque de fide illorum, inveni plurimos nec ipsum sapere symbolum, quod fuisse creditur apostolorum. Hac occasione Synodicam scribere omnibus presbyteris sum compulsus.» Hanc synodum «mediante Quadragesima» habitam, et in ea Synodicam editam indicat: [Col. 0116C] quod intelligendum de media Quadragesima anni 966 in Admonitione ad ipsam Synodicam probavimus.

112. Haec Synodica maxime insigne est decimi saeculi documentum, ex quo disciplinam ejusdem temporis potissimum agnoscimus. Inscripta est omnibus presbyteris et caeteris ordinibus per universam dioecesim constitutis. Ter eos ad examen in synodo vocaverat: et cum ob multarum rerum copiam ac potiorum capitum ignorationem nihil fere potuisset verbis conficere, hac synodali epistola scriptis vulgata providendum credidit. Ut mederetur ignorantiae circa symbolum, tria symbola scribenda et memoriae mandanda praecepit, id est symbolum seu collationem apostolorum, «sicut in psalteriis correctis [Col. 0116D] invenitur,» illud quod in missa canitur, et illud quod S. Athanasii nomine circumfertur, monuitque neminem ad sacerdotium promovendum, aut in sacerdotio permansurum, nisi eadem symbola memoria teneret, cum «proxime» ad examen vocabitur (Itiner. num. 7) . Vocavit autem post aliquot menses, cum hoc eodem anno Romanum iter meditaretur; ac propterea inobedientes inventi tanto metu poenarum fuerunt perculsi, ut non solum promiserint se deinceps omnia quae imperaverat praestituros, verum [CXLI] etiam multae, ut videtur, nomine ad illud iter carpendum opem polliciti sint. Utilissimis porro institutionibus tota Synodica referta est. De sanctificatione diei Dominicae et festorum [Col. 0117A] pluribus agit, necnon de iis, quae clerici callere et in quibus exerceri debent. Dum studii necessitatem inculcat, declarat ordinandos nulla ratione ad ordines promotum iri, «nisi aut in civitate nostra,» inquit (id est in schola ipsius cathedralis) «aut in aliquo monasterio, vel apud quemlibet sapientem ad tempus conversati fuerint, et litteris aliquantulum eruditi, ut idonei videantur ecclesiasticae dignitati.» Peculiaris est abstinentia a carnibus quatuor hebdomadibus ante Natale Domini (festis diebus exceptis) praescripta, sicuti et continentia praescripta conjugatis tum in Adventu, tum etiam diebus viginti post Natale, in octavis Paschae et Pentecostes, in litaniis, et omnium festivitatum vigiliis, sextis etiam feriis, praecipue autem omnibus [Col. 0117B] diebus Dominicis. Quod horam jejunii solvendi Quadragesimae tempore, mitior inducta cognoscitur ecclesiastica disciplina. Cum enim ex veteri institutione idem jejunium protrahendum esset ad vesperam usque, in Synodica solutio ejus conceditur post horam nonam. Hac de re videsis plura in eamdem Synodicam, not. 48. Expetit, ne ullae festivitates sanctorum (exceptis festis B. Mariae, apostolorum, ac ecclesiae patroni) in Quadragesima, et in diebus jejunii quatuor temporum celebrentur, hac ratione allata, quia his diebus «magis jejunium tenendum quam festivitas celebranda.» Cum scilicet ex Ecclesiae disciplina diebus festivis non servaretur jejunium, ut ex ipsis Quadragesimae Dominicis liquet, festa, quae in dies jejuniorum inciderent, transferenda [Col. 0117C] existimabat. Illud tandem non praetermittendum, huic Synodicae, a num. 6 ad duodecimum usque insertam, legi solemnem quamdam ecclesiasticam formulam, quae legenda, aut recitanda in synodo, Admonitio, seu Sermo synodalis in melioris notae codicibus inscribitur; quaeque Sermonis titulo Leoni IV a nonnullis perperam attribuitur. Vide hac de re plura in Admonitione ad ipsam Synodicam num. 2.

113. Cum hac in Synodica episcopus, ut innuimus, sanctificationem diei Dominicae potissimum inculcet, hac occasione commemorandum arbitramur factum quoddam ad eamdem sanctificationem pertinens, [CXLII] ex quo exploratius patebit, quantae curae ipsi fuerit haec observantia. «Cum excommunicatione [Col. 0117D] interdixi,» inquit in epist. 12 ad Ambrosium, «ut ab opere servili Dominica die cessarent. Id cum evincere nullo modo valuissem, portas (subaudi civitatis ) obserari contra venientia plaustra praecepi. Num id sub hoc Synodicae tempus, eodemque anno 966 contigerit, an aliquando ante vel post, incertum est. Certe vero hoc factum a malevolis arreptum postea fuit, cum aperta rebellione episcopum multis accusationibus impetiverunt; unde subdit: «Hoc facinus aut morte, aut expulsione mea debere judicant expiari.»

114. Post Quadragesimam anni 966 Ratherius opusculum scripsit de Nuptu illicito (Vid. not. 1) . Huic occasionem praebuit Joannes Veronensis Ecclesiae [Col. 0118A] clericus, qui in praecedenti Quadragesima filio suo item clerico uxorem tradiderat. Cum clericorum nuptias episcopus semper est detestatus, tum vero in has praesertim invehitur, eo quod illegalitate duplici et Quadragesimae tempore initae fuerint, et nocte Dominica consummatae. Simile quidpiam antea fecerat Pedrevertus; sed is ea cautione usus fuerat, ut matrimonium a filio contrahetur occulte, Joannes vero «tam manifeste hoc fecit, ut neminem istius civitatis latere valuerit.» Tantum scandalum non ferendum episcopus duxit; «quia si irreprehensum relinquitur, jure factum omnino videbitur: nullus enim non dubitabit exemplum inde capere, quod compererit neminem vituperasse.» Mentem quidem parentum in hisce filiorum nuptiis procurandis eam [Col. 0118B] fuisse existimat, quod in comparatione mali melius esset eos uni uxori conjungi, quam per plures feminas magis mortifere divagari. Sed praeter vetitum nuptiarum tempus illud praecipue malum ob oculos ponit, quod in ejusmodi clericorum nuptiis, quas sacris canonibus interdictas adulterii loco habet, cum patres clerici filios item clericos matrimonio jungant, et similiter filii cum suis filiis se gerant, parentum adulterium transit in filios, et ita perpetuum efficitur. «Quocirca,» inquit, «monendi et obsecrandi, fratres, ut quia prohibere, proh dolor! a mulieribus valetis nullo modo, filios de vobis generatos dimitteretis saltem esse laicos, filias laicis jungeretis, ut vel in fine saltem vestro terminaretur, et nusquam in finem saeculi duraret adulterium vestrum.» [Col. 0118C] Similiter deterret etiam laicos, ne filias cum clericis jungant; ac propterea nobilem [CXLIII] quamdam feminam «dominae» appellatione donatam, quae fratris sui clerici filiam clerico Joannis filio nuptui dederat, his verbis affatur num. 5: «O utinam tu, domina, cui tam bonus frater tanta bona dimisit, hoc antea cogitasses, et filiam ipsius illius bonis benedictam uni bono dedisses laico, et finem ipsius imposuisses peccato,» nimirum illi, quod adulterium vocavit. Iis vero, qui memoratis nuptiis vetitum tempus violarunt, quadraginta dierum poenitentiam imposuit, et, quod in aedificationem maxime cedit, eamdem quoque poenitentiam sibimetipsi praescripsit, quippe qui, ait, «utique hactenus, dum non restiti, consentiens fui.» Haec poenitentia in [Col. 0118D] jejunio potissimum sita erat, «ita videlicet, ut si caeteri fideles reficiuntur tertia hora, nos sexta; si illi sexta, nos nona; si illi nona, nos usque ad vesperam jejunemus.»

115. Otto I imperator, anno 966, Italiam repetiit, ut rebellionem contra Joannem XIII summum pontificem excitatam reprimeret. Hac forte de causa episcopis praecepit ut milites suos tanquam imperii vassallos ad bellum dirigerent. Itaque milites etiam Ratherium mittere jussit. In hanc rem animadvertenda duo testimonia, quae leguntur in duobus nostri auctoris opusculis scriptis eodem anno 966. Imperiale praeceptum de militibus dirigendis indicat in sermone de Maria et Martha lucubrato post medium [Col. 0119A] Augustum anni ejusdem num. 4: «Milites, ait, quando etiam meos ob Caesaris cogo praeceptum.» Ipsum vero praeceptum in expeditionem Romanam sibi jam denuntiatum significat in Itinerario, quod circa festum S. Andreae exaravit, dum num. 1 scribit se Romam profecturum «non imperiali, quia imperatum est minime, jussu, milites solum ut mitterem meos ab eo (Ottone I) cum mihi sit imperatum.» Cum de Romano itinere agat, quod non imperiali jussu, nec belli causa se suscepturum affirmat, procul dubio militaris expeditio, quae a Caesare praecepta fuit, in Romanas partes contra Romani pontificis hostes directa non obscure innuitur. Solos autem Ecclesiae Veronensis milites seu vassallos mitti jussit imperator, non vero ad bellum proficisci [Col. 0119B] voluit etiam Ratherium, qui militiam clericis et multo magis episcopis canonica lege interdictam refugiebat.

116. Memoratum opus, quod Itinerarium vocatur, cur Ratherius (V. not. 1) sub hujus anni finem scripserit, explicandum est. Imperatorem [CXLIV] cum multis tum Italiae tum Germaniae episcopis Romae futurum non ambigebat. «Sapientissimos enim,» ait num. 3, «tam de isto regno (id est Italico) quam et de his, qui cum domino nostro venerunt semper Augusto (utique ex Germania) illic (Romae scilicet) adfuturos cognosco.» Cum ex his plenarium concilium cogi poterat, tum vero convocatum iri sperabat pontificis et imperatoris opera: «quos convocaturos,» inquit, «synodum autumo universalem, concedat [Col. 0119A] Deus sanctae Ecclesiae, ut expedit, utilem.» Hujus itaque concilii spe se Romam profecturum testatur, ut dissidii causis inter se et clericos suos ibidem propositis, quid sibi, quid suis clericis agendum esset, summi pontificis ac tot episcoporum sententia decerneretur. Egregium de auctoritate et doctrina Romanae sedis testimonium inserit num. 2: «Quid enim de ecclesiasticis dogmatibus alicubi scitur, quod Romae ignoretur? Illic summi illi totius orbis doctores, illic praestantiores enituerunt universalis Ecclesiae principes. Illic decretalia pontificum, universorum congregatio, examinatio canonum, approbatio recipiendorum, reprobatio spernendorum. Postremo nusquam ratum, quod illic irritum; nusquam irritum, quod illic ratum fuerit visum. Ubinam ergo [Col. 0119D] melius insipientiae consulitur meae, quam ubi fons sapientiae cernitur esse.» Laudat etiam Joannem summum pontificem, quem nonnulli perperam crediderunt Joannem XII, cum reipsa sit Joannes XIII. Ottonem ipsum imperatorem cum pluribus nominibus laudat, tum ex eo potissimum, quod eumdem Joannem XIII ad summum pontificatum promovendum curaverit. Explicat porro et coarguit more suo clericorum vitia, quibus canones impetebantur; Milonis invasoris et rebellium gesta contra se refricat; dioecesanam synodum in Quadragesima inutiliter convocatam commemorat. Tot ac tantis malis remedium sperabat ex concilii Romani auctoritate, cui imperialis quoque potestatis favor accederet. Hoc opusculum [Col. 0120A] ejusdem est indolis ac illud de Contemptu canonum. Num vero Ratherius Romanum iter susceperit, et in Romana synodo ineunte anno sequenti habita suam causam proposuerit, documentorum inopia ignoratur. Nonnulli quidem existimant ipsum hoc opusculum lucubrasse, ut clericos hac arte ad resipiscendum adduceret. Certum vero est eum interfuisse synodo [CXLV] Ravennati, quae fuit velut appendix concilii Romani, ut ex dicendis paragrapho sequenti manifestum fiet.

117. Imperator Otto, qui anno praecedenti in Germania post medium Augustum comitia celebraverat, mox in Italiam descendit. Dum enim Ratherius Itinerarium eodem anno circa sancti Andreae festum scripsit, ille jam huc cum multis Germaniae episcopis «venerat» Romam profecturus, uti habetur in eodem opusculo num. 3. Romae quidem erat sub finem decembris, ubi natalitia festa celebravit. Illuc cum eodem Augusto plures etiam Italiae episcopi accesserunt. Concilium, quod ibidem ex Germanis Italisque episcopis congregandum sperabat Ratherius, [Col. 0120C] habitum quidem fuisse ineunte anno 967 certum fit ex privilegio ejusdem imperatoris, quod actum Romae in favorem monasterii Sublacensis, Romanae synodi mentionem facit. Hoc privilegium primo a Muratorio editum est tom. V Antiquitatum Italicarum, dissertat. 65; dein a canonica Garampio recusum in opere de Nummo argenteo Benedicti III, pag. 169, ex quo haec verba appendimus: «Otto divina favente clementia imperator Augustus. Petitione Gregorii viri venerabilis ex apostolicae sedis secundicerio religiosi abbatis prioris monasterii beatissimi Benedicti, et sanctae Scholasticae sororis ejus, quod dicitur in Sublacu, qui veniens in gremium basilicae beati Petri apostolorum principis, ubi cum domno Joanne XIII papa sanctae synodo [Col. 0120D] pro utilitate ejusdem Ecclesiae et venerabilium locorum intereramus, circumsedentibus [CXLVI] cum Ravennate archiepiscopo quamplurimis episcopis ex Romano territorio, atque Italia et Ultramontano regno,» etc. Notae chronicae sunt: «Data III Idus Januarii, anno Dominicae incarnat. 967, imperii vero domni Ottonis, piissimi Caesaris 5, indict. 10.» Vides synodum Romanam, cui cum Italicis ac Germanis quampluribus episcopis Romanus pontifex Joannes XIII et ipse Otto imperator interfuere, habitam ante diem 11 Januarii anni 967. Quid in Romana synodo constitutum fuerit, latet. Id solum scimus, post Romanam synodum imperatorem, Ravennam profectum, ibidem celebrasse sanctum Pascha [Col. 0121A] una cum Joanne XIII, ut Reginonis continuator tradit.

118. Ravennae quoque frequens synodus coacta, quae Romanae appendix videri potest. Inter hujus synodi Patres fuit etiam Ratherius, uti constat ex ejusdem concilii, quae sola superest, sententia contra Heroldum archiepiscopum Salisburgensem, cui noster episcopus subscriptus legitur (tom. XI Conc. Ven. edit.) . Hanc synodum Ratherius celebratam affirmat «mediante Aprili (epist. 12, num. 1) .» Concinit laudata sententia in Heroldum, quae signatur die «VII Kal. Maii.» Locum indicat chronographus Saxo ad an. 969, nimirum «Ravennae in suburbio in ecclesia beati confessoris et episcopi Severi (Leibnit., Access. hist. t. I, p. 177) .» Multa in eadem synodo [Col. 0121B] constituta «ad utilitatem sanctae Ecclesiae» continuator Reginonis testatur. Praecipuum consilium fuit restauratio ecclesiasticae disciplinae. Id colligitur ex decreto contra mulierositatem et conjugia clericorum, cujus Ratherius mentionem facit. Veronam enim reversus post Ravennas concilium, mox dioecesanam synodum convocavit, ut ejusdem concilii decreta proponeret, et exsequenda curaret. «Celebrata mediante Aprili,» inquit in epistola 12. Ad Ambrosium num. 1, «universali synodo Ravennae, reversus convocavi ex omnibus nostrae dioecesis plebibus presbyteros et diaconos, relaturus ex praecepto serenissimi imperatoris quae inibi constituta sunt.» Cum haec dioecesana synodus congregata fuerit statim post Ravennatem celebratam «mediante Aprili» [Col. 0121C] anni 967; ut reditui episcopi, et convocatis ad synodum congruum tempus tribuatur, affigenda videtur mensi Junio, vel Julio. Porro inter ea, quae in synodo edixit Ratherius, unum ibidem memorat praeceptum de mulierositate dimittenda. Hoc igitur inter praecipua Ravennatis concilii constituta [CXLVII] fuit. In hoc vitium, quod inter clericos tam late et publice grassabatur, exstirpandum, et ecclesiastica et imperialis potestas conspiravit; ac propterea laudatum constitutum concilii Ravennatis de mulierositate, seu de uxoribus dimittendis nunc imperatoris, nunc summi pontificis praeceptum a Ratherio appellatur. «Praeceptum serenissimi imperatoris» vocat in laudata ad Ambrosium epistola 12, «Augustalem voluntatem» in Discordia num. 6 «legationem (seu [Col. 0121D] praeceptum) papae» in epistola 11 ad Nannonem, num. 2.

119. Licet omnes ad synodum evocasset episcopus, non tamen omnes convenerunt. Nam «versutia mihi semper rebellium,» inquit in epist. 12, num. 1, «vitaeque meae insidiantium nostrae matris Ecclesiae majorum (id est canonicorum) venire quidam sunt dedignati.» Hos «non venientes cum iterum atque iterum vocare curassem, adfuit missus, nomine Giselpertus, et ex parte sui magistri interdixit per hannum, ne venirent ullo modo ad nostrum concilium.» Hoc interdictum, in epistola 11 ad Nannonem num. 2, ipsi Nannoni Veronae comiti, qui Bucconi subrogatus fuerat, tribuitur. «Presbyteros ad [Col. 0122A] synodum venire, et legationem ipsius papae de uxoribus dimittendis audire, et omnimodo episcopis obedire adeo prohibetis, ut eos more militum in vestris manibus recipiatis, et eis in omnibus abominationibus, quas contra Deum faciunt, patrocinium ferre non omittatis; et quasi vobis dictum sit,» Quodcunque solveris super terram, solutum erit et in coelis, «ita nostram interdictionem eos parvipendere faciatis.» Nanno igitur «magistri» nomine intelligendus est, et Giselpertus ejus «missus.» Quid autem ii, qui ad synodum convenere? «Ex his aliqui,» ait loco citato ad Ambrosium, «cum maxima deliberaverunt superbia, quod neque mulierositatem relinquerent, neque ab officio cessarent.» Hinc colligere licet, Ravennatis concilii decretum [Col. 0122B] contra clericos incontinentes bipartitum fuisse, nimirum ut vel mulieres dimitterent, vel si qui nollent dimittere, tanquam depositi ab officio cessarent. Non defuere, qui huic decreto parere noluerunt. Hos Ratherius, «comprehendi et custodiae mancipari usque ad satisfactionem praecepit. »Satisfactionis nomine pecuniariam poenam, seu multam intelligit, ut indicant quae statim subjicit. «Satisfactionis summam in restauranda, seu, quod verius est, decoranda beatae Dei Genitricis ecclesia [CXLVIII] (scilicet cathedrali) spe hujusmodi contuli, ut quia illi in agenda poenitentia inefficacissimi, utpote ebriosissimi erant, Matris intercessio Domini illis saltem obtinere dignaretur veniam, qui ex se emendationem aliam facerent nullam.» Nam hae [Col. 0122C] inobedientium comprehensio et multa in synodo dioecesana acciderint, an postquam illi ipso facto demonstrassent, se nec mulierositatem velle deserere, nec ab officio cessare, incertum est. Ita pariter incertum, num ad synodi tempus referenda sint tria alia, quae statim subdit gesta. «Quosdam vero de civitate pro diversis sceleribus accusatos, cum ad satisfactionem venire dedignati fuissent, missis e latere meo ( supple bacularibus) cum ostiariis ecclesiae comprehendi, ut moris est, feci, et satisfactionem factam in idem opus expendi. Quidam presbyter me os vulvae appellavit, quem similiter comprehendi; et fuga cum fuisset elapsus, abstuli ab eo quod potui, non tamen ecclesiae contuli; quia injuriae meae vindictam offerre Deo ausus minime, [Col. 0122D] cujus potius laxator quam ultor esse debueram, fui. Quidam diaconus, quem anno praeterito contra spem quoque ordinarium (id est canonicum) feci, unam cum ex parte mea ex melioribus plebem cum curte haberet, ego cum nullam, me fellonem, bausiatorem atque perjurum appellavit; eam abstuli, et mihi, quia fuit necesse, retinui.»

120. Dum in synodo dioecesana Ratherius urgebat praeceptum de mulierositate dimittenda, «omnium pene (inferiorum cathedralis praesertim ecclesiae clericorum) excusatio exstitit, non posse propter inopiam hoc ullo modo fieri; potuisse vero utcunque, si stipendium debitum ex rebus habuissent ecclesiae (Discordiae num. 6) ;» quem textum [Col. 0123A] latius explicavimus § 15, num. 97. Huic itaque inferiorum clericorum inopiae ut provideret, cum aequiorem reddituum ecclesiasticorum distributionem inducendam intelligeret. Hac de re, quam antea frustra tentaverat, iterum post dioecesanam synodum cum canonicis egit; potiores enim querelae erant clericorum ecclesiae cathedralis. «Hujus rei gratia volui, inquit, agnoscere omnia, quae sive ab antecessoribus meis concessa, sive a Deum timentibus viris sunt eis collata.» Ex ipsis enim donationum instrumentis convinci posse credebat, cathedralis ecclesiae bona ac redditus generatim fuisse collatos, non ut majores clerici, seu canonici fere omnia perciperent atque ditescerent, caeteri nihil aut modicum accipientes [CXLIX] inopia laborarent, sed ut oblata ad [Col. 0123B] normam Actorum apostolorum IV, 35, dividerentur singulis, prout cuique opus esset. Huic autem aequiori reddituum distributioni, quam ex ipsis instrumentis inducendam cogitabat episcopus, illi adeo restiterunt, «ut mori se antea malle proferrent quam hoc factum viderent.» Tunc episcopus sacros canones ipsis ostendit: illi econtra solam praedecessorum suorum consuetudinem ingerebant (Ib. d, n. 7) . Hac de re agebat episcopus, dum sperabat comprovincialium episcoporum synodum Veronae congregandam, de qua post pauca erit sermo. Ad hanc synodum quaestionem ejusmodi deducere cogitabat. Interim quosdam civitatis primarios viros ad canonicos misit, qui eos adjurarent per fidelitatem, quam sibi non semel juraverant, ut si quam authenticam [Col. 0123C] haberent rationem, seu instrumenta authentica, quibus eorum cousuetudo muniretur, non celarent, ne cum utrique venirent in synodum verecundia episcopum afficerent, si exigentem aliam reddituum divisionem, injustum aliquid exigere probavissent. Id quoque nihil profuit. «Ut enim, inquit, in illorum sacramentis nullam mihi monstrarent habere potuisse unquam fiduciam, dixerunt, proh nefas! se satis scire multis multa jurasse, quae nullatenus valerent implere (inter alios non minus juraverant Ratherio, quam Miloni invasori), adjicientes stultum esse, ut me conarentur docere. Mandavi rursum illorum quibusdam, quod in utroque delinquerent, si aut me contra se, aut se contra me permitterent scienter contendere. Respondit, cujus maxime intererat [Col. 0123D] quod stultissime faceret, si vel me toto saeculo praedicatum, vel magistros suos docere praesumeret.» Caetera hujus concertationis verbis ipsius prosequamur (Ib. b) . «Hoc nihil juvante, conatus alio eos modo ad pacem non quidem mundi, sed Christi compellere: cum quidam illorum (canonicorum) de meo haberent beneficia, interminatus sum, quod si mihi interdicerent quod mihi competeret (aequiorem scilicet distributionem inducere); ego quod illis concesseram tollerem. Responderunt in tantum se non curare, ut si quod alicui illorum dedi, auferrem, non mihi inde minus fideles essent; tantum de istis (quae canonicis ex consuetudine fuerant assignata) illos nullatenus inquietarem.» Et post [Col. 0124A] nonnulla num. 8: «Quod causa protuleram comminationis, in effectum vertere non distuli [CL] actionis, et praecepto usus dicentis: Da bono, et ne susceperis peccatorem (Eccli. XII, 5) , illis ablata, bonis duobus, id est beatae Genitrici sanctoque Stephano protomartyri contuli, vel potius reddidi; faciens de quibusdam insuper scriptum quoddam, quod nominant Judicatum, id est, decretum, pauperioribus clericis (quorum causa scilicet tantum pertuleram laborem) ejusdem ecclesiae, hoc est, presbyteris capellanis, subdiaconibus de secretario septem, cantoribus septem, acolhytis de secretario septem, cantoribus quinque, ostiariis sex, non ut mihi fideliores tamen, sed in servitio Domini fierent promptiores et cessante paupertatis occasione, studiosiores [Col. 0124B] in Domini diebus ac noctibus fierent servitute.»

121. Hic cum canonicis congressus Ratherii, ut pauperiorum clericorum inopiam sublevaret, cum habitus fuerit post synodum dioecesanam celebratam mense Junio, vel Julio anni 967, et ante concilium provinciale, quod Veronae coactum videbimus eodem anno, ineunte Novembri, incidit in Augustum circiter vel Septembrem. In hoc congressu ut ad aequiorem reddituum partitionem eosdem canonicos induceret, non vi, sed ratione usus est, nec in redditibus, qui ex consuetudine ipsis obvenerant, iisdem invitis quidquam tetigit, vel decerpsit. Solum ut inferioribus clericis aliqua ratione consuleret, minatus est se quaedam beneficia adempturum, quae ipse nonnullis canonicis contulerat. Neque tamen [Col. 0124C] id absolute praestitit, sed postquam illi in id assensum praebuere, dummodo bonis ex consuetudine ad canonicos pertinentibus parceret. Id autem non praestitit in ipso congressu post eorum assensum, sed tunc praestitit, cum post congressum bona eis abs se collata auferens, in alios pios usus convertit, pauperioribusque clericis per Judicatum providit. Decem canonicos beneficiis militaribus ex bonis, quae juri cedebant episcopi, in beneficiorum militarium rationem collatis ditaverat; ut in Itinerario tradit num. 4: «Cum de mea paupertatula non sim vobis adeo inhumanus, ut militari beneficio habeam (et hoc gratis) decem ex vobis dilatos.» Confer in Discordiam not. 25. Hos ergo decem canonicos beneficiis a se concessis spolians, in triplicem usum [Col. 0124D] ejusmodi beneficia convertit, alia enim cathedrali ecclesiae, quae sanctae Dei Genitricis titulo gaudet, alia ecclesiae sancti Stephani protomartyris tradidit, seu «potius [CLI] reddidit.» Verbum «reddidit,» quo Ratherius utitur, indicare videtur ea beneficia, antequam in militarium beneficiorum rationem traderentur canonicis, fuisse bona, quae ad easdem ecclesias spectarent. Omnia autem ecclesiarum bona, excepta portione clericis ipsarum assignata, cum eo tempore juri et dispositioni episcopi cederent, poterant ab ipso, cui expedire videretur, concedi. Quae igitur ex iisdem bonis Ratherius quibusdam canonicis contulerat, nunc adempta ipsis ecclesiis reddidit, in earum, ut videtur, restaurationem sive ornatum, [Col. 0125A] qui ad curam episcopi pertinebant. Tertiam tandem et fortassis potiorem partem in pauperiorum clericorum provisionem contulit eo fundationis, uti vocant, instrumento, quod Judicatum nominavit.

122. In hoc opusculo intolerandum abusum atque scandalum deflet, quo inferiores clerici, qui majorem in ecclesia laborem ferebant, fortiori paupertate oppressi, non solum «sine intermissione murmurarent,» verum «ob inopiam ad sacros ordines illegaliter etiam accedere festinarent,» ut hac via aliquid subsidii ipsis proveniret; et accederent quidem, «cum nec aetas utique eos admitteret, nec scientia commendaret, nec morum probitas illustraret.» Hujus fundationis redditus aequaliter dividendos decernit, «non per campos tamen et vineas, [Col. 0125B] sed per modios atque sextaria, ut nec rixae locus aliquis detur, neque invidiae.» Nolebat nimirum certos campos et vineas inter clericos dividi; hac enim ratione fere omnia clericis majoribus et potentioribus obvenerant, caeteris inferioribus et imbecillioribus in inopia relictis. Distributio autem per modios atque mensuras aequalitatem facilius servat, et a praepotentium fraudibus cavet. Simili de causa redditus abbatiae de Maguzano inter clericos ibidem institutos non per campos et vineas, sed per mensuras dividi jussit. Omnibus inferioribus cathedralis ecclesiae clericis, qui tum vivebant, presbyteris capellanis comprehensis, hoc beneficium commune esse voluit. His obeuntibus omnia aeque dividenda praecepit inter solos inferiores ordines tres, subdiaconorum, [Col. 0125C] acolythorum et ostiariorum, videlicet inter septem subdiaconos de secretario et septem alios subdiaconos cantores, inter acolythos de secretario septem et alios acolythos quinque cantores, necnon et ostiarios sex. Notanda «presbyterorum [CLII] capellanorum» mentio, qui scilicet a presbyteris majoribus seu canonicis distinguebantur, uti nunc quoque in nostra cathedrali ecclesia distinguuntur illi presbyteri, qui, cum non sint canonici, «capellani» vocantur. Notanda pariter distinctio inter subdiaconos et acolythos «de secretario,» qui scilicet episcopo celebranti in sacris inserviebant, et alios subdiaconos atque acolythos «cantores,» qui canebant in choro. Presbyteris autem capellanis, subdiaconis, atque acolythis de secretario, praeter [Col. 0125D] certorum reddituum portionem aequaliter cum subdiaconis et acolythis cantoribus atque ostiariis dividendam, alia quaedam bona assignavit, quae ipsorum tantum utilitati cederent, nec cum cantoribus atque ostiariis dividerentur. Peculiarem porro addit rationem, cur tribus istis subdiaconorum, acolythorum et ostiariorum ordinibus providendum putaverit. «Consideravi namque, inquit num. 4, quia cum, praeter id quod in ecclesiastico agunt ministerio, hi tres ordines peculiarius caeteris omnibus pontificali insudent servitio, specialius aliquid accipere ab episcopo pro specialiter illi impenso debuissent obsequio. Parum vero eis ideo contuli, quia et dandis non adeo abundabam, utpote qui ubi alii dominabantur, ego [Col. 0126A] solum moerens cantarem, et invidiae contra illos causas vitare debere me crederem.» Si quae vero alia a piis hominibus eidem inferiorum clericorum collegio legarentur, omnia quoque aequaliter inter ipsos dividi jubet. Cavet ne episcopi, aut caeteri praesertim majores clerici cathedralis post hanc inferiorum clericorum provisionem iisdem quidpiam subtrahant ex eo, quod antea ipsis tribui solebat, «quasi valeant dicere: Habetis vestrum stipendium (ex iis quae Ratherius contulit), sufficiat istud; aut si vultis vobiscum nostra partiri, mittite quod vobis datum est, in nostrum commune.» Alia atque alia apte disponit, atque praestitit; ac tandem imperatoris elogio concludit, «cujus, inquit, auxilio fretus, sum ista molitus, ac per hoc magis ipsius, [Col. 0126B] quam meum est opus.»

123. Ut intelligantur verba, «cujus auxilio fretus, sum ista molitus,» explicanda sunt illa quibus «fiduciam imperialis praesentiae» memorat in Discordia num. 5, eamque «fiduciam imperialis nil aliud quam quod justum est decernentis praesentiae «appellat in sermone de Octavis Paschae num. 4. Cum nimirum episcopus multis experimentis [CLIII] edoctus canonicis nihil fideret, quando beneficia abs se ipsis collata renuntiare visi sunt, vehementerque metueret ne potestates contra se laicas commoverent, ut memoratam fundationem, seu Judicatum irritum redderent; noluit eamdem fundationem prodire in publicum, nisi imperatoris favore ac patrocinio muniretur. Brevi eum Veronam accessurum [Col. 0126C] sciebat, ut Ottoni II filio suo ex Germania in Italiam venienti occurreret. Occurrit autem Veronae sub finem Octobris anni 967, hicque cum eo Omnium Sanctorum festum celebravit Kalendis Novembris ( Annal. Saxo, anno 967). Hac ergo occasione Judicatum antea a se paratum imperatori significasse videtur, et sperasse fore ut illud Caesar sua auctoritate protegeret, hacque «fiducia» ipsum subinde edidisse. Certe ut potestatibus caeteris, quas contra se et contra suam hanc fundationem canonici poterant excitare, frenum imponeretur, ab eodem imperatore insigne diploma obtinuit datum «Balsemate (est locus dioecesis Veronensis prope Mincium) Nonis Novembris anno Dominicae incarnationis 967, imperii vero domni Othonis, [Col. 0126D] piissimi Caesaris 6, Indictione 11.» In Qualitatis conjectura num. 13, se nonnulla ab imperatore petiturum scripserat, quae in hoc diplomate conceduntur. Non solum enim confirmantur privilegia Veronensi ecclesiae ab antecessoribus concessa, verum etiam castella et personae episcopatus a jure comitum et caeterarum inferiorum potestatum eximuntur. Ratherio autem speciale privilegium conceditur, quod «mundeburdium» vocatur, cujus vi adeo erat protectus, «ut si quis eum amplius, ut usque nunc, praesumpserit inquietare, aut rebellis existere, vel Deo contradixerit, quod suum ministerium est, exhibere, si clericus est, omnibus quae habet in potestatem ipsius redactis, de ecclesia usque ad satisfactionem [Col. 0127A] legitimam atque condignam pellatur; si servus, quod servorum est, subeat, et in potestatem ipsius ut ex debito maneat,» etc. Coercetur etiam omnis comitum et aliarum potestatum auctoritas, ne se in ea, quae episcopi sunt, contra voluntatem ipsius ullatenus ingerant, aut clericum vel famulum ejus, ipso non concedente, in patrocinium recipiant, aut contra ea quae episcopo statuenda videbuntur (uti fuit, quod in Judicato constituit), obtinentibus auxilium aut favorem praestent. Tandem libellarii [CLIV] contractus, commutationes et precariae, quibus ecclesiae bona dolose fuerant alienata, rescinduntur; quod in votis episcopi fuisse ex Qualitatis conjectura loco laudato didicimus (V. sup. n. 109) . Haec, quae ab imperatore Ratherius obtinuit, fiduciam [Col. 0127B] ejus in imperiali praesentia non inanem fuisse demonstrant. Porro una cum imperiali praesentia duobus in locis antea indicatis jungit etiam synodum congregandam, in qua se quoque confidisse significat. «Licet nunc, inquit in Discordiam num. 5, fiducia imperialis praesentiae et synodi adunandae in propatulo sit designata;» et similiter in sermone De Octavis Paschae num. 4: «Fiducia imperialis nil aliud quam quod justum est decernentis praesentiae, et synodi congregandae» etc. Quid fuerit justum illud, quod imperialis praesentia decrevit, ex memorato diplomate perspicuum fit. Satis ex hoc tutum videbatur quod episcopus in Judicato instituit.

124. Quaenam vero fuerit «synodus congreganda,» et num aliquid circa Ratherii Judicatum egerit, nunc [Col. 0127C] videndum. Judicatum quidem chartae nomine auctor indicans in epist. 12 ad Ambrosium num. 4, «manu patriarchae, et mea, omniumque nostrae provinciae coepiscoporum firmatum tradit.» Ut nimirum ea fundatio non tam imperiali quam ecclesiastica potestate rata esset et firma, patriarchae Aquileiensis metropolitani sui caeterorumque episcoporum hujus provinciae subscriptionibus confirmandam curavit. Hos Veronae convenisse, cum Otto imperator huc advenit, nihil est ambigendum. Id enim in more positum erat, ut episcopi imperatori in provinciam advenienti occurrerent, eidemque obsequium praestarent. Id autem multo magis praestandum erat Veronae hac occasione, qua imperator filium suum e Germania in Italiam primo ingredientem ibidem recepit. [Col. 0127D] Patriarchae ergo et comprovincialium episcoporum Veronam confluentium coetus, quem Ratherius cogendum praesenserat, fuit illa «synodus congreganda,» quam cum imperatoris praesentia duobus in locis conjunxit; eaque reipsa videtur coacta, cum patriarcha ac caeteri hujus provinciae episcopi Judicato subscripserunt. Cum in utroque textu Ratherius synodum congregandam imperiali praesentiae subjiciat; haec synodus statim post imperatoris discessum habita videri potest, antequam illi in suas sedes remigrarent. Hinc Judicatum antea [CLV] quidem a Ratherio paratum, non vero editum, nisi postquam imperatoris assensus, seu per memoratum diploma imperialis tuitio, necnon patriarchae et episcoporum [Col. 0128A] subscriptiones accesserunt. Nisi librarius ex Ratherii schedis hoc opusculum transcribens, chronicas notas et subscriptiones omisisset, sicut aliis quoque documentis nonnunquam accidit, certius tempus elucesceret (Epist. 12. num. 4) . Missum fuit ad Ambrosium imperatoris cancellarium, ut suo quoque apud Caesarem patrocinio negotium tueretur.

125. Judicatum, hac duplici tantaque auctoritate munitum, quis non satis tutum credidisset? Haec quidem erat etiam Ratherii «fiducia.» At spes omnis incassum cecidit. Imo discordia, quae inter clericos et episcopum semper antea viguit quidem, sed clanculo serpebat, ex Judicati editione palam erupit, et episcopum aperte impetere coepit. «Qui dicebant, inquit in Discordia num. 8, se non curare si quod [Col. 0128B] de meo habebant, ab eis auferrem, neque ob hoc mihi minus fideles existerent, tantum eos de his, quibus eos interpellaveram (scilicet de redditibus inter ipsos olim divisis) inquietare cessarem; securi nunc de mea cessatione (quantum ad laudatos redditus) de meo ab eis ob ingratitudinem illorum recepto me satagunt per potestatem quorumdam patrociniis inquietare.» Illi nimirum, ut obtinerent, ne Ratherius in sua bona ac redditus novam distributionem induceret, protestati fuerant, se non curare, si privarentur iis beneficiis, quae ab ipso acceperant. Cum vero ex ipso Judicato explorate perspexissent, se satis securos in bonis et redditibus propriis, beneficia sibi olim collata et novissime ablata, tanquam sua repetere per potestatem studuerunt. In [Col. 0128C] hanc rem patrocinia potentium captata, et aliquis ad imperatorem clam directus, qui Ratherium accusaret, et ipsum Caesarem ad Judicatum episcopi rescindendum, quibuscunque rebus posset, permoveret. Hanc manifestam rebellionem statim post editum Judicatum erupisse liquet ex opusculo de Clericis rebellibus, quod (V. not. 1) scriptum fuit in Adventu anni 967. Eximia moderatio episcopi ibidem proditur, quippe qui cum rebelles tam manifestos tum canonica, tum imperiali auctoritate excommunicare et de ecclesia posset extrudere, divinam tamen misericordiam imitatus noluit. «Hac itaque de causa, ait num. 2, Apostolo conveniens [CLVI] dicenti.» Estote imitatores Dei, sicut filii charissimi (Ephes. V, 17) , «quos ille misericorditer, [Col. 0128D] ut puto, exspectat, non ausus crudeliter insequi, spe forsitan, licet inani, conversionem mihi pollicens vestram, cum proposuissem vos uti rebelles . . . . ut et legaliter et imperialiter sancitum est, ab Ecclesia extrudere; pepercit animus diploide confusionis induere (Ibid.) .» Quid quod sciebat canonicos ad imperatorem nuntium misisse, qui contra se ageret; ipse autem ex parte sua neminem mittendum credidit, totumque negotium divinae providentiae commisit. Canonicorum nuntius potentium patrociniis fultus ab imperatore obtinuisse credebatur, ut peculiaris ejus «missus» Veronam veniret, qui in utriusque partis momenta inquireret, et ad imperatorem referret. Quod si in hanc rem peculiaris «missus» [Col. 0129A] Veronam directus non fuit, certe tamen duae personae Veronae dominantes idipsum praestitisse videbimus circa Pascha anni sequentis 968. Interim Ratherius etsi noluit rebelles ex ecclesia pellere, id tamen ab eis petiit, ne in cathedrali sacra officia peragerent, sed aliam quamcunque ecclesiam eligerent. Id autem se expetere ait, non quod fraternitatem contemneret, sed quod «rustico illo monente exemplo, quo dicitur:» Quod oculus non videt, cor non dolet, «videtur, inquit, quaedam et pernecessaria doloris fore levigatio, si eis non visis, qui mihi tanta mala fecerunt, et facere non desinunt, absit aliquantisper malorum ipsorum recordatio, dum auctores eorumdem quantulacunque obnubit oblivio.»

[Col. 0129B] 126. De epistola ad Martinum episcopum Ferrariensem, quae pariter in Adventu anni 967 exarata fuit, pauca indicare sufficiet (V. not. 1, in ep. 10) . Hunc Ratherius in Ravennate saltem concilio agnoverat. Reprehensionem suorum ille incurrerat duplici ex causa, quod pueros aetate canonica expertes ordinaret, idque pretio intercedente perageret. Haec epistola Ratherii zelum demonstrat, qui episcopi licet senioris vitia corrigere studuit.

127. Cum rebellio publice in dies contra episcopum effervesceret, is in omnibus sermonibus, quos in Quadragesima anni 968 ad populum habuit (Discordia, num. 7) , rebelles ad pacem revocare contendit, quam sese cum ipsis libentissime initurum spopondit, «tantum in vera pace hoc vellent efficere.» Sed frustra. Id enim potius eorum augebat superbiam, et accendebat malitiam, adeo ut pejores in episcopum criminationes spargerent, quam quae in Qualitatis conjectura nuperrime Ambrosio tradita referuntur. Has criminationes indicans in Apologetico num. 4: «Quidam, ait, sive putatis, [Col. 0129D] sive a se magis confictis me jaculant criminibus»: quae num. 8 «tanta, talia, tam foeda, tam turpia, tam incredibilia, et ipsi etiam aetati meae contraria» vocat. Cum itaque rebelles ad pacem non posset deducere, eadem Quadragesima lucubravit opusculum inscriptum, Discordia inter ipsum et clericos, quod dissidii initia et causas detegit. Quatuor hujus discordiae causas memorat; 1 ^o morum episcopi et clericorum dissimilitudinem; 2 ^o episcopi sollicitudinem in promovenda legum ecclesiasticarum observantia; 3 ^o ejusdem nisum, ut ex concilii Ravennatis ac Romani pontificis decreto, necnon imperatoris mandato clericorum mulierositatem tolleret, 4 ^o quod minus aequam reddituum [Col. 0130A] ecclesiasticorum divisionem, ex qua plura mala et scandala consequebantur, episcopus ferre non posset. Gesta refert synodi dioecesanae post Ravennatense concilium coactae; describit congressum post eamdem synodum cum canonicis habitum, [CLVIII] ut pauperioribus clericis provideret; et eorumdem molimina apud imperatorem indicat. Tandem suae causae fiduciam praeferens, repetitis illis Job: Causam quam nesciebam, diligentissime investigabam (Job XXIX, 16) , id unum se metuere ait, ne per potentium patrocinia atque malevolorum calumnias imperatore circumvento, sibi miserrimo contingat, quod miseris contigit, de quibus legitur, illis, qui etiamsi apud Scythas causam dixissent, inculpati absgue dubio dimissi fuissent.

[Col. 0130B] 128. Haec dum scribebat, imperatorem clericos adiisse persenserat; ad Romanum vero pontificem eos pariter confugisse ignorabat. Verum illi, ut judicium institueretur contra Ratherium, quo rescinderetur ipsius Judicatum, et bona sibi ablata redderentur, imperatorem exorandum putarunt. Ut autem in posterum bona ad se pertinentia in tuto essent, et a jure episcoporum eximerentur, apostolicae sedis auctoritatem implorandam censuere. Clam igitur Romam legatum direxerunt; et fortassis idem ille, qui ad comitatum missus fuerat, in mandatis habuit, ut, negotio apud imperatorem exacto, Romanum pontificem adiret (Apologet. num. 7) . Is autem «quasi apostolicas litteras» retulit, quibus sub poena anathematis interdicebatur, [Col. 0130C] ne Ratherius aut successores ejus sese in res canonicorum intromitterent. Durioribus verbis hoc factum describit episcopus. Dum autem pretium in hanc rem intercessisse affirmat; pecunia quidem corruptum non credimus ipsum Joannem XIII summum pontificem, cujus probitas pluribus testimoniis, et ab ipso etiam Ratherio commendatur (Itiner. n. 2) . Canonici, qui divitiis pollebant, sicut pecunia potentium patrocinia aucupati, imperatoris animum Ratherio propensum subverterunt, ut deinceps patebit; ita eadem arte Romanos quosdam patronos nacti, obtinuisse videntur, ut negotium Ratherio absente et inconsulto transigeretur, et apostolicae litterae contra ipsum scriberentur. Cum episcopus sese in bona et redditus [Col. 0130D] clericorum cathedralis ecclesiae intromittere studuit, mens ejus fuit, non ut quidquam ex iis, quae ipsorum erant, decerperet, ac in alios usus traduceret, sed ut ex ipsis rebus, quae generatim cathedralis ecclesiae clericis legata fuerant, ita inter eos partirentur, ne inferiores premerentur inopia, et divinus cultus detrimentum caperet. Hac autem mente episcopi, hisque rerum circumstantiis [CLIX] non cognitis injustum videri poterat, eumdem episcopum, qui pluribus accusationibus ad imperatorem delatis male audiebat, in laudata bona ac redditus contra veterem consuetudinem velle novam distributionem inducere, cui ii ipsi inferiores clerici, quorum causa agebatur, obstabant. Hinc rescriptum, [Col. 0131A] quo iidem redditus a potestate episcopi eximerentur, uti ea in hypothesi aequitatis plenum facile subripi potuit. Hujus rescripti notitia ante Pascha anni 968 Veronam allata fuit; siquidem Ratherius in Apologetico, quod instante Paschate anni ejusdem lucubratum fuit, istud factum «nuperrime» accidisse testatur num. 7. Rodoaldi patriarchae Aquileiensis sententia in eamdem rem hoc eodem anno subinde edita, cui tum alii episcopi, tum ipse Ratherius assensi fuisse traduntur, veluti commentitia in Appendice proferetur.

129. Otto imperator, cum anno praecedenti Veronae fuit, aliquid argenti Ratherio episcopo dederat, ut basilicam sancti Zenonis reficeret. Multum incommodi ac sumptus haec imperatoris praesentia [Col. 0131B] attulerat episcopo, uti exploratum faciunt illa Apologetici num. 2. «Postquam omnia, de quibus habueram victitare, ejus (Ottonis) obligurierat, non dico potentia, nego violentia, sed certe praesentia.» Forte in tacitam quamdam horum sumptuum compensationem Augustus, quidquid illud fuit argenti, episcopo tradidit eo nomine, ut laudatae basilicae reficiendae inserviret. Cum mox episcopus omnia ad imperatoris mentem fuisset exsecutus, malignus cavillator, canonicus ille quidem, sed non (V. not. 13) Veronensis, Ratherii adversariorum fautor atque defensor praecipuus, tam rectum et justum opus in malum traducere seu interpretari contendit. Judae enim imitatus exemplum, eam pecuniam in pauperes [Col. 0131C] debuisse expendi dictitabat (Matth. XXVI, 9) . Haec censura Apologetico refellitur. Negat primo Ratherius se potuisse eam pecuniam in alium usum convertere, quam in eum, cui ab imperatore tradita fuit. Addit nullos Veronae exstitisse pauperes, qui ita indigerent, ut pro eis ab ecclesiarum restructione supersedendum esset. Liberalitatem Veronensium laudat, qui ita erant in pauperes effusi, ut sine ullo delectu illis quoque largius tribuerent, qui crapulae et ebrietati servirent; eosque etiam ad id ante horam, jejunii [CLX] quoque quadragesimalis tempore, compellerent. Quantum hisce pauperibus praeferenda sit ecclesiarum restruendarum necessitas, demonstrat. Etenim «ecclesiae istius patriae,» inquit num. 5, «passim aut [Col. 0131D] incendio paganorum (id est Hungarorum, qui hoc saeculo religione Ethnici, pluries in Italiam irruerunt) aut incuria pseudoepiscoporum (qui in Ratherii locum intrusi fuerant) sunt universae aut penitus dirutae, aut magna ex parte destructae.» Haec autem ecclesiarum restauratio et cura tota tunc temporis ad episcopum pertinebat. Is porro rebus pluribus, ac praesertim hospitibus ita erat gravatus, ut non haberet, unde satis congrue se atque domesticos aleret; ac propterea num. 2. «Nullos, gratias Deo, (pauperes) hic esse comperio,» inquit, «nisi, mirabile dictu! incredibileque auditu! me, et quos alere ut domesticos debueram ipse.» Cum itaque major esse ecclesiarum, [Col. 0132A] quam caeterorum necessitas pauperum cur ipse, qui omnium pauperrimus restruendis ecclesiis ex suo non sufficiebat, in pauperes conferret illud imperiale munus, quod sancti Zenonis basilicae reficiendae traditum fuerat? Hac porro occasione de rebellione clericorum non pauca inserit. Multis agit de rescripto Roma novissime allato, quo cavebatur, ne in res clericorum sese ullo modo ingereret. Ipsum rescriptum, quo maxime angebatur, latiori quam par est interpretatione extendens, in eo «rerum» nomine non solum bona externa, verum etiam animas clericorum ab episcopi potestate subductas colligit; hinc vero quot absona et absurda consequerentur, latius prosequitur. Haec illatio quam sit exorbitans, nemo [Col. 0132B] non videt. Ea autem, quem recentissimi vis doloris expressit, condonanda est homini, qui clericos sibi parere renuentes, eoque rescripto elatos, contra episcopum alia atque alia moliri experiebatur.

130. Hos quidem gravius aliquid contra se machinatos eo quoque die Dominicae coenae, quo illos communicavit, non obscure innuit sermone secundo de Paschate, quem ipso die Paschatis anni praesentis 968 habuit. Postquam enim omnem inimicitiam adjiciendam, et vel a laesis pacem ineundam evangelicis verbis ostendit, haec addit num. 3: «Hujus, sed proh dolor! consilii in tantum contempores quosdam conspexi, et utinam non illos praecipue, qui debuerant aliis bonum [CLXI] exemplum [Col. 0132C] praebere, ut etiam ipsi, qui panem sanctum eis mittebat in ore dicendo: Corpus Domini nostri Jesu Christi prosit tibi in vitam aeternam, non cessarent perditionis laqueos tendere, et quasi Pilato diebus eisdem, Crucifige, crucifige clamare, non recordati dicentis. Vae impio proditori, vae complicibus, hodieque in ecclesia, ejus.» Hos, ni resipiscant, Judae imitatores futuros praenuntiat, in quem post buccellam introivit Satanas, «utique per pravi operis effectum, qui jam in eo per malignae voluntatis erat affectum.»

131. Quid autem illi molirentur, statim post Pascha apparuit. Hac de re agit Ratherius in sermone de Octavis Paschae num. 1. «Cum post buccellam,» inquit, «introisset in eos Satanas [Col. 0132D] (Joan. XIII, 27) per operationem malignam, qui ante in eis jamdiu per intentionem fuerat pessimam; quasi audissent ab eo, qui eis eamdem porrexerat buccellam: Quod facis, fac citius (Ibid.) , abhinc non cessaverunt quantocius exsequi, quod jam antea, praecipue tota ista quadragesima, fuerant machinati . . . . . contra eumdem scilicet, quem me fore nemo utinam sciret, omnia insidiarum molimina, omnes falsissimas concinnationes in palam per quoscunque valuerunt mittentes, taliaque de eo fingentes, qualia nemo posset credere, nisi cui aut eadem, aut similia multa contigisset fecisse. Subdit porro, quid in ipsa paschali hebdomada actum fuerit; unde rebellium [Col. 0133A] malignitas, et iniquum contra se molimen palam prodiit. Episcopales aedes partim hospitum causa, partim vicinorum malitia pessum ierant. Hospitantes inibi vi et potestate non cessant, inquit illam (domum episcopalem) destruere, me non valente scilicet illorum alicui resistere . . . . . imperiali cum constet eos de exercitu praesertim redire, vel ad illum venire.» Et post pauca: «In tantum illam, hospitantes in ea, destruunt potestative, ut si aliquis, cujus scilicet refert, illuc consideratum veniat famulorum, statim eum comprehendant, et gravissime flagellatum, loris constringant.» Hos hospites fuisse praesertim Bajuarios ex epistola 12 ad Ambrosium discimus, ubi etiam explicans; quinam fuerint «vicini» [Col. 0133B] eamdem domum destruentes, «Bajuarii, inquit num. 4, et juxta positi clerici, et famuli praecipue destruunt.» Ostia «partim furto,» id est clam, «partim vi ablata» ibidem commemorat, et quadraginta fere libras in restaurationem ejusdem domus se expendisse testatur, sexiesque ostia restituisse; sed nihil [CLXII] profuit. Ea vero fuit inimicorum malignitas, ut qui ea damna patiebatur episcopus, eorumdem damnorum auctor traduceretur. Haec una ex praecipuis accusationibus fuit, quae ut satis probata ad imperatorem deferretur, in ipsa paschali hebdomada duae personae in urbe dominantes, pretio corruptae, ad considerandam episcopalem domum circumductae fuerunt. Una fuit [Vid. not. 5 in serm. de Oct. Paschae] Nanno Veronae comes Ratherio infensissimus, altera forsitan fuit vicecomes. Rebelles autem totam culpam rejicientes in episcopum, «me mendacissimi, ait num. 1 de Octavis, conductis consideratoribus accusant eamdem destruere, quasi possit esse credibile, ut quod ego tanto mei construxi dispendio, aut destruam ipse, aut destrui patiar sponte.» Haec mala nonnulli eo referebant quod episcopus in episcopalibus aedibus non moraretur. Verum respondet in epistola 12 ad Ambrosium num. 4. «In ea (domo) illum versari inconvenientissimum fuit, ne aut comprehenderetur ut olim, aut, si se defendere conaretur, igne adhibito (quid enim vulgus Veronense non audet?) circumpositae propter eum basilicae [Col. 0133D] cremarentur. Si neutrum vero contingeret, quid faceret, cum exeunte ex ea uno ex vestratibus (id est Germanis ad imperatoris exercitum proficiscentibus, vel exinde redeuntibus) principe, alter ei succederet, illi alius, alius item illi? Poteratne cum illis episcopus in una domo versari?» Idipsum aliis verbis tangit in sermone de Octavis Paschae num. 2. Interim non destitit rebelles adhuc ad pacem hortari. Vide ipsum sermonem de Octavis Paschae, alium post Pascha, et secundum de Ascensione Domini, qui hoc eodem anno 968 recitati fuerunt

132. Anno eodem Ratherius Testamentum scripsit, cujus exordium pietatem spirat: legata vero eum [Col. 0134A] pauperem potius quam opulentum declarant. In appendicula, quam ipsi postea addidit, dum se sperare ait «elongationem promissam,» haec «elongatio» illa esse videtur, de qua in epistola 13 ad Adelaidem imperatricem ait: «Elongari potius salubriter, et habitare in monasterii mei desidero solitudine.» Cum scilicet tot tantisque Veronensium machinationibus vexatus, in episcopatu pacem sperare non posset, de eo tandem dimittendo cogitare coepit: quem tamen cum sponte dimittere [Vid. supra n. 66.] illicitum crederet, imperiale praeceptum, quo Verona cogeretur decedere, et ad monasterium posset redire [CLXIII] desiderasse, et hujus quidem praecepti indicium accepisse videtur, dum in hac appendicula «elongationi [Col. 0134B] spromissae» mentionem fecit.

133. Non diu sane dilata res fuit. Nanno enim Veronae comes tanquam missus de parte imperatoris in festo commemorationis sancti Pauli die 30 Junii contra Ratherium placitum habuit. «Ipsa beati Pauli apostoli solemnitate (uti legitur in epistola 12 num. 4) pene tota civitas adfuit, et sedens Nanno pro tribunali ita orsus est loqui.» Quatuor accusationum capita Nanno populo proposuit. Primum de prato juxta flumen Athesis, quod cum venientes et abeuntes non cessarent detundere, et vineta ei contigua devastarent; episcopus arari jusserat, ac in eo millium seminari. Nannoni autem interroganti, «Quid vobis videtur de isto prato, quem exaratum videtis? [Col. 0134C] responderunt unanimiter omnes: Pessime.» Secundum caput ad domum episcopalem spectabat. Nannoni vero quaerenti: «Quid judicatis de ista domo, quam sic destructam videtis? Culpa est episcopi, omnes respondent. Tertium caput Ratherii Judicatum respiciebat, quo beneficia quaedam ingratis majoribus clericis, seu canonicis ab eo ablata, inopum clericorum sustentationi addicta fuerant. Quid,» inquit idem Nanno, «de istis clericis (id est majoribus), qui sua beneficia ita perdiderunt? Exclamaverunt omnes: Nihil pejus.» Quartum caput fuit: «Quid de eo quod, si clericus, aut famulus ipsius per suam voluntatem non adit vocatus episcopum, ille suos baculares mittit, et per potestatem eum rapiunt, et ad episcopum [Col. 0134D] ducunt? Hic, cum omnes illud Terentianum valuissent justissime respondere: O factum bene! porcino magis universi concrepaverunt stridore.» Nanno tandem imperiali auctoritate sententiam tulit his verbis: «Missus vobis existo de parte imperatoris et dominae meae (nimirum Adelaidis imperatricis) ut si amodo aliquis illorum hoc agere fuerit ausus, ab omnibus ei resistatur pro viribus.» Ita rebellium animos contra episcopum acuit et excitavit. Mox vero Judicatum ejusdem episcopi plane irritum declaravit. «Cumque hoc dixisset,» addit Ratherius, «quidquid omnibus adversariis meis abstuleram, et per chartam vobis (id est Ambrosio) missam pauperculis clericis [Col. 0135A] contuleram . . . . . totum eis reddidit dicens, jurasse imperatorem, quod nunquam hoc stabile fore permitteret.» Quam tumultuarium et illegitimum [CLXIV] fuerit hoc placitum, in quo judex rebellium sententiam secutus est inaudito Ratherio, qui rebus pluribus poterat objectas criminationes refellere, facile quisque perspiciet.

134. Ex his episcopus magnum sibi periculum imminere intelligens, mox tres epistolas scripsit. Una data est ad Nannonem comitem, quam in annotationibus exaratam probavimus die prima Julii octava festi S. Joannis Baptistae; altera ad Ambrosium imperatoris cancellarium; ad Adelaidem imperatricem tertia (Vid. not. I in epist. II) . Nanno comes Bucconi successerat. Sed cum iste [Col. 0135B] initio episcopo fuisset infensus (licet ipsi postea faverit); Ratherius ut Nannonis novi comitis gratiam sibi conciliaret, aliqua eidem munera impertitus videtur. Sed haec fuere inutilia, propterea quod eamdem erga ipsum liberalitatem deinceps non exhibuit. «Ita enim est comparatum, inquit in epistola II, num. I, ut vetera subruas beneficia, nisi ea posterioribus fulcias.» Ratherii hostes locupletioribus muneribus eum sibi contra episcopum captivarunt. In epistola autem queritur praevaluisse adversariorum mendacia, ipsumque comitem eorum vitiis ac rebellioni cum animarum periculo patrocinium praestare: «Vos ipsas animas eis aufertis, dum presbyteros ad synodum venire, et legationem ipsius papae de [Col. 0135C] uxoribus dimittendis audire, et omnimodo episcopis obedire adeo prohibetis, ut eos more militum in vestris manibus recipiatis, et eis in omnibus abominationibus, quas contra Deum faciunt, patrocinium ferre nullatenus omittatis, et ita nostram interdictionem eos parvipendere faciatis.» Cum ille in placito non tam imperatoris quam imperatricis mandatum laudasset; illam quidem deceptam, et contra se fortius praeoccupatam Ratherius innuit; at simul aliquam adhuc praefert in imperatore fiduciam, quem haud credit eorum beati (Job XXIX, 16) , verborum immemorem: Causam, quam nesciebam, diligentissime investigabam. Hinc etiam addit: «Te precor sane, ut de parte piissimi semper mihi Caesaris me terrificare, [Col. 0135D] cum nequeatis, cessetis; millies enim vos magis formido quam ipsum.» Nihil scilicet dubitabat, quin imperator, si ipsam causam diligenter investigaret, calumnias et malignitatem detegeret.

135. In altera ad Ambrosium epistola (Epist. 12) primum refert quid post Ravennas concilium egerit, ut corruptos clericorum mores [CLXV] emendaret, quantumque isti Nannone patrocinante restiterint. Nannonis placitum describit, et singularum accusationum, quibus judicium innixum fuit, iniquitatem patefacit. Res tandem eo adductas ostendit, ut ni promptum afferatur remedium, de sua vita actum sit. Itaque rogat, ut de re tota imperatorem [Col. 0136A] instruat, obtineatque imperiale rescriptum. quo tota conspiratio reprimatur.

136. Epistola tandem ad Adelaidem imperatricem hanc praesertim in Ratherium male praeoccupatam praesumit (Epist. 13) . Causa potior, quae illam permoverat, ea fuisse videtur, quod ipsi persuasum fuerit, Ratherio episcopo res episcopatus Veronensis ita in dies detrimentum capere, ut si non amoveatur brevi omnia extremum exitium sint subitura. Huc spectant illa: «Si pro episcopatu hoc agitis.» Rogat vero, ut sinat saltem se tutum Veronae consistere, quoad cathedralem ecclesiam perficiat. Caeterum se paratum exhibet ad dimittendum episcopatum, et ad monasterium suum repetendum. Ipsi autem imperatrici per falsas delationes subreptum, et suam [Col. 0136B] causam exactius cognoscendam insinuat his postremis verbis: «O vero quam omnibus, qui in potestate sunt constituti, ut non semel vestrae dominationi suggessi, prodesset, si non tam praecipites ferrent sententias, sed illud beati Job attendissent: Causam, quam nesciebam, diligentissime investigabam.» Timens porro ne his litteris imperatricem exacerbaret, additamento quodam brevissimo veluti post scripto sese excusare eo nomine studet, quia stomachu aloe amaro tumens, dulcedinem mellis eructare non potest.

137. Ex hac quidem epistola Ratherius magnas in angustias conjectus agnoscitur; cumque sedandorum rebellium, rerumque aliquando componendarum nulla spes afflulgeret, despondens plane animo, dimittendi [Col. 0136C] sponte episcopatus consilium, antequam vi pelleretur, mente volvere coepit. Contrariis vero animi motibus conflictatus, ad Everaclum episcopum Leodicensem, et ad Fulcuinum abbatem Lobiensem litteras dedit. Baldrico Leodicensi antistite vita functo anno 959. Everaclus Bonensis Ecclesiae decanus, quem alii Evracrum, seu Eraclium vocant, suffectus fuerat. Is autem restituendae monasticae regulae studiosissimus, Lobiensi monasterio, cujus abbates [CLXVI] per haec tempora erant ipsi Leodicenses episcopi, anno 960 proprium abbatem restituit, Aletranumque eidem coenobio praefecit. Hic autem cum e vivis sublatus fuisset anno 965, Fulcuinus monachus subrogatus est. Igitur Ratherius ad Everaclum episcopum, quem antea noverat, quoddam munusculum [Col. 0136D] cum litteris misit, quibus repetendae patriae et monasterii consilium, sed aliquot difficultatibus suspensum significavit. Ille autem epistolam reddidit, qua cum insigne de Ratherii virtutibus testimonium ponit, tum eum ad reditum in patriam enixe hortatur, et allicit (Epist. 14) : «Nativa vobis supplex tendit manus patria, ut redeatis invitat. Omnes quotquot sunt utriusque ordinis clericalis seu militaris, mente, voluntate, studio, voce, ut veniatis clamant; vos videre desiderant. Servitio vobis impendendo nec numerum, nec modum praefigimus ullum. Omnia nostra erunt in manu vestra, secundum quod animo vestro insederit, o dilecte Ratheri.»

138. Ad Fulcuinum vero noster episcopus non [Col. 0137A] tam litteras, quam librum direxit, qui in desiderio est. Audiatur idem Fulcuinus (de Gest. abb. Lob., c. 28) : «Ratherius adhuc Veronae erat, qui pertaesus civium insolentiam, simulque suspectam habens innatam illis et peculiarem perfidiam, de reditu cogitabat, proponens illud, quod in aliena patria saepe quidem bene vivitur, sed male moritur. Mittit igitur ad Abbatem (erat ipse Fulcuinus) librum, quem praetitulavit Conflictus duorum, pro eo quod in eodem disputans, utrum reverteretur necne, anxius fluctuaret.» Inclinasse vero tandem in reditum ostendunt sequentia: «Simul et rogans (fortassis in epistola, qua laudatum librum miserat) ut mitterentur ei equi et comites, quo expeditius ad nos iter accelerare posset.» Annuit ocius Fulcuinus: [Col. 0137B] «Factum est, inquit, missum est, venit ille.» Quod porro subjicit, «auferens secum auri et argenti non dicam pondera, sed, ut ipsius verbis utar, massas et acervos,» incredibile prorsus videtur. Quam Ratherius alienus in tota vita fuerit a divitiis congregandis, cum multa probant quae de divitiarum contemptu ac liberalitate ejus aliquot in locis referuntur, tum vero illa Everacli episcopi Leodicensis in litteris ad ipsum Ratherium scripta, cum is in eo esset ut Veronam postremum desereret, luculenter testantur: «Non modo non rapuisti, sed nec quidem appetisti aliena: largitus [CLXVII] es propria, aliorum condolens miseriis, non felicitatibus invidens alienis.» In paupertatem sane ita erat propensus, ut «tam se velle diceret mori mendicum, [Col. 0137C] ut alterius eleemosyna ejus contegatur cadaver.» Quanta autem sub Veronensis episcopatus finem esset ipsius pauperies atque egestas, ex Apologetico, quod paulo ante Pascha hujus anni 968 exaravit, audivimus. Quam porro angusta ipsi esset res familiaris, Testamentum hoc eodem anno scriptum demonstrat, in quo haec de pecunia leguntur: «Denarii si mihi fuerint aliqui, ita volo fiant divisi. Una si fuerit libra, detur curatoribus funeris mei; altera nisi defuerit, clericis ecclesiam possidentibus sanctae Mariae Consolatricis cum caeteris in eodem Judicato descriptis. Quidquid supererit, sive sit multum, quod non credo, sive parum, aut certe nihil, quod non discredo, habeat Martinus, loculorum nunc servator meorum, aut [Col. 0137D] qui, quando obibo, tunc idem habuerit officium.» Qui tanta denariorum angustia laborabat anno 968, paulo antequam Verona discederet, quomodo hinc abiens afferre secum potuit «auri et argenti non dicam pondera, sed massas et acervos?» Id si dixit Ratherius, haud dubie per ironiam more suo dixit. Si quid vero auri et argenti secum attulit, quod non videretur exiguum, id clericorum praesertim rebellium, quos valde divites et profusos vidimus, et Veronensium liberalitati tribuendum, qui scilicet ut sese ab episcopo sibi tam molesto et inviso aliquando expedirent, multis magnisque muneribus copiosoque viatico abeuntem prosecuti sint. Forte etiam Milo, qui ipsi in episcopatu successit, ut pacifice sedem [Col. 0138A] obtineret, in eamdem rem aliquid contulit. Abiit autem Ratherius non multo post Nannonis placitum mense Julio, vel ad summum Augusto anni 968. Ex tabulario (De' vesc. e gov. di Verona, p. 123) enim ecclesiae sancti Proculi editum est a Biancolino Milonis jam episcopi documentum cum his chronicis notis: «Anno imperii domini nostri Magni Ottonis septimo, filii ejus primo, indictione 11.» Sunt characteres anni 968, cumque hoc anno indictio 11 desierit mense Augusto, istud documentum scriptum liquet ante Septembrem, quo inchoavit indictio 12. Cum porro exstet aliud documentum mensis Maii anni ejusdem (DIONYS. Collect. diplom., pag. 128) , qui Ratherium Veronae episcopum praefert, idemque Veronae adhuc esset die 30 Junii, quo Nanno placitum [Col. 0138B] habuit, necnon [CLXVIII] die prima Julii, quo ille ad Nannonem, Ambrosium et Adelaidem litteras dedit, ibidemque postea aliquandiu sit immoratus, quoad ad Everaclum et Fulcuinum datis epistolis, responsa et equos ad iter faciendum accepit; palam fit eum abiisse sub finem Julii, vel initio Augusti, ac sub idem tempus Milonem, quocum multiplex fuerat de episcopatu contentio, in ejus locum successisse ante Septembrem.

[Col. 0138C] 139. Ratherium Everaclus episcopus Leodicensis, uti spoponderat, recepit quam humanissime, eique, Fulcuino teste, Alnam villam cum suis redditibus tradidit (cap. 28) . Hanc eamdem villam ejusque abbatiam illam esse, quam post expulsionem ab episcopatu Leodicensi ad congruum vitae subsidium a Baldrico Everacli praedecessore acceperat anno 955, satis probabiliter conjecimus § 11. Fulcuinus quoque abbas Lobiensis fratrum consensu eidem dedit villas Stratam et Gosniacas et abbatiolam sancti Ursmari, et aliam quam Waslare monasterium vocabant. Duo alia monasteria, id est, sancti Amandi et Altimontis, pecunia subinde mercatus ab eodem Fulcuino traditur, sed ita ut utrumque ex levitate mox deseruerit, Alnamque reversus sit. «A Lothario rege, inquit, [Col. 0138D] est mercatus sancti Amandi abbatiam, quam vix una nocte potitus, eam (ut erat mirae levitatis vir) derelinquens, Alnam revertitur villam, quam munificentia domni episcopi promeruerat. Inde quoque simili modo monasterium, quod Altummontem nominant, dato magno pretio comparavit, ubi quidquid praecipuum sibi in ornamentis et vestimentis ecclesiasticis fuerat, quaeque antea ipse ecclesiae nostrae (Lobiensi) largitus fuerat, sed postea resumpserat, [CLXIX] facta donatione congessit. Hoc quoque derelicto, Alnam denuo revertitur.»

140. Cum nonnullae simultates inter Ratherium et Fulcuinum subinde intercesserint, quas post nonnulla explicabimus; in hisce duobus factis, quae [Col. 0139A] Simoniacas emptiones praeferunt, Fulcuino non leviter fidem adhibendam suspicatus est Mabillonius (t. VII Act. SS. Ordin. Bened., pag. 479) . «Ex aliis enim ejus» (Ratherii) factis, inquit, «quantum Simoniam aversatus sit noster episcopus, intelligimus. Illud inter caetera exemplo sit, quod cum ex abbatiola quadam Veronensi ecclesiae subjecta, quae Magonzianus vocabatur, abbatem ob pravos mores, qui incenso ab Hungaris coenobiolo solus illic residebat, expulisset, is Ratherium Geziaca lepra per internuntios conatus est inficere, hoc est, ut accepta ab eo pecunia sineret eum ibidem consistere . . . . . repulit pseudoabbatis Simoniacam oblationem Ratherius, ne Geziaca labe inficeretur. An idem ipse tentaturus fuisset, ut abbatias dato pretio sibi [Col. 0139B] compararet? Certe id nequaquam verisimile videtur. Sed forsitan id hausit Fulcuinus ex adulantium relatu, quod ipse in Ratherium offensus non aegre credidit, et litteris mandavit. Sane idem Fulcuinus ob similem causam in Erluinum abbatem Gemblacensem non satis aequus fuit in cap. 25, ut suo loco ostendemus.» Hactenus Mabillonius. Aliud factum addi potest ex Confessionis libro, ubi Ratherius Oderadi Simoniacam emptionem gravissime detestatur. Adde quod incredibile est Ratherium utramque abbatiam tam cito deseruisse, si eas magno pretio comparasset; easque tanto crimine comparasse, cum nulla egestate premeretur, satisque sibi tum ab Everaclo, tum ab ipso Fulcuino provisum fuisset.

141. Certe quod de Simoniaca emptione abbatiae [Col. 0139C] sancti Amandi tradit Fulcuinus, ex iis quae in Praeloquiorum libro quinto num. 33 narrat Ratherius, falsum convincitur: «Lauduni namque cum essem, inquit, Nativitatis Domini die, rogavit me abbas, ut in festivitate sancti Stephani in capitulo sororum venirem, et (ut verbis ipsius loquar) eis aliquid boni dicerem. Annui, et post consuetam lectionem petita et accepta benedictione dixi: Rogatus aliquid boni vestrae dicere charitati, non invenio aliud, nisi qualecunque sit, quod ista nocte mihi contigerit, vestrae referam dominationi. Sollicitatus nimium heri pro recipienda provisione abbatiae sancti Amandi, cum ad nocturnale officium vigilando, ut, proh [CLXX] nefas! saepe somnians starem, dum lector ad eum pervenisset tractatus [Col. 0139D] beati Hieronymi locum, ubi Dominus in Evangelio quibusdam praefatis prosequitur dicens: Venient haec omnia super generationem istam (Matth. XXIII, 36) ; et ego explanatione ejusdem jam fati doctoris hoc ita intellexissem, quod qui hodie fratrem suum, hoc est Christianum aliquem, injuste interficit, tanto majorem noxam sibi contrahit ab his qui ab Abel justo ad sanguinem Zachariae filii Barachiae aliquos occiderunt (Luc. XI, 51) , quanto et illam (noxam) omnem pro consortio generationis utique habet, et suam insuper, quam imitatione commisit ipsorum. Cumque me hoc nimium terruisset, ut saepe contingit; ex aliis alia colligens, et quod de homicidio sensum fuerat sentiri, et de caeteris criminibus ratio [Col. 0140A] evidens postularet valere, coepi intra me dicere: Tune ergo debes abbas cum hujusmodi conscientia fieri? Monachus primum efficere, nam de praesulatu tum temporis exciderat, nisi quod et hunc indigne subierant multi.» Cum liber quintus Praeloquiorum, in cujus fine hoc factum describitur, lucubratus fuerit ineunte anno 936, idem factum ad priores Ratherii annos pertinere nonnulli putarunt, antequam scilicet ille ad Veronensem episcopatum promoveretur. Verum eo tempore abbatiam Elnonensem sancti Amandi commendatam fuisse nobilibus viris laicis, qui abbatis locum tenebant, luculenter ostendimus § 2, num. 9, ac propterea ibidem probavimus factum ejusmodi non contigisse antequam Ratherius eum Praeloquiorum librum scriberet. In posterius [Col. 0140B] itaque tempus istud factum rejiciendum, uti sane post Veronensis episcopatus dimissionem illud retulit Fulcuinus, cui quidem tempori congruunt etiam illa Ratherii: «Nam de praesulatu tum temporis exciderat;» quia scilicet id factum accidit non juvenili illa aetate, in qua episcopatum nondum fuerat assecutus, sed eo tempore, cum dimisso jam episcopatu Veronensi de praesulatu non amplius cogitabat. Cum hoc quoque tempore concinit et anonymus poeta, qui seriem abbatum Elnonensium prosecutus est. Is enim idem factum narrat post Genulfi abbatis obitum, quem e vivis excessisse anno 969 constat ex chronico Elnonensi (MARTEN. et DURAND., Anecd. t. III) . Hinc id factum, quod ipsi anno 969 assignandum agnoscitur, a Ratherio libris Praeloquiorum [Col. 0140C] posterius additum liquet. De eodem sane facto et Ratherium et Fulcuinum agere [CLXXI] manifestum fit ex mentione unius noctis, qua de eadem sancti Amandi abbatia actum fuisse uterque prodit. Totum discrimen in quibusdam circumstantiis situm est, quas Fulcuinus aliter, aliter Ratherius profert. Major autem Ratherio, qui sua vitia palam accusare, imo et aggravare, non vero minuere consuevit, est adhibenda fides. Ipsa porro facti descriptio apud Ratherium Simoniacam labem prorsus abstergit. «Sollicitatus,» enim traditur «pro recipienda provisione abbatiae sancti Amandi,» in recitando autem nocturno officio a recipienda, quae offerebatur, abbatia, meditatione quadam fuisse absterritum atque abductum. Nondum ergo eam abbatiam receperat, nec [Col. 0140D] pretio fuerat mercatus, quam non ipse quaesivit, sed ut reciperet, ab aliis Lauduni irrite sollicitatus fuit. Deceptus itaque est Fulcuinus, cum Simoniacam emptionem referentibus credidit; ac deceptus item laudatus anonymus, sed multo recentior poeta, qui non solum eodem Simoniae vitio notavit Ratherium, verum etiam eamdem abbatiam non a Ratherio sponte rejectam, sed fratribus expellentibus ipsi ad emptam his versibus tradidit (Apud MABILL. Annal. Ben. t. III p. 557) :

142. Nunc simultatis, quae Fulcuino cum Ratherio intercessit, ratio explicanda est. Rem sic exponit idem Fulcuinus. «Ipse» (Ratherius) «locum nostrum semper exsecrans, abbati» (Fulcuino) «insidias machinabatur, instigantibus eum ad hoc nonnullis. [Col. 0141B] Quid multis morer? Ad hoc res venit, ut abbas cederet loco, sciens sic quoque [CLXXII] episcopum» (Everaclum) «velle, nam de eo nihil nostrum aliud est dicere. Ratherius ut ostenderet prioris inimicitiae causas, locum invadit, et metuens abbatis animositatem, simulque cognationem ejus, quae non erat infima, claustrum in modum castelli cingit, de mammona sibi, ut dicebat, residuo, quorumdam principum ad hoc empto adjutorio. Ecclesia quoque sancti Dionysii, quam emerat a comite Rotberto viginti librarum taxato pretio, hujus rei causa sponte caruit; nec quid, quantum, cuive ob id daret, quidquam pensi habuit. Quid plura? Annus ille sic ductus est, usque dum defunctus est Evracrus episcopus, et in loco ejus Notkerus successit . . . . qui [Col. 0141C] nolens primordia sua levia, aut praecipitata haberi, evocatis abbatibus, Werinfredo videlicet a Stablaus, et Heriberto ab Andagino cum aliquibus fratribus, primum conspirationis exordia quaerit, inventa trutinat et discutit, discussa demum judicio utitur. Ubi perspexit omnia esse frivola, fratres abbati reconciliavit, ipsum restituit.» Ex his duo manifeste eliciuntur. Primo dissidium aliquod non exiguum fuit inter monachos Lobienses et Fulcuinum eorum abbatem, cujus causa illi a Fulcuino aversati, Ratherium sibi abbatem poposcerunt. Dissidium satis declarant illa, quibus Fulcuinus non ante restitutus traditur quam ipsi fratres abbati reconciliarentur. «Fratres abbati reconciliavit, ipsum restituit.» Hos autem Ratherium expetiisse abbatem, [Col. 0141D] imo etiam sollicitasse, ut eorum partibus favens, Fulcuini exclusionem procuraret, innuunt illa, «instigantibus eum ad hoc nonnullis.» Secundo nihil hac in re egit Ratherius sine auctoritate ejus episcopi, cui Lobiense monasterium suberat. Certe [Col. 0142A] in institutione Ratherii nulla vis intercessit: ac propterea Fulcuinus non vi expulsus, sed «cessisse loco» traditur, «sciens sic quoque episcopum velle.» Ille igitur sese legitime institutum credidit: condonandaque est Fulcuino aemulo formula «invadit;» quia «omnia,» quae huic instituendo causam dederant, «frivola» ratus, ut posteriori judicio agnitum fuit, eum tanquam invasorem habuit. Solum postquam Ratherius legitima episcopi auctoritate abbas fuit institutus, metuens ne Fulcuinus ob animositatem et consanguineorum potentiam locum, cui cesserat, vi repeteret, claustrum in modum castelli cinxit, atque muneribus potentium patrocinia quaesivit: eademque de causa ecclesiam sancti Dionysii, [CLXXIII] quam viginti libris redemerat, [Col. 0142B] dimisit. Vix anno in Lobiensis monasterii possessione fuit, quandiu scilicet vixit Everaclus episcopus, qui eum instituerat. Obiit autem Everaclus mense Novembri anni 971. Notkerus vero ipsi successit ineunte anno 972. Itaque Ratherius abbatiae Lobiensi praefectus ineunte anno 971, Fulcuinus vero Notkeri judicio restitutus anno 972. Tum ille Alnam rediit; et subinde cum Fulcuino conciliatus, ibidem reliquum vitae tempus transegit sine querela.

143. Non multo autem post supervixit. Namurcum enim subinde digressus, «cum ibi forte apud comitem moraretur, decessit,» ut Fulcuinus (cap. 28) memoriae prodidit. Mortem ejus quidam affigunt anno 973. At praeferendi sunt Sigebertus, ac praesertim Chronicon Lobiense, qui eum obiisse tradunt [Col. 0142C] anno 974 (MARTEN. et DURAND, Anecd. t. III) . Diem vigesimam quintam Aprilis emortualem ejus designat Chapeauvillius [CLXXIV) (t. I Gest. Pont. Tungren., c. 45) . Corpus ipsius ad Lobienses monachos delatum laudato Fulcuino teste, «Pontificalibus exsequiis solemniter celebratis, honorifice est tumulatum in ecclesia S. Ursmari ad partem aquilonarem.» Ecclesia haec, ut notavit Mabillonius (Act. SS. O. B. t. VII, pag. 479) , est locus coemeterii Lobiensis, modo paroechialis, ubi omnes istius coenobii viri illustres sepulti sunt, in colle sita, ad cujus pedes stat monasterium ad Sabim. Tumulo ejus haec epigraphes insculpta, quam in calce Praeloquiorum Ratherii exhibet codex Lobiensis:

[Col. 0145A] Vacanti ⁜ (8) mihi, et congruentia temporis, ⁜ (9) situs et causa pariter arridente, visum est pauca in nomine Domini, ex innumerabilibus divinae auctoritatis medicaminibus, in isto libello congerere, quibus athleta Dei in hoc saeculi ⁜ (10) schemate cum adversario luctaturus, viribus jam exertis, lacertis excussis, quotidie perungatur, quo certans legitime, coronam mereatur victoriae. Quod ut perspicacius cuilibet 10 forsitan minus libenter haec ita [Col. 0146A] cupienti expropriem, conabor, inquam, quantum Deus dederit, piae verba supplicationis unde unde colligere, quibus agonitheta noster, ⁜ (11) imperatorem palaestritam, editiores spectatores, suaeque partis fautores alloquens, sibi ut faveant, inimicum ut formidine, ictibus, pariterque clamore perterrefaciant, exoret. Noverit autem lector, sive quilibet decursor ejus [ subaudi libelli], illi potissimum eumdem congruere, qui omnibus sollicitudinibus saeculi praesentis [Col. 0147A] exutus, cunctisque rerum transeuntium, quae speculam mentis obtenebrant, curis 11 penitus exoccupatus, sive ob veram philosophiam sectandam, seu pro justitiae veritatisque defensione, quod proprie beatorum est (Matth. V, 10) ipso Domino teste, vel, ut saepe assolet, ⁜ (12) pro suae alicujus culpae emendatione aliquo recluditur sua sponte, aut alterius jussione. Quem [ scilicet libellum] mei quidem causa descriptum, plurimis vero si dignentur necessarium, si quis in aliquo sibi expertus fuerit utilem, mecum, precor, ut vocitet Agonisticum sive medicinalem. Nempe et ad pugnam suasorium, et ad medicinam utillimum invenire poterit, si ea quae continet, ut sunt, judicare velit. Nam ex uno latere te ad pugnam provocat; ex altero inflictas ab adversario [Col. 0147B] plagas, fotu mirificae artis medetur et curat. Hinc fortem et robustum incitat ad praelium, illinc fractum et enervem reformat, et reparat elisum. Nunc humilem et timidum ut audeat erigit, nunc elatum et de suis viribus praesumentem arguendo humiliat, et de cujus viribus debeat praesumere monstrat. Modo tollit securitatem segniter vacantium, modo pandit remunerationem fortiter dimicantium. Nunc praedicit tentationum pugnam, nunc promittit victoriae palmam. Age itaque nunc, aggredere cursum regendo, et cuncta haec an ita se habeant, per temetipsum explorato; nil pene meum, quod fastidium gignere debeat, invenies; cuncta ex sanctorum Patrum dictis deflorata reperies. Primitus istam, si libet, admonitionem praefationis, senis distinctam praeloquiorum [Col. 0147C] libellis, brevem satis quidem, quantum ad rem, aestimatione vero paulo verbosiorem releges. [Col. 0148A] Foritsan enim istic aliquod capies emolumentum, quod tuum ad sequentia accendat desiderium, imo demonstret ad liquidum, cujus rei gratia nobis edere libuerit istum. Obsecro praeterea, et obtestor te, lector, sive transcriptor operis istius, per viventem in saecula, et ejus tremendum examen, perque illam charitatem, qua «Deus dilexit nos, et tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Domino in odorem suavitatis (Ephes. V, 2) .» ut hoc quod hic cautelae gratia praemitto, nequaquam omiseris, si quando aut ad legendum, aut ad describendum idem operam dederis. Quaedam in istis opusculis inveniuntur, quae nec auctor ipse penitus approbat, ut sunt (verbi gratia) ea, quae de cujusdam ⁜ (13) Origenis gestis, vel passionibus in libris tertio et quarto commemorat; [Col. 0148B] sed quia occasione horum, magis divinae auctoritatis testimoniis idem est opus suffultum, da veniam, quaeso, lector, partim visa, partim audita, partim ambigua, partim comperta narranti, non curans de gestorum ⁜ (14) continentia, vera, falsa sit, aut dubia, 12 dummodo veritatem, sanamque doctrinam sermonum tanto libentius percipias, quanto minus a tramite rectitudinis deviare consideras.

Continet istud vero Praeloquium I [ id est sequens Praeloquium] Privatum quemlibet, II. Militem, III. Artificem, IV. Medicum, V. Negotiatorem, VI. Causidicum, VII. Judicem, VIII. Testem, IX Procuratorem, X. Patronum, XI Mercenarium, XII. Consiliarium, XIII. Dominum, XIV. Servum, XV. Magistrum, [Col. 0148C] XVI. Discipulum, XVII. Divitem. XVIII. Mediocrem, XIX. Mendicum.

[Col. 0147C] 1. Dominica praecepta cum omni generaliter Ecclesiae congruant omnia, quaedam tamen specialiter singulis pro temporum, ordinum, conditionum, aetatum, morum, affectuum, sexuum, sive causarum diversitate conveniunt singula. In pace etenim dari praecipitur tunica (Matth. V, 40) , cum in persecutione poni jubeatur ipsa etiam pro fratre anima (I Joan. III, 16) . Dicente autem Domino: «Vende omnia quae habes, et da pauperibus, et veni sequere me (Matth. XIX, 21) ,» si omnes istud statim implerent, quis terram excoleret? Rursum si omnes uxores relinquerent, [Col. 0148C] unde propago subsisteret? Dicente autem: «Date eleemosynam (Luc. XII, 33) ,» quid dabit, qui nihil sibi retinuit? Dicens vero: «Omni petenti te tribue,» ut ⁜ (15) Matthaeo videtur, omnibus convenit, cunctis suasit, nullum dimisit. Si enim habes quod des, da, ne moreris; si non habes, da teipsum, praebe benignum munificae mentis affectum. «Gloria enim in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) ;» et Psalmista: [Col. 0148D] «In me sunt,» inquit, «Deus, vota tua (Psal. LV, 12) .» Rursus dicendo: «Diliges Dominum Deum [Col. 0149A] tuum ex toto corde tuo, et ex tota mente tua, et ex omnibus viribus tuis, et proximum tuum sicut teipsum, et non furaberis, et non occides, non moechaberis, non falsum testimonium dices, non concupisces rem aut uxorem proximi tui (Luc. X, 17) ;» omnes alloquitur, juvenes et senes, mares et feminas servos et liberos, divites et pauperes, clericos et laicos, nulli parcit, neminem excludit, omnes comprehendit. Nullus his praevaricatis innocens, nemo ista committere valet sine crimine. Videtur itaque hujusmodi ⁜ (16) esse distantia.

[Col. 0189A] Decurso, duce te, Deus, breviter primo, secundum de te quoque adhuc praesumens, incunctanter libellum hunc aggredior modicum, per nullius multiloquium ⁜ (80) moestiloquus, majore sui parte lecta, aliquantula vero comperta dicturus, cum scilicet ab infantiae crepusculo in hunc aetatis fere deductus meridiem, caecam adhuc casuum diversorum patiar noctem, trimodoque ⁜ (81) retrusus constringar ergastulo, qui e tenebris liberando, ad lumenque tuae visionis 50 admirabile vocando quondam institutus videbar populo, frustratus gregis consortio, quia eum insidianti (ut fertur, et utinam veraciter diceretur) nolui committere lupo ⁜ (82) ; expositus supplicio, quia solum eum exponere timui periculo; saeculi subactus dominio, quia me tibi soli subjici [Col. 0189B] oportere credidi Domino. Verum te penitus contrario, creato a te nil agi sciens in mundo, tempestatem hanc tuo solamine fultus tranquille sustineo ⁜ (83) ; credens sedari, si volueris et quando volueris, istud per te posse facillime pelagus, qui terminum mari arenam posuisti primitus: Usque huc, inquiens, venies, et non supergredieris, sed in temetipso confringentur fluctus tui (Job. XXXVIII, 11) . Intona ergo et adhuc, si placet, tuo e coelis, Christe, praecepto, quodque per multos, perque te ipsum interdixisti creberrime minando, interdic ⁜ (84) et nunc miserrimo misericordissime miserendo, dic de profundis clamanti misericorditer: Exi, tenebris horrendis circumsepto, relevare carceris de ergastulo, dic: noli prohibere. Sed quia quod desideranti longum [Col. 0189C] videtur esse, et quasi difficile, disponenti breve est et omnino facillimum; si quid hic interim animo suggesseris, ponere satagam, quod conficiat et istud cum tui adjutorio opusculum, caetera tuae committens [Col. 0190A] clementiae, cujus ad nutum cuncta novi favere [ l. fieri].

[Col. 0217D] 1. Superioribus duobus libellis temporum, personarum, officiorum, sexuum, vel aetatum praeloquiis, quanta valuimus brevitate, etsi non quanto decuit lepore, Deo donante, transcursis, nunc dignitatum, ordinum vel affectuum vastos, et saepe ideo per [Col. 0218D] naufragos, quia abundantissimis promontoriorum cautibus refertissimos aestus tentantes, flatibus nos committentes adversis, ipsum obicem opponimus Christum, tricipiti voluminum lintre eosdem gestientes sulcare, si tamen illius non desit remigium ⁜ (124) , [Col. 0219A] cujus in isto eo magis flagitamus nobis necessarium adfore auxilium, quo scit nos id opus assumere tanto dubitantius, quanto periculosius. Nam ex uno latere superni spectatoris, ex alio sali hujus immodice ferventis veremur procellam; navisque nostrae, cujus jam fracto remo, amisso 77 clavo, fessus multigenis collisusque scopulis, sopitis viribus, non quidem scapha portatus, sed unda jactatus, tremulis linguam ipsam mordens dentibus, in uno ⁜ (125) brevium jacet nauclerus, omnimodis jacturam tenemus [ l. timemus], cum hunc ei miserabilem incursum, propter praecipitem cursum, dum cavere ancipitem nescivit excursum, contigisse noverimus ⁜ (126) . Quanquam enim Scriptura dicente: Lingua sapientium sicut stimuli, et sicut clavi in altum defixi (Eccles. XII, 11) ; noverimus [Col. 0219B] divinae auctoritatis ita constantissimam constantiam, ut nulli parcere, neminem noverit palpare; tamen novimus ab ipsis quoque urbanae scientiae viris hodie summa diligentia observari, quid cautius, quam quid proferant verius; utilius aestimari quod docet comicus, quam quid interminatur Dominus; pluris pendi dictum:

(TERENT. Andr. I, I) , quam qui me erubuerit et meos sermones, et hunc filius hominis erubescet, cum venerit (Luc. IX, 26) ; et forte illud, quia quasi disertius, ideo putatur utilius; quia pompaticum, ideo judicatur saluberrimum; istud, quia foliorum venustate, quin potius vanitatis opacissima densitate nudatum, ideo a saeculi prudentibus seu simplex, [Col. 0219C] atque, ut ita dicatur, rusticum, vili penso ducitur dignum, cum nec minus cautelae eis videatur afferre negotium suspectius ⁜ (127) dicentium: Videntibus, nolite videre; et aspicientibus, nolite aspicere nobis ea, quae recta videntur; loquimini nobis placentia, videte nobis errores (Isai. XXX, 10) . Verum magistra eadem, quae et via est, Veritate, atque per quemdam de se ipsa dicente: Haec via, ambulate per eam [supple et non declinetis], neque ad dexteram, neque ad sinistram (Isai. XXX, 21) , satagamus hac arte sermonem moderari nostrum, ut nec ad dexteram altiora nobis praesumptive tentantes, usque ad sinistram declinemus, falsitati timide cedentes: quo fit, ut ita loqui quanquam absurde liceat, ut nec Terentius [Col. 0219D] alicujus minus provide odium in nosmet exacuisse, nec Christus alicujus amicitiam minus libere notet veritati praetulisse. Quod ne contingat, inter utraque haec cauto gradientes vestigio, sic tangamus [Col. 0220A] dignitatis chordam, ut citharoedi ⁜ (128) taceamus personam; sic alloquamur ordinem, ut ordinati omittamus nomen, sic affectum, ut charitatis non patiamur defectum, cujus hic magnopere quaerere debemus profectum; praesertim cum nec defuturam osorum credamus invidiam, qui nostram hac etiam in parte reprehendere non dubitent audaciam, cum praeter auctoritatem, salva officii reverentia, haud aliquam, nullam quoque nobis noverint suppeditare scientiam, cujus hic quoque rei enormem satis capere valeant conjecturam.

[Col. 0249A] 1. Solet fessus plerumque viator, unius diei etiamsi valeat confici iter, in alterum transferre [ supple diem], ne sera scilicet adeptio copiam deneget quiescendi lassato. Consuevit et nauta industrius, si quando ventus flando contrarius proprium interdicit, contiguum cujuslibet insulae petere littus, quo scaphis adeptis, ne in syrtim navis incidat, earum, ut quondam Paulus, utatur adjutoriis (Act. XXVI, 17) . Quod et nos exemplum non indecens, propositum ⁜ (182) unius dici sermonem transferre coegit in alterum, ne lectori videlicet inferret prolixitas fastidium, neve contraria quibusdam dicturis, aliquod, ut assolet, afferret ipsa loquacitatis importunitas periculum ⁜ (183) : tertia enim hora diei Spiritu sancto afflati, musto etiam summe madidi (Act. II, 13) , etiam ipsi dicebantur theologi [ id est apostoli], nedum nos sole occidente quidlibet sobrie judicaremur loqui.

2. Postquam igitur negotio, quod se simulacrorum ⁜ (184) sive pastoris et idoli causa ultro obtulit, satisfaciendo, paululum quid, ut videtur, otiose exorbitavimus, siquidem nec congruentia omnimodis quaedam retulimus, et aliquem nos forte laesisse timemus: nunc ad indagandum quid moliri, quid ⁜ (185) contra te sentire debeat aut valeat episcopus, ut coepimus, properemus. Sed quia paulo verbosius effusi sumus, ipsa in ordinem ut confecta sunt reducamus. Dixi, nisi fallor, episcopos a Deo solo, ut reges, et praestantius multo quam reges, quia et reges ab episcopis instituti, episcopi vero a regibus, [Col. 0249C] 105 etsi eligi vel decerni, non valent tamen ordinari, institutos ⁜ (186) . Nec dixisse me poenitet, quandoquidem et Ipse testimonium perhibet, qui solus ipse sibi testimonium ferre valet: ipse enim dicit: Ego misi vos metere (Joan. IV, 38) ; et multa hinc testimonia, multa, inquam, sunt et infinita. Vae autem usurpantibus [ scilicet episcopatum] non jussis; permissis non missis: vae his de quibus dicitur: Regnaverunt reges et non ex me, principes exstiterunt et ignoravi (Ose. VIII, 4) . Vae aliunde ascendentibus, et non per ostium intrantibus (Joan. X, 1) ⁜ (187) . Unde eos liberet Pastor bonus, qui cunctivalens solus [Col. 0250A] potest vae in euge convertere, non illic scilicet puniens districte, quos hic concedit mutari benigne. Dixi Ecclesiae filios aut esse clericos et monachos, aut famulos, aut laboratores servos et liberos ⁜ (188) ; aut milites regni; terram Domini commissam tuae rex defensioni: redditus vero aut [ subaudi esse] Sanctum sanctorum Domini et ad jus pertinere sacerdotum, aut esse juris tui, aut incolarum pagi.

3. Haec vero et ante praelibavi et modo retuli, ut deprehendere si possum, satagam quae dissensio, quod dissidium inter te possit esse et episcopum, cum tu illius defensor, ille tuus esse debeat pastor; ille tibi seminare spiritualia, tu ei ministrare, et utique ex tuo non ex suo, debeas carnalia; sic enim unus eorum et expressius dicit: Si nos vobis spiritualia [Col. 0250B] seminavimus, magnum est si vestra carnalia metamus (I Cor. IX, 11) ; ille te benedicere, tu eum debes honorare; postremo vestra etiam temporalia ita a Deo sunt summa aequilibratione divisa, ut nec tu ejus, quia non ejus, sed Domini sunt, debeas invadere ⁜ (189) ; ille tua nec cupere, nisi tantum pro tuae animae salute, illi enim dicitur: Non quaerentes datum sed fructum (Philip. IV, 17) ; tibi autem, cum Deus rogatur, dicitur, et utinam non infructuose, clamatur: Qui dixerunt, haereditate possideamus sanctuarium Dei, Deus meus, pone illos ut rotam, etc. (Psal. LXXXII, 13) ; et: Non alligabis os bovi trituranti (I Cor. IX, 9) .

4. Vox autem boni episcopi illa debet saepius esse: Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit [Col. 0250C] (Rom. XIII, 1) ; et: Reddite quae sunt Caesaris Caesari, et quae sunt Dei Deo (Matth. XXII, 21) ; et: Reddite omnibus debita, cui tributum tributum, cui vectigal vectigal (Rom. XIII, 7) ; et: Non est potestas nisi a Deo (Ibid., 1) ; et: Obedite praepositis vestris et subjacete eis (Hebr. XIII, 17) . Et quod quidam pulcherrime, Obedientia, inquit, quae majoribus praebetur, Deo exhibetur; atque caeterorum hujusmodi. Quod si nil aliud contra te sentit, praedicat, et praecipit episcopus, non modo te isto [ f. iste] offendere, sed multo magis, utpote per [ l. pro] te sentiens, debet placare. Sin secus, quod absit, nec praebere patientiam, sed [Col. 0251A] delectat exsequi vindictam; est unde illi facias injuriam, et tibi tam gravem non contrahas 106 noxam. Habent [ subaudit episcopi] conventus inter se generales, synodos universales, canones antiquos, concilia descripta, sanctorum decreta Patrum, sanctiones diversorum pontificum. Nihil est quod possit inter eos contingere, unde proprium inter se non possint judicium invenire. Postremo est sedes universalis, principalis, capitalis, quia ipsis capitibus Ecclesiae insignis, nutrix, mater, judex et magistra omnium. Si quid contra rem actum ab aliquo vel in aliquo est horum; in ea judicari, examinari, vel legali potest sanctione puniri ⁜ (190) . Hos ergo consule, ad illos rem defer, illis causam committe. Si quid perperam contra te invenitur actum, crede mihi, districte [Col. 0251B] vindicabitur judicio canonum; nam alium esse nullum, qui manus impune, et ipso Deo intacto, possit immittere in aliquo [ l. aliquem] horum; non vales invenire, etiamsi pennis possis volare.

5. Tu forte contra, siquidem et hoc die audivi dictum a quodam hesterna, non minori insania quam stultitia, quid, inquis, opus judice, quando jam eo utimur censore? nam intantum est diffamatus, ut omnes noverint, quod jure sit damnandus. Totum hoc dicere recte potuisses, si ipsius confessione in concilio canonice discussa percepisses. Sed, o cathedra pestilentiae (Psal. I, 1) , qua beatus ille vir rexque Sion mansuetus, qui pro nobis homo est factus, dedignatur sedere! o nefandum et in ipsa radice premendum judicium! o iniqua sententia, et illa [Col. 0251C] [ f. illi] soli saeculo propria, quo pro nobis, solis seditiosi vulgi acclamationibus comprehendebantur sanctorum millia, et farciebantur innocentibus ergastula! o digna, cui ipsa Domini obviet sententia dicentis: Nolite judicare secundum faciem, sed justum judicium (Joan. VII, 24) . Et de seipso, sicut audio, inquit, judico (Ib., 30) ; sicut audio, inquit, non sicut audivi. Praeteritis enim calumniatorum accusationibus, subsequente vero accusati responsione, justum valet judex justus et non violentus discernere, ut possit veraciter dicere: Sicut audio judico, id est, sicut lex ipsa decernit, non sicut rumor furentium garrit; sicut praesens ipse fatetur, non prout absentes insidiantur: unde quidam facete satis, Ad puniendum, inquit, properat, cito qui judicat; ad puniendum, [Col. 0251D] inquit, non ad discernendum: Ex verbis enim tuis, inquit, justificaberis, et ex verbis tuis judicaberis (Matth. XII, 37) , id est, et saeculariter et divine, misericorditer et juste; misericorditer, ut est [Col. 0252A] dictum: Tu prior (dicas) iniquitates tuas, ut justificeris (Job XL, 3) ; juste, ut est illud: Ex ore tuo te judico, serve nequam (Luc. XIX, 22) . Et hic enim quasi cautionem quamdam inter te et Deum consideres propositam: juste enim ex ore suo quisque judicatur: misericorditer 107 vero prior iniquitates dicens justificatur. Hinc est quod in scholis hujusmodi nutriendi ⁜ (191) sponte commissa confitentes, veniam citius merentur, pertinaces diu virgis caeduntur. Dicit autem hujus cautionis Veritas ministra: In qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 2) : id est, si justa, justa; si misericordi, misericordi, ubi et sententia sollicite debet illa pensari: Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat (Joan. VIII, 7) . Cavenda etiam est Pharisaeorum [Col. 0252B] imitatio, qui observabant, ut caperent Dominum in verbo (Marc. XII, 13) : unde et humanae satis consideranter ⁜ (192) leges, advocatis insciis studuerunt providere. Si ergo saecularium quis, non nisi proprio convictus ⁜ (193) ore, potest damnari, quanto minus ille, cujus judicium in manu solummodo est Dei, debet ⁜ (194) ad libitum invidorum aliquorum cavillationibus subrigi [ f. subigi]! Qui enim scis, eadem infamia qua intentione, et si scias, qua ex occasione vel causa fuerit orta, quo affectu propalata, zelo charitatis, an zelo livoris ⁜ (195) ?

6. Et ut ad rem ratiocinando veniamus, subsiste, rogo, paululum, et videamus. Lex et hoc etiam vetus prohibet, viduam et repudiatam sacerdotem accipere (Levit. XXI, 14) . Consecratas vero Deo virgines [Col. 0252C] tanto magis a cujuslibet usu, colloquio vel visu decet fore remotissimas (Num. XXX, 5) quanto magis sponso castissimo illi et prae filiis hominum pulcherrimo (Psal. XLIV, 3) se student servare castissimas, et ipso nec dum actu, sermone, auditu, etiam cogitatu, in quantum homini studiosissime cum Dei adjutorio nitenti possibile est, illibatas. Canones etiam sancti cohabitationem episcopis omnimodam interdicunt mulierum praeter ⁜ (196) illic exceptarum. Videas quamlibet harum episcopo saepe colloqui, id etiam solitarie aliquoties fieri, et per vulgus diffamari. Volesne eum, ut censes, utpote diffamatum, quasi hoc solo, ut dixisti, sui censorem effectum statim debere deponi? Qui vel quomodo enim scis, utrum secreta quidem tibi, sibi autem et Deo manifesta aliqua, [Col. 0252D] sed tamen pia, id est, lucrandae animae ratione hoc cogatur ⁜ (197) facere, sicut quidam nec minoris famae anachoretarum quamdam famosissimam legitur convertisse meretricem? Quidam etiam ejusdem [Col. 0253A] nec minus valens propositi, pretio, ut moris erat, illectas quadam in civitate hospitio introducebat pellices; et cum inde diffamaretur in tantum, ut ignibus dari debere acclamaretur; tanta copia conversarum excedens saeculo claruit, ut in illa populis refertissima Alexandria, quae ternis 108 earum millibus eo intrante abundaverat, meretrix nec una eo discedente inveniri valeret.

7. Quid inquis, et si filii approbent scelus ⁜ (198) ? Ego e diverso, quis hoc, dico, novit, nisi ipse, et Deus? Non legisti: Cum autem dormirent homines, venit inimicus, et superseminavit zizania in medio tritici et abiit (Matth. XIII, 25) : ut intelligas uno seminante verba doctrinae, alium posse subrepere qui inserat semen luxuriae? Dicamus et aliud: Ebriosus, [Col. 0253B] inquiunt canones, episcopus aut desinat aut deponatur (can. apost. 42) . Et saepe videmus multos ejusdem ordinis hujusmodi vitio quasi servientes, cum penitus qua id intentione agant simus ignorantes. Potest enim fieri, ut ebriosis quasi ebriosus quis secundum Apostolum hoc faciat convescendo, ut eos lucri faciat, aut alio aliquo licet occulto, tamen bono affectu id agat. Rectumne ergo censes ob istiusmodi infamiam, absque confessione propria eum deponi debere ad vulgi clamorem? Seditiones autem praedae et bella quam sint gravia, praeter alia ipsa approbant homicidia. Dicente autem Domino: Necesse est, ut veniant scandala (Matth. XVIII, 37) ; et: Surget gens contra gentem, et regnum adversus regnum (Luc. XXI, 10) ; et Job: Nihil in terra sine causa fit (Job V, 6) : [Col. 0253C] emergente cujuslibet occasione rei, contingat, ut saepe, aliquod in civitate dissidium, aut a regno divortium, fiant nulla homicidiorum [ l. nonnulla homicidia], omnes dicant machinatum id totum fuisse episcopum. Censesne eum, nulla praeeunte canonica examinatione, vel propria confessione, deponendum; aut quod inconvenientius multo, injuriandum ob clamorem, illo solo negante, cunctorum? Quid enim, si erit ab hujusmodi immunis flagitio? Nam tu unde non esse [ supple immunem] conjicis? Quia cum malefactoribus, inquis, inter agendum conversatus, cum ipsis est comprehensus; videlicet non quid senserit, sed ubi fuerit, cogitandum esse judicans; cum econtra Dominum non de opere, sed de intentione noverimus judicare. Quid enim si [Col. 0253D] hoc bona, quia justa, egit intentione? Verbi gratia, veluti Jeremias propheta, qui per charitatem, ut dicit beatus Gregorius, dum cives ab ingressu Aegypti non potuit cohibere, studuit illuc cum eis et ipse descendere. Et revera quem episcoporum [Col. 0254A] legimus, cum Italia a Langobardis invaderetur, relicto grege ad Mauritium ⁜ (199) transisse? Nunquid jam iste paululum jam dictus [ scilicet S. Gregorius], cum ei idem esset suspectus Mauritius, cum et filium ejus e sacro fonte idem suscepisset sanctus, et quotidie illi idem improperaret 109, quod suo adjutorio, facto et decreto apostolatum primae sedis indeptus fuisset, cum invitus fugisset, et renitens illum [ id est illum apostolatum, seu pontificatum], licet consentiente, sed post poenitente eodem Mauritio, sortitus fuisset, ita agendum decrevit, ut scilicet ob improbitatem civium et incursionem hostium ⁜ (200) transiens Constantinopolim, relinqueret gregem commissum? Nunquidnam et excellentissimae recordationis pater Augustinus (epist. 228) , dum similis [Col. 0254B] urgeret ratio, ita agendum decrevit, aut exemplo monstravit in talibus? Ille autem, qui interrogatus ab hostibus de nomine, respondisse refertur, servum se fore Christi, hosteque consonanter respondente, se flagellum esse Christi, fuitne jure damnandus, quod civitatem illico hostibus aperuit intrantibus? Cunctosne ergo judicas deponendos, qui rebelles regibus cives; et filios esse scientes, non eos ut punirentur prodiderunt, sed e contra missas eis fecerunt, filios eorum baptizaverunt, praedicaverunt, chrismaverunt, poenitentiam indulserunt, reconciliaverunt?

8. Sed forte ideo tu hoc recte te putas dicere, quia sententiam recolis Domini dicentis: Si offers munus tuum ad altare, etc. (Matth. V, 23) ; et quia [Col. 0254C] sicut non proficit in vulnere medicamentum, si adhuc ferrum in eo sit; ita non proficit poenitentia, discordante proximo, quanto magis Domino, animum ⁜ (201) habentis [ subaudi discordem], cum principalis Domini habeatur sententia dicentis: Nisi remiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester remittet vobis peccata vestra (Matth. XVIII, 35) . Sed quis ad haec [ subauditur cognoscenda] idoneus, nisi solus ille qui omnia novit Deus? Quomodo enim scis, utrum etsi discordem actum, concordem alicui quis habeat animum? Non legisti: Si fieri potest, cum omnibus hominibus pacem habentes? (Rom. XII, 18.) Non audisti: Quicunque voluerit, amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituitur? (Jac. IV, 4.) Nescis dictum esse: Qui dixerunt patri, vel matri, [Col. 0254D] non novimus vos, isti custodierunt testamentum tuum? (Deut. XXXIII, 9.) Non recolis dictum Josaphat, dum adjutorium praeberet Achab: Impio praebes auxilium, et his qui oderunt Deum amicitia jungeris? (II Paral. XIX, 2.) Et psalmus tibi non occurrit [Col. 0255A] dicens: Nonne qui oderunt te, Domine, oderam, et super inimicos tuos tabescebam (Psal. CXXXVIII, 21) ; et: Facientes praevaricationes odivi (Psal. C, 3) , et totus ille psalmus; et: Laetabitur justus, cum viderit vindictam (Psal. LVII, 11) ; et: Iniquos odio habui? (Psal. CXVIII, 113.) Postremo Dominum dicentem si non recolis: Non veni pacem mittere, sed gladium (Matth. X, 34) ; et in Job de concordia impiorum: Membra carnium ejus cohaerentia sibi (Job XLI, 14) ; una uni adhaerebit, et nec spiraculum incedit per eas? (Ibid., 7.) In tanta ergo diversitate quis nisi solus Deus potest cognoscere, nisi aut verbis, aut quibusdam actuum conjecturis, quis, quid, qua agat intentione; cum etiamsi malam eam omnimodis sciamus esse, nostrum ministerium sit, ut melioretur, vigilanter insistere? [Col. 0255B] Damnandus enimvero Job, cum dicat: Frater, fui draconum, et socius 110 struthionum? (Job XXX, 29.) Damnandus Loth in scelere Sodomitarum? Damnandi quibus dicit Apostolus: In medio nationis pravae et perversae, in quibus lucetis sicut luminaria in coelo, verbum vitae continentes? (Philip. II, 15, 16.) Damnandus angelus imo episcopus ille, cui dicitur in Apocalypsi: Scio ubi habitas, ubi sedes est Satanae, et tenes nomen meum, et non negasti fidem meam? (Apoc. II, 13.) Damnandus Noe et filii ejus, quod cum serpentibus fuerint in arca? Damnanda tota generaliter, cui dicitur, Ecclesia: Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias? (Cant. II, 2.)

9. Si vero negligenda minime navis Ecclesiae in tranquillitate, quanto minus in tempestate? Et si [Col. 0255C] deserendus nequaquam grex lupo dissimulante, quanto minus imminente? Si sani custodiendi, aegri omnino negligendi? Et ubi erit: Non est opus sanis medicus, sed male habentibus? (Matth. IX, 12.) Quis autem filium unquam charum etiam in phrenesim dimisit actum; cum etsi non ligari, utcunque saltem potuerit custodiri? Nam cum et de vilissimis servorum videamus id persaepe fieri personis, dum consulitur, ne periclitentur, sanis; quanto magis si necesse fuerit, de dilectissimis agi congruit filiis? Nempe cum divina suis pastoribus, quos lupina specialiter praesciebat incursione infestandos, pietas consulens concessisset dicens: Si vos persecuti fuerint in unam civitatem, fugite in aliam (Matth. X, 13) ; quid in generali esset necessitate agendum, et suo [Col. 0255D] et mercenarii monstravit exemplo, dicens: Bonus pastor animam suam dat pro ovibus, mercenarius autem fugit? (Joan. X, 11, 12.) Et alibi: His autem fieri incipientibus, respicite et levate capita vestra, [Col. 0256A] quoniam appropinquat redemptio vestra (Luc. XXI, 28) ; itemque: Vigilate itaque omni tempore orantes, ut digni habeamini fugere ista omnia quae ventura sunt, et stare ante Filium hominis (Luc. XXI, 36) . Animam ergo dare pro ovibus, cor exhilarare [ f. exhalare], vigilare, et orare, non fugere in communi necessitate praecipimur, cum in speciali id minime prohibeamur.

10. Desine ergo haec tantum quivis, et si excedendo jam dixeris, defendendo augmentare scelus, ne ⁜ (202) tu potius et a temporali et a sempiterno honore videaris jure deponendus, quia cum in eodem sis honore, non intelligis; et ideo comparandus jumentis potius quam episcopis, pecoribus videris quam pastoribus, dum et teipsum tam vilipendis, et [Col. 0256B] tam impie contraire legibus niteris, pro te quoque, si tamen illud esses quod vocaris, piissime promulgatis. Nam et quod gigantomachiam, et theomachiam, vel potius idolomachiam illam tuam ista adhuc in re mihi opposuisti, nequaquam et hoc vitium promisisti [ l. permisisti] celari, nempe, dum magis philopompi, quam veri philosophi, licet habitum praetendas, morem secteris, gigantomachiam saepius quam psychomachiam non modo relegens, sed et recolens, magis te idolorum cultorem quam Christi demonstras pontificem; imo idolum te esse insinuas, dum tam meticulose, ne a gigantibus, imo 111 ab eo, qui exsultavit ut gigas ad currendam viam (Psal. XVIII, 6) , persecutus consequaris, comprehendaris, dejiciaris, frivolis vaniloquiorum ambagibus, quasi [Col. 0256C] post arborem a calore ejus (Ibid., 7) , cum non possis, absconsus, ab eo scilicet corrigendus inveniaris foliorum [ l. foliis] ficus campestris tectus (Gen. III, 7) , non agni veri innocentia vestitus, tinctis fucatus Indiae coloribus (Job XXVIII, 16) , non nive in Selmon dealbatus (Psal. LXVII, 16) , te munire conaris; nec pennas columbae (Ib., 15) , id est, virtutem simplicitatis velis assumere ⁜ (203) , quibus evoles ut requiescas, sed milvi (Zach. V, 9) , quibus extollaris ut vanescas; nec deargentatas, ut sint posteriora tui in specie auri (Ps. LXVII, 14) , sed verso in scoriam argento (Isai. I, 22) , aurum potius Aethiopiae (Gen. II, 12) , quod non aequatur sapientiae, quam illud Ophir optimum ambis (III Reg. X, 11) , quod verus noster pacificus qui fecit utraque unum (Ephes. II, 14) , navibus comparatis praecepit sibi afferri, quibus laquearia vel vasa exornet sui templi, corda videlicet illorum, in quibus ipse habitare, et thesaurum desiderabilem dignatur recondere. Stultam [Col. 0257A] quoque mundi sapientiam, quam confundit infirmus et despectus (I Cor. I, 27) , speciosus prae filiis hominum noster (Psal. XLIV, 3) , magis amplectens, quam aeternam illam veramque sapientiam, fatuitatem a tuis illis doctoribus quos laudas, quos effers, quos magnificas, aestimatam; mutuata ab Aegyptiis vasa (Exod. XII, 35) non in tabernaculi utensilibus Domini, sed in ornamentis ejusdem congeris Aegypti, lanam et linum Domini cum ipsis [ subaudi vasibus] servire cogens reginae coeli (Jerem. XLIV, 17) , hoc est terrenae altitudini; dum dolo devictum a Mario Jugurtham, quam ligno subactam a Christo saeculi pompam; captum Siphacem, quam dejectum a Michaele draconem (Apoc. XII, 7) , triumphantemque nostro in praelio, cui non ex equo, sed ascendere [Col. 0257B] debueras ex adverso, introducis: Scipionem, Pompeium, et Dejotarum, Catonemque facundissimum potius quam Petrum, et Paulum, Joannemque recolens Domini dilectissimum; Bella per Emathios (Lucan. l. I, v. 1) , quam concilia a doctoribus celebrata Christianis, imo bellatoribus invictissimis per amoenissimos depicta sanctae Scripturae saepius relegens campos; jusque datum sceleri, quam regulam statutam pie vivendi:

11. Et haec quidem omnia ad id conjectandum, ut si talis etiam, quod absit, aliquis, ut tu dicis, inveniatur episcoporum, non posse convincatur judicari nisi a semet, ab ullo hominum, excepta duntaxat auctoritate canonum. A semet autem pura inter se et Deum aut quemlibet sibi elegerit fidelem patronum confessione judicatur, ut non a Deo districte judicetur; sed prior iniquitates suas adversum se confitens, vocemque accusatori praeripiens justificetur. [Col. 0259A] Canonica vero judicatur auctoritate, si examinatus legitime, crimen suum in concilio proprio publicaverit ore. A Domino vero multis modis judicatur, dum secundum Psalmistam, aut infirmitate, aut damnis, aut inimicorum infestationibus, aut aliis quibuscunque afflictionum generibus, non quidem jubente, sed permittente Deo, in ejus afflictione vindicatur, ut aut corripiatur in praesenti saeculo, ne cum mundo damnetur in futuro; aut ut ferrum ejus mentis ad subtilitatem perveniat acuminis, alienae erasum lima pravitatis, quo et ipse resecare in aliis male pullulantia valeat cordis.

12. At totum ita se habere non Catonicis, sed Dominicis approbemus eloquiis. A nullo hominum episcopos judicandos, et Apostolus perhibet dicens [Col. 0259B] de eis, dum de se: Qui autem judicat me, Dominus est (I Cor. IV, 4) ; et: Spiritualis dijudicat omnia, ipse autem a nemine judicatur (I Cor. II, 15) ; et Dominus sal infatuatum nec in sterquilinio asserens ponendum (Luc. XIV, 35) . A semet, ut idem Apostolus dicit: Si nosmetipsos judicaremus, non utique judicaremur (I Cor. XI, 31) ; et illud de Moyse: Posuit et labrum aeneum, in quo lavarentur Aaron et filii ejus, cum ingrederentur in sancta, quae fecerat de speculis mulierum, quae excubabant in ostio tabernaculi (Exod. XXXVIII, 8) . A Domino, ut et illud: Visitabo in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum (Psal. LXXXVIII, 33) . Non autem hoc dicit ab eo, qui pedes discipulorum lavisse legitur in Evangelio (Joan. XIII, 5) . Canonica vero auctoritate quomodo judicetur, [Col. 0259C] monstrat satis evidenter qui dicit: Sicut audio, judico (Joan. V, 30) , et: Ex ore tuo te judico (Luc. XIX, 21) . Et Apostolus, ut etiam hoc in praesenti observandum intelligas, in quantum Dominum adesse consideras, dum aliquo manifesto suae praesentiae judicio, aut invitum et coactum, perspicuam tamen veritatem promentem ac sponte confitentem, aut aliquo justo et legali judicio deprehensum revelat in publico, Nolite, inquit, ante tempus judicare, donec veniat Dominus, qui et illuminabit abscondita tenebrarum (I Cor. IV, 5) . Mundeburdem autem vulgo quoddam genus regalis vocant tuitionis, quod qui habuerit, speciali quodam privilegio ita regia tuetur auctoritate plerumque, ut nec vi, nec judicio aliquid, etiam in culpa deprehensus, ab aliquo patiatur, [Col. 0259D] antequam in 114 praesentia ejusdem majestatis audiatur. Si autem mortalis ita timetur potestas, si litteris sententia prolata hodie quidem subsistentibus ⁜ (206) , cras vero aut igne, aut aqua, aut vetustate deletis, nullum robur obtinentibus, ita custoditur; qua reverentia, quo timore illius debent servari edicta, cujus, coelo et terra transeuntibus, non transeunt verba? (Marc. XIII, 31.) Quem vero apertiorem requiris Mundeburdem ad defendendum [Col. 0260A] specialiter principes vel ministros, quos ille Rex regum potentissimus [ supple posuit] in Ecclesia, quam nolite tangere christos meos? (Psal. CIV, 15.) Wiffam etiam quoddam vocant signum, quod qui regali habuerit dono, et alicujus invasu alicui subjacuerit damno, vindice defenditur gladio. Quod autem terribilius inveniri potest signum quam pontificale pedalum ⁜ (207) ? Perspicaciorem quam desideras wiffam, quam eam quam capite gestant coronam? Stola vero, planeta, dalmatica, cingulum, caligae et sandalia quid tibi, etiamsi nil intus aliud intelligere valeres, nisi manifestissima divinae tuitionis pariter et venerationis, dum contra caeterorum consuetudinem eos his uti cernis, tibi produnt insignia? quae etiam tibi ne tuo judicio obvenerint, non nihil timeo, [Col. 0260B] dum tam vilipendi a te considero, ut magis praedari et occidi, quam his optes defendi.

13. His contra tam perversissimum et inconvenientissimum etiam laicis judicium breviter praelectis, non te quem supra rogo consideres, cum [ subauditur episcopi] inter se quoque propria, si aliquid excesserint, habeant judicia. Vidistine unquam militem aut plebeium, qui ausus fuerit reprehendere, nedum judicare judicem palatinum ⁜ (208) ? Denique satisfactum tibi jam esse poterat, judices eos [ id est episcopos] esse omnium, non solum hominum, sed et angelorum, apostatarum utique (I Cor. VI, 3) . Sed ad inculcandum, ne volubilitate excedat animum diversarum curarum, iterum arbitror replicandum, aliquid etiam, quod forsan adhuc [Col. 0260C] aut ignoras aut dissimulas, adjiciendum. Noveris itaque quatuor futuros ordines in judicio; unum qui judicet cum Deo, alium qui per judicium liberetur a Deo, tertium qui per judicium damnetur, quartum qui jam judicatus ad nil aliud, ut credimus, aderit, nisi ut ipsa amplius piorum felicitate crucietur, ut in psalmo legitur: Peccator videbit, et irascetur (Psal. III, 10) , et quod prae angustia spiritus sunt dicturi. Et ut hoc evidentissimis pandam exemplis, audi Dominum promittentem: Sedebitis, inquit, super sedes duodecim (Matth. XII, 28) , id est in soliis apostolorum, non quidem solummodo duodecim illorum, sed et omnium ejusdem officii justorum. Et ne novum hoc et forsan a nobis aestimes conjectatum, audi ex his unum, sed jam tertium decimum, [Col. 0260D] quia post Matthiam, e coelo vocatum: Nescitis, ait, quoniam angelos judicabimus? (I Cor. VI, 3.) Frustra autem de sede hujus ordinis dubitas, cum apostolos eos, quantum et id agunt, esse scias, si tamen et idem te non fallit vocabulum, quia Graecum; et Psalmista concinat: Principes, inquiens, populorum congregati sunt 115 cum Deo Abraham (Psal. XLVI, 10) . Congregati vero quid agant, exsultantes scilicet in gloria, laetantes in cubilibus suis, dicit in [Col. 0261A] alio idem psalmo: Gladii ancipites in manibus eorum ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis; ad alligandos reges eorum in compedibus et nobiles eorum in manicis ferreis, ut faciant in eis judicium conscriptum (Psal. CXLIX, 6-9) . Gladius si quis sit non intelligis, cum manus opera ⁜ (209) , quibus e judicio vindicta et increpatione victuri liberarentur, morituri damnarentur, dederunt; advertere possis, ut ait unus eorum jam gladium tenens, etsi non aperte vibrans. Aliis, inquiens, sumus odor mortis in mortem, aliis odor vitae in vitam (II Cor. II, 16) ; et Simeon praeter alterum scilicet sensum de Domino: Et ecce positus est hic in ruinam et in resurrectionem multorum (Luc. II, 34) ; et Dominus ipse: Est qui accusat vos Moyses (Joan. V, 45) ; et [Col. 0261B] de apostolis: Ideo, inquit judices vestri erunt (Matth. XII, 27) ; et: Viri Ninivitae surgent in judicio cum generatione hac, et condemnabunt eam, quia poenitentiam egerunt in praedicatione Jonae (Ibid., 41) ; et, Si non venissem et locutus fuissem eis, peccatum non haberent (Joan. XV, 22) . Si vero, ut dixi, quis iste sit non intelligis gladius, interrogatus idem proferat Paulus: Gladium spiritus quod est verbum Dei (Ephes. VI. 17) ; et de ultima et praecipua superbia: Quem Dominus Jesus interficiet spiritu oris sui (II Thess. II, 8) ; et: Est sermo Dei vivus et efficax et pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus (Hebr. IV, 12) . Ancipites vero, id est, bis acuti quare sint; praeter istud quod modo est dictum, considera, quod et gehenna, id est duplex poena, illud vocatur judicium [Col. 0261C] conscriptum: Compedes vero et manicae ferreae (Psal. CXLIX, 9) duritia crudelitatis comparatae, satis in Evangelio habentur dicente: Ligate illis manus et pedes (Matth. XXII, 13) . Judicantur ergo, vindicantibus et increpantibus justis, injusti manibus et ancipitibus, gladiis, quia hic nec opera eorum imitando attendere, sermonem vero non solum spernere, sed etiam multis persecutionibus et mortibus studuerunt insectari. Et quia hic manus et pedes sponte ligatos habuerunt a bono opere, merito invitae illic ligatae in aeterna erunt damnatione. Si pauci sunt, dicis, qui ad hoc erunt quandoque perventuri, dinumerabo, inquit, eos (Psal. CXXXVIII, 18) ; et forte propter Matthiam duodecim, aut propter Judam undecim, aut propter Paulum erunt tredecim, Super [Col. 0261D] arenam, inquit, multiplicabuntur (Ibid.) . Considera quantos judices, et vide si sit leve inter tot unum vel increpare.

14. Habes ordinem judicum, ⁜ (210) proferamus et per judicium [ subaudi ordinem] salvandorum: Beatus, inquit, qui intelligit super egenum et pauperem, in [Col. 0262A] die mala liberabit eum Dominus (Psal. XL, 2) . Da et per judicium damnandorum. Cum incaluerit, inquit beatus Job, solventur de loco suo (Job VI, 17) , utique illo sinistro, perpetuo destinati supplicio. Hos duos ita sermo evangelicus 116 meritis uniuscujusque praemissis dividit, dicens: Ibunt hi in supplicium aeternum, justi autem in vitam aeternam (Matth. XXV, 46) . Quartum vero Psalmista praedicente dicendo ⁜ (211) : Ideo non resurgant impii in judicio (Psal. I, 5) : ita et idem excipit sermo: Qui autem non credit jam judicatus est, quia non credit in nomine unigeniti Filii Dei (Joan. III, 18) .

15. Operae pretium autem videtur malesanae hic cujusdam obviare sententiae, qui praesentibus quibusdam nec modice, proh dolor! eruditis episcopis ausus [Col. 0262B] est illud quod canitur ⁜ (212) in Ecclesia improbare, videlicet sanctos omnes cum Christo in aeternum regnaturos fore, asserens nec dicendum nec credendum aliquem praeter Deum in aeternum regnare, sed fatendum sanctos tantummodo cum illo gaudere; quasi et idem non sit cum Deo gaudere quod regnare, regnare quod vivere, vivere quod semper esse. In quo tantum infeliciter convaluit, ut ipsum, pro quo totum [ f. tantum] in praesenti laborat, tantae felicitatis dulcisonum a cantu Ecclesiae se praesente secreverit melos; quod quidem recte faceret, si singularem deitatem, ejus regnatum [ id est principatum], et potentiam, qua cuncta proprio quoque et singulari nutu creata, proprio quoque et singulari regit et gubernat imperio atque moderamine, ita pie venerando intelligeret, [Col. 0262C] ut gratuitae miserationi, quae ex vasis irae vasa facta misericordiae (Rom. IX, 22, 23) , tanto ditat munere, quo non reges tantummodo esse et vocari, sed insuper Deos esse et dici ineffabili concedat benignitate, impie invidendo contraire timeret. Sed, o caeca caecorum, et dicentis scilicet et conniventium hac duntaxat in parte, et stultissima, si tamen defendatur, stultitia! Dum enim ex se homines Deum conantur metiri, putant et illum, ut se, invidere alieno profectui; quasi et illum, tanta coarctet angustia possessionis et potestatis, tanta autem dilatet magnitudo cupiditatis et ambitionis, ut quod alter assequitur, hoc sibi aestimet minui, cum omnia solus possidens, thesaurarium [ id est thesaurum] ita aequo moderatu contineat suum, ut [Col. 0262D] nec exhauriri valeat nec cumulari; potestas vero ejus nec deficere in aliquo, nec proficere queat omnino, licet omnia ipse pro sui placito naturarumque et causarum consentu et cumulet et exhauriat, quibus vult profectum, quibus vult adhibens defectum, immutabilis in se mutabilia continens, sub [Col. 0263A] se ita illuminanda ex se illuminans, cum sibi nil luminis detrahat, ut et ipsa luce [ f. lux] vocari rite et benignissime concedat: quod et de regibus jam dictis satis ipse intelligere poterat, videlicet ut illum et sciret et confiteretur essentialiter fore Regem regum, sed institutorum, sicut est Lux luminum, sed illuminatorum.

16. Verum ut ad ipsum erroris auctorem nostrum 117 jam vertamus sermonem, dic mihi, rogo, hoc aut dicens, aut tacendo consentiens, aut quod multo pejus est, astipulando confirmans, apostolicis refragaris testimoniis? Nullo modo, inquis. Quid itaque in tam aperta ejus sententia inesse reris arcanum, ubi dicit: Si compatimur et conregnabimus? (II Tim. II, 12.) Quid cum in Apocalypsim Joannis [Col. 0263B] finitum pro infinito accipiens, legis: Regnabunt cum ipso mille annis? (Apoc. XXIII, 6.) Quid daturum eis, quibus in judicio dicturus est: Venite, benedicti Patris mei, percipite regnum (Matth. XXV, 34) , nisi idem, ut conregnent, regnum? Quem enim regum terrenorum illud, cum praefecturas et praedia vel alia hujusmodi ad partem regni suis distribuant pertinentia, dicere nisi cum conregnaturo aut certe successuro audis filio? Aut vero propter judicatum in sessu duodeno etiam regnantum praedictum nequis intelligere numerum ⁜ (213) ? Cum vero in psalmo audis: Unxit te Deus, Deus tuus oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV, 8) , quos consortes intelligis, nisi conregnantes? In eo vero quod angelum Mariae dixisse legis: Regnabit in domo Jacob in aeternum (Luc. I, 33) , quid, quaeso, intelligis? An aestimas divinitati illius, qua coaeternus et consubstantialis Patri ubique sine initio et sine fine regnat, aliquod non ante habitum, et quod praeter ubique esse possit alicubi regnum promissum; et non potius humanitati illius, qua in tempore pro nobis est indutus, a divinitate, quae una illi cum Patre est, attributum, ut scilicet regnet in domo Jacob (Luc. I, 32) , id est, in regno Ecclesiae, quod ex eo coepit ex quo natus est ipse, vel ex eo quod tribunal crucis dignatus est nostri causa ascendere, Psalmista (dum clamat) testante fidelibus Christicolis: Dicite in gentibus (Psal. XCV, 10) , Quia Dominus regnavit a ligno ⁜ (214) , id est a crucis ascensu, futurum [ subaudi quod regnum], sine fine, cum eodem utique Jacob in aeternum, hoc est, capite [Col. 0263D] cum corpore? An tu aliter sentis; et putas etiam temporarie, cum nec possit vivere sine membris aliquid [ f. aliquod] caput posse regnare? Aut forte de ipso dictum esse non recolis: Cum corpore suo quod [Col. 0264A] est Ecclesia? (Rom. VIII, 17.) Itemque: Si autem et haeredes; haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi? Et cujus, quaeso, haeredes rei nisi regni? Postremo cum in oratione ab ipso tibi tradita dicis: Adveniat regnum tuum (Matth. VI, 10) , quid rogo petis? An ut jam maturet regnare, qui nunquam creditur non regnasse? An, quod est verius, ut cum ipso merearis regnare adoptione non genere, munere non proprietate, dono non debito, concessione non parilitate, gratia non essentia, pietate dantis non comparatione aequalitatis? Nempe ex ejusdem 118 de mansionibus (Joan. XIV, 2) , et Apostoli de stellis differentias (I Cor. XV, 41) quasdam facientes possumus veraciter dictis colligere, non solum ipsum, cui essentialiter idem est ⁜ (215) semper regnare quod vivere, [Col. 0264B] longe incomparabiliter adoptatis praestare regibus, sed etiam inter ipsos regnantes non parvam regnandi distantiam fore. Desine ergo, fili, hanc tuam non quidem sententiam, sed maximam tueri inscitiam, ne illorum in numero inveniaris aliquando, qui Deum dum defendere nituntur, offendunt. Vindica quin potius et tu moribus dignitatem tuam, ne tantam perdas praerogativam. Inaniter enim hoc in oratione rogas, si illud adipisci, dum etiam desperas, non desideras; cum nec patrem illum aliter tuum esse, nisi et inaniter, dicas.

17. Ad te vero isto relicto reversus, cum quo mihi jam sermo de non parvo est negotio diutius; considera, rogo, dum summus pontifex a nemine nec reprehendendus, quanto minus quilibet eorum flagellandus, [Col. 0264C] carceri mancipandus, fame et siti, frigore et nuditate caeterisque afflictionum generibus tormentandus? Unum etiam precor ut attendas, et ex te ipso perpendas. Si haberes aliquem servum negligentem quidem, quem tamen tanto amore excoleres, ut in aliquo locorum tuorum secunda post te sede, secunda auctoritate, secunda poneres potestate, videlicet ut quidquid tibi agendum, tibi decernendumque committeres, quidquid statuisset firmares, quidquid destituisset destitueres; benedictus ab eo, a te quoque benediceretur, maledictus malediceretur, cui tua jura, tua insignia, thronum, sceptrum, purpuram, ipsam etiam concederes coronam; nomine etiam tuo appellandum decerneres; postremo quoque nil tibi residui nisi ipsam essentiam, regimen, atque gubernationem [Col. 0264D] qua ipsum cum commissis regeres et gubernares, et quod quidquid ageret, decerneret, statueret, definiret, tua, non sua potestate faceret: inter haec aliquid eum ab aliquo ⁜ (216) conservorum [Col. 0265A] excedente comprehensus, te inconsulto, licet praesente, ab eo injuriaretur, carceri daretur, fame, siti, geluque necaretur, opprobriis et derisionibus et contemptui, quod gestaret, nominis afficeretur: quid ergo, bone rex, pie princeps, in hujusmodi tibi agendum decerneres negotio? Scio, ais, quid agerem; sed non est iste Deo tam charus quam dicis. Quid, inquam, nosti? Nonne vides eum solio, sceptro, corona, purpura, ipsoque nomine satis praeclue ⁜ (217) insignitum? Ego, inquis, eum insignivi. Tu? qualiter? Potuistine dare quod nec audes 119 contingere? Valuisti concedere quod etiam cogeris adorare? Fuitne unquam in tua potestate, quod tam altius nunc est supra te? Mirabile ergo quod tibi tulisti, alteri tribuisti. Sed desine hoc vel cogitare. Nam si potuisses [Col. 0265B] dare, poteras utique et auferre. Nunc vero cum rebus spoliare, patria pellere, exsulare, carceri tradere, luminibus orbare, excoriare, exmembrare, ad ultimum in tui ipsius praejudicio eum valeas occidere; nomen autem illud, sceptrum illud, coronam cum purpura, illam benedictionem, illam potestatem ligandi te ipsum, etiam a quo ligatus tenetur, solvendique ⁜ (218) illam, judicium illud, principatum illum, angelicatum illum, apostolicatum illum, pontificatum illum, regnatum illum, pastoralitatem illam, postremo (quod his omnibus est praestantius) unctionem et dealitatem illam non possis tua vi, tuo judicio, tua auctoritate, tua tollere potestate: agnosce multum supra te esse, quod tantum ipso Deo vides propinquare, ut nisi ab ipso auferri, ab ipso valeat tribui, [Col. 0265C] ab ipso in sui consortio mereatur ita insolubillime asciri, ut a nullo se intacto valeat tangi. Nam illa omnia, quae, ipso licet nolente, dum tam terribiliter interdicit, sed tamen ⁜ (219) permittente, ab homine eis [ id est episcopis] possunt infligi, licet maxima injuria sit Dei, maxima miseria inferentis, inaestimabilis tamen gloria ejusdem est ordinis; quod testantur illi qui ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Jesu contumeliam pati (Act. V, 41) .

18. . . . . . graviter ⁜ (220) contra dantem erexit, dum tam immaniter illum offendit; quid ad te? Quia meum, inquis, turbavit regnum, concitavit praelia, praedas innumeras exercuit. Non puto, inquam; at vero dicamus, fecerit, dicamus tibi morem gerendo [Col. 0265D] pro, libitu tuo. Sed, o utinam! postquam eum captum in tua habuisti potestate, Deo permittente, quanquam nolente (neque enim fas est fautorem eum esse eorum, quae ne fierent interdixit, dici vel credi) recoluisses illum dixisse omnibus, cum praecipue tibi: [Col. 0266A] Quicunque honorificaverit me, honorificabo eum; qui autem contemnunt me, erunt ignobiles (I Reg. II, 30) ; et illud: Dedit ei Deus locum: at ille abutitur eo in superbiam (Job XXIV, 23) ; et de quibusdam: Averteruntque oculos suos, ut non viderent coelum, neque recordarentur judiciorum justorum (Dan. XIII, 9.) Susurrasset quoque tibi Sapientis illud dicentis hujusce proverbium: Bis vincit, qui se in victoria vincit, et iracundum qui vincit, hostem superat maximum. Itemque: In vindicando criminosa est haereditas. Alterius quoque hujusmodi: (Cic. pro Marcel. ) «Animum vincere, iracundiam cohibere, victoriam temperare, adversarium non modo extollere jacentem, sed etiam amplificare ejus pristinam dignitatem, haec qui facit, non ego eum summis viris comparo, sed simillimum [Col. 0266B] Deo judico.» Ridiculum econtra, juxta 120 eum qui supra, odio nocentis innocentiam perdere. Occurrisset etiam animo factum David, quomodo persequentem se Saul, sibi a Deo traditum inveniens, et a suis ut eum feriret suasus, noluerit; potiusque dixerit: Propitius mihi sit Deus, ne extendam manum in christum Domini (I Reg. XXVI, 11) . In quo primum notavisses, quod propitium sibi fieri Deum postulaverit, ne faceret quod ipso locum ei dante juste facere poterat. Vae enim ei, qui secundum Psalmistam dimittitur voluntati suae (Psal. LXXX, 13) ; cum corruptos et abominabiles (Psal. XIII, 1) utique Deo quosdam in studiis suis factos alibi notans Scriptura dicat: Post concupiscentias tuas non eas, et a voluntate tua avertere (Eccli. XVIII, 30) ; et: Sunt viae quae [Col. 0266C] videntur hominibus rectae, quarum finis usque in profundum inferni demergit (Prov. XVI, 25) ; et desiderent quidem plerumque nonnulli, quod malo suo exauditi solent accipere. Unde quidam satis lepide: Nil tam insanum, inquit, quam id desiderare, per quod possis perire. Alius item scilicet facete, quantum ipsa Sapientia docente: Si miserum est, ait, voluisse prava, potuisse miserius est. Job autem: Abundant, inquit, tabernacula praedonum, et audacter provocant Deum, cum ille omnia dederit in manibus eorum (Job XII, 6) . Unde autem praedones, cum Deus dederit, nisi quod, Deo permittente juste, isti ad praedam exarserunt injuste? Unde audacter provocant, nisi ex eo, unde eis Deus locum, aut propter castigationem, aut propter poenam delinquentium dedit, aut certe malo illorum, [Col. 0266D] ut scilicet sibi relicti, nec a medico prohibiti, edant unde necentur: bibant calicem furoris Domini, unde inebriati gravius corruant in aeternum perituri; exaggerent crimina, unde major eis accendatur gehenna, apposita semper iniquitate super iniquitatem [Col. 0267A] eorum (Psal. LXVIII, 28) , dum scilicet maligna voluntas eorum nequissimum pervenit ad effectum, ut non intrent in justitiam Dei, sed deleantur de libro viventium, et cum justis non scribantur (Ibid., 29) . Paupere et dolente a salute Dei suscepto, ut magnificet eum in laude, et laudet nomen ejus in cantico (Ibid. 31) . Unde ergo, ut dixi, Dei iram provocant, nisi unde Deo quamvis secretissimo consilii sui disposito permittente, locum accipientes, omnia quae ira, cupiditas, vel superbia eorum dictat, agunt, nec permittentis justitiam verentes, nec pietatem pensantes, nec ancipitem Dei gladium metuentes, nec respectum super afflictionem miserorum considerantes, postremo ne vel suimet consideratione aliorum miseriis condolentes, neque prophetici illius improperii reminiscentes, [Col. 0267B] quo sub persona impiae Babylonis talibus Dominus exprobrat, dicens: Iratus sum super populum meum; contaminavi haereditatem meam, et dedi eos in manu tua; non posuisti eis misericordias, et recordata es novissimi tui (Isai. XLVII, 6) ; terribiliterque post aliquanta concludentis: Veniet, inquiens, super te malum, et nescies 121 ortum ejus; et irruet super te calamitas, quam non poteris expiare. Veniet super te miseria, quam nescis (Isai. XLVII, 6) , caeteraque, quibus nescio, utrum, quid terribilius queat inveniri?

19. Quod si, ut ad David redeamus, more . . . . usitatissimo respondens [respondeas], magnae quidem patientiae illud exemplum [ subaudi Davidis] fuisse, sed hodie ista non competere; respondeo [Col. 0267C] quia magis hodie competit talia quam tunc: tunc enim juste licebat ulcisci, modo nec irasci (Matth. V, 22) . Hoc, inquis ⁜ (221) , ideo quia dominus suus fuerat, egit. Tu, inquam, ideo quia pastor tuus, propheta tuus, angelus tuus, judex tuus, Deus tuus fuerat, convenientius fecisses. Verum si altius quid in hujusmodi facto velis rimari, scias David te in isto turbato, ut dicis, regno injuriam tuam significasse; Saul vero unctum quidem, sed justi persecutorem, praepositorum in Ecclesia, sed negligentium ordinem. Saul itaque purgat ventrem (I Reg. XXIV, 4) , cum quilibet eorum de se malae opinionis elicit fetorem. Dolet David se oram chlamydis ejus abscidisse (Ibid., 6) , quia valde metuendum est cuilibet . . . . . . etiamsi sit et ipse unctus ut David, vel [Col. 0267D] in extrema actione reprehendere quemlibet Hebraeorum. Regale autem nostrum esse sacerdotium (I Petr. II, 9) , et Petri testimonium, et millia approbant testimoniorum. Quod denique testimonium alio festinans ponere non proposueram, sed quia se ultro obtulit, abjici nullomodo potuit: forsan nec minus alias sui opportunitate valebit.

20. Verum potest fieri, ut per totum ita se rem non habere, ut dicis, inveniamus, si ventilemus discussius ⁜ (222) . Videor enim mihi optime intelligere quid desiderares. Lupus enim cum sis ipse, pastorem timidum canemque mutum velles invenire. Et cum Ecclesiae sis publicus praedo, contradictorem inveniri velles nullum. Sed, o importabilis sarcina! et ubi erit: Non solum qui faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus, digni sunt morte? (Rom. I, 32.) Ubi quod dicit alibi idem: Quicunque voluerit amicus [Col. 0268B] saeculi hujus esse, inimicus Dei constituitur? (Jac. IV, 4.) Ubi illud Psalmistae: Si videbas furem, currebas cum eo (Psal. XLIX, 19) , id est, consentiebas ei? Haec, 122 ut opinor, causa fuit dissidii; haec nota, quod ingeris, criminis; quod videlicet tu res omnes volebas tenere Ecclesiae, eum vero ⁜ (223) mercenarium tui, non pastorem gregis esse Christi; hocque sibi displicere aliquo resistendi monstravit genere, regem te ipsa etymologia pensus ubi recte ageres, furem ubi sacrilegium perpetrares ⁜ (224) . Caeterum quidquid factum sit, quidquid perperam contigerit (ita enim sermo est agendus, ceu factum fuerit et contigerit) quod ne fiat et contingat, interdicere labor hic noster contendit: nunquidnam non debuit auctor facti judicio canonum prius legitime [Col. 0268C] examinari, et si legaliter fuisset convictus, ipse suae damnationis testis, judex et censor effectus, non jam damnaretur ut episcopus, sed eo, si ita se lex haberet, deposito, et alio Ecclesiae substituto, et iste poenas, si velles, juste lueret pro commisso, et tam sacratissimum ministerium non violaretur in aliquo, et Ecclesia mater per tam diuturni temporis spatia, tam nimia deperditione suorum filiorum non sustineret praejudicia? Ubi enim ⁜ (225) , quos uno saltem paschali tempore eadem debuit parere, filii, ipsa vidua, ut ita dicam, sine consortio tanquam viri existente matre? In animo excedit dictum: Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX, 6) ; cum et in primordialis ⁜ (226) virginitatis commendatione primi hominis prophetiam exponens Apostolus [Col. 0268D] dicat: Sacramentum, inquiens, hoc magnum est: ego autem dico in Christo et in Ecclesia (Ephes. V, 32) .

[Col. 0269A] 21. Cui vero (dicamus) imputabitur, quod tanta multitudo, quae pie per gratiam Christi liberata, regna debuerat intrare coelorum, impie derelicta cumulavit infernum? ⁜ (227) Nam, ut ad ipsum, de quo superius satis prolixus est sermo habitus, modicum quid a proposito digressi redeamus, quorumdam (proh dolor!) relatu cognovimus, quod eodem quo [ subauditur episcopus] absens fuit paschali tempore, cum baptisterium non fuisset (chrisma deficiente qui daret) in eadem ecclesia celebratum; tanta clades in civitate contigit infantium, et hoc solummodo non baptizatorum, quantam nullus meminit unquam priorum: 123 ita ut passim per domos a matribus non quidem sponte suffocati, unum totius civitatis facere possent (si tamen timor [ Vulg. timore, male ] [Col. 0269B] Dei eodem ullus esset in loco) lamentum, pro vindicta divinae animadversionis lugentibus aliis, aliis tam temporalem, quam aeternam et natorum et genitricum mortem plangentibus. Quid igitur super hoc (dicamus), judex ille dicturus est, cum venerit terribilis, qui primum venit quaerere et salvum facere quod perierat (Luc. XIX, 10) , mitis ⁜ (228) nisi se frustra, quantum ad ipsos spectat, venisse frustra illos quaesiisse, nescio quo, ipse viderit (si tamen ita catholice, metaphoricos [ id est metaphorice] scilicet, dici possit) [ subaudi se] abscondente, ne inveniri et salvari possent. Frustra actionarios ⁜ (229) , qui eos unde colligerent, constituisse; frustra sanguinem suum pro eis dedisse conquerendo clamabit. Esto episcopus deliquerit, quilibet [ id est infantium] [Col. 0269C] eorum quid deliquit? Christus in quo aliquem, ut hoc pateretur, laesit? Ecclesia quid commisit? Quod si peccato delinquentis exsulati imputandum censes, bene consentiamus: tamen nec tu (auctorem autem facti alloquor) Dei judicium evades, imo tanto majus duruit quod senties, quanto de ejus injuria tuam visus es vindicare: cum ille te suo exemplo (utpote ⁜ (230) qui propter multa similia, si tamen posset aliquid huic inveniri simile, quod diatim committis, te adhuc patienter etiam in isto ut resipiscas spectat [ f. exspectat]) monet, non solum ut in illum causam non referres, sed ut nec fratri malum pro malo (Matth. V, 44) , quin magis bonum pro malo rependeres, ut filius tanti Patris esse merereris; quod quia refutasti, vide cujus filius [Col. 0270A] (cum nonnisi duo patres, sicut nonnisi duae sint generationes) merearis vocari. Forsan autem, ut et hoc aditum [ l. addatur], super eo consultus respondere tibi propheta potuerat Eliseus: Non, inquiens, percuties, neque enim eum coepisti, gladio, aut arcu tuo, ut percutias (IV Reg. VI, 22) . Quid autem in illo supplicio quod tu illi juste quidem secundum te, injuste autem et Deo penitus exsecrabili, saeculoque Christiano penitus injusto ordine, quantum ad officium [ subauditur episcopale], intulisti, Deus indulserit; sicut latroni in cruce (Luc. XXIII, 43) , et quibusdam aliis legimus contigisse, qui pro criminibus dati suppliciis, Christi gratiam in ipsis meruerunt tormentis: nunquidnam putas et Deum tantum sui regni dispendium relinquere impunitum? Num si [Col. 0270B] quid iste deliquit, tu injuriis 124 emendasti? Quod tu agis cujus judicio committis? Nempe Deus, ut in Job habetur, nil inultum abire patitur (Job XXIV, 12) . Ipse quoque, etiamsi tu errare velis, et quasi dissimulando abscondi, ut dicit Apostolus, non irridetur (Gal. VI, 7) . Nunquam vero scelus scelere vindicandum testatur Sapientis proverbium. Perturpe est enim quod objicitur in objiciente cognosci, et scelestum a scelerato damnari. Tantis igitur tamque terribilibus sententiarum tonitruis ipsam judicii tempestatem, quae in turbine veniet, praeeuntibus, non solum experrectus, sed et perterritus, ab afflictione cujuslibet ecclesiastici, licet minimi, licet negligentis, contine quaeso vim, linguam et manus; ne forte Deo per te illos, ut jam alios [ subauditur [Col. 0270C] corrigit] per alios, corrigente eruditi, stent et illi cum aliis in magna constantia adversum te, qui eos angustiasti (Sap. V, 1) , tuque cum tuis gemens prae angustia spiritus, seroque poenitens, incipias dicere illis te judicantibus districte: Hi sunt quos aliquando habuimus in derisum et in similitudinem improperii (Sap. V, 3) . Haec tibi quantum ad rem breviter, cum possem infinite, volui demonstrare. Et si ignarus horum in hoc nefandissimum et singularis contra Deum rebellionis facinus incurreres incautius; poenas ego pro tui perditione luerem, quandoquidem alia [ supple crimina] minoris valde periculi pandens, dum istud tacendo recusarem interdicere, viderer sparsisse.

22. Sed ut ad aliquem horum, quos nunc Boreae divisimus ⁜ (231) , tetrarchiam satis strenue novi gubernare, [Col. 0271A] haec cuncta referam; otiose me ista praelibasse puto, in quantum te Christianissimum fore conspicio, nec tyrannide imperium, nec potestatem insania commutavisse. Tantos etiam tales et tam maximi numeri sciam [ l. scio] adhuc in Ecclesia doctores haberi, ut si, quod absit, . . . . . . impellereris ⁜ (232) hujusmodi, ab his satis valeres coerceri. Vae enim ipsis, si aut te, Deo posthabito, tantum timeant, cum ejusdem qua illi conditionis, ejusdem sis pulveris, nihilque nisi permissus possis; potestatis autem auctoritate ab eis diu multum supereris: aut in tantum odio habent, cum sis eorum tu ovis, filius, defensor, advocatus, atque patronus, et forsitan (quod adhuc licet ex malo est ⁜ (233) amplius atque onerosius aliquo eis sacramenti ⁜ (234) [Col. 0271B] genere confoederatus: cum veracissima illa sit Clementis papae sententia, quia Unicum negligere non minus 125 est quam odisse. Et verissime: Qui enim, ut ait sapientium quidam, succurrere perituro potest, dum non succurrit, occidit. Vae etiam adhuc eis imminet deterius, si cum sint canes ad hoc Domini praepositi ovibus (Isai. LVI, 10) , ut eas latratu a luporum defendant semper incursibus adeo obmutuerint, ut non solum easdem defendere [ supple negligant, vel aliquid simile ], sed etiam unum ⁜ (235) quemlibet suorum, licet debilem et inutilem, omnigenoque aegritudinum genere confectum, nulli etiam usui penitus aptum, tamen eorum consortem, canem quoque et pastorem vocatum, permittant ore pessimi et inauditi generis silentio infelicissime per quemdam ejusdem [Col. 0271C] ordinis obturato, coram suis a quolibet strangulari; cum veracissime sit dictum in causam ejusdem negotii ⁜ (236) : Mortem languenti, qui cum potuit non abstulit, inflixit. Nam si tanta hodieque, ut jam fecit [ f., fuit], fervesceret rabies, nonne debuerant hac occasione pro fratre, imo pro Christo, suas sponte gladio submittere cervices? Nunc vero cum tam clementissimae quivis nostrum sit lenitatis, tam obedientissimae Deo voluntatis, tamque affabilissimae hominibus benignitatis, ut quibuslibet precantum precibus liberalis, firmum praebere non moretur assensum, magisque ignorantia quam malitia in quempiam proruat lapsum: quod, rogo, [Col. 0272A] excusationis sibi obtendere valeant velum, nisi quod videntur omnino seipsos negligere, dum sibi non prospiciunt: dumque te forsitan proditum iri, quandoquidem sinunt, cupiunt, semetipsos interficiunt? Nempe audeo incunctanter dicere, nec in eo mihi videor errare, quia nullus consilium, consensum, vel adjutorium in hujusmodi labendi crimine tibi valet, vult, aut audet tribuere, nisi qui Deum aut non novit, aut negavit, aut vitae, regni, atque honoris tui, praesentis scilicet et futuri, proditor esse velit, vel etiamsi nescius sit, aut [aut hic abundat ] sacramentum, quod tibi fecit, aut non intelligit aut non recolit, dum illud tam perverse negligit: Intelligite haec, qui obliviscimini Deum, nequando rapiat, et non sit qui eripiat (Psal. XLIX, 22) .

[Col. 0272B] 23. Tu vero, bone rex, Christianissime princeps, dum te ab istis similibus prudentissime caveris respectu illius, a quo quotidie prosperis ad vota successibus attolleris, debella post haec hostes, conserva cives. Accipe, si accipis, ab extraneis; da tuis; et ut minaris [ id est emines], et quorum uteris saepius obsequiis, perpende. Etiam nomen ⁜ (237) in Graeco officiale [ f., officium] tuum, et inter Graecam Latinamque illud interpretando 126 formam agnosce, te populum portare debere; non premere. Esto superbis erectus, humilibus vero submissus, mitis cunctis, affabilis universis, discretus, munificus, moderatus, potentiam propter utilitatem cogitans, propter timorem dissimulans. Audi sapientiam dicentem: Misericordia et veritas custodiunt regem. Itemque: [Col. 0272C] Tolle impietatem de corde regis, et roborabitur clementia thronus ejus (Prov. XX, 28) . Cui illud quoque vulgare videtur concinere, quia non debet habere potestatem, qui non habet patientiam. Dilige itaque, juxta cujusdam sapientis dictum jure, bonos, et miserescere malis. Res enim, secundum alterius proverbium, optima est, non sceleratos exstirpare, sed scelera. Eleemosynas non solum assidue, ut alii, sed continuatim facito. Dicerem etiam tibi, sed timeo ne succenseas; sed tamen facias necne, non audeo reticere. Vereor enim, quod in Evangelio audivi pridie: Qui me erubuerit et meos sermones, et hunc filius hominis erubescet, cum venerit in gloria sua et Patris et [Col. 0273A] sanctorum angelorum (Luc. IX, 26) . Quid est, inquis, quod dicere cupis? Vide, aio, unde facias eleemosynas, quibus, cur, qualiter. Unde: hoc est, ne alii tuleris: Qui enim offert sacrificium ex substantia pauperis, sic est quasi qui victimat filium in conspectu patris sui (Eccli. XXXIV, 24) . Nam etsi de mammona iniquitatis juberis amicos facere (Luc. XVI, 9) ; non hoc ideo, ut alii auferas inique, quod alii tribuas benigne; sed ut noveris divitias, undecunque fiant [ f. sint] collectae, de iniquitate procedere. Omnis enim, ut ait Hieronymus, dives, aut iniquus, aut iniqui est haeres. Iniquum est enim, ut quod Deus omnibus contulit generaliter, quidam congregent singulariter. Aut iniquus ergo si congregat, aut iniqui haeres, si congregatori succedit. Lucrum autem sine [Col. 0273B] damno alterius fieri non posse et vetus proverbium et quotidianum approbat experimentum. Et ideo mammona iniquitatis divitiae appellantur, quia qui eas colligunt suadente spiritu philargyriae, quae Punice ⁜ (238) illo vocantur nomine, injuste omnium generalia sibi faciunt specialia; sicut econtra de dispergente et dante pauperibus dicitur, quia justitia ejus manet in saeculum saeculi (Psal. CX, 3) . Quibus facias? id est, primum tuis, inde universis. Quid enim affert [ f., refert], quod tuum bubulcum nudum dimittis, alterum vestis? Cur facias? id est, primum pro debito; dispensator enim es eorum quae tibi contulit, imo commisit Deus; et ideo multa commisit, ut plurimum eroges; deinde pro statu et pace regni tui: hinc demum 127 pro praeteritis et quotidianis [Col. 0273C] et tuis et tuorum facinoribus; quia multa tui audacia, tui auctoritate, tui obtentu contra rem aguntur a tuis, quae tu etiam nescis. Periculosa enim est, ut ait quidam, domus sarcina, et ipsi Domino vehementer onerosa, si moribus vitiosa sit familia. Unde ille rex potentissimus, fortissimus, justissimus, temperantissimus, prudentissimus, sanctissimus, quem tu quoque debes imitari, clamabat: Delicta quis intelligit? Ab occultis meis munda me, Domine, et ab alienis parce servo tuo. Si mei non fuerint dominati, tunc immaculatus ero, et emundabor a delicto maximo (Psal. XVIII, 13, 14) . Ecce quantum istud metuebat delictum, quod vocabat maximum. Ut enim ante nos est dictum, quidquid a te procedit, in te recurrit; quidquid etiam a discipulis delinquitur, ad magistrum [Col. 0273D] respicit. Postremo, ne securitate eleemosynarum futura et quotidiana criminosa etiam velis admittere, [Col. 0274A] sed praeterita deleas, praeterita vel futura caveas. Futura autem dico, non quae velim ut veniant, sed quae evenire nisi caveantur poterunt. Quod alterius quam mea, quae nulla est praeter officium, auctoritate tibi suggerere malo; siquidem etiamsi illud digne depromere valerem, non a te libenti animo percipi scirem. Difficile enim, docente Gregorio, esse scio, ut quamvis recta praedicans, qui non amatur, libenter audiatur. Adsit ergo hic augustae recordationis ille Aurelius, aures tui cordis decachordis suis mulcens modulatibus (AUG. serm. IX, c. 11) : «Exercete, inquit, vos in misericordia, in eleemosynis, in jejuniis, in orationibus: his enim purgantur quotidiana peccata, quae non possunt nisi subrepere in animam propter fragilitatem humanam. Nolite illa contemnere, [Col. 0274B] quia minora sunt; sed timete quia plura sunt. Attendite, fratres mei, minuta sunt, non sunt magna. Non est bestia quasi leo, ut uno morsu guttur frangat, sed et plerumque et bestiae minutae multae necant. Si projiciatur quisque in loco pulicibus pleno, nunquid non moritur ibi? Non sunt quidem majores, sed infirma est natura humana, quae etiam a minutissimis bestiis interimi potest. Sic et modica peccata: attenditis quia modica sunt, sed cavete quia plura sunt. Quam minutissima sunt grana arenae: si arena amplius in navi mittatur, mergit illam ut pereat. Quam minutae sunt guttae pluviae; nonne flumina implent, et domos dejiciunt? Ergo ista nolite contemnere. Sed dicturi estis: Ecquis potest esse sine istis? Ne hoc dixeritis ⁜ (239) , quia vere nemo [Col. 0274C] potest. Deus misericors videns nostram fragilitatem, posuit 128 econtra remedia. Quae sunt remedia? eleemosynarum, jejuniorum, orationum. Ipsa sunt tria; ut autem verum dicas in oratione, perfectae implendae sunt eleemosynae. Quae sunt perfectae eleemosynae? ut ex quo tibi abundat, des ei qui non habet, et quod, vel cum te laedit aliquis, ignoscas illi. Sed ne putetis, fratres, quia facienda sint quotidie adulteria, et eleemosynis quotidianis mundanda. Ad ea scelera majora non sufficiunt quotidianae eleemosynae, ut ea mundent. Aliud est ubi mutes vitam, aliud ubi toleres vitam. Illa mutanda sunt, ut si moechus eras, jam non sis; si fornicator eras, noli fornicari; si homicida, noli esse homicida; si ibas ad mathematicum, vel ad caeteras pestes sacrilegas, [Col. 0274D] jam desine. Arbitraberis haec, nisi fieri desinant, quotidianis posse eleemosynis mundari? Illa dico [Col. 0275A] quotidiana peccata, quae aut per linguam facile committuntur, ut est verbum durum, aut cum labitur quis in risum immoderatum, aut in hujusmodi nugas quotidianas. In ipsis etiam concessis peccata sunt. Cum ipsa uxore si exceditur concumbendi modus procreandis liberis debitus, peccatum est. Ad hoc enim ducitur uxor, quod et tabulae indicant, ubi scribitur, liberorum procreandorum causa. Quando tu uti uxore amplius quam necessitas procreandorum liberorum cogit, volueris, jam peccatum est; et ipsa talia peccata quotidianae eleemosynae mundant. In ipsis etiam alimentis, quae utique concessa sunt, si forte excedis modum, et amplius accipis quam necesse est, peccas. Quotidiana sunt ista quae dico: tamen peccata sunt, et non sunt levia; [Col. 0275B] quia ⁜ (240) vero quotidiana sunt et plurima, timenda est ruina multitudinis. Talia peccata dicimus, fratres, quotidianis mundari eleemosynis.» Item post aliquanta. Quanta donatis histrionibus, quanta donatis venatoribus, quanta donatis turpibus personis, qui vos occidunt? Per ipsas enim exhibitiones voluptatum interficiunt animas vestras; et insanitis quis plus donet. Si insaniretis quis plus servet, non essetis ferendi. Quis plus servet insanire, avaritiae est; quis plus donet insanire, profusionis est. Nec avarum te Deus, nec profusum te vult. Collocare te vult quae habes, non projicere. Certatis quis vincat in pejus, non datis operam quis sit melior: atque utinam ⁜ (241) non daretis res vestras, et diceretis: Christiani sumus. Ad favorem [Col. 0275C] populi projicitis res vestras, contra jussa tenetis res vestras. Ecce non jubet Christus: rogat Christus, 129 eget Christus. Esurivi, dicit Christus, et non dedistis mihi manducare (Matth. XXV, 42) . Egere voluit propter te, ut haberes ubi seminares terrena quae dedit, et meteres vitam aeternam.» Videtis, fratres mei, Christi misericordiam. Deo gratias, quia pericula mortifera viventes audistis. Nemo vos fallat, odit ista Deus, vindicat ista Deus.

24. Eia, optime princeps, quis tibi hodie ista dicere auderet? Nempe, si ego dixissem, aut degenerem vel bacularem ⁜ (242) appellares, aut insanire me diceres: ipsos etiam bromios ⁜ (243) nequirem ferre tuos; eorum in me convicia nulla caperet mensura. [Col. 0275D] Verum hujuscemodi fuit antiquorum constantissima severitas, quos mira comitabatur sanctitas; dum purissima afflaret veritas, ferventissima accenderet [Col. 0276A] charitas. Cum talibus quoque res agebatur, qui ne irascerentur nil omnino metuebatur; dum illi sibi in talibus consuli omnimodis gratularentur, sicut clementissimae recordationis imperator sub hisdem temporibus egit Theodosius . . . . . (Hist. tripart. l. IX, c. 30) ut impleatur quod per prophetam dictum est: Disperdet Dominus caput et caudam incurvantem et refrenantem in die una (Isai. IX, 14) . Nemo invenitur, sicut nec in docentibus mendacium, ita nec in conventu longaevorum, qui tuum tibi audeat monstrare, saltem aliquo ut Natham David ingenio, periculum (II Reg. XII, 15) ; cum non sis, quod Deus omnino avertat, filius Belial, ut nemo tibi possit loqui, neque in eorum, Deo gratias, te sciam currere velle numero, de quibus dicitur quasi [Col. 0276B] de uno: Considera opera Dei, quia nemo possit corrigere quem ille despexerit (Eccle. VII, 14) . Ideoque timendum est, ne ad euge perpetuum comparandum in illo examine, nullius pene istius aevi alloquatur actio Domino ⁜ (244) dicens: Loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundebar (Ps. CXVIII, 46) ; manifestato illorum peccato; a quorum te Deus separet consortio, qui dixerunt Domino Deo: Recede a nobis (Gen. XXVI, 16) , dum praedicatoribus scilicet non obaudierunt ejus appropriare cupientis, et inambulare, et habitare, et cohabitari, ut esset illorum ipse Deus, et ipsi ejus populus desiderantis ⁜ (245) . E quibus duobus, ut evadas alterum, ut nanciscaris (alium), perexpediamus quod de eleemosyna coepimus, ut ita demum de caeteris ad id pertinentibus [Col. 0276C] te copiosissime instruamus.

25. Vide qualiter facias, hoc est humiliter, non superbe, ne tibi contingat cum Pharisaeis audire: Amen dico vobis, recepistis mercedem vestram (Matth. VI, 2) . Quid enim debet quis superbire de eleemosyna, cum etiamsi fieri posset, (Jacobo Joanneque non posse fieri testantibus, quorum unus: In multis enim, ait, offendimus omnes; alter . . . . . ⁜ (246) [Jac. III, 2] ) tamen non sua est, quam largitur, 130 pecunia. Ideo enim justitia vocatur et non misericordia, quia ejus est quae datur pecunia, qui praecipit ut agatur eleemosyna: quam si fideliter erogas, pro justitia coronaris; si avare retines, pro justitia damnaris; si arroganter tribuis, de fraude judicaris. Fraus enim est rem commissam non ad committentis, sed ad [Col. 0276D] proprium libitum, ad proprium redigere, vel dispergere favorem. Quod si [ subaudi eleemosyna] pro [Col. 0277A] peccatis agitur, [ supple et] exinde superbitur; tale est, ac si quis aegrotus substantiam suam in medicos effundat, atque in phrenisim actus, quod aegrotando ad hanc devenerit necessitatem, gaudeat, . . . . . quod necessitas, imo insania est, deputet; cum melius illi esset, ut sanus suas divitias possideret, quam infirmus perderet.

26. Nec hoc me ideo autumes dicere, quod velim in aliquo nomine opera levigare, quasi astruens meriti nullius esse pro peccatis eleemosynam facere. Non hoc astruo; quin potius pro posse contra venio. Quod enim majus peccatori meritum, quam beatitudo, quae paratur indulgentia peccatorum? Beati enim, quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Ps. XXXI, 1) . Non perdit itaque [Col. 0277B] substantiam, qui pro peccatis agit eleemosynam; cum, ut juste videri potest, ideo eam [ refert ad substantiam] susceperit, si tamen non malo aliquo, sed eam acquisivit labore vel ingenio; at vero fecerit [ subaudi eleemosynam]; nec tamen et in hoc illius deest misericordia, qui quaerit, et salvum facere quod perierat venit (Luc. XIX, 10) . Adest enim regula talium magnus ille gratia, licet pusillus statura, Zachaeus; adest, inquam, clamans, sed inspiratus: Ecce, inquit, Domine, dimidium bonorum meorum do pauperibus; et si quid aliquem defraudavi, reddo quadruplum (Luc. XIX, 8) . Sed quis novit ⁜ (247) , inquis, utrum hoc facto placuerit? Subjecit evangelista dicens: Ait autem Jesus ad eum: Quia hodie salus domui huic facta est, eo quod et ipse filius sit Abrahae [Col. 0277C] (Ibid., 9) , imitatione utique, non genere Sicut enim Abraham Dei praecepto reliquit Chaldaeam (Gen., XII) , ita iste Dei dilectus abdicavit avaritiam. Non perdit, inquam, substantiam, qui pro peccatis facit eleemosynam; imo ex ipsa acquirit veniam, per Dei gratiam exstinguit sibi gehennam, et praeparat vitam aeternam. Perdit autem substantiam, qui dat propter vanam gloriam: imo acquirit sibi poenam, et Dei iram: poenam propter fraudem; iram, propter superbiam. Fraudem quam? Illam, quam jam diximus, rem commendatam usurpando ut propriam, et ad suae elationis dispergendo libidinem, cum utique hoc facto nil aliud, ut omnem computem summam, sit exinde capturus, quam ventum inanem, hoc est, adulantium favorem; 131 et forte nec ipsum invenit, [Col. 0277D] quem toto annisu quaesivit. Iram autem Dei quam provocat invenit, eumque sibi inimicum acquirit, quem illo opere sibi reconciliare debuit. Deus [Col. 0278A] enim superbis resistit: cum econtra humilibus det gratiam (Jac. IV, 6) .

27. Est autem praeter hos quintus eleemosynae modus, cui sextus praestantior multum caeteris, fraterni sit remissio excessus, quem sequitur septimus, cum exhortatione pia alimoniam ignoranti verbi porrigimus; quem videlicet quintum tactis breviter sequentibus, non ex meis proferre, sed ex illius, quem superius introduxi, malo dictis, ne scilicet me mei causa ⁜ (248) finxisse dicere velis. Ait autem idem hoc sensu, iisdemque verbis: «Omnibus quidem misericordia inopibus jure debetur; sed major quaedam, cum ex divitibus atque nobilibus in ultimum statum atque egestatis necessitatem aliquos aerumna dejicit, miserationis pulsat affectus.» Habes parva, [Col. 0278B] sed prudenti sufficienter dicta, eleemosynae faciendae documenta. Transeamus ad caetera.

28. Sed urget animum sententia ab infante quidem mihi percepta, sed (ut puto) non primitus pueriliter inventa, cum praeter id quod est sapientissima, sit etiam veracissima. Nam interrogatus, me audiente, quidam puerulus a quodam joculariter, Cujus homo esset rex, continuo nil etiam haesitans respondit: Cujus opera facit. Quod cum pro tempore non parvum stuporem ingessisset mihi, cognovi quodam referente, id proverbium in concionibus celebrari, conversusque ad Deum optavi, ut et id ita, ut mihi, audire contingeret tibi; quatenus illud cum Dominica voce conferens dicente: Nemo potest duobus dominis servire (Matth. VI, 34) ; reminiscens [Col. 0278C] etiam dictum esse: Qui facit peccatum, servus est peccati (Joan. VIII, 34) , et quia a quo quis superatur, ejus et servus est (II Petr. II, 19) ; pessimum non modo Dominum fugeres; sed nobilitatem tuam moribus vindicans, erecta cervice illi resisteres, eique subdi dedignatus, optimi Domini totus esse contenderes, nec alterius homo, quam [ subaudi illius] qui te ut homo esses, imo ut caeteris hominibus praecelleres fecit, esse, ejus opera faciendo certares. Scimus enim prae caeteris tibi sollicitius fore cavendum, ne ⁜ (249) quando rex Babylonis interfectis filiis, quod timemus, tuis, id est dissipatis, si quos Deo generasti, bonarum cogitationum operumque fetibus, vel certe commissis 132 tua culpa aut exemplo perditis in Reblatha, quae interpretatur multa haec, quae [Col. 0278D] et a Domino lata et spatiosa saeculi hujus vocatur ad perditionem ducens, via (Matth. VII, 13) ; dum contra illum [ subaudi regem Babylonis] brachium [Col. 0279A] pro natis interfectis, poenitens scilicet pro excessis, moribus in melius commutatis, armis justitiae correptis, non erigis, processu impiae dominationis, ipsis etiam luminibus orbatus, in carcerem ab eo trudaris, ut sicuti Samson ⁜ (249) ille quidem fortissimus, femineis illecebris enervatus, ad molam deputeris (Judic. XVI, 19-21) , cujus in gyro impii ambulant (Ps. XI, 9) , terrenae et inexplebilis sollicitudinis, hoc est, visu rationis, quo te tibique commissos debueras praevidere, adempto, carcerem improvidus subeas aeternae perditionis. Solet enim miserrimae animae id saepe contingere, ut dum virtutibus paulatim quotidie deficientibus, humeros mentis ad reparandum in pristinum aut certe meliorem non exerit statum; crescente miseria ad hoc [Col. 0279B] deveniat, ut regnante peccato in mortali ejus corpore (Rom. VI, 12) , ita ad obediendum ejus subdatur concupiscentiis, ut lumine ipso carens rationis, nec acta recolat, nec agenda videat. Quod ne tibi contingat, illis [ id est concupiscentiis] fortissime repugnando a corde tuo expelle daemonem ⁜ (250) : jugum Christi suave et onus ejus leve assumens, subjectos provido regimine sub te illi militare non tantum praeceptis quam exemplis facito, ut sine fine regnare mercaris cum ipsis. Et ne, rogo, floccipendas, tametsi a puero prolatum tam salubre, licet permodicum, superius documentum, quandoquidem, ut hodierna monet solemnitas ⁜ (251) , ipsi Deo testimonium placuisse noveris etiam non loquentium.

29. Neque etiam, ut jam iter carpamus arreptum, [Col. 0279C] tibi omnia licere putes exsequi, quae voluntas suggerit cordi. Cum audis, quia cor regis in manu Dei (Prov. XXI, 1) , scias tribus ut investigare quivimus modis hoc posse intelligi, quorum prior tibi, alter subjectis, sequens generaliter congruit omnibus, qui et firmius tenendus et sollicitius est servandus. Nam ut de primo dicamus tecum, scias cor tuum in manu esse Dei; et tunc noveris eum illud dirigere, cum quod praecipit, corde percipere, opere studueris implere. Cor autem, non illam, quae sub costis latens ita appellatur, carnis particulam, ex qua rivi prodire noscuntur venarum, dicimus; sed illam vim, qua cogitationes fiunt; quae, ut et majores senserunt, et magnus quoque dixit Pater Augustinus, [Col. 0279D] 133 ideo hoc appellatur nomine, quia sicut motus non cessat, unde sese pulsus diffundit usquequaque venarum in corde, ita non quiescimus aliquid cogitando versare. Ex toto itaque isto corde, hoc est ista vi animae praecipimur Deum diligere: ex ista, denique vocantur excordes, concordes, discordes, vecordes, et socordes. Inde quibusdam dicitur: Reddite, praevaricatores, ad cor (Isa. XLVI, 8) , [Col. 0280A] ut intelligant se amentia agi, non corde regi, dum suam volentes statuere, voluntati Dei nil nisi justum et bonum amantis dedignantur se subdere (Rom. X, 3) , nec cor ad id Deum vertere, sed adversarium amentiam implere ⁜ (252) . Secundo hoc ideo dici agnoscas, ne quis tuam plus justo timeat iram, aut ambiat gratiam: Bonum est enim sperare in Domino, quam sperare in principibus (Psal. CXVII, 9) ; cum etiam maledictus ab alio dicatur propheta, qui spem suam ponit in homine (Jer. XVII, 5) . Itemque per alium: Ego Dominus formans lucem et creans tenebras, faciens pacem et creans malum (Isa. XLV, 7) . Dicendo enim: Cor regis in manu Dei, quocunque voluerit vertet illud (Prov. XXI, 1) , vult omnes monere, te nil posse perficere iratum, [Col. 0280B] nisi quod ipse permiserit; nec concedere placatum, nisi quod ipse voluerit. Quocirca se solum timeri, se solum amari, sibi omnino nil cupit conferri, nedum praeferri: quod una sententiola breviter pulcherrime est ab apostolo comprehensum: Deum timete, regem honorificate (I Petr. II, 17) . Ac si dicatur: Dominum timete, ministrum honorate. Sed cur mutando verbum levigo dictum? Deum timete, regem honorificate dixit: nec perfunctorie quidem, ut autumo; honoratus ⁜ (253) enim aliorum redderis obsequiis, qui ex te ejusdem es conditionis. Ut enim potens esse possis, non in te, sed in servientium manibus situm veracissime noveris: unde et quos terres, ipse plus metuis. Metiri autem sese quemquam dicit, ut [ l. quisquam debet, ut] Avienus dicit, [Col. 0280C] propriisque juvari laudibus, nec alterius bona ferre, id est computare sibi. Vide ergo ut et tuis honoretur ille servitiis, cujus honoraris praeceptis; alienisque utens bonis, ingratus largitori ne exstiteris. Nam cum alibi dixisset: Subditi estote omni humanae creaturae (Ibid., 13) ; statim intulit; propter Deum; hoc est, honorate creatum propter Creatorem; subdimini facto, non facti, sed factoris amore; sive regi, inquit, quasi praecellenti (Ibid.) , subaudi propter Deum: videlicet ut agnoscat, quanta reverentia ipse debet Creatori subjici, cum tanta illi impenditur a creatura conditione consimili. Quid sibi exigit [ l. exigat] jure omnium Dominus, dum tanta exigere videtur communis naturae a confamulis servus? Deum timete, regem honorificate. Timete [Col. 0280D] flagellantem Dominum, honorificate ipsum, per quod [ l. quem] ab eo corrigimini. Metuite patronum, honorate quo sustentamini baculum. Veneramini patrem, nec vilipendatis qui vos erudit auctorem. Pavete ad vocem genitoris, nec spernatis personam tutoris.

30. Ita enim dicitur: Cor regis in manu Dei; quocunque voluerit vertet illud (Prov. XXI, 1) , sicut: [Col. 0281A] Omnia quaecunque voluit Dominus fecit in coelo et in terra, in 134 mari et in omnibus abyssis (Psal. CXXXIV, 6) ; et: In manu ejus omnis finis terrae (Psal. XCXIV, 4) . Cujus ista allegationis tota est summa, nisi fallor, iste est finis: Quidquid fit, quidquid factum est, quidquid fiet, res sit, corpus sit, actio sit, passio sit, aut disponente et volente, jubente, adjuvante, perficiente eo aut annuente, concedente vel permittente eo agitur, disponitur et perficitur; nilque neque ab homine, neque ab angelo, neque a bestia ulla, aura ulla, elemento ullo, serpenti, verme, ipsa denique musca alicui potest contingere, quod sine ipsius nutu, voluntate, et potestate valeat evenire. Quo etiam illud conficitur quod a sapientibus jam definitum firmissime tenetur: quod tamen [Col. 0281B] (ut ait qui superius satis lepide) non nisi perpurgatae animae possunt conspicere; tanta scilicet Dei providentia justitiaque gubernari omnia, ut nulli, nec ipsa mors inique possit accidere, etiamsi eam iniquus forte videatur inferre. In naturis quoque nullam esse, quae non ab illo sit; in voluntatibus vero nullam bonam esse, cui non prosit; nullam malam, qua bene uti non possit. Bipartito enim (ut et idem beatus et eloquentissimus doctor Augustinus luculentissime dicit) providentiae nutu praeesse universis certissime creditur creaturis, naturis quidem praestans ut sint, voluntatibus vero ut nil absque illius jussu vel permissu possint. Quod utrumque in Job passionibus patet manifestissime, qui frustra et non frustra, et Dominica assertione, etsi apta pronuntiatione, [Col. 0281C] flagella dicitur suscepisse. Nam illi et diabolus omnia abstulerat, et tamen dicebat: Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est (Job I, 21) . Domino autem certum est nil nisi justum placere. Ipse autem adversarius, qui contra Deum singulariter superbit, vires non tribuit suae malignitati, sed Dominicae potestati, cum dicit: Extende manum tuam, et tange cuncta quae possidet (Ibid., 11) . Ipse autem Dominus quid de minutis animantibus dicat audivimus; ait enim: Nonne duo passeres asse veneunt, et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro (Matth. X, 29) ? Quid ergo mirum, si in manu Dei est cor regis, aut alicujus alterius hominis, in cujus manu est et penna minutissimi volatilis? Aut quid in manu ejus non [Col. 0281D] tenetur, qui coelum metitur palmo, et terram continet pugillo (Isa. XL, 12) ? Ne tibi itaque arroganter soli velis tribuere, quod constat omnes creaturas generaliter accepisse, ut cor tuum sit solummodo in manu Dei, extra cujus manum, si aliquid est, perditum sine dubio est: imo audenter dico, quia non est: Nihil enim, dictum est ei, odisti eorum quae fecisti (Sap. XI, 25) ; et Apostolus: Ex quo omnia, per quem omnia (I Cor. VIII, 6) . Manum autem, id est potentiam ejus, aliud quid esse praeter ipsum, credere, non solum desipere, sed incomparabiliter [Col. 0282A] est insanire. Sapere enim, posse, velle, vivere, et intelligere idem est ei quod esse.

31. Ne autem, dum aliquid moliris, injuste Deum dicas ad id cor tuum vertere; scito certissime 135 illum nil mali velle, eumque nullius cor ad aliquod crimen impellere, sed diabolum, sed voluntatem propriam; quod facete, et quo non facetius quis, idem qui paulo superius, est prosecutus in epistola 166, n. 5, ad Hieronymum dicens: Certus sum animam nulla Dei culpa, nulla Dei necessitate vel sua, sed propria voluntate, in peccatum esse collapsam. Ipsum vero, sicut jam multipliciter diximus, occulto suo judicio, nunquam vero injusto, etiam quod non vult, aliquando permittere non denego, quin potius astruo. Quare vero praeter id quod superius exinde [Col. 0282B] dixi, hoc aliquoties contingat, reddit Apostolus causam in Epistola ad Romanos dicens: Quoniam, cum Deum cognovissent, non sicut Deum glorificaverunt (Rom. I, 21) ; et: Propterea tradidit illos Deus in reprobum sensum, ut faciant quae non conveniunt [ al., conveniant] (Ibid., 28) . In quo studiose te admoneo, ne intelligas quod Deus aliquem malo tradat. Sed tradidit dicit [ supple id est], tradi permisit, sicut dicit: Ego induravi cor Pharaonis (Exod. IV, 21) ; id est, indurari permisi; et David si Deus, inquit, concitat te, id est concitari laxat [ id est sinit]; et de Semei: Dimittite eum ut maledicat; Dominus enim praecepit, ut malediceret David (II Reg. XVI, 10) : praecepit dicens pro sivit; et nos in oratione dicimus quotidie ne nos inducas in tentationem [Col. 0282C] (Matth. VI, 13) , id est ne induci sinas, caeteraque his similia. Cum igitur aliquid boni facis, Deo ascribe; cum aliquid mali, tibi imputa. Ipse enim consuevit (ut superior quoque se habet sensus) licet nullo nostro merito, sed suo beneficio multa bona facere, non solum per nos, sed etiam de nostris malitiis, sicut nos econtra multa mala de ipsius agimus beneficiis. Hoc itaque ita se habente, nullius aut gratia, Deo relicto, ambiri, aut potestas, etiamsi aliqua sit quae se super regem efferat, debet formidari. Illa vis singulariter amplectenda, illa solummodo est metuenda, quae ad quoslibet usus voluerit, etiam ea quae non diligit sibi servire compellit: in cujus gubernatione omnia non in suo sunt possidere ⁜ (254) relicta, cujus in laude quidam sapiens [Col. 0282D] orator perorat sapientissime: Nosti enim, Domine, inquiens, bona facere per iniquos, cum converteris ad adjutorium, quod paratum est ad nocendum, potius esse dijudicans laesiones ⁜ (255) ad utilitatem convertere, quam causas malorum radicitus amputare. Verum si omnia quae hinc occurrunt, vel occurrere, si enucleatim exquirantur, possunt, velim congerere, fateor deficiet septimana, nedum dies sufficiat ipsa.

32. Ad tertium vero intellectus hujusce sententiae accedentes modum, ipsum quem superius ut hoc [Col. 0283A] expediat proferamus in medium. Itaque exponens dupliciter illum psalmi versiculum, ubi a quibusdam dicitur: Anima mea in manibus meis semper (Psal. CXVIII, 109) , ab aliquibus vero in manibus tuis; et priorem quidem sensum non respuens, secundum vero sibi eligens (ille quasi cum securitate loquentium, iste vero de sola Dei pietate praesumentium 136 videtur esse) his ait verbis: Scit propheta, ubi animae suae praesidium locet, unde opem speret. In manus Dei constituere vult animam suam, quia cor regis in manu Dei. Quicunque proprium corpus subegerit, nec ejus passionibus turbari animam suam rector sui congrua vivacitate permiserit; is bene regia potestate se cohibens, rex dicitur, quod regere se noverit, ne captivus trahatur in culpam, [Col. 0283B] nec praeceps feratur in vitium. Alius autem tanto lautius, quanto succinctius, inquit: Tu si animo regeris, rex es; si corpore, servus. Item vero alter vir ait: Habere [ f. Habe rex] honorem, dabo tibi magnum imperium, et impera tibi. Hinc etiam est, quod usu locutionis communi ea, quae antiqua et recta est, regia dicitur via; et regia vocatur porta, qua intratur in aulam; regale insinuans fore quidquid recte incedens, viamque ⁜ (256) et inter ortum aliis recti itineris et beatae mansionis propriis monstrat exemplis. Ut enim et etymologia ipsius innuit nominis, rex a recto derivatum obtinens vocabulum ostendit illi nil nisi rectum, ne scilicet a nomine discordet, agendum. Quid ergo mirum, si regia jure quaelibet recte suum gerens corpus bona dicatur [Col. 0283C] anima ⁜ (257) , cum regia recte deducens dicatur et via; regia qua non aliunde ascenditur, sed legitime intratur, et janua [ subaudi dicatur]? Nam et illud, quod non parvam male intelligentibus afferre solet jactantiam, de Proverbiorum libro, hoc est, Divinatio in corde regis, in judicio non errabit os ejus (Prov. XVI, 10) , de rege [ id est Deo regum rege] potius intelligendum alia translatio monstrat ita dicendo: Nil falsum dicetur regi, et nil falsum exiet de ore ejus; quia nimirum, ut et Beda exponit, nec ullo mentiente potest falli, nec aliquando mentiri. In ejus quoque regis hilaritate est vita; quia quicunque in illo supremo examine hilarem ejus vultum videre merebuntur, his in aeternum cum illo vivere dabitur, de quibus in expositione superioris [Col. 0283D] quoque sententiae idem taliter ait: «Quare cor regis in manu Dei esse, et non potius omnium hominum perhibet, cum scriptum sit, quia in manu ejus omnes fines terrae (Psal. XCIV, 4) , nisi quia regem quemcunque esse dicit, qui vitiorum bella in se vincere et virtutum militia noverit stipari? Sicut enim Dominus multifidis aquarum divisionibus terrarum fines et aeris late simul implet, tegit quoque aquis superiora coelorum (Psal. CIII, 3) ; ita cor regis [Col. 0284A] quocunque vult inclinat; quia sicut divisiones gratiarum, juxta voluntatem suam, et angelis et hominibus tribuit, ita corda sanctorum quibuscunque voluerit digna donationibus reddit, neque ullum habet Pelagianista locum, quod absque Dei gratia quis salvus possit fieri (I Cor. XII, 4) .»

33. Caeterum ut jam sufficiant ista, quanquam modica, magna vero dicentium auctoritate suffulta, pauca tibi adhuc vivendi suggero dogmata, et sic te relicto, pergo ad alia, hoc ante omnia 137 proferens, quia justum est te legibus obtemperare debere. Tecum enim jura tua ab hominibus custodienda scias, si et tu illis reverentiam praebeas. Teneris enim tu, ut dicit Isidorus, tuis legibus, nec ipse damnare, contra haec faciendo, tua debes jura, [Col. 0284B] quae in subjectis constituis. Justa est enim vocis tuae auctoritas, si quod prohibes populis, tibi licere non patiaris. Multos autem, ut ait veridicum proverbium, timere debet, quem multi timent; et, ut verbis jam dictis te alloquar, scias moneo, quia principes saeculi nonnunquam intra Ecclesiam potestatis adeptae culmina tenent, ut per eamdem potestatem disciplinam ecclesiasticam muniant. Caeterum intra Ecclesiam potestates necessariae non essent, nisi ut, quod non praevalet sacerdos efficere per doctrinae sermonem, potestas hoc imperet per disciplinae terrorem. Ecce quae et quare tibi potestas in Ecclesiae sit rebus concessa.

34. Ne ergo decidat [ f., decidas] a ministerio, priorum tuorum exemplo ecclesias Dei restaura, [Col. 0284C] monasteria releva, opibus dita: erit enim forte tempus, quo et ipsae expendentur pro salute tua. Interroga quis regum anteriorum juste sapienterve incessit? quis voluntatem Dei, amplius ut faceret, quaesivit? Quis jure populum rexit? quis ecclesias construxit, monasteria fundavit, xenodochia statuit? et illum amplectere, illum sequere, illum imitare. Cave, ne unquam aliquis existat, qui possit suadere, ut aliquid ex his aut ad tuos, aut ad tuorum auferas usus. Scito certissime, quia si illi mercedem pro dato, tu poenam habiturus es pro ablato; si illi dando mercati sunt, vitam aeternam, tu auferendo acquiris gehennam. Res enim ecclesiae igneae. Nam nec eleemosynam exinde potes facere, nec manducare, nec bibere, nisi aut Ecclesiae dono, aut tuo sacrilegio. Ipsum [Col. 0284D] autem quid legibus mereatur, non indiges doceri qui et vindex a Deo et a populo constitutus es super hujusmodi. Noveris autem Ecclesiae Dei te advocatum esse institutum, non dominum (non enim matri dominari quis nisi absurde valet); tutorem, non dispensatorem, quem scias esse, Domino docente (Luc. XII, 42) , pontificem; patronum, non ministrum, quod [ l. quem] eumdem esse ipsum quoque, si legis, (Joan. XII, 26) potes invenire dixisse in Evangelio [Col. 0285A] ⁜ (258) Dominum ⁜ (259) . Verere autem, ne si plusquam perceptum est usurpare velis, poenas pro invasione in judicio luere cogaris. Audi Dominum, ut etiam juxta litteram illud accipias, in Evangelio dixisse: Nolite sanctum dare canibus (Matth. VII, 6) . Audi eumdem per legem clamasse: Quidquid Domino offertur, sanctum sanctorum est, et ad jus pertinet sacerdotum (Num. XVIII, 9) . Vide ergo sive tu, sive quilibet etiam eorum [ id est sacerdotum] ne quod alendis collatum est pauperibus, sive sacerdotibus pascendis, tribuas canibus.

35. Inter 138 haec uxorem dilige, concubinarum consortia fuge. Usus quidem prioris aevi iste fuit pro paucitate hominum; sed deficiente necessitate, debet quoque et quod propter necessitatem agitur, [Col. 0285B] cessare; praesertim cum sciamus novum hominem nova praecepta dedisse (Joan. XIII, 34) . Ministros et consiliarios tibi tales elige, qui non tua, sed te probentur diligere; nec tantum morigeros, quantum amicos, id est animae custodes, qui te scilicet corripiant in misericordia et increpent, neque oleo noxiae vel mortiferae adulationis caput, id est mentem tuam, demulceant. Cave etiam delatorum fallaciam: memento illorum fraude multorum jam innocentiam fuisse praescriptam, e quibus ut vel unum periculi causa memorem, scias Joseph carcerem subiisse [Col. 0286A] insontem (Gen. XXXIX, 20) . Agnoveris, Egesippo teste, nunquam illos defore, si illis credulus volueris esse. Vide ne cum in edictis, epistolis, sive decretis vocari ambias pius, in factis appareas impius; et ut aliquid de saecularibus adhuc audeamus tangere: Erubesce, Sidon: ait enim mare (Isai. XXIII, 4) . Animadverte etiam, rogo, quid poeta tibi dicat, inquiens in satyra:

35. Regina es? praeter alias innumeras, multa etiam quae et tibi jam superius posita competunt documenta, habes quas imiteris, Helenam scilicet Constantini post Mariam Christi, Radegundem reginam pariter et virginem, Clotildem Clodovei, et Placillam Theodosii. Has si volueris imitari, et hic sceptra feliciter regni praesentis, et illic, ubi jam illae praecesserunt, si tamen sequi non dedigneris, felicissime obtinere praemia valebis regni coelestis.

[Col. 0285C] Mirari forte aliquem contingat, cum tricipiti voluminum lintre contiguos proposuerimus aestus tentare ⁜ (260) qua de re tam enormis in isto, quem Deo donante transnatavimus, 139 granditatis, subierimus carabum, impares vel de caeteris finibus concedentes carinas. Sed noverit praeter temporis incongruentiam, etiam aurarum maxime id expostulasse inconsonantiam; dum non unum aut duos tantummodo, sed perplures, qui infractis cautissime scopulis rectam per aequora deducerent puppim, res depoposcit naucleros. Nam dum gauderet pelago se jam exemptam nostri carina sermonis, brachia rursum fluctifragis concedere remis proxima monebat Charybdis. Adeo his totum calamitatibus opus exstitit tempestivum, ut mirum non pertulisse naufragium, [Col. 0285D] sed potius evasisse vivum (si tamen perevaserit) nostrum nobis videatur nauclerum. Sed aggrediamur jam, Christo auspice, et hinc aequoris tametsi inaequalem, enimvero nec permodicum sinum. Forsitan enim et hic aliquod pertulit [Col. 0286C] [ f., perferet] periculum, ex quo Gubernator cunctipotens omnium carabum liberet nostrum: unde plurimos, dum placidum adhuc modicum quid stat mare, advocantes socios, precemur, ut accipiant in modicos [ f., immodicos] ducantque per aequora remos, citius optata ut tangat littora ratis, mortibus exemptum nostris spectantibus nauticum reddens amicis. Eia igitur! et novum da Deus, auxilium, atque animis illabere nostris [ id est praestans, ne, etc.] ne a te in aliquo deviet nostri callis praestans sermonis.

2. Episcopus es? Nomen ipsum, rogo, te admoneat, officium doceat; dignitas tanta conveniat, antiqua perpende, praesentia compone. Considera quam altum quod gestas vocabulum, quam sanctum, [Col. 0286D] quam sit vetustum. Attende tuum in Abel sacrificium acceptum (Gen. IV, 4) , munditiam in Enoch tuam translatam (Gen. V, 24) , te in Noe propter justitiam reservatum (Gen. VI, 8) . Arcam intellige Ecclesiam (Ibid., 14) , animantia ⁜ (261) diverse [Col. 0287A] distincta affectibus hominum genera (Gen. XIX, 22) , diluvium mundum (Gen. VII, 7) , et evigila contra naufragium. Si quando datur tranquillitas, cave ne subrepat ebrietas. Perpende Melchisedech obtulisse panem et vinum (Gen. XIV, 18) , et regale tuum figurasse sacerdotium. Abraham fide (Gen. XV, 6) , qua vivis, si tamen juste vivis, placuit; et sacerdos, ut tu quoque, si tamen es quod diceris, fuit. Isaac cum Rebecca quid nisi Dominus et Ecclesia? (Gen. XXIV, 67.) Denique et ipse postquam est quia voluit oblatus, victimas saepe obtulit, gregem pavit, puteos fodit, quos allophylis implentibus alios rursum fodere non distulit, sibi laborans, te instruens, ut victimis assiduis, id est, mortificatione carnis et contritione cordis, Domino Deo te ipsum quotidie in ara mentis offeras. [Col. 0287B] Sacerdotium tuum ipsi a quo illud accepisti commendes 140 , puteos effodias, hoc est Scripturae abdita ab imis mysteriorum educens, rationalibus ovibus offeras tuis, ne ignorantiae eas enecet sitis. Jacob caput in lapide ponens, eumdemque fuso desuper oleo in titulum erigens (Gen. XXVIII, 18) , nonne tibi evidentissime ⁜ (262) , pandit, super Christum caput mentis, cum a saecularibus vacando dormitas curis vel actibus per contemplationem debere ponere, ut angelorum ascensum descensumque merearis conspicere, id est, ubi sese divina coelos super attollant eloquia: ubi vero vobis [ l. nobis] quo utcunque capi possint condescendendo, quasi ad nostrum concordent, humilia debere intelligere, ipsam denique petram oleo misericordiae et [Col. 0287C] compassionis fraternae superfundere, quod est ut semper superexaltes misericordiam judicio (Jac. II, 13) , ut eamdem et ipse consequi merearis a Domino, ipsumque Christum actuum tuorum caput, id est, initium et finem, et totius gloriae tuae spem, coronam, titulum, et veluti cujusdam super aggeres, sibilis [ f., nobilis] arcis esse debere insigne, hoc est, ut sobrius manens fratribus, mente autem excedens Deo, si quid gloriaris, in Domino glorieris (I Cor. I, 31) . Denique Jacob fratrem supplantavit, greges pavit, uxores duas (quarum major lippa, sed fecunda; minor venusti aspectus, sed infecundi fuit conceptus) duxit: quem in his maxime omnibus nisi te docuit? ⁜ (263) qui diaboli astutias prudenti provisione illudere, activae vitae per exercitia pastoralis [Col. 0287D] sollicitudinis uberes operum fetus gignere, per intentionem vero aethereae contemplationis speculativa semper Deo debes quae sunt quaerendo, sapiendo, vel amando inhaerere. Nulli enim pariter [Col. 0288A] ista duo congruunt ordini maxime, quam pontificali excellentiae. Joseph vero tunica talaris et polimita quid nisi tui sacerdotii designat insignia? Job pro filiis octavo die sacrificium offerens, eisque benedicendo sanctificans dictis et factis, quem potissimum quam te instruit? Moyses vero ipse pene totus tuus noscitur esse. Nihil enim in verbis gestisque ejus invenire poteris, quod, si bene intelligas, aut ad litteram aut ad sensum non imitari cogaris. Quid de Aaron ejusque filiis, Josue, Samson, atque omnibus Israel judicibus, Samuele quoque illo orationibus impetrato, in templo etiam nutrito, omnibusque ecclesiasticae functionis insulis insignito, cum actus personae, ipsa etiam officiorum vocabula, tuos mores, tua jura, tui sacerdotii praedicent, instruant, [Col. 0288B] et pandant insignia? Veniamus ad David illum sanctissimum vatem, potentissimum regem, fortissimum bellatorem; pugnatissimum [ f., pugnacissimum] militem, 141 acceptissimum Deo sacerdotem. Quid in omnibus quae de ipso leguntur erit, nisi te aut spiritualiter aut moraliter etiam in his, quae secundum litteram reprehensibilia videntur, quid ageres docuit? Denique pavit gregem, ursum occidit et leonem, ictu lapilli prostravit. gigantem (I Reg. XXXIV, 49) , cantu psalterii mitigavit daemonem (I Reg. XVI, 23) , inimico pepercit (I Reg. XXIV, 7; XXVI, 9) , filium fugit (II Reg. XV, 14) , coram arca Domini saltavit (II Reg. VI, 14) ; quid in universis his moraliter spiritualiterque acceptis intelligis, nisi pastoris ecclesiastici fortitudinem, audaciam, [Col. 0288C] orationum emolumenta, patientiam, exercitiaque divini cultus, postremo rectae praedicationis et vitae schemata sacerdotalis? Salomon omnesque reges Judae et Israelis, omnibus suis bonis actibus, ipsa quoque unctione, quem, nisi te, docuerint maxime? Prophetas quid opus est decurrere, cum prophetas imitari, prophetas exponere, propheta ipse quoque debeas esse? Siquidem, testante Domino, nova et vetera de thesauro cordis debes proferre (Matth. XIII, 52) . Machabaeorum ala illa fortissima in omnibus praeliis victoriarumque proventibus, quid, nisi tuam contra visibiles et invisibiles hostes qnotidianam orationis, praedicationis, piaeque operationis praedicat pugnam, triumphisque promittit palmam, braviumque post victoriam? Haec [Col. 0288D] quidem de veteri, ut antiquitatem tui agnoscas atque amplectaris ministerii.

3. In novo autem Testamento quae lingua dicere, quis intellectus sufficit capere, quanta documenta tibi [Col. 0289A] suppetunt vivendi? Hic melius, ut reor, te alloquor, tuaeque industriae totum committo. Scrutare Scripturas, divini eloquii libros revolve, apostolos aspice, martyres vide, confessores attende, ipsas etiam, quae cum saeculo et sexum vicerunt, virgines contemplare. Instauratos secundum Job contra te tot testes (Job X, 17) Dei perpende; pacem cum his, dum coambulant in ista praesentis itineris via, et tibi et eis consulens conciliare, et aliis [ l. alios] ut similiter agant stude docere; neque enim aliter quod diceris mereberis esse.

4. Denique pondus quod te premit aspicito, onus quod ferre videris pensa; et si jam bonus es, si sanctus, si justus, si per cuncta irreprehensibilis attamen considera tuos, tibi commissos attende; [Col. 0289B] utrum et hi tales sint sollicite provide. Neque enim solus ut alii, sed cum toto grege Domino habes praesentari, nec ut referas, prout gessisti, tantum tui propria corporis gesta (II Cor. V, 10) , sed totius tibi commissae plebis. Si autem, ut levius graviora silens dicam, te praesentari contingat solum, ubi euge tuum ⁜ (264) ? Quo ne careas, sollicite clamantem audi et consiliantem Sapientiae librum: Fili mi, si spoponderis pro amico tuo, defixisti apud extraneum manum tuam. Fac ergo quod tibi utile est, et temetipsum libera, quia incidisti in manus proximi tui. Discurre, festina, suscita amicum tuum, ne dederis somnum tuum, et non dormitent palpebrae tuae (Prov. VI, 1-4) . Audi, et per Ezechielem tibi clamantem Dominum: Speculatorem 142 te dedi domui Israel [Col. 0289C] (Ezech. III, 17) , etc.: de te in eodem libro (quibus nil comminatius) Jeremiam quoque conquerentem in Threnis: Parvuli petierunt panem, nec erat qui frangeret eis (Thren. IV, 4) . Expergefaciat te illud saltem vel judicii tonitruum: Serve male, inquiens, et piger, quare non dedisti pecuniam meam ad mensam, et ego veniens utique cum usura exegissem illam (Luc. XIX, 23) . Et haec quidem torpentibus et desidiosis.

5. Quid vero putamus illis manere improperii, qui cum nullam doctrinae acceperint pecuniam, impudentia et fronte canino de non concesso quasi concesso gloriantur talento; qui passim prorumpunt pastores vocari, cum nullas vitae pascuas noverint, et dispensatores Dominicae videri volunt substantiae, [Col. 0289D] quos constat inediae peste laborare? Quid autem, quaeso, erogat, qui nihil accipit? quid dat, qui nihil habet? quid ministrat, qui omnibus indiget? Dicente autem patrefamilias: Pasce oves meas (Joan. XXI, 17) , unde, rogo, eas pascit, qui ipsa adhuc pascua nec ipse invenit? Cum autem fidelis debeat fore dispensator et prudens, quem Dominus super familiam suam constituit, ut det illi in tempore tritici mensuram (Luc. XII, 42) ; quid dispensat qui ab eo, quod dispensari debet, ipse jejunus et stultus laborat? [Col. 0290A] quod triticum erogat, qui penitus et quid sit triticum ignorat? Hinc mecum valde metuo, ne contingat audire: Amice, ad quid venisti, aut quomodo huc introisti (Matth. XXII, 12) ? quo ostio? qua janua? quibus meritis? qua praerogativa? virtute? an sapientia? an doctrina? An forte ⁜ (265) , etsi defuit praedicationis gratia, commendavit te vitae innocentia? Nonne praedixi tibi, quod et ipsi carnalibus oculis cernere potuisti, dicens: Nunquid potest caecus caecum ducere? nonne ambo in foveam cadunt (Luc. VI, 39) ? Quid tibi convenit, quod non potuisti tentare? quid tam onerosum tollere jugum, qui portare nec poteras temetipsum? Et qui tuae tenere moderamina non noveras vitae, judex fieri utquid ambisti alienae? Quomodo suadere tibi Sapiens non [Col. 0290B] potuit ille, qui dixit: De re, quae ad te non partinet, ne sollicitus fueris? Ubi, rogo, aures habebas, quando dicebatur: Altiora te ne quaesieris (Eccli. III, 22) ? ubi non solum tibi, sed et omnibus, qui sub coelo sunt sapientia, sermone, et virtute, utpote Dei colloquiis assueto ⁜ (266) , indicibiliter praestantiori, dictum legebas, ultra vires tuas esse negotium? Quomodo tibi sonuit, quomodo non commovit, non terruit, non ab incoepto revocavit evangelicum illud: Succede illam, ut quid etiam terram occupat (Luc. XIII, 7) ? Quid de te cogitabas, cum me conquerentem audiebas: Tenentes legem nescierunt me (Jer. II, 8) ? Psalmus quid tibi suadebat dicens: Nescierunt neque intellexerunt, in tenebris ambulant, movebuntur omnia fundamenta terrae (Psal. LXXXI, 5) ? [Col. 0290C] Et qui te [ f., quid tibi, et subaudi irretito] diversis vitiis et passionibus terreni corporis ob ignorantiam, qua non solum alios ferre, sed te quoque in soliditate morum non noveras continere, desuper posito tibi totius domus Dei onere, censebas 143 contingere, nisi commoto fundamento casurum sine dubio et id, quod erat superaedificatum?

6. Haec vero cum in semetipsis nimium gravia, in comparatione graviorum videantur levia, ipsa graviora partim tangentes, non prout sunt omnino proferentes (siquidem et facundiam superant non modo nostram, sed et loquacissimorum quorumlibet aestimationem) quid his putamus manere tormenti, qui non solum pascere, etiamsi ad hoc videantur idonei, gregem sibi negligunt commissum; sed ad [Col. 0290D] insaniam quoque tanti quod gestant nominis, semetipsos agere non desinunt per abrupta vitiorum; qui ludis saecularibus, venatibus, et illecebrosis jugiter occupantur aucupiis; qui

[Col. 0291C] 7. Inter haec obsonia refertissima, epulae ipsa sui diversitate praeter multiplicitatem mirabiles; et in his omnibus, qui avidior ille dapsilior, qui sagacior ille melior, qui locupletior ille prudentior, qui massutior ⁜ (271) [ f., massucior] ille celebratior, ille vir, ille vulgatus, ille famosus, ille cunctorum ore laudatus. Frugi autem dici in tantum hodie exsecratur, ut jam et in ipsis monachis vituperetur: quanquam et largitio charitativa virorum liberalissimorum in usu munificentissimo a nobis non solum minime reprehendatur, sed ⁜ (272) et maximis jure praeconiis [Col. 0292A] efferatur. Sine causa enim vivere videtur episcopus, si non fuerit pecuniosus. Praeter ⁜ (273) ea joca tecum [ subaudi est] risus intemperans, de simplicitate quoque Dei haec timore abdicantium plerumque congestus; cithara in conviviis et lyra, ut dicit et propheta (Isa. V, 12) ; opus vero Domini in nullius memoria, nec vae promissum agentibus talia. Tecum symphonia et omnia musicorum genera, cantorum lenocinia, saltatricum pestis, sermo totus, qui forte ad rem pertinet de homine non de Deo, de creatura non de Creatore, de praesentibus non de futuris, de seniore ⁜ (274) terreno non de coelesti Domino. Tunc ille celebratur, istius nec quisquam reminiscitur; illius nomen juratur, istius nec recordatur; pro salute illius ⁜ (275) bibitur, iste sitiens nec potatur; [Col. 0292B] crapula illius amore distenditur venter, iste fortisan etiam in carcere micis indigens non reficitur pauper; ille praeponitur, iste supponitur; illius memoria in primis, istius nec habetur in secundis. Canes praeterea ipsa currunt in mensa, equi pernicibus volant magis quam cursitant curribus, cappo ⁜ (276) praepetem librat volatum, accipiter raucisonam praeripit gruem. Propheta inter haec nullus, nullus apostolus, nemo doctor, nec aliqui prope canones, nusquam scita patrum, procul decreta pontificum, longe passiones, frugalitas, humilitas, egestas, vel gesta sanctorum a memoria remota cunctorum. Dives ille superbus 145 nec praesentatur obtutibus; canum saltem linguis non lingitur, quin potius corroditur Lazarus (Luc. XVI, 21) . Baltassar pro hujusmodi [Col. 0292C] nec recordatur interitus (Dan. V, 1-4) . Amphora illa cum talento plumbi de propheta, de talibus in terra Sennaar alis milvi delata (Zach. V, 8-9) , nec venit in memoriam: [ supple nec] gibbum cameli, acusque foramen animadvertit (Matth. XIX, 24) , nec ullus superventum diei Domini reminiscitur. Nullus ore pleno epulis, lacrymantibus oculis, lingua jocis resoluta inconditis, nuper quemdam obisse nemo [nemo abundat ], curat advertere; nec Deum ob id praecepisse nos omnitempore orantes vigilare (Luc. XXI, 36) . In die convivii primi fratris [Col. 0293A] Job filios exstinctos omnium subterfugit oculos. Loth a Sodomis nemo meminit exeuntis, nec Noe arcam intrantis. Postremo canones oblitui dantur, praecipientes de cunctis redditibus ecclesiae, quia sancta sanctorum sunt Domini, quatuor partes fieri; quae si fideliter fuerint actae, non dico crater, concha, vel vasculatorium, aut (ut mirabilius quid proferam, et utinam mentiens) lebes, sciphus certe unde fiat, deerit. Ipse (taceo de conviviis regifico luxu paratis) ipse quotidianus persaepe victus cogetur more illius in lacum clausi (Dan. XIV, 30) a Deo reparari ⁜ (277) , vel serotinus. Mentior, si non testimonium ferunt tantae per orbem destructae basilicae, viduae, orphani, peregrini, pauperes innumeri, captivi, vincti, carcerati, caeci, claudi, debiles, infirmi, [Col. 0293B] monachi, virgines, pro debitis quoque constricti, et alieno aere oppressi, ad ultimum omnes ad quodcunque destinati. Aliquod suffragium ⁜ (278) pro necessitate singulorum, si valet et non vult praerogare, damnationem fraudulenti dispensatoris videbitur incurrere. Dictum est enim a quodam non contemptibilis auctoritatis veracissime, quia quilibet Christianus, si non aliquibus pro posse subvenerit, judicabitur; episcopus, si aliquem neglexerit, condemnabitur.

8. Pone tamen haec omnia juste pleniterque impensa nil obstarent ad luxum. Debetne doctor ea ambire, quae docet aliis fugienda omnimodis esse? Quid enim si apostolica illa percellatur sententia, qua dicitur: Qui praedicas non furandum, furaris (Rom. II, 21) ; et Dominica voce feriatur dicente: Ejice primum trabem de oculo tuo (Matth. VII, 5) ; et: Medice cura teipsum prius (Luc. IV, 23) ? Ubi autem erit illud 146 ejusdem apostoli, castigo, dicentis, corpus meum, et servituti subjicio, ne forte cum aliis praedicaverim, ipse reprobus efficiar (I Cor. IX, 27) ? Ut enim a peritissimo sanctissimoque ante nos jam dictum est doctore: Cujus vita despicitur restat ut et praedicatio contemnatur (GREG. lib. I, in Evang. hom. 12) . Quid vero ⁜ (279) sibi ipsi intimis talium quis, cum [Col. 0294A] aliis dicit foris: Non in commessationibus et ebrietatibus (Rom. XIII, 13) ; et: Humiliamini sub potenti manu Dei (I Petr. V, 6) ; et: Nolite diligere mundum neque ea quae sunt in mundo (I Joan. II, 15) ; et, Quicunque voluerit amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituitur (Jac. IV, 4) ? Esto illa quanto minus facere, nec velit docere; quid cum compellitur sursum corda clamare?

9. Verum ut relicta specie, iterum paululum quid varicato gressu transeamus ad genus; vini post haec ⁜ (280) madidi potionibus confecti, ne in ullo penitus praeter idololatriam, cum nec desit in altero, hoc est avaritia ipsa, videantur dissimiles illis de quibus dictum est: Sedit populus manducare et bibere, et surrexerunt ludere (Exod. XXXII, 6) ; editum [Col. 0294B] arduumque linquentes suggestum, currus, ut ita loquar, rhedasque conscendunt, spumeosque subeunt equos habenis aureis, murenis argenteis, frenis Germanicis, sellis Saxonicis faleratos, ad quoslibetque properant, quos crapula dictaverit, lusus. Tunc ille sedens asello (Joan. XII, 15) , fortis et potens in praelio (Ps. XXIII, 8) , non alicui occurrit in animo. Tecum ⁜ (281) reges ipsi saeculi gloria praeiri, quam apostolorum paupertas imitari; divitum voluptas superari, quam piscatorum sanctitas sequi ambitur.

10. Lectus post haec ornatur aureis distinctus mirifice crustis, fulcra sericis depicta proferuntur facturis, culcitra ipsa pallio optimo cooperta, scabellum tapete Gothico tectum. Inter haec ⁜ (282) praesepe nostri infantis, ipsi nec panni, nec ipsum menti adest [Col. 0294C] diversorium (Luc. II, 7) ; procul a memoria ille caput non habens ubi reclinet (Luc. IX, 58) . Mordacibus tandem somno curis excusso, in ipso oblectamine tori sese volutantes, nec quiescere valentes, pro matutinis hymnis murmuria quaedam ⁜ (283) proferunt, injuriae potius apta quam gratiae, contemptui quam receptui, exsecrationi quam exauditioni.

11. Ubi vero ventum fuerit ad vestitum, peregrinis, ut dixi, quam patrioticis amiciuntur 147 ornatibus, cruribus ⁜ (284) teretibus instar, torno, ut ita dicam, [Col. 0295A] potius aptatis quam manu, ita ut quaevis earum columna rectius dici possit quam tibia. Corpus vero totum tanto studio comitur, ut haeresium ⁜ (285) ipsum, quod solo frigoris debuerat obtentu parari, tanto melius quanto spissius, cum sit ex pallio factum optimo, limbum habeat ex alio, quod, si inveniri posset, melius sit optimo; cujus latitudo caeterorum, nisi quidem modicatur, sed ad cubiti, superat mensuram; cui si quid genus vestimenti superponitur, tanta huic elationis industria coaptatur, ut aut subtilitate, aut qualibet etiam cum damno scissura, ipsum quod subtus tegere debuerat, prodat miraculum. Lumbare ⁜ (286) autem ipsum, pedibus usque sedentis porrectum, aurea fibula compactum, aureum in summitate videntibus offert et balteum, [Col. 0295B] non sine gravi ambitionis tormento visibus ingestum multorum, ita ut in hoc solo posset videri completum, quia dum superbit impius, incenditur pauper (Psal. IX, 2) . Tum vero videas quosdam mastruga pro cappa ⁜ (287) , galero Ungarico pro sacerdotali pileo, sceptro uti pro baculo, nec cogitare illud Apostoli: Non in veste pretiosa (I Tim. II, 9) ; nec illius dicentis reminisci: Quod superest date eleemosynam (Luc. XI, 41) ; et, Quod altum est hominibus, abominatio est ante Deum (Luc. XVI, 15) ; et, dicturi: Nudus fui et non operuistis me (Matth. XXV, 36) , cum ipse percussorem suum non solum de mille, sed de duabus tunicis quoque unam indigenti praeceperit dari (Luc. III, 11) .

12. Missa dehinc excursa potius quam excantata, [Col. 0295C] vel (quod est gravius) aliquoties penitus neglecta, pane accepto et bibere ⁜ (288) , quod utique ad regale prandium posset sufficere, nullo existente, qui nec ad litteram, nec ad sensum, velit dictum reminisci, quia Vae terrae, cujus principes mane comedunt, et cujus rex servus (Eccle. X, 16) ; iterum Faliscos, non quidem quos pridie, ne forsan assiduitate vilescant [Col. 0296A] videntum, subeunt 148 equos, aureis ornatos torquibus, frenis argenteis, tanti vero ponderis, ut ipsi solummodo ferendi fortissimis quoque sufficere possent equis, quibus, ut verbis ornatius id exsequar poeta:

EPISTOLA EJUSDEM ⁜ (297) .

RATHERIUS exsul WIDONI atque SOBBONI archiepiscopis caeterisque coepiscopis in concilio residentibus.

Istud, domini, pro praesentia suscipite nostri, et legere precor dignemini. Fortassis enim non erit inconveniens negotio praesenti.

13. Concilia dehinc Ecclesiae nusquam, conventus synodici non alicubi, nil ecclesiastica lege aut approbatur [Col. 0298B] aut improbatur, accusatur aut excusatur, defenditur aut opponitur: sed omnia vi, potestate et judicio saeculari imperantur, perficiuntur et tolerantur, juste aut injuste, cujus rei quoque astipulator exstat et iste ⁜ (298) , a coepiscopis quidem [ supple non indicatus, vel aliquid simile ], a 151 laicis vero nulla praeeunte audientia exsilio deportatus, deficiente omnino qui interponeret defensionis sepem (Ezech. XXII, 30) , et ascenderet ex adverso, opponens se murum pro domo Israel, et stans in praelio in die Domini (Ezech. XIII, 5) ; id est gaudente saeculo ⁜ (299) , exhonorato, quantum ad ipsos, Domino, cum siquidem illa res sicut ⁜ (300) non una solummodo [Col. 0299A] occasione, ita non unius tantummodo, sed plerumque multorum eveniat probatione. Nec enim frustra ante januam divitis jacuit Lazarus, sed ut, unde ille exercebatur, iste damnaretur; ille, quia indigebat; iste, quia non tribuebat. Nam cum in psalmo Dominus dicat: Probavi te ad aquas contradictionis (Psal. LXXX, 8) ; ubi, rogo, vigoris zeli et fortitudinis pastoralis monstrari potest vel debet intentio, nisi ubi non quaecunque, sed maxima est contradictio? Et cum non coronetur, nisi qui legitime certaverit (II Tim. II, 5) ; unde, quaeso, coronam aut sperat aut requirit, qui imminente fugiens bello, nusquam pugnavit? Quid enim? Et si obtineri non potest victoria, debentne ob id semper hostibus tribui terga? Nonne confosso persaepe milite, [Col. 0299B] prolem ejus remuneratam vidimus pro patris audacia, constantia, vel devotione? Nostra vero cum longe alia sit pugna, graviora sunt et pericula; siquidem fugiens in aeternum moritur; cadens vero, tantum ne deficiat devotio ⁜ (301) , non solum rursus erigitur, sed etiam pro injuria in aeternum coronatur; obtinenti [ subaudi victoriam] vero eadem sit corona quod scutum, quod arma, quod victoria, hoc est Deus ipse omnia, qui protegit quos incitat, coronat quos protegit, erigit quos cadere sinit, remunerat quos victores esse concedit. Siquidem in ista non alius pugna nisi ipse cum adversario praeliatur. Ipse dimicat, ipse obsidetur, ipse includitur, ipse assistit, ipse murorum septa defendit; et victoria nobis cedit, nobis ascribitur, nobis imputatur. [Col. 0299C] Quid tam desides quemlibet convenit gerere animos, cum a Deo certamen ejus, non ejus, sed Dei sit, ut etiam nec cogitare quomodo aut quid loqui debeat (Matth. X, 19) , nequaquam indigeat; tantum ne devotio, ut dixi, qua loqui velit, deficiat? Quid trepidare aliquem convenit, cum idem ipse qui remunerator, ipse sit et protector, ipse denique et pugnator? Nam, in tantum cum pugnas, adest; cum dimicas, praesens est; ut etiam, dum putaris feriri, ille, non tu, feriatur: si quidem ita hodie audisti, cum et heri legisses: Qui tangit vos, quasi qui tangit pupillam oculi mei (Zach. II, 8) ; et: Qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) .

152 14. Ne ergo lenocineris hosti, si vis placere imperatori; nec enim eum poteris promereri, si a te [Col. 0299D] istum nolueris separari [ l. superari]. Nullo enim excepto, dicitur ab Apostolo: Omnes, qui pie volunt vivere in Christo Jesu, persecutionem patientur (II Tim. III, 12) . Videtur ergo nolle pie vivere in Christo [Col. 0300A] Jesu, qui persecutionem non patitur pro Christo Jesu; recusat etiam, ut ante nos dictum est, esse in corpore, qui non vult odium mundi sustinere cum capite. Non audeo, inquis: periculosum est hodie . . . . Et Dominus: De ore tuo te judico, serve nequam (Luc. XIX, 22) . Abjurasti enim militiam, si perdidisti audaciam. Ut quid ergo arma sumpsisti? ut quid militiae nomen dedisti? pastor vocari ut quid ambisti, qui lupo veniente fugere deliberasti? Baculum quare cepisti, si occurrere periculo timuisti? Si defendere non audebas gregem, ut quid sumpsisti mercedem? Lac qua fronte comedis gregis, qui contra furem aut vocem dare, aut patremfamilias excitare, aut canes instigare pavescis? Lanis quare indueris ovium, qui in tantum formidas etiam haedum agnis admistum, [Col. 0300B] nedum frementem contemnas leonem vel ursum? Pecuniam meam quare sumpsisti, si hanc erogare, cum scires, timuisti? Et qui te contra me tam audaciter erigis, quomodo tam meticulose ipsi te, quem sub pedibus teneo, subjicis? Periculosum, inquis, esse. . . . . Tempestas ergo est in mari, si pericularitet navis? Quid ergo agere vis? Monstra cur remum sumpseris, an ut caput, moriture, ingeras sentinis? Exere potius vires, fortiter dimica, instanter naviga: praesto est portus, jacet in navi, licet dormiens tibi, cui obediunt mare et venti (Matth. VIII, 27) .

15. Metuo, ais, offensam senioris [ id est regis]: Econtra Apostolus: Ego, inquit, si adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem (Gal. I, 10) . Quid enim tibi faciet offensa senioris? Commutabitur, [Col. 0300C] forte auferet concessa. Forte totum hoc rite timeres, si non promissum dicentis haberes: Gaudete et exsultate; ecce enim merces vestra multa est in coelo (Matth. V, 12) ; et si non dictum ab Apostolo scires: Quis est qui vobis noceat, si boni aemulatores fueritis? sed et si quid patimini propter justitiam, beati; timorem autem eorum ne timueritis (I Petr. III, 13) . Timeo plus aliquid, inquis. Quid? Mori, ais: quod est dicere: Leo in via, in medio platearum occidendus sum (Prov. XXII, 13) . Sed audi Dominum: Capillus de capite vestro non peribit (Luc. XXI, 10) . Audi et illius ejusdem quo fungeris ordinis servum, id est saepissime hic inditum Augustimum: Time, inquit, mori, si potes non mori. Audi et alium: Qui natus ex homine est et 153 moriturus erit. Audi et Apostolum: [Col. 0300D] Ego non solum alligari, etiam mori paratus sum pro Christo Jesu (Act. XXI, 13) . Audi et quemdam ad tui verecundiam ethnicum: Tolerabilior, inquit, est qui mori jubet, quam qui male vivere. [Col. 0301A] Occidere te valet regis ira, potest ne tibi ne moriaris praestare ejus gratia? Sed, rogo, ne erres. Non rex quemlibet occidit, sed ille qui dixit: Ego occidam et vivere faciam (Deut. XXXII, 39) . Si enim praeter istum aliquis quempiam occidere valeret, caminus ignis tres pueros non reservasset, nec leones famelici pepercissent Danieli. Susanna quoque, ut putabatur, legibus damnata, tam velociter non fuisset liberata. Ceto etiam Jonas sorbente voratus, non fuisset, Deo jubente, evomitus. Quid enim ad necandum paratius leonina rabie? quid ad absolvendum difficilius, quam damnata lege, quae nulli noverat parcere? quid ad absorbendum voracius marina profunditate, vel potius belluina edacitate? Et tamen neutrum horum, cum vim obtineant, Deo volente [Col. 0301B] concessum, aliquid valuit contra protectionem divinam: unde pulchre de uno illorum [ id est, de tribus pueris primo exemplo nominatis], Deo in Ecclesia consuevimus canere: Vim virtutis suae oblitus est ignis, ut pueri tui liberarentur illaesi (In Domin. III Quadrag., antiph. 4) .

16. Utrum vero haec se ita ut diximus habeant necne, potes etiam ex dictis Cassiodori, si velis, ita dicentis perpendere: «Mirum praeterea videtur rem incorpoream membris solidissimis colligatam, et sic distantes naturas in unam convenientiam fuisse perductas, ut nec anima se possit segregare, cum velit, nec retinere, cum jussionem Creatoris agnoverit. Clausa illi sunt universa, cum praecipitur insidere; aperta redduntur omnia, cum jubetur exire. Nam [Col. 0301C] etsi acerbus dolor vulneris infligatur, sine Auctoris imperio non amittitur, sicut nec sine ipsius munere custoditur.» Quae cum ita se haberi intitubabiliter ipsa duce ratione etiam ex nobis ipsis possimus colligere; virili omnimodis deposita constantia, muliebri assumpta ignavia, Deo erecti ⁜ (302) , mundo subjecti, desides et effeminati, inanis quoque gloriae inexplebiliter cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes, negligentes et infelicissimi, superbia tumidi, bonitate vacui, carnis voluptatibus subditi, fratribus elati, in acquirendis rebus avaritiae facibus accensi, congregandis autem virtutum opibus inefficaces et pigri, dum affectamus honorem saeculi, gloriam quae a Deo est, perdimus, heu dolor! miseri; dumque superferri fratribus ambimus, superbiendo, [Col. 0301D] lugendo genere ⁜ (303) , cui praeferri debuimus supponimur mundo; contemnentesque Dominum dominantem, patimur servum; et qui potestate concessa, calcare debuimus serpentes et scorpiones, et omnem virtutem inimici (Luc. X, 19) , retrogrado ordine calcamur quotidie ipsi, ita ut et in nobis compleri quandoque possimus timere ⁜ (304) , quod et in Job legitur ita dicente: Fugiet arma ferrea, et incidet in arcum aeneum (Job XX, 21) ; et: Qui timent pruinam, [Col. 0302A] irruet super 154 eos nix (Job VI, 16) ; quod fit cum timetur temporalis ira, incurritur sempiterna; metuitur terrenum periculum, et irruit supernum et inevitabile irae coelestis judicium.

17. Quod si honorem magis nostrum, quo non solum ad imaginem Dei conditi, sed etiam omnibus sub coelo per officium creaturis praelati [ subaudi sumus], voluissemus moribus vindicare, Christo scilicet, ut antecessores nostri, subjecti, mundo erecti, alter alterius onera, secundum Apostolum, portantes (Gal. VI, 2) , invicem nos juvantes, honore invicem praevenientes, idipsum in Domino omnes sentientes, spiritu ferventes, zelo charitatis pro domo Israel exemplo Heliae zelantes, in doctrina docentes, exhortando mutuo nos exhortantes, commoda pro [Col. 0302B] necessitate alterutrum [ id est, alterutrorum] in simplicitate tribuentes, praelaturam in sollicitudine administrantes, in hilaritate nobis invicem miserantes, dilectionem Dei et fraternam sine simulatione habentes, odientes malum, adhaerentes bono, charitatem fraternitatis invicem custodientes, non alta sapientes, sed humilibus consentientes (Rom. XII, 8-17) : fateor, non solum aliquem non timeremus, sed etiam ab omnibus timeremur. Nec vero ut, proh nefas! in nobis illud impleatur propheticum dicentis: Unusquisque carnem brachii sui vorabit, Manasses Ephraim, et Ephraim Manassen, simul ipsi contra Judam (Isai. XI, 20) , hoc est confessione Dei insignem Ecclesiam ⁜ (305) , invicem mordentes, ab invicem consumimur, divisique ab alterutro desolamur. Nec [Col. 0302C] enim mentitur veridica semper Veritas dicens: Omne regnum in seipso divisum desolabitur (Matth. XII, 25) ; nec refutanda cujusdam, quanquam Deum nescientis, sententia dicentis: quia concordia parvae res crescunt, discordia maxime dilabuntur. Apostoli ( subaudi sententia) quoque in mente semper habenda monentis: Quae pacis sunt sectemur; et quae aedificationis sunt invicem custodiamus (Rom. XIV, 19) . Qui enim in hoc servit Christo, placet Deo, et probatus est hominibus (Ibid., 18) . Itemque: Vis non timere potestatem, bonum fac, et habebis laudem ex ipsa (Rom. XIII, 3) . Et: Haec est voluntas Dei, ut benefacientes obmutescere faciatis imprudentiam hominum et ignorantiam (I Petr. II, 15) . Alterius autem: Cum placuerit, inquit, Domino, viae hominis, inimicos [Col. 0302D] quoque illius convertet ad pacem (Prov. XVI, 7) . Et per Psalmistam Domini: Si populus meus audisset me, Israel si in viis meis ambulasset, pro nihilo forsitan inimicos eorum humiliassem (Psal. LXXX, 14, 15) . Per Jeremiam [Baruch] item: Si in via Dei ambulasses, habitasses utique in pace super terram (Bar. III, 13) . Per Moysen quoque: Ecce mitto angelum meum, qui praecedat te, et custodiat semper; observa tantum, et audi vocem meam. et inimicus ero [Col. 0303A] inimicis tuis, et affligentes te affligam (Exod. XXIII, 20-22) .

18. Nos vero e diverso (cum et haec omnino a perfectis nec appetenda, pro gloria Dei quaeque sunt bona agenda; adversa vero ejus amore toleranda magis, quam vindicta optanda) potius vindicare nos solemus quam vindicari: defendere nos ipsos ipsi, quam a Deo defendi; et cum ad id non sufficimus, foedus quoddam cum 155 ipsis inimicis, eis in malo consentientes ⁜ (306) inire magis, quam Deum protectorem corde cum manibus ad eum levato invocare, et contra internum raptorem, qui nunquam melius vincitur, quam cum exterior amatur, arma corripere properamus; illisque non dissimiles, qui salutis, quae a solo Deo datur, causa, ritu sacrilego [Col. 0303B] ad fontes vel arbores reddunt vota pro commodis terrenis, ipsam potius terram quam eum precari studemus, qui fecit coelum et terram. Et ne in aliquo precum effectu fraudentur ⁜ (307) optato, relicto penitus eo qui vos praeposuit mundo, relicto omni praeter nomen officio, ipsi ita specialius ⁜ (308) deservimus caeteris mundo, ut dum caeteri Deo quae Dei, mundo quae mundi sunt contendunt reddere, nos econtra mundo quae Dei, id est omnigenum amorem et cultum; Deoque, quae debuerant mundo reddi, reddamus, id est omnigenum despectum et contemptum; et ut ipsi [ scilicet mundo] alligemur arctius, ne quando scilicet, dum ab eo non recognoscimur, despiciamur: relicto ritu, cultu, habitu quoque nostro, ipsius mundi consuetudine atque studiis, [Col. 0303C] amictibus etiam in tantum utimur, ut solo ⁜ (309) , ut ita eloquar, barbirasio et corona, et quod non a nobis, ut ab eis, ducuntur uxores, qualescunque etiam, quas Domino (ore tantummodo, et hoc rarissime) reddere videmur laudes, in nullo alio saecularibus videamur dissimiles: ita ut de nobis, proh nefas! dictum prophetiae possit credi, quod continent tempora praesentis aevi: Et erit sicut populus, sic sacerdos (Isai. XXIV, 2) ; et quod alius in Threnis deplorat: Quomodo, inquiens, obscuratum est aurum, mutatus est color optimus, dispersi sunt lapides sanctuarii in capite omnium platearum (Thren. IV, 1) ; detractam quoque jam de coelo in terris lugere possimus magnam partem stellarum (Apoc. VI, 13) id est dejectos a sublimibus in ima tantum sectari multitudinem [Col. 0303D] sacerdotum ⁜ (310) , quorum opera lucere [Col. 0304A] debuerant coram hominibus, ut glorificaretur Deus (Matth. V, 16) .

19. Nec otiosum videtur talium causa isto in loco brevem quidem, tamen utillimam presbyteri cujusdam, nostri pene temporis, ponere sententiam: qui cum vidisset episcopum suum, horrendum dictu! ad tabulas ludentem, subsannatus movit frigutiens ⁜ (311) caput: quo intuito, iratus episcopus, et quidem satis juste, sed si ei cui deberet ⁜ (312) , interminatus est continuo carcerem, nisi confestim diceret, ubi hoc fieri sibi canonica lex vetuisset. Ille simulans metum, cum in promptu haberet, quo fugitivum stringeret, 156 nervum; pedibus ejus prostratus, Ignosce, ait, domine; tanto enim sum concussus pavore, ut ne primum quidem primi psalmi meminerim [Col. 0304B] versiculum, nedum aliquid ex decretis proferre valeam canonum. Sed obsecro a te, piissime, hunc mihi recordari sensum ⁜ (313) , siquidem ipsum pavore amisi. Tunc cum joco risuque totis cum astantibus resolutus episcopus, instante tandem presbytero, primum cum altero protulit versiculum dicens: Beatus vir, etc. (Psal. I, 2) . Sed in lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die et nocte. Presbyter ore proprio captum hujusmodi respondens instruxit episcopum. Optime, inquit, Pater sanctissime, quod superest, ad tabulas lude ⁜ (314) . Haec vero istic nobis ideo placuit ponere, ut in hac brevissima sententia, et quid cavere et quid debeas agere evidentissime valeas conjicere. Sed studebo te jam relinquere, ne hortis [Col. 0304C] sitientibus, aquas in flumine vecors videar mittere; cum et timendum, ne ab aliquo horum, qui juxta poetam nigrum in candida vertunt, dum malum bonum, bonum dicunt malum, tenebras lucem, lucem tenebras putantes, veritatem falsitatem, falsitatem veritatem aestimantes, dicatur mihi: Morte morieris, quia mendacium locutus es in nomine Domini (Zach. XIII, 3) . Pergam potius ad alia meae professioni ⁜ (315) quantum propinquiora, tantum formidolosiora.

20. Ex monacho fortuitu assumptus es? Vide unde, quo deveneris, videlicet de maximo ad magnum, de maxima quiete monasterii ad magnum laborem saeculi, de sinu tutissimi littoris ad procellas frequentissimae tempestatis. Naviga itaque suspectus, [Col. 0304D] qui in portu gaudere noluisti securus; conare, satage, [Col. 0305A] stude aliquid agere caeteris sublimius, imo humilius et perfectius, sciens ponderibus te subjacere duobus. Compelleris enim monacho quae sunt monachi, episcopo reddere quae sunt episcopi. Vide ne tibi suadere aliquis valeat illum unquam mutare habitum, etiamsi hoc approbare ex antiquorum exemplis velit Patrum, excepto cum ad illud divinum accedis ministerium, quod sibi proprium exigit ornamentum. Tunc quoque cum non gestatur corpore, non recedat a corde. Audi Apostolum dicentem: Habentes damnationem, quia primam fidem irritam fecerunt (I Tim. V, 12) . Jejuniis itaque refectionem, orationibus corporis delectationem, lacrymis tempera saeculi jucunditatem. Quod si forsitan assumptus ex abbate, aut, ut assolet, duobus [Col. 0305B] aut certe pluribus jam praefuisti 157 monasteriis; pensa quae causa hujusmodi fuerit demutationis. Nec tibi, quaeso, parcas, non te decipias, non te palpes, non tibi quod optime nosti velis celare. Nulla enim apud Deum, ut ait Augustinus, latebra, etiamsi plena sit abscondentis perfidia. Neque ideo ille non novit, si tu te fingas ignorare: quin potius tu humiliter agnosce, si vis ut ille ignoscat Prima est vero, ut ait gentilium quidam, ultio, quod se judice nocens absolvitur nemo. Cogita igitur, utrum his [ scilicet monasteriis] rite praefueris. Quod si inveneris, dole quod non perseveraveris; sin minus, etiam ob id in omni vita quotidiani non desinant gemitus. Memento tot te subjacere ponderibus, quot praefecturis [Col. 0305C] infulatus largitori indigne his utens exstitisti ingratus; dumque prodesse debuisti pluribus, paucis aut forsitan nullis causa alicujus fuisti profectus: imo his destitutis, ad alios subinde migrans, nullumque nec de his nec de illis, quin etiam nec de teipso ad horreum Dominicae areae fructum apportans, quot debuisti manipulos ferre, tot exigeris in judicio componere.

21. Fac itaque, dum adhuc dies est, quod suggero. Dum adhuc vacat tempus sationis, dum adhuc oeconomus spectat [ id est exspectat], dum custos areae triturat, paleam non exerit, ventilabrum non arripit, dum adhuc non ventilat; labora, sere, congrega, nullas dederis ferias, nullum tibi colludium, nullam pausam, nullum tempus [Col. 0305D] indulgeas vacationi. Insiste omnimodis sationi, ne desit quod afferas triturationi: ipsam etiam incessanter mentis oculis adhibe, ipsam attende; cogita quotidie ne superent paleae, ne superabundent zizania; memento triticum in horreum debere recondi (Matth. XIII, 30) , paleas autem comburi igni inexstinguibili. Prope itaque positos creberrimis exhortationibus, longe remotos epistolis saepissimis ad Dei cultum reaccende. Praeteritam et tuam et illorum segnitiam accusa, redargue; et tecum ut excitentur, ut reviviscant, animos [Col. 0306A] attollant, industriam reparent, vires exerant, constantiam resumant, fide, spe et charitate in Deum recalescant, invita et obsecra; nec hoc verbo tantummodo, multo magis operibus tibi noveris exsequendum. Vera est enim Leonis papae sententia, quia validiora sunt exempla quam verba, et plus est opere docere quam voce. Necessitatibus quoque eorum in temporalibus sedulus adesto. Si quid fraudasti praelatus, restaura episcopus. Si quid de te minus, abbas dum esses, recordaris fuisse, pontifex ne verearis componere.

22. Nec hoc agens verearis, ne quis te peccatorem, te olim dixerit exstitisse fraudatorem. Vide tantum ne Christo opprobriosus, ne Deo horridus, ne Spiritui sancto pareas exsecrandus. Hoc fit, [Col. 0306B] si nec praeterita diluis, nec praesentia emendatione componis: quin potius cum de te hoc dicitur, gaude humiliter in Deo, si tibi 158 cum caeteris vere dicatur: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino; et haec quidem fuistis, sed abluti estis, sanctificati estis (I Cor. VI, 11) . Si quis itaque detrahat, obloquatur, maledicat, factumque vituperet; tibi firma spes, solidum refugium in illius sit auxilio, cui a Propheta est dictum: Maledicent illi, et tu benedices (Psal. CVIII, 28) ; et erigens mentis aciem indesinenter clama: Aufer a me opprobrium et contemptum (Psal. CXVIII, 22) , non utique opprobrium hominum quod pertransit, potius tuum, quod si hic non desinit, illic finem non invenit. Vereor enim, ne dum transacta ut [Col. 0306C] sunt digna opprobrio judicas, etiam praesentia digna contemptui deputes. Quod fit, si et transacta corriguntur segniter, et praesentia exercentur negligenter. Illam etiam Sarae orationem ad tuam profer utilitatem: Peto, inquiens, Domine, ut de vinculo improperii hujus absolvas me, aut certe desuper terram eripias me (Tob. III, 15) , non quidem substantialiter ante tempus praedestinatum auferendo, [ supple sed] mentem meam ad te penitus erigendo. Hic est, dicent, novellus propheta, recens apostolus, subito angelus effectus. Iste sanctus Martinus, Zeno est iste sanctus, modo de coelis demissus. Vanitatis, inquiunt, signa sunt ista, hypocrisis, simulatio, vel levitas; mutatio affectuum ista, non aliqua religio vera. O quam asperum verbum! [Col. 0306D] sed vide ne sit verum.

23. Cave etiam prope latentem venantium laqueum. Multi enim hoc aspero verbo ⁜ (316) perterriti, exasperati et verecundati, bonum relinquentes incoeptum, capti sunt in muscipulam venantium. Tu econtra his corde, non ore responde; ipsum etiam te haec cogitans cave. Non desunt enim et tibi quaedam introrsus cavernae, ubi aliquae latrocinantis inimici adsint insidiae. Dic ergo in corde, pavidus cogita, sed suspectus dic, quod quidem longe te incomparabilis dixit, dissimilis certe; nec [Col. 0307A] mentieris. In melius mutare propositum non est levitas, sed ⁜ (317) virtus, neque culpa, sed gratia. Erunt etiam qui dum nulla considerant, imo nolunt habere sua, tua si qua viderint, statim bona incipiant laudare ⁜ (318) , et mirari velut maxima. Quihus si tuae conscientiae relicto testimonio credideris; fateor, nec mentior, illico perditus eris. Tu econtra dum exhibes praesentia, semper stude meminisse praeterita, simulque Dei districta et incomprehensibilia cogitare judicia. Saepe enim unde mereri putatur gratia, contrahitur offensa; unde contrahi timetur offensa, acquiritur gratia. Linguam non solum a criminosis, etiam ab otiosis contine, sciens dictum per Jacobum esse: Si quis se putat religiosum esse, non refrenans linguam suam, sed [Col. 0307B] seducens cor suum, hujus vana est religio (Jac. I, 26) .

24. Sed ut semel incipiens paucis adhuc te alloquar, suggero ut et si quid in juventute, si quid etiam adhuc in monasterio positus, antequam scilicet ad aliquod regimen esses assumptus, egisti, 159 sollicite retractes: forsitan et ibi aliquid, quod non parum debeas metuere, invenies. Reperietur etiam tibi, quo ordine assumptus, qua necessitate fueris electus. Proclivis enim semper in deteriora humanae ambitionis superbia, universa jam occupans saecula, nec ipsa hodie deserit coenobia, videlicet ut eligendi non virtutum meritis, sed putridae istius, quam ita vocant, terrenae nobilitatis, re autem vera corruptibilitatis taxentur praeconiis. Nec exquiritur quis obedientia [Col. 0307C] caeteros praeeat, humilitate vincat, prudentia antecellat: [ supple sed] cujus arca cumulatior, camerave fortior, donis sit repletior; stabula quis amplius plena, praedia et beneficia latius habeat distenta; cujus pater ditior, frater locupletior, prosapia generosior, propago potentior. Inter haec nec ipsa honoratur canities. Juventus senectutis locum invadit; et illud, quod totum est divinum, datur ad praemium; et lucra captantur terrena, unde animarum solummodo congeri debuerant mercimonia. His denique et aliis, qui hujusmodi solent comitari, pessimae ambitionis casibus si forsitan te interceptum repereris; laetitiae, quaeso, locum in corde ne dederis. Forsitan [Col. 0307D] enim his auspiciis evectus, ad hoc es perductus, ut ⁜ (319) ad illud, quo modo fungeris, honoris fastigium, aliquo saecularis suffragii juvamine te contigerit ascendisse. Quod si ita se habet, quantum lugendus sis, enarrare non sufficio satis, etiamsi omnia membra corporis cunctimodis concrepent linguis. Verum ne putes me hoc ideo dicere, quod te aut dejicere aut velim desperare. Consilium [Col. 0308A] si quod valeo tibi dare non negligo, caetera tuae industriae committo.

25. Sunt multa sanctorum Patrum jam ex his dicta diversis opusculis indita: haec relege, et negotium ex his tibi salutis acquire. Mihi tamen videtur, dum interim haec captas, et consilium inveniendi et exsequendi quod dixerint, forsitan impedit tarditas, ut nullo modo desperans, in eo, qui omnia fecit de nihilo, firmiter spem ponens, lacrymis te totum dedas, pia opera ⁜ (320) non quasi qui ab ipsa incoeperis exercens infantia, sed quasi qui totum vitae tempus pravis datum atque consumptum habens delectationibus, residuo si quid datur spatii, Deo tantum te debere memineris mancipari. Et licet sciam te hoc ordine per ostium [Col. 0308B] non introisse, aliunde potius ascendisse; non tamen te penitus audeo desperare, quia tantam novi pratrisfamilias istius potentiam esse, ut ex ipso fure pastorem, si velit, possit efficere, qui de lupo ovem saepe legitur fecisse. Quid enim non potest Omnipotens? quid non potest nisi quod posse nolit? Non potest de impio invasore pium pontificem facere, qui potuit de lapidibus suscitare filios Abrahae? (Matth. III, 9.) 160 Non potuit interfectum reficere, qui potuit non existentem creare? Difficilia, ais, sunt nimium haec: sed cui? nunquid Deo? Quid illi difficile, qui cuncta de nihilo potuit facere? Ipsius non audisti hodie sermonem dicentis: Si potes credere, omnia possibilia credentis? (Marc IX, 22.) Nescis in rebus quoque [Col. 0308C] humanis hujusmodi haberi consuetudinem, ut tanto plus laudetur medicus, quanto amplius desperabatur aegrotus: cum et quo desperatior animae sit mortis occasio, tanto plures plerumque eodem corrigantur exemplo? Hinc enim quidam nostrorum dicit eodem sensu praemisso: Vide David, considera Petrum, quorum quo gradus altior, eo casus gravior: quo autem casus gravior, eo pietas erigentis gratior. Unde et idem nimis pulchre consuevit orare: Deus, qui omnipotentiam tuam parcendo maxime et miserando manifestas, multiplica super nos misericordiam tuam. Quid enim si haec cuncta ideo ita permisit incidere, ut haberes unde eum amplius posses laudare, sinens videlicet te periclitari in pluribus, ut sine defectu clamares? [Col. 0308D] Quid si te exemplum voluit esse talium, qui (proh dolor!) innumerabiliter ita hodie per universum instituuntur saeculum, ut capiant aliquodcunque de se quoque ipsi consilium, dum te viderint resuscitatum quem noverant exstinctum, quo anathematis lethum, si fieri possit, evadant canonibus promulgatum, maledictionemque a se expellant [Col. 0309A] principis apostolorum per clementiam Dei et Domini apostolorum? Nam et pro nobis ille fieri dignatus est maledictum (Gal. III, 13) , ut nos a maledicto redimeret non tantum legis, sed et originalium atque actualium criminum; tantum est ne desperes, ne segniter agas, ne ad dexteram per elationem, ne ad sinistram deflectas per desperationem; ne qualitate boni, aut quantitate, ut assolet fieri, mali fallaris; ne aliorum mores intuens, te aut arroganter erigas, aut desperanter humilies; neve locum adversario in temetipso ulterius tribuas, ne quod tibi contigisse doles, alicui [ subaudi contingere] (quantum scilicet reniti praevaleas) nunquam concedas, nec labi te amplius sinas in talibus aut etiam similibus, cogitans [Col. 0309B] quam difficile elisus erigi valeas rursus.

26. Pulchre autem te quidam tuique similes satisque utiliter, licet paulo mitius quam sese auctoritas canonum habeat, commonet dicens: Quicunque tales sunt, si nolunt, veniente Domino, de Ecclesia auferri; auferant et ipsi ista ⁜ (321) (id est ea quae Dominus in templo agi videns, facto de resticulis vindicavit flagello) de cordibus suis, nec faciant domum Dei domum negotiationis. Horum autem omnium ⁜ (322) . . . . sacratico illo exemplo, quo dicit: Sum quidem libidinosus; meum est ipsam 161 libidinem superare; tuae virtuti, tuae cautelae, tuis nil committas viribus; illius totus contende esse, atque ejus te totum committe, nitens corde [Col. 0309C] et manibus, custodiae, cui te creare, redimere placuit, et vocare ⁜ (323) . Ipse te custodire valet paulo erectum, qui voluit erigere penitus dejectum; ipse continere sanum, qui sanare voluit contritum; ipse perpetim efficere spudium ⁜ (324) , qui contra naturam citraque omnem spem colligere voluit etiam infatuatum. Quamvis autem sine illo nil boni possis, saltem nec velle, nedum facere, tamen nec sine tuo aliquanto conamine credas te salvandum omnimodis fore, cum ob id rationabilem te a Deo creatum scire possis certissime, indulta arbitrii libertate. Ipsi ergo non raptim et quasi in transitu, indesinenter inhaerere stude, cum quo esse nisi feliciter potes, sine quo esse nisi infeliciter vales. Quod si inter haec, justo imo piissimo judice [Col. 0309D] misericorditer disponente, tibi aliqua adversitas evenerit, aut infirmitatis scilicet, aut damni rerum familiarium, vel quodlibet aliud genus vindictae; ne contristeris quasi despectus humiliter, gaude quasi pie respectus, sciens et confitens pro peccatis [Col. 0310A] tuis hoc tibi accidisse, et minora multum esse, quam iniquitas tua merebatur, profitere ⁜ (325) . Rubigo enim tantorum scelerum consumi non potuit, nisi igne diversarum poenarum. Exsulta itaque gaudens in Domino humiliter, quod in hoc saeculo partim tibi contigit vicissitudinem malorum recipere, quae in illo [ id est in futuro saeculo] valde metuendum erat simul omnia ferre, cum nil impunitum constet Deum relinquere: suo autem peccato praedicti ⁜ (326) hoc modo solent ejus misericordia liberari. Temet itaque incessanter in conspectu illius accusa, sicque cum Propheta declama: Justus es, Domine, et rectum judicium tuum (Psal. CXVIII, 137) ; et cum alio: Justus es, Domine, in omnibus quae reddidisti nobis (Dan. III, 27) ; et: [Col. 0310B] Omnia quae fecisti nobis, Domine, in vero judicio fecisti; quia peccavimus tibi (Ibid., 31) ; et: Iram Domini sustinebo, quoniam peccavi ei, donec ipse justificet causam meam (Mich. VII, 9) .

27. In ipsa autem tribulatione nec te dederis segnitiae, quasi certus (cum et ex hoc desperare non debeas penitus) pro hac poena omnia tibi remissa, aut certe partem graviorum tibi peccatorum 162 donatam. Vigiliis, orationibus, et jejuniis, praeter haec quae necessitas agere cogit, crebrius et sollicitius insiste, ignarus videlicet quo sis percussus flagelli genere, utrum eo quo corriguntur filii, an illo quo flagellantur servi, aut puniuntur malefici. Cum enim, Scriptura teste, omnis filius qui recipitur castigetur (Hebr. XII, 6) ; multa flagella peccatoris [Col. 0310C] (Psal. XXXI, 10) , laqueus, ignis, sulphur, et spiritus procellarum (Psal. X, 7) . et cum videantur omnimodis haec intolerabilia, tamen non totius pars est calicis eorum (Ibid., 8) ; et: Plaga insanabili percussi te castigatione crudeli (Jer. XXX, 10) ; itemque: Quid clamas ad me super contritione tua? Insanabilis est dolor tuus (Ibid., 15) ; poenamque describens in aeternum damnatorum, Induantur, inquit, sicut diploide confusione sua (Psal. CVIII, 92) ; unde et bis idem in psalmo precatur: Domine, ne in furore tuo arguas me (Psal. VI, 37) . Alius autem: Corripe me, ait, Domine, verumtamen in misericordia et non in furore tuo, ne forte ad nihilum redigas me (Jer. X, 34) . Quae omnia cum ad illud flagelli genus, quo exemplo Pharaonis et Herodis et in praesenti et in [Col. 0310D] futuro impii flagellantur, perpenderis pertinere; noveris, teste Gregorio, solos flagellis temporalibus ab aeternis liberari, quos hic ab iniquitatibus contigerit mutari. Scias etiam te cum adversario in agone consistere tanto saevius bacchante, quanto [Col. 0311A] ei de amissa tui dolet potestate; et insuper hoc eum gravius afficiat ⁜ (327) , quod a te, qui ei solitus eras servire, provocetur in certamine. Ipsis quoque, quorum fraude proditus ⁜ (328) , negligentia destitutus, dolo captus, factione ad haec es incommoda devolutus, ne cuncteris parcere, certus quia si eorum admissa in corde retinueris, tuorum quoque venia Veritatis voce docente carebis (Matth. V, 45) ; cum dimittens et de tuorum relaxatione quandoque gavisurus, et de filiatione Dei perenniter sis laetaturus. Tibi vero totum quod pateris ascribe: tuae culpae omnia, tuis peccatis imputa universa. Fortassis enim et haec tua ad aliquid fuit commotio ⁜ (329) , cujus rei gratia hujusmodi datus es supplicio. Quod si non; amplius habes unde gaudeas; si vero amplius [Col. 0311B] quod defleas, sed tamen non desperative, quia divitias bonitatis Dei nullus valet pensare, nedum aestimare. Non minus 163 vero ⁜ (330) , si ita est, temetipsum tuosque quam ipsos lugere convenit traditores, maxime si aut tuae Ecclesiae fuerint filii, aut forte, quod absit, ejusdem cujus es officii; cum et te occasionem quia materiem, mortis recognoscas filiorum fuisse, et dolere possis tot coeli luminaria tuis tenebris involuta, tuo fore casu exstincta. Sed quia hic pie justus [ nempe Deus] districte quaedam solet ferire, ne inveniat quod illic aeternaliter debeat punire; inter ipsa lamenta te ejus misericordiae reficiat memoria, qua scilicet actum est, ut canere possis cum Psalmista: Ego autem in Domino gaudebo, exsultabo et laetabor in misericordia [Col. 0311C] tua, quia respexisti humilitatem meam, salvasti de necessitatibus animam meam, nec conclusisti me in [Col. 0312A] manibus inimici, statuisti in loco spatioso pedes meos (Psal. XXX, 8) . Quod totum recte dicere valebis, si indulta poenitentiae tempora non neglexeris, si poenam illatam patienter tuleris, sciens de causa peccati praeteriti hanc processisse poenam peccati praesentis qua te [ l. tu] nec peccare peccans videre [ l. videri], ut non peccares, ab iniquitatibus comprehensus potuisti ⁜ (331) . Precare itaque sedulus, ut et istud tibi clementissime divina pietas parcat, et illa ⁜ (332) , ob quae in istud vel potius in ista es devolutus (ista vero dico, ut et peccatum memorem, et flagellum peccati, ad te omnem referens summam) in isto necessitatis camino absumens deleat, teque in hoc saeculo ita emaculet, ut nil inveniat quod edax ille inexstinguibilis ignis futurus exurat; potius [Col. 0312B] ejus gratia [ subaudi inveniat] quod remuneret, justitia quod coronet.

28. Destitutionem vero tuorum ⁜ (333) cum magnopere debeas plangere, non tamen inconsolabiliter te id convenit agere; cum pastorem summum per prophetam noveris dixisse: Ecce ego ipse requiram oves meas, et visitabo illas, sicut visitat pastor gregem suum in die, quando fuerit in medio ovium suarum dissipatarum (Ezech. XXXIV, 11) . Et per quemdam sapientem dictum agnoveris, quia necesse est adesse divinum, ubi humanum deest auxilium. Quod si prolixitas ⁜ (334) te excruciat temporis, et perditio contristat ⁜ (335) obeuntium sine subventu baptismatis, idque tuos non curare tortores ⁜ (336) , tantum de tui cruciatu suas ut compleant 164 voluntates, perpendis; [Col. 0312C] Dei te totum subdens voluntati et disposito [ id est, dispositioni], vitam ipsam dare, ne dicam dispendium [Col. 0313A] omnimodum honoris pro grege paratus subire, illius dicentis utere voce: Si propter me haec tempestas est, tollite me et mittite in mare (Joan. I, 12) , tantumne diutius mei causa navis periclitetur Ecclesiae, tam innumeros, heu dolor! [ id est obeuntes sine baptismo] filios morti transmittens aeternae. Verum ista modo volumus sufficere. Deus illa tibi concedat prodesse ⁜ (337) . Amen.

29. Clericus es? Ipsum, quaeso, te conveniat vocabulum, videlicet ut de sorte perpendens te esse debere Domini, aliud praeter ipsum ambiens, tanti boni consortium perdere nonnihil timeas; magis tali socio te dignum exhibeas. Canonicus si diceris ⁜ (338) , vide ne a canonibus devies sanctis. Quod si forte eos respuis, cogita in quali ordine judici debeas [Col. 0313B] praesentari, qui scilicet laicum [ subaudi ordinem] abjurasti, et ecclesiasticum non servasti. Presbyter es? Gravitatem quam ferre videris nomine, conserva operatione. Diaconus es? Ministrum te agnoscens esse sacramentorum coelestium, pudicum (I Tim. III, 8) te secundum Apostolum omnimodis agens, tantis dignum officiis, Deo cordis et corporis conserva caelibatum, sciens manibus immundis tam sacratissimum tractari non debere sacrificium, quod institutum ad delicta emundanda est omnium. Subdiaconus es? Subditum te esse debere non solum Deo, sed omnibus scias Ecclesiae praelatis, ut a Domino et hic exaltari, et in futuro remunerari merearis. Exorcista es? Ipsum, quem adjurando a corporibus aliorum expellis, dominari [Col. 0313C] non permittas sensibus tuis. Ceroferarius es? Lumen aliis ministrans, te peccatorum et ignorantiae tenebris obscurari ne sinas: magis et ipse intus illuminari, et aliis lumen boni exempli praebere, quaeso, contendas. Lector es? Id instanter, unde agnomen trahis, agendo, stude, ne discrepes ab officio. Ostiarius es? Cor tuum Deo pande, venienti diabolo claude insidianti.

30. Monachus es? Nulla admonitione indiges [ f. nisi] non tantum ut in eo quod bene coepisti optime perseveres, si tamen es quod diceris, quod putaris, quod in habitu praetendis. Quod si aliter, quod 165 absit, vae tibi qui lupum sub pelle ovina tegis. Vide tamen ne desperes ⁜ (339) . Expelle magis lupum a corde, et redde ovem pelli suae. Memento [Col. 0313D] Dominum, ut jam alibi diximus, ⁜ (340) ex lupo ovem, imo reddidisse pastorem. Sed ut illum excusando te magis accusem, aliud est ⁜ (341) ignarum boni aperte saevire, aliud sub praetextu religionis et alios decipiendo fallere, et iram sibi Dei simulando quod [Col. 0314A] non est provocare. At ut forte non simulatione illud agis: quadam negligentia consopitus segniter torpescis. Repara itaque vires, resume constantiam, induere fortitudinem, ut gigas pugna fortiter contra aereas nequitias; neque enim aliter eas devincere, neve alio modo tam arduum culmen valebis ascendere. Meditare regulam, vitas sanctorum Patrum crebrius relege, in his te quasi in quodam speculo conspice, et vitam tuam ad illorum compone. Obedientiam tibi primum indicito, conventus publicos caveto, contubernia saecularium fugito; scito a quodam verissime dictum, quod et ⁜ (342) a nobis, heu dolor! experimento quoque constat probatum, quia ovis quae de ovili egreditur luporum morsibus patet. Si quando vero obedientia aut aliqua justa [Col. 0314B] necessitas tibi processum indicit in publico, habitus ipse, sermo, vel potius solitudo ipsa, incessus, vultus, et color sit admirationi cunctis, timori, et exemplo. Meum et tuum quasi quoddam vita sacrilegium, sine quibus quietissima omnium generalitas valuit esse. Et, postquam cuncta compleveris, quae vero conveniunt monacho, memento te in hoc periculoso adhuc navigare salo, in quo omnia pene incerta, omnia dubia, tam secunda quam adversa, tam naufraga quam tranquilla. Donec igitur pervenias ad portum, ne te reddas securum. Audi Ambrosium: Laudari ante gubernator non potest, quam in portum navim deduxerit.

31. Abbas es? Memor esto quod diceris, quamque [Col. 0314C] difficilem rem et arduam susceperis; utque in te finem istius claudamus sermonis, attende, quaeso, tanti dignitatem nominis, cujusque vice fungeris oculis perspice mentis. Monachus est, qui se ita interceptum angustiis videns, usque ad desperationem pene adductus, sed omnipotentissimae miserationis Dei anchora, ne in carybdim ipsius penitus proruat, retentus, timorem illum de miseratione Dei existere ratus, ad se revertitur, laqueumque, quo cum Juda strangularetur, imponere sibi devitat, relinquensque omnia quae in saeculo possederat, ambitum scilicet ipsum cum sensu, monasterium petit, totumque se Domino tradit, nihil sibi utique reservans ex omnibus, quippe qui nec ipsum corpus in propria retinendum noverit atque decreverit potestate; 166 [Col. 0314D] quid manducabimus, aut quid bibemus, aut quo operiemur, nedum dicere, cogitare saltem sibi computans interdictum, omnia necessaria a patre monasterii sibi proventura securus. De monacho, inquam, satisfactum decerno.

[Col. 0315A] 32. Nunc vero quid de abbate dicemus? Diximus quidem paululum, sed et de eodem paulo plus prosequamur. Abbas est omnium monachorum, si loqui auctoritas ita concederet, monachissimus, qui utique plus jejunare, plus valet orare; plus legere, plus psallere; inediam, nuditatem, inopiam, contumelias, despectum, famem, sitim, algorem, ventum, imbrem, nivem, grandinem, probra, derisiones, subsannationes, ad postremum omnia incommoda patientius tolerare; benevolentiam, ubi beneficentia non suffragatur, omnibus etiam odio eum insectantibus amplius caeteris exhibere, qui docibilior atque docilior caeteris; qui, si fieri potest, hoc est concordantibus caeteris virtutibus, sapientior, qui charitate refertior; qui disciplinae rigore volentior, qui benignitatis [Col. 0315B] copia mansuetior, qui liberalitate praestantior, qui ad compatiendum calamitosis paratior, qui humilior sit omnibus, atque submissior. Et hic quidem ut de monacho, sic et de abbate satisfactum decerno.

33. Isti etenim, quos passim compertum, proh nefas! habeo, monachis tantum praeesse, non autem monachi affectant, certifico, esse; et ideo eos fugiendos potius quam sequendos autumo fore, nedum eorum exemplo consultum sit vivere, quos constat tam noxia, tam innumera, tam gravia, tam immania de se protulisse. Opportunum sane censeo narravisse quid ⁜ (343) horno anxietati contigerit meae. Lauduni namque cum essem nativitatis Domini die, rogavit me abbas, ut in festivitate sancti Stephani in capitulo sororum venirem, et (ut verbis ipsius loquar) [Col. 0315C] eis aliquid boni dicerem. Annui, et post consuetam lectionem, petita et accepta benedictione, dixi: «Rogatus aliquid boni vestrae dicere charitati, non invenio [Col. 0316A] aliud, nisi qualecunque sit quod ista nocte mihi contigerit, vestrae referam dominationi. Sollicitatus nimium heri pro recipienda provisione abbatiae sancti Amandi, cum ad nocturnale officium vigilando, ut, proh nefas! saepe somnians, starem, dum lector ad eum pervenisset tractatus beati Hieronymi locum, ubi Dominus in Evangelio quibusdam praefatis prosequitur dicens: Venient haec omnia super generationem istam (Matth. XXIII, 36) , et ego explanatione ejusdem jam fati doctoris hoc ita intellexissem, quod qui hodie fratrem suum, hoc est Christianum aliquem, injuste interficit, tanto majorem noxam sibi contrahit 167 ab his, qui ab Abel justo usque ad sanguinem Zachariae filii Barachiae aliquos occiderunt, quanto et illam [ scilicet noxam] omnem pro [Col. 0316B] consortio generationis utique habet, et suam insuper, quam imitatione commisit ipsorum. Cumque me hoc nimium terruisset, ut saepe contingit, ex aliis alia colligens, et quod de homicidio sensum fuerat sentiri, et de caeteris criminibus ratio evidens postularet valere, coepi intra me dicere: Tunc ergo debes abbas cum hujusmodi conscientia fieri? Monachus primum efficere.» Nam de praesulatu ⁜ (344) tum temporis exciderat, nisi quod et hunc indigne subierant multi. Igitur quia ab illo quo libri hujus clausula fieri debuit longe digressi sumus loco, anchoram nostram in isto figamus modo, ut paulisper recreatus proreta, vires citius expeditiusque resumat. Hujus itaque nostri scilicet textus sermonis in laudem desinat sanctae Trinitatis. Tibi laus, tibi gloria, tibi [Col. 0316C] gratiarum actio, o beata Trinitas. Miserere, miserere, miserere, licet indignissimo de, te tamen indecenter loquendi trepido, cujus nomen non ignoras, mihi.

[Col. 0315C] 1. Usuale est nautis non minus piratas quam procellas, plus vero nonnunquam ipsius vicinia portus, quam ipsum formidare pelagus, dum ⁜ (345) dromo saepe praeter granditatem onustus, improvise illiditur [Col. 0315D] syrtibus, spesque tota laboris cum ipsis deperit laborantibus, amicis e vicino spectantibus; quod ne et nobis contingat, ⁜ (346) exsurgens precamur: Salva nos ne pereamus (Matth. VIII, 25) , te enim sine, nil altum mens inchoat, nedum perficiat [ f., perficit] sextus hic, gubernatrix Dealitas summa, dum de te nobis praesumentibus sulcari nititur sinus, portum jam respiciens quo tendimus. 168 Ut jam itaque ordinibus sacris breviter tactis, veniamus ad hominum [Col. 0316C] discretos effectus, eosdem quoque alloquentes, quo possumus succinctius. Justus es? Suggero, dissimula, imo cogita te non esse [ subaudi justum], ut possis veraciter esse. Peccator es? Contende quantum [Col. 0316D] vales non esse [ subaudi peccatorem], recognoscens te veraciter esse. Hoc enim pacto, Deo adjuvante, poteris aliquando non esse. Justus es? Vide ne corruas. Peccator es? Conare ut surgas. Justus es? Teneat te casus angeli ad cautelam. Peccator es? Animet te ascensus hominis ad poenitentiam. Nec tu itaque prior de propria actione confidas, nec iste de Dei misericordia desperet, quia si scitur hodie quales sitis, cras uterque quid futuri sitis, omnino nescitur. Mutabiles enim tam tenebras quam [Col. 0317A] lucem cordis esse, et lapsus tantum ⁜ (347) , et erectio quotidie monstrat lapsorum. Unde, et quibusdam, cum et alibi dixerit: Qui stat videat ne cadat (I Cor. X, 12) , dicit Apostolus: Fuistis aliquando tenebrae, nunc autem lux in Domino (Ephes. V, 8) . Peccator es? Audi unde gaudeas: Gaudium est in coelo super uno peccatore poenitentiam agente, quam supra nonaginta novem justis, qui non indigent poenitentia (Luc. XV, 10) . Justus es? Audi quid caveas: Videbam Satanam sicut fulgur de coelo cadentem (Luc. X, 18) .

2. Caeterum nec justus adeo, nec peccator adeo: medius quidam inter haec duo te delectat locus? Time, rogo, ipsum valde teporem, ne ab ipso rursus labaris ad frigus. Nam sicut a tepore ad calorem, ita saepenumero ab eodem declinatur, teste Gregorio, [Col. 0317B] ad frigus. Audi denique quid angelo dicatur Laodiciae: Utinam calidus esses aut frigidus; nunc autem quia tepidus es, incipiam te evomere ex ore meo (Apoc. III, 16) . Vae autem qui ex ore irrecuperabiliter evomitur Dei. Quo contra Psalmista de sanctis: Ibunt, inquit, de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII, 88) ; quia videlicet, ut Leo beatus ait, scientes arbores se esse in Ecclesiae viridiario plantatas Dominico, non solum cavent ne deficiant in pejus, etiam dant magnopere studium ut proficiant in melius. Cum autem pulcherrima cujusdam nostrorum, quia mitissima, habeatur sententia dicentis, non futurum extra misericordiam, qui vel partem bonorum operum fuerit assecutus, non minus tamen receptissima alterius, quia verissima, est retinenda definitio dicentis: Qui [Col. 0317C] non proficit, deficit, et qui nihil acquirit, nonnihil perdit. Cui assentiens nec inferior alter, Omnis, ait, defectus ad nihilum tendit. His itaque ita connexis, timendum ne dum non inhias profectui, succumbas defectui, devenias 169 nihili. Sunt autem quidam, teste Gregorio, a quorum liberari satage consortio, qui ut fruantur saeculo, dispensatorie serviunt Deo. Sunt contra alii, quorum in numero stude inveniri, qui ut fruantur Deo, transitorie serviunt mundo. Hunc autem medium esse justitiae locum aestimo. Quod si omnino te erigere non vales (ut non vales) ad supremum illum Deo placendi ordinem ullomodo, saltem vel ad istum te humiliter firmissimeque teneas medium postulo, ne quando scilicet ruas ad illum infimum ⁜ (348) ordine devio; neque enim ideo [Col. 0317D] debes fieri perditus, quia non vales esse perfectus, nec ideo pessimus, quia non potes existere optimus. Ipsa denique humilitas, qua de te vilia aestimas, si sit vera, et non potius segnitia, te quandoque erigere valebit ad sublimia, teste voce Dominica (Matth. XXIII, 12) .

3. Ne vero, dum haec mitius tecum ago, me tibi suadere putes, vel etiam forsitan concedere, ut ab aliquibus dum abstines, alicui deservias quasi cum venia vitio, cum, docente Apostolo, [Col. 0318A] noverim quia modicum fermentum totam massam corrumpit (I Cor. V, 6) . Audi dictum a Jacobo. Quicunque totam legem observaverit, offendat autem in uno, erit reus (Jac. II, 10) . Legem autem hanc utrum Evangelii aut Veteris Testamenti, an simul utramque dicat, studiosis relinquimus disquirere, cum et interrogata in duobus praeceptis totam Veritas ipsa legem et prophetas dixerit pendere (Matth. XXII, 40) , et Apostolus plenitudinem legis dilectionem dixerit esse (Rom. XIII, 10) . Scimus vero Augustinum dixisse: Si quis unum mandatum custodiat, aliud praevaricetur, non ei prodest. Custodit se aliquis ab avaritia, non custodit ab adulterio? Utique in uno convictus, damnatur etiam saeculi legibus; nec prodest ei alterius [Col. 0318B] criminis abstinentia, qui in altero fuerit deprehensus. Hoc sensu cum terribile sit valde quod protulit, sed tamen super hanc eamdem Apostoli sententiam Hieronymum jam consuluerit; nec incognitum nobis, legem totam intelligere decem illa generalia praecepta, unde omnium specialitas velut e quodam rivo fidibus decachordi distincta derivatur: quae [ scilicet decem praecepta] cum insolubiliter a duobus illis maximis et primis deducta, decem faciant rivos, septem videlicet ad dilectionem proximi, tres pertinentes ad dilectionem Dei, ita suam servant unde emerserant naturam, ut unum sine altero, sicut nec caput, ita nec amplecti veraciter respuique valeant membra. Nam sicut Deum non diligere probatur, qui proximum [Col. 0318C] non diligit, Joanne dicente: Si quis dixerit quoniam diligo Deum, et fratrem suum odit, mendax est (I Joan. III, 9) ; et non tam proximum, quam etiam inimicum, Domino dicente: Diligite inimicos vestros, bene facite his qui oderunt vos, ut sitis filii Patris vestri qui in coelis est (Matth. V, 44) ; nulla autem evidentior redamatio quam patris ad filium, filii ad patrem, quem non amare convincitur, 170 qui ejus spernit jussionem: ita illa tria, quae a primo deducuntur, nullus qui illud veraciter observat potest praevaricari. Nemo enim diligens Deum alium colit praeter eum, neque accipit nomen ejus in vanum, nec aliquid facit boni nisi propter verum Sabbatum, hoc est [Col. 0318D] requiem sempiternam. Et sicut proximum non diligere comprobatur qui Deum non diligit, nam nec seipsum diligit, Psalmista dicente: Qui autem diligit iniquitatem, odit animam suam (Psal. X, 5) ; ita qui illum diligit veraciter, caetera ex hoc deducta non negligit. Nam et honorat parentes, nec moechatur, nec occidit, nec furatur, nec falsum testimonium dicit, nec concupiscit uxorem proximi sui, nec rem aliquam ejus. Qui vero aliquid horum praevaricatus fuerit, omnium reus ideo tenetur, quia in ipsum excessisse fontem, [Col. 0319A] unde cuncta procedunt, videtur, cum neutrum horum quae sunt prohibita agere proximum veraciter diligens ⁜ (349) possit; Dilectio enim proximi malum non operatur (Rom. XIII, 10) . Haec cuncta diximus ideo, ut si saltem illum medium bonitatis locum vis obtinere, omni capitali vitio studeas carere.

4. Capitalia vero ea noveris esse, quae ⁜ (350) decachordum tabulis lapideis prohibet scriptum. Et ut eodem sensu ea dinumeremus, quae jam sunt a beato Augustino digesta, sciendum est primo quia idolorum est perfidia, a qua te prohibet, cum dicit: Deus tuus, Deus unus est (Marc. XII, 29) . Hanc sequitur error haereseos, et diversarum superstitionum, praecantationes videlicet, et quae [Col. 0319B] vulgo dicuntur facturae ⁜ (351) , et illa quae vanitates et insaniae falsae dicuntur a Psalmista (Psal. XXXIX, 5) ; ipsa quoque quae Apostolus terribiliter enumerat dicens: Dies observatis et menses et annos, timeo ne sine causa laboraverim in vobis (Gal. IV, 10) , et his similia, a quibus omnibus compesceris, cum audis: Non assumes nomen Dei tui in vanum (Exod. XX, 7) . Perjuria quoque et in hoc mihi videntur prohibita. Hinc superbia, elatio, et inanis gloria, vel amor saeculi, pro quo maxime in omnibus negotiis laboratur ab his qui Deum non diligunt, a quibus retraheris, cum Sabbatum servare juberis, id est ut declinans a malo et faciens bonum (Psal. XXXVI, 27) , vaces a peccato, et servias Deo: omnia autem humiliter, [Col. 0319C] non superbe, propter remunerationem aeternam, non propter inanem saeculi gloriam. Hae tres praeceptorum distinctiones, malorumque prohibitiones. Ad amorem vero proximi pertinent haec: Honora patrem et matrem (Exod. XX, 12) , ubi praeter carnalem genitorem etiam Dei Patris et Ecclesiae matris praepositorumque Ecclesiae honor specialius tibi indicitur. Non moechaberis (Ibid., 14) , in quo compesceris ab omni libidine. Non occides (Ibid., 13) , in quo prohiberis ab omnimoda crudelitate. Non furtum facies (Ibid., 15) , in quo restringeris ab avaritia et rapacitate. Non falsum testimonium dices (Ibid., 16) , in quo prohiberis a falsitate, perjurio, detrectatione [ f. detractione]. Non concupisces [Col. 0319D] uxorem proximi tui (Ibid., 17) , in quo revocaris etiam ab 171 adulterina cogitatione. Haec si illibate custodieris tecum, te exemplo Domini ⁜ (352) juveni se haec observasse dicenti, ut ad majora subveharis, possum commonere (Marc. X, 20) . Si [Col. 0320A] autem in aliquo horum te praevaricatorem deprehendero, non te accendo ad meliora, (corrigere moneo iniqua, nec ut scandas dico de virtute in virtutem) sed ut convertaris a malitia ad bonitatem. Nam non est iste locus ut putabas bonitatis medius, imo est nullus. Qui enim nec Deum nec proximum diligere ⁜ (353) , contra haec decem praecepta excedendo in aliquo, etiamsi quaedam illorum videaris implesse, probaris; quam bonitatem habere te putas, antequam ea scilicet, quae minus fecisse te agnoveris, corrigas? Cum autem vel usu bonitatis, vel satisfactione emendationis his te vitiis, quae haec decem prohibent, purgatum; his te virtutibus, quas ⁜ (354) monent, id est dilectione Dei et proximi, fide et spe agnovero [Col. 0320B] ornatum; te locum credo subiisse medium, et ut ad superiora eveharis, omnia scilicet vendendo et dando pauperibus, Christumque sequendo, moneo: aut certe, ut firmiter te saltem in his teneas, suggero; quia solis his te non solum salvandum, etiam remunerandum scio, Psalmista dicente: Imperfectum meum viderunt oculi tui, et in libro tuo omnia scribentur (Psal. CXXXVIII, 16) , hoc est perfecta et imperfecta. Perfecta autem sunt, quae, ut praemisimus, Dominus juveni offerebat, dicens: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo, et veni, sequere me (Matth. XIX, 21) . Imperfecta vero, quae jam medium justitiae locum describentes praemisimus, quibus etiam saeculares [Col. 0320C] pervalde Deo placere credimus, perque ⁜ (355) poenitentiae dignos fructus misericordissimi judicis gratiam nos mereri, etiam post multimodum ipsius contemptum speramus, nuptialemque quam terrena laesione perdidimus vestem, etsi non cum corona, saltem cum venia, reconciliatos nos recepturos credimus; omnia vero haec ⁜ (356) ad reprimendam praesumptionem, et excitandam devotionem, non injiciendam cum sint prolata desperationem.

5. Sciendum etiam minima quaeque persaepe multum valere, cum et largitate solummodo eleemosynarum maxima conversis donentur peccata. Hoc agi tantummodo gratuita Dei constat gratia, quae id quod miserando inspirat, miserando ut perficiatur adjuvat, miserando perfectum recipiens ⁜ (357) [Col. 0320D] coronat. Facit et hoc omnia delicta exstinguens charitas, (nemo enim veraciter alicui miseretur, nisi Dei et ipsius amore [ subaudi misereatur], cui miseretur) cujus virtutis tanta est praerogativa, [Col. 0321A] ut etiam ejus imperfecta multum sint accepta, cum et hac [hac scilicet charitate] carens virtus, etiamsi videatur esse aliqua, sit nulla (I Cor. XIII) , teste voce apostolica. Nam 172 ut dicamus de ipsa qua in Deum credimus fide, si propter aliud credendo eum ⁜ (358) , quam propter illius nostraeque animae amorem colimus, nil utilitatis acquirimus. Sperare autem de eo quid aliud maxime praecipimur, nisi quod ejus amatu vel redamatu, visione et cognitione in aeternum fruemur? Non moechari autem, non occidere, non furtum facere, non falsum testimonium dicere, non concupiscere rem proximi, nec ejus uxorem desiderare, vel aliud, nisi [ subaudi ab his abstineatur] pro Dei fraternoque amore, quid putamus juvare? Quodlibet itaque bonum quanquam [Col. 0321B] minimum, si propter charitatem facis, securus esto, cum fructu facis; si propter aliud facis, ne erres, inaniter facis. A quolibet malo si charitatis amore compesceris, mercede non carebis. Si ob aliud agis, nec venia, nedum gratia, dignus haberis. Quisquis ergo medium locum justitiae vis obtinere, haec observa decem praecepta, et hoc propter duo illa, id est, dilectionem Dei et proximi. Quod si contingat ab his te forsitan elabi; quo citius potes, recurrens ad pietatem, quem amas, medici, et contemptum paulo minus amorem ipsum confitens, multumque deflens, tuo stude loco restitui. Amat enim eos, a quibus quoque non amatur; nedum te despiciet, a quo quamlibet parum negligentius [ id est aliquo modo] ex aliquo diligitur. Cum [Col. 0321C] ergo tanto amico festina reconciliari, undeque cecideras restitui; quando quidem restitutos nonnullos vides etiam ad potiora provectos. Vera autem restitutio, ubi vera confessio; vera autem confessio, ubi vera conversio, ubi autem vera conversio, ibi vera curatio. Nam quid pertinet vulnus medico monstrare, si eo non vis curari ⁜ (359) ? saepius vero monstrata, nec curata plus tument vulnera, ita ut ipsos sui fetore a quibus videntur inficiant, frequenti attactu deteriorata.

6. Poenitens itaque es, aut esse vis? Considera regulam poenitendi in dictis expressam Baptistae Domini! Facite, inquit, fructus dignos poenitentiae (Matth. III, 8) ; et paulo post: Qui habet duas [Col. 0321D] tunicas, det non habenti (Luc, III, 11) ; caeteraque exsequens [ id est prosequens] misericordiae opera, docet perspicacissime curam aliorum necessitatibus [ supple eum] misericorditer debere impendere, qui ut misericordiam consequatur a Domino, culpas insequendo poenitentiae dignum cupit fructum exhibere. Vestiat itaque necesse est nudum, qui amissum innocentiae vult recipere ornamentum. Pascat esurientem, qui mortiferam animae desiderat evadere famem. Potet sitientem, qui vult evadere aegritudinem morum. Consoletur in carcere constitutum, qui inferni non vult subire [Col. 0322A] ergastulum. Confortet dolentem, qui aeternum non videre desiderat dolorem. Recipiat hospitio peregrinum, qui vult a Domino recipi in aeternum illud paradisi tabernaculum. 173 Redimat captivum, qui a diaboli laqueis cupit liberari. Per Christum solatietur in aliquibus necessitatibus constitutum, qui de necessitatibus diversarum vult liberari angustiarum. Sepeliat mortuum, qui perditionis aeternae cupit evadere lethum. Liberet constrictum pro debitis, qui liberari a suis cupit peccatis. Eripiat eos qui ducuntur ad mortem, qui vult inferni effugere carcerem. Vincat animum impatientem, qui vult diabolum superare bacchantem. Corripiat in misericordia negligentem, qui castigantem placare vult Deum Patrem.

[Col. 0322B] 7. Est autem praeter hos alius misericordiae promerendae specialior tantopere modus, quanto ab ipso Domino ore proprio institutus, hisque adjunctus, imo ordine, natura, atque utilitate ita praelatus: Dimittite, inquit, et dimittetur vobis, date et dabitur vobis (Luc. VI, 37) ; et: Nisi dimiseritis hominibus peccata eorum, nec Pater vester, qui in coelis est, dimittet vobis peccata vestra (Matth. VI, 15) . Tertioque idem eodem replicans sensu: Cum statis, ait, ad orandum, dimittite si quid habetis adversus aliquem, ut et Pater vester, qui in coelis est, dimittat vobis peccata vestra (Marc. XI, 25) . Quarto autem parabola, quae et idem monstraret, praemissa ⁜ (360) : Sic et Pater meus caelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris (Matth. XVIII, 35) , videlicet ne ore se quis aestimet Deum posse fallere, qui ipso videt in corde. Quinto vero: Si offers, inquiens, munus tuum ad altare, et recordatus fueris quia frater tuus habet aliquid adversum te; relinque ibi munus tuum ante altare, et vade prius reconciliari fratri tuo, et tunc veniens offeres munus tuum (Matth. V, 23) . Sed tu forsitan dicis: Abest longe quem laesi, nec possum eum adire. Dicit tibi angelus: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II, 14) . Dicit et psalmus: In me sunt, Deus, vota tua, quae reddam laudationes tibi (Psal. LV, 13) . Dicit et Apostolus: Si fieri potest, et utcunque pacem in voluntate retine; ita enim et Dominus: Si ibi fuerit filius pacis, requiescet super illum pax vestra; sin autem, ad vos [Col. 0322D] revertetur (Luc. X, 6) , id est, non deerit a voluntate et remuneratione vestra, etiamsi ab illo non fuerit recepta. Dicit et Gregorius: Debemus itaque ad proximum quamvis longe positum longeque disjunctum mente ire, eique animum subdere, humilitate illum ac benevolentia placare. Sexto demum Dominus: In qua, inquit, mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 2) . Septimo 174 dicens de adultera: Qui sine peccato est vestrum, ait, primus in illam lapidem mittat (Joan. VIII, 7) , hoc est, feriat alterius sine misericordia admissum, qui in se nullum habet [Col. 0323A] quo feriri possit peccatum. Hinc Seneca: Vide, ait, si adhuc malus es, et similibus parce: verum si esse desiisti, cur aliis bonum emendationis abscidas, si tamen hujusce istic non dissonet persona? Octavo: Ejice primum trabem de oculo tuo, et tunc perspicies ut educas festucam de oculo fratris tui (Matth. VII, 3) : festucam iram dicens subitam et levem; trabem superbiam, odium et inimicitiae retentionem. Nono: Medice, cura teipsum (Luc. IV, 23) , id est, emenda prius in te iram vel odium et ita demum alterius insequendo cura peccatum; exemplo videlicet cujusdam philosophi, qui cum ad iracundiam, ut jam in alio volumine ⁜ (361) retulimus, concitaretur, eidem a quo incitabatur dixisse fertur: Jam te percuterem, nisi iratus essem. Quod si alicui fidelium contigisset [Col. 0323B] dixisse, quid aliud ageret? non [ legendum videtur nonne] custodia propriae mentis sospitate, illius phrenesim haustu patientiae curaret? Quid vero nobis trabem proprio in oculo ferentibus et de alterius [ subaudi oculo] festucam avellere nitentibus, facto in hujusmodi gentilis idem, proh nefas! clamaret ⁜ (362) nisi quod jam dudum propheta: Erubesce, inquiens, Sidon, ait mare (Isai. XXIII, 54) ; ac si ipso exemplo diceret: Qua fronte Christianus quilibet cum trabe superbiae alterius de oculo festucam alicujus vitii conaretur demere, cum me academicus nec ipsam festucam irae oculo cordis velle videat gestare, dum de alterius tignum elationis studeo revellere? Decimo vero item Dominus: Diligite, inquit, inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, ut [Col. 0323C] sitis filii Patris vestri, qui in coelis est, qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos (Luc, VI, 27) . Facessat ergo omnis indigne poenitentium, imo Deum hac simulatione ad iracundiam provocantium, his divini oris praeter innumerabilia tonitruis perculsa saltem dolositas; aestimentiam ⁜ (363) veniam se mereri nullo modo peccaminum, quandiu in corde aliquod phreneticum retinent odium.

8. Ad fructum autem dignum poenitentiae etiam hoc pertinet maxime, ut qui se illicita perpetrasse considerat, sese a licitis caute restringat; ipsarum etiam rerum illecebris, quas sibi causam alicujus recognoscit fuisse criminis, corpus suum assuefacere ulterius caveat: sciens a quodam veracissime 175 [Col. 0323D] dictum, quod et a nobis utinam non fuisset perspicacissime, [Col. 0324A] heu dolor! experimento nuper probatum; quia aliud est exhausta pestis, aliud consopita. Furens enim adversarius, a corde se docens expulsum alicujus, propulsionis suae vindicare nitens injuriam, praeter alia mille nocendi ingenia, illum maxime, quo admitti solebat, observat introitum, cui nisi virilis cum Dei auxilio adhibita fuerit custodia, (exemplo necis Isboseth. cujus dormiente ostiaria improvise contigit interitus (II Reg. IV, 5) , cum ininguine, ablatis etiam spicis ⁜ (364) quod purgabatur frumenti, a latrunculis fuerit percussus) plerumque irruere tanto solet saevius, quanto inopinatius, juxta hoc quod ait Dominus: Cum immundus spiritus exierit ab homine, ambulat per loca inaquosa quaerens requiem, et non inveniens, dicit: Revertar [Col. 0324B] in domum meam unde exivi, et veniens domum, etc., Tunc vadit et assumit septem alios spiritus secum nequiores se, et ingressi habitant ibi, et fiunt novissima hominis illius pejora prioribus (Luc. XI, 24) . Ecce quod malum de negligentia, desidia, vel torpore generatur. Unde et Psalmista, dum necessitates carnaliter populi describeret, casus moraliter nostros ostendebat, dicens: Omnem escam abominata est anima eorum, et appropinquaverunt usque ad portas mortis (Psal. CVI, 18) . Escae autem animarum, oratio, psalmodia, jejunia, eleemosynae, et continuae sunt lectiones: quae qui abominatur, nisi ei contingat quod sequitur, id est, ut clamet ad Dominum dum tribulatur (Ibid., 19) , ut et necessitatibus [ f., e necessitatibus] suis liberetur, aeternae sine dubio mortis, [Col. 0324C] teste Gregorio, periculum incurrere creditur: desperatur enim ejus etiam temporaliter vita, qui carnalia respuit alimenta.

9. Sed ut meipsum in hoc quod coepi traham in exemplum, cum paulo resolutius quam competeret nudius tertius me agerem, sensi, proh nefas! in parvissima (ut mihi videbatur, non ut erat) occasione, quam me titillans amara illa voluptatum suavitas, etiam in carcere positum, dolore confectum, pupugerit, longe quidem quam solebat mitius, sed rursus longe aliter atque putaveram: ita ut in hoc saltem cognoscere potuerim, non mollem, sed omnimodis fortem, non muliebrem, sed virilem cordis januis me debuisse custodiam adhibere. Quod, o bone Jesu, pie, coelestis ac sapientissime, istic poni decuit medice, [Col. 0324D] non ut tibi revelem, qui omnia nosti antequam [Col. 0325A] fiant, sed ut ⁜ (365) (praeter id quod potissimum est flagitandum, id est, dum ego illud describo ut deleas, dum ego adversum me confiteor, tu cum innumerabilibus et gravioribus deleas) etiam lecturis in isto provideam, videlicet ut causam juste quam patior animadversionis tuae perpendant, 176 quo tuam in hoc justitiam glorificent: considerantes quam reus in tuo conspectu parebam, cum me ⁜ (366) illud nec esse omnimodis caecus perpenderem: cum et nunc percussus, prostratus, oculisque parumper apertis, teque ex aliquantulo ⁜ (367) , ut mihi videtur (a te autem, utrum sciam, veraciter scitur) sciens, et me non tam emendare quam corrigere cum tui adjutorio, ut te videre merear, volens, dominis quoque crudelissimis, qui me dum a te fugerem [Col. 0325B] receperunt, terga ad te refugiendo dare deliberans, nexu adhuc insolitae consuetudinis et maculis retentus pernoxiae frequentationis, tam miserrime ictu zabolico terebratus, jaculisque peccati percussus confodior. Rursum quam miser eram, perpendant, a te penitus aversus, qui tam inutilis adhuc pareo ad te quasi conversus: quam impius cum me ipse crudeliter interficerem, qui tam iniquus, cum me a te refici misericorditer postulem; quid superba caro in prosperitate egerit, quae adhuc in tam maxima adversitate superbit: quid petulcus moliebatur animus, cum quaedam illi pro voto arridebant, cum adhuc evanescat, cum universa ei repugnant; simul ut mei jactura sibi cautelae capiant commoda: (felix ⁜ (368) enim alterius cujus sunt documenta flagella) [Col. 0325C] proque memet miserrimo tuam eo obnixius postulent clementiam, quo numerosiorem agnoverint culpam, abundantiorem intellexerint et intercessionis indigentiam.

10. Verum ut ad te cum quo mihi erat sermo redeam, suggero ut dum agis poenitentiam, ipsam quoque non solum a malis, etiam a bonis temperes linguam, Psalmista docente te, dum dicit de se: Cum consisteret peccator adversum me, obmutui, et humiliatus sum, et silui a bonis (Psal. XXXVIII, 2) ; qui tamen praemiserat: Posui ori meo custodiam. Aliud enim est custodiri, ut rationabiliter, dum utilitas exposcit, proferatur; aliud penitus obturari, ne ullatenus proferatur. Unde et in alio psalmo precatur dicens: Pone, Domine, custodiam ori meo, [Col. 0325D] et ostium circumstantiae labiis meis (Psal. CXL, 3) . Ostium vero et aperitur et clauditur. Peccatoris vero nomine diabolum hic expressum intellige, qui [Col. 0326A] tentationis vel poenitentiae tempore, ut jam dictum est, contra nos maxime probatur consistere. Nam et illum, qui uxorem patris violaverat, tradi Apostolus Satanae praecipit in interitum carnis, ut Spiritus salvus sit in die Domini (I Cor. V, 5) . Tradi autem Satanae dicitur, ad conflictum, non ad dominatum; ad certamen, non ad servitutem; ad carnis interitum, non ad animae detrimentum; videlicet ut dum illo cum adversario jejuniis, vigiliis, caeterisque corporis cruciatibus pugnante caro 177 interiret, spiritus, hoste devicto, salvus in die Domini fieret. Unde et alibi quaedam saecularia in exemplum proferens idem ait: Omnis autem, qui in agone conten it, ab omnibus se abstinet (I Cor. IX, 25) . Et verissime. Nam et in scammate ⁜ (369) luctaturis quorumdam abstinentia [Col. 0326B] indicebatur, ita ut etiam cibus eis agonisticus daretur, id est, levior, qui corpus reficiendo roboraret, non gravando elideret; et quia luxuria quoque nimium debilitat corpus, laminas plumbi renibus circumponebant propter pollutionem nocturnam: quae omnia cum propter corruptibile bravium illi facerent carnaliter adipiscendum, nos spiritualiter agere in hoc longe dissimili potius debemus conflictu, ut et carnem spiritui subjiciamus, et diabolum prosternamus, et bravium sempiternum pro victoria capiamus. Quamvis et alio congruentius modo possit intelligi quod dictum est: Tradere hujusmodi Satanae (I Cor. V, 5) . Satanas quippe adversarius vel contrarius interpretatur, per quod contrarietatis nomen significatur traditum peccatorem [Col. 0326C] contrariis anterioris vitae consuetudinibus: verbi gratia, ut qui ante deliciis, nunc utatur amaritudinibus, et quidquid aversum vel contrarium est voluptatibus, exerceat poenitentiae diebus, tu intereunte hujusmodi contrarietate per afflictionem carnis ⁜ (370) spiritus in die Domini salvus mereatur existere.

11. Sciendum autem alium modum esse poenitentiae, quo judicio totius Ecclesiae quis certo tempore [ subaudi poenitentiam agit], alium quo nostra sponte poenitemus omni tempore: Istud nulla constringitur lege, nisi prout quisque sibi velit indicere tantum, ut pro modo aegritudinis medicinam sibi noverit adhibere salutis. Illud vero ea constringitur conditione, ut nil laxius sibi possit ab eo quod praeceptum est agere, nisi ipsius, a quo ligatus est, levigetur [Col. 0326D] auctoritate, aut forte ipsius industria hoc eum ligaverit moderamine, ut si ipse defuerit, ab alio sibi absolutionem liceat postulare ⁜ (371) . Poenitentiam [Col. 0327A] vero nec iste nec ille digne agere convincitur, si dum unum quodlibet vitium sese macerando insequitur, aliud simile, aut forsitan gravius, aut certe plura alia committere non veretur. Nam sunt nonnulli, qui pro commisso poenitentes homicidio, aliud meditantur homicidium. Sunt etiam, qui cum homicidium poenitent, adulterium perpetrare non abhorrent. Quid istis evenit, nisi quod dicitur: Vae peccatori terram ingredienti duabus viis? (Eccli. II, 19.) Duabus viis quippe terram ingredi nititur, qui unum insequendo vitium, viam salutis quaerere videtur; caetera vero exsequendo, viam mortis incedere comprobatur; cum apertissime Jacobus dicat apostolus: Qui in uno offenderit, erit omnium reus (Jac. II, 10) . Hoc enim quod de homicidio et adulterio exprimendi [Col. 0327B] gratia dixi, de caeteris unusquisque noverit debere intelligi.

178 12. Notandum interea quales impios Dominus suscipiat conversos; ait enim: Si averterit se impius ab impietate sua, et egerit poenitentiam ab omnibus peccatis suis quae operatus est, et custodierit omnia praecepta mea, et fecerit judicium et justitiam, vita vivet, et non morietur (Ezech. XVIII, 27) . Si, inquit, egerit poenitentiam ab omnibus peccatis, et custodierit omnia praecepta mea; ne tu te putes aliquod poenitendo delere posse peccatum, si contemptor Domini fueris praeceptorum. Omnia ergo crimina necesse est derelinquat, et universa praecepta Dei custodiat, qui indulgentiam consequi desiderat. Cave igitur, omnis quicunque es, qui poenitentiam [Col. 0327C] desideras agere, ne duplici corde illud certamen velis adire; ne forte dum Deum te posse cogitas fallere, non quidem fallere, sed eum potius videaris irritare, quem oportuerat humillima et purissima satisfactione placare.

13. Sed ad hoc quis idoneus, cum nemo aliquid possit suis viribus? Unde quotidie clama, imo incessanter, etiam tacendo et aliud quodlibet agendo desiderans postula: Cor mundum crea in me, Deus (Ps. L, 12) . Quod si nitenti tibi ipsa prava consuetudine exui difficilis occurrit effectus, ne rogo ideo deficias. Naturalis enim iste est omnium conatuum usus. Magnus enim lapis difficile evehitur ad summa, cito ruit ad infima; nec a primordio quis potest esse perfectus; teste enim Augustino, difficile est ut sic homo [Col. 0327D] mutetur, ut non habeat unde reprehendatur. Tunc tene te ad Christum, clama: Trahe me post te (Cant. I, 4) ; et: Educ de carcere animam meam (Ps. CXLI, 8) . Et ne tuis innitaris viribus, audi eumdem Augustinum: Pugna contra concupiscentias, Deo desistente, si potes; laborare potes, vincere non potes. Unde Psalmista: Si sumpsero pennas meas diluculo, et habitavero in extremis maris, etenim illuc manus tua deducet me, et tenebit me dextera tua (Ps. CXXXVIII, 9) , ac si dicat: Quantumvis nitar, quamtumvis laborem, quovis mentis acie evolem, quovis proficiendo conscendam, cum ipsis pennis me scio casurum, nisi dextera tua solitum praestet auxilium. De ipso vero auxilio quantum praesumat, alibi ita demonstrat: Promitto vobis, filioli, et certus sum, quia si quis ex corde poenituerit, et ad vomitum peccati reversus non fuerit, salvus erit: tantum est fide [ f., ut fide] non dubitet, ne delectationes repetat.

14. Inter haec igitur, subruente tentatione subita, si aut in cogitatione, aut in verbo, aut denique in facto te improvise contingat labi; ne desperes, ne deseras incoeptum, ne bene agendi in aliquo interrumpas cursum; repara redivivum certamen, resume conflictum, reaccende audaciam, vindica injuriam. [Col. 0328B] Solet dux eum militem plus diligere, qui frequentibus ictibus confossus, rursus adversarium revocato certamine impetit, quam eum qui aut nunquam [ subaudi impetit], aut 179 terga dedit, nil virtutis inimicum expugnando monstravit. Audi etiam super hoc Scripturae sanctae consilium: Si spiritus, inquit, potestatem habentis super te ascenderit, locum tuum ne dimiseris, quia curatio cessare faciet ⁜ (372) peccata maxima (Eccle. X, 4) .

15. Sanus es? Lauda custodientem te Dei misericordiam. Infirmus es? Lauda flagellantem pii Patris justitiam. Bonum est, inquit Psalmus, confiteri Domino, et psallere nomini tuo, Altissime. Quomodo? Ad annuntiandum mane misericordiam tuam, et veritatem tuam per noctem (Ps. IX, 5) , mane prosperitatem, [Col. 0328C] noctem significans adversitatem, ac si dixisset: In prosperitate misericordiam, in adversitate bonum est annuntiare tuam laudando justitiam. Sanus es? Audi a quo contineris: Custodit Dominus omnia ossa eorum (Psal. XXXIII, 21) . Infirmus? Audi unde consoleris: Multae, inquit, tribulationes justorum (Ibid. 20) , etc.; et: Non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam, quae revelabitur in nobis (Rom. VIII, 18) . Infirmus es? Audi, ne impatienter doleas: Quem enim diligit Dominus, corripit (Prov. III, 12) . Sanus es? Audi, ne insolenter exsultes: Quod si extra disciplinam estis, cujus participes facti sunt omnes; ergo adulteri et non filii estis (Hebr. XII, 8) . Sanus es? Time ne tibi dicatur: Fili, recordare quia recepisti bona in vita tua (Luc. XVI, 25) . Infirmus [Col. 0328D] es? Opta ut de te dicatur: Et Lazarus similiter mala. Amplectere tu, nunc vero hic consolatur. Time tu, tu vero cruciaris. Verumtamen ne te solutum ipsa infirmitas, aut istum sanitas reddat ingratum, noveritis quia quibusdam infirmitas, aut quaelibet flagella aut ad profectum, aut ad probationem, aut ad solam gloriam Dei sunt: quibusdam autem aut ad correctionem, aut ad initium malorum, videlicet ut dum hic flagellantur, nec corriguntur, hic [Col. 0329A] incipiant torqueri, ut in aeternum crucientur. Multa enim flagella peccatoris (Psal. XXXI, 10) . Vide Pharaonem, considera Herodem. Et quibusdam sanitas, aut alia bona temporalia aut ad probationem, aut ad aliorum utilitatem, aut ad judicium dantur: nonnunquam vero ideo dantur: ut abundante viatico in praesenti liberius ad mansura bona tendatur; sive ut, dum pure quis ministrat aliena, quandoque perveniat ad sua; et dum cum Dei gloria ministrantur momentanea, gloriosus cum boni operis fructu perveniatur ad aeterna. Scriptum est enim: Dedit eis regiones gentium (Psal. CIV, 44) , etc. Tanto ergo minus vel affici ad haec utraque debet quis vel extolli, quanto minus ad quid sint praerogata, in hoc valet difficile mundo perpendi.

[Col. 0329B] 16. Sapiens aut es, aut esse vis, aut forte diceris? Stultus secundum Apostolum in hoc saeculo efficere, ut sis sapiens (I Cor. III, 18) . Stultus es? Inclina, secundum Salomonem, aurem prudentibus (Prov. V, 1) , ne sis stultus. Sapiens es? Audi: Non plus sapere quam 180 oportet sapere (Rom. XII, 13) . Stultus es? Audi: Qui autem ignorat ignorabitur (I Cor. XIV, 38) . Sapiens es? Audi: Prudentiae tuae pone modum (Prov. XXXIII, 4) . Stultus es? Audi: Usquequo, inquit, parvuli diligitis infantiam, et stulti ea quae sibi sunt noxia cupient, et imprudentes odibunt scientiam? (Prov. I, 22.) Sapiens es? Audi: Intellectus bonus omnibus facientibus eum (Psal. CX, 10) . Stultus es? Intellige: Qui avertit aurem suam ne audiat legem, oratio ejus erit exsecrabilis (Prov. XXVIII, 9) . [Col. 0329C] Sapiens es? Cave quod dicit Apostolus: Melius eis fuerat non cognoscere viam veritatis, quam post agnitionem retrorsum converti (Hebr. X, 26) . Stultus es? Vide quid dicat Dominus: Qui est ex Deo, verba Dei audit; propterea vos non auditis, quia ex Deo non estis (Joan. VII, 47) . Sapiens es? Evita prudentiam carnalem. Stultus? Sectare prudentiam spiritualem. Sapiens? Audi: Ne sis sapiens apud temetipsum. Stultus? Time Deum et recede a malo (Prov. III, 7) . Sapiens? Agnosce ipsum tuum nescire. Stultus? Aude sapere, ne tentatio te subjuget, antequam metus. Sapiens? Audi: Sapiens eris, si te non esse credideris (AUG. de Ani. et ejus orig., l. III, c 1) . Stultus? Non naturae, negligentiae sapientia denegatur. Sapiens es? Audi: Altiora te ne quaesieris. Stultus? [Col. 0329D] Quae praecepit Deus illa cogita semper (Eccli. III, 22) . Audite eumdem simul utrinque: Neuter excusatur, nec ille qui legit, nec ille qui legere noluit; plus deliquit qui negavit quod legit. Ille autem, qui cum potuit, noluit scire quod faceret, nequaquam evadet; quia dictum est in Job in cujusdam descriptione maledictionis, sive scilicet Judaeorum crucifigentium, sive Judae tradentis Dominum [ repete dictum est] sive principali illi superbiae, sive generationi [Col. 0330A] communiter malorum (utrisque enim militat sensus): Revelabunt coeli iniquitatem ejus, et terra adversum eum consurget, et manifestum erit peccatum illius in die furoris Domini (Job XX, 27) , cum eis [ ia est cum peccato eorum], qui dixerint Domino Deo: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus (Job XXI, 14) . Itemque: Ducunt in bonis dies suos, et in puncto ad inferna descendunt; et Sapientia satis idem terribiliter: Vocavi, ait, et non venistis, etc.; ego quoque in interitu vestro ridebo (Prov. I, 26) , etc. Propheta etiam in Threnis deplorans: Propterea, inquit, ductus est captivus populus meus, quia non habuit scientiam (Isa. V, 13) . Alius vero: Omnis, ait, iniquitas ab ignorantia descendit. Et illud: Noluit intelligere ut bene ageret (Psal. XXXV, 4) . Iterumque: [Col. 0330B] Nescierunt neque intellexerunt, in tenebris ambulant, movebuntur omnia fundamenta terrae (Psal. LXXXI, 5) . Dominus vero in Evangelio: Qui est, ait, ex Deo, verba Dei audit (Joan. VIII, 47) . Ne vero tu, neve ille alter ad qualemcunque sapientiam me putet vos invitare, praeter ad illam quae ex Deo est; et ab aliquacunque [ subaudi sapientia], cum cautelam suadeo, compescere alteram, cum nulla sit alia; conabor quo citius expedire potero ⁜ (373) , tria sicut in corpore, ita et in animo esse genera incrementorum, verbum e verbo, sicut hic, id est, qui plura superius in 181 adminiculo, istius operis protulit, prosequens ipsum. «Est enim unum, inquit Augustinus, in corpore necessarium, quo naturalis convenientia impletur in membris; alterum superfluum, [Col. 0330C] sicut interdum senis digitis nascuntur homines; tertium noxium, quod cum acciderit, tumor vocatur; etenim sic membra crescere dicuntur, revera enim locum occupant ampliorem, expugnata bona valetudine. Ita in animo quaedam quasi naturalia incrementa sunt, cum [ subaudi animus] honestis, et ad bene beateque vivendum accommodatis augeri dicitur disciplinis. Cum vero ea discimus quae mirabiliora quam utiliora sunt, quanquam nonnullis rebus plerumque opportuna, supervacanea tamen et de illo secundo genere numeranda sunt. Noxium vero illud genus est artium, quo anima sauciatur.» Istud ergo (ut haec tria qualiter accipi debeant suppetam) pessimum genus sciendi omnimodis respuendum, secundum cavendum, primum est amplectendum: [Col. 0330D] ipsa est enim vera sapientia, imo nulla alia, quae nulla suadet nisi honesta; nulla docet nisi utilia; nulla praecipit nisi Deo acceptabilia.

17. Prudens es? Esto et simplex. Simplex es? Esto et prudens. Nec enim unum sine altero aliquid valet, ut esse virtus valeat. Nam prudentia sine simplicitate calliditas; simplicitas sine prudentia fatuitas est. Audi Dominum dicentem: Estote prudentes sicut serpentes, et simplices sicut columbae (Matth. X, 15) . Volo ergo te, ut de quodam ⁜ (374) satis Gregorius ait lepide, scienter nescium et sapienter indoctum. Laetus es? Utinam in Deo. Tristis es? Utinam esses pro incolatu tuo. Laetus es? Audi in quo gaudere debeas: Gaudete in Domino semper (Ephes. IV, 4) . Tristis es? Audi qualiter affici debeas: Quae enim, ait Apostolus, secundum Deum tristitia est, poenitentiam in salutem stabilem operatur (II Cor. VII, 10) . Dicit tibi psalmus: Laetamini in Domino (Psal. XXXI, 11) . Dicit et tibi Apostolus: Omne gaudium existimate fratres mei, cum in tentationes varias incideritis (Jac. I, 2) . Audiat ⁜ (375) igitur laetus ne insolescat: Vae vobis, qui ridetis, quia plorabitis et flebitis (Luc. VI, 21) . Audiat tristis ne amarescat: Beati qui nunc fletis, quia ridebitis. Laetus: Gaudete [Col. 0331B] quod nomina vestra scripta sunt in coelo (Luc. X, 20) . Tristis: Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI, 22) . Laetus: Spe gaudentes (Rom. XII, 12) . Tristis: Quasi tristes, semper autem gaudentes (II Cor. VI, 10) . Audiat utique tristis: Gaudete justi in Domino (Psal. LXII, 1) . Laetus: Plange quasi virgo (Joel. I, 8) . Tristis: Gaude et laetare, filia Sion (Thren. IV, 21) . Laetus: Quantum exaltavit se, et in deliciis et laetitia fuit, tantum date ei luctum et planctum (Apoc. XVIII, 7) . Audiat tristis: Tristatur aliquis vestrum? Oret aequo animo et psallat (Jac. V, 13) . Audiat laetus: Hilarem datorem diligit Deus (II Cor. IX, 7) . Haec itaque duo ita compegi, ut et tristis moerorem aequanimitate, oratione, et crebris, [Col. 0331C] si ad hoc idoneus est, psalmodiis mitigare contendat, ne in rancorem incidat; et laetus hilaritatem sui non alio [ id est aliter] quam cum Dei gratia in operibus bonis Deo ostendere 182 humiliter satagat, ne offensam pro laetitia incurrat, et [ supple ut] meritum pro beneficio praeparet. Dictum est enim a quodam, ut credo, veracissime (hanc enim praerogativam sibi dicendi comparavit puritate, ut de ipsius testimonio nullus debeat dubitare): Qui panem egenti tribuit tristis, et panem et meritum perdit. Hinc et ille qui superius, id est Augustinus, saepissime: Si cum hilaritate, inquit, bonum facis, tecum facis; si autem cum tristitia, fit de te, non tu facis. Cum itaque importunius temporale gaudium cordi subrepit, respondeat intus moderatus vigor animi [Col. 0331D] dolens de caecitate praesentis saeculi: Quale mihi gaudium erit, qui in tenebris sedeo, et lumen coeli non video? (Tob. V, 12.) Rursus dum sese tristitia intolerabiliter ingerit, erecta in arcem mentis constantia dicat: Quis nos separabit a charitate Christi? tribulatio? an angustia? (Rom. VIII, 35.)

18. Cum igitur naturale quodammodo sit omnibus magis flere quam ridere, siquidem a fletu omnes videmur nascendo incipere; convincitur legem naturae excedere, qui dissolutior in ridendo existens, [Col. 0332A] raro, aut forsitan nunquam, nec pro desiderio coelestium, nec pro jactura terrestrium, nec pro ipsa mortalitatis contemplatione, quae propter ipsum inevitabilem occasum tot quotidie subjacet casibus, quot servit necessitatibus, fletum aliquem corde proferre, aut oculis valet elicere. Quod enim aliquoties utilior quam laetitia sit tristitia, testatur qui dicit: Cor stultorum ubi laetitia, et sapientium ubi tristitia (Eccle. VII, 5) . Cui ille, qui superius, satis concinit laute: Utilior, inquiens, saepe tristitia est, quae comitem solet habere gravitatem. Alius item: Ipso, inquit, nostro Deus gaudet lamento; unde dicitur: Ante ruinam exaltatum cor (Prov. XVI, 18) ; et illud quod tametsi ⁜ (376) de futura perditione maxime, tamen et de praesenti potest intelligi eventurum varietate: [Col. 0332B] Risus dolore miscebitur, et extrema gaudii luctus occupat (Prov. XIV, 13) . Quomodo ergo inter haec utraque statum mentis debeat moderari, sapienter te docet qui dicit: In die malorum ne immemor sis bonorum, et in die bonorum ne immemor sis malorum (Eccli. XI, 27) . Hoc enim facto nec laetitia dissolutum, nec tristitia faciet desperatum: quod facundissime ille incomparabilis eloquii, supra qui paulo, ore depromit ⁜ (377) aureo: Si qua, inquiens, est praesentis temporis laetitia, ita est agenda, ut nunquam amaritudo sequentis supplicii recedat a memoria. His ita confectis, pensandum est cuique, unde in praesenti gaudere debeat, ne in futuro doleat; vel unde tristari, ne notam rancoris incurrat: nam et rident homines in praesenti et plorant; et quod rident [Col. 0332C] saepe plorandum est, et quod dolent gaudendum. Ridet enim quis quod plorandum est, sicut de quibusdam dicitur: Laetantur cum male fecerint, et exsultant in rebus pessimis (Prov. II, 14) . Item plorat aliquis, cum ei aliquid adversi contigerit; cum potius gaudendum esset illi, quia: Quem diligit Dominus corripit, flagellat autem omnem filium quem recipit (Hebr. XII, 16) . Unde igitur oportet 183 gaudere nisi de profectu piorum? Unde tristari nisi de defectu eorum? Unde gaudere nisi de felicitate promissa? Unde tristari nisi de peregrinatione hac diuturna? Leve enim est desiderium patriae, si desunt penitus lacrymae in peregrinatione; et frigida nimis torpet charitas in corde, si de profectu fraterno [Col. 0332D] gaudere, et pro defectu nescit omnimodis dolere; unde et Augustinus: Odit, ait, patriam, et valde vituperat, qui putat sibi bene esse, cum peregrinatur.

19. Est etiam alia non usitata quidem multis, sed tamen Dominicis mandata praeceptis causa exsultationis. Enumeratis quibusdam quippe adventum ejus praecedentibus signis, ait discipulis: His autem fieri incipientibus, respicite, et levate capita vestra, quoniam appropinquat redemptio vestra (Luc. XXI, 18) ; quasi dixisset: Dum transire ea quae non amatis cernitis, prope illud scitote esse quod inhianter quaesistis. [Col. 0333A] Valde autem metuendum hoc exemplo cuiquam Christiano de percussione mundi dolere, ne, dum mundum compatiendo ei deprehenditur diligere, inimicitias Dei videatur incurrere, Apostolo terribiliter intonante: Quicunque voluerit amicus esse saeculi hujus, inimicus Dei constituitur (Jac. IV, 4) . Neque enim lugendum est in precibus pro re terrena, quia videlicet juxta dictum Gregorii fructum nullum habent lamenta, quae cum lacrymis student quaerere peritura, quod et Esau approbat consternatio cassa. Quanquam, licet moderate, etiam de rebus minimis Deum oporteat precari, vel, sicut in Timeo dicit Plato, Dei praesidium implorari. Quid autem in talibus sit agendum, monstrat Habacuc prophetae oraculum, qui dum quasdam saeculi dinumerasset clades, [Col. 0333B] concludens adjunxit: Ego autem in Domino gaudebo (Habac. III, 18) . Et Psalmista: Laetabitur, inquit. justus, cum viderit vindictam (Psal. LVII, 11) ; videlicet sciens adesse in proximo remunerationem bonorum, cum crebrescentem vindictam viderit malorum. Itemque: Renuit consolari anima mea (Psal. LVI, 3) . Hoc itaque est gaudium bonis specialissimum, huic nullus communicat impiorum. In hoc enim saeculo impii aeque ut justi et gaudere videntur et affici. Gaudent enim cum acquirunt, gemunt cum perdunt. Similiter sancti, et non similiter, quia ex rebus etiam differentibus: nam illi pro damnis terrenis, isti pro coelestibus desideriis; et tamen gaudent sancti cum acquirunt utique fructum laborum; moerent autem cum perdunt, id est cum aliquos [Col. 0333C] de consortio sui excidere conspiciunt. Irrident illi pie plorantes, deflent isti inaniter ridentes, inaniter etiam lugentes; a visu enim ad luctum, a fletu etiam pergunt ad fletum, a fletu cum risu, ad fletum sine risu: luget quippe quilibet eorum proximum euntem ad regnum, cum potius deberet lugere seipsum festinantem ad interitum. Tu ergo ne insolenter gaudeas, ne inaniter lugeas; gaude in Domino, laetare in Deo salutari tuo; luge in saeculo, geme pro coelesti desiderio; plange pro tuo et proximi peccato, suspira et tristare pro incolatu hoc diuturno. Dabit tibi ille pro luctu gaudium, pro gemitu exsultationem, pro planctu jubilum, qui est consolatio moestorum, spes laborantium, 184 auxilium pereuntium; qui loquitur per Evangelium: Iterum [Col. 0333D] autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI, 33) . Jam enim olim et hoc propheta promiserat: Et dabit, inquit, tibi Dominus coronam pro cinere, pallium laudis pro spiritu moeroris (Isa. LXI, 3) . Securus ergo cinerem porta, cui promittitur corona; gesta moeroris transitorie spiritum, cui manet sine fine laudis pallium. Obtempera praecipienti sedulus, imo amplectere refoventem gratissimum. Qui flent, ait, tanquam non flentes, et qui gaudent tanquam non gaudentes (I Cor. VII, 3) : id est, si fles tristitia praesentis mali, gaude [Col. 0334A] spe futuri boni; et si gaudes ad temporale commodum, time aeternum judicium. Consiliatorem enim, ut ait Gregorius, animum inhabitat, qui dolens de praesentibus ad aeterna festinat.

20. Verum quia ad calcem nos, Deo annuente, videmur propinquare praeloquii, cavendum est ne properantius quam expedit festinantes, quia semel coepimus omnes admonere, aliquem relinquamus, aliquem negligamus: quod ne fiat, hortor et admoneo ut omnes Christiani, omnes baptizati, omnis ordo, conditio, sexus, aetas, et professio, divites, mediocres, et pauperes, sani et infirmi, juvenes et senes, ipsique infantes, peccatores et justi, clerici et laici, omnes, inquam, nullo relicto, nullo excepto, qui partem volunt habere in Christi regno, omnes [Col. 0334B] seipsos excitent, seipsos admoneant, omnes aures cordis adhibeant illi parabolae, quam de rege et servis, bono et malo (Matth. XXV, 15) , quorum unus quinque, alius duo, tertius unum erogandum suscepit talentum, osuit Dominus ipse. Hoc enim, quod illum dicit egisse, ipse quotidie non desinit agere; illa, quae ipsis contigisse narrat, universis in die judicii pro diversitate operum contingere ( qui habet aures audiendi audiat (Matth. XI, 15) intelligat et incunctanter agnoscat. Nemo se potest excusare, nullum talentum accepisse, etiamsi omnino debilis videatur esse, cum et ipsa infirmitas saepe detur pro munere. Habet aliquis sapientiam? Maximum hoc est talentum, nullum enim majus. Habet divitias? est quidem minus, ad erogandum aptissimum. Utitur [Col. 0334C] qualibet arte? Valet ex ea multiplicare talentum perutile. Habet locum apud principem vel amicum? Et quod non valet ex suo, ex illius potest operari talento. Desunt omnia. Sed tamen adest vita; adsit et voluntas bona, nec minora congerit lucra.

21. His igitur districte et capitulatim, licet veluti ex superfluo, quia nec proposita fuerant animo, verum non inutiliter transcursis, ut puto, postquam paucis, quomodo divina medicamina et omnibus omnia, et singulis congruant singula, praemonstravimus; superest ut modo illum, cui ipsum porrigimus agonisticum, alloquentes, ita demum ⁜ (378) quaedam beati Augustini interponamus de utilitate vigiliarum, et sic adoriamur in nomine Domini ipsum. Adesto itaque totus, et haec quae dicuntur fenestratis [Col. 0334D] [ id est apertis] animi percipe sensibus. Primum omnimodis a te volo perquirere, utrum propria sponte hoc tam singulare velis certamen adire. Ita est, inquis. Si igitur 185 ita est, vide ergo ⁜ (379) in ipsis initiis, antequam scilicet hoc tam arduum iter, et a paucis agressum, a quibusdam vero segniter inchoatum, segnius derelictum; a quibusdam fortiter arreptum, longe aliter consummatum; ab aliquibus autem bene incoeptum, optime peractum, adire incipias; ut primum pede solertis discretionis sollicite pertentes, utrum hoc, dum bene inchoaveris, ad [Col. 0335A] calcem perducere valeas [ subaudi iter] optimae perfectionis. Incassum quippe tam summum bonum incipitur, si ante finem deseratur; nec in sacrificio Domini accepta est hostia, si defuerit cauda (Levit. III, 9) . Tacitis etiam fratrum indumentis, Joseph tunica polymita refertur et talaris (Gen. XXXVII, 23) : polymita propter diversitatem, talaris propter consummationem. Quibus contra Propheta impiis imprecando: Fiant, inquit, sicut fenum tectorum (Psal. CXXVIII, 6) : illeque, qui laborantibus ad vesperum denarium reddere consuevit: Qui perseveraverit usque in finem, hic salvus erit (Matth. X, 21) . Milleque hinc occurrunt testimonia, quibus monstratur nil boni valore initia, si desit perfectio sancta. Commonefaciat itaque ad summa nitentem animum similitudo [Col. 0335B] illa Domini, quam protulit, ut in verbis legitur Evangelii: Quis enim, inquiens, volens turrim aedificare, non sedens prius computat sumptus qui necessarii sunt, si habet ad perficiendum? ne forte cum posuerit fundamentum, et non potuerit perficere, omnes qui viderint, incipiant illudere ei dicentes: quia hic homo coepit aedificare, et non potuit consummare (Luc. XIV, 28) . Quod totum ideo constat prolatum, ut scias commodius esse, quemlibet in imis sese humiliter comprimere, quam inconsulte summa tentare, nec adipiscendo, verecunde deficere, spectatoribus occasionem irrisionis praebere. Et quidem providendum summopere, ne, dum a bonis communibus ad ea, quae multorum vires superant, improvide quivis nititur, nec perseverando ad id pervenit quod inchoando [Col. 0335C] conatur, contingat illi quod in Job legitur: Quia omnes qui eum viderint, dicent, ubi est? (Job XXXVI, 25.) Videlicet quia nec hic, ubi communiter cum caeteris bene valere, nec illic invenitur, ubi transcensis aliis singulariter visus est festinasse. Multiplices inter haec subtilesque nimium diaboli insidias convenit considerari, invidiam ejus maximam, hancque veluti proprie illis intendere, quos ad sublimiora viderit festinare. Se enim videns delapsum ad ima, dolet indicibiliter, quando aliquem evehi considerat ad supera. Tribus quippe obsidionum generibus horum unumquemque quotidie non cessat vallare, in initio scilicet intentionis, in itinere actionis, in fine consummationis.

22. De his tribus si per singula plenius cupis edoceri, [Col. 0335D] habes ea sufficientissime in Moralibus Gregorii. Quod si obstinato, ut optamus, animo, dictum reminiscens: Qui observat ventos, non 186 seminat; et qui considerat nubes non metit (Eccle. XI, 4) ; hujusmodi adire luctamen interritus desideras; cave ante omnia, ne quid terrenum, ne quid saeculare, ne quid bestiale in tuo resideat corde: Bestia enim si tetigerit montem, lapidabitur (Exod. XIX, 12) . Inde hoc in mari magno et spatioso, in quo sunt reptilia, quorum [Col. 0336A] non est numerus (Psal. CIII, 25) , navim adhuc tuam esse considerans, sollicite draconem, moneo, caveto. Illude ei, antequam ipse tibi. Regulum [ id est basiliscum] in ipso visu intentionis observa. Scito ejus naturam esse, ut cum prior hominem videns interficiat, ipse quoque visu hominis praeventus interficiatur. Linguam quoque vipereae suggestionis sollicite praevide, et surgens pravum opus aspidalis inchoationis valebis necare. Cumque hominis primam frontem monstraveris in principio operis, satage ne in bestiam desinens irrationabilis exsecutionis, monstro monocentauri noteris. Congregationem hypocritae sterilem cave (Job XV. 24) . Scirpum ante solem ⁜ (380) humectum in ortu ejus (Job VIII, 16) , arentem devita. Fecundas quidem, sed neglectas [Col. 0336B] vites conspice a bestiis et volatilibus voluntarius conculcari quam steriles. Terram duabus ne velis ingredi viis (Eccli. III, 28) , dum et bona Dei amore facis, et placere hominibus exinde cupis. Thesaurum publice in via ne feras, ne a latrunculis, qui viam obsident, depraedantibus perdas. Ventum ne captes inanem, unde aeternam debes percipere mercedem. Inter omnia enim milleformis et tortuosis flexibus innumerabiliter sinuati serpentis genera astutiarum, cautius observandum noveris nullum quam vitium cenodoxiae pessimum. Hoc enim ita subtilissime in sanctorum utitur expugnatione, ut nisi se caverint vigilantissime, et latrocinantis dolos, non dico in intentione. et in omnimodo actionis corpore provide curaverint deprehendere, improvise eos [Col. 0336C] percutiens, [ subaudi solet] gravius ipsa virtute dejicere, quam soleat vitiis supplantare. Tunc demum linguam ipsam tuam prudentissime restringe. Haec enim, teste Augustino, in tantum facilis, et labilis, et ad dejiciendum ex arce animum est proclivis et efficabilis, ut saepe contingat, ut quod mens non cogitat, ipsa loquendi facilitate incurrat. Et ne leve autumes in verbo labi saepe, audi, Jacobus quid tibi dicat apostolus praecipue: Si quis se putat religiosum esse non refrenans linguam suam, sed seducens cor suum, hujus vana est religio (Jac. I, 26) . Et alibi: Lingua inquietum malum, plena veneno mortifero (Jac. III, 8) . Itemque: Mors et vita in manibus linguae (Prov. XVIII, 21) . Rursumque: In multiloquio peccatum non deerit (Prov. X, 19) . Pulchreque [Col. 0336D] quidam nostrorum duobus adjunctis ⁜ (381) : Nullatenus, ait, quis salvari putandus est, quandiu inordinatis moribus adhaerere, supervacuis verbis delectari, turbulentis cogitationibus non timet devastari. Deo autem gratias. Ecce enim subito et veluti ex improviso dum cavendae istum loquacitatis gratia in testimonium ascire 187 studui, totum pene negotium, quod multis verborum circuitionibus vix posse putaveram expediri, confeci. Vis enim salvari, [Col. 0337A] remunerari, et coronari? Dum caves ab operibus inordinatis, parce et a verbis supervacuis, contine te et a cogitationibus immundis, sequere inoffenso pede operis vocem Domini vocantis: Qui enim, ait ipse, vult post me venire, abneget semetipsum, tollat crucem suam, et sequatur me (Luc. IX, 23) . Sequi autem, id est imitari Christum [ subaudi est], eadem qua ipse pergit via ire post ipsum: quod est non ambire terrena, non caduca sectari lucra, honores declinare infimos; adversitatem mundique contemptum pro amore ejus libenter amplecti; cunctis prodesse, etiam ultra vires, velle; injurias nulli inferre, a quovis autem illatas patienter sufferre, ipsis quoque inferentibus, beneficia, si est unde; sin alias, oratione sedula illis veniam postulare; [Col. 0337B] quoscunque valet secum ad amorem patriae coelestis erigere.

23. His piae voluntatis conatibus si te in campo prius exercueris operationis, invictum, fateor athletam imperatori ⁜ (382) palaestritae, editioribus spectatoribusque exhibes cunctis, dummodo et in his, ut quibusdam miserrime contigit, non defatiscaris, et semper ad potiora nitaris, donec bono certamine optime certato, cursu feliciter consummato, fide indeficue servata, perenni remunerationis bravio gloriose diteris. Ideo autem, ut reor, ipso disponente, in cujus manu sumus et nos et sermones nostri, ita in longum producta est oratio, ut monstratis minorum actionum qualitatumve proprietatibus, tandem perveniretur ad summum, quem tu [Col. 0337C] aggredi conaris, apicem actuum; quatenus ab imis praeceptorum Domini veluti per scalam caute cessimque scandendo ad elatiora provectus, nil amplius restet quod requiras in imis; qui per inaccessibilem multis vivendi ordinem ipsis jam haerere mereberis summis, sive etiam ut (de qualicunque ordine, conditione, dignitate, affectu, sexu, aetate ad id certaminis opus millies praedicabile manus volueris dare) istic invenias quomodo te prius in tuis exercitare debeas, ut ita demum ad ea, quae ultra te sunt, felici progressu conscendas, ne quando missa semel manu in aratrum, alicujus domesticae provisionis obtentu oculos intentionis ab incoepto cogaris retorquere retrorsum, et aut tortuosum et inutilem facere sulcum, aut arantum vulnerare vestigia [Col. 0337D] boum. Quod si aliquis, ut jam in alio docuimus epilogo, invenitur, qui non sui sponte, 188 sed [Col. 0338A] alterius factione hunc vivendi ordinem imitari cogatur sive certo, sive omni tempore vitae; jam in posterioribus illi me credo satisfecisse. Hic jam nil amplius credo residui nisi hoc adjicere, ut si forte ab hac necessitate cum Dei gratia contingat liberari, nullo unquam tempore ex toto assuetum in poenitentia praetermittat morem vivendi, sed diebus residuis omnibus in ejus pareat actibus, quod eum suis habenis a petulantis vanitatis anfractibus jam olim coercuerit misericors Dominus. Hoc facto et meritum acquirere sibi, et gratiarum actionem magistro, et satisfactionem Domino, et laudem referre videbitur Deo, qui eum in praesenti flagellavit, ne in aeternum perderet; temporaliter erudiens, ut sempiterni regni dignum haeredem constitueret. [Col. 0338B] Quod si secus hanc nostri consilii declinare ei placuerit viam, ille quid agat viderit: nos tamen valde metuimus, ne sibi hoc divinum conveniat opprobrium, quia non est inventus qui rediret et daret gloriam Deo (Luc. XVII, 18) ; et quod adhuc gravius, sententiae illi subjaceat, quam idem Dominus de immundo spiritu exeunte (Luc. XI, 24) , et octeno capite redeunte monstravit. Unde et cuidam sanato, ait: Vade, et amplius noli peccare, ne deterius tibi aliquid contingat (Joan. VIII. 11) . Et illud quod propheta deplorat: Percussisti eos, inquiens, nec doluerunt; attrivisti eos, et non sunt reversi (Jer. V, 3) . Considerandum etiam huic video, quia quosdam longa aegritudo ad vitam saepe reformat, quos postea levissima cujuslibet rei occasio, dum se quasi [Col. 0338C] quadam securitate resoluti incautius custodiunt, a vita funditus exstinguit. Hoc ergo ne et sibi contingat metuat, et saluti suae talium quis consilium, dum locus est, capiat, ne, dum rursus voluerit, non valeat.

24. Caeterum si aliquem forsitan movet, quod modernis in hac praefatione doctorum exemplis ⁜ (383) aeque usus sim ut antiquis, et concentonem me, sive usitatius compilatorem hac de causa velit dicere, quasi qui alienis sumptibus propria velim construere; causam non immoror reddere. Dicente enim Psalmista: Domine, rigans montes de superioribus suis (Psal. CIII, 13) ; quantum ipso irrigante per ipsos ariditatem ingenioli mei ⁜ (384) , qui et ipsorum superiores per se irrigavit, et per istos illos [Col. 0338D] ⁜ (385) , perque illos nos nimium adhuc arentes, non quia defuerit imber, [ supple sed] quia non magis [Col. 0339A] pulvereo vitiorum squalore, quam pluvia voluntaria, quam segregavit ipse haereditati suae (Psal. LXVII, 10) , complui malentes, tegmine nos quodam obteximus iniquitatum, intelligere potui: visum est congruum 189 eorum, sicuti et antiquorum indifferenter nos uti exemplis debere, siquidem ea quae ipsi acceperunt a superioribus, ita nobis pluerunt inferioribus, ut in quolibet sensu proprie quidnam ⁜ (386) eorum debeat accipi, ipsis discernentibus pateat apertius, nec sit alicui opus errare per devia, et propria non propriis attribuere locis, dum quid eorum quem specialiter obtineat sensum, quemve rite occupet locum, in tractatibus copiosissimis invenis ipsorum; et ideo dum utilitas postulat te aliquid de Scripturarum testimoniis allegare, non esse opus inutilem [Col. 0339B] aut fortassis periculosum laborem assumere, sed ita ut sint [ f., sunt] ab eis prolata proferre. Siquidem illorum ⁜ (387) magis quam priscorum inniti exemplis, et labyrinthus Scripturarum adhuc perinaggressibilis mihi, et exemplum suasit duorum ⁜ (388) , quos in Ecclesiastica historia filios pinguedinis vocitatos, et luminaria dextra levaque assistentia candelabro legis (Exod. XXXV, 14) , quos Cappadocia tanto tunc temporis vicinis regionibus fecundior, quanto ipsis nubibus completior protulit, nutrivit, et docuit, imo quibus ipsa imbuta, nutrita et edocta luminosius cunctis enituit: qui cum per tredecim annos omnibus saecularium Graecorum libris, remotis solis divinae Scripturae voluminibus, operam darent, earum [ scil. Scripturarum] intelligentiam [Col. 0339C] non ex propria praesumptione, sed ex majorum scriptis et auctoritate sequebantur, quos et ipsos ex apostolica successione intelligendi regulam suscepisse constabat. Et quia nemo scit nisi quod discit, dicant vero quidam etiam quae ignorant, non potui ratione cogente aliqua dicere, nisi scita narrare, licet et ambigua quaedam ⁜ (389) , licet perpauca, et ipsa moerori necessaria videar inseruisse.

25. Est et alia, sed jam superius reddita, nec minor istius cunctationis ratio, videlicet ne, si minus aliquis nostra auctoritate, quae nulla est, ductus, etiamsi aliquid haberet quod de suo proferret, his quae dicta vel dicenda erant, fidem dare recusavisset, saltem his qui de Scripturis ea decerpere, et [Col. 0339D] sano sensu ad nos voluerunt deferre, nobis consonantibus credere minime detrectaret. Qui enim in [Col. 0340A] me nil unde placere alicui queam invenire valeo, quantum cunctis displiceam scio, verissimamque illam esse sententiam approbo, quia cujus vita despicitur, restat ut et praedicatio contemnatur (S. GREG. l. I, hom. 12, in Evang.) ; et ideo aliquid mea auctoritate, etiamsi adesset ulla, absque illorum comitatu proferre timeo, ne notam 190 increpationis ipse [ subaudi accipiam] a Domino, et legentes occasionem reprehensionis eorum quae dico a me ipso accipiant qui dico. Cujusmodi autem gratia rei libellum cudere ausim, in fine operis licet ponere decreverim, tamen quia locus nec [ f., nunc] sese ingerit opportunus, dicendum puto convenientius. Peccatis itaque meis (heu dolor!) facientibus et multo majora merentibus, ad haec quae patior [Col. 0340B] devolutus, dum quid dudum fuerim, quid modo sim, quid non fuerim, quid non sim, quid esse debeam, quidve debuerim, conspicere volo, nec valeo, caecitatem hanc unde, ubi, vel qualiter contraxerim cogito; sed nec largitori luminis, nec ductoribus ipsis unde conquerar vel succenseam invenio, sed propriae negligentiae torpori et segnitiae illud imputandum conspicio. Et hoc quidem quantum ad nec percepta ⁜ (390) . Ubi vero ad ea quae percepi quidem, sed percepta rursus contuli oblitui, venio; maximae meae crudelitati, maximae in propriam necem tyrannidi, maximo deputo crimini, quod me proprio actu ita sauciavi, obrui, et obscaecavi, ut si quando oculos attollere in illud cupiam lumen quod amisi, tanta noxiae consuetudinis a meipso [Col. 0340C] obnubiler albugine, ut non modo videre quod cupio, et veluti somnium advolans ad mentem reduco, nequeam ipso lumine repercussus, ipsas tenebras cum quodam oblectamine repetam quantocius ⁜ (391) . Hoc diuturno jam multum fatigatus caecumine, ipsum lucis datae perditae haesit paululum animo auctorem; jam nec licet, ut mihi videtur, vel sero requirere, quatenus ille oculos mentis meae suae misericordiae ungat collyrio, qui mihi eos sanos lucisque capabiles contulit in principio, sensumque cordis ipse splendificet ⁜ (392) , qui omnia quae voluerit valet. Et quia, ut dixi, paululum quid amoris jam animo haesit; ipso jam amore, eo largiente qui dedit, et ipsum meruisse me intelligo, ut sciam me non subito et impudenter ipso quo adhuc caligo visu [Col. 0340D] debere in ipsum splendorem ingerere, ne, reverberatis ipso fulgore obtutibus, ad pejores quam nunc [Col. 0341A] tenebras redeam cum dedecore. Captanda ergo mihi censeo quaedam ejusdem lucis antevicinia ⁜ (393) , quibus paulatim assuefactus, et quantulumcunque oculis eorum usu expulveratis, quandoque in repercussa acie ipsum valeam luminis radium intendere, ipsumque inhianter concupiscere; et quoties sese dignabitur ingerere, libero aspectu cernere, cretumque sine fine valeam amare. Quod totum ut 191 merear adipisci, visum est mihi eorum medicorum assuefieri excubiis, qui modernius quidem, sed tamen apertius, super hoc disputantes, ita suae artis condiderint libellos, ut in omnibus et imitarentur magistros, et instruerent discipulos; qualiter scilicet lux ipsa quaerenda, invenienda, tenenda, cernenda, amanda, quo collyrio oculi inunguendi, quo [Col. 0341B] bono an noxio pulvere expulverandi, qua observantia nutriendi, qua cautela sint conservandi. Quorum omnium me perspiciens indoctissimum, attamen jam olim ejusdem lucis amatorem effectum, libellum ex illorum dictis mei causa condere volui istum, in quo nihil a me mea industria prolatum, in eorum medicinalibus inventum congererem medicaminis plurimum, nec taxarem priorum ullos per me librorum ⁜ (394) angiportus lustrare, in quibus etsi ad aliquid facilis introitus, per plura difficilis exitus; sed illos per omnia sequerer, eorumque gressibus tritum callem aggrederer, qui multigenis scrutiniis eisdem diutina frequentatione peragratis, jam absque alicujus adminiculo ductoris, solo scilicet qui eos circumfluxit, introfluxit, et praeterfluxit, fontis [Col. 0341C] lumine praeeunte, comitante et sequente, libero cursu valuerunt incedere.

26. Egi autem hoc, non ut hac arte doctrinam conferre praesumerem alicui, sed ne rursus haec eadem meditata, ut jam fecerant, subterfugerent mihi ⁜ (395) . Nec mirum si pauca congeri, pauca etiam valuerint recordari, recordata etiam non adeo diserte satis decussatimque proferri, cum et abundanter tam parvo sufficiant operi, desint etiam qui solatium ferant libri, absint et colloquentes amici, obnubilans etiam ipsam mentis aciem adsit labor infortunii, memoriam vero moeror hebetaverit; cum equidem et ipsa obmutescere soleat facundia, si [Col. 0342A] aegro ⁜ (396) sit conscientia, nec male quassata chorda bene sonet in cithara. Adverte igitur, lector, quis me ad hoc impulerit angor, quae calamitas, quae necessitas has mihi scribendi monstraverit vias. Prima quidem (ut recapitulando dicam planius) causa ⁜ (397) oblivionis fuit metus, quo ut totum evomam virus grassantis veneni, timui, ne sicut jam omnigenis 192 vitiorum ruderibus oppressus, malorumque tenebris vallatus, ac multis saecularium curarum noxiis interpellatus clamoribus, obliviscerer ea penitus, dum me aliquid ex his retractando recolere potius se multimode sim gavisus. Secunda, ut, quia (ut dixi) desunt libri, desunt et confabulantes socii, adest tristitia excrucians, moeror ipse animum indesinenter corrodens, haberem in hoc aliquod [Col. 0342B] solatium, uterer eo quasi quodam colloquente amico, refoverer eo quodam veluti socio. Nec questus sum, juxta comicum, egomet mihi dicendo: Quis leget haec? me lectorem, me operis solummodo (etsi non alterum) istius perspiciens amatorem, quandoquidem aliis [ subaudi libris] indigens, hoc saltem solari posse eum qui mihi inerat viderem legendi amorem ⁜ (398) . Qui vult itaque legat, qui vult negligat: me nam impulsorem nemo dicat. Et qui [ f., quia] ad hoc tempus paulo vacantius quam volui reperi, in praefationibus ⁜ (399) quidem me pene totum depinxi, conditionem, genus, nomen, officium commissum, fortunam, si dici audeat, ipsam, supplicia, tortorem ipsum quibusdam indiciis scriptitans meum, et quod illi maneat, nisi resipuerit, [Col. 0342C] supplicium, ex quo, rogo, Deus liberet ipsum. Hinc iterum quid gerendum nec gestum, gestum fuerit nec gerendum: quae cum omnia quasi sub personis aliorum, ne facile valeant expiscari, videantur prolata, mihi tamen ita sunt aptata, ut mox fiant aperta, cum obtutibus fuerint praesentata; quaeque universa tam caute invenire poterit exsecuta, si cui studiose eadem libuerit rimare, ut his propalandis putari possit sagacitas laborasse nostrae intentionis in tam prolixa serie praefationis. Corpus vero totum operis ita compegi, ut ab oratione ad lectionem, a lectione ad orationem conversus ⁜ (400) , nullum nec athletae nec adversario colludium, nullam indulserim [Col. 0343A] pausam, cum orando iste pugnet, ille expugnetur; legendo iste animetur, ille increpetur; in uno isti virtutes accrescant, illi vires deficiant; in altero isti consilium detur, illi pavor inferatur. His ergo ita se habentibus, videtur quidem prologus pene totus esse meus, in quo et ex meo plura, licet ab aliis 193 explorata ⁜ (401) ponere sum ausus. Agonisticus vero ipse communis omnium luctamini manus dantium, unde nil ibi praeter connexionem ipsam, et, ut ita loquar, nodos membrorum invenies meorum; sed orationes quidem a multis compositas, quamvis et a me in ipsis initiis aliquas interpositas, quas negotio praesenti judicavi congruas, lectiones vero ex sanctorum libris excerptas. Quomodo autem ipsa praefatio, dum expediri eam succinctissime [Col. 0343B] voluerim, tam longum verborum obtinuerit tractum, partim adhuc et mihi manet incognitum; quantum autem est perceptum, altum [ f. alium] dicendi spectat locum: siquidem adhuc est ambiguum ⁜ (402) , quem Deus velit ut causa vergat in exitum. Sed rogo inter haec, benigne Jesu, veniam, dum incessanter te non ignorante contraho noxam. Cur enim ista praemiserim, videor mihi ex parte scire; utrum autem rite praemiserim, cum et in pluribus vix valeam comprehendere, in nonnullis confiteor me penitus nescire. Rite est autem omne quod humiliter prolatum non dissonat ab omnimoda, quae tu es, veritate. Si quid ergo rite est dictum, mihi, Domine, rogo ut proficiat: si quid sane absonum, tua quaeso clementia ignoscat, tuaque majestas concedat, [Col. 0343C] ut haecce aliquis melius quam ego adhuc intelligens corrigat, nemo vero corrumpat, nemo deleat. [Col. 0344A] Potest tua, cui omnia ad nutum suppetunt, majestas efficere (quandoquidem 194 idem est tibi velle quod agere, posse quod esse) ut haec eadem alicui contingat prodesse, qui pro me miserrimo te velit exorare, quem tu piissime digneris exaudire, eique vicem pro beneficio referre. Amen.

Hic ponendum quod promisimus ⁜ (403) , beati Augustini de utilitate vigiliarum.

Igitur quia quanta sit utilitas vigiliarum, et istis et multis aliorum doctorum, insuper et multidicis sanctae Scripturae docemur testimoniis, admonemus olympionicen ⁜ (404) nostrum, ut quia singulare cum pervigili hoste certamen decrevit adire, singulares excubias, quibus castra suarum virtutum contra [Col. 0344B] multiplices ejus insidias pervigilantissime custodiat, se noverit aggredi debere. Praeveniat itaque aliorum vigilias studio adeundi certaminis, ne eo dormiente improvisus irruat hostis, eo scilicet saevior, quo pridem victus verecundior. Ubi itaque oculos aperuerit, memor praecipientis: Incipite Domino in confessione (Psal. CXLVI, 7) ; reminiscens etiam beneficiorum ejus innumerabilium, hoc illico contra inimicum intorqueat telum, quod et sibi sit omni clypeo tutius defensaculum.

Explicit liber sextus Praeloquiorum Ratherii Veronensis quidem Ecclesiae eviscovi, sed Laubiensis monachi.

Dominis reverendissimis, Patribus dilectissimis, et doctoribus eruditissimis, cuncto etiam Christicolarum gregi in Laubiensi coenobio degenti, RATHERIUS ejusdem quondam monachus, modo vero Veronensium episcopus, utroque hoc licet divinitatis Domino penitus indignus, ea in domno, quae suis ipse fidelibus paravit ab initio.

1. Apud venerabilem nuper sanctae Cumanae ⁜ (406) Ecclesiae justo Dei judicio exsulantes episcopum, reperimus libellum, pauca de virtutibus continentem domini ac specialis patroni nostri, sancti videlicet Ursmari episcopi. Continentia rerum quidem, auro obrizo topazioque praeferenda; locutionis vero soloecismis [Col. 0345B] ita pro sui modulo refertissima, ut difficile fuerit deprehendere utrum scriptoris negligentia, an dictatoris hoc contigerit insipientia. Quod cum non parum pro tempore nos offendisset, curavimus ea ejusdem operis solummodo corrigere vitia, quibus aut in sensu lectoris naufragare poterat intellectus, aut quae nimia sui deformitate fastidium ingererent audientibus. Simplex autem, et (ut ita dicamus) pene 196 rusticus cum totus sermonis textus altus possit videri sapientibus, a nobis ideo minime penitus visus est commutandus, quia et sanctarum auctores Scripturarum ferulas contemnere novimus grammaticorum; et doctrinam simplicem piscatorum, quam sophismata philosophorum, Deo magis placuisse in salvatione conversarum ubique cernimus [Col. 0345C] nationum. Epistolaris vero cujusdam Ansonis, sancti, ut credi potest, quanquam non adeo diserti viri, quam eidem suo operi praeposuit, praefatio [Col. 0346A] omittenda visa est omnino: quia tanta ei inerat confusio, ut ipsa quoque auctoris in ea lateat omnimodis intentio. Recipiat igitur vestrae paternitatis sanctissima charitas hunc a vestro, non audemus dicere, filio, sed servulo, et equidem (proh nefas!) fugitivo, quantulumcunque benigne instructionis vestrae fructum, et cum his quae apud vos leguntur, charitative conferat: et si consonant, optime; sin alias, discernat prudentissimum urbanitatis vestrae palatum, quid ex his melius aliquid sapidiusque contineat, et hoc pro meliori sapidiorique utendum retineat: illud solerter minus eruditis nobiscum consulendo cogitans, quia juxta cujusdam sapientis sententiam: Bona est locutio, plane et suaviter congruenterque movens audientem, nedum historia [Col. 0346B] aliquid continere debeat creperum [ id est dubium], dum non ob aliud sit edita, quam ut causas praesentium vel praeteritorum ad notitiam transferat 197 futurorum. Precor interea, ut inter hujus mundi miserrime fluctuantem naufragia orationum vestrarum me contineat anchora, idipsum a modicitate praestolantes mea: tantum peccatoris non dedignetur Dei pietas intendere suspiria. Deus autem Pater pacis, qui eduxit de mortuis Pastorem magnum ovium in sanguine testamenti aeterni, Dominum nostrum Jesum Christum, aptet vos in omni bono, ut faciatis ejus voluntatem, faciens in vobis quod placeat coram se per eumdem Jesum Christum Dominum nostrum: apud cujus clementiam piissimum intercessorem jugiter invenire mereamur Ursmarum [Col. 0346C] sanctissimum, cujus Vitam in praesenti elucidare disposuimus ad laudem et gloriam omnipotentissimae Trinitatis, et aedificationem populi convenientis.

2. Beatus igitur Ursmarus episcopus, bonorum omnium praeconio dignus, pago Teoracensi, et villa quae vocatur Fleon oriundus, a Domino est electus per praedestinationem, priusquam saeculo daretur per originem. Gravida namque matre ejus de eo, apparuit ei quidam venerandus senex per visum, in manu sua quemdam tenens puerulum, pronuntiansque: Accipe, inquit, hunc puerulum, nutriesque eum. Magna enim fames eamdem tunc temporis oppresserat regionem. Respondens vero mulier ait seni: Unde hoc faciam, domine, cum desit mihi panis ob magnitudinem quam patimur famis. At ille dedit ei panem valde candidum, dixitque ei: De hoc pane nutries illum. Quem cum accepisset, crevit inter [Col. 0347B] manus ejus magnus valde ⁜ (407) . Tunc eadem mulier inquit: Istud quod video, quid signat, domine? Cui ille: Filium, inquit, es paritura, qui de regno aliquam Christo lucrifaciet partem. Quod postea verum fuisse ipse ore monstravit. Tantam siquidem a Domino gratiam est consecutus, ut omnes pabulo verbi divini reficeret, qui ad eum gratia colloquendi venirent. Iterum autem mater ejus depressa somno aliam visionem vidit continuo. Scalam quippe contra se stare videbat, cujus cacumen coelos tangebat, per quam idem puer scandens coelum ingrediebatur. 198 Ipsa vero eumdem usque ad scalae est prosecuta cacumen, sed sequi, ut asserebat, potuit, consequi omnino non potuit. In se itaque reversa cognovit illico haec veraciter omnia suum, quem clausum [Col. 0347C] utero detinebat, praefigurare filium. Haec et his similia quamplurima de proprio mater cognovit filio, et ante nativitatem, et postea, quae prolixum est enarrare per singula. Exsultans itaque in Domino mater aiebat: Scio certissime, quod Dei operante clementia magnus erit filius meus quem gesto, et felicem me talis nati susceptione profiteor.

3. Editus itaque puer, Ursmarus est vocatus, adultusque doctoribus sacrarum traditur Scripturarum. Qui imbuerunt eum sacris litteris divinaque lege, non mediocriter, sed perfecte; nec saeculariter, sed monastice atque regulariter. Ab ipsa vero pueritia [Col. 0348A] senilia exsequens opera, nequaquam in voluntate propria, sed in voluntate ambulabat divina. Crescente sane aetate, etiam morum probitate pollebat. Erat enim corpore castus, mente incorruptus; amabilis cunctis, affabilis universis; animo benignus, corpore pulcherrimus; prudentia callens, fortitudine vigens; temperantia serenus, justitia severus; longanimitate perfectus, eleemosynis largus; abstinentia parcus, patientia et humilitate praeditus; mansuetudine ac pietate refectus, charitate non ficta repletus; fide robusta stabilis, spe inconcussa longanimis. Harum vero omnium virtutum commercia exaggerabat ejus in animo cuncto disponens sapientia. Sermo quoque ejus juxta Apostolum sale erat conditus (Col. IV, 6) . Si quando opportunum tempus videret, sine [Col. 0348B] aedificatione proximorum horam transire minime sinebat. Terrena quoque cuncta despiciens, ac coelestia concupiscens, illi soli vacare desiderabat, cui se totum a puero devotus tradiderat.

4. Orationi frequenter incumbens, cum lacrymis et compunctione cordis Dominum deprecabatur, ut quaecunque meditaretur vel egeret in conspectu ejus accepta forent. Ipse vero, qui eas potenter inspiraverat, misericorditer pias illius dignatus est exaudire preces. Pastoralem ⁜ (408) deinde cathedram adeptus, tanta Domini sublimatus est gratia, ut pene omnes mortales anteiret, saeculoque inhabitans, nihil in se saeculi haberet. Scripturarum denique doctor, monasteriorum 199 constructor, provisor ecclesiarum, custos animarum, nutritor orphanorum, [Col. 0348C] defensor viduarum, redemptor captivorum erat. Gregem sibi commissum ita diligebat, sicut Veritas ipsa diligendum docuerat (Joan. X, 11) . Nam si grassata fuisset, ut antiquitus, vesania tyrannorum, mori pro ovibus dominicis minime trepidasset. Quid plura

5. Vir iste dissimilis longe fuit illis hominibus, quos nunc passim cernimus nostris temporibus: neque audivimus aliquem qui absque carnificis gladio tam diro cruciatus sit martyrio. Nos vero idonei non sumus enarrare vel scribere omnes quas in saeculo pertulit passiones, praesertim cum novem annis [Col. 0349A] et decem hebdomadibus absque alimonia vixerit panis, ob aegritudinem corporis. Cibus vero, quem sumebat ipse, tam tenuis et modicus erat, ut eo sustentari saltem quiret hominum nemo, nisi miraculo, ut et ipse, divino. Omnes autem, qui eum cernebant aut audiebant loquentem, mirabantur quod tam robustus esset et eloquens, absque alimonia panis vivens. Aqua vero ejus erat potus, et aliquoties sicera, qua tamen paululum raroque utebatur; victus illius is erat, quem absque officio dentium sumere valebat. Tanta quoque ejus erat patientia in hujusmodi atque aliis tribulationibus, ut posset comparari patientiae Job beatissimi, qui non peccavit labiis suis, nec stultum quid contra Deum locutus est (Job I, 22) . Laudem e contra Domini jugiter concinebat, [Col. 0349B] atque secundum Prophetam benedicebat Dominum in omni tempore, laus ejus semper in ore ipsius resonabat (Psal. XXXIII, 2) . Conjicere vero possumus veracissime quod vir iste de illo vivebat pane qui de coelo pro nostra descendit salute. Nam, sicut fuimus praefati, ita facundus erat dono spirituali, ut quasi fons fluens, aut fluvius inundans videretur. Quaecunque vero praedicabat ore, astruebat actione, validiora esse sciens exempla quam verba, et plus opere docere quam voce.

6. Operae pretium vero fore judico jam nunc prosequi stylo quam efficax viro sancto inerat virtus ad effugandos hostis antiqui incursus. Erat quoddam monasterium, quod dicitur Melbodium ⁜ (409) , duodecim [Col. 0349C] ferme millibus a Laubaco suae provisionis distans coenobio, in quo erat sanctimonialium turba non modica: quarum unam spiritus invasit malignus, coepitque eam vehementer laniando vexare ⁜ (410) , atque per os ejus immunda et turpia loqui. Porro illic inhabitantes grandis horror invasit, nimiusque pavor etiam corda vicinorum perterruit. Tenentes autem eam sorores dicebant ad daemonem increpando: Quomodo introire ausus es famulam Dei? Et subjungebant dicentes: Impurissime daemon, exi ab ea. Quibus ille respondens, dicebat: Non exeam priusquam Ursmarus episcopus veniat, et ipse me exire compellat. Hanc autem 200 confessionem nequaquam ei ascribimus qui ab initio mendax fuit, et in veritate non stetit (Joan. VIII, 44) ; sed Dei [Col. 0349D] imperio cogente, vera eum fatemur dixisse, non sponte, sicut in Evangelio: Scimus, aiunt daemones, quod sis Filius Dei (Marc. III, 12) . Quod utique cum esset veracissimum, praeter alia innumerabilia beati Petri prodit testimonium, iisdem verbis Domino interroganti gloriosae praebentis confessionis responsum (Matth. X, 10) ; tamen quadam sui parte mendacissimam mentitam esse malitiam, testis est dominica passio, ab impiis instinctu patrata diabolico. [Col. 0350A] Nam licet noverit pro salute humani generis Christum venisse, nesciens tamen ordinem liberationis nostrae, illusus est morte dominica, quasi avis decipula. Ostensa namque mortalitate quam ille interimere appetebat carnis, abscondito captus est hamo divinitatis. Caeterum si indubitanter sciret hunc esse Christum Filium Dei vivi, agnovisset mortis legibus nequaquam posse teneri. Si agnosceret posse non mori, non hunc suaderet crucifigi. Non enim intellexit humanae perditionis audacissimus lanio quod suo frustraretur imperio in Salvatorem mundi saeviendo. Ignoravit antiqua malitia quia jus perditionis humanae non admitteret, si se a Redemptoris hominum sanguine continuisset. Unde et Apostolus: Si hunc, inquit, principes saeculi cognovissent, nunquam [Col. 0350B] Dominum gloriae crucifixissent (I Cor. II, 8) . Principes vero quos dixerit saeculi, ex alia ejus sententia conjicere possumus, qua ait: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritalia nequitiae in coelestibus (Ephes. VI, 12) . Ipse quoque Dominus: Princeps, ait, hujus mundi venit, et in me non habet quidquam (Joan. XIV, 30) . Quamvis et de Herode et Pilato non incongruenter possit accipi secundum illud quod Psalmistae voce dicitur: Astiterunt reges terrae et principes convenerunt in unum, adversus Dominum et adversus Christum ejus (Psal. II, 2) . Sed illi principes specialiter unius populi, non principes saeculi generaliter appellati sunt. Cum ergo veracissimum sit, Tu [Col. 0350C] es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) , testimonio beati Petri, mendacissimum est: Scimus quia sis Filius Dei, testimonio diaboli. Et sicut Petrus ⁜ (411) ait: Quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui in coelis est (Ibid., 17) ; ita et diabolum calliditas astutiae et subtilitas naturae hoc confiteri non fecit, sed vis atque potestas ejus, qui ad eum destruendum de coelis advenit. Ut vero divina illic in homine latente praesentia tortus mentiendo vera dixit dubius, ita hic dominica in beato Ursmaro operante potentia, verum dixit invitus: in utroque vero non suo voto usus, sed jubentis imperio coactus. Altera igitur die ordinante Dei providentia, adfuit beatus Ursmarus episcopus. Cumque relatum ei fuisset de ea quae a diabolo vexabatur puella, jussit [Col. 0350D] illico sibi exhiberi eam. Quod cum factum fuisset, ille non de sua, sed de Domini praesumens 201 virtute, accepto libro, coepit legere exorcismum super caput ejus; dehinc benedicto oleo nares oculosque et os ejus linivit, et protinus immundum ab ea spiritum fugavit. Liberata tamen puella, pavor quidam, qui praesentia diaboli seminatus fuerat, adhuc peccatoribus vicinorum inerat. At vir Domini praecepit sibi aquam cum sale deferri; quibus benedictis, jussit [Col. 0351A] spargi per cuncta monasterii loca et sic omnis pavor cum auctore suo abscessit Satana.

7. Alio quoque tempore ducta est ad eum puella quaedam saecularis, plena daemonio, quam jussit sibi in oratorium deferri. Quo facto, praecepit eam vinculis quibus stringebatur absolvi: et post haec coepit Dei potentiam super caput ipsius invocare, ipsumque daemonem ut a plasmate Dei vivi recederet increpare. Mirum in modum hostis ille antiquus coepit continuo anxiari et fremere, diversasque ac diras voces emittere. Sanctus vero Ursmarus jussit eam extra oratorium trahi, ipseque subsequens percussit eam tribus vicibus baculo quem gestabat manibus. Tum spiritus nequam exiit ab ea tam celeriter, ac si ipse fuisset percussus. Quam mox [Col. 0351B] beatus pontifex sanissimam oratorio reddidit, perungensque oleo benedicto, liberam abire permisit.

8. Habebat sanctus pontifex neptem in jam dicto monasterio Melbodiensi, quam ipse parvulam commendaverat sanctae Aldegundi. Quae postquam fuisset adulta, orta est quaedam in ejus collo saeva nimis infirmitas; quae gutteria ⁜ (412) dicitur sermone Gallico. Astruebant vero medici, quod aliter curari nequiret, nisi carne incisa cum uncino ferreo foras morbus traheretur. Hoc autem illis facere cogitantibus, contigit, supervenire sanctum Domini pontificem; qui accersito ad se medico interrogavit eum dicens: Dic mihi utrumne valeas sanare eam. At ille ait: Nequeo, nisi cum uncino ferreo carne incisa morbum foras traham. Audiens autem vir Dei hoc, [Col. 0351C] omnino facere prohibebat, quia oppido eam diligebat, et periculosum hoc valde esse cernebat. Verum imponens manum saepius die illa super ipsum vulneris locum, dicebat: Vide, filia, ne patiaris tibi ferrum imponi; credo enim in Domini pietate, quia ipse te liberabit ab hac infirmitate. Nocte vero eadem vir sanctus uberrimas preces fudit ad Dominum ob ejus salutem. Lucescente vero die altera, a strato sospes surrexit puella, intantum ut nec vestigium infirmitatis remaneret in ea.

9. Eodem quoque tempore alia aegrota intra ejusdem 202 monasterii septa jacebat tam valido languore obsessa, ut omnes qui eam videbant, de salute ejus prorsus desperarent. Quae cum audisset tanti viri adventum, coepit virtute, qua poterat, dicere: [Col. 0352A] Obsecro ut rogetis illum ad me ventre: confido enim in Deo, me revalituram quantocius, si eum videre meruero. Quod cum beato viro fuisset intimatum, absque mora ad illam accessit: cumque intuitus eam fuisset, elevata manu signum crucis super aegrotam fecit, et illico fugata febre mulier convaluit, vitamque sibi a Deo per interventum sancti viri redditam saepissime multis ipsa narravit.

10. Post haec itaque venerabilis pontifex cernens paulatim sibi vires corporis minui, suaeque diem vocationis imminere, curam coepit non parvam gerere, ne grex sibi commissus relinqueretur sine pastore. Tunc, annuente Deo, optantibus cunctis S. Erminus eligitur vir omni bonitate repletus, atque [Col. 0352B] magistro moribus adaequandus; cunctis vero istius temporis hominibus tacito praeferendus. Quem benignus Pater ut filium charissimum monuit amabiliter, quatenus gregem sibi commissum sollicite pasceret, moribus et verbis secum ad aethera transferre satageret. Quod ipse agendum suscepit quidem moleste, sed Deo cooperante, strenue peregit; inchoavit humiliter, sed perseveravit fideliter. Bonus igitur gregis Christi pastor Ursmarus, moribus et annis maturus, digna suscepturus meritorum praemia, coelestia invitatur ad regna. Qui precibus charissimorum quos in Christo nutrierat filiorum, suum fideli Creatori commendans spiritum, ipsis praesentibus exsultans in Domino, carnis quartodecimo Kalendas Maii an. 713 solvitur ergastulo, victurus [Col. 0352C] in saecula cum Christo. Angelorum evectus ministerio, coelesti infertur paradiso, ubi sine fine patriarcharum fruitur fide, prophetarum spe, apostolorum consessu, martyrum collegio, confessorum ac virginum contubernio, cunctorumque coelicolarum oblectatur perenni tripudio. Corpus vero illius a discipulis religioso compositum officio, cultu est honorifico tumulatum. In cacumine quippe montis, cujus radicibus jam exstructum adjacet monasterium, oratorium est in honore sanctae Dei Genitricis constructum, in quo deposuerunt beati corporis thesaurum: ubi divina pietas demonstrat quotidie, cujus meriti illic habeantur reliquiae ad laudem et gloriam majestatis suae, cujus honor, decus et potestas permanet sine fine. Amen.

217 1. Scripturae alicujus hoc maxime impedit indagatores, materiem si ignorent, hoc est dictatorem primum, intentionem dictantis, et rem unde agitur. Phrenesis igitur cujusdam Ratherii omnes ⁜ (453) , quibus iste loco praefationis praeponitur, vocantur libelli. Cur hujusmodi [ ms. Cujusmodi] vero notam tales meruerint, cum Invectiva illorum [Col. 0366A] alii, alii item Apologetici fuerint appellandi, ea prodit causa vocabulum, quod pulsus episcopio Veronensi Italiae, ordinatus ubi fuerat, cum ad gloriosissimi regis se contulisset Ottonis auxilium, copiaque restitutionis praecessisset nulla, ipso quoque piissimo rege conante ⁜ (454) ; data optione, interventu 218 fratris ejus Brunonis archipraesulis atque patratu, postquam electus coram eodem ad Aquas, quod dicitur, Grani palatium, non solum ab his, quorum intererat specialius, sed et ab episcopis, abbatibus, comitibus, totiusque regni primoribus quarta solemnis jejunii [Col. 0367A] septimi mensis ⁜ (455) feria fuerat expetitus; rursum sequenti Dominica ab eodem, hoc est, Leodicensis Ecclesiae populo electus, septem a coepiscopis (duo quorum fuerant archipraesules, caeteri praesules) praelibato scilicet Brunone ⁜ (456) , Rodberto, Baldrico, Hildibaldo, Druogone, Berengario, atque Folberto, conniventia decretorum ⁜ (457) , consensu atque exemplis nonnullorum, quibus et id contigerat, antiquorum, summo totius, quae aderat, favore, destinatus eidem, atque solemniter inthronizatus Ecclesiae: cumque postea ingenio jam fati Baldrici ⁜ (458) , patratuque, qui eum super ambonem ecclesiae Coloniensis spectanti cuncto specialius collaudaverat populo, Rodberti Trevirorum archiepiscopi, 219 vi publica comitum Regeneri atque Ruodvolti ⁜ (459) , nepos [Col. 0367B] ipsorum, qui et filius fratris exstiterat Baldrici (talia ut quid contigerint ne difficile sit conjectari) ejusdem nominis puer quidam ut institueretur; et, ut per omnia materies personarum acceptionis [ ms. acceptione] pateat, neglecta timiditate jam dicti regis germani, ne scilicet jam fati comites a rege ad Conradum, qui tunc ⁜ (460) contra ipsum agebat, deficerent, sibique cum eo inimicarentur; vel (quo verius ipsius asserunt defensores) resistendo quia nullum habere potuit idem archiepiscopus, ut inhiaverat, ex episcopi amicis, vel militibus adjutorem, [Col. 0368A] fuisset expulsus; Moguntiaeque benignitate archiepiscopi Willihelmi filii regis munificentissima copiosissime frueretur; data otii occasione curavit, quae circa eum acta fuerant, in libros digerere, qualitas elaborans ne vel curiosis lateret sui temporis. Utique hoc audientes duo illi ejus specialius inimici, Rodbertus videlicet et Baldricus, dixerunt eum phreneticum esse.

2. Amplexus ille cum convicio reaccensum, sopitus qui jam fuerat, scribendi aliqua rursus ardorem, praesentem, quem cunctis proponeret, condere contra eos maturavit statim libellum, cujus summam appellat, eorum juxta sententiam, Phrenesim, seque ipsum phreneticum, qui inusitato utique tunc temporis more, non ad nummos tali in discrimine, non [Col. 0368B] ad arma, ut quidam, non ad copiam amicorum, sed ad libros, ad armaria, ad priscorum confugerit judicia. Invehitur autem prooemio in isto in Rodbertum amplius, in Baldricum mordacius; unde in initio statim prae se quasi contemnens, immunem dicit eum a phrenesis vitio, per quod intelligi vult 220 insaniam, quam purgari cicuta vetusta fecerat poetica (HORAT., l. II, ep. 2, v. 53) Consigniferum ⁜ (461) . quoque appellat in sui debellatione Rodberto, acie quamvis diversa, id est non ea quidem dicendi, quam ille affectabat, peritia, majore vero decipiendi [Col. 0369A] astutia. Nulli vero ⁜ (462) , nisi quem probitas defenderit, videatur parcere; quamvis nemini saepe minus [ subaudi parcat] (alter ut Lucilius) sibi quam ipsi. Archiepiscopum [ id est Rodbertum Trevirens.] vero quam non reddat opusculis suis intactum, videre est indagantibus.

3. Generat praeterea hoc et difficultatem intellectus eis, quos fecit, libellis, quod creberrime posita illic cernitur parenthesis; et, ut liquidam faciat orationem, mirabilem dictionum facit saepius ordinationem, difficillimam quae pariat, optimam licet intelligentibus, constructionis materiem. Fefellerit sane plurimos, ne ejus improvide considerata loquacitas, ⁜ (463) morum ipsius uti et qualitas. Fateor magis eum intellectu viguisse, quam arte, exercitio quodam [Col. 0369B] scribendi quaeque, non vero copiose dicendi, quam privilegio plura sciendi: quem priscorum magis exploratio curiosa, quam ipsa artis dictare docuerint praecepta. Pauca a magistris, plura per se magis didicit praesumptione temeraria temperando [ f., comparando], quae a doctoribus praecipuis alii maximo vix percepissent labore. Unde et quidam sapiens pariterque religiosus, inflatilis ne illum subverteret charitate minime subnixa (I Cor. VIII, 1) , Apostolus ut praemonuerat, scientia, relectis quibusdam opusculis ait, in eo gratiam vigere, quam sapientiam, magis; mirandusque magis, quam laudandus videtur. Miranda potius, et praedicanda misericors, quae talia tali deserendo, utique sese deserentem non deserens, . . . , contulit gratia.

[Col. 0369C] 221 4. Nam (et ut ⁜ (464) de moribus ejus aliquid tetigisse non sit aut lacerasse, aut potius praedicasse) dicere quam facere boni quid magis fuerit idoneus, [Col. 0370A] subservierit cui ea utrobique simulatio voluntatem [ f., voluntatis], certius quae ademerit spectantibus de se omnino judicium? Nam cum ad vitanda magis eum impulerit impatiens fragilitas, quam alliciens ipsorum [ subaudi vitandorum] saepe voluptas; ab agendis vero inefficax potius avocarit ignavia quam probitatis, ut ita eam vocare liceat, obedientia; irasci visus fuit saepe laetissimus, laetus item maximum intus celavit saepe dolorem. Dabat non rogatus impatiens rogari, ignotum saepius odium quasi retinens laesus; multaque in hunc actitaverat ⁜ (465) deprehendi perdifficilis modum. Forte beatus, si monachum, ut monstrat, efficeret habitus, nec abfuisset Laubiensi unquam coenobio, si constans fuisset in voto. Ingenuitas ⁜ (466) illi fuerat ea, quam [Col. 0370B] magis, ut fertur, commendaverat antiquitas, quam praesentaret affinitas. Cujus ⁜ (467) non approprians intempestivitas, sed proximans aevi afferre coeperat, ista dum conderet, maturitas canos. Do ad summam ⁜ (468) : prae reus cavillatoribus pene exstiterat, exemplo si non aliquis nocuisset innoxius, aut non profuisse foret par nocuisse; utram vero in partem ita, ut dixi, erat ambiguus, vix cogitari juste aestimationis ejus ut valeat status. Levissimis nam ⁜ (469) , animosus multorum opinione cum esset, ita moveri fuerat [mirum dictu!] suetus, ad maxima ut esset ferenda mire quietus. Nullus ergo eum his, quos visus est imitari, componat, ne Vae 222 qui dicitis malum bonum, et bonum malum (Isa. V, 20) , sibi a propheta clamari non immeritus audiat. Rursus [Col. 0370C] quod probe egit, laudo, ne quis momorderit dente, ne Parvulum occidit invidia (Job V, 2) , Job beatus illi videatur opponere.

[Col. 0371A] 5. Major caeterum ⁜ (470) fuerat istius forte qualitas libelli, praecisus, jam peracta uti succiditur (Job VII, 6) tela, ni fuisset, jam fati statim ut comperuit obitum Rodberti, quem tamen falsus rumor ante praetulerat. Quod et iste initio prooemii satis mordaciter tangit, et in fine apertius prodit. Exempla vero de Tullio, Marone, Horatio, diversis atque poetis ea magis suo operi necessitas eum compulit indere, quod hodierni (proh nefas!) temporis omnes, ut et ipse, magis siliquis, lutosarum sunt quae pascua suum, quam conviviis delectantur, vita quae sunt felicium animarum. Ut frequentiam igitur eis [ subaudi libellis] acquireret ⁜ (471) , talia inseruisse probatur, lectorum, quia nec summis noverat attigisse labris quemquam sui similium hujusmodi poculum; [Col. 0371B] facile investigata sive quia cito vilescunt coelestis doni nectareum saporem, venenum hoc ni venenasset liquorem. Quam igitur simplicitas vera, prudentiaque displiceat mera, probant hujusmodi affectata; dum quis sapientior ut appareat, non ut sit, caeteris elaborat, interserens suis, ut iste, aliena, legisse tantum sese pluribus quo persuadeat multa; pannulos cum potius hoc sit artibus detraxisse, non ipsas artes habere, appetere gloriam, non sequi majorum. O imitatores servum, ait quidam nec mentiens, pecus (HORAT. l. I, ep. 19, vers. 19) , carpsisse quos noster nec omisit Beotius. 223 Sibi igitur ⁜ (472) inutiles, pernoxii mea in hoc sententia omnibus, qui deceptos si quos reddiderint, aliorum efficiunt deceptores; qui scilicet particulas scientiae [Col. 0371C] aliquas meae . . . minus proinde considerantes, totam aut maximam illius summam ipsis putant cessisse, et alios praedicando faciunt putare: quod interdictor nimirum mihi videtur quoque innuere, dum coram [Col. 0372A] caeco prohibet offendiculum quemlibet ponere (Levit. XIX, 14) . Obtutibus namque quidlibet subjectum inefficax cernere, nescio an putari caecum non esse. Quod Apostolum cum constet sedulo cavisse, (dum) neminem de se plus aliquid desiderat aestimasse, quam quod in eo videret, et ab ipso audiret (II Cor. XII, 6) ; horret, deceptissimus si quivis peritum sese, aut nobilem, aut (quod multo iniquius est) justum, non existens, scriptis praecipue, quae utique post mortem eo silente loquantur, mentiri et alios faciens, astruat, seque offendiculum ignorantia caecis faciat ipsum obscurum, cum multo felicius foret, ut natum, ita latuisse defunctum, quam falsi rumoris laude perfunctum. Quo fit, ut simulatores peccare non desinant etiam mortui. dum sese post mortem [Col. 0372B] quoque faciunt falso laudari. Sufficiat igitur istud de istius scriptoris scientia nec invidiose detractum, nec mendose superadjectum, ejus quod sit totius qualitatis atque conaminis argumentum.

Breviarium librorum suorum.

6. Sit igitur ⁜ (473) , ut capitulatim opusculorum retinemus ordinem, iste primus licet praefatio caeterorum, quantitas compellit tamen eum esse libellum. Volumen unum

Sequitur qui dictantis continet duabus cum epistolis 224 fidem, quarum una Romanam fatigare querelis non desinit sedem, coepiscoporum altera gregem. Volumen unum.

Tertius querimoniam quibusdam cum epistolis habet regi delatam. Volumen unum.

[Col. 0372C] Quartus duas continet tantum, Brunoni brevissi mam, Rodberto satis prolixam, epistolas praesulibus. Volumen unum.

Quintus querimoniam Brunoni specialius, generalitatem [Col. 0373A] licet contineat, dedicatam archiepiscopo. Volumen unum.

Sextus, septimus, atque octavus ipsi sint licet invasori ⁜ (474) legati; carpunt tamen multimode Rodberti, mordaciter et breviter factum majoris Baldrici. Volumen unum.

Nonus ⁜ (475) satisfacit humilitatis sub pallio invectivae, satis Brunoni propensus scriptor qui fuerat, sermone conqueritans lugubri. Volumen unum.

Decimus deceptissimum alloquitur gregem, poenitentiae indicens levamen. Volumen unum.

Undecimus conclusio est deliberativa ⁜ (476) , sententiis magna, sermonibus parva. Volumen unum.

Duodecimus est dialogus cujusdam pro negotio factus, ab ipso tamen non penitus alienus. Volumen [Col. 0373B] unum.

7. Non haec vero ideo est ordinatio compacta librorum, quod sicut in historiographis tractatoribus, poetis, caeterorumque compositoribus operum, continuati [ f. continuatim] sint isti effectu, et ad sensum 225 praecedentis sermo respondeat sequentis; sed unusquisque per se libellus ⁜ (477) , non servato componendi existens ordine; una tantum quia de re sunt omnes, diversa sed continentes, compositi, suum quisque illorum est locum sortitus: quos non continuitas orationis, sed copulavit continuitas rationis, tantumdem quoque laturi, si qui primus, esset ultimus; qui quartus, esset octavus. Quod et dissimilitudo approbat eorum maxima, quod quidam scilicet illorum nil aliud nisi congregatio sunt [Col. 0373C] epistolarum; quidam continuum, ut opuscula quorumdam, obtinent statum; quidam illorum sensu atque materia continuante dividuam videatur sectionem habere; quidam vero sex linearum per sententias ideo est divisione discretus, quod auctor ejusdem versibus eum disposuerat, ut in Martiano, Fulgentio atque Boetio cernitur. . . . . eadem ex materia sumptis pangere sententiis. Injurium sane [Col. 0374A] si cui videtur epistolarum congeriem ipsarum appellare libellum, vel unam quamvis earum sui prolixitate idem obtinuisse vocabulum; advertat in isto quidem Machabaeorum librum ⁜ (478) , quem dicunt secundum, in caeteris apostolorum apud nos, Augustini, Hieronymi, Gregorii, multorum et aliorum epistolares consideret libros; apud saeculi vero scriptores Tullium, Senecam, Plinium ipsum quoque . . . . . epistolares condidisse et appellasse libros, et osorum ut latratibus. . . . . . . contraponamus . . . . . satyrographis omnibus praeferendum Flaccum Horatium; in libris quoque, qui praetitulantur ex Ponto, Nasonem Ovidium. Potuerant caeterum dici fore (fuerat uti statutum) viginti; sed aliquantulum cujusdam respectu curtati in duodecim et [Col. 0374B] coarctati, rei sunt aestimatione unius, locutionis varietate duodecim appellandi atque tenendi. Prologus ⁜ (479) vero iste primus dici et efficiendo meruit, cum sit compositione ultimus, aliorumque instigati convicio est ipse responsio, demonstrans in caeteris, 226 quantum eluceat auctoris eorumdem Phrenesis.

8. Fertur Nero, cum in eum generaliter omnis conspirasset senatus, ad unum, sibi quem putabat amicum, consulendae salutis gratia misisse; quo venire nolente, rursus ad quemdam ejusdem conspirationis sibi inimicissimum, ut veniens eum necaret, direxisse, nolens utique spectante urbe universa, senatus ut sanxerat, ignominiose perire; quo etiam cunctante (SUET. in Nerone, n. 47.) : Modo [Col. 0374C] nec amicum habeo, nec inimicum, dixisse. Congruit exemplum sive mihi, sive meis satis libellis. Quia enim testante Scriptura ⁜ (480) : Invidia hominis ad amicum et proximum sibi; (Vere: non enim Indus Britanno, aut Francus invidet Partho:) sublatis omnibus, scripti quibus fuerant, pene judicio Dei contrariis ⁜ (481) , sola miseria, quae caret invidia, residet; et videas saepe . . . . . . . eum, qui infortuniis [Col. 0375A] condolet quorumdam, eorum minus tolerare persaepe fortunas. Vos, o neniae, omnium licet affectetis favorem, nec ipse dignabitur, credo, nostri perintimus licet A. L. D. saltem attingere, quid vel intus pretiosi contineatis, tituli offensus indignitate, videre, obscura sunt nimium, inquiens; aliter superbum nostra judicans vituperare, quasi aliquis, teste Augustino, inveniri valuerit unquam scriptorum, qui ita potuerit, loqui, ut ab omnibus aeque valeret intelligi; inferente, quod magnifice atque salubriter Spiritus sanctus ita Scripturas modificaverit suas, ut locis apertioribus fami occurreret, obscurioribus autem fastidia detergeret. Quae utique obscuritates eo minus sunt oculatis adversae, sunt quo magis arcani fida (teste Boetio) dignisque [Col. 0375B] solummodo colloquens custodia: fieri etiam posse, imo id semper accidere (idem non silet Augustinus in libro qui de Ecclesiae titulatur moribus (l. I, c. 1) ut multa indoctis videantur absurda, quae cum a doctioribus exponuntur, eo laudanda videantur elatius, quo abjectius aspernanda videbantur, et 227 eo accipiantur aperta dulcius, quo clausa difficilius aperiebantur. Unum igitur ⁜ (482) , ut infinita dimittam, qui ob quaedam minus aperta caetera judicat refutanda, me vellem saltem doceret, quare a Domino quidam in Evangelio legatur dilectus, qui non fuit ad sequendum electus (Marc. X, 21, 22) ; aut quid evangelistam hoc pertinuerit tam studiose notare. Quid autem ex nostris praeter caetera ad obscuritatem quoque huic, quod prae manibus habetur, [Col. 0375C] conferendum potest videri, hoc est praefationi super arithmeticam nostri jam fati Boetii?

9. O detrahendi aemulatio semper avida ⁜ (483) , et, si deest facultas, non vacandi saltem, aut minus valendi, quae monstrantur, intendere, causas indesinenter afferre parata!

EXPLICIT PROOEMIUM.

10. Phrenesis, quam sic et appellare, et appellandam caeteris insinuare, vobis cum reverendo eoque perimmuni a vitio placuit vestrae adversum me partis non modo fautore, sed et consignifero ⁜ (485) , acie quamvis diversa, Baldrico, Domine, pauxillum dirigo [Col. 0377A] cujusdam, id est ex quodam querimoniarum ipsius magno derivatum quasi pelago rivulum, vobis ut videretur, si crevisse daretur. Ineditum ⁜ (486) sane nonnulla et minus, quaedam etiam rusticius, correctus quam suo idem contineat loco, quem hac praefatione taliter commendo, libellus, habentem ea dirigi festinantia fecit, quod creber, falsus licet (praeter id quoque quod disparari inimicorum ab insectatu citato ipse putaveram absentatu, excessu revelatos, vestro, opprimuntur qui fasce) nuntiare non destiterat nuperrime rumor, omine forsitan neque penitus vano; verum si est omen, divinanti quod tribuunt populo. Quorum tangat caeterum specialius actum. Vestro credens examini taxare facillimum, justane cum causa, an aliqua invidiae, coacervata [Col. 0377B] est ut quorumdam malignitas, calumnia, nulla personarum indere curavi vocabula. Nam neque latere 229 conscium facinoris valuit animum, ei tale ut quid indidissetis vocabulum, qui videlicet tali tantoque in discrimine, dum mos sit quorumdam ad aggerem festinare nummorum, phreneticus ⁜ (487) vester ad auxilium elegit confugisse librorum; dum illi ad arma, iste ad armaria; illi ad copiam amicorum, iste ad judicium praeceps ruit priscorum. Nec injuria ⁜ (488) phrenesis sit, ut asseritis, ea, non omnia possumus omnes respondere a quodam, quem haud penitus ignoratis, utique dicta. Nam nec defuisse sibi copiam attenderat praeviorum, quorum aemulari (Comici hoc ut pene asseram verbis [TERENT. prolog. Andri. ]) negligentiam, [Col. 0377C] quam istorum astutam maluit diligentiam. Filii sane saeculi hujus, Dominus ut asserit ipse, cum prudentiores filiis lucis in generatione sua sint; non [Col. 0378A] mirum, quotus si quisque vesaniam vobiscum deputet (Luc. XVI, 8) .

11. Clementia regis, interventu cujus praecipue intererat archipraesulis, electione cleri et plebis, convenientia decretorum, exemplis nec modicis meliorum, consensu canonum, judicio atque consilio comprovincialium, praeconio ⁜ (489) tam splendidae arduum Ecclesiae super suggestum, celari quo nulli valeret utique factum, tantae dicacitatis, vos uti fuistis, concionatoris, tamque suadibiliter concionantis, favore tam egregii cleri, tam copiosae multitudinis, clangore signorum cum melodia hymnorum laudatus, constitutus, incardinatus, vacans vacanti Ecclesiae episcopus, cur post omnia ista expulsus sit, invenire vecors (ejus) ut fuit assertio minime valuit. [Col. 0378B] Ab amicis ⁜ (490) , imo ab eodem suo (quod fuit tunc silendum) ordinatore persuasus, fidens justitiae, atque instituentium videlicet auctoritati, flagitando auxilium quid diceret, ille praecipue (ut asseruit vobis), cujus praedicata cuncto saeculo sapientia gnatonico cernitur quodam assentatu, 230 quam veritatis relatu vero; dixisse suppeditaret et firmissimae stabilitas charitatis, et charitas robustissimae stabilitatis, nisi si forsitan actum aliquid esset contra libitum vestrum verbo aut facto ab ipso, qui sum haec omnia recitans ego? Negligenti, crebro ut agitur, simplici tamen mente peccatum nam voluntatis in aliquo sinistrae, excusare quod valeret omnimodis, est fassus reatu; id ut vindictae severioris judicio vestro cauterio perustum deleret ad purum; jureque [Col. 0378C] post ut singulare vos patrocinium coleret, colendoque frui perpetim neque desineret, ita tamen ut gratuita, quae plurispendia vobis alternantibus sciret in [Col. 0379A] hoc praesertim negotio, quod totum Dei solius respectu et fas et necesse esset actitari, minime misceret [ f., nosceret]. Subjecta enim ⁜ (491) , ait, vestraeque disertissimae paternitati non cognitionis, sed recognitionis causa delata sanctorum Patrum exempla, fore supervacaneum sua perspicacitate [ f., perspicuitate] fatentur, cuilibet [ l. cujuslibet] vestri similium, et qui recognitor atque servator sit aequi, aures inaniter fatigare: quibus dilucidatur legaliter undecunque assumptum, legaliter locatus, neque a semetipso veniens, sed ab eo, cui est mittendi auctoritas, missus, collatum praesidendi quoquo modo alicubi pontificaliter suscepit quis si semel officium, indignum licet, salvo mittentis pariterque convenientium, ut ita fari audeam, statu (malivoli quanquam [Col. 0379B] usque ad necem desaeviant) loco posse legaliter rursum, ordinis manente custodia, nullatenus moveri, ni forsan magis jura praevalent fori, quam sanctorum exempla; aut majoris auctoritatis est molendinum, quam pontificale officium. Illius namque provisor pelli nequit de semel accepta provisione, ni audientia praecedente, vicinorum sine murmure. Ad episcopum detrudendum hoc exemplo nullum [nullum abundare videtur ], vis nulla requiritur; ratio, laus et vituperatio, 231 plebis consensus, et prohibitio legis partibus conveniunt aequis, paribusque proficiunt modis.

12. Super quo ⁜ (492) Deum timentes, hominumque infamiam reverentes omnes, omnes, inquam, (ait prosequens), omnes, idem simultate omnimoda [Col. 0379C] confidens posthabita, pro se quis dum facit, sibique prospiciendo consulit, sensuros, tum praecipue vos, cui et major verum sapiendi, et, ne quid contra idem moliamini, potior est copia concessa cavendi more usitatissimo, ore, manu, corde: Zelus domus tuae comedit me (Psal. LXVIII, 10) , non rememoraturum dicere, ascensurumque ex adverso, oppositurumque murum vosmet defensionis pro domo Israel, ut stetis in praelio in die Domini (Ezech. XIII, 5) , et [Col. 0380A] hoc utique ad aquas contradictionis (Deut. XXXIII, 8; Psal. LXXX, 8) , ubi probari vestrae valeat firmitas devotionis. Hujus spei fiducia oppido animatus perincongruum judico suasionibus fatigare aliquem vestrum, cum mordacissimam vos noverim Alexandri papae satis nosse sententiam dicentis: Quia si quis se ab auxilio talium subtraxerit, non sacerdos, sed schismaticus judicabitur. Institutionis ⁜ (493) quippe indignitatis, non se tamen ultro ingerentis, sed praecipienti obedientis ista sunt suffragia meae, quae sacratissimis manibus taxanda committo vestris, vos ut neminem episcoporum, qui causae adfuerit, per Dominum contestans eorum cognitione fraudetis, sed, nequa occasio non me defendendi adesse valeat, ostendendo omnibus propaletis. Hic [Col. 0380B] sanctorum insanus Patrum, Antheri videlicet, Calixti, atque Gregorii ex decretis, sanctorumque non paucorum se legaliter vacanti inthronizatum Ecclesiae astruere laborans exemplis, ea postquam subter inseruerat, adjecit: Esto aliquis legaliter factum inficiari nullo modo valens, infectum rursus fore criminis alicujus oppositione velit vera falsave; haec sunt, quibus innitor, Deo gratias, iterum patrocinia; sed ignoro, sint utrum aliquid profutura: sunt enim tempora (proh nefas!) legem non admittentia. Cumque sanctorum Patrum sanctionibus 232 se incardinatum, vestri praecipue ⁜ (494) praeconio, innegabiliter probavisset; atque constructo ab eisdem, papa ut ait Telesphorus, se quasi circumvallasset (ita prosequitur) muro, vestri vero item [Col. 0380C] inchoans a praeconio; sunt (ut doceri non indiget antistitii vestri sacra prudentia) hujuscemodi perplura per sacratissimas divini dogmatis campos dispersa, et facillime, si necesse fuerit, invenienda: sed sufficere credimus ista, nec commemoranda quoque ipse nisi cui rex Babylonis oculos Sedeciae regis Jerusalem eruit in Reblatha (Jer. XXXIX, 6) , quae interpretatur multa haec, quam esse (Gregorio novimus docente [in Job l. VI, n. 37] ) immoderatam, Stygium [Col. 0381A] Phlegethontis quae trahit non fabulose irretitos ad barathrum, hujus saeculi curam; et ideo (proh nefas!) quibusdam contigisse, ut videntes non videant, et audientes non intelligant, ut merito valeat ipsis aptari quod de illis dictum est, qui averterunt oculos suos, ut non viderent coelum, neque recordarentur judiciorum justorum (Dan. XIII, 9) . Quos per vestram conveniri ita optamus sollicitudinem, ut non indigeant psalmographi voce tam terribiliter eis ut dicatur, moneri: Intelligite haec qui obliviscimini Deum, nequando rapiat, et non sit qui eripiat (Psal. XLIX, 22) .

13. O vesana phrenesis! o phrenetica prudentis juxta arbitrium vesania! tuas deplorare non suffeceris miserias, et Sedeciae regis ante annos jam plus [Col. 0381B] mille juste inflictas planxisse non pudebat socors aerumnas. Sed visa est forsitan tibi, neque in hoc phrenetica penitus, desipuisse lascivia: sed multos cum Gregorio hodierni temporis Sedecias, non istum tantummodo deploravisse; unde et quibusdam ejus exemplo (prosecuta es) misere contigisse, ut videntes non videant, et audientes non intelligant, quorum profecto cacumine visum tibi est contingere quivisse, ut tam perspicuo ⁜ (495) divinae legis renisu tam nequiter expulsus, solemniter inthronizatus qui fuerat, et non ab aliis, sed ab eisdem suis incardinatoribus, sibi legaliter credito, deplanxisse quem tantopere coeperas, fuerit praesulatu. 233 Sed miranda, cui loquebaris, si tamen probitatis ei quidlibet inerat, talibus molliri non valens duritia. Mirandus [Col. 0381C] potius, phrenetice, qui talia tali dicebas, ignarus utique, quod surdo illi fabulam narrares, elegerat qui potius (de cupido et invido noster uti narrat mytographus) propriam in loco non solum negligere, sed, ut tibi videbatur, penitus pessumdare animam, quam restitutionem tolerasse, nedum elaborasse, ipsius juxta sensum, insanissime, tuam; nisi forte inescare praeconiis avarum gestiens laudis, augustae [Col. 0382A] recordationis Aurelii lepida satis inductus hujusmodi sententia: Saepe quilibet bonus dicitur, non quia sit, sed ut admoneatur ut sit, more illorum, qui fraudulentos sua de industria commendant, quo scilicet dum sibi considerant fidem ab eis haberi, vereantur fraudis infamia ipsi notari. Dum [ f., ad illos] illum destinabas ⁜ (496) , Dominum obliti qui fuerant, legatum, oblivisci ipse sedulus Dei metueret praeceptorum, seque improviso, uti et illos, posse adverteret rapi, a nemine, ni cavisset, valeret unde nullatenus eripi.

14. Videre sed facile pernimium est ⁜ (497) , callidorum tantum unde contra te conceperit odium; latentia nam rimari, minus idonei. Ut te illius, ita illum tuam in te, quam te odisse potius autumant, [Col. 0382B] cum insolentia loquacitatem: utque Demosthenem Tullio [Demostheni Tullium, et supple eloquentiam] praeripuisse quidam asseruit, ne primus ipse, ne solus esset orator; vos ventoso satis decertavisse non absque invidia . . . elationis ultrice justissima, stultitiaeque accusatrice verissima bello. Inter superbos enim sunt quia jurgia semper, re si fuissetis, ut vestrum quidam dici ambibat, dissentire ab invicem (natura quia similibus divortium denegat) nullo modo poteratis. In quo tamen ita ille visus est, ut in omnibus, vicisse, quod cum te infulatum desiderato diu, ut ipsum latere nequivit, quo tumebas, deturbasset episcopii solio, reverentiam tibi venerandi omnibus ipsius detrahere conaretur quoque officii. Nam publico te quemdam resipiscentiam etiam dedignantem [Col. 0382C] dum excommunicasse pro sacrilegio, ipso coram, fama narrasset; nil curandum tua audacter de excommunicatione clamavit alieni. Quod utique eum dixisse, si tuae, uti tu tibi, conscius 234 qualitatis fuisset, mirari adeo valeret. Dealbatum sed foris non minus quam intuentes fallere consuevit; tu eum lutebas sepulcrum introrsus; ac turpis, speciosus pelle decora (cujusdam ut continet satyra) [Col. 0383A] animus illi et qualitas fuerat tua. Mirum enimvero tam abruptum te contra intus, ut dixi, quae nullatenus viderat, quod est ausus proferre judicium, contra intus dicentem quoque auctoritate Christi Apostolum [ l. Psalmistam]: Sedensque adversus fratrem loqui, et adversus filium matris suae (circumstantem utique populum) hujuscemodi ponere scandalum (Psal. XLIX, 20) ; teque ideo non esse episcopum, quia episcopio pulsum; dum culpam juxta Aurelium non faciat vindicta, sed causa; poenaque rerum absolutio sit quaedam ipsorum; nam, ut festive satis ait Isidorus, non qui accusatur, sed qui juste et legaliter convincitur, reus est.