135
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA.âVENEUNT MILLE FRANCIS DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE.âMERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGIAE TOMUS CXXXV.
ET
EPISCOPI.
TOMUS UNICUS.
1853
SAECULUM X.
CANONICI REMENSIS
OPERA OMNIA.
PRODEUNT NUNC PRIMUM IN UNUM COLLECTA, PARTIM EX EDITIONE COLVENERII, PARTIM EX PRAESTANTISSIMA V. CL. PERTZ COLLECTIONE; ACCESSERE FLODOARDI CARMINA DE TRIUMPHIS CHRISTI INEDITA, EX DUOBUS CODICIBUS MSS. INTER SE COLLATIS EXPRESSA. SEQUUNTUR
ET
SUMMORUM PONTIFICUM
EPISTOLAE ET DECRETA.
Intermiscentur
EPISCOPORUM,
SCRIPTA VEL SCRIPTORUM FRAGMENTA QUAE SUPERSUNT.
ACCURANTE J.-P. MIGNE, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE.
TOMUS UNICUS.
1853
Historia Remensis.
Col.
23
Annales.
417
Opuscula metrica.
491
Vita auctore anonymo.
885
Vita Vencezlavi ducis Bohemiae.
899
Epistola ad Ratherium episcopum.
943
Relatio miraculi S. Martini.
945
Epistolae et decreta.
949
Sermo synodalis.
1069
Diploma.
1073
Epistolae et decreta.
1079
Notitia historica
[Col. 0009A] Flodoardum presbyterum Remensem, praecipuum saeculi X ornamentum, monachis accensent viri docti non pauci post Sigebertum, quos inter Guillelmus Marlotus in Metropoli Remensi et Natalis Alexander in Historia saeculi X. Flodoardus, quem idem Sigebertus Flawaldum vocat, nunquam satis laudatus, nec scio an ulli temporum illorum scriptori secundus, Sparnaco oppido ad Matronam, vulgo Epernay, natus est anno 894, siquidem anno 963 septuagenarius erat, ex ipsius Chronico. Archivum ecclesiae Remensis ejus curae commissum erat cum crypta seu capella sancti Petri ex Historiae suae, lib. II, cap. 19, ubi de Ebone agit, his verbis: «Archivum ecclesiae tutissimis aedificiis, cum crypta in honore sancti Petri omniumque apostolorum, [Col. 0009B] martyrum, confessorum ac virginum dedicata, ubi Deo propitio deservire videmur, opere decenti construxit.» Ibidem, Gundacrum, Canonicum, ut puto, Remensem, nutritorem suum vocat, matris ejus avunculus erat Flawardus nomine, qui duos filios in sancti Basoli monasterio habuit, unum Tetbertum, qui presbyter dudum, inquit, apud nos obiit. Artaldo archiepiscopo Romam, nescio cujus rei causa, profectus sub annum 936, a Leone papa VII perhonorifice exceptus est. Ita enim ipse canit in fine libri metrici de Romanis pontificibus, ubi de Leone VII
Anno 940 Hugone Heriberti Vermandensis comitis filio, ad sedem Remensis Ecclesiae in locum Artaldi superordinato, Flodoardus factum improbans, peregrinationem ad limina sancti Martini praetexuit, sed ab Heriberto retentus est. Rem narrat iisdem pene verbis Flodoardus ipse tum in Chronico ad illum annum, tum in Historia Remensi. Verba ejus referenda sunt, ut appareat eumdem utriusque operis esse auctorem. Sic itaque in Chronico habet: «Ego denique disponens orationis gratia sepulcrum sancti Martini visere, retentus sum ab Heriberto comite, clam me quibusdam accusantibus [Col. 0009D] apud eum, quod sui causa nocumenti vel filii sui [Col. 0010A] vellem proficisci. Fecitque me sub custodia detineri, ablatis a me rebus, quas de episcopatu tenebam, cum ecclesia quam regebam in Culmisciaco ( Cormicy ), sicque plenis quinque mensibus sum detentus.» Idem in Historiae, lib. IV, cap. 28: «Mihi quoque ecclesiam Culmisciaci vici abstulit cum terra beneficii, quam tunc temporis tenebam. Ego denique disponens orationis gratia sepulcrum visere sancti Martini, retentus sum ab ipso, clam me quibusdam personis insimulantibus apud eum, quod sui causa nocumenti vel filii sui vellem proficisci: et quia renutabam me huic electo nostro committere, nesciens utrum Deo placeret praesulem nostrum fore. Sicque plenis quinque mensibus apud fratres nostros ( id est canonicos Remenses ), ipso comite ju [Col. 0010B] bente sub custodia partim libera sum detentus.» Tum alia inde consecuta subdit, nempe se absolutum a custodia «ipsa die conceptionis et passionis Domini nostri Jesu Christi, ad urbem Suessonicam» cum suo electo perrexisse, ubi Hugonis ordinatio confirmata est in conventu episcoporum. «Ibi ergo, inquit, Hugo princeps tunc me per manum accipiens, huic Hugoni nepoti suo ad benefaciendum commisit, quique mihi ecclesiam sanctae Mariae dedit in Colrido ( Coroy ) sitam: terram quoque quam pater suus mihi abstulerat reddidit, et aliam in praedicta villa superadjecit.» Ex his constat, Flodoardo ante annum 940 commissam fuisse curam ecclesiae Culmisciacensis: ac proinde ante Agapeti pontificatum, qui anno 946 sedere coepit, presbyterum [Col. 0010C] fuisse. Quod quam ob causam hic notem, inferius videbitur. Anno 941 Flodoardus Hugonis «jussu primum de exsilio evocatur.»
Idem synodo Virdunensi anno 947 interfuit, ut ex eo colligitur, quod post synodum, Mansimus, ait, cum Rotberto Trevirensi, nempe ipse et Artoldus. Quae verba utrobique eadem leguntur tum in Chronico ad praedictum annum, tum in Historia, lib. IV, cap. 35. De eo nihil amplius legitur ad annum 962, quo anno Hugo archiepiscopus in ordinem redactus, atque Odalricus ejus loco suffectus est. Chronici haec verba sunt: «Elegimus ad episcopum Remensem Odalricum illustrem clericum, Hugonis cujusdam comitis filium,» etc. Denique anno sequenti [Col. 0010D] «Odalricus Remensis archiepiscopus proceres Franciae, qui possessiones quasdam Remensis [Col. 0011A] occupaverant Ecclesiae, vocari fecit. Ego vero, subdit Flodoardus, fractus aetate, et attritus infirmitate, ministerio me abdicavi praelaturae coram eodem praesule: quique me hoc absolvens jugo, imposuit illud per electionem fratrum meorum nepoti meo Flodoardo septuagesimo aetatis meae anno.» Hactenus Flodoardus de seipso.
Quaenam sit illa praelatura, quam abdicavit, valde obscurum est. Hoc nomine sine dubio intelligitur, non simplex canonici titulus, sed vel praepositura ecclesiae Remensis (nam et praepositos, saltem monasteriorum, aliquando praelatos appellatos legere memini), vel dignitas abbatialis. Abbatem quippe, imo et monachum fuisse Flodoardum probant argumenta et indicia non pauca. Primo id praecise tradit [Col. 0011B] epistola Adelagi seu Adelgagi Bremensis archiepiscopi et apostolicae sedis legati ad Flodoardum, qua ipsum consolatur, quod ad cathedram ecclesiae Noviomensis electus, Fulcherio cedere coactus sit. Inscriptio epistolae sic habet: Frodoardo Patri Remensi, verbum pacis. Fortasse legendum, presbytero Remensi. In hac autem epistola quae omnino sincera et genuina videtur, Flodoardum, «beneficio deposito, in solitudinem et monasterii latebram» secessisse testatur Adelgagus, qui hanc epistolam scripsit anno 951, prid. Kalend. Octobris. An tunc pastore destituta fuerit ecclesia Noviomensis, non satis constat ex Flodoardi Chronico, in quo Rodulfi episcopi ordinatio ponitur anno 950, et deinde, nulla ejus obitus mentione facta, «Fulcarius decanus monasterii [Col. 0011C] sancti Medardi Noviomensium episcopus Remis ordinatus» dicitur anno 954. Si mendo caret in praedicta epistola anni designatio, dicendum est, Rodulfum anno ab ejus ordinatione proximo 951 obiisse: deinde in eligendo successore divisa fuisse suffragia, aliis Flodoardo faventibus, aliis Fulcario seu Fulcherio, qui tandem superior exstiterit. Nec aliquis dicat, alium esse hunc, de quo agitur in epistola praedicta, Flodoardum: cum tempus, locus, caeteraque omnia conveniant. Certe apud Sigebertum, auctorem ejus supparem, in cap. 131 de scriptoribus ecclesiasticis, Flawaldus Remensis, qui gesta pontificum Remensium scripsit, monachus appellatur. Et in vetusto epitaphio Gallicis rhythmis scripto, quod a Bulaeo relatum est, idem asseritur, uti et [Col. 0011D] Flodoardi patria et dignitas abbatialis. En epitaphium:
Unum contra hanc epistolam opponi potest, nempe quod in ea legitur, Flodoardum jam ante annum 951 deposuisse beneficium; cum ex Chronici postremo loco superius relato constet, eum non nisi anno 964 praelaturam abdicasse. Sed reponi potest, beneficii nomine ab Adelgago intelligi curam ecclesiae Culmisciacensis, et titulum quem in ecclesia Remensi possidebat: at praelaturae vocabulo significari abbatialem dignitatem quam Odalricus «per electionem fratrum,» id est monachorum, Flodoardi nepoti cognomini imposuerit.
Cujus ergo, inquis, monasterii, si usquam monachus et abbas fuit? Marlotus ex communi sententia scribit, eum monasticen induisse apud sanctum [Col. 0012C] Remigium, Colvenerius ibidem etiam abbatem fuisse. Quod utrumque vereor ut verum sit. Nam in accurato quem habemus indice tum abbatum illustris istius coenobii, tum monachorum, qui sub unoquoque abbate devixerunt, nullus reperitur Flodoardus. Et quidem a restitutione disciplinae regularis ibidem facta, primus abbas fuit Hincmarus ab anno 945 in annos XXII: quo ex calculo excluditur Flodoardus. Alii secessum ei tribuunt in monasterium sancti Basoli, ubi abbas postea creatus sit. Favet quod ibi duos habuerit consanguineos, avunculi sui filios, ut ipse ait in lib. II, cap. 3. Verum illud obstat quod anno 952, ex Chronico, Artoldus archiepiscopus «in monasterio sancti Basoli monachos restituit, expulsis clericis qui serviebant ibi, [Col. 0012D] committens illud Hincmaro et Rotmaro abbatibus.» Atqui ante annum 951 Flodoardus jam monachus erat, ex Adelgagi litteris (si tamen vitium in numeros non irrepsit). Non ergo apud S. Basolum, sed potius apud Altivillarenses, ubi Rotmarus abbas erat. Inter monachos ejus temporis Altivillarenses unum invenio Flodoldum. An hic Flodoardus? Sane id unum nobis conjiciendum restat, quando quidem serius apud sanctum Theodericum monachi restituti sunt, ut inferius videbimus. Porro in Altivillarensi monasterio abbatem fuisse Rotmarum, cui cum Hincmaro commissa est cura restituendae apud sanctum Basolum disciplinae monasticae, evincit praedictus index Altivillarensium monachorum, quem [Col. 0013A] nabemus ex pervetusto codice Remigiano, in quo Rotmarus et Rodulfus abbates recensentur. Unde conjicere licet, Rotmarum coenobii sancti Basoli curam, favente Hincmaro abbate, imposuisse Flodoardo monacho suo. Sed haec longius nos ferunt.
Flodoardi obitum anno 966 contigisse docet Appendix ad ejus Chronicon his verbis: «Ipso anno, videlicet 966, vir vitae venerabilis et Remensis ecclesiae presbyter, nomine Flodoardus, honore sanctitatis venerandus, castitatis splendore angelicus, fulgore sapientiae coelicus, caeterarumque virtutum insignibus abundanter oppletus, praecedentis libelli, aliorumque dictator egregius, quinta Kalendas Apriles terrenae peregrinationis relinquens exsilia, civica, ut credimus, adeptus est jura.» Flodoardus [Col. 0013B] ipsa die laudatur in Necrologio ecclesiae Remensis, teste Sirmundo, sed sine tituli gradusve adjectione. Alius itaque censendus est Flodoardus presbyter et canonicus, qui in Necrologiis ecclesiae Remensis et Remigiano notatur XVI Kal. Junii. In ms. codice PP. Carmelitarum Excalceatorum apud Parisios hoc ejus epitaphium quatuordecim libris carminum ab eodem scriptis subjunctum est, ipso Flodoardo, ut videtur, auctore:
Ad scripta ejus quod attinet, non satis laudari [Col. 0013C] potest Remensis Historia, quatuor libris ab ipso eruta et contexta ex vetustis illius ecclesiae archivis, conciliorum actis, gestis martyrum aliorumque sanctorum, epistolis pontificum aliisque monumentis; quam historiam R. praesuli, id est, ut Sirmundus interpretatur, Rodulfo Laudunensi nuncupavit. Ejusdem est sine dubio magni momenti Chronicon, sub ejus nomine primo vulgatum a Pithaeo, qui an idem esset auctor immerito dubitavit, ut ex mutua comparatione evidenter supra collegimus, de quo haec leguntur in Chronico Andegavensi, tomo I Bibliothecae Labbeanae, pag. 285: Anno 917 initium Chronicae Flodoardi; et: Anno 965 finis Chronicae Flodoardi. Duobus annis mutilum est [Col. 0013D] Chronicon in editis. Henricus Bunderius Dominicanus Gandensis, qui anno 1555 vixit, in suo indice librorum mss. Belgicorum alia enumerat Flodoardi opuscula his verbis: «Flodoardus presbyter scripsit de triumphis Italicis martyrum et confessorum metrice libros quindecim, manuscriptos Treveris in summo templo; de triumphis Christi et sanctorum Palaestinae metrice libros tres manuscriptos ibidem; tertio de triumphis Christi et Antiochiae gestis metrice libros duos ms. ibidem.» Priores, non quindecim, sed tantum quatuordecim libri exstant in pervetusto, ut jam dixi, codice, qui modo est PP. Carmelitarum Excalceatorum: quibus ex libris nonnulla de Pontificibus Romanis [Col. 0014A] edimus. In his libris integra sunt acta sancti Patris nostri Benedicti et sancti Columbani aliorumque sanctorum, quorum Gregorius Magnus et in Dialogis meminit. Columbani Vitam hanc metricam et carmen de S. Benedicto damus infra. Browerus in Annalibus Trevirensibus fragmentum de Pontifice Leone VII refert ex codice Trevirensi, idem nimirum quod superius exhibuimus. Denique Flodoardus versibus etiam cecinit miracula quaedam beatae Mariae, de quibus agit in Historiae suae, lib. III, cap. 6. Ratherius Veronensis episcopus tanti eum fecit, ut opera sua ipsi emendanda traderet, teste Folcuino in Chronici Laubiensis, cap. 20, ubi epistolam Flodoardo Remensi a Ratherio scriptam in Laubiensis monasterii scriniis suo tempore asservatam [Col. 0014B] dicit.
Superest ut Adelgagi epistolam eidem Flodoardo directam, quae a Colvenerio primum, deinde ab aliis, etiam a Binio in Bibliotheca Patrum vulgata est, hic repraesentemus. «Adelagus, miseratione divina Bremensis ecclesiae servus, Flodoardo Patri Remensi, verbum pacis. Qui dudum deposuisti beneficium, ut tecum mundanae gloriae contemptorem animum in solitudinem et monasterii latebram deferres, ex voto non ante finem discessurus, quid jam doles tibi inde non licere egredi ad episcopium ascendendo, quod subripuit Fulcherius? Stas et non stas? Deo promisisti de stabilitate, ut si aliquando aliter feceris, ab eo te damnandum scires quem irriseris, et jam tamen vacillas? Esto firmus in via Dei, et a [Col. 0014C] matutina usque ad noctem quae sunt honoris et dignitatis obliviscere. Orasti: [Col. 0013D] Benedictinae professionis formula. Suscipe me, Domine, secundum eloquium tuum et vivam. Eloquium Dei est: Omnis ex vobis qui non renuntiat omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus. Salvabuntur qui fugerint ab eis, et erunt in montibus sicut columbae convallium. Vidit Deus boni operis in te affectum, exercendi, praestitit facultatem, exaudivit preces: ne dubita, consummandi afferret auxilium. Sed dicis: Negotiari volenti commodat Deus talentum, lucrantes beat. An nescis quanto quis altius evectus est, tanto propius esse ne cadat? Ignoras honoris gradum superbiae esse irritamentum, esse inanis gloriae materiam? Cave ne tibi blandiaris, ne justitiam tuam facere desideres coram [Col. 0014D] hominibus, ut videaris ab eis. Fac te aptum regno Dei, negotiare, lucrare super destinato bravio tuae vocationis in Christo Jesu. Qui te aptum dicunt dignitati majori, ipsi te, frater, decipiunt, et viam gressuum tuorum consultore diabolo conantur dissipare. Fateor enim qui prodesse non praeesse, qui contradictiones non honores, qui labores non delicias, qui opus non opes episcopus desiderat, bonum opus desiderare: sed in omnibus interiorem discute animum, et disce Christum non semetipsum clarificasse ut pontifex fieret. Officium quidem episcopale suscepimus; sed opus officii non implemus. In affectata praeeminentia latet periculum. Horreo [Col. 0015A] potare quod dixit sanctus, rescripsit sanctus:» Nunc essem de numero damnatorum, si fuissem de numero episcoporum. «Haec accipe ab eo qui tuus est, et jacta tuum in Domino cogitatum: patientia tua non peribit in finem. Fient in desolationem, subito deficient, peribunt propter iniquitates suas qui te oderunt. Cognoscetur Dominus judicia faciens, et in operibus manuum suarum comprehendetur peccator. Ora pro me. Scriptum pridie Kal. Octob. anno 951.»
Hactenus epistola, in qua Bulaeus pro anno 951 annum 955 reponendum putat, nempe ut id quadret cum anno 954, quo Fulcarius apud Flodoardum ordinatus [Col. 0016A] memoratur. Jacobus Vassor in historia Noviomensis Ecclesiae retinet annum priorem. Caeterum nemo, ut spero, moleste feret, quod de Flodoardi monachatu fuse disseruerim, non tam absolute de eo pronuntians, quam alii auctores, quorum nihil interest. Equidem Natalis Alexander, vir doctus, relata Adelgagi epistola (tom. XV, pag. 308) . «Ex hac epistola, inquit, perspicuum est Flodoardum monachum fuisse.» Itaque non immerito arguerer neglectae ordinis nostri dignitatis, si saltem, quae argumenta tantum virum nobis vindicare quoquo modo possunt, non afferrem in medium, relicto aequis lectoribus decretorio judicio.
Notitia altera
[Col. 0015B] Ut a nomine ordiamur, integrum auctoris nomen fuit, ut arbitramur, Flodohardus, seu Flodoardus, ex quo per syncopem factum est Flohardus, et Floardus. Quod posterius in nostris fere exemplaribus reperitur, quomodo item legit Joannes Savaro in notis suis ad Sidonium Apollinarem. Sigebertus Flawaldum, Trithemius Flavaldum nominat. Petrus Pithoeus in duodecim auctoribus simul editis, Papirius Massonus, eosque secutus illustrissimus cardinalis Caesar Baronius Frodoardum appellant. Sed pro littera l, non r, in prima syllaba facit, quod lib. II hujus Historiae, cap. 3, meminerit Flawardi, sive, ut habet aliud exemplar, Flavardi, sive, ut habet aliud exemplar, Flavardi avunculi matris suae, et in Chronico suo, anno 963; nepotis sui Flodoardi, ut ibi legit correctius exemplar Divionense. Unde et praedictus [Col. 0015C] Pithoeus in Glossario Capitularium Karoli Magni et Ludovici Pii, quod auctum posterius in lucem emisit, perpetuo Flodoardum nominat, uti et Josias Simlerus in praefatione seu epistola dedicatoria Cosmographiae Aethici, quod et nos sequemur. Patria ei fuit Sparnacum oppidum non procul Remis dissitum. Vixit sub archiepiscopis Remensibus Haeriveo, Seulfo, Artoldo et Odalrico. Sub Artoldo eum hoc opus conscripsisse patet ex libro III, cap. 6. Vixit sub regibus Francorum Carolo Simplice, Ludovico Transmarino et Lothario ejusdem Ludovici filio, quem in regem Francorum consecravit Artoldus anno 954. Fuisse presbyterum et canonicum Ecclesiae Remensis testantur codices Remensis et Igniacensis, qui illum his titulis ornant, [Col. 0015D] imo omnia nostra exemplaria manu exarata, in quorum calce legitur: Explicit Floardus vel Flohardus presbyter et Remensis canonicus. Similiter dictus Josias presbyterum vocat, et Joannes Filesacus Parisiensis theologus in veteris Ecclesiae Gallicanae Querela canonicum Remensem, uti et Joannes Molanus in Nat. SS. Belgii die quinta Augusti. [Col. 0016B] Fuisse etiam aliquando rectorem seu pastorem Colmisciaci vici testatur ipse libro IV, cap. 28. At postmodum vitae genus mutasse, et relicto canonicatu monasticae regulae sese subdidisse, et deinde abbatem factum esse, certa sunt documenta ex epistola Adelagi Bremensis archiepiscopi, quam habes infra. Item ex eo quod de se scribit in Chronico anno 963, his verbis: «Ego vero fractus aetate, et attritus infirmitate, et ministerio me abdicavi praelaturae coram eodem praesule (scilicet Odalrico, Artoldi successore) quique me hoc absolvens jugo, imposuit illud per electionem fratrum meorum, nepoti meo Flodoardo, septuagesimo aetatis meae anno.» Sic ibi. Idem confirmant versus Gallici, in codice perantiquo ms. reperti, a nobis in frontispicio positi, quorum [Col. 0016C] haec est interpretatio: «Si vis scire Remenses episcopos, lege Chronicon Flodoardi docti. Is mortuus est tempore Odalrici episcopi, oriundus ex Sparnaco. Vixit castus clericus, bonus monachus, melior abbas, ab Agapito papa fuit factus sacerdos. Ex ejus historia multa nova scies, et in illa totam antiquitatem hauries.» Idem denique probatur ex testimonio Dominici Grimani cardinalis, quod infra posuimus. Fuit autem monachus et abbas ordinis S. Benedicti Remis in monasterio sancti Remigii. Quare non fallitur, nec injuste illum suo ordini vindicat Trithemius, Sigebertum secutus, libro II De Viris illustribus ordinis sancti Benedicti, cap. 68, et in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum, cum dicit eum fuisse monachum Remensem ordinis sancti [Col. 0016D] Benedicti. Quos item sequitur Conradus Gesnerus in sua Bibliotheca, et Arnoldus Wion libro II Ligni Vitae, capite 67: sed hic in aetate ejus fallitur centum prope annis, scribens eum floruisse anno 870. Fallitur quoque Antonius Possevinus in Apparatu sacro, in eo quod Flavaldum a Flodoardo et Frodoardo distinguat, tanquam diversos auctores, [Col. 0017A] Frodoardo solummodo tribuens Chronicon, de quo infra, Flodoardo autem hanc Remensium episcoporum Historiam: sed quae in appendice nonnihil corrigit. Similiter dictus Wion in adjunctis ad Lignum Vitae, pag. 909, Flodoardum a Flavaldo non recte distinguit. Praeterea fallitur Papirius Massonus in Catalogo auctorum, quibus usus est in suis Annalibus, dum vocat eum Remensem pontificem. Quod secutus est Baronius anno 933, nisi in Baronio mendum sit, et pro Remensi archiepiscopo, legendum sit, Remensis archiepiscopus, ut ad Artaldum referatur. Nam anno 948 vocat eum Remensis Ecclesiae presbyterum, sicut et ipse Papirius, lib. II, in Carolo Simplice, ut per inadvertentiam pontificem vocasse videatur.
[Col. 0017B] Illud interim verum est, mortuo Rodolfo, ab utroque capitulo, Noviomensi et Tornacensi, die 20 Julii anno 950 electum fuisse in episcopum Noviomensem et Tornacensem. Non fuit tamen confirmatus, quia Ludovicus Transmarinus rex Francorum subdole, clam et via extraordinaria in sedem utriusque Ecclesiae intrusit et introduxit impurum monachum et simoniacum clericum Fulcherum, sui archimagiri Kentii filium nothum. Quod resciens Adelagus, vel, ut vocat Albertus Krantzius in sua metropoli, Adaldagus Bremensis archiepiscopus, apostolicae sedis legatus, in haec verba prorupit: Cognoscetur Dominus judicia faciens. Deinde consolatoriam epistolam eidem transmisit ( vide supra in notitia ex Mabillonio. ) Haec ex mss. Quibus habent [Col. 0017C] consona de Fulchero Jacobus Meyerus et Antonius Demochares in tabulis episcoporum Tornacensium his verbis: «44. Fulcharus sive Fulcherus monachus Suessionensis sancti Medardi, sepultus in templo sancti Elegii extra muros civitatis Noviomensis de quo scribit Meyerus anno 955. Fulcherus homo spurius, filius existimatus principis coquorum Ludovici regis, Noviomagensem malis artibus adeptus episcopatum, omnia fecit deteriora, administravitque menses omnino 18: morbo absumptus pediculari et phthiriasi, magnum exemplum puniti ambitus et simoniae, si nos posteri timeremus Deum.»
Fuit porro Flodoardus vir litteris et moribus egregie exornatus, ut declarant testimonia, quae infra [Col. 0017D] subjungemus, et quod in historico praecipuum est, variae lectionis, magnae diligentiae et indefessi laboris. Hinc ait in praefatione hujus Historiae, «opus hoc undecunque collectum esse:» videlicet ex scriptoribus sacris et profanis, gestis martyrum et Vitis aliorum sanctorum, actis conciliorum, et epistolis pontificum, praesertim Remensium, quas ex archivis Ecclesiae suae deprompsit. Sane a praedictis eum commendant nostri saeculi doctissimi Annalium scriptores Baronius et Papirius Massonus, qui suos Annales ex ipsius scriptis plurimum exornaverunt. Meminit ipsius frequentissime Baronius tom. X, ab anno 845 usque ad ann. 962. Sed quod dolendum, ea allegans quae ex Gallico exemplari mutilo et imperfecto curavit in Latinum transferri, ut ipse fatetur [Col. 0018A] dicto an. 845, recensens ibidem diploma Caroli Calvi, quo edicit ut Hincmaro restituantur omnia bona episcopatus Remensis, quod habetur lib. III, c. 4. De quo non sine ratione ait Pithoeus in dicto Glossario, verbo Beneficiario jure: Nolim virum multae lectionis ex interpretatione Gallica, alienis a sensu verbis, hoc idem diploma retulisse. Verum ab an. 865 incipit ipsa verba Latina Flodoardi allegare, sed ex unico exemplari, eoque saepe incorrecto et depravato, ut eodem anno, item 871, 877, 892, 893, et alibi videre est. Caeterum non sine laude ipsius meminit, ut an. 933, vocans accuratum illius temporis scriptorem, cui tantam fidem tribuit, ut anno 954 ex eo alios omnes mendacii redarguat. Quantae vero auctoritatis fuerit, ex eo discimus [Col. 0018B] quod ad legationes et publica negotia interdum adhibitus sit. Unde libro primo, capite 20, se scribit ab Artaldo episcopo missum propter res quasdam Remensis Ecclesiae ad Otthonem regem et Conradum ducem.
Ut vero ad scripta ejus veniamus. Quatuor hujus operis libros esse demonstrat auctoris prologus, in quo vocat quadrifidum laboris sui opus. Quapropter male Trithemius, et qui eum sequuntur, tres solummodo numerant. Praeter hos quatuor libros Historiae Remensis Ecclesiae, sive ut alii vocant, De Gestis Remensium pontificum, in quibus multa alia de sanctis et monasteriis ejusdem civitatis et dioecesis interserit. Scripsit etiam Chronicon aetatis suae exactissimum ab anno Domini 919 usque ad 966, [Col. 0018C] quod in lucem protulit Petrus Pithoeus inter duodecim scriptores coaetaneos Annalium et historiae Francorum. Excusum est opus in octavo Parisiis 1588, et Francofurti 1594. Tametsi in praefatione dubitet idem Pithoeus sitne ejusdem auctoris. Sic enim ait: «Jam de Frodoardi Chronico (sive is Flavaldus vel Floardus sit Remensis Ecclesiae presbyter, qui archiepiscoporum suorum Vitas a B. Remigio ad Artaldum, diverso plane stylo descripsit) et hoc monere visum est, ea quae ad Virdunenses episcopos pertinent, sed et alia quaedam virgulis inclusa, ex tribus unius esse quod Divionense appellavimus, quanquam Viriduni potius descriptum videatur. Quisquis ille fuit scriptor, multas profecto nobis sui saeculi historiae tenebras discutiet,» etc. De hac re [Col. 0018D] Pithoeum non abs re dubitasse ait in praefatione Sirmondus, adhibito etiam hoc argumento, quod in vetere Kalendario S. Mariae Remensis adnotatus sit obitus his verbis: XVI Kalendas Junias Flodoardus presbyter et canonicus; cum auctorem Chronici Flodoardum V Kalendas Apriles vita functum esse Chronici appendix doceat. Verum scire oportet non iisdem diebus, quibus aliquis ex hac vita discedit, anniversariam commemorationem obitus ipsius celebrari in Ecclesiis, ut passim testatur usus, idque ob varia impedimenta et potissimum circa tempus paschale, quo iste migravit e vita. Quapropter eumdem esse utriusque operis auctorem non solum fatetur Papirius, lib. II Annalium Francorum in Carolo Simplice, [Col. 0019A] sed etiam apertissime convincitur ex iis quae habentur in eodem Chronico anno 940, collatis cum iis quae habentur lib. IV Historiae Remensis, cap. 28. Utroque enim loco eamdem rem gestam narrat auctor de seipso, videlicet de sua detentione in custodia ab Heriberto comite et ablatione Ecclesiae quam regebat in Colmisciaco. Neque sane id Pithoeus unquam scripsisset, si hanc pariter historiam legisset, quae non a B. Remigio, qui fuit decimus quintus Remensis sedis archiepiscopus, sed a B. Sixto, primo ejusdem sedis episcopo, primisque fidei Patribus et fundatoribus exorditur. Tantumque abest, ut stylus sit diversus, quod etiam ubi res eadem refertur, iisdem pene verbis utatur. Conferantur cum hoc Chronico ea quae habentur lib. IV, cap. 15, [Col. 0019B] usque ad 35. Utrum vero prius ab eo scriptum sit non certo constat. Chronicon ex eo videtur posterius, quia haec historia desinit in actis Artoldi, pertingens ad annum usque 948 Chronicon ulterius progreditur usque ad 966. Quod ait Trithemius, praeter gesta Remensium pontificum, eum Vitas quoque multorum sanctorum libro uno scripsisse, cum ejus operis nusquam meminerit, forte non aliud, sed hoc ipsum est, ut Sigebertus insinuat, in quo agit de Vita et miraculis multorum sanctorum. Porro non prosa tantum, sed et carmine valuit Flodoardus. Scripsit enim versibus miracula suo tempore facta [Col. 0020A] in ecclesia B. Mariae ab Hincmaro aedificata, ut ipse testis est lib. III, cap. 6. Plura eum scripsisse de Vitis sanctorum metrice testis est Joannes Bunderius Gandavensis ordinis Praedicatorum, qui vivebat ann. 1550 in indice mss. codicum in Belgio exstantium his verbis: «Flodoardus presbyter scripsit de triumphis Italicis martyrum et confessorum metrice lib. XV mss. Treveris in summo templo. De triumphis Christi et sanctorum Palaestinae metrice, lib. III mss. ibidem. Tertio de triumphis Christi et Antiochiae gestis, metrice libros duos mss. ibidem.» Quae scripta si adhuc exstent, utinam Treverenses publico Ecclesiae bono evulgent. De caeteris ipsius operibus compertum nihil habeo. Obiit autem plenus dierum, aetatis videlicet suae anno 73, incarnationis Dominicae [Col. 0020B] 966, quinto Kalendas Aprilis, hoc est 28 die Martii, non quinta die Aprilis, ut inadvertenter adnotavit Nicolaus Chesneau et Possevinus. Sic enim in supplemento chronici ipsius legimus: Ipso anno (videlicet 966) vir vitae venerabilis et Remensis ecclesiae presbyter, nomine Flodoardus, honore sanctitatis venerandus, castitatis splendore angelicus, fulgore sapientiae coelicus, caeterarumque virtutum insignibus abundanter oppletus, praecedentis libelli aliorumque librorum dictator egregius, quinta Kalendas Apriles terrenae peregrinationis relinquens exsilia, civica, ut credimus, adeptus est jura.
Notitia bibliographica
[Col. 0019C] Flodoardus, sive Frodoardus, Sigeberto et Trithemio Flauvaldus, ordinis Benedicti Culminiacensis, ( Cormicy ) presbyter et canonicus sancti Remigii Remensis, obiit an. 966, 28 Martii, aetatis 73. Ejus scripta sunt:
Annales, seu Chronicon aetatis suae ab anno 919 ad 966, in P. Pithoei XII scriptoribus coaetaneis, Parisiis 1588, et Francofurti 1594, 8 o , pag. 109, 198, cum brevi appendice usque ad annum 978, pag. 198, 201; et continuatione ab anno 977 ad 990, ex Chronicis Wilhelmi Nangii, monachi sancti Dionysii, pag. 207, 214. Hoc Chronicon licet Flodoardo non audet certo tribuere Pithoeus, tamen egregiam lucem praeferre illis temporibus non diffitetur, et sub Flodoardi nomine recusum est et ex Codice Thuano emendatius in Andreae du Chesne, sive Quercetani, scriptoribus rerum Francorum, tomo II, p. 590. Novam editionem hujus Chronici et omnium Flodoardi operum meliorem jampridem parari a D. de Targny, Noviodunensi, thesaurario Ecclesiae Remensis et [Col. 0019D] bibliothecario regio testatus est Jacobus le Long in bibliotheca Historicorum Galliae, n. 3746, et 6870. Conferendus codex integrior Cottonianus ab Octaviano imperatore, cum continuatione Reginaldi, archidiaconi Andegavensis, usque ad annum 1277. Vide catalogum ms. bibl. Cotton., n. 69.
Historia Ecclesiae Remensis, sive, ut Sigebertus, cap. 132, vocat, Gesta pontificum Remensium, libris quatuor usque ad annum 948, quorum versionem Gallicam sed pluribus passim omissis ediderat Nicolaus [Col. 0020C] Chesnau, sive Querculus, decanus Remensis, Remis 1580, 4 integros Latine primus vulgavit Jacobus Sirmondus, Parisiis 1611, 8 o , cum appendice Anonymi, canonici Remensis circa annum 1140, qui Flodoardum breviaverat, aliisque opusculis ad eamdem Ecclesiam spectantibus. Post Sirmondum, Georgius Colvenerius, qui codice Latino, ex quo Chesnaeus Gallicam versionem suam adornaverat, contulisse se testatur, ac praeter scholia et vocum obscurarum explicationem addidit appendicem Sonacii de statutis synodalibus Ecclesiae Remensis, et catalogum archiepiscoporum Remensium. Duaci 1617, 8 o . Colvenerii editionem expresserunt Bibliothecae Patrum, Paris. 1639, et novissima Lugdunensis, tom. XV, p. 500. De Romanis pontificibus a beato Petro ad Leonem VII, poemate heroico libris 15, quod Anastasiani operis de vitis Pontificum paraphrasim esse notat Papebrochius in Actis sanctorum, tom. VII, Maii, pag. 773, nisi quod variorum sanctorum elogia passim interspersa habet. Insignem partem [Col. 0020D] hujus operis a Gregorio II, an. 715, ad Leonem VII, an. 935, ex codice Carmelitarum excalceatorum San-Germanensi vulgavit Mabillonius, sec. Benedict. III, parte II, pag. 596. Etiam ex sanctorum interspersis elogiis non pauca edidit idem Mabillonius, ut a praestantissimo Caveo jam notatum, S. Columbani abbatis, sec. II, pag. 30, S. Attalae, pag. 127; S. Bertulfi abbatis Bobiensis; et ex libro XIII carmen octavum de S. Benedicto ejusque miraculis, in supplemento ad saec. I, ad calcem saeculi II, pag [Col. 0021A] 1095. Ex eodem Mabillonio mutuatus Papebrochius Flodoardi carmen de Paschali papa, quod exhibet in Actis sanctorum, appendice ad 14 Maii, tom. VII, pag. 773.
Non dubium haberi debet idem hoc esse opus Flodoardi, quod Treviris in summo templo asservari testatus est apud Miraeum ad Sigebertum Vossiumque Joannes Bonderius an. 1555, in Indice codicum mss. per Belgicam, De Triumphis Italicis martyrum et confessorum, lib. XV, metro scriptos. Clare hoc patet ex Theodorici Ruinarti observatione de ms. Carmelitarum Sangermanensi, quam infra subjungam, cum prius notavero in eadem Bibliotheca Trevirensi, Bonderio teste, etiam asservatos libros 3, De Triumphis Christi et sanctorum Palaestinae, et libros 2, De Triumphis Christi et Antiochiae gestis, itidem carmine epico, a priore opere diversos. Etiam lib. III Hist. Eccles., c. 6, Flodoardus, miracula in basilica B. Virginis Remensis credita referens, «quorum plurima, inquit, quae ante nostram aetatem sunt [Col. 0021B] gesta, nobis habentur incognita. Nos tamen ea, quae coram positi vidimus, vel personis quae viderant referentibus agnovimus, silentio hic quoque praeterire incongruum rati sumus, licet ea versibus olim exaravimus.» Sed Ruinartum lingua sua, plerisque eruditis hodie familiari, quae in ms. illo codice observavit, exponentem audiamus.
«J'ai examiné ce manuscrit, dont le commencement est déchiré; l'ouvrage commence par la fin du premier chapitre du troisiÚme livre. Il y est parlé des martyrs qui ont souffert sous la persécution de Valérien.
«Le IV? e ? livre commence par le pape S. Félix, et traite des persécutions d'Aurélien, de Claude, de Numérien et de Dioclétien. II y parle des papes, selon le temps qu'ils ont vécu.
«Le V? e ? et le VI? e ? livre ne s'y trouvent pas, quoiqu'il semble n'y rien manquer.
«Le VII? e ? ne traite que de la persécution de Dioclétien.
[Col. 0021C] «Le VIII? e ? est intitulé: De Persecutione Maximiani. Il commence par l'histoire de S. Marcel et de tous les martyrs, qui sont dans ses faux actes; ensuite il parle des saints martyrs qui sont révérés dans les villes d'Italie. Le chapitre 15 est de sainte Afre d'Augsbourg. Le 16? e ? est de Saint Eusébe, pape.
«Le IX? e ? livre parle de saint Valentin, martyr à Rome, ensuite des martyrs des environs et des actes de saint Silvestre, de Gallican, de saint Jean et de saint Paul, et de plusieurs autres martyrs que l'on met à Rome sous Julien l'Apostat.
«Le X? e ? livre commence par saint Jules, pape, et finit Ă Vitalien et Ă AdĂ©odat. Il y mĂȘle plusieurs [Col. 0022A] autres saints, comme dans le chapitre 2. Il parle d'EusĂšbe, qu'il appelle praesul, qu'on dit avoir souffert Ă Rome sous Constance, avec Orose, etc., de saint EusĂšbe de Verceil, de Victorin le RhĂ©teur, et de saint Denis de Milan; il fait mention de la translation de ce dernier, faite par saint Basile, qui envoya son corps Ă saint Ambroise. (J'ai la lettre de saint Basile, adressĂ©e Ă saint Ambroise, d'un ancien manuscrit, oĂč il est fait mention de cette translation.) Dans le 3? e ? chapitre, oĂč il traite de saint Damase, pape, il y parle de saint JĂ©rĂŽme. Dans le 8? e ? chapitre il parle du schisme de Laurens, de Paschase, diacre . . . Dans le 19? e ?, de Hormisde, pape, de la paix d'Orient, de saint Germain de Capoue, de la restitution d'Afrique, de saint Remy, de la conversion de Clovis, de la couronne qu'il envoya Ă Rome, des habits consulaires qu'il reçut de l'empereur. Dans le 10? e ? chapitre, de saint Jean, pape, de Symmaque, et de BoĂ«ce, que ThĂ©odoric fit tuer. Dans le chapitre [Col. 0022B] 12, de Cassiodore, de ce qu'a fait BĂ©lisaire contre les Goths en Italie et en Afrique. Enfin il traite fort au long de saint GrĂ©goire, et de ce qui est arrivĂ© en son monastĂšre.
«Le XI? e ? livre comprend l'histoire des papes depuis Agathon jusqu'å Christophe. Dans le chapitre 5? e ?, il parle au long de saint Boniface d'Allemagne, qu'il appelle docteur et martyr. Dans le chapitre. 6? e ?, de Carloman, prince français, qui se fit religieux. Dans le chapitre 7, du pape Etienne II, de son voyage en France, de sa guérison miracuse à l'abbaye de saint Denis, etc.
«Le XII? e ? livre contient l'Histoire depuis LĂ©on IV jusqu'a LĂ©on VII. Dans le chapitre 1? e r ? il parle des deux pallium d'Hincmar, de lĂ©tablissement de l'octave de la fĂȘte de l'Assomption de Notre-Dame. Dans le chapitre 2, de Jean, Ă©vĂȘque de Ravenne. Dans le chapitre 3, d'Hincmar et de Charles le Chauve. Dans le chapitre 4, de Foulques, archevĂȘque de Reims, et de plusieurs commissions que les [Col. 0022C] papes lui ont donnĂ©es. Dans le chapitre 5, de la translation de saint Calixte, pape, Ă Reims, qu'il appelle urbem nostram. II traite au long des actions de Formose, Ă qui il dit que Charles, roi de France, demanda de lui envoyer du pain bĂ©nit, panem benedictum.
«Le XIII? e ? livre est des saints dont saint Grégoire traite dans ses dialogues, et d'autres saintes d'Italie.
Le XIV? e ? livre est des saints patrons, martyrs et autres des villes d'Italie.
II finit par saint Colomban et ses disciples.
A la fin est une Ă©pitaphe de Flodoard mĂȘme.
«Ce manuscrit n'est guÚre moins ancien que Flodoard.»
Testimonia et elogia
Flavaldus monachus Remensis scripsit gesta pontificum Remensium. Orditur narrationem suam a conditione ipsius civitatis, quae a qualitate civium, qui in bello erant duri cordis, primo aucupata est sibi nomen Cordurus. Postea milites Remi, a Romulo fratre suo, a facie Romuli fugientes ad eam profugerunt, eamque a nomine principis sui Remi, Remum denominaverunt. Hic scriptor digne scriptoribus ideo connumeratur, quia digressus ab opere suo, memoriam faciens sanctorum martyrum, vel confessorum quiescentium in ecclesiis Remensi ecclesiae adjacentibus vel subjacentibus, Vitas vel passiones eorum legentibus notificavit.
Flavaldus monachus Remensis, ordinis S. Benedicti, in Scripturis divinis eruditus, et in saecularibus litteris egregie doctus, ingenio subtilis, et disertus eloquio, scripsit non contemnendae lectionis opuscula, quorum studio nomen suum cum gloria transmisit ad posteros. E quibus fertur opus insigne, a conditione Remensis civitatis, quam milites Remi a fratre Romulo necati fugatos, ob memoriam domini sui construxisse, et sic appellasse commemorant, usque ad sua tempora: in quo multa de sanctis martyribus et aliis rebus ac gestis interserens, volumini hunc titulum dare voluit, Gesta Remensium pontificum lib. III. Vitas quoque multorum sanctorum [Col. 0023A] lib. I. Alia insuper multa scripsisse dicitur, quae ad notitiam meam non venerunt.
Dum Remis agerem, obtulit mihi D. Robertus Briconetus archiepiscop. clariss. Galliae cancellarius registrum ms. continens quatuor libros Historiae Remensis Ecclesiae, auctore et collectore Flodoardo, illius quondam canonico, exinde monacho. Mutatio status, et ex canonico factum fuisse monachum, indicat pietatem viri. Docte scripsit et diligenter. Plurima enim illius registri iis contuli quae hic in Vaticana asservantur, eaque fideliter exscripta inveni: abest ab eo veteratorum rubigo, et novorum auctorum asperitas. Et si nostri temporis [Col. 0023B] aerumnosa miseria non praeferret studio historiae lucrum vitae, nec magis consuleret avaritiae quam antiquitatis notitiae, dignus esset prelo auctor.
Flavaldus, Remensis Benedictinae professionis monachus, vir tam divinis quam profanis scripturis eruditus, historicus perfectus, theologus vero profundus, [Col. 0024A] gesta Remensium pontificum, ab urbe Remis condita, quam milites Remi a fratre Romulo necati fugatos, ob memoriam Domini sui construxisse commemorant, usque ad sua tempora tribus voluminibus, quibus complures SS. martyrum historias recitat, deduxit.
Frodoardus sub Carolo Simplice et Ludovico floruit, Vitasque pontificum Remensium diligentissime scriptas ad posteros transmisit, cujus operis exemplaria aliquot Lutetiae vidimus.
Sequenti anno (hoc est 920) magni motus in Gallia sunt exorti, de quibus et aliis publicis negotiis dicemus ex Chronicis ejusdem Frodoardi (quem alii [Col. 0024B] Flodoardum vocant) Remensis Ecclesiae presbyteri. Is enim auctor praeter Vitas pontificum Remensium scripsit chronica ab anno nongentesimo decimo nono usque ad annum nongentesimum sexagesimum sextum, quo excessit e vita quinto Kalendas Aprilis septuagesimo sexto [ dicendum tertio] aetatis anno: nosque illum scriptorem deinceps in Carolo, Roberto, Rodulpho, Ludovico et Lotario sequemur, praeteritis Vitichindo, et aliis minoris diligentiae ac fidei scriptoribus.
Historia ecclesiae Remensis
[Col. 0023C] Benevole lector, quid a nobis praestitum sit in hujus auctoris editione paucis accipe. Collatio facta est in universum ad septem exemplaria. Tria enim inter se contulit piae memoriae dominus Nicolaus Chesneau, decanus et canonicus S. Symphoriani in urbe Remensi, qui hanc historiam, seu verius historiae hujus bonam partem in Gallicam linguam transtulit, et eadem lingua edidit Remis excusam, anno 1581, per Joannem Foygni. Hujus decani exemplar Latinum manuscriptum, ex quo ille vertit in Gallicum, attulit ad me Thomas Witus J. U. licentiatus, tradente ei R. viro domino Antonio Beauchesne Remensis ecclesiae canonico et succentori, qui testamenti praedicti domini Chesneau fuerat exsecutor. [Col. 0023D] Hoc notamus littera c. Porro collatum est ad exemplar [Col. 0024C] monasterii S. Remigii, quod littera r designamus, ad exemplar ecclesiae metropolitanae B. Mariae, et ad tertium, quod particulari nomine non designat, sed credo fuisse Igniacense. Ex his secundum diversum fuit ab eo quod ad me postea transmissum est, de quo infra. Nam saepe notat in margine aliter legi in exemplari B. Mariae quam habeatur in eo quod nos habuimus ut exempli gratia lib. I, c. 20, in codice metropolit. dicit legi secus amnem Saram, cum in eo quod habuimus legatur Faram. Lib. III, c. 4, notat legi Algardis abbatissa, uti et in codice S. Remigii, cum in nostro sit Adalgardis. Ibidem, c. 7, dicit legi in codice S. Mariae et S. Remigii cum palmis, in alio autem exemplari cum psalmis, quomodo etiam habebat [Col. 0024D] nostrum B. Mariae. Hoc igitur exemplar domini [Col. 0025A] Chesneau curavi meis sumptibus describi, et postea exacte relegi. Verum deprehendens quibusdam locis nonnulla deesse, quaerere coepi alia exemplaria ex quibus impleri possent istae lacunae. Tum mihi opportune, opera dicti domini Witi, duo alia exemplaria integra Remis transmissa sunt, unum ex archivis ecclesiae metropolitanae B. Mariae, in membrana antiqua manu exaratum, quod signamus littera m, alterum recenti, anno videlicet 1596, descriptum in charta, ex eodem veteri exemplari per dominum Georgium Montgerard priorem coenobii S. Martini Sparnacensis, partim correctis, partim mutatis hic et ibi verbis quibusdam. Signamus littera s, et utrumque fere semper junctis notis ms. quandoquidem et pro uno exemplari habenda sint haec duo, eo [Col. 0025B] quod posterius ex priori sit desumptum. Duo tamen numeramus, quia multis locis correctio aut mutatio facta est. His acceptis integris exemplaribus, deprehendi in exemplari dicti Domini Chesneau facile deesse quartam partem operis. Quapropter descriptis locis singulis quae deerant, novo labore totum, exemplar meum ita suppletum contuli, et integre relegi cum praedictis duobus integris exemplaribus, et postmodum quam fieri potuit accuratissime dispunxi. Ad haec pro majori luce etiam ad exemplar Gallicum omnia recensui, et ex eo plerumque patria lingua obscuriora nomina propria in margine adnotavi, lectori gratum id fore non dubitans. Ex omnibus autem correctius visum est exemplar monasterii S. Remigii, ex quo exemplar metropolitanae ecclesiae, [Col. 0025C] alioqui satis correctum, multis locis suppleri debuit, non tantum in verbis, sed etiam integris sententiis, quae omissae fuerant. Sciebam Parisiis et alibi plura exstare calamo descripta exemplaria. Commemorat enim Papirius Massonus lib. II suorum Annalium, se aliquot ejus exemplaria vidisse Lutetiae. Sed quia puriores ex ipso fonte hauriri solent aquae, idcirco ex archivis Remensibus ea potius petenda esse judicavi, pro quibus magnas ago gratias thesaurariis et archivorum dictae metropolitanae ecclesiae magistris, qui ea duorum annorum spatio mihi utenda communicarunt. Praedictis exantlatis laboribus, prodiit hoc opus sine ullis tamen notis aut scholiis. Parisiis anno 1611, cura et studio R. P. Jacobi Sirmondi Soc. Jesu presbyteri. Quod exemplar [Col. 0025D] nactus denuo, a capite ad calcem, omnia cum eo relegi: et sicut illius ope non paucas mendas sustuli, sic ibi complures esse derelictas deprehendi, et nonnunquam integras lineas deesse. Hoc exemplar notamus littera I.
Caeterum nihil est a nobis immutatum, vel in textu positum, quod non erat in exemplaribus, vel in originalibus in iis quae aliunde citantur, nisi idipsum expresse in margine, vel in scholiis significaverimus, vel ubi exploratum erat mendum esse, et lapsum scriptoris, unam litteram pro alia scribentis. Ubi diversa erat lectio, nec certo constabat quae vera esset, probabiliorem in textu retinuimus, alteram plerumque ad oram relegavimus.
[Col. 0026A] In orthographia nihil etiam mutavimus, nisi eas, quae insolentes et depravatae censentur, ut dompnus, dampnatio, sompnus, contempnet, solempnitas, ebdomas, parrochus, parrochia, carta, summittere, Nicholaus, Nichasius, subiciens, adiciens, exenium, et similes. In aliis placuit scripturam illo tempore usitatam relinqui in gratiam antiquitatis, ut Karolus, Karlomannus, Pippinus, Theodulfus, Rodulfus.
Omnia Scripturae loca quae citantur, plerumque etiam ea ad quae respicitur, margini adjecimus. Similiter et ea quae ex aliis citantur auctoribus, quae omnia ad originalia contulimus, et saepius ex iis emendavimus. Quaedam tamen reperiri non potuerunt. Qua ratione nonnulla sunt emendata, quae alioqui [Col. 0026B] vix emendari potuissent, cum exemplaria auctoris multis locis fuerint depravata, et prae vetustate, legentium oculos fugientia.
Quae tertio libro habentur (qui totus est de gestis et scriptis Hincmari) contuli ad opuscula et epist. ejusdem Hincmari, tam a R. P. Joanne Busaeo, quam a Joanne Cordesio Ecclesiae Lemovicensis canonico edita.
Ad haec collatio facta est ad tomos Conciliorum et epistolas Romanorum pontificum, ubi de conciliis agitur. Item cum Annalibus ecclesiasticis Caesaris Baronii, et praecipuis Galliae ac Belgii historiographis, Gregorio Turonensi, Aimoino, Sigeberto, Christiano Massaeo, Jacobo Meyero, Papirio Massono, et aliis. Ex quibus auctoribus plerumque certa [Col. 0026C] temporis cujusque rei gestae nota est adjecta in margine, vel in scholiis post calcem operis adpositis.
Haec enim scholia omnino necessaria esse judicavimus: tum quod auctoris dictio ob hoc frequenter obscura sit, quod longas texat periodos, quae implicantur varietate et multitudine eorum quae congerit et interserit; tum etiam quod interdum utatur vocabulis illo quidem aevo tritissimis, sed quae jam abierunt in desuetudinem. Haec indice separato recensuimus. Denique per hoc multam auctori lucem attulisse credimus, quod in his scholiis quaecunque possent in dubium verti explicuerimus; pleraque etiam auctoris dicta aliorum testimonio firmaverimus, et unde plura in eam rem de qua agitur peti possint, [Col. 0026D] indicaverimus.
Postremo catalogum omnium Remensium archiepiscoporum adjecimus, non sola nomina recensentes, sed et tempus sessionis eorum et decessus, quam potuimus certa fide, et principalia eorum gesta. Si tamen in tempore, in tanta vetustate, scriptorum raritate, et opinionum diversitate, scopum ubique non attigimus, veniam dabit aequus lector et candide emendabit. In hoc catalogo plurimum adjuti sumus iis quae nobis communicare dignatus est Claudius Despretz Atrebas, dominus de Queant, J. U. L. consultissimus, depromptis ex variis antiquitatibus locorum Galliae, partim mss., partim excussis. Qui etiam nobis suppeditavit statuta synodalia per dominum [Col. 0027A] Sonnacium, epistolam Adelagi ad Flodoardum, et nonnulla alia de eodem testimonia. Juvit praeterea catalogus ad calcem exemplaris ecclesiae metropolitanae B. Mariae Remensis diversa manu ascriptus. [Col. 0028A] Qui etsi usque ad quinquagesimum quartum archiepiscopum non habeat nisi nuda nomina, in sequentibus est copiosior.
[Col. 0027A] Domino venerabili, et in Christi charitate admodum [Col. 0027B] diligibili, praeclaro praesuli R. FLODOARDUS, tantae benignitatis famulus, omne sanctarum virtutum in Christo gaudium.
Creberrimis admonitionum vestrarum stimulis instigatus, discusso tandem desidiae pigritantis torpore, abjectisque diversarum curarum occupationibus, relego ferventis studii vestri solertiae quadrifidum, nostri laboris opus undecunque collectum, et capitulatim, prout jubere dignati estis, dispositum, nostrae scilicet Ecclesiae Remensis historiarum librum. Haud mirari vel cumque potens sanctitatem culminis vestri super hac rememoratione obsequii nostri, utpote diversis occupationibus praepediti, hiemali quoque glacialis gelu rigoris obstricti, charaxatorum insuper indigentia coarctati. Neque mirum, me minimum [Col. 0028A] in correctione meorum terere moras opusculorum, [Col. 0028B] cum veterum nonnulli scriptorum magis in retractatione suorum, quam meditatione demorati ferantur librorum. Sed nec adhuc omnes ad perfectum me puto eliminasse mendas; et si qua reperientur scriptoris forte vitia, industriae vestrae poterunt expurgari sagacia. Non enim me ita perfectum reor ad unguem fore perscrutatorem, ut ferre nolim si quem diligentiorem in eliminandis vitiis invenero correctorem. Igitur quia sanctitatis vestrae circa tantitatem nostram profusa videtur exuberasse dilectio, hunc studii nostri fructum, vestri dignum duxi tutaminis delegare patrocinio, ut quae a nostra sunt dicta in tenebris humilitate, ab industriae vestrae sublimitate dicantur in lumine.
Fidei nostrae fundamina proditurus, ac nostrae Patres Ecclesiae memoraturus, moenium nostrorum locatores vel instructores exquisisse, non ad rem adeo pertinere videbitur, cum ipsi salutis aeternae nil nobis contulisse, quinimo erroris sui vestigia lapidibus insculpta reliquisse doceantur. De urbis namque nostrae fundatore, seu nominis inditore, non omnimodis a nobis approbanda vulgata censetur opinio, quae Remum Romuli fratrem, civitatis hujus institutorem ac nominis tradit auctorem, cum urbe Roma geminis auctoribus, Romulo Remoque, fundata, fratris militibus Remum certis accipiamus scriptoribus, [Col. 0027D] interfectum; nec illum prius a fratre recessisse, dum uno partu editi, et inter pastores educati, latrociniisque dediti, urbem constituisse reperiantur; ortaque simultate ac Remo fratre interfecto, civitati Romulus ex nomine suo nomen dedisse legatur. Nam ut Titi Livii verbis utamur (decad. I, lib. I) : «Numitori Albana permissa re, Romulum Remumque cupido cepit, in his locis ubi expositi ubique educati erant, urbis condendae, et supererat multitudo Albanorum Latinorumque; ad id pastores quoque accesserant, qui omnes facile spem facerent, parvam Albam, parvum Lavinium, prae ea urbe quae conderetur, [Col. 0028C] fore. Intervenit deinde his cogitationibus avitum malum, regni cupido, atque inde foedum certamen coortum a satis miti principio. Quoniam gemini essent, nec aetatis verecundia discrimen facere posset ut dii, quorum tutelae ea loca essent, auguriis legerent qui nomen novae urbi daret, qui conditam imperio regeret, Palatinum Romulus, Remus Aventinum ad inaugurandum templa capiunt. Priori Remo augurium venisse fertur sex vultures: jamque nuntiato augurio, cum duplex numerus Romulo se ostendisset, utrumque regem sua multitudo consalutaverat tempore illi praecepto: at hi numero avium regnum trahebant. Inde cum altercatione congressi, a certamine irarum ad caedem vertuntur. Ibi in turba ictus Remus cecidit. Vulgatior autem fama est, ludibrio fratris [Col. 0028D] Remum novos transiluisse muros. Inde ab irato Romulo (cum verbis quoque increpitans adjecisset: Sic deinde, quicunque alius transiliet mea moenia) interfectum. Ita solus potitus imperio Romulus, condita urbs conditoris nomine appellata.» Ita Livius. Probabilius ergo videtur, quod a militibus Remi patria profugis urbs nostra condita, vel Remorum gens instituta putatur, cum et moenia Romanis auspiciis insignita, et editior porta Martis Romanae stirpis, veterum opinione, propagatoris ex nomine vocitata, priscum ad haec quoque nostra cognomen reservaverit [Col. 0029A] tempora. Cujus etiam fornicem, prodeuntibus dexterum, lupae Remo Romuloque parvis ubera praebentis fabula, cernimus innotatum; medius autem duodecim mensium, juxta Romanorum dispositionem, panditur ordinatione desculptus; tertius, qui et sinister cygnorum vel anserum figuratus auspicio. Nautae siquidem cygnum bonam prognosim prodere ferunt, ut ait Aemilius:
Nec mirum tamen, urbis nostrae conditionem vel originem non in propatulo dari, cum de ipsius gentium, [Col. 0029B] vel orbis dominae Romae conditione, Isidoro teste (l. XV Originum, cap. 1) , oriatur plerumque dissensio, ut ejus diligenter agnosci non possit origo. Nam Sallustius ( In Catilin. ): «Urbem, inquit, Romam, sicuti ego accepi, condidere atque habitavere initio Trojani, qui, Aenea duce, sedibus incertis vagabantur.» Alii dicunt ab Evandro secundum quod Virgilius (Aeneid. VIII) :
Eutropius quoque in libro Historiarum sic loquitur dicens: «Romulus, cum inter pastores latrocinaretur, octo decem annis natus, urbem exiguam in Palatino monte constituit, conditam civitatem ex nomine suo Romam vocavit. Post hunc Tullus Hostilius eam, adjecto Coelio monte, ampliavit. Indeque caeteri [Col. 0029C] diversis diversi temporibus principes, ejus editores vel amplificatores exstitere.» Urbis autem nostrae nomen Durocortorum quondam dictum, Caesaris astruitur Historia, in qua libro sexto sic legitur: «Vastatis regionibus, exercitum Caesar Durocortorum Remorum reducit, concilioque in eum locum Galliae indicto, de conjuratione Senonum et Carnutum quaestionem habere instituit.» Aethicus etiam in Cosmographia sic memorat: «A Mediolano per Alpes Cottias Viennam M. P. CCCCIX. Inde Durocortorum, M. P. CCCXXXIII, quae fiunt leugae CCXXI. Item a Durocortoro Divodorum usque, M. P. LXII. Item alio itinere a Durocortoro Dividorum usque M. P. LXXXVIII. Item a Durocortoro Treveros usque leugae XCIX. Item a Bagaco Nervicorum Durocortorum [Col. 0029D] Remorum usque, M. P. LIII.»
Constat itaque Remorum populum populo Romanorum tenacissima priscis olim temporibus amicitia junctum, praelibatae Julii Caesaris Historiae libris (l. II init.) hoc ipsum astipulantibus, ubi legitur: «Eo, scilicet ad fines Belgarum, ipso Caesare de improviso, celeriusque omnium opinione, perveniente, Remos, qui proximi Galliae ex Belgis sunt ad eum legatos Iccium et Andebrogium, primos civitatis suae, misisse, et se suaque omnia offerentes in fidem atque amicitiam populi Romani omnino conjurasse, paratosque esse et obsides dare, et imperata [Col. 0030A] facere, et oppidis recipere, et frumento caeterisque rebus juvare. Reliquos omnes Belgas in armis esse, Germanosque, qui ripas Rheni incolunt sese cum his conjunxisse, tantumque esse eorum omnium furorem, ut ne Suessones quidem, fratres consanguineosque suos, qui eodem jure, eisdem legibus utantur, unumque magistratum cum illis habeant, deterrere potuerint, quin cum his consentirent.» Item (Ibid.) : «Caesar, postquam omnes Belgarum copias in unum locum coactas ad se venire vidit, neque jam longe abesse, ab his, quos miserat, exploratoribus et ab Remis cognovit, flumen Axonam ( Aisne ), quod est in extremis Remorum finibus, exercitum traducere maturavit atque ibi castra posuit. Quae res et latus unum castrorum [Col. 0030B] ripis fluminis munitum et post eum quae erant, tuta ab hostibus reddebat, et commeatus ab Remis, reliquisque civitatibus, ut sine periculo ad eum portari possent, efficiebat. In eo flumine pons erat. Ibi praesidium ponit, et in altera parte fluminis Titurium Sabinum legatum cum sex cohortibus reliquit. Castra in altitudinem pedum duodecim fossamque pedum octodecim munire jubet. Ab ipsis castris oppidum Remorum, nomine Bibrax, quod aberat millia passuum octodecim ( Orig., octo) ex itinere, magno impetu Belgae oppugnare coeperunt. Aegre eo die sustentata est Gallorum atque Belgarum oppugnatio haec. Ubi circumjecta multitudine hominum totis moenibus, undique in murum lapides jaci coepti sunt, murusque defensoribus nudatus est, testudine facta portis [Col. 0030C] succedunt, murumque subruunt, quod ( ms., aditu) tum facile fiebat. Namque tanta multitudo lapides ac tela conjiciebant, ut in muro consistendi potestas esset nulli. Cum finem oppugnandi nox fecisset, Iccius Remus, summa nobilitate et gratia inter suos, qui tum oppido praefuerat, unus ex his, qui legati de pace ad Caesarem venerant, nuntium ad eum mittit, nisi subsidium sibi mittatur, sese diutius sustinere non posse. Eo de media nocte Caesar, iisdem ducibus usus, qui nuntii ab Iccio venerant, Numidas et Cretas sagittarios et funditores Baleares subsidio oppidanis mittit. Quorum adventu et Remis cum spe defensionis studium propugnandi accessit, et hostibus eadem de causa spes potiundi oppidi discessit. Itaque paulisper apud oppidum merati, agrosque [Col. 0030D] Remorum depopulati, omnibus vicis, aedificiisque, quo adire poterant, incensis, ad castra Caesaris omnibus copiis contenderunt, et a millibus passuum minus duabus castra posuerunt.» Et post pauca: «Hostes protinus ex eo loco ad flumen Axonam contenderunt, quod esse etiam post nostra castra demonstratum est. Ibi vadis repertis, partem copiarum suarum transducere conati sunt, eo consilio, ut, si possent, castellum, cui praeerat Quintus Titurius legatus, expugnarent pontemque interciderent ( Orig., inter scinderent). Si minus potuissent agros Remorum popularentur, qui magno nobis usui ad bellum gerendum erant, commeatusque nostros sustinebant. Caesar, certior factus a Titurio, omnem aequitatem [Col. 0031A] et lenis armaturae Numidas, funditores sagittariosque pontem traducit, atque ad eos contendit. Acriter in eo loco pugnatum est. Hostes impeditos nostri in flumine aggressi, magnum eorum numerum occiderunt. Per eorum corpora reliquos audacissime transire conantes, multitudine telorum et audacia repulerunt: primos qui transierant, equitatu circumventos interfecerunt.» Item in eadem Historia libro tertio: «Caesar Labiennum legatum in Treviros, qui proximi Rheno sunt, cum equitatu mittit. Huic mandat Remos reliquosque Belgas adeat, atque in officio contineat.» Item in V: «Tantam omnium voluntatis commutationem, Caesar scilicet, attulit, ut praeter Heduos et Remos quos praecipuo semper honore Caesar habuit; alteros pro vetere ac perpetua erga populum [Col. 0031B] Romanum fide; alteros pro recentibus belli Gallici officiis nulla fere civitas fuerit non suspecta nobis.» Item in VI: «Carnutes legatos, obsidesque mittunt, usi deprecationibus Remis, in quorum erant clientela. Eadem ferunt responsa, quae videlicet Senones, obsidibus imperatis.»
Principatum quoque Remos antiquitus inter sibi finitimos tenuisse constat. Sed et apud Romanos id ipsum obtinuisse, auctumque sibi legitur in praemissa, tam jus, quam decus, historia, ut in eodem libro VI: «Sequani principatum dimiserant; in eorum locum Remi successerant.» Semper enim, et in omnibus bellis Remi fidem Romanis servaverant. Et in VII, etiam quando totius pene Galliae populi adversus [Col. 0031C] Romanos conspirasse, conciliumque Bibracte habuisse leguntur, illi nullatenus adesse voluere, quod amicitiam Romanorum sequebantur. In necessitatibus autem copias eos Romanorum sustentasse proditur, ut in quinto hujus historiae libro: «Quo anno frumentum propter siccitates angustius provenerat, coactus est,» Caesar scilicet, «aliter ac superioribus annis, exercitum in hibernis collocare, legionesque in plures civitates distribuere. Ex his unam in Morinos ducendam, C. Fabio Legato dedit; alteram in Nervios Q. Ciceroni; tertiam in Essuos L. Roscio; quartam in Remis cum T. Labieno in confinio Trevirorum hiemare jussit.» Item in VII: «C. Fabium et L. Minutium cum legionibus duabus in Remis collocat.» Insuper et usque ad internecionem pene Remos pro [Col. 0031D] salute Romanorum certasse, Orosius etiam libro VI, astipulatur, eo praelio quod Bellovaci, post caeterorum Gallorum, qui arma contra Romanos tulerant, devictum exercitum, instauraverant, magnam Remorum manum, quae auxilio Romanis erat asserens trucidatam. Remos denique praeliis fortes, optimosque fuisse jaculatores: sed et ad bella civilia quibus Pompeio superato, monarchiam totius, ut fertur, orbis obtinuit, Caesare invitante profectos, Lucanus libro primo testatur his versibus:
Nec solum apud ethnicos tunc temporis tanti habitum Remorum populum, quin et apud primos Ecclesiae Dei propagatores, atque per Evangelium in Christo patres, primae hujus provinciae nostrae sedis pontifices constat semper honore decoratos, adeo ut ipse beatissimus Ecclesiae Christi princeps, Petrus apostolus, urbi nostrae beatum Sixtum a se archiepiscopum ordinatum, cum suffraganeorum auxilio censuerit delegandum, idoneos ei ac necessarios in eadem provincia destinans socios, sanctum Sinicium videlicet, Suessonicae sedis primo, nostrum postea [Col. 0032B] praesulem, ac beatum Memmium, Catalaunicae urbis rectorem. Sanctus vero Sixtus Remorum primus episcopus, etiam Suessonicam fundasse fertur ecclesiam, et beatum Sinicium collaboratorem et cooperatorem suum inibi constituisse; quique post ejusdem sancti Sixti decessum, nepote suo, ut ferunt, sancto Divitiano Suessoni a se pontifice ordinato, quoniam noviter instituta Remensis ecclesia, lacte adhuc, tenera forte fovebat pignora, necdum ad onus pontificale perferendum robusta, Remis archiepiscopalem (ea cogente necessitate) subiit cathedram. Ubi pro animarum salute fideliter elaborans, bonumque certamen decertans, cum decessore, ut in coelis, ita etiam meruit in terris habere consortium, unius [Col. 0032C] ejusdemque templi tumbaeque sortitus cum beato Sixto sepulcrum. Quorum postmodum meritis basilicae domus ipsorum claris illustrata miraculis, nonnullis dotata ditatur muneribus, agris quoque domibusque ac vineis locupletata, clericorum pariter enituit ministeriis decorata. Quorum nonnunquam duodecim, nonnunquam decem, ut domni Sonnatii praesulis tempore, ibidem reperitur congregationem fuisse, donec moderno tempore, abundante iniquitate et refrigescente charitate, deficere Deo inibi militantium chorus, et unius ipsum coepit esse templum presbyteri [ al., presbyterii] titulus. Quocirca etiam ipsorum nuper abinde ossa translata, in ecclesia beati Remigii post altare sancti Petri, eorumdem praeceptoris, servantur recondita. Nec eos Ecclesiam nostram tantummodo ab urbe [Col. 0032D] Roma constat habuisse patres vel fundatores, quae martyribus etiam redimita, eorumque sacrata sanguine atque triumphis, sub ipso Neronianae persecutionis articulo, decorata probatur.
Beatus siquidem Timotheus, ab Orientis partibus ad hanc Remensem urbem perveniens, Jesu Christi Domini publice non veritus est praedicare veritatem. Unde et a praeside Lampadio, qui tunc praeerat huic populo, tentus et, quod novae legis propositum hominibus suaderet, conventus. Hinc minis principum legumque severitate vexatus, opum quoque pollicitatione tentatus, responsum quod olim ab Ecclesiae principe didicerat, improbo incussum supernae nundinatori [Col. 0033A] gratiae, rependere non timuit, divitiae, inquiens, tuae tecum sint in perditionem, et ibis cum ipsis in ignem aeternum (Act. VIII, 20) . Dominus enim meus Jesus Christus Filius Dei, ipse te judicaturus est. Tunc praeses ira repletus, jussit eum torqueri. Et dum Christum constanter inter ipsa cruciatum confiteretur tormenta, inferens inter caetera, quod illi, quos praeses pro Christi nomine se putabat occidere, ipsi poenaliter eum judicaturi essent: et praeses diceret: Ergo tu judex eris mei? Ego te occidam; et quis erit qui te eripiat de manibus meis? Sanctus Timotheus respondit: Dominus meus cui credo, potest liberare me; in te autem debita tormenta immittet. Iterum, dum per supplicia multa cruciari jussus fuisset, ait ad judicem: Quanto tu mihi ampliora [Col. 0033B] tormenta intuleris, tanto amplius refrigerium praestabit Dominus, cui credo. Et cum caederetur a ministris, exclamavit voce magna, dicens: Aspice, Domine, et vide quae infert diabolus servo tuo, ne me derelinquas, ne dicant homines: Ubi est Deus ejus? Praeses denique jussit calce viva et aceto aspergi plagas ipsius. Sanctus vero Timotheus dixit: Ago tibi gratias, Domine Jesu Christe, qui mihi das tolerantiam ut haec possim sufferre. Ita istud factum est in corpore meo, tanquam oleo perunctus sim. Unus autem de ipsius caedentibus, nomine Apollinaris, vidit duos angelos stantes ad latus ejus, et dicentes illi: Confortare, Timothee; missi autem sumus ad te, ut ostendamus tibi Dominum Jesum Christum, pro cujus nomine sustines poenas, ut videas quae aguntur [Col. 0033C] in coelis: Erige caput tuum, et vide. Aspiciens autem sanctus Timotheus vidit coelos apertos, et Jesum ad dexteram Patris coronam tenentem ex lapidibus pretiosis, ac dicentem sibi: Timothee, haec quam vides, tibi parata est. Accipies illam tertia die imminente de manibus meis. Et Angeli dixerunt ei: Confortare Timothee, et abierunt in coelos. Apollinaris vero cum haec vidisset, procidens ad pedes ejus, dixit ei: Domine Timothee, ora pro me: Ego enim libentissime torquebor pro nomine Christi, quia vidi tecum loquentes viros splendidissimos, dum tecum loquerentur magnalia Dei illius qui regnat in coelo. Tunc praeses, ut vidit se esse confusum, dixit: Sistatur Apollinaris: afferte autem mihi plumbum bulliens, et effundite in os ipsius, ut non talia verba loquatur. Cumque [Col. 0033D] allatum fuisset plumbum bulliens, et missum in ore ejus, factum est frigidum tanquam glacies. Viso autem hoc miraculo, multitudo magna credidit in Dominum Jesum Christum. Tunc praeses iracundia plenus et confusione dixit: Ducite illos in carcerem, usque dum ego petractem quo supplicio interficiantur. Cum autem ducerentur, plurima turba sequebatur eos flens et dicens: O injustum judicium quod incidit in civitatem istam! Perducti sunt vero in carcerem, et multi erant circa eos, desiderantes consolari a sancto Timotheo. Ipsa autem nocte adveniens quidam presbyter, nomine Maurus, multitudinem hominum baptizavit in nomine Domini nostri Jesu Christi. Apollinaris vero cum baptizaretur, vidit [Col. 0034A] coelos apertos, et audivit angelum dicentem sibi: Beatus es, Apollinaris, qui credidisti, beati omnes qui tincti sunt in aqua, in qua tu purificatus es. Quicunque hac nocte hic baptizatus fuerit, crastina die in paradiso suscipietur. Hoc autem dictum omnes qui ibidem aderant audierunt, et genua flectentes, dixerunt: Parce nobis, Domine Deus noster, et praesta misericordiam tuam his qui diligunt nomen tuum. Altera autem die jussit praeses adduci eos ante tribunal suum. Astantibus autem illis praeses dixit: Stulti homines, quae res vos circumvenit, ut credatis in hominem crucifixum, qui sub Pontio Pilato multa perpessus est, novissime autem crucifixus asseritur? Tunc illi responderunt, dicentes: Vidimus in hac nocte angelum Dei loquentem cum sanctis quos tu [Col. 0034B] tenes in carcere: et ipsi angeli dixerunt nobis, hodie ituros esse in paradisum, et accepturos coronas quas tui oculi videre non merebuntur. Praeses vero iracundia plenus, jussit cunctos [ ms. j, singulos] decollari. Cumque ducerentur sancti extra civitatem, signaverunt se signaculo Christi, et sic martyrizati sunt, confitentes Patrem, et Filium, et Spiritum sanctum. Fuerunt autem omnes qui decollati sunt quinquaginta viri sub die undecimo Kalendas Septembris.
Altera autem die procedens praeses, sedit pro tribunali, sanctum vero Timotheum et Apollinarem adduci praecepit. Astantibus autem illis, ait ad eos praeses: Infelicissimi hominum, consentite praeceptis Imperatorum, et adorate eos quos illi adorant. Timotheus [Col. 0034C] et Apollinaris dixerunt: Nos daemones non adoramus, sed solum Dominum Jesum Christum, qui est Deus vivus et verus, ipsum oportet confiteri nos. Tu ergo ne putes nos artibus tuis separari a charitate et a regno Dei. Hoc autem tibi notum sit quia, qua hora nos putas mortificari, tunc vivificamur, sicut illi qui a te hesterna die interfecti sunt, et vivunt in coelis. Te ergo vere percutiet Jesus Christus ulcere pessimo. Iratusque praeses, dixit: Istos si non mortificavero, alii multi ad novam sectam venturi sunt. Sic dedit adversus eos sententiam, ut gladio interficerentur. Illi autem cum magna fiducia perducti sunt extra civitatem, in via quae appellatur Caesarea, in locum qui Buxitus dicitur, ibique martyrizavit eos, sub die decimo Kalendas Septembris, et coronati [Col. 0034D] sunt ab angelis, et vox audita est, dicens: Venite, Timothee et Apollinaris, dilectissimi mei, et ostendam vobis quanta mirabilia meruistis pro animabus vestris, quas obtulistis pro nomine meo; et scitote quae facturus sum Lampadio praesidi. Statimque jaculum igneum descendit de coelo multis videntibus, et ingressum est humerum ejus dextrum, et a daemonio arreptus vitam finivit. Corpora vero sanctorum sepulta sunt a Christianis die nono Kalendas Septembris. Eusebius quidam vir spectabilis, qui et ipse per verbum ipsorum credidit, fabricavit illis basilicam, in qua multa signa et remedia ostenderunt. Caecis visum, claudis gressum reddiderunt, et qui a daemonibus vexabantur curati sunt in nomine Domini [Col. 0035A] nostri Jesu Christi. Eorum vero corpora donus Tilpinus archiepiscopus veteri promovens tumulo, sepulcrum ipsorum decenter argento decoravit et auro. Altare denique quod ante tumbam eorumdem stat medium, sancti Mauri fertur reliquiis et honore dicatum, qui eodem quo praefati tempore, pro Christo caesus capite, ipsorum meruit consortio renitere. Cujus ossa in ecclesia beati Celsini servantur deposita. Caput autem infra civitatem intra beatae Dei genitricis Mariae basilicam in arca secus altare veneratur reconditum. Ipsa etiam praemissorum ecclesia martyrum pignoribus complurium traditur insignita sanctorum. In cujus dextera parte sanctorum Silvani et Silviani [ j, Silviniani]; in sinistra vero sancti Tonantii et sancti Jovini feruntur reservari corpora. [Col. 0035B] Hic etiam in eadem sanctorum basilica beatus Remigius tumulum sibi parari praecepisse reperitur, ut post conditam testamenti sui continentiam subintulit, addens: «Post conditum testamentum, imo signatum, occurrit sensibus meis, ut basilicae domnorum martyrum Timothei et Apollinaris missorium argenteum sex librarum ibi deputem, ut ex eo sedes futura meorum ossium componatur.» Sed et in ipso testamento suo, duodecim solidos ad ipsius basilicae cameram struendam jusserat dari. Diversi quoque diversis idem locupletavere dotibus templum; ubi domnus Gondebertus, vir clarissimus, cum uxore sua Bertha, villam in pago Vontinse sitam, Perthas nomine, dedit. Reperitur autem congregationem ibidem nonnunquam viginti, nonnunquam duodecim [Col. 0035C] fuisse clericorum, ut in tempore Theoderici regis, quando ad eamdem basilicam praediorum donaria plura leguntur tradita. Et usque ad recentia nuper tempora (quibus religione deficiente, ad unius est redacta presbyteri titulum) Deo servientium coetu, dignoscitur insignita virorum. Nonnullis etiam aliis templa locis, eorum splendent honore decorata, quoniam signis pluribus eis olim coruscantibus, amatores Christi memoriis ipsorum suas excolere studuerunt atque munire possessiones. Quorum quidam, ceu Gregorius Turonensis episcopus in libro Miraculorum refert, eorum reliquias, aedificata horum honore basilica, devotus expetiit. Quas pontifice loci per presbyterum honorifice dirigente, dum iter idem presbyter ageret, ab obvia quadam muliere [Col. 0035D] salutatus, obnixe importuneque ab ea rogatus est, ut horum sibi quiddam pignorum condonaret. Qui diu nutatim differens, mulieris improbitate tandem devictus, sacrorum cinerum particulam tradit roganti. Ascensoque caballo, injunctum sibi moliens iter expedire, nullatenus eum percussis admodum lateribus, valet itineri promovere. Insuper ipse quoque sic interim praegravatus opprimitur, ut vix valeret attollere caput. Ita demum animadvertens virtute se detineri martyrum, motus poenitentia recepit opportune, quod largiri praesumpsit incongrue, redhibitaque sacrorum quam dempserat portione, liber ad jussa relaxatur abire. Apud Duodeciacum quoque [Col. 0036A] vicum horum constructa decore sanctorum basilica martyrum, magnorum praedicatur radiare nitore magnalium, optabilique refulgere gratia sanitatum.
Beati denique Timothei ossa, rex Otho [Col. 0035D] Otho I, qui et Magnus. , concedente Artaldo archiepiscopo, transferri fecit in Saxoniam, et monasterium monachorum in ejus instituit honore. In qua translatione multa mira feruntur ostensa. Nam ut Anno tunc abbas, nunc episcopus, mihi retulit, a quo eadem sacra pignora translata sunt, praeter alia plura remedia, duodecim inter claudos et caecos fuere curati. Beatus quoque Apollinaris, ossibus suis in Orbacense [ Orbay vel Orbé ] monasterium translatis, nonnullis inibi florere spectatur gratiarum insignibus.
Frequentibus igitur persecutionum procellis intonantibus, Ecclesiae puppis nostrae jactata, diversisque oppressa fluctibus, quoniam caput vix attollere poterat, quanto sedes ipsa tempore rectore vacua digno resederit, haud facile panditur, adeo ut post praemissos nostrae fidei Patres, beatum Sixtum atque Sinicium, unum duntaxat praesulem inveniamus Amansium ad imperium usque. Constantini, sub quo Betausius reperitur, qui cum Primogenito diacone suo, primus ex hac Belgica provincia legitur Arelatensi primae interfuisse synodo relatae per Marinum episcopum beatissimo papae Silvestro, Volusiano et Aniano consulibus. Post quem Aper, inde Maternianus, cujus reliquias ossium domnus Hincmarus archiepiscopus [Col. 0036C] Ludovico regi Transrhenensi, se direxisse commemorat in epistola pro ejusdem, aliorumque sanctorum pignoribus ad eumdem regem transmissa. Hinc Donatianus exstitit episcopus, cujus etiam pignora maritimas in partes episcopii Noviomagensis vel Tornacensis perlata, vario signorum memorantur splendore decorata. Quem beatus Viventius tam celsus illustris vitae meritis, quam claro pontificalis sequitur ordine culminis. Cujus etiam sacra membra domno Ebone antistite nostro deferente, super fluvium Mosam translata, Braquis instructa ecclesia, dispositaque famulariorum caterva clericorum, debito deponuntur honore servanda. Ubi etiam pluribus olim renituisse praedicatur insignibus, claudis gressum, caecis quoque [Col. 0036D] reformans aspectum, cui successit Severus.
Post praemissos praesules beatus Nicasius cultu sequitur pontificatus, magnae vir charitatis, magnaeque constantiae, sub Vandalica in Galliis persecutione, sanctae sibi commissae validissimus rector Ecclesiae, in pace quidem nobilitator ac decorator, in periculis vero moderator et tutor, piis populum doctrinis et exemplis instituens, decoremque coelibis sponsae Christi Ecclesiae, fabricis et ornatibus attollens. Is namque sedis hujus sanctae basilica in honore perpetuae virginis Dei genitricis Mariae, divina [Col. 0037A] traditur admonitus revelatione fundasse, quam proprio quoque consecravit sanguine. Cathedra siquidem pontificalis antiquitus in ecclesia, quae ad Apostolos dicitur, exstitisse fertur. Hic beatus antistes angelica praemonitione instructus, futuram longe ante praescisse docetur internecionem, peniciosamque prosperitatis redarguendo securitatem, imminentem divini praedixisse verberis ultionem. Portabat autem charitatis humeris anxius peccatorum crediti sibi gregis pondus, mori paratus pro omnibus, ut iram indignationis Dei a populo averteret, aut in ipsa certe vindicta, coelestem clementiam humilitatis spiritu et animo contrito placaret, ne usque ad animam, licet temporalis, at non aeternalis perveniret gladius. Sed quia verbi Dei semen in spinis divitiarum [Col. 0037B] suffocatur consitum, prosperantesque, et in vanitate saeculi gloriantes, monita salutis, aure cordis ad fructificandum non admittunt: imo perituris impliciti occupationibus, nec vera vitae, quin lethifera peccati, mortisque stipendia sequentes, quoniam perfecte mala non oderant, vera sectari bona digne non valebant. Piam insuper religionem negligere, divinitatis praecepta postponere, vanitatibus inservire, concupiscentiae vitiis inhaerere, schismatica scandala suscitare, Deumque, proh dolor! in his omnibus haud metuebant offendere. Et ecce subito ejusdem prosperitatis temporibus, animositas dirissimarum gentium commota, Dei offensionis iram in diversas vindicatura provincias, intentione truculenta, Wandalorum multitudo properanter accelerat, [Col. 0037C] subversis multarum munitionibus urbium, gladioque interemptis utriusque sexus progenitoribus cum filiis, non aliam dignitatis gloriam, non aliud aliquid in temporalibus lucris tam desideranter concupiscere cernebatur, quam humanum haurire ac fundere sanguinem, et Christianorum duntaxat sitire internecionem. Sub hujus vero tempestatis turbine, gloriosi renitebant in Galliis inter episcopos viri, sanctissimus Remorum praesul Nicasius, et beatissimus Aurelianensium pontifex Anianus, sanctus quoque Lupus Trecassinus, et beatus Servatius Tungrensis antistes, aliique nonnulli virtutibus insignes, qui hanc indignationis Dei, suis meritis ac precibus, iram diu differre certaverunt, ut omnibus haeresibus et pravitatibus populi restinctis, ad catholicam religionem [Col. 0037D] et verum Dei cultum per poenitentiam revocarent, ac tantae persecutionis et divinae animadversionis gladium ab Ecclesiae cervicibus avocarent. Sed, proh nefas! Impius, ut scriptum est, cum in profundum peccatorum venerit, contemnit (Prov. XVIII, 3) , salutaribus eorum praeceptis nullatenus obtemperabant. At vir beatissimus Nicasius praesul, instantibus studiis, continuisque doctrinis ac precibus, populum Dei ad poenitentiam seu patientiam, et triumphum martyrii provocabat, ut quos incauta prosperitas ad offensionis impulerat foveam, adversitatis devota tolerantia, non judicium damnationis, sed gratiam purgationis, causamque salutis efficeret. Interea castrametantur agmina Wandalorum circa [Col. 0038A] urbem Remorum, universaque regione depopulata, neces tantum inibi habitantium ferventissime pertractantes Christianorum. Hos veluti deorum suorum inimicos, et moribus paganorum contrarios, interimere, penitusque de terra delere ambiebant. Beatus itaque Nicasius animam suam pro fratribus, Christi sequens exemplum, ponere paratus, elegit, obnixeque proposuit, sibi commissum nullatenus omittere gregem, prorsus instituit, aut cum eis pariter vivere, aut pariter, quod eos paterfamilias perpeti vellet, sufferre, ne fugiendo, Christi videretur (sine quo non possunt homines vel vivere vel fieri Christiani) deserere ministerium. Unde et juxta beati Augustini sententiam (epist. 80) , majorem charitatis reperit fructum quam qui non propter [Col. 0038B] fratres, sed propter seipsum fugiens, atque comprehensus non negavit Christum, suscepitque martyrium. Metuebat enim potius antistes sanctissimus, ne se deserente, lapides vivi exstinguerentur, quam ne lapides et ligna terrenorum aedificiorum, se praesente, incenderentur, magis timens, ne destituta Christi corporis membra spiritali victu necarentur, quam ne membra corporis sui hostili oppressa impetu torquerentur. Paratus ad utrumque, ut, si non posset hic calix transire, fieret voluntas ejus (Matth. XXVI, 42) , qui mali aliquid non potest velle. Nec requirebat quae sua sunt, sed imitans eum qui dixit: Non quaero quod mihi utile est, sed quod multis, ut salvi fiant (I Cor. X, 33) . Et ne magis fugiendo obesset exemplo, quam vivendo prodesset officio, nulla [Col. 0038C] ratione consensit esse fugiendum. Neque temporalem mortem (quae quandoque ventura est, etiamsi caveatur), sed aeternam (quae potest si non caveatur venire, et potest si caveatur etiam non venire) formidans; non sibi placens, nec personam suam in tantis periculis fuga digniorem, utpote gratia excellentem, judicans, ne ministerium in his maxime periculis necessarium, ac debitum, subtraheretur Ecclesiae. Non, ut mercenarius videns lupum venientem, dimissis ovibus fugit, sed ut pastor bonus, pro grege sibi credito animam paratissimus obtulit (Joan. X, 11, 12) . Et quod melius agendum invenire potuit, sedulas ad Dominum pro se suisque fundere preces elegit. Fatigatis igitur tandem praeliatoribus impugnatione continua, excubiis et inedia, furentibusque [Col. 0038D] circumquaque hostibus, ac fortiter bello concutientibus urbem, nimio terroris taedio civitas universa perculsa, ad sanctissimum Nicasium in orationibus prostratum decurrunt, futuram paganorum victoriam pertimescentes, et auxilium consolationis ab eo velut a patre filii, requirentes. Interrogant quid utilius consilii faciendum decernat, aut servituti gentium sese tradere, aut ad mortem usque pro salute urbis dimicare. Beatus autem Nicasius coelitus divina praesciens revelatione, Remorum subvertendam civitatem, consolans eos, infatigabiliter Domini supplicabat clementiae, quatenus haec tribulatio mortis temporariae, non ad judicium, sed ad indulgentiam, persistentibus in vera fidei confessione [Col. 0039A] proficeret; pro animae pugnare salute, non armis visibilibus, sed probis docens moribus, non corporalium fiducia virium, sed spiritalium exercitatione virtutum. Hanc supernam justo Dei judicio, peccantium sceleribus excitatam demonstrans indignationem. Certum salutis id praedicans esse consilium, si ad divina compuncti flagella converterent animum, suscipientes haec non inviti aut desperantes, ut iniquitatis filii; quin patientes ac mansueti, ceu filii pietatis, promissa regni coelestis praemia percepturi. Exhortans eos, spe salutis aeternae praesentem devotissime sufferre tribulationem, ultroque seipsos ad hanc offerre momentaneam necem, quo debitam reatibus perpetuae damnationis evadere mererentur ultionem, quatenus eis mors praesens, [Col. 0039B] non supplicium, sed animarum fieret perenne remedium. Pro inimicis eos etiam admonens exorare, ut tandem aliquando resipiscerent ab iniquitatibus suis, et qui ministri tunc videbantur impietatis, possent cultores nonnunquam pietatis, sectatoresque fieri veritatis. Seipsum paratum esse depromens, ut bonum decet pastorem, pro ovibus animam ponere (Joan. X, 11) , praesentemque vitam contemnere, quatenus ipsi peccatorum veniam et salutem secum mererentur aeternam accipere. Aderat etiam germana sua beata Eutropia, virgo Christi sacratissima, quae ob castitatis munitionem, sanctissimum semper imitando et adhaerendo sequebatur episcopum, ut et ab spiritalibus aliena nequitiis a Domino servaretur puritas mentis, et a carnalium corruptione [Col. 0039C] delectationum tegeretur immunis integritas corporis. Ambo itaque plebem Dei pro viribus ad coronam martyrii piis exhortationibus animabant, et agonem victoriae suae Domino precibus commendabant. Dei tandem decreto judicio irruptionis die, dum paganorum furibundum beatus praesul Nicasius irruere comperit impetum, sancti Spiritus virtute roboratus, alma comitante sorore, cum hymnis et canticis spiritalibus ad ostium basilicae sanctae Dei genitricis Mariae, quam ab codem in hujus urbis arce fundatam memoravimus, traditur occurrisse, dumque divinae deditus psalmodiae, versum Domino Davidicum pia voce decantat, inquiens: Adhaesit pavimento anima mea (Psal. CXVIII, 25) , mox, insequente gladio cervicem caesi, verbum pietatis ab ore non defecit, [Col. 0039D] capite in terram cadente, immortalitatis (ut traditur) sententiam prosecuto: Vivifica me secundum verbum tuum (Ibid.) , inferendo [ms. addit Domine ].
Sancta vero Eutropia videns impietatem circa se quasi mitigatam, et pulchritudinem suam ceu paganorum litibus reservatam, super eumdem sacerdotis interfectorem insiliens, magnoque clamore increpitans, et ad martyrii sui bellum provocans, sacrilegi alapa faciem percussi, oculos, divini virtute numinis evulsos, in terram proditur effudisse. Quae mox insanientium ferro jugulata, sacro fuso sanguine, palmam victoriae cum germano suo pontifice Christi, caeterisque [Col. 0040A] triumphatoribus sanctis, adipisci promeruit. Fuere siquidem nonnulli, tam ex clero, quam ex laicali coetu, constantiae hujus consectatores ac comites, qui per praesentis tolerantiae participationem, aeternae beatitudinis cum hoc beatissimo Patre suo consequi certavere communicationem. Inter quos Florentius diaconus, et beatus Jocundus exstitisse clarissimi referuntur; quorum capita Remis post altare sanctae Dei genitricis Mariae tumulata servantur. Barbaros igitur de constantia virginis, et profani speculatoris subitanea mulctatione stupefactos, expleta caede, sacro mundante cruore, terribilis omnes horror invasit, quasi coelestes acies dimicantes, tanti sceleris vindices aspicientes, ipsa quoque horrendo reboante basilica sonitu. Relictis ergo [Col. 0040B] passim spoliis, territa Wandalorum agmina, dum divinam metuunt ultionem, irrevocabiliter per diversa fugientes, invasam trepidi deserunt civitatem. Qua diu sic manente solitaria, Christianis qui ad munitiones montium fugerant, incursiones paganorum trepidantibus, paganis vero coelestes quos ibi pertulerant horrores pertimescentibus, sub divina duntaxat angelicaque custodia, sanctorum servabantur inibi martyrum corpora; ita ut in noctibus a longe coelestia cernerentur lumina, et suavissimi sidereis supernarum soni virtutum choreis dulciter reboantibus, audirentur a nonnullis carmina. Unde et coelestis victoriae revelatione confortati tandem concives, qui ad sepelienda sanctorum corpora, divina remanserant providentia, cum precum votis ad [Col. 0040C] urbem regredientes, inaestimabilem suavitatis odorem, ubi sanctorum decorabantur funera, hauriunt, gaudioque permiscentes gemitum, lacrymosis Dominum laudibus magnificant, et ad tumulandum sacra se praeparantes pignora, congruis ea circa civitatem locis veneranter recondunt. Beatissimi vero Nicasii praesulis ac sororis ejus, sacratissima solemniter in coemeterio sancti Agricolae, templo quondam a Jovino, Christianissimo Romanae militiae magistro, longe scilicet ante fundato, magnificeque decorato, collocant membra, ut appareat, instinctu divinae procurationis, ad celebritatis istorum dignitatem magis, quam ad primae praeparatam fuisse conditionis auctoritatem. Hanc autem basilicam [Col. 0039] Haec hodie est ecclesia S. Nicasii quomodo infra vocatur, c. 12. praefatus vir Jovinus, his versibus, aureo praetitulavit [Col. 0040D] decore.
[Col. 0041A] Ubi posteaquam sunt horum deposita sanctorum martyrum corpora, innumerabilibus eadem Ecclesia constat miraculorum signis redimita, ut et eorum meritis ac precibus, multitudo languentium recuperationis inibi percipiat alacritatem, et exemplis ipsorum plebs ad coelestem [ C., devota] discat properare sublimitatem. Meminit hujus barbaricae persecutionis beatus Hieronymus (epist. 11) scribens ad quamdam adolescentulam viduam Aggerunchiam nobilem, et exhortans eam de perseverantia viduitatis, ita memorando inter caetera: «Innumerabiles et ferocissimae nationes universas Gallias occuparunt. Quidquid inter Alpes et Pyrenaeum, quod Oceano et Rheno includitur, Quadus, Wandalus, Sarmata, Alani, Gepides, Heruli, Saxones, Burgundiones, [Col. 0041B] Alamanni, et, o lugenda respublica! hostes Pannonii vastaverunt. Etenim Assur venit cum illis (Psal. LXXXII, 9) . Magontiacus, nobilis quondam civitas, capta atque subversa est, et in ecclesia multa millia hominum trucidata. Wangiones longa obsidione deleti. Remorum urbs praepotens, Ambiani, Atrabates, extremique hominum Morini [Col. 0041] Hemistichium est Virgilianum ex Aeneid. IX:
Diversis etiam multimoda clarificatione fertur haec illustrata temporibus aedes. Sed nos unum tantum, quod nostris fere diebus actum, referentibus nostris qui interfuere patribus, agnovimus, propalandum putavimus. Solemnitas hiemali tempore praefatorum [Col. 0041D] agebatur martyrum quae solito XIX Kal. Januarias celebrari consuevit. Ad cujus celebritatis vigilias fratres temperius exsurgentes, custodes ipsius ecclesiae dormientes, ostia quoque diligenter obserata reperiunt. Quaeque diutius obterendo pulsantes, dum neminem responsa dantem deintus accipiunt, domum presbyteri petunt portamque crebris incutientes ictibus, et tecta lapidibus verberantes, ubi nullum sibi qui pandat excitare praevalent templi januam repetunt; quam sponte patentem reperientes, accensa luminaria cuncta vident; sed auctorem facti neminem intus aspiciunt. Sicque post orationem Christo [Col. 0042A] gratias agentes, nocturnas ineunt laudes. Quibus jam magna parte decursis, ad horum voces presbyter excitatur, rem cum suis admiratus, hymnos dicturus cum caeteris stupefactus approperat. Nullumque demum accensionis hujus, vel reserationis reperire queunt administrationem, nisi summum divini duntaxat muneris largitorem, qui sanctorum suorum jugi mirorum splendore, propagare non desistit honorem. Hujus autem beati pontificis et martyris pignora quaedam Noviomagensium episcopus quidam obtenta, suam pertulit ad civitatem. Quae tam apud Noviomum, quam et apud Tornacum castrum (ubi nunc quoque servari perhibentur) claris, multisque referuntur illustrata miraculis. Postea vero caetera corporis ejusdem martyris Fulco archiepiscopus, [Col. 0042B] simul cum corpore beatae sororis ejus Eutropiae intra Remensia transvexit moenia, retroque post altare sanctae Dei genitricis Mariae, ubi ea modo veneramur, juxta beati papae Callisti membra, debita recondidit reverentia.
Sub eadem Wandalorum, vel Hunnorum persecutione, quidam Dei servus, Oriculus nomine, Deo vacabat, cum sororibus suis Oricola [ ms. i, Oricula], et Basilica, in hoc eodem episcopatu Remensi, in pago Dulcumensi, vico Sinduno in ecclesia quam construxerat, ubi fertur quoque peremptus a barbaris cum praedictis sororibus suis. Traditur etiam caput suum, postquam decollatus est, ipse in quodam [Col. 0042C] fonte lavisse. De sanguine quoque suo signum crucis (quod adhuc manifeste parere dicitur) in quadam petra digito figurasse suo, et proprium manibus caput ferens, sepulcrum, quod sibi construxerat, [ ms. i, condiderat] expetisse; ad quod multa miracula referuntur ostensa. Erat olim quidam rusticus ibi manens, cui revelatio in somnis facta est, ut fontem de quo caput sibi sanctus Dei, ceu diximus, laverat, tecto cooperiret. Qui postquam bis admonitus facere id distulit, in infirmitatem decidit, in qua integro anno aegrotans decubavit. Post haec votis, ut jussa compleret, promissis, convaluit, et fontem ligneis tabulis circumdans, operuit; ex quo fonte potantes, a diversis multi curantur languoribus. Presbyter ejusdem loci, nomine Betto, balneum [Col. 0042D] ex ipsius puteo, quem infra ecclesiam hic sanctus martyr edidisse traditur, sibi parari praecepit, quo postquam ablutus est balneo sic elanguit, ut usque ad anni terminum aegrotus jacuisse, nec adhuc perfecte postea reviguisse constiterit. Quorum sanctorum corpora uno dudum sarcophago recondita tempore Seulfi archiepiscopi levantur e terra, humo prius sponte patefacta, et loculo, in quo jacebant, ultro sursum mirabiliter elevato.
Post praememoratam Wandalorum discessionem, [Col. 0043A] beatae Nicasio Baruc [ ms. Baructius] episcopali sede traditur successisse, quem Barucius, inde Barnabas subsecuti feruntur; tum Bennadius, cujus tamen Bennagius nomen in testamento suo, propria ipsius manu (velut inibi legitur) perscripto, reperitur caraxatum. Hujus enim ipse testamenti auctoritate, rerum suarum haeredem Remensem fecit Ecclesiam cum fratris sui filio, quem in sacro fonte, sub gratiae sempiternae traditione, se commemorat suscepisse. Inter caetera vero vas argenteum ab antecessore suo sanctae recordationis episcopo Barnaba, sibi, ut meminit, testamento collatum, Ecclesiae suae delegat haeredi, quod ad ipsius ornamentum (cum illud proprios distrahere potuisset in usus) se asserit reservasse. Deputat et solidos viginti ad ejusdem Ecclesiae [Col. 0043B] reparationem, cum agellis et sylvis; presbyteris ipsius ecclesiae solidos octo: diaconibus solidos quatuor; ad captivos solidos viginti; subdiaconibus solidos duos; lectoribus solidum unum; ostiariis et exorcistis solidum unum, sanctimonialibus et in matricula positis solidos tres. Haeredem suam subinferendo alloquens ecclesiam, ut in se ducat esse collocatum, quidquid presbyteris, diaconibus, ac diversis clericorum scholis, captivis quoque et pauperibus, pro refrigerio sui fuisset in commemoratione devotum.
Praefato Bennagio beatissimus succedens Remigius, imbuendis ad fidem praefulgidum surrexit lumen [Col. 0043C] gentibus. Quem divina pietas, ut Fortunatus quoque poeta noster asserit ( initio Vitae S. Remigii ), non solum priusquam nasceretur, sed et antequam conciperetur, elegit; in tantum, ut Montanus quidam monachus, dum levissimo sopore quiesceret, tertio fuisset [ Or., fuerit] admonitione pulsatus, ut matri suae benedictae Ciliniae, quod masculum conceptura esset, veridica relatione praediceret, et nomen ejus vel meritum designaret. Hic itaque Montanus in reclusione solitariam vitam ducens, jejuniis, vigiliis et orationibus assidue vacans, caeterarum quoque virtutum insignibus divinitati se commendabilem reddens, dum supernam Christi clementiam pro pace sanctae ipsius Ecclesiae, quae variis apud Galliarum provincias vexabatur afflictionibus, indefessis [Col. 0043D] precibus exoraret; ubi quadam nocte carnis compellente fragilitate, membra permittit sopori, quiete reparanda, angelicis subito per divinam gratiam choris, sanctarumque sibi videtur animarum coetibus interesse, celeberrimum quoque haurire colloquium, eosque de Gallicanae dejectione vel restitutione Ecclesiae conferentes, et quia jam tempus esset miserendi ejus, percensentes, audire. Interea vocem a superioribus atque secretioribus suavissime intonantem excipit: «Quod Dominus de excelso sancto suo prospexit, de coelo in terram aspexit, ut audiret gemitus compeditorum, ut solveret filios interemptorum, ut annuntietur nomen ejus in gentibus, in conveniendo populos in unum et reges, ut serviant [Col. 0044A] ei (Psal. CI, 20-23) .» Et quod Cilinia in utero concipiens, filium pareret, nomine Remigium, cui salvandus foret populus committendus. Vir igitur iste venerabilis tanto percepto solamine, post tertiam divinae super his praeceptionis admonitionem, visionis aethereae nuntiat oraculum Ciliniae. Haec autem beata genitrix in flore dudum juventutis, ex unico viro suo Aemilio pepererat Principium, Suessorum civitatis postea sanctum episcopum, et patrem beati Lupi, ejusdem Principii successoris. Miratur beata Cilinia, utpote jam provecta, quonam pacto sit anus paritura, vel sobolem lactatura. Et quia tam vir ejus, quam ipsa diebus jam multis processerant, effeti et carne infecundi, nec spes eis ulterius procreandi, nec appetitus inerat pignoris. Beatus vero Montanus, [Col. 0044B] ut meritis accresceret patientiae, corporalium privatus oculorum ad tempus exstiterat lumine. Qui dictis ut fidem faceret, oculos sibi lacte ipsius asserit perungendos, moxque lumen amissum, pueri sibi fotu recipiendum. Gavisis ergo de tanta consolatione parentibus concipitur futurus Christi pontifex; cujus adminiculante gratia feliciter editus, nomen sacro sumit e fonte Remigius. In cujus lactatione promissum pridem vati gaudium, veraciter adimpletur, dum ejus oculis beatae matris illius lacte tactis, lumen olim perditum reparatur. Ortus est autem puer iste, praeconiis declaratus antequam natus, in pago Laudunensi, alto parentum sanguine, jam tamen senum, diuque sterilium resplendens, insigne mirificatus in ortu, qui magnifice disponebatur [Col. 0044C] mirificandus in actu. Nomen illi digne divina imponitur jussione Remigius, utpote qui Ecclesiam Dei, specialiterque Remorum, in hujus fluctuantis vitae salo remis erat doctrinae recturus, et ad portum salutis aeternae, meritis et orationibus perducturus. Remedium tamen eum fuisse vocatum in veteribus quibusdam reperitur scriptis. Quod et merita vel acta ipsius attendentes, rite crederemus, nisi gestis emendatioribus, oraculo illum divino, Remigium nuncupari debere cognosceremus. In versibus etiam ab eo compositis, et ejus praecepto in vase quodam per eumdem Deo dicato sculptis, ita lectum asseritur:
Quod vas usque ad moderna tempora perduravit, donec fusum, Nordmannis dudum in redemptionem datum est Christianorum. Hujus beatissimi Remigii nutrix beata Balsamia fuisse traditur, quae mater exstitisse sancti Celsini memoratur; qui et ipse beati Remigii discipulus fuisse familiaris asseritur, miraculis quoque postmodum claruisse dignoscitur, et aequorum maxime votis adhuc insignis habetur: in cujus et ipsa beata genitrix ejusdem requiescit ecclesia. Traditus a parentibus scholae beatus Remigius litteris imbuendus, brevi coaevis, sed et natu majoribus doctrina eminentior est effectus. Cunctos superans condiscipulos, morum maturitate ac benevolentiae [Col. 0045A] charitate, populorum studens turbas vitare, atque solitarius in reclusione Domino deservire, quod et obtinuit, habitaque, sanctae conversationis studiis adolescens pius, inclusione, Lauduni Christo militavit.
Ast ubi vicesimum secundum aetatis subiit annum, defuncto praefato venerabili Bennadio archiepiscopo, in hac urbe Remensi, omnium generaliter votis ad apicem pontificatus non tam electus, quam raptus fuisse dignoscitur. Fit siquidem populi concursus, diversi quidem sexus, conditionis, dignitatis et aetatis, una eademque sententia, hunc vere Deo dignum, et qui populis praefici deberet, acclamantis. [Col. 0045B] Sanctissimus igitur adolescens his depressus angustiis, quoniam nec fugae locus ei uspiam patebat, nec populo ut ab intentione coepta desisteret, ullo modo satisfacere poterat, super aetatis infirmae coepit conqueri tempore, et quod ecclesiastica regula hanc aetatem ad tantam non admitteret dignitatem, voce publica praedicare. Sed cum irrevocabiliter populi acclamaret frequentia, et vir Dei magna retineretur constantia, placuit omnipotenti Deo manifestissimis indiciis propalare, quod ipse de eo judicium dignabatur habere. Traditur enim coelestis radii lumen super ipsius sanctum subito descendisse verticem, et cum ipso lumine coelitus ejus infusum capiti unguinis divini liquorem, cujus sacri nectaris, ejusdem totum videretur caput infusione delibutum. [Col. 0045C] Omni ergo posthabita dubitatione, praesulum Remensis unanimitate provinciae, pontificali consecratur benedictione. Ad quod officium mirifice mox devotus et aptissimus apparuit exsequendum; largus in eleemosynis, sedulus in vigiliis, attentus in orationibus, in humanitate profusus, in charitate perfectus, in doctrina praecipuus, in conversatione sanctissimus. Mentis purissimae sinceritatem, pii vultus praeferebat alacritate, clementissimique cordis benignitatem sermonis indicabat tranquillitate. Salutis aeternae munia non minus implens opere, quam edocens praedicatione; reverendus aspectu, venerandus incessu, metuendus severitate, amplectendus benignitate, censuram districtionis permistione [Col. 0045D] temperabat mansuetudinis. Minari quidem frontis videbatur austeritas, sed cordis blandiebatur serenitas; ut erga devotos Petrus appareret in vultu contra delinquentes Paulus videretur in spiritu; sicque gratiarum diversitate in unum conveniente, illius pietatis, hujus erat imitator auctoritatis, neglector quietis, refuga voluptatis, appetitor laboris, patiens abjectionis, impatiens honoris, pauper in pecunia, dives in conscientia, humilis ad merita, superbus ad vitia. Et ut ante nos de ipso praedicatum legitur (HINCMARUS in libr. De Vita ipsius ), sic in se diversas excoluit gratiarum virtutes, ut vix ita pauci tenerent singulas, quomodo ille implevit universas. Semper in sancti operis exercitio, semper in compunctionis affectu, nulla illi ex omnibus propensior [Col. 0046A] cura, nisi aut de Deo in lectione, atque sermone, aut cum Deo in oratione loqui; sicque attenuato continuatis jejuniis corpore, de persecutore certabat inimico, jugi triumphare martyrio. Inter haec tamen omnia intendebat vir beatissimus, ut etiam ab aliis de ipso jamdudum praedicatum legitur (HINCMARUS ibid. et FORTUNATUS): Jactantiam virtutum fugere, in quo non poterat gratia celsa latere. Praeeminebat enim ad admirationem omnium, veluti civitas supra montis verticem sita: nec sub modio voluit Dominus hanc occuli lucernam, quam supra candelabri constituerat eminentiam (Matth. V, 14-15) , igne divinae tribuens eam charitatis ardere, claraque splendidarum Ecclesiae suae virtutum lumina ministrare.
Ad cujus sanctitatis innocentiam, non solum rationabilium, sed etiam irrationabilium consueverant] agrestia corda mansuescere, adeo ut dum inter domesticos secretius cum contigisset habere convivium, et delectaretur in hilaritate charorum, passeres ad eum sine trepidatione descenderent, et mensae reliquias ab ejus manu colligerent, discederent alii saturi, accederent alii saturandi. Quod ab eodem nequaquam jactantia propalabatur meritorum, sed id Dominus agi certa disposuerat utilitate convivantium, ut hoc aliisque frequentissimis per hunc Christi famulum visis miraculis, sese [Col. 0046C] dominicis ferventius studerent mancipare servitiis.
Hic vir beatissimus, cum ex more, quodam tempore pastorali solertia parochias circumiret, ut si negligenter aliquid in divinis cultibus ageretur, fidelis Christi servus agnosceret, in vicum, Calmiciacum nomine, ipsius accessit studii devotione. Ubi, dum quidam caecus ab eo misericordiae postulasset opem, coepit, qua dudum captus exstiterat infestatione daemonis, vexatione torqueri corporis. Tunc sanctus Remigius in oratione, qua Deo semper sancta intentione vacabat, corporea se dejectione prostravit, statimque pristinum caeco lumen redhibens, immundi quoque pestem spiritus effugavit, triplici remedio, nimirum victu solans egenum, [Col. 0046D] munerans visu caecatum, restituens libertati captivum.
Alio quoque tempore, dum pontificali sollicitudine parochiam peragraret, rogatus a quadam sobrina sua, nomine Celsa, Deo sacrata, villam ipsius, vocabulo Celtum (Gal., Cernay ), adiit. Ibi dum beatus vir, spiritalibus colloquiis vitae propinat hospiti de more pocula, minister praefatae Celsae, vini sufficientiam dominae suae nuntiat non adesse. Re hujuscemodi cognita, sanctus Remigius hanc hilari consolatur vultu et post blanda verbi solamina ejusdem sibi domus ostendi praecepit habitacula. Sicque de industria prius perlustrans caetera, tandem ad cellam pervenit vinariam: quam sibi faciens aperiri, rugitat si forte remanserat in aliquo vasorum quidpiam [Col. 0047A] vini. Et designato sibi vase, in quo tantillum vini, pro salvando scilicet eodem, relictum fuerat, claudi praecepit ostium, jussoque consistere loco cellerarium; ipse vero ad alteram accedens vasis frontem, super idem, quod erat non modicae quantitatis, Christi adnotat crucem, flectensque genua secus parietem, coelo devotam dirigit precem. Coepit interea, mirum dictu, vinum per foramen superius exundare, ac supra pavimentum abundanter effluere. Exclamat hoc viso cellerarius, stupore perculsus. Sed mox a sancto viro repressus, ne id palam faciat, inhibetur. At quia tam clari lumen operis minime valuit abscondi, ubi consobrina sua factum comperit, eamdem villam ipsi, et Ecclesiae ipsius perpetim possidendam tradidit, ac legali jure confirmavit.
[Col. 0047B] Huic simile ferme miraculum ab eodem domno Remigio in olei fertur liquore patratum. Cum aegrotus quidam familiae non ignobilis, nec tamen baptizatus, a sancto Remigio se visitari postulasset, et jam volut in ultimo spiritu se credere fateretur, et baptizari deposceret, beatus pontifex a presbytero loci oleum et chrisma requirens, jamque penitus in ampullis utrumque defecisse comperiens ipsas ampullas pene vacuas super altare posuit, ac sese in oratione prostravit. Surgens autem ab oratione vascula plena reperit, et sic infirmum oleo divinitus dato perungens, ecclesiastico de more baptizavit, et chrismate coelitus collato linivit, redditaque sanitate, tam animae salute quam corporis incolumitate donavit.
[Col. 0047C] Humani denique generis hostis, ostendere nequitiam non desistens suae malignitatis, urbem Remorum, surgentibus flammarum subito globis, immissione dira succendit, crudelique vastatione, jam partem fere tertiam concrematio peracta consumpserat; et quod residuum erat victrix flamma lambebat. Cujus rei nuntium beatus antistes accipiens, ad solita sese confert orationis praesidia, et in beati Nicasii martyris basilica, ubi tunc temporis morandi consuetudinem fecerat, Christi prostratus exposcit suffragia. Surgensque ab oratione, oculos ad coelum attollit, et exclamans cum gemitu, ait: Deus, Deus meus, adesto voci meae. Sicque cursu concito, per gradus, ante ipsam lapidibus stratos ecclesiam descendens, civitatem petiit; in quibus graduum [Col. 0047D] lapidibus, ac si supra molle lutum depressa, hodieque, ad memoriam divini miraculi, signata visuntur vestigia. Celerique festinatione deproperans se flammis objecit, statimque, ut extensa contra ignem dextera, signum crucis cum invocatione Christi nominis edidit, totum illud incendium, fracta et in sese relisa virtute, cedere, atque ante viri Dei praesentiam quasi fugere coepit. Quod beatus Remigius insequens, et se inter ignem et ea quae adhuc videbantur intacta, cum signo sanctitatis opponens, hanc omnem flammarum immanitatem ante se fugientem, per patentem portam, fultus divinae potentiae praesidiis, expulit, et eamdem portam clausit; utque nunquam aperiretur ab aliquo, cum [Col. 0048A] interminatione vindictae in eum quae vetita haec praesumpsisset, inhibuit. Post aliquot vero annos civis quidam, nomine Fersinctus, secus ipsam portam commanens, maceriem qua eadem porta fuerat obstructa, ut suae domus hinc ejiceret rudera, perforavit. Sed mox ultio tanta fertur ejus audaciam consecuta, ut non pecus, nec homo, clade superveniente in eamdem remanserit domo.
Quaedam puella praeclaris ab urbe Tolosa natalibus orta, maligni spiritus ab infantia tenebatur obsidione captiva. Quam cum tenero genitores amore diligerent, ad sepulcrum sancti Petri apostoli cum magna devotione duxerunt. In eisdem namque partibus enitebat tunc virtute venerabilis Benedictus, plurimis effulgens virtutibus. Cujus comperta fama, [Col. 0048B] puellae patentes hanc ad eumdem perducere satagunt, qui multis jejuniis et orationibus pro ipsius emundatione laborans, cum diri serpentis virus ab ea non valuisset ejicere, hoc tantum responsi, nominis divini obtestatione, ab antiquo extorquere potuit hoste, quod nunquam alterius de eodem habitaculo, nisi hujus beatissimi Remigii pontificis orationibus posset expelli. Tunc parentes ejus, tam ipsius beati Benedicti, quam etiam Gothorum regis Alarici affatibus suffragati, eorumque litteris ad beatum Remigium datis, ut traditur, freti, ad eumdum sanctum antistitem cum devincta sobole pervenerunt, virtutem deprecantes ejus in purgatione prolis agnoscere, quam latronis jam praesciverant confessione. At beatissimus Remigius, cum [Col. 0048C] diuturna reluctatione se non esse dignum assereret et humilitate solita repugnaret, precibus est populi supplicantis evictus, ut orationem pro ipsa funderet, ac parentum lacrymis condoleret. Meritis itaque sanctitatis armatus, verbi praecepit imperio, ut iniquus praedo per quod ingressus fuerat discedens, Christi famulam relaxaret. Sicque cum nimio vomitu et obsceno foetore, per os quo fuerat intromissus, abscessit. Sed paulo post, recedente pontifice, dum nimio labore fessa nutaret, vitae calore privata, spiritum vitalem amisit. Iteratis ergo precibus, turba supplicantum recurrit ad medicum. Beatus autem Remigius se potius accusat facinus perpetrasse, quam sanitatis remedium indulsisse, homicidiique reum exstitisse, non remedium contulisse. [Col. 0048D] Igitur ad sancti Joannis basilicam, ubi corpus jacebat exanime, populi obtentus deprecatione regreditur, ibique cum lacrymis ad pavimenta sanctorum in oratione prosternitur, et reliquos ut ita facerent adhortatur. Hinc effuso lacrymarum imbre consurgens, suscitavit mortuam, quam prius purgarat obsessam. Quae protinus, apprehensa manu pontificis, cum integra incolumitate surrexit, et ad propria feliciter remeavit.
Cujus vero doctrinae, cujus sanctitatis atque sapientiae beatissimus hic pater nitore radiaverit opera testantur ipsius, quia vera procul dubio sapientia esse dignoscitur, quae operum exhibitione, velut arbor fructibus, approbatur. Testatur gens Francica [Col. 0049A] per eum ad fidem Christi conversa, et baptismi sanctificatione consecrata. Testantur diversa prudentissime ab ipso tam facta quam praedicata. Testantur diversae ipsius personae temporis, ex quibus Sidonii, Arvernorum episcopi, viri eruditissimi, et tam genere quam religione ac sermone clarissimi, epistolam huic beatissimo pontifici directam inserere placuit (SIDON. APOLLIN., lib. IX, epist. 7) :
«SIDONIUS, DOMNO PAPAE REMIGIO, SALUTEM. Quidam ab Arvernis Belgicam petens (persona mihi cognita est, causa incognita, nec refert), postquam Remos advenerat, scribam tuum sive bibliopolam, pretio fors fuat officiove demeritum, copiosissimo, velis nolis, declamationum tuarum schedio emunxit. Qui redux nobis atque oppido gloriabundus (quippe [Col. 0049B] perceptis tot voluminibus) quaecunque detulerat, quanquam mercari paratis, quod civis, nec erat injustum, pro munere ingessit. Curae mihi e vestigio fuit, hisque qui student, cum merito lecturiremus, plurima tenere, cuncta transcribere. Omnium assensu pronuntiatum paucos nunc posse similia dictare. Etenim rarus aut nullus est, cui meditaturo par assistat dispositio per causas, positio per litteras, compositio per syllabas. Ad hoc opportunitas in exemplis, fides in testimoniis, proprietas in epithetis, urbanitas in figuris, virtus in argumentis, pondus in sensibus, flumen in verbis, fulmen in clausulis. Structura vero fortis et firma, conjunctionumque, perfacetarum nexa caesuris insolubilibus. Sed nec hinc minus lubrica et levis [ i. lenis], [Col. 0049C] ac modis omnibus erotundata: quaeque lectoris linguam inoffensam decenter expediat, ne salebrosas passa juncturas, per cameram palati volutata balbutiat. Tota denique liquida prorsus et ductilis, veluti cum crystallinas crustas, aut onychintinas non impacto dignitus ungue perlabitur: quippe si nihil eum rimosis obicibus exceptum tenax factura [ Orig. i., fractura] remoretur. Quid plura? non exstat ad praesens vivi hominis oratio, quam peritia tua non sine labore transgredi queat ac supervadere. Unde prope suspicor, domne papa, propter eloquium exundans atque ineffabile (venia sit dicto) te superbire. Sed licet bono fulgeas, ut conscientiae, sic dictionis ordinatissimae; nos tamen tibi minime sumus refugiendi, qui bene scripta laudamus, etsi laudanda [Col. 0049D] non scribimus. Quocirca desine in posterum nostra declinare judicia, quae nihil mordax, nihil quoque minantur increpatorium. Alioquin si distuleris nostram sterilitatem facundis fecundare colloquiis, aucupabimur nundinas involantum, et ultro scrinia tua, conniventibus nobis ac subornantibus, effractorum manus arguta populabitur: inchoabisque tunc frustra moveri spoliatus furto, si nunc rogatus non moveris officio.»
Cujus autem prudentiae, quam sancti studii noster [Col. 0050A] hic Pater ac pastor almus exstiterit, quam fidelis et prudens in eroganda Domini sui pecunia viguerit, Francorum, ut praetulimus, ab idolis ad Deum verum facta per ipsum probat conversio, qui Gallicas eo tempore transito Rheno depredabantur provincias, et Agrippinam jam Coloniam, quasdam quoque alias occupaverant Galliae civitates. At postquam rex ipsorum Clodoveus Siagrium, Romanum quemdam principem, qui Galliis tunc praeerat, evicit atque peremit, omni pene Galliae dominari coepit. Comperta beatissimi gestorum fama Remigii, quod scilicet eniteret virtute sanctitatis ac sapientiae, miraculorum praeclarus exhibitione, reverebatur eum, et licet paganus, diligebat tamen illum. Quo quondam secus urbem Remorum transitum faciente, quibusdam [Col. 0050B] militibus ejus agminis ablata quaedam Remensis Ecclesiae vasa referuntur. Ea inter urceus etiam magnus argenteus, et decora pulchritudine comptus, pro quo beatus Remigius legatos ad eum direxisse traditur, ut illum saltem recipere mereretur. Ast ubi ad locum divisionis [Col. 0049D] Locus divisionis fuit civitas Suessionum. praedae ventum est, rogat rex milites suos, ut ipsum sibi dare ne renuant urceum. Pluribus igitur annuentibus, quidam Francus bipenni percutiens urceum, nihil hinc a rege nisi sorte tollendum proclamat. Obstupefactis hac temeritate caeteris, rex injuriam patienter ad tempus tolerans, apprehensum, plurimis faventibus, vasculum ecclesiastico reddidit misso, iram sub corde tectam reservans. Peracto denique anno cunctum sui exercitus apparatum solito prodire jubet in [Col. 0050C] campum, ut armorum speculetur de more nitorem: quem conventum, a Marte, Martium vocare consueverant. Rex ergo instructas circumiens rite phalanges, ad eum qui dudum percusserat urceum pervenit, spretisque ipsius armis, ejus tandem franciscam projecit in terram, ad quam recipiendam inclinato militi rex in caput suam defigit bipennem, quam pridem in vase perpetraverat, cum increpitationis acerbitate, rememorans praesumptionem. Quo sic interempto, timor ingens regis hac super ultione, caeterorum perstringit corda Francorum. At postquam Clodoveus Thoringiam sibi provinciam subjugavit, et regnum vel ditionem suam dilatavit, etiam Rothildim, filiam Chilperici, fratris Gundebaudi Burgundionum regis, in matrimonium sumpsit. Quae [Col. 0050D] cum esset Christiana et filios ex rege susceptos baptismate consecrari, marito quoque nolente, fecisset, etiam virum ad Christi fidem perducere conabatur. Sed animum barbari mulier ad credendum flectere non valebat. Interea bellum Francis adversus Alemannos accidit, et Francis caede nimia corruentibus, rex ab Aureliano consiliario suo suadetur, ut credens in Christum, ipsumque regem regum, et coeli ac terrae Deum confitens, invocet, qui ei victoriam pro velle possit conferre. Quod cum fecisset, Christique suffragium jam devotus expetisset, fiendumque se Christianum vovisset, si virtutem [Col. 0051A] ipsius in capiendo victoriam experiri meruisset: post hujus voti pollicitationem mox in fugam vertuntur Alemanni, regemque suum comperientes interfectum, Clodovei se subdunt ditioni. Quos ille sub jugo constituens tributario, revertitur victor in sua, gaudium referens magnum reginae, quod ad invocationem, scilicet, Christi nominis, victoriam meruerit obtinere. Tunc regina beatum Remigium vocat, deprecans, ut regi viam salutis ostendat. Quem sanctus sacerdos doctrina vitae salutaris informans, ad baptismi commonet venire sacramenta. Ille se populum super his exhortatum ire respondens, affari studet exercitum, ut deos, qui eis subvenire non poterant, deserentes, ipsius cultum susciperent, qui tam praeclaram largitus eis victoriam fuerat. Conclamat multitudo, [Col. 0051B] divina se praeveniente gratia, mortales se deos relinquere, atque in Christum qui sibi praesidio fuerat, credere. Nuntiantur haec sancto Remigio, qui magno repletus gaudio, regem populumque, qualiter diabolo et operibus ac pompis ipsius abrenuntiantes, Deum verum credere debeant instruere satagit; et quia paschalis solemnitas imminebat, indicit eis jejunium juxta morem fidelium.
Die vero Passionis Dominicae, pridie scilicet antequam baptismi gratiam percepturi erant, post hymnos, precesque nocturnas, praesul regium cubile petiit, ut absoluto curis saecularibus rege, liberius ei committere sacra valeret mysteria verbi. Quo reverenter a cubilariis admisso, rex prosiliens obvius alacriter occurrit, et oratorium beatissimi [Col. 0051C] apostolorum principis Petri, cubiculo regis forte contiguum, pariter ingrediuntur. Cumque dispositis sedilibus, pontifex, rex atque regina consedissent, intromissis quibusdam clericis, sed et aliquibus regi necessariis ac domesticis, et venerabilis Pater regem monitis imbueret salutaribus, ad corroborandam salutiferam fidelis servi sui doctrinam, Dominus etiam visibiliter dignatus est ostendere, sese fidelibus in nomine suo congregatis, ut promiserat, semper adesse (Matth. XVIII, 20) . Repente namque lux tam copiosa totam replevit ecclesiam, ut solis videretur evincere claritatem. Mox cum luce vox facta est, inquiens: Pax vobis, ego sum, nolite timere (Luc. XXIV, 36) . Manete in dilectione mea (Joan. XV, 9) . Post quae verba lux quae advenerat, [Col. 0051D] abcessit, sed ineffabilis odor suavitatis in eadem domo remansit. Ut evidenter valeret agnosci lucis, pacis atque piae dulcedinis illuc auctorem advenisse, beatus etiam praesul ex eodem lumine, non modicum visus est vultus fulgorem traxisse. Rex igitur atque regina pedibus almi sacerdotis adstrati, cum magno pavore ipsius requirunt consolationem audire, opere adimplere parati quae propalarentur ore patroni. Delectabantur etenim verbis quae audierant, interius illuminati, quam viderant, luce, licet exteriore territi luminis claritate. Sanctus autem Pater supernae repletus splendore sapientiae de coelestis eos instruit visionis consuetudine, quae adventu quidem suo corda mortalium terret, sed timorem praecedentem [Col. 0052A] subsequenti consolatione demulcet, ut quibus apparuit patribus, primum quidem pavorem incusserit, at postea per pietatis gratiam laetitiae blandimenta refuderit. Irradiatus quoque vir beatissimus Remigius, ut exterius, veteris exemplo legislatoris, vultus illustratione, ita, multoque magis, interius, divini fulgoris illuminatione, spiritu prophetico, quae ipsis, vel eorum forent eventura prosapiae, traditur praedixisse. Quomodo videlicet eorum posteritas regnum nobiliter esset propagatura, Ecclesiam quoque Christi sublimatura, Romanaque dignitate vel regno potitura, et victorias contra impetus aliarum gentium perceptura, si non a bono degenerantes, salutis viam forte relinquerent, et quibus Deus offenditur scelera consectari, pestiferorum vitiorum laqueos incurrerent, [Col. 0052B] quibus regna subverti, atque de gente solent in gentem transferri (Eccli. X, 8) . A domo denique regis eundi ad baptisterium via praeparatur, vela cortinaeque appenduntur, hinc inde plateae sternuntur; ecclesia componitur, baptisterium balsamo, caeterisque odoramentis aspergitur, tantamque Dominus populo gratiam subministrabat, ut odoribus se paradisi refoveri gauderet. Sicque praecedentibus sacrosanctis Evangeliis, et crucibus cum litaniis, hymnis et canticis spiritalibus, summus pontifex manum tenens regis, subsequente regina cum populo, ab aula pergit ad baptisterium. Et inter eundum rex rogitasse fertur episcopum, an id erat Dei, quod sibi promiserat regnum. Non hoc, praesul inquit, illud est regnum, sed initium viae [Col. 0052C] qua pervenitur ad ipsum. Ubi vero ad praeparatum baptisterii perventum est locum, clericus chrisma ferens a populo interceptus ad fontem pertingere penitus est impeditus. Sanctificato denique fonte, nutu divino chrisma defuit. Sanctus autem pontifex oculis ad coelum porrectis, tacite traditur orasse cum lacrymis. Et ecce subito columba, ceu nix, advolat candida, rostro deferens ampullam coelestis doni chrismate repletam. Cujus odoris mirabili respersi nectare, inaestimabili qui aderant super omnia quibus antea delectati fuerant replentur, suavitate. Accepta itaque sanctus praesul ampulla, postquam chrismate fontem conspersit, species mox columbae disparuit. Rex autem tantae gratiae conspecto miraculo laetus, actutum diaboli pompis et [Col. 0052D] operibus abnegatis, a reverendo se petit pontifice baptizari. Quo vitae fontem perennis ingressio, beatus profatur praesul ore facundo: Mitis depone colla, Sicamber. Adora quod incendisti, incende quod adorasti. Sicque post orthodoxae confessionem fidei, trina tinctus mersione, divino summae individuaeque Trinitatis, Patris, et Filii, et Spiritus sancti sub nomine, suscipitur ab eodem sancto pontifice, divoque consecratur insignitus unguine. Baptizantur sorores regis Albofledis et Landehildis, simulque de Francorum exercitu virorum tria millia, praeter mulierum parvulorumque nomina. Quo die magnum in coelis celebratum sanctis gaudium credere possumus angelis et hominibus laetitiam non modicam in terra [Col. 0053A] devotis. Exercitus autem pars magna Francorum necdum ad fidem Christi conversa, cum quodam Raganario principe, trans Somnam fluvium post aliquandiu in infidelitate versata est, donec superna disponente gratia, praefato rege Ludovico gloriosis potito victoriis, idem Raganarius flagitiorum sectator ac turpitudinum, vinctus a Francis traditus est, et interemptus, omnisque Francorum populus ad Christi fidem, per beatum Remigium convertitur ac baptizatur.
Rex igitur, Francorumque potentes, plurimas B. Remigio possessiones per diversas contulere provincias, [Col. 0053B] ex quibus ille, tam Remensem, quam reliquas nonnullas Franciae detavit [ ms. j, ditavit] ecclesias. Non modicam necnon earumdem partem rerum, ecclesiae sanctae Mariae Lauduni clavati, Remensis parochiae castri, ubi nutritus fuerat, tradidit: ibique Genebaudum, carne nobilem virum, tamque sacris quam saecularibus litteris eruditum, qui relicta conjuge, sancti Remigii, ceu traditur, nepte religiosam subierat vitam, ordinavit episcopum, comitatusque Laudunensis eidem castro subjecit parochiam. Qui Genebaudus de ante acta vita nimium, gradusque sublimitate confidens, ab uxore quam reliquerat, incaute, quasi pro instruenda ea, se crebrius visitari permisit. Sed ut divina testantur eloquia: Lapides [Col. 0053C] excavant aquae, et alluvione terra consumitur, et rupis [rupes] transfertur de loco suo (Job XIV, 19) ; ita quoque huic contigit, ut frequentes mulieris visitationes blandaque colloquia, durum validumque contra libidinem pectus emollirent episcopi, et quasi rupem de loco sanctitatis ad coenum transferrent luxuriae. Qui suasione diabolica in libidinis flammas exagitatus erupit, veterique se miscens sodali, filium ex eadem progenuit, quem velut in latrocinio procreatum, Latronem nominari praecepit. Et quia culpa pluribus ignota (ne in suspicionem hinc forte procederet, si a solita se praesulis visitatione femina submoveret) coepit, ut antea, domum frequentare pontificis. Sicque factum est ut hominibus culpa celata, tacitusque tam viri quam mulieris ardor, in corde, libidinis, compunctum prius contra peccatum, ad culpam retraxerit [Col. 0053D] episcopum. Qui velut oblitus quod planxerat, iteravit crimen quod defleverat. At ubi exortam de flagitio comperit filiam, nomen eidem mandat imponi Vulpeculam, utpote fraudibus argutae matris generatam. Domino denuo, qui beatum Petrum respexerat hunc quoque respiciente (Luc. XXII, 61) , compunctus mente Genebaudus, sanctum Remigium petit ire [ut eat] Laudunum. Quo cum debita veneratione suscepto, postquam cubilis iniere secretum, magnum prorumpens in ejulatum, stolam deponere nititur reus, sancti se patroni prosternens pedibus. Quo doloris tanti causam diligenter indagante, lacrymis singultuque praepediente, vix admissa transgressor narrat ex ordine. Quem vir Dei contritum videns ac [Col. 0054A] pene desperatum, blande consolari satagit, dolere se protestans, non tam de perpetrato facinore, quam quod ille de Domini videbatur benignitate diffidere, cui constat nihil quod voluerit impossibile: qui nullum ad se revertentem peccatorem despicit, qui pro peccatoribus etiam sanguinem suum fudit. Diversis itaque vir benignus et prudens erigere lapsum certat exemplis, quod apud Deum scilicet facile, reatus hujus veniam valeret obtinere, si dignos poenitentiae fructus Deo studeret offerre. Sic demum dignis exhortationibus indicit animato poenitentiam, structaque mansiuncula, fenestellis parvis illuminata, cum oratorio (quae adhuc secus ecclesiam sancti Juliani manere feruntur) in ea poenitentem concludit episcopum. Ejus quoque per annos septem gubernans [Col. 0054B] parochiam, unam Remis Dominicam, Lauduni celebrare consueverat alteram. Qua sub reclusione, quantae contritionis ac continentiae districtione se vir praefatus coarctaverit, quam dignos inibi poenitentiae fructus exegerit, divina postmodum propalavit clementia. Anno siquidem septimo, cum in vigilia coenae Dominicae poenitens pernoctaret in oratione, seipsum deflens in hoc, quoniam qui ad id usque provectus fuerat, ut Domino poenitentes reconciliaret, hac die nec inter poenitentes ipse (criminibus suis exigentibus) in ecclesia merebatur consistere; angelus Domini circa mediam noctem magna cum luce venit ad eum, ubi pronus jacebat in oratorio, talique decubantem compellasse fertur alloquio: [Col. 0054C] «Genebaude, exauditae sunt pro te orationes Patris tui Remigii. Suscepit Dominus poenitentiam tuam, et dimissum est peccatum tuum. Surge, et hinc egrediens fac ministerium episcopalis officii, et reconcilia Domino poenitentes de criminibus suis.» Genebaudus autem nimio terrore perculsus, respondere non poterat. Tunc angelus Domini confortans eum, ne timeat hortatur, imo gaudeat de Domini misericordia sibi collata. Roboratus tandem respondisse fertur non se posse hinc egredi, quia domnus et Pater suus Remigius ostii clavem secum haberet, quod et sigillo suo signasset. Et angelus ad eum: Ut non dubites (inquit) a Domino me missum, sicut patet tibi coelum, sic et ostium istud patebit. Et statim salvo sigillo ac sera ostium illud apertum est. Tunc Genebaudus in modum crucis se prosternens in limine, sic traditur [Col. 0054D] asseruisse. Etiamsi Dominus ipse Jesus Christus dignatus fuerit ad me peccatorem venire, non hinc egrediar, nisi venerit ille, qui me in ejus nomine sub hac reclusione constituit. Ad quae responsa mox angelus abscessit ab eo. Beatus autem Remigius in crypta, quae subter ecclesiae sanctae Mariae sedem Remis habetur, in oratione pernoctabat. Quam postea cryptam praesul Heriveus in honore consecravit ejusdem beatissimi Remigii, ubi tunc ipse vir sanctus, vigiliis fatigatus, et quasi dormiens, in excessum raptus, videt angelum sibi assistentem, qui haec ut acta fuerant ita narrat eidem, jubens, ut quantocius Laudunum petat, atque Genebaudum sedi datae restituens, ei coram se pontificali fungi ministerio [Col. 0055A] persuadeat. Illico vir beatus nihil haesitans adit magna cum celeritate Laudunum. Quo perveniens, in ostii limine, salvo sigillo seraque reserati, Genebaudum jacentem reperit: quem protensis brachiis cum gaudii lacrymis Domini clementiam collaudans, erexit, eumque sedi et officio sacerdotali reddens, Remos cum gaudio repedavit. Genebaudus autem in sanctitate postea cunctos vitae suae dies, Dei fretus gratia, peragens, palam quae sibi Dominus fecerat, praedicabat. Obiit igitur Genebaudus in pace sanctis Dei connumeratus, tandiu episcopatu perfunctus, ut ei successerit Latro filius ejus, episcopus et ipse postea sanctus.
Rex denique Lodovicus in civitate Suessonica sedem suam constituens, delectabatur praesentia et [Col. 0055B] colloquio sancti Remigii. Sed quia vir hic sanctus in civitatis hujus vicinia villas non habebat alias, nisi quamdam parvam quae sancto Nicasio data fuerat, rex (suggerente regina, locorumque petentibus incolis, qui multiplicibus erant aggravati xeniis, ut quod regi debebant, Ecclesiae Remensi persolverent) sancto proposuit Remigio, ut quantum circumiret dum ipse meridie quiesceret, illi totum donaret. Beatus igitur Remigius per fines qui videntur adhuc manifesti, profectus, itineris sui signa dimisit. In qua determinatione quidam possidens molendinum repulit sanctum virum, ne intra ipsos illum concluderet fines. Quem vir Domini leniter affatus ait: Amice, non sit tibi durum, ut habeamus simul hunc molendinum. At ille ut eum rejecit, statim in contrarium [Col. 0055C] rota molendini verti coepit. Repulsor autem clamare coepit post sanctum Remigium: Serve Dei, veni, et habeamus pariter molendinum. Cui vir sanctus: Nec mihi, nec tibi. Mox tanta profunditas in eodem loco, tellure se subducente, facta est, ut nunquam deinceps inibi molendinus haberi posset. A quibusdam quoque repulsus, ne silvulam quamdam suos intra terminos comprehenderet, dixit, ut nec folium unquam de ipsa silva (licet esset contigua), trans fines ipsos evolaret, neque fustis ex ea versus eosdem terminos caderet. Quod et observatum voluntate Dei traditur, donec ipsa silva perdurasse dignoscitur. Abinde quoque procedens, venit ad villam, nomine Caviniacum ( Chavignon ), quam finibus suis nitens concludere, prohibetur ab hominibus ejusdem villae. [Col. 0055D] Tunc ille miti vultu modo rejectus, modo repropinquans, signa quae parent adhuc per suum dimisit iter. Tandem repulsus, dixisse fertur ad illos: Semper laborate, et egestatem sustinete. Quod hodieque compleri, manentis sententiae virtus ostendit. Surgens autem rex a somno meridiano, quaecunque beatus Remigius ambitu suae circumitionis incluserat, eidem praecepto regiae dedit auctoritatis. Quarum rerum sunt Juliacus et Codiciacus ( Juilly et Cocy ) capita, quae Remensis adhuc jure quieto possidet Ecclesia.
Eulogius denique vir quidam praepotens convictus apud regem Lodovicum super regiae majestatis crimine, ad intercessionem beati confugit Remigii. Cui [Col. 0056A] vir sanctus tam vitam, quam rerum obtinuit possessionem. Ipse vero, quasi recompensationis beneficio, benefico patrono Sparnacum ( Epernay ) villam suam obtulit in proprietatem. Beatus autem praesul, temporalem pro suae intercessionis munere vitans retributionem recipere, praedictum virum, quoniam verecundiae confusione depressus (quia contra natalium decus suorum, vita donari per indulgentiam meruisset) in habitu saeculari manere nolebat, salubriter exhortatus est, dicens: Ut si perfectus esse vellet, vendens omnia sua daret pauperibus, et sequeretur Christum (Matth. XIX, 21) . Sicque taxatum, de thesauris ecclesiasticis, pretium, quinque millia scilicet argenti libras, Eulogio fertur dedisse, ipsamque villam in Ecclesiae possessionem comparasse. Bonum [Col. 0056B] cunctis relinquens exemplum episcopis, caeterisque sacerdotibus, ut dum pro his qui ad Ecclesiae sinum, vel servorum Dei praesidia confugium faciunt, intercedunt, aut bona quaelibet agunt, haec pro temporali recompensatione non expleant, nec transitoria velint recipere: sed juxta mandatum Domini, qui gratis acceperunt, studeant quoque gratis impendere (Matth. X, 8) .
Rex itaque Ludovicus contra Gondebaudum et Godegisilum fratrem ejus ducens exercitum ( an. 501 Sigeb. ), percepta benedictione a beato Remigio victoriam sibi praedicente, accepit in mandatis ab eo sibi [Col. 0056C] datis, ut tandiu contra hostes dimicaret, quandiu benedictum sibi vinum, quod ei vir Domini dederat, in usu quotidiano sufficeret. Contra quem Burgundiones cum praedictis ducibus pugnaturi, venerunt super Oscaram fluvium, secus Divionem castrum. Ubi confligentes atrociter Burgundiones in fugam vertuntur, et in Avinione castro se Gondebaudus concludens, a Ludovico pacem per Aredium consiliarium suum, multis datis thesauris, obtinuit. Ludovicus autem cum exercitu Francorum praeda potitus maxima, revertitur ad propria. Sic etiam constituta Parisiis in honore beatorum apostolorum Petri et Pauli basilica ( hodie S. Genovefa ), et synodo per sancti patroni sui Remigii consilium, in urbe Aurelianensi habita, pergens contra regem Alaricum [Col. 0056D] Arianum, et accipiens a B. Remigio benedictionem, redditur de victoriae perceptione securus. Cui vir quoque sanctus, ut et pridem fecerat, vas, quod vulgo flasconem vocant, vini a se benedicti plenum dedit: hoc idem quod antea mandans, ut eo usque ad bellum procederet, donec sibi suisque, quibus exinde dare vellet, hoc vinum de praedicto flascone non deficeret. Bibit igitur rex ex eo, pluresque suorum, vas tamen vini non patitur detrimentum. Bellum vero cum Gothis conferens, eos in fugam vertit, et ipse, beato Remigio se suffragante, victor exstitit. In qua pugna dum duo Gothi contis eum in latera feriunt, hujus patroni sui se protegentibus meritis, illum laedere nequiverunt. Multis autem civitatibus [Col. 0057A] suae ditioni subactis, usque Tolosam perrexit, et Alarici thesauros accipiens, per Engolismam civitatem (cujus ante conspectum ipsius muri corruerunt), interfectis Gotthis qui erant intus, ad propria cum gloriosa redit victoria, vino flasconis non deficiente, donec reversus est in sua ( an. 509. Sigeb. ).
Denique rex Ludovicus, exhortante sancto Remigio, regnum, hoc est coronam cum gemmis pretiosis auream, donum beato Petro apostolo misit: et codicillos [ ms. i, codicellos] ab Anastasio imperatore pro consulatu sibi missos, cum corona aurea, tunicaque blattea sumpsit, et ab inde consul appellatus esse memoratur. Hormisda quoque Romanae sedis pontifex, sancto Remigio vices suas in regno Ludovici, litteris suis ad ipsum directis, commisit. Post haec [Col. 0057B] mortuus Ludovicus rex in pace (an. 514 Sigeb., Baron., Haraeus) , ac sepultus in basilica sancti Petri apostoli, quam Parisiis aedificaverat; eodemque momento quo spiritum emisit, revelante Spiritu sancto, beatus Remigius Remis positus, eum obisse cognovit, et assistentibus sibi manifestavit.
Galliae quondam praesules ad synodum fidei gratia convenientes, beatum Remigium, utpote virum divinis eloquiis eruditissimum, et doctrinis ecclesiasticis exercitatissimum, ad idem concilium venire petierunt. [Col. 0057C] Cui conventui Arianus quidem episcopus acerrimus disputator, et dialecticis propositionibus ac conclusionibus confisus, hincque nimis elatus, intererat. Ingrediente vero concilium S. Remigio, et a multitudine fratrum, reverenter ei cunctis assurgentibus, excepto, superbus haereticus illi assurgere dedignatur. At mox ut beatus Remigius ante ipsum transiit, ille locutionis officium ore obstructo amisit. Exspectantibus universis, ut post allocutionem sancti Remigii loqueretur ille, ne ullum quidem verbum proferre potuit. Sicque beati viri vestigia pronus tandem petens, nutibus veniam postulavit. Cui sanctus Remigius: In nomine, inquit, Domini nostri Jesu Christi, veri Filii Dei vivi, si sic de eo recte sentis, loquere, et de illo, sicut catholica credit Ecclesia, [Col. 0057D] crede et confitere. Ad cujus vocem haereticus ante superbus, humilis jam factus atque catholicus, orthodoxam fidem de divina et inseparabili Trinitate, ac de incarnatione Christi catholice confessus, in eadem confessionis suae fide se permansurum repromisit. Sicque anima per infidelitatem perdito, et corporali voce propter superbiam juste condemnato, virtute divina venerabilis pontifex, et animae reddidit et corporis sanitatem; cunctis qui aderant, vel haec cognituri forent, sacerdotibus patenter ostendens, in hoc male sentiente de Christo (qui proximus et frater nobis per humanitatem fieri dignatus est) qualiter contra peccantes in ipsum, vel in Ecclesiam atque rebelles, et erga post recognoscentes ac poenitentes debeant agere.
Senescente jam S. Remigio, Deique Spiritu sibi revelante quod abundantiam tunc praesentem, fames secutura foret, de frugibus villarum episcopii nonnullos jussit acervos fieri fame laboraturae postmodum profuturos plebi; quorum in villa, quae Celtus vocatur, facti sunt plures. At homines ipsius villae seditiosi et rebelles erant; qui die quadam inebriati coeperunt inter se dicere: Quid ille Jubilaeus (ita virum sanctum propter aetatis prolixitatem vocitantes) facere vellet ex his quas aggregaverat metis? An civitatem de ipsis facere cogitaret: quia sicut turres per muros civitatis, ita per circuitum cortis [Col. 0058B] dispositi cernebantur acervi. Tandem suadente diabolo se mutuo cohortati, miserunt in eos ignem. Quod cum B. praesuli nuntiatum fuisset in propinqua villa, quam Basilicae Cortem [ Bazancourt ] vocant, tunc forte consistenti; ascenso protinus equo, celeriter ad tantam compescendam praesumptionem devenit Celtum. Quo cum pervenisset, ardentesque fruges reperisset, ad ipsum calefacere se coepit ignem; semper, inquiens, est bonus focus, si non super potest. Verumtamen omnes qui hoc egerunt, et qui de ipsorum germine nati fuerint, viri ponderosi fiant, et feminae gutturis calamitate plectantur. Quod ita quoque constat impletum. Usque ad tempora siquidem Caroli Magni, qui hujuscemodi homines de [Col. 0058C] Celto, quoniam vicedominum ecclesiae Remensis in eadem villa necarunt, exterminavit, caedis auctoribus interfectis, et consentientibus per diversas provincias dispersis, atque perpetuo condemnatis exsilio: ac de caeteris hujus episcopii villis eamdem restaurari fecit. Ita viri feminaeque generationis hujus multati permanserunt, ut sancti viri sententia promulgavit. Et apte quidem vir Dei (quoniam posteros eorum rebelles ac seditiosos fore praevidit) hujusmodi vindicta non solum praesumptores, sed etiam genus ipsorum plecti decrevit.
Post haec igitur, aliaque multarum magnalia virtutum, quae Dominus operari per hunc fidelem suum famulum dignatus est, gemitus illius exaudiens atque suspiria, quibus dicere consueverat: Quando veniam, [Col. 0058D] et apparebo ante faciem Dei? (Psal. XLI, 3.) Satiabor dum manifestabitur gloria ejus (Psal. XVI, 8) ; illi pia consolatione Dominus obitus sui diem revelavit imminere. Qua revelatione fretus, rerum suarum condidit testamentum, ad illam pertingere festinans haereditatem, de qua dicit Propheta: Cum dederit dilectis suis somnum, haec est haereditas Domini (Psal. CXXVI, 3, 4) . Sic ergo sanctus hic vir Dei, terrenam derelinquens haereditatem percepit aeternam. Condito siquidem testamento, et suis omnibus rite dispositis, quia verus agricola omnem vitis verae palmitem fructum ferentem purgat, ut fructum plus afferat (Joan. XV 2) , oculorum corporalium lumine privatus est aliquandiu, quo superna, mentis oculis, ad quae toto anhelabat desiderio, contemplari [Col. 0059A] valeret attentius. Ipse vero studebat in suae probationis tentatione semper gratias agere, laudibus, hymnisque Deo diebus ac noctibus vacare, fideli mente pertractans: Quoniam qui patienter humiliterque flagella suscipiunt, post flagella sublimiter ad requiem suscipiuntur. Cujus aeternae gloriae pignus in eo Dominus volens ostendere, priusquam decederet, ei visum restituit. Unde, sicut et de amissione, nomen Domini benedixit. Et non post longum spatium, sciens adesse sui transitus diem, per missarum celebrationem, et sacrae communionis participationem, valefaciens, et dans pacem filiis suis, postquam septuaginta quatuor annos in episcopatu religiosissime fidelis servus et prudens Domino ministraverat, nonagesimo sexto aetatis suae anno Idibus [Col. 0059B] Januarii [ ms. i, Id. IX], cursu sancti certaminis consummato, fide servata, cum multiplici bonorum operum fructu, et animarum lucro, ut diu desideravit, anima coelos penetrans, terrae corpus reliquit; accipiens stolam candidam, beatitudinem scilicet animae sempiternam, percapturus in resurrectione alteram, beatam videlicet ad gloriam resuscitati corporis immortalitatem; possessurus partem societatemque cum praecipuis Christi membris in regno coelesti, sicut attestatur apostolica sibi collata gratia. Gens siquidem Francica per ipsum ad fidem Christi conversa, martyrii palma, longanimitas patientiae in longaevitate ipsius vitae, confessionis gloria, orthodoxae fidei praedicatio, magnaliumque tam in vita corporis, quam post obitum praeclara manifestatio. [Col. 0059C] Cum vero funus ipsius sanctissimum deferretur ad sepulturam sanctorum martyrum Timothei et Apollinaris in ecclesia praeparatam, ita feretrum in medio vico est aggravatum, ut nullo modo posset, hominibus quantumlibet adnitentibus, amoveri. Stupefactis omnibus, Deique misericordiam postulantibus, ut dignaretur ostendere, quo in loco sancti sui vellet recondi corpus, designant ad basilicam praefatorum martyrum; nec feretrum movere possunt. Proponunt ad ecclesiam sancti Nicasii, nec capulum valet attolli. Decernunt ad aedem sanctorum Sixti et Sinicii, nec sic potest moveri. Tandem coacti, quoniam parva supererat ecclesia in honore beati Christophori martyris, et nullius propalati [Col. 0059D] corpus servabatur in ea sancti, circumjacentibus tamen atriis ecclesiae coemeterium ferebatur ex antiquo Remense, petierunt ut Dominus declararet, utrumnam in eadem ecclesiola pignus illud sacratissimum reponi decerneret. Ad quae vota tanta facilitate loculum levant, ut nullum portantes onus sentirent. Recondita sunt autem reverendissimi Patris hujus membra in hac ecclesiola, divina moderante dispositione, in loco ubi nunc habetur altare beatae virginis Genovefae. Ubi vero feretrum constat ipsius aggravatum, multa feruntur ostensa miracula postmodum. Hic etiam crux exstat abinde posita, columnae monumentis his insignitae praefixa.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Gloria Deo. Amen.
«Ego Remigius episcopus civitatis Remorum, sacerdotii [Col. 0060B] compos, testamentum meum condidi jure praetorio, atque id codicillorum vice valere praecepi, si ei juris aliquid videbitur defuisse. Quandoque ego Remigius episcopus de hac luce transiero, tu mihi haeres esto, sancta et venerabilis Ecclesia catholica urbis Remorum, et tu, fili fratris mei, Lupe episcope, quem praecipuo semper amore dilexi, et tu, nepos meus, Agricola presbyter, qui mihi obsequio tuo a pueritia placuisti, in omni substantia mea, quae mea sorte obvenit antequam moriar: praeter id quod unicuique donavero, legavero, darive jussero, vel unumquemque vestrum voluero habere praecipuum. Tu sancta haeres mea Remensis Ecclesia, colonos quos in Portensi habeo territorio, vel de paterna maternaque substantia, vel quos cum fratre meo [Col. 0060C] sanctae memoriae Principio episcopo commutavi, vel donatos habeo, possidebis, Dagaredum, Profuturum, Prudentium, Temnaicum, Maurilionem, Baudoleifum, Provinciolum: Naviatenam, Lautam, Suffroniam colonas; Amorinum quoque servum, cum omnibus quos intestatos reliquero, tuo dominio vindicabis. Necnon villas, agrosque, quos possideo in solo Portensi, Tudiniacum scilicet, et Balatonium [ ms., Balatonum], sive Plerinacum, et Vaculiacum, vel quaecunque in eodem solo Portensi qualibet auctoritate possedi, integre cum omnibus campis, pratis, pascuis, silvis, ad te testamenti hujus auctoritate revocabis. Simili modo, sanctissima haeres mea, quaecunque tibi a propinquis et amicis meis, in quocunque solo et territorio collata sunt, sicuti disposuero in [Col. 0060D] parochiis, coenobiis, martyriis, diaconiis, xenodochiis, omnibusque matriculis sub tua ditione degentibus, ordinationem meam futuri successores mei, ordinis sui memores, sicut ego praedecessorum meorum, ita quoque inconvulse, et absque ulla refragatione servabunt. Ex quibus Celtus, quam [ Briss., quem] per manum meam Celsa, sobrina mea tibi tradidit, et Huldriciaca villa, quam Huldericus comes, ei loco ubi ossa mea sancti fratres et coepiscopi dioeceseos tuae ponenda elegerint, in tegumentis deserviant. Sitque locus ille successoribus meis Remorum episcopis peculiariter proprius, et in alimoniis ibidem Deo militantium, vicus ex proprio, in Portensi, et . . . villanis quoque ex episcopio in Remensi deserviant. Blandibaccius villa in Portensi, [Col. 0061A] quam a cohaeredibus meis Benedicto et Hilario, datis pretiis emi de thesauro ecclesiae, et Albiniacus ex episcopis, in alimoniis clericorum Remensis Ecclesiae communiter deputentur. Quibus etiam Berna ex episcopio, quae peculiaris praedecessoribus meis esse solebat, cum duabus villis, quas Ludovicus a me sacro baptismatis fonte susceptus, amore nominis mei, Piscofesheim sua lingua vocatis [ i. vocatas], mihi tradidit, sive cum Coslo et Gleni, vel omnibus silvis, pratis, pascuis, quaecunque per diversos ministros in Vosago infra, circum, et extra; tam ultra quam citra Rhenum pretio dato comparavi, picem annuatim ministret, cunctisque locis regularibus, tam a me, quam ab antecessoribus meis ordinatis, sive in futuro ab episcopis successoribus meis ordinandis, [Col. 0061B] pro necessitate locorum ad vascula vinaria componenda annuatim distribuat. Crusciniacum [ al., Cruciniatum] vero et Faram, sive villas quas sanctissima virgo Christi Genovefa, a rege Christianissimo Ludovico pro compendio itineris sui, cum Remensem ecclesiam saepissime visitare soleret, adipisci promeruit, alimoniisque ibidem Deo famulantium deputavit, sicut ab ea ordinatum est, ita confirmo, ut Crusciniacus futuri episcopi successoris mei obsequiis, et sartatectis principalis ecclesiae deputetur. Faram vero eidem episcopo, et sartatectis ecclesiae ubi jacuero, perpetualiter servire jubeo. Sparnacus [ ms., Spernacus] villa, quam datis quinque millia libris argenti, ab Eulogio comparavi, tua (sanctissima haeres mea) non extraneorum haeredum meorum esse [Col. 0061C] cernitur (c. 14), eo quod cum criminis accusatione regiae majestatis idem teneretur obnoxius, et se minime purgare posset, non solum ne occideretur, dato jam dicto pretio de thesauris tuis, sed ne pecunia ejus publicaretur, una tecum obtinui: et ideo ut praefata Sparnacus perpetualiter tibi ad restituendum thesaurum, stipendiisque tui pontificis deserviat, liberali sanctione firmavi. Duodeciacus vero, sicut a Clodovaldo nobilissimae indolis puero confirmatum est, tibi haeres mea perpetualiter famuletur. Villas quas mihi dominus illustrisque memoriae Ludovicus rex quem de sacro baptismatis fonte suscepi, cum adhuc paganus Deum ignoraret, ad proprium tradidit, locis pauperioribus deputavi; ne forte, cum esset infidelis, cupidum terrenarum rerum me arbitrari [Col. 0061D] posset, et non potius suae salutem animae, quam exteriora ab ipso bona requirere. Quod et admiratus, intercedere me pro quibuscunque necessitatem patientibus et fidelis, et ante fidem, benigne liberaliterque concessit. Et quia ex omnibus episcopis Galliarum, pro fide et convocatione Francorum potissimum me laborare cognovit, dedit mihi Deus tantam gratiam in conspectu ejus, virtusque divina, quae per Spiritum sanctum me peccatorem plurima signa ad salutem praefatae gentis Francorum operari fecit, ut non solum ablata omnibus ecclesiis regni Francorum restitueret, sed etiam de proprio, gratuita bonitate, plurimas ditaret ecclesias. Neque prius de regno ejus, quantum passus est pedis, ecclesiae [Col. 0062A] Remorum jungere volui, donec, ut hoc omnibus ecclesiis adimpleret, obtinui. Sed neque post ejus baptismum, nisi Codiciacum et Juliacum, super quibus jam dictus puer sanctissimus et unanimus mihi Clodovaldus, et incolae loci illius multiplicibus xeniis gravati, obnixe deprecantes, quod regi debebant ecclesiae meae solvendum, me petere compulerunt. Quod idem piissimus rex et gratanter accipiens, promptissima voluntate largitus est, usibusque tuis, sanctissima haeres mea, justa ejusdem piissimi datoris praeceptum, episcopali auctoritate firmavi. Res etiam quas saepe dictus rex, piissimusque princeps, tibi in Septimania et Aquitania concessit, et eas quas in Provincia Benedictus quidam (cujus filiam mihi ab Alarico missam, gratia sancti Spiritus per impositionem [Col. 0062B] manus meae peccatricis, non solum a diabolicae fraudis vinculo, sed ab inferis revocavit) ad usum luminis tui, et loci ubi corpus meum jacuerit. continuatim deservire praecipio, villasque in Austria sive Toringa. Futuro episcopo successori meo amphibalum album paschalem relinquo, stragula columbina duo, vela tria, quae sunt ad ostia diebus festis triclinii, cellae et culinae. Vas argenteum triginta, et aliud de cem et octo librarum, inter te, haeres mea, et dioecesin tuam Ecclesiam Laudunensem, factis patenis atque calicibus ad ministerium sacrosanctum, prout volui, Deo annuente, distribui. Illud quoque vas aureum decem librarum, quod mihi saepe nominatus dominus, illustrisque memoriae Ludovicus rex, quem, ut praedixi, de sacro baptismatis fonte suscepi, donare [Col. 0062C] dignatus est, ut de eo facerem quod ipse voluissem, tibi haeredi meae Ecclesiae supra memoratae jubeo turriculum et imaginatum calicem fabricari. et epigrammata, quae Lauduni in argenteo ipse dictavi, in hoc quoque conscribi volo. Quod faciam per me, si habuero spatium vitae; si autem [ Briss., sin. ante] clausero ultimum diem, tu fili fratris mei, Lupe episcope, species ante dictas, tui ordinis memor, efficias. Compresbyteris meis et diaconibus qui sunt Remis, quinque et viginti solidos aequaliter dividendos in commune dimitto. Vitis plantam super vineam meam ad suburbanum positam, simili modo communiter possidebunt cum Melanio vinitore, quem do in loco ecclesiastici hominis Albovichi, ut Albovichus libertate plenissima perfruatur. Subdiaconibus solidos [Col. 0062D] duodecim, lectoribus, ostiariis, et junioribus solidos octo jubeo dari. Pauperibus duodecim in matricula positis, ante fores ecclesiae exspectantibus stipem, duo solidi unde se reficiant, inferentur: quibus Corcellum villam dudum deservire praecepi. Aliis pauperibus tribus, ubi fratres quotidie pedes lavare debent, quibus etiam Balatoforum [Relatoforum], quod dicitur Xenodochion, ad hoc mysterium statui, solidus unus dabitur. Viduis quadraginta in porticu ecclesiae alimoniam praestolantibus, quibus de decimis villarum Calmisciaco, Tessiaco, Novavilla stipendia ministrabantur, superaddo de villa Huldriciaca superius memorata, eis in perpetuum stipendia inferri, et tres solidos, et denarios quatuor dari [Col. 0063A] jubeo; ecclesiae S. Victoris ad portam Suessonicam, solidos duos; ecclesiae S. Martini ad portam Collatitiam, solidos duos; ecclesiae sancti Hilarii ad portam Martis, solidos duos; ecclesiae sanctorum Crispini et Crispiniani ad portam Trevericam, solidos duos; ecclesiae S. Petri infra urbem, quae curtis Dominica dicitur, solidos duos; ecclesiae quam in honore omnium Martyrum supra cryptam Remorum aedificavi, cum per auxilium virtutis Dei ab igne daemonis pene jam totam urbem concrematam eripui, solidos duos; ecclesiae, quam pro eodem signo virtutis Dei, in honore sancti Martini, et omnium confessorum infra urbem aedificavi, solidos duos; diaconiae infra urbem, quae dicitur ad Apostolos, solidos duos; titulo sancti Mauricii in via Caesaria, [Col. 0063B] solidos duos; ecclesiae Jovinianae [ ms., Jovianae] tituli beati Agricolae, ubi ipse vir Christianissimus Jovinus, et sanctus martyr Nicasius, cum plurimis societatis suae Christi martyribus requiescunt, ubi etiam quinque confessores proximi antecessores domni Nicasii, cum sanctissima virgine et martyre Eutropia conditi sunt, solidos tres; eidem quoque ecclesiae proprium quod fuerat Jovini in solo Suessonico, cum ecclesia beati Michaelis, rebus prioribus superaddidi; ecclesiae sanctorum martyrum Timothei et Apollinaris, ubi etiam Domino dante, si fratribus ac filiis meis episcopis dioeceseos nostrae visum fuerit, ossa mea ponere disposui, solidos quatuor; ecclesiae sancti Joannis, ubi virtus Christi, me orante, [Col. 0063C] filiam Benedicti suscitavit, solidos duos; ecclesiae sancti Sixti, ubi cum tribus successoribus suis requiescit, solidos tres, cui etiam de proprio meo Plebeias supra Matronam adjunxi; ecclesia S. Martini in eodem solo sanctae Remensis ecclesiae positae, solidos duos; ecclesiae S. Christophori, solidos duos; ecclesiae S. Germani, quam ipse in solo Remensi aedificavi, solidos duos; ecclesiae SS. martyrum Cosmae et Damiani in praefatae matris solo positae, solidos duos. Matriculae S. Mariae, quae dicitur Xenodochion, ubi duodecim pauperes stipem exspectant, solidus dabitur. Quam denique matriculam loco, ubicunque fratribus meis et filiis ossa mea ponere placuerit, perseverare praecipio, et ut diu [ ms. i, die] noctuque pro peccatis atque criminibus meis [Col. 0063D] Dominum deprecentur de proprio haereditatis meae jure, rebus quas antecessores mei in eorum stipendiis Domino dederunt, superaddo etiam villam Soladronam, et villam S. Stephani, et quidquid in villa Herimundi mihi per successionem evenit. Quod vero pretio ibidem comparavi, ecclesiae S. Quintini martyris jam diu delegavi. De jam dicto Vacculiaco, Fruminium, Dagaleifum, Dagaredum, Ductionem, Baudowicum, Udulfum, Vinofeifam, liberos esse praecipio. Temnaredus qui de ingenua nascitur matre, statu libertatis utatur. Tu vero, fili fratris mei Lupe episcope, tuo dominio vindicabis Nifastem, et matrem suam Nuciam. Vineam quoque quam Aeneas vinitor colit; Aeneam et Monulfum ejus filium juniorem jubeo libertate perfungi. Melloficum porcarium [Col. 0064A] et Paschasidem conjugem suam, Vernivianum cum filiis suis, excepto Widragasio, cui tribui libertatem, tuo juri deputabis. Servum meum de Cesurnico tuum esse praecipio. Agrorum partem ad te, quam frater meus Principius episcopus tenuit, cum silvis, pratis, pascuis revocabis. Servum meum quem Mellowicus tenuit, Viteredum tibi derelinquo, Teneursolum, Capalinum, et uxorem suam Theodorosenam, tuo juri dominioque transcribo. Theodonima quoquo ex mea praeceptione sit libera. Edoneifam, quae homini tuo sociata fuit, et ejus cognationem retinebis. Uxorem Aregildi, et cognationem suam ingenuos esse jubeo. Partem meam de prato quod Lauduni juxta vos habeo, ad imitatem montium posito, quae Jovia sunt pratella [Col. 0064B] quae tenui, ad te revocabis. Labrinacum tibi, ubi ossa genitricis meae posui, cum praefixis terminis deputavi. Tibi autem, nepos meus Agricola presbyter, qui intra domesticos parietes meos exegisti pueritiam tuam, trado atque transcribo Merumvastem servum, et uxorem suam Meratenam, et eorum filium, nomine Mercovicum. Ejus fratrem Medovicum jubeo esse liberum. Amantium et uxorem suam tibimet derelinquo. Eorum filiam esse praecipio liberam Dasoundam. Alaricum servum tuae deputo portioni, cujus uxorem, quam redemi, et manumisi, commendo ingenuam defendendam. Bebrimodum et uxorem suam Moriam tuo dominio vindicabis. Eorum filius Monacharius gratulabitur beneficio [Col. 0064C] libertatis. Mellaricum et uxorem suam Placidiam ad tuum dominium revocabis. Medaridus eorum filius sit libertus. Vineam quam Mellaricus Lauduni fecit, tibi dono; Britobaudem servum meum, necnon etiam Gibericum. Vineam quam Bebrimodus facit, tibi eatenus derelinquo, ut diebus festis, et omnibus diebus Dominicis, sacris altaribus mea inde offeratur oblatio, atque annua convivia Remensis presbyteris et diaconibus praebeantur. Delegoque nepoti meo Praetextato Moderatum, Totticionem, Marcovicum, Innocentium servum, quem accepi a Profuturo originario meo, cochlearia quatuor de majoribus, acetabulum, lucernam, quam mihi tribunus Friaredus dedit, et argenteam cabutam figuratam. Filiolo illius Parovio, acetabulum et tria cochlearia, et [Col. 0064D] casulam cujus fimbrias commutavi. Remigii cochlearia tria, quae meo sunt nomine titulata, mantile ipsius quod habeo feriale, transcribo; hichinaculum quoque dono illi, de quo Godebodo dixi. Delegoque benedictae filiae meae Hilariae diaconae ancillam nomine Nocam, et vitium pedaturam, quae suae jungitur vinea, quam Catusio facit, dono: et partem meam de Talpusciaco transcribo, pro obsequiis quae mihi indesinenter impendit. Aetio nepoti meo partem de Cesurnico, quae mihi sorte divisionis obvenit, cum omni jure quod tenui atque possedi. Ambrosium quoque puerum ad jus illius, dominiumque transmitto. Vitalem colonum liberum esse jubeo, et familiam suam ad nepotem meum Agathimerum pertinere: cui vineam dono quam posui Vindonissae, et [Col. 0065A] meo labore constitui, sub ea conditione ut a partibus suis, omnibus diebus festis ac Dominicis pro commemoratione mea sacris altaribus offeratur oblatio: et Laudunensibus presbyteris atque diaconibus annua convivia, concedente Domino praebeantur. Dono ecclesiae Laudunensi ex villis quas mihi sanctae recordationis praefatus rex Ludovicus dedit, duas, Anisiacum, solidosque decem et octo, quos presbyteri et diaconi inter se aequali divisione distribuant. Partem meam de Secio ex integro ad se revocet ecclesia Laudunensis, et Lauscitam, quam mihi charissima filia et soror mea, virgoque, ut credo, Christi sanctissima Genovefa, in usibus pauperum Christi tibi dandam ad integrum delegavit. Commendo sanctitati tuae, fili fratris mei, Lupe episcope, ex praefatis [Col. 0065B] villis, quos libertos esse praecipio, Catusionem, et Auliatenam conjugem suam, Nonnionem qui meam vineam facit, Sonnoveifam, quam captivam redemi, bonis parentibus natam, et ejus filium Leutiberedum, Mellaridum et Mellatenam, Vasantem, Cocum, Caesariam, Dagarasenam, et Baudorosenam Leonis neptem, et Marco eifum filium Totnonis; hos totos, fili fratris mei, Lupe episcope, sacerdotali auctoritate liberos defensabis. Tibi autem, haeredi ecclesiae meae, Flavianum et uxorem suam Sparagildem dono Eorum filiolam parvulam Flavarasenam, liberam esse constitui. Fedamiam uxorem Melani, et eorum parvulam Remenses presbyteri et diaconi possidebunt. Crispiciolum colonum liberum esse praecipio, et ad nepotem meum Aetium ejus familiam [Col. 0065C] pertinere: ad utrumque, id est, ad Aetium et Agatimerum pervenire colonicam Passiacum. Pronepti meae Praetextatae dono Modorosenam. Profuturo Leudocharium puerum trado. Profu urae dari jubeo Leudoneram. Laudunensibus subdiaconibus, lectoribus, ostiariis, et junioribus quatuor solidos derelinquo. Pauperibus in matricula positis solidus dabitur ad eorum refectionem. Delegoque ex dato praefati principis Salvonarias supra Moram, et decem solidos ecclesiae Suessonicae pro commemoratione nominis mei. Nam Sablonarias supra Matronam haeredibus meis deputavi. Catalaunensi ecclesiae ex dato saepe dicti filii mei, Gellonos supra Matronam, et solidos decem. Ecclesiae sancti Memmii, Fascinarias [Col. 0065D] ex donis praescripti principis, et solidos octo. Mosomagensi, solidos quinque. Vongensi, agrum apud officinam molinarum, quae ibi est constituta. Catarigensi ecclesiae, solidos quatuor, totidemque Portensi pro commemoratione mei nominis inferentur Ecclesiae Attrabatensi, cui, Domino annuente, Vedastum fratrem meum charissimum episcopum consecravi, ex dono jam dicti principis villas duas in alimoniis clericorum deputavi, Orcos videlicet, et Sabucetum; quibus etiam pro memoria nominis mei solidos viginti dari jubeo. Ursi archidiaconi familiaribus usus obsequiis, dono ei domi textilis casulam subtilem, et aliam pleniorem, duo saga delicata, tapete quod habeo in lecto, et tunicam quam tempore transitus mei reliquero meliorem. Haeredes [Col. 0066A] mei, Lupe episcope, et Agricola presbyter, porcos meos inter vos aequaliter dividetis. Friaredus, quem ne occideretur quatuordecim solidis comparavi, duos concessos habeat, duodecim det ad basilicae domnorum martyrum Timothei et Apollinaris cameram faciendam. Haec ita do, ita lego, ita testor. Caeteri omnes exhaeredes estote, suntote.
«Huic autem testamento meo dolus malus abest, aberitque in quo si qua litura, vel caraxatura fuerit inventa, facta est me praesente, dum a me relegitur et emendatur. Neque ei duo priora testamenta, primum quidem quod ante quatuordecim, et alterum quod ante septem condidi annos, obsistere, obviare, aut ullatenus nocere poterunt, eo quod quidquid in ipsis continebatur, in praesentia fratrum meorum [Col. 0066B] hic inserta, et quae deerant adjuncta, insuper et quae Dominus mihi largiri in postmodum dignatus est, superaddita noscuntur. Sed inconvulsum et incontaminatum praesens hoc quod condidi testamentum, a fratribus meis successoribus, videlicet Remorum episcopis, conservandum [ ms. i. conservatum]: a regibus quoque Francorum, filiis scilicet meis charissimis, quos per baptismum, Jesu Christi dono et gratia Spiritus sancti cooperante, Domino consecravi, ubique defensum, atque protectum contra omnia: et in omnibus, inviolabilem perpetuamque semper obtineat firmitatem. Et si quis, in ordine clericali, a presbytero usque ad tonsum contradicere, aut obviari ei praesumpserit, et correptus a successore meo satisfacere neglexerit, convocatis ex vicinioribus [Col. 0066C] locis Remorum dioeceseos tribus episcopis, deponatur a gradu. Si vero, quod non opto, nec cupio, sed neque spero, successor quilibet mihi in hac sede Remorum episcopus, exsecrabili cupiditate ductus, res praefatas, sicut a me, auctore Domino meo Jesu Christo, ad illius honorem, et ejus pauperum consolationem ordinatae sunt, aliorsum distrahere, immutare, commutare, seu quolibet obtentu in usus laicorum, beneficii gratia dare, aut a quolibet datas, favere, aut consentire praesumpserit, convocatis totius dioeceseos Remorum episcopis, presbyterisque ac diaconibus, necnon et ex filiis meis charissimis Francis religiosis quamplurimis, reatus sui poenam, privatione sui episcopatus persolvat, [Col. 0066D] et nequaquam ultra recuperationem gradus amissi, in hoc saeculo promerebitur. Quicunque vero ex laico habitu a nobis statuta parvipendes, sibique favens, quae pauperibus Ecclesiae attributa sunt, abuti, aut usurpare quolibet obtentu praesumpserit, pari simul perpetuaque damnatione alienator, petitor, dator, acceptor, pervasor, anathematis vinculo ab Ecclesia catholica sejungantur, donec valeant, Deo miserante, condignae satisfactionis emendatione indulgentiam promereri. Sin autem in hoc perseverare cujuscunque donationis occasione quilibet delegerit, spes ei praesentis ac futurae restitutionis a successore meo, Remorum scilicet episcopo, omnimodis auferatur. Generi tantummodo regio, quod ad honorem sanctae Ecclesiae, et defensionem pauperum [Col. 0067A] una cum fratribus meis et coepiscopis omnibus Germaniae, Galliae, atque Neustriae, in regiae majestatis culmen perpetuo regnaturum statuens elegi, baptizavi, a fonte sacro suscepi, donoque septiformis Spiritus consignavi, et per ejusdem sacri chrismatis unctionem ordinato in regem, parcens, statuo, ut si aliquando genus illud regium per benedictionem meam toties Domino consecratum, mala pro bonis reddens, ecclesiarum Dei pervasor, destructor, depopulator, gravis, aut contrarius existere voluerit, convocatis Remorum dioeceseos episcopis, primum moneatur: et deinde Ecclesia Remensi [ i, Remensis] praefata, adjuncta sibi sorore, Ecclesia scilicet Trevirensi, iterum conveniatur [ i, conveniat]. Tertio vero, archiepiscopis tantummodo [Col. 0067B] Galliarum tribus aut quatuor convocatis, princeps ille, quicunque fuerit, moneatur: ita ut usque ad septimam monitionem, si prius satisfacere renuerit, paternae pietatis longanimitate differatur. Tandemque, si postpositis omnibus praefatis benedictionibus [ f., monitionibus], incorrigibilis contumaciae spiritum non deposuerit, et se per omnia, Deo subdi nolens, benedictionibus Ecclesiae participare noluerit, elogium segregationis a corpore Christi, ab omnibus ei porrigatur, quod per prophetam et regem David longe ante, eodem qui in episcopis est, dictante Spiritu sancto, noscitur decantatum: Quia persecutus est, inquit, hominem inopem, et mendicum. et compunctum corde, et non est recordatus facere misericordiam, et dilexit maledictionem, et [Col. 0067C] veniet ei; et noluit benedictionem, et elongabitur ab eo (Psal. CVIII, 17, 18) . Totumque ei quod in persona Judae traditoris Domini nostri Jesu Christi, et malignorum episcoporum, ecclesia decantare solet, per singulas ei decantetur ecclesias, quia Dominus dixit: Quandiu fecistis uni ex minimis meis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) : et quandiu his non fecistis, nec mihi fecistis (Ibid., 45) . Et ideo quod probatur in capite, in membris intelligendum esse non dubitetur. Unum tantummodo ibi verbum per interpositionem commutetur: Fiant dies ejus pauci, et principatum ejus accipiat alter (Psal. CVIII, 8) . Quod utique si successores mei Remorum scilicet archiepiscopi, operari, sicut a me ordinatum est, neglexerint, in se quidquid in principibus resecandum [Col. 0067D] fuerat, maledictionibus depravati reperiant, ut fiant dies eorum pauci, episcopatum eorum accipiat alter. Si vero Dominus meus Jesus Christus vocem orationis meae, quam quotidie pro genere illo in conspectu divinae majestatis specialiter fundo, audire dignatus fuerit, ut sicut a me accepit ita in dispositione regni, et ordinatione sanctae Dei Ecclesiae perseveret, benedictionibus, quas Spiritus sanctus per manum meam peccatricem super caput ejus infudit, plurimae super caput illustrius per eumdem Spiritum sanctum superaddantur; et ex ipso reges et imperatores procedant, qui in praesenti, et in futuro, juxta voluntatem Domini, ad augmentum sanctae suae Ecclesiae, virtute ejusdem in judicio et [Col. 0068A] justitia confirmati, et corroborati regnum obtinere atque augere quotidie valeant: et in domo David, hoc est in coelesti Hierusalem, cum Domino in aeternum regnaturi, sublimari mereantur. Amen. Peractum Remis, die et consule supradicto, intercedentibus et mediis signatoribus.
«Ego Remigius episcopus testamentum meum relegi, signavi, subscripsi, et in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti, Deo adjuvante, complevi. â Vedastus episcopus cui pater meus Remigius maledixit, maledixi, et cui benedixit, benedixi: interfui quoque, atque subscripsi. â Genebaudus episcopus cui pater meus Remigius maledixit, et maledixi, et cui benedixit, benedixi: interfui quoque, atque subscripsi. â Medardus episcopus [Col. 0068B] cui pater meus Remigius maledixit, maledixi, et cui benedixit, benedixi: interfui quoque, atque subscripsi. â Lupus episcopus cui pater meus Remigius maledixit, maledixi, et cui benedixit, benedixi: interfui quoque, atque subcripsi. â Benedictus episcopus cui pater meus Remigius maledixit, maledixi, et cui benedixit, benedixi: interfui quoque, atque subscripsi. â Eulogius episcopus Cui pater meus Remigius maledixit, maledixi, et cui benedixit, benedixi: interfui quoque, atque subscripsi. â Agricola presbyter cui pater meus Remigius maledixit, maledixi, et cui benedixit, benedixi: interfui quoque, atque subscripsi. â Theodonius presbyter cui pater meus Remigius maledixit, maledixi: et cui benedixit, benedixi, interfui quoque, [Col. 0068C] atque subscripsi. â Celsinus presbyter cui pater meus Remigius maledixit, maledixi, et cui benedixit, benedixi: interfui quoque, atque subscripsi. â V. C. Pappolus interfui, et subscripsi. V. C. Eulodius interfui, et subscripsi. V. C. Eusebius in terfui, et subscripsi. V. C. Rusticolus interfui, et signavi. V. C. Eutropius interfui, et signavi. V. C. Daweus interfui, et signavi.
«Post conditum testamentum, imo signatum, occurrit sensibus meis, ut basilicae domnorum martyrum Timothei et Apollinaris missorium argenteum sex librarum ibi deputem, ut ex eo sedes futura meorum ossium componatur.»
Post hujus beatissimi Patris obitum, «cum lues inguinaria,» veluti Gregorius Turonensis enarrat (De Gloria confess. c. 79) , «populum primae Germaniae devastaret, et omnes hujus cladis terrerentur auditu, concurrit Remensis populus ad sancti sepulcrum, congruum hujus causae flagitare remedium. Accensis cereis, lychnisque accensis non paucis, hymnis, psalmisque coelestibus per totam excubat noctem. Mane autem facto quid adhuc precatui desit in tractatu rimatur. Reperiunt etenim, revelante Deo, qualiter oratione praemissa, majori adhuc propugnaculo urbis propugnacula munirentur. Assumptam igitur pallam de beati sepulcro componunt in [Col. 0069A] modum feretri, accensisque super cruces cereis, atque ceroferariis, dant voces in canticis; circumeunt urbem cum vicis, nec praetereunt ullum hospitium, quod non hac circumitione concludant. Nec post multos dies fines hujus civitatis lues aggreditur memorata. Verumtamen usque ad eum locum accedens, quo beati pignus accessit, ac si constitutum cerneret terminum, intro ingredi non est ausa, sed etiam quae in principio pervaserat, hujus virtutis repulsu reliquit.» Multa denique postmodum ad ipsius sepulcrum sunt divinitus ostensa miracula, quae per negligentiam non habentur scripta.
[Col. 0069B] Sepulto igitur in praememorata basilica, beatissimi Remigii corpore, cum multa stupendaque in eadem per Domini gratiam fierent miracula, dilatata et exaltata est ipsa ecclesia, factaque crypta post altare in qua transferretur pignus venerabile. Detegunt humo loculum, quo praeparatum deponant in antrum, sed ipsum penitus movere non possunt. Superveniente vero nocte multis accensis luminaribus, circa noctis medium sopor excubantes occupat omnes. Quibus evigilantibus, invenitur transvectus sacro cum thesauro sarcophagus, in praeparatum (non nisi manibus angelicis) habitaculum deportatus. Tantaque cuncti replentur odoris suavitate, quantam lingua non valet humana propalare. Quae delectationis amoenitas in eadem, per totam diem illam, [Col. 0069C] sed et in crastina, perseveravit Ecclesia. Hac igitur die translationis ejus, scilicet Kalendis Octobris, cum divinis laudibus sumptae sunt reliquiae de capillis ejus, et casula, tunicaque ipsius: et integrum, licet exsiccatum, corpus ejusdem rubeo constat brandeo involutum.
Hic itaque Pater reverendus, et in vita corporis, et post obitum, sicut infirmis sanitatum gratiam contulit, sic et in pervasores vel praesumptores saepissime vindex apparuit. De quo praefatus episcopus Gregorius referre studuit, quod ex ipsius hic verbis indere placuit (GREGOR. TUR., ubi supra ): «Erat enim haud procul a basilica ( scil. S. Remigii ) fundus tellure fecundus (tales incolae Olcas vocant) et hic datus basilicae sancti fuerat: quem unus e civibus [Col. 0069D] pervadit, despiciens hominem qui eum loco sancto contulerat. Qui cum ab episcopo ac loci abbate crebro conventus fuisset, ut quae injuste pervaserat redderet: parvipendens verba quae audiebat, pertinaci direpta defensabat intentione. Denique causa exstitit, et non devotio, ut urbem adiens, properaret ad sancti basilicam. Arguitur iterum ab abbate pro campi pervasione. Sed nihil dignum ratione respondet. Explicitisque negotiis ascenso equo domum redire disponit. Sed obstat nisui ejus sacerdotis injuria. Nam sauciatus [ ms., satiatus] a sanguine, diruit in terram; obligatur lingua quae locuta fuerat campum tolli; clauduntur oculi, qui concupierant; manus contrahuntur, quae apprehenderant. Tunc [Col. 0070A] balbutiens, et vix sermonem explicare valens, ait: Deferte me ad basilicam sancti: et quantumcunque super me [ i, apud me] auri est ad sepulcrum ejus projicite: peccavi enim auferendo res ejus. Aspiciens autem dator campi hunc cum muneribus deferri, ait: Nec accipias, quaeso, sancte Dei, munera ejus, quae nunquam cupide accipere consuevisti. Ne sis, deprecor, adjutor ejus, qui inflammante concupiscentia rerum tuarum nequam possessor exstitit. Nec distulit sanctus audire vocem pauperis sui: nam homo ille licet dedisset munera, ostendit sanctus Domini se illa, non acceptasse, dum rediens pervasor domum amisit spiritum, et recepit ecclesia res suas.»
Temporibus Chilperici Francorum regis exstitisse [Col. 0070B] fertur Moderamnus, Redonensis ( Rennes ) ecclesiae praesul, vir nobili prosapia oriundus: qui per licentiam praedicti regis limina sancti Petri adire disponens, divertit in monasterium beati Remigii situm in suburbio Remensis urbis. Ubi liberaliter a fratribus ejusdem loci susceptus, impetravit a Bernehardo sacrorum custode reliquias de stola, cilicio, atque sudario sancti Remigii. Quibus gratanter acceptis, iter incoeptum laetus agens, dum permeat Italiam, in monte Bardonum quadam nocte metatum habens, memoratas in ilicis ramo suspendit reliquias. Cumque diluculo surgens, iter coeptum arriperet, immemor harum (nutu, ceu creditur, divino) haec ibidem remansere pignora. Procedente vero aliquanto longius episcopo, ubi relictarum memor [Col. 0070C] fit reliquiarum, suum statim ad has recipiendas dirigit clericum, nomine Vulfadum. Quo ad has perveniente, nullo valet eas ingenio contingere, dum mirabili signo, ut eas attingere vellet, elevarentur in sublime. Hoc praefatus episcopus audito miraculo, regrediens, in eodem loco fixit tentorium; sed relicta pignera eadem nocte minime valuit recipere, donec facto mane, in monasterio quod vocatur Bercetum, in honore S. Abundii martyris inibi constructum, missam celebrans, praedictorum partem munerum devoveret ibidem se relicturum. Sicque rapta sibi recipiens, impleto venerabiliter voto, coeptum repetit iter. Cui obvius factus Luitbrandus [Luidbrandus] Italorum rex strenuus, qui hanc auditu jam compererat sacrorum virtutem, amore [Col. 0070D] B. Remigii ductus, idem monasterium, Bercetum scilicet, cum omnibus adjacentiis, omnique abbatia, mansos octingentos [ C., octo], ut tradunt, continenti, praefato praesuli Moderamno delegavit, eique in praesentia fidelium suorum, legali de more, vestituram ex ea, et chartam fecit. Remeans autem ab urbe Roma memoratus praesul, accessit ad venerandum B. Remigii sepulcrum: atque sicut illi praemissus rex hanc terram tradidit, ita nihilominus ille S. Remigio eamdem contulit. Sicque prospere in suum reversus episcopium, successorem sibi ordinari fecit, et vale faciens filiis suis, Bercetum monasterium repetiit, et usque ad obitus sui diem in loco illo moderate et honeste, ut servus Dei, conversatus [Col. 0071A] vixit. Qui quoque nonnullis deinceps locus miraculis illustratus claruit.
Processu denique temporis Pippinus rex, Karoli Magni pater, episcopii Laudunensis villam, quae dicitur Anisiacus, accipere nisus quasi sub censu, velut alias quasdam fecerat, venit in eam, ubi cum dormiret, apparuit ei S. Remigius, dicens: Tu quid hic facis? Quare in hanc villam intrasti, quam mihi homo te devotior dedit, et quam ego ecclesiae dominae meae Dei Genitricis donavi? et flagellavit eum satis acriter, ita ut livores in ejus postea corpore parerent. At ubi disparuit B. Remigius, surrexit Pippinus, et correptus valida febre, quantocius ab ipsa villa recessit. De qua febre non parvo tempore laboravit. Deinceps vero regni princeps inibi usque ad [Col. 0071B] moderna tempora non mansit, ut nec in Codiciaco vel Juliaco, nisi Ludovicus rex Germaniae, qui quando fratris sui Karoli regnum pervasit, in Juliaco mansit, et inde turpiter in crastinum fugiens ante ipsum fratrem suum, vix evasit.
Partem quoque magnam silvae in saltu Vosago beatus hic Pater, dato comparuit pretio; villulas etiam quasdam inibi constituisse fertur, quae Cosla et Gleni vocantur; incolasque de vicina episcopii villa, nomine Berna, dudum sibi a Francis data, in eas transferens, ibidem manere disposuit, et ut picem religiosis annuatim locis ecclesiae Remensis administrarent, instituit. Quibus et pensam tribuit, quae hodie ab ipsorum successoribus accipitur, cum qua suum quoque persolvunt debitum. Hujus etiam [Col. 0071C] suae coemptionis fines ita per gyrum determinavit, et ut omnibus videntibus pateat ipsa determinatio, et hactenus ipsi fines ab eo denotati nomine tenus vocitentur et assignentur. In quibus determinationibus ligni cujusdam concavo, manu sua petram conjecisse traditur: quam quicunque voluerint contrectare, manum in ipsam cavernam valent inferre, lapidem devolvere, sed ab eadem concavitate nullo modo queunt educere. Post aliqua vero tempora quidam beati viri laudibus invidens, ipsam manu petram de ligno nisus est evellere; quod explere non valens, ipsum securi foramen tentavit ampliare. Sed elevato ferro ut arborem percuteret, arefacta mox jam dextera, quam procaciter extulit, ipsum [ ms. i, ipse] quoque lumen oculorum amisit, et qui famam [Col. 0071D] sancti Patris hujus exstinguere voluit, venerationem laudis adauxit invitus.
Istius partem silvae hujus almi patroni nostri studiis emptae, duo quidam fratres custodes regii saltus invadentes, asserebant quod potius ad fiscum quam ad jus S. Remigii pertineret. Accidit autem dum quondam cum incolis ecclesiae Remensis ditioni subditis, ob id altercarentur, ut unus eorum veniens ad porcos suos, quos in eamdem silvam pastum miserat, lupum inter eos inveniret: quem ascenso equo celeriter insecutus, eumque percutere molitus, equo pavefacto caput ad quamdam collisit arborem, cerebroque [Col. 0072A] ipsius in terram defluente, mortuus est. Frater vero ipsius in alteram pergens partem, pervenit ad quamdam petram, dicens: Omnibus notum sit, quia usque ad hanc petram est ista silva imperatoris: eoque sic lapidem cum dicto bipenni, quam manu gestabat, percutiente, saxi particulae in ejus oculos ab ipso prosiliunt, et caecus efficitur; sicque praesumptionis uterque mercedem recepit, et mendacii sui.
Quidam vir nobilis ex territorio Nivernensi, B. Remigii reliquiis obtentis, oratorium in sua proprietate sub ipsius aedificavit honore. Ubi Dominus nonnulla, propter hujus dilecti sui merita propalanda, dignatus est ostendere signa. Cum denique Ludovico imperatore defuncto, Aquitanii absque [Col. 0072B] principis jugo facti, gentilitiaque mobilitate permoti, prout quisque poterat, efferre sese, mutuoque impugnare, ac per contiguos pagos debacchari coepissent, pauperes quique res suas in ecclesiis reponere studuerunt. Unde confisi, virtutum quae inibi fiebant, opinione, sua multi servanda in eodem certatim recondunt oratorio. Audientes autem praedones hoc opibus oratorium pluribus refertum plurimorum, eas vi diripere nituntur. Quorum quodam obserati seram conante frangere ostii, mox ut januam calce percussit, eidem cohaerente pede ipsius ostio, resupinus in terram praesumptor cecidit. Quod alii cernentes, aufugiunt. Ipse vero miser, cogente cruciatu, cum maximo suos ejulatu coepit exprimere dolores, et amarissimis praemittere cum [Col. 0072C] lacrymis, quia si Deus per merita S. Remigii pedem ipsius ab hac compede solveret, ulterius nunquam, vel de illa, vel de qualibet aliquid ecclesia tolleret, aut tolli, quantum ex ipso esset, ullo modo consentiret. Caballum quoque suum cum sella, et alia quae potuit ad eamdem donavit ecclesiam. Sicque post confessionem, lacrymas et votum, pes ejus ab ostio, cui adhaeserat, est solutus. Verumtamen eo postmodum pede claudus permansit, dum crure femoreque computrescente, morte decessit.
Quando tres fratres Lotharius, Ludovicus, et Karolus regnum sibi Francorum post patris obitum divisere, villas episcopii Remensis, quod tenebat Fulco presbyter, Karolus suis distribuit militibus. Ex quibus villam Juliacum cuidam Ricuino dedit. Cujus [Col. 0072D] uxor nomine Berta [ c. i, Beuta], dum in ipsius villae cubiculo jaceret, venit ad eam S. Remigius in somnis dicens: Non est iste locus tuus ad jacendum. Alterius meriti et officii debet esse, qui hanc villam habere, et in hoc cubiculo debet jacere. Surge quantocius, et hinc abscede. Quod illa parvipendit, putans inane se visum videre. Iterum quoque apparuit ei sanctus Domini, dicens: Cur hinc non abscessisti, sicut tibi praecepi? Vide ne hic amplius inveniam. Quod ipsa ceu prius, etiam nunc pro nihilo duxit. Tertio venit ad eamdem beatissimus praesul, et dixit: Nonne jam semel et secundo tibi jussi, ut [Col. 0073A] hinc abscederes? Sed quia pergere contempsisti, aliorum deportatione discedes. Et percussit illam virga quam tenebat in manu, quae mox in maximum toto corpore conversa tumorem, viro suo, quod viderat, aliisque nonnullis dixit, et per aliquot dies severissime cruciata, vitam finivit. Cujus corpus vir ejus in ecclesia S. Remigii deportari, et ibidem sepeliri fecit. Quod autem funus ipsius in ecclesia sua Pater hic almus receperit, non adeo mirabitur, si quis digne perpenderit qua sancti vindictas in delinquentes exercere soleant intentione: videlicet ut, si poenituerint, hic recipiant quod merentur, ne post aeternis suppliciis addicantur, ut in Regum libro de propheta legitur, qui ori Domini inobediens exstitit, et a leone percussus interiit, atque post ultionem perceptam [Col. 0073B] corpus ipsius intactum a fera remansit (I Reg. XIII) . Quod vero praemissam mulierem ter admonere curaverit, nec eam primo vel secundo visitans, percutere voluit (quam tamen ultione plectendam utpote Deo conjunctus non ignoravit) quid aliud quam patientiae nobis exempla proposuit? ne scilicet ad proferendam in quemque scientiam faciles simus, qui Deo per diversa disjungimur, cum et eum patienter exspectare probemus, quem Deo cohaerere, atque cum ipso judicare confidimus.
Moderno tempore colonus quidam villae Remensis episcopi, quae plumbea Fontana dicitur, manens juxta regii villam fisci, quam Rosetum vocant, neque messem, neque pratum, caeterumve peculium, propter fiscalinorum infestationem, habere quiete [Col. 0073C] valebat: unde saepe justitiam apud ministeriales regios sibi fieri petiit, nec obtinere potuit. Invenit autem tandem sibi salubre consilium. Nam coxit panes et carnes, et accepta cerevisia, prout visum fuit, in vasculis, haec omnia vehiculo, quae vulgo benna dicitur, imposuit, et junctis bobus ad basilicam sancti Remigii, candelam manu ferens, properavit. Quo perveniens, cibariis quae detulit matricularios pavit, ad sepulcrum sancti candelam posuit, et ejus auxilium contra suos oppressuros expetiit. Pulverem quoque de pavimento ecclesiae colligens, panno colligavit, et in praedicta bonna ponens, linteum desuper (ut supra corpus mortui solet fieri) composuit, et ad propria remeare coepit. Si qui vero de obviantibus eum interrogabant [Col. 0073D] quid in illo carro duceret, respondebat se S. Remigium ducere. Mirabantur autem omnes in dictis et factis illius, amentem hunc esse ferentes. In pratum vero suum perveniens, pastores inibi de Roseto diversi generis animalia pascentes invenit. Ast ubi S. Remigium ferre sibi suffragia postulans, invocavit, coepere boves, hirci, capraeque invicem se cornibus impetere, porci cum porcis confligere, verveces cum vervecibus se collidere, pastores se fustibus et pugnis mutuo percutere. Maximoque surgente turbine pastores ejulantes, animalia quaeque, juxta genus suum, magno sonitu perstrependo, ita coeperunt Rosetum versus fugere, ac si multitudo persequentium flagris videretur insistere. Quod cernentes [Col. 0074A] fiscalini, terrore perculsi, mortis imminere sibi pericula veriti, tandemque correpti, cessarunt ab afflictione pauperis S. Remigii. Sed quia secus amnem Saram ( Serre ) loco lutoso manebat, et in suis habitaculis a serpentibus molestiam magnam sustinebat, accipiens pulverem, quem secum ab ecclesiae pavimento collectum detulerat, per habitacula sua respersit; ac postea serpens in eisdem locis non apparuit. Compertum quoque traditur quod in omnibus ecclesiae beati Remigii circumjacentibus atriis, vel coemeteriis, coluber nunquam soleat inveniri: sed et si delatus huc aliquomodo fuerit, nullatenus hic vivere possit.
Tempore domni Hincmari praesulis, quidam Blitgarius ecclesiae mansum in villa Tenoilo, apud ipsius [Col. 0074B] ecclesiae custodem impetravit pretio, unde famulos sancti Remigii ejecit cum flagellis, conclamantibus eis S. Remigium sibi ferre subsidium. Quibus idem Blitgarius cum irrisione dixit: Modo parebit qualiter vos sanctus Remigius adjuvabit. Videte quomodo in adjutorium vestrum venit. Moxque inter haec verba, maximo clamore ingemiscens, mirabili turgore distentus intumuit, et expirans crepuit medius. Qua vindicta commonemur ultionem divinam pertimescere, crudeliter ecclesiasticam non tractare familiam, et in Deum ac sanctos ejus summopere cavere blasphemiam.
Nostris olim diebus quidam Warnerius pagi Vormacensis comes, res sancti Remigii praemissas, in Vosago sitas, invadens, hominibus suis distribuerat. [Col. 0074C] Veniens autem B. Remigius ad Herigarium Moguntiae praesulem, in somnis ei visus est, praecipiens ut iret ad Conradum regem, commonens eum jubere sibi subjectis quatenus dimitterent terram suae ditionis. Qui consurgens a somno, licet miratus de visione, regi tamen omisit indicare. Rursus post aliquot dies apparens ei S. Remigius redarguit eum, quare mandata non adimplesset illius, admonens iterum ne differat quin regi jussa denuntiet. Item, ceu prius, ille visum reputans inane, neglexit perficere jussionem. Tertio hunc jam cum flagello sanctus adiens, ipsius increpavit contumaciam, quemque per brachium comprehendens, lecto visus est extraxisse. Sicque flagello, quod tenebat, eum verberans, acriter caesum dimisit et humiliatum. Non [Col. 0074D] amplius enim jam temnere jussa praesumens, regem mox adit, secretum petit, vestem deponit, lividum corpus ostendit, et dicta vel acta fideliter ex ordine pandit. Accidit autem, ut eadem die legatus domni praesulis nostri Hirivei, nomine Tendoinus, ab eodem seniore suo pro ipsis rebus repetendis ad regem cum muneribus deveniret, atque horam, qua regi praesentari possit, extra stans exspectaret. Cumque rem gestam rex admiratus, requiri praecepisset si quis illic inter suos forte nostris e partibus inveniretur, ille pro hac eadem re foris sustinens reperitur adesse, regi nuntiatur, eo jubente coram deducitur, et ei res quae propalata fuerat aperitur. Hic gratias agens, pro rebus ipsis se missum retegit, res, [Col. 0075A] rege reddente, recipit, et eodem favente praefato pontifici Herigario tutandas ad fidelitatem S. Remigii committit. Posteaque domnus praesul Heriveus, dum advixit, ex iisdem rebus annuatim debitum sine contradictione censum recepit.
Easdem res domnus Artaldus episcopus dudum Conrado duci commiserat: quas ille Ragenbaldo cuidam suorum delegaverat. Qui Ragenbaldus earumdem rerum colonos valde affligebat. Ipsi vero pro afflictione sua saepe ad sanctum Remigium clamabant, Remis venientes, et ipsius patroni sui patrocinia requirentes. Pro qua re nuper anno praeterito, cum rege Ottone et praefato duce locuti sumus, quando Aquis ad eumdem regem missi fuimus. Sed ut idem Ragenbaldus ab ipsarum rerum direptione desisteret [Col. 0075B] impetrare nequivimus. Unde contigit horno [ i, hoc an.], ut dum quodam Sabbato eosdem colonos ad opus quoddam peragendum congregatos haberet, praeciperetque presbytero ne signa vespertinalia usque prope noctem pulsaret, operique implendo insisteret, percuteretur percussore inviso. Qui dum requireret quis eum percussisset, omnesque se vidisse negarent, furiis exagitatus, sensum amisit, graviterque vexatus, spiritum exhalavit. Quo comperto dux Conradus nimium territus ad sanctum Remigium venit, eique res ipsas reddidit, quas praemissus praesul Artaldus Hincmaro abbati, ac caeteris monachis ad supplementum victus attribuit.
In Vulfiniaco Rivo, pago Laudunensi, habetur oratorium in honore S. Remigii dedicatum. In quo [Col. 0075C] dum Rodulfus rex Heribertum comitem persequeretur, qui episcopatum Remensem a rege sibi commendatum tenebat, homines ipsius villae res suas propter hostiles incursus recondere studuerunt. At dum rex praefatus ad obsidendam Remensem venisset urbem, et in Culmissiaco metatus esset, exercitus ejus vicinas occupavit villas. Quidam vero illorum, qui in praenotata villa, scilicet Vulfiniaco Rivo metatum habebant, vinum quod in ecclesia timoris causa reconditum fuerat invadit; et quasi tabernam constituens in eadem ecclesia, paribus suis illud vendere coepit. Haec dum ageret, percussus morbo, repente sensum amisit, ore sibi ad aurem usque pene retorto, diuque cruciatus tormento vitam finivit. Quod cernentes caeteri, eidem loco sacro debitam deinceps [Col. 0075D] exhibentes reverentiam, ab hujusmodi sese cohibuere praesumptione.
Hujus beatissimi Patris nostri venerabile pignus, domnus Hincmarus archiepiscopus, adhuc ampliata ipsius ecclesia, cryptaque opera majore atque pulchriore praeparata, praesentibus et annitentibus episcopis dioeceseos hujus Remensis, transtulit [ an. 852, Kalend. Octob.]: integrumque illud cum brandeo, quo prius repertum fuerat involutum, in argenteo locello transposuit. Sudarium vero quod super caput ipsius erat, cum parte praedicti brandei, scriniolo [Col. 0076A] reconditum eburneo, Remis abinde reservatur, in ecclesia beatae Dei genitricis Mariae. Denique cum corpus ipsius sacratissimum de lapideo sarcophago in praemisso transponitur loculo, Rado quidam Suessonicae tunc Ecclesiae subdiaconus, qui cum episcopo suo Rothado illuc advenerat, adeo dolore dentium per integrum vexatus annum, ut, doloris nimietate perditurus metueretur sensum, maxillam peste gravatam loco ubi sanctum pignus jacuerat, apposuit: et mox ab hac liber redditus aegritudine, dolorem deinceps hujuscemodi meruit non sentire. Hac eadem die duo quidam homines morbo contracti apud pagum Ribuarium ( BruiĂšres in Lannois), in oratorio quodam memoriae hujus beati nostri patroni dedicato sanitatem nuntiatur recepisse. In ipsius autem qua corpore [Col. 0076B] quiescit basilica, continua fieri non omittuntur insignia, dum advenientes aegroti sanantur, perjuri daemone pervaduntur, energumeni liberantur, illuminantur caeci, eriguntur claudi, ut in coelis gloriose cum Christo vivere demonstretur qui tot miraculorum signis, ubi corpus examine servatur, in terra vivere comprobatur. In loculo vero ubi tunc depositum corpus ejus est, hi versus a domno Hincmaro editi, leguntur insculpti.
Accidit autem postea, peccatorum meritis exigentibus, ut Dominicae incarnationis anno 882 sub rege Karlomanno, praedicto domno Hincmaro archiepiscopo satagente, transferretur venerabile pignus corporis hujus sacratissimi patris et domni nostri Remigii (propter infestationem paganorum) ad villam ipsius jam supra taxatam, nomine Sparnacum, quia civitas Remorum tunc temporis non habebat in ambitu sui murum. Cujus obtentu totius tunc pagi ad quem delatum munus hoc habetur amantissimum, provisa probatur salus a persuasione barbarorum, vel incursu praedonum. Post Hincmari denique pontificis [Col. 0077A] obitum (obiit dicto an. 882, ut est in fine lib. III) , desiderabilis hic sacrorum thesaurus membrorum, ad Orbacense perducitur monasterium. Hic quoque beatissimi hujus patroni nostri suffragiis omnis commoditas aeris circumquaque degentibus attribuitur incolis, cum insolita fertilitate telluris.
Post decessum vero saepedicti praesulis Hincmari cum pontificatus subiisset honorem Fulco, sui primo praesulatus anno referre decrevit alma beatissimi hujus nostri Patris ossa [ an. 883]. Quod ubi aggreditur, perveniente jam eo, cum coepiscopis et cleris plurimis ad locum ubi pignus servabatur pretiosum, cum esset magna coeli serenitas, sed fervens admodum siccitas, subito se tantus effudit imber, ut totius hujus superficiem terrae videretur ubertim [Col. 0077B] irrigasse. In crastinum vero dum sacra referre promovent munera, cuncta clara, cuncta jucunda, cuncta mundanae speciei redduntur amoena; prosperoque progressu confluentibus undique populis, ad vicum deveniunt Calmiciacum, in quo nonnulla Pater hic eximius adhuc carne septus virtutum dignoscitur exhibuisse magnalia. Hic membra veneranda in ecclesia deponentes ejus nomine dedicata, noctis quiete fessa levant corpora. Post requiei subsidium, jam terras solis illustrante jubare, voces undique Deum benedicentium concrepant atque laudantium, quod eis pastorem, patronum, ac protectorem redderet corporaliter proprium, quem semper apud divinam clementiam intercessorem, et assiduum se habere confidant advocatum. Praefatus [Col. 0077C] interea praesul, coelestium sacramentis mysteriorum rite celebratis, imminentis juga cum laudibus scandit montis, comitantibus undique secus populorum stipatus catervis. Hic ubi pro populi delictis, et irae mitigatione coelestis ad Dominum fudisset orationem, paululumque processissent, adhuc clarificare Christus, mirificare atque glorificare disponens hunc beatissimum Patrem nostrum in terris, quem magnificare cum angelis elegerat in coelis, quanti sit apud se meriti concurrenti propalare decernit multitudini.
Accedit itaque mulier caeca, nomine Doda, manu [Col. 0077D] sibi gressus regentis innixa, quae mox, ut cominus approperat, visum sibi restitui coram omnibus impetrat. Quod praesul audiens, hymnum laudis Dei cum populo, magno repletus concelebrat gaudio. Necdum finierant odas exsultatione coelum replentes, et ecce frustratus quidam multis gressu diebus cum integra procedit incolumitate laetabundus.
Transiere cum laudibus inde paulisper: et mulier quaedam manuum potita sanitate succedit. Duplicant ergo, triplicantque comitantia gratiarum actiones agmina. Tremefacti proximi quique mirabilium magnitudine, tantisper a tantae deliberant secedere sanctitatis sublimitate. Nec vox reciproca laudantium defecerat ab ore, dum quidam puer, [Col. 0078A] Grimoldus nomine, diu lumine privatus, os quoque miserabiliter a rectitudinis loco distortus, invisaque deformitate turpatus a parentibus obviam delatus, pristinum, quem dudum amiserat, est visum consecutus, et in propriam sanctissimi Patris hujus opitulatione mirabiliter est effigiem restitutus. Interjecto velut unius horae spatio, puer alius a contractione corporis ejusdem patroni suffragiis feliciter est erectus. Cohors igitur devota, melodiis Davidica nequaquam sufficiens reboare carmina, maximo cordis affectu permota, inter laudum voces, eliciente gaudio lacrymis ora rigare profusis, et suspiria, singultusque formare pro canticis. Concurrentium quoque nimia stipatio plebium, sacri muneris gerulum deosculari cupientium loculum, importunitate [Col. 0078B] valida vehentium coepit figere gressum. Mirorum siquidem quae gerebantur percrebrescebat opinio; certatimque tam sani quam diversis calamitatibus attriti properare studebant, cupientes intueri magnalia quae Dominus omnipotens, in sancti sui clarificatione, multiplicare proposuerat. Pro magno namque sibi damno quisque reputabat, imo delictum deputabat, non modo, si non procederet, verum si postremus accederet. Approperantes autem cives obviam, dum grata deferri cernunt munera, se prosternentes, soli deosculantur terga: suspicientesque, ubi contemplantur locum, pretiosae divini diadematis gemmae bajulum, multas inter eximia gaudia lacrymas fundunt, obsecrantes ne amplius ejusdem Patris affici censeantur absentia, quin perpetua mereantur [Col. 0078C] gratulari praesentia. Pater interea beatissimus filiorum devotioni praeclaris favens nutibus, addit adhuc divinis plebem suam multipliciter exhilarare mirabilibus. Etenim dum clerus cum sacerdotibus, psalmis, hymnis, et canticis intonant spiritalibus, populus etiam jubilationis immensae reboat vocibus, ut mirabilem Deum in sanctis suis jucundioribus adhuc praeconarentur animis, pristinam multitudo languentium sospitatem manifeste conspicitur recuperare, levatis pluribus varia peste corporibus: adeoque per singula pene momenta, coelestia pandebantur miracula, ut ad haec locorum vel temporum vix enumeranda censeri valerent interstitia.
[Col. 0078D] Tunc igitur Hosanna quaedam mulier, cum admiratione gaudentium, celeri meruit prosperitate recipere visum. Et post pusillum claudus quidam felici munere consequitur gressum. Deodata quaedam, patefactis aurium januis, adipiscitur auditum. Quidam, nomine Teuto, desiderabili potitur illuminationis dono. Item, quaedam mulier eodem gavisa laetatur beneficio. Similiter Ausoldus [ j, Ansol.] quoque lumine, quod nimio flagrabat assequi desiderio, fido ceu credidit animo, Patris hujus piissimo perfruitur suffragio. Quidam Gerbertus, paralysis est a dissolutione sanatus. Quidam quoque alius ejusdem muneris exsultat hic largitate perfunctus.
Cumque certatim quique, studio piae devotionis [Col. 0079A] obviam studerent occurrere, ac non modo benigni cordis intentionem, quin etiam rerum temporalium exhibitionem, prout cuique facultas suppetebat, afferrent: mulier quaedam paupercula, de civitate properans in occursum, manu cereum ferebat, qui accensus nunquam fuerat. Mirabile dictu, subito coelitus nutu divino cereus in manu gerentis est illuminatus: illumque dum per totam defert illa viam, Dei confitendo miraculum, nequaquam superni luminis amittit ille beneficium, donec mirifici pignora patris in stationis propriae perferrentur domum, hicque a pontifice solemnia celebrarentur missarum. Tunc femina cereum lumine flagrantem mirabili basilicae tradit custodi: qui ob supernae gratiae quod contigerat gaudium, luminaria quaecunque [Col. 0079B] per ecclesiam videbantur ardere mandat exstingui, lumineque divinitus hoc dato rursus accendi: hujus vero partem cerei coelo dati miraculi decernit in testimonium reservari.
Rotgardus [ ms., Totgardis] quaedam femina de pago Castricio, gradiendi carens officio, pristinae gaudet cum incolumitatis dono: ut quae plaustro devehente fuerat adducta, propriis postmodum pedibus remeare valeret ad sua. Praeterea mulier quaedam secum parvulam sex annorum fere defert filiam, nomine Vulfidem: quae dum quadam die cum coaevis luderet, ab aliqua transeunte forte muliere percussa fuerat in capite. Quo ictu laesa, ita ut ejus retro reflexum inhaerere cervi videretur occipitium, nec in aliam caput reclinare partem valeret; cibi vero [Col. 0079C] nullam, nisi liquidam sumere posset sustentationem, quae integrum sub tali ferme labore duxerat anni curriculum. Quam mater affectu diligens tenero, deque salutis ipsius sollicita recuperatione, studuit obviam deducere. Dumque cominus ob densitatem multitudinis non valet accedere, procurat aliquantulum vulgus antecedere. Mox in via per quam iter erat agendum, sese prosternens, simul cum sobole, fulta valida fide, preces ad Dominum devota dirigit mente. Necdum ab oratione cessarat, et ecce ipsius coepit vociferari filia. Quam genitrix, ut maternis consoletur blanditiis, surgens, intuita, caput ejus ab inflexione videt ad propriam rectitudinis lineam remeasse. Tunc nimia hilaritate repleta, sed et de prolis sanitate confisa, perlustrans vulneris locum, [Col. 0079D] cernit sanguine madidum, nervosque diu contractos, ac si funes extendi, productos. Sic accepta misericordiae quam quaesierat benedictione, domum laeta cum gratiarum revertitur actione.
Hac igitur dignitate clarificationis, et rerum gestarum admiratione cohors stipata, votoque gratulationis arreptum toto fervoris iter annisu, cum canticis, hymnisque percurrere satagebat. Praecesserat equidem praesul, sed reversus cleri comitantibus choris pretiosissimum propriis thesaurum sumit humeris: et sic ad ipsius propriam beatissimi domum patris, cum magna perfert gloria jubilationis. Ast ubi pervenitur in ecclesiam, quae competere visa sunt rite dispositis, inchoata jam victimae spiritalis [Col. 0080A] immolatione, mulier quaedam de pago Trecasino membrorum omnium agitatione multata, veniens coram altari ruit in pavimento; ibique miserabiliter diu vexata hujus piissimi consolatoris miseratione surgit incolumis effecta. Quae super eventu tantae consulta calamitatis, necem se propriae confitetur perpetrasse matris. Missarum denique solemnibus ex more peractis, sua quique repetunt, reversuri mature in crastinum, ad hoc tutelae suae praesidium in civitatem perferendum. Mane jam facto, dum ad condictum studiose contenditur, Erluidis quaedam mulier, haud procul ab urbe degens, ad tantae processionis spectaculum disponebat exire, quatenus optatae sospitatis uti mereretur munere. Quae quia jam per quinquennium languore pressa, partem corporis [Col. 0080B] dextram praemortuam, peneque gestabat inutilem, nisu quo poterat accedere, et ad visendum sacri hujus muneris loculum, sese molitur promovere. Cumque tali conamine jam fere medium peragrasset itineris hujus spatium, non valens ultra procedere, gravi corruit confecta labore. Meditatur domum redire, sed nequit hoc ullatenus adimplere. Quae postquam hac aliquandiu nutans jacuit haesitatione, demum resumpto moliminis ausu, tentat an valeat adhuc aliquantulum propinquare. Moxque divina miserante clementia, vigor aegris additur nisibus; viribusque cum salubritate receptis, libera festinans celeritate, nimiaque tripudians hilaritate, quo decreverat aegrota se trahere agili coepit incessu gaudens approperare. Infirmitatis etiam suae solamen [Col. 0080C] manu ferens baculum, iter peragit destinatum, non ut ejus amplius egeret auxilio, sed ut in hujus datae sibi sanitatis ostenderet testimonio. Perveniensque quo desideraverat, laudabunda devotas interventori suo rependit gratias: hicque perlatum dimittens bacillum, priscae calamitatis suae solatium, alacris jam, nec opis hujus indigna, repetit iter emensum, referens laeta quaesitum divinae consolationis suffragium.
Adveniens pontifex, cleri magnatumque stipatus agmine, victima salutis oblata, vestibus albis indutus, cum choris psallentium gratissimum deducit ad moenia civitatis thesaurum. Illis autem feliciter eo progredientibus, et gratanter ad destinatum locum tendentibus, omnipotens Deus in hujus charissimi [Col. 0080D] sui glorificatione fontem suae benignitatis ac largitatis abunde est dignatus effundere, ut vix lingua quaelibet effari valeat, quae hoc tunc itinere per ipsa pene momentanea gesta probantur horarum interstitia. Nam tantam Dominus hic operatus est hac die miraculorum magnitudinem, ut viri quatuor, feminae vero novem, visum; viri quoque duo gressum recipere mererentur. Cum hujus itaque praeclarae gratulationis admiratione, in civitatem ad ecclesiam Dei Genitricis, prosperrima pervenitur exsultatione. Sicque lucerna haec lucens et ardens aeternaliter, in altaris sistitur crepidine. Dum praesul igitur ad sacrandum vivifici munus accedit mysterii, quis tam ferreum pectus, tam lapideum cor gessit, qui non [Col. 0081A] gemitus ederet, pectus tunderet, lacrymas funderet, dum tam stupenda divinorum dona charismatum conspiceret? Quis etenim queat enumerare mirorum copiam coelitus hic ea die profusam? Nemo revera, qui praevaleat expedire sermone quot aegrotantes sanati, quot titubantes erecti, quot ipsa die diversis hic sunt cladibus absoluti.
Post expleta mysticorum discedentes sacra, maturabant quique repetere sua. Sed inter abscedendum minax oriri territatio, nubes teterrimae terribilesque consurgere, truculenta polum caligine claudere, micare fulgura, concrepare tonitrua, grandoque solum verberare coepit non minima. Quo terrore perculsi rediere plurimi, clementiam deprecantes Altissimi, quatenus hujus intercessione patris beatissimi [Col. 0081B] mererentur ab his imminentibus periculis erui. Mirum in modum perturbatio, quae terrorem incusserat, immutari, nubium rarescere [ s. i. clarescere] tenebrositas, cessare fulgura, mitigari tonitrua, cunctaque sedari coepit ac dissipari tempestas, et ex truci conversa in exoptabilem pluviam grandine, telluris ubertim superficies, quae nimio solis exusta fervebat ardore, perfusa secundo salubriter refovetur humore. Sicque manifeste dignosci datur indignationis ad horam concitata permotio, salutis immutata subsidio. Denique benignissimi patris hujus solatio totius dirae pestis nostris videtur finibus eliminata corruptio. Salubris aer, pluvia data congruens, timor etiam qui regnum pervaserat hostilis, in spem paulatim securitatis tranquillitate vertitur [Col. 0081C] pacis.
Hac eadem praefata scilicet illationis sacri corpore in urbem die, tingui fervida jam solis Oceano rota petente, quidam, Nivolus nomine, de villa quae vocatur Dominica, Remorum montis in latere sita, surdus et mutus, manibus quoque per annos novem debilis ac pedibus, qualicunque valuit per totam diem conamine, ab ipsius surgentis aurorae lumine, per quinque ferme passuum repens millia, vix ad ipsius aedis sepulcri limina, qua decima tandem pervenit hora. Qui dum veniens, sacrum corpus ibidem non adesse comperisset, templique fores seris diligenter obfirmatis clausas perspiceret, cadens in faciem super terram, quadam praesumptionis importunitate, [Col. 0081D] sanctitatis aures clandestino coepit clamore pulsare, tam magno se conquerens labore fatigatum, nec sibi fore permissum videre saltem loculum sacri pignoris bajulum, qui tamen ejus sibi posse subvenire celsum nequaquam diffideret praesidium. Talia denique dum tacita secum volutat, mente salutis vigor ipsius per membra quaeque sensim coepit irrepere, priscasque simul stupet omnium se vires sensuum recuperare. Cumque rumor hujuscemodi operationis, quibusdam nuntiantibus, aures percelleret plurimorum, certatim quique procurrunt, admiranda Dei magnalia laetantes aspiciunt; ovanter hominem ad locum venerandi sepulcri perducunt, campanas pulsant, laetabundis Deo laudes vocibus intonant. Hujus miraculi permoti fama quamplurimi, domum [Col. 0082A] petunt ecclesiae, videre cupientes magnalia Dei. Videntes, ut audierant, divinarum signa virtutum, manibus gratanter in coelum porrectis, benedicunt Dominum. Quod divinae benignitatis miraculum valde tunc profuisse dignoscitur ad eorum solatium, qui se corporaliter deseri tanto querebantur patrono. Quibus tamen spiritaliter se non deesse tali patratae pietatis declaravit indicio.
In ecclesia quoque beatae Dei Genitricis, ubi venerabile patris hujus servabatur pignus, nonnulli diversis aegroti sunt interim curati languoribus. Nam quidam nomine Natalis de Burdenaco, mulier etiam quaedam dicta Teutberga, item mulier altera nomine Gonthildis, hujus patrocinio patris visum recipere meruerunt. Alia quaedam quoque mulier unius oculi [Col. 0082B] visum in eadem domo recuperavit amissum. Quaedam praeterea puella, cognomine Flotgildis, ex villa quae vocatur Caucella secus Libram rivulum sita, quatuor circiter aetatis annos gerens, lubricando prolapsa, utrumque sibi genu debilitaverat: ita clauda facta, ut omnino nec gressum figere, nec pedibus valeret insistere. Quam parentes ejus, quamvis pauperes, de sospitate tamen ipsius solliciti, per diversas deferre sanctorum curaverunt ecclesias. Ast ubi jam per duodenum fere annorum spatium tali vexaretur languoris acerbitate, nec remedium posset doloris invenire; comperiens de relatione sacri corporis, operumque miraculis, quo valuit nisu, repere coepit, nec se carpento permittit imponi, sed tractu, prout valet, illud agere gestit iter. Ad templum vero perveniens, [Col. 0082C] quo pretiosum salutis audierat munus inesse, fusis Domini clementiam votis pro sui flagitat liberatione. Sed et propriis fertur pavimenta lacrymis humectasse. Quae postquam per tres ita dies egisset, dum denuo precibus incumberet, divina sibi gratia superveniente, vim medicinae vix valens ferre magnis coepit vocibus strepere, et ejulatus acerbos edere. Sicque nodis nervorum resolutis, omnique pop itum contractione relaxata, unius horae ferme spatio, viribus exhausta, jacuit quasi mortua. Sed qui contulit absolutionis opem, roboris addidit quoque vigorem. Moxque ceu de gravi evigilans somno, ubi supernum sibi sentit obvenisse beneficium, pignoris almi petit loculum, cujus gratia sibi [Col. 0082D] contigisse non haesitabat remedium. Dehinc gratias hic agens, ibidemque degere gratifica decernens, et precibus crebris insistens, debitas medicatori suo celebrat excubias, ac salutaris quotidie libaminis offert oblationes.
Fuit autem Remis in praefata Dei Genitricis ecclesia corpus illud sacratissimum beatissimi patroni nostri Remigii dum praememoratus antistes domnus Fulco praesulatus fungitur officio, scilicet usque ad episcopatum venerabilis Herivei archiepiscopi, qui cessante Nortmannorum persecutione ( an. 901), per solam Dei clementiam pace recuperata, munus idem supernum propria sepulturae ipsius referre decrevit intra moenia. Quod dum convocatis quibusdam regni proceribus agere maturaret, accumulare Dominus [Col. 0083A] ejus non distulit clarificationem, suorum repetentis ossium sedem. Contigit enim, dum magna populi confluentis stiparetur caterva, postquam sunt urbem egressi, quidam claudus et ariditate nervorum poplitumque contractus, Abraham nomine, qui scabellulis haerens, per terram se tantummodo trahebat, ut poterat, ubi secus urbem veniens, iter ad sanctam basilicam inchoasset intendere, divina tactus potentia, compagum duritia resoluta, coepit ad salutis extendi remedia. Quem sospitate recepta pluribus vidimus annis incolumem, erectum gradientem, collataque sibi prosperitate gaudentem. In eo vero loco ubi hoc salutis accidit donum, posita deinceps exstat columna cruce praefixa, glorificationis hujus continens monimenta. Sed et tam prius creberrime, [Col. 0083B] quam postea, clarissimis saepe multiplicibusque miraculis ejus sepulcri decoratur ecclesia, quae nequaquam litteris habentur comprehensa: sunt namque multimoda.
Fuerunt hujus denique beatissimi patris nostri temporibus, in hac urbe viri clarissimi, Deoque virtutibus accepti, tam ex clero quam ex ordine laicali, utpote qui tali, tam venerando, tamque sanctissimo famulabantur patri. Quorum videtur eximius, Agricola nepos ipsius, presbyter venerandus, et eidem obsequiis, ut ipse testatur, a pueritia placitus, quam domesticos ejus exegit intra parietes: quem etiam cum Ecclesia Remensi, beatoque Lupo episcopo fratris [Col. 0083C] sui filio, in omni substantia sua, praeter id quod specialiter unicuique donaverat, darive jusserat, haeredem constituit. Ei quoque mancipia nonnulla cum vineis peculiariter deputans tradidit, hoc illi fidenter injungens ut diebus festis et omnibus Dominicis, sacris altaribus ejus offerretur oblatio, annuaque convivia Remensibus presbyteris et diaconibus praeberentur. Erat et alius nepos ejus, Etius nomine, cui partem de Cesurnico, quae sibi sorte divisionis obvenerat, cum omni jure quod ibi tenuerat atque possederat. Ambrosium quoque puerum, cum familiis quibusdam designans, ad jus illius dominiumque transmittit. Aderat et Agathimerus, aeque nepos ipsius, cui familias quasdam delegans, [Col. 0083D] vineam quoque quam pater idem beatissimus Vindonissae posuerat, et suo labore constituerat, sub ea conditione donavit, ut omnibus diebus festis ac Dominicis pro commemoratione sua sacris altaribus offerretur oblatio, et Laudunensibus presbyteris atque diaconibus annua convivia pararentur. Archidiaconi sui Ursi se familiaribus asserens obsequiis usum, donat ei casulam quamdam subtilem, et aliam pleniorem, duo saga delicata, tapete quoque quod habebat in lecto, et tunicam quam tempore transitus sui relinqueret meliorem. Erant et alii probati viri tunc Remis ex clero tam presbyteri quam diaconi, quos munere suo dignos ostendit, quibusque dona largitus, et vineam delegat communiter possidendam cum vinitore, addens eis alia quaedam quoque mancipia. [Col. 0084A] Aderat Hilaria diacona, quam benedicens idem pater sanctissimus, filiam vocat: cui ancillam quamdam deputat, et vitium pedaturam, quae suae jungebatur vineae, donat, partemque suam de Talpusciaco pro obsequiis quae sibi indesinenter ab ea impensa testatur, ei transcribit. Erat et Remigia, cui dat cochlearia tria, quae ipsius beatissimi patris fuerant nomine titulata, delegans illi alia quaedam quoque munuscula. Sed et laici clarissimi nonnulli renitebant viri, quorum Pappolus, Eulodius, Eusebius, Rusticolus, Eutropius, et Dauveus privatis beati viri rebus interfuerunt, et ipsius testamento subscribentes nomina propria subdiderunt.
Enituit etiam vir praeclarus Attolus, qui, sicut in ejus epitaphio legitur, amore studioque sancti Remigii, [Col. 0084B] xenodochia duodecim rebus e propriis struxit: sepultusque cum filio et filia post altare in ecclesia beati Juliani martyris, hunc sepulturae declaratur habere titulum templi pinnaculo innotatum:
[Col. 0084C] Hanc esse quoque reor ecclesiam, de qua Gregorius Turonensis refert (lib. II Mirac. qui est de passione et mirac. S. Juliani, c. 32) , quod quidam Belgicae secundae provinciae in suburbio Ren ensis urbis in honore B. martyris hujus basilicam studiose construxit. Cujus reliquias post perfectam fabricam, fideliter expetens ac devote. percepit: acceptisque viatim psallendo regrediens, dum Remensem cum his campaniam ingreditur, a pervasione daemonis homo quidam, sancti sibi martyris hujus pignoribus applicitis, liberatur.
Exstitit his etiam beatissimi Remigii temporibus [Col. 0084D] beatus vir Theodericus, almi magistri pius discipulus, quem non ex alto voluit adeo sanguine generari, qui sublimiter hunc in generatione justorum decreverat nobilitare. Ortus autem pago Remensi, villa, ut traditur, Alamannorum Corte, patre latrone, veluti rosa spinarum procreatur horrore. Ad declarandam vero castitatis ejus munditiam, quo infantilium ejusdem panniculi [ ms., pannuli] feruntur abluti, non sordium jactu, non alicujus immunditiae puteus inquinamento, licet os ejus ex tunc de more pateat, astruitur infici. Beatus itaque Theodericus ad annos usque pubertatis laudabiliter educatus, juxta morem propagationis humanae, studio parentum coactus, sponsam coepit habere nomine tenus uxorem, ceu non habiturus. Amore siquidem coelestium latenter inflammatus, [Col. 0085A] fieri studebat Dei cultor occultus. Hujus igitur angelici cultus habuit in proximo, quo sanaretur medicum, quo juvaretur patronum, quo doceretur magistrum, beatissimum videlicet patrem religionis suae Remigium. Cujus piissimi praeceptoris irradiatus exemplis, ardens desiderio virtutum, certatim crescebat in virum perfectum. Copulae nuptialis amor amarescit, et castitatis dilectio indulcescit, desiderium desiderio restringitur, et ardor carnis ardore spiritus superatur. Abrenuntiat amator pudicitiae mundo, foedus init cum Deo. Bellum continentiae indicitur hosti, singulari locus quaeritur certamini. Alloquitur beatus Theodericus sponsam, et ad sponsi coelestis hortatur amorem perpetuumque pro virginitate pollicetur honorem. Sed sponsa tabescens [Col. 0085B] amore carnalis desiderii, spernit salutaria monita sponsi, et amaro animo respondet, dum se despectam videt. Cumque Dei servus cerneret quod ejus in animo sponsae cohortatio locum non haberet, dissentientem deserit, et urbem Remensem proprie petens, abbatissam quamdam coelibis vitae cultricem, nomine Susannam, requirit. Sobrius adit sobriam, pudicus pudicam, virgo virginem; quae sub tutela beati Remigii puellari praeerat congregationi, femina virilis animi, virago profundi consilii, consiliatrix altioris ingenii. Ad cujus piissimae matris sinus mitissimos sanctus se contulit Theodericus, solo sternitur ante pedes spiritalis matris, eique prodit arcana soli Deo cognita sui cordis; erumpentibus lacrymis gemitu conturbatur, singultu [Col. 0085C] concutitur, atque salubre consilium sibi cum subsidio precum subnixe ferri precatur. Ad hunc compunctionis moerorem devotissimi juvenis commota sunt viscera benignissimae matris, flenti compatitur, lugentem consolatur, moerentem laetificat, et ut eum voti compotem faciat, Dominum pietatis exorat. Communis itaque pater utriusque piissimus, ab utroque simul hac de causa sanctus consulitur Remigius: cujus institutione sublimiter jam beatus profecerat Theodericus. Pro sponsa denique mittitur, aeternae praemium retributionis in virginitate perseverantibus a patre servari demonstratur: et quia virginitas angelicae grata munditiae sit amica, propalatur. Acquiescit sponsa demum prudentissimi patris, imo complectitur affamina, vitae coelestis dulcedine [Col. 0085D] mellita, seseque pollicetur, si Christo mereatur, adhaerere, incorruptam salva pudicitia permanere. Laetus tandem castitatis decore sponsus amplexatur sponsam, quam videt a voluntate seductoris et voluptate carnis ereptam, conditorique jam sub integritatis honore mancipatam.
Dirigitur ad providendum sibi locum habitationis cum virgine virgo, Susanna cum Theoderico. Est silvula in monte sita, tribus a civitate millibus separata, in quo visum est venerabili semper in divinis flagranti patri Remigio construi coenobium: quo sub pii regimine ductoris, quem proficere probabat exemplo virtutum, catervam Christo militantium colligeret fratrum. Conscenso denique silvosi montis [Col. 0086A] vertice, dum circumferentes oculorum aciem, de monasterii corde volutant positione, subito sublimi coelorum mittitur aliger index a culmine, per quem coelos scansuro locus in terris beato depromeretur Theoderico. Nam mysticus ales aquila spatiando gyrans et gyrando circumvolans, quantum in ipso fuit, locum monasterii capacem secans aera designavit. Et ut expressius ostenderet quid Dominus vellet, unius fere horae spatio, supra ubi ecclesia construi debuit, lentis volatibus stetit, et ne hoc ab incredulis casu contigisse putaretur, ipso natalis Domini die, quadriennio continuo supervolando, monasterium circumire, mirantibus plurimis, eadem aquila cernebatur. Quae vero virtutum opera quanta miraculorum miles Christi Theodoricus inibi gessit insignia, [Col. 0086B] non humanus sermo valet enarrare per singula.
Post successum denique temporis, ubi presbyteralis subiit onus honoris, implere volens officium sacerdotis, praedicare coepit omnibus praecepta salutis. Specialiter autem tangit animum piissimae prolis charissimi cura genitoris. Filius sapiens laetificat patrem (Prov. X, 1) , coeloque regenerat terrae se generantem. De lubrico monachum, de latrone datorem largissimum, de servo diaboli Christi facit libertum. Jam jamque viritim de eo sancta per populos divulgabatur opinio. Et ne veluti lucerna contecta lateret sub modio, sed omnibus in Dei luceret domo, quantum sublimis erat meritis, tantum coruscis coepit insignis effulgere miraculis. Ejus namque beatissima fama pervenerat usque ad Francorum regis palatia, [Col. 0086C] quorum rex tunc erat Theodericus, Clodovei filius, cujus oculus doloris subiti nimis cruciatibus ita fuerat oppressus, ut nullis diversi generis medicaminibus ad sanitatem pristinam posset ullus eum reducere medicus. Unius oculi lacrymabilis aegritudo multorum lacrymas provocaverat in populo. Mentem regis varii conturbant exitus cladis. Hinc metus stimulat amittendi luminis; illinc imminentis pudor deformitatis. Nam si rex adforet luscus, maximum fuisset in populo dedecus, aut enim turpiter, regnando, foeditatis gestaret opprobrium, aut cum luminis amissione forte perdidisset et regnum. Unum ergo restabat regi consilium, quatenus ubi remedium cessabat humanum, divinum requireretur auxilium. Mittit igitur ad venerabilem Theodericum, cui venienti [Col. 0086D] pandit miserabilis oculi morbum. Prodit poenam quam patitur; praevenit precibus pericula quae veretur. At vir Dei virtutem sciens operationis esse divinae, non fragilitatis humanae, corpus solo sternit, animum supra coelos erigit, orationi se totum committit. Tandem finitis surgens precibus, ad sidera vultu sublato, sanctae Trinitatis nomen invocans, olei sanctificati paululum summitati pollicis infundit, et oculo male habenti signum salutiferae crucis imprimens, simul cum sospitate lumen in momento restituit. Regem regum magnificat rex laetus, celebri repletur laetitia populus, exsultat ingenti gaudio cunctus senatus; laudatur Theodericus Dei servus, et glorificatur ab omnibus mirabilis in sanctis suis [Col. 0087A] Deus. Convocantur a rege primates populi, de magnitudine congratulantur miraculi, quod tam cito rex senserit virtutem spiritalis medicamenti, et [ut] nullius cicatricis vestigia, nullius caliginis, vel glaucomae resideret in oculo saluti reddito macula. Quantis honoribus rex sublimaret famulum Christi si vellet, ac quantis muneribus, vel dignitatibus remuneraret, si contemptor ipse dignitatum permitteret. Quid enim oculo in corpore charius? Sed humanae laudis et mundanae retributionis refuga, gratis dare maluit quod gratis accepit: atque vir magnae humilitatis, sollicitus ne regi foret univocus, petit ut non Theodericus de caetero, quin vocetur Theodorio. Tunc rex admiratus purissimae simplicitatis humilitatem, venerabiles manus deosculans, sacerdotis benedictionem [Col. 0087B] devote postulat, et eum honorifice ad suum deduci monasterium mandat. Quantas tunc cerneres ad eum confluere debilium multitudines, quae sine mora quaesitas recepere sanitates!
Reperitur etiam praefati regis filiam vita defunctam magnificus hic Domini praeco vitae reformasse spiraculo, pro qua languente rex ad sanctum direxerat Remigium, petens ut ad se veniret, atque cum precibus aegrotanti filiae manum imponeret. At pius praesul molestia quadam corporis, ut fertur, detentus, beato Theoderico, quem pie casteque nutrierat, et spiritalibus doctrinis instruxerat, quemque gratia curationum repletum videbat, negotium quod petebatur, ut pater filio, commendat. Qui magistri jussa cupiens solerter explere, dum festinus iter ad [Col. 0087C] palatium regis ageret, adfuturam sibi divinam confidens clementiam, nuntiis accipit obiisse puellam; et ne fatigari debeat, suadetur propriam repetere cellam. Ille vero praeceptoris parere non desistens imperio, pervenit ad palatium: moerore parentes affici, luctu palatinos invenit comprimi [ ms. j, opprimi]. Quorum lacrymis et ipse sanctus Dei permotus, plures secedere praecipit, cum paucis ad funebria resedit. Cor et oculos ad coelum cum manibus extendit, devotas in cubiculo mentis Deo preces compunctionis, perfusus faciem lacrymis, effudit. At ubi exauditum se spiritu sentit, ad exanime corpus accedit, oleo sancto sensuum vias cum tactu pollicis illinit: mirumque in modum membra mortua in rediviva [Col. 0087D] reparantur officia. Oculi lumen hauriunt, vox admoto pectoris impulsu prorumpit, et puella se beati Theoderici votis redditam pandit saluti. Accurrunt genitores cum gaudio miraculum stupentes; omnis exsultat aula, tripudians laetatur familia. Veneratur sanctus, tam a rege quam a proceribus, glorificatur a palatinis omnibus. Laudibus effertur a turmis vulgaribus. Rex itaque non solum discipulum, sanctum scilicet Theodericum, sed et B. Remigium cupiens munificentiae sublimare dono, villam quam dicunt Venderam [ Vendier ], sitam super fluvium Maternam, reverendo patri Remigio; Gaugiacum vero in pago Remensi, praecepto suae auctoritatis, sancto contulit Theoderico. Processu denique temporis, Karolo, Ludovici imperatoris filio, sceptra [Col. 0088A] regni Francorum gubernante, Angilrannus aulicorum quidam, traditionis hujus ignarus, a rege Venderam sibi postulat dari. Quod ubi rex annuisset, audiens domnus Hincmarus praesul, qui sedem tenebat Ecclesiae Remensis, hanc infiscari villam, regalis praecepti chartam in Ecclesiae hujus archivo repertam, dationis hujusce seriem continentem Karolo mittit, et ne contra legem canonicam res usurpet Ecclesiae, commonefacere satagit. In quo praecepto manifeste legitur quomodo rex Theodericus, pro resuscitatione filiae S. Theoderici precibus obtenta, non solum praenotatam conferens ei villam, Dei servum sui muneris honore praetulerit, quin et magistro, praestantissimo scilicet Remigio, cui Dominus tantam gratiam contulerat, ut talem discipulum [Col. 0088B] haberet, qui Spiritus sancti dono, sicut et magister, mortuos resuscitaret, beneficentiae gratia, villam Venderam obtulerit. Haec ut ita se habere, ex ipsis chartarum monimentis animadvertit, a pervasione villae destitit, et Ecclesiae propriis libere uti permisit.
Traditur hujus beati viri suggestione sanctus Remigius collectionem meretricum, quae ad id usque temporis prostibula fertur extra civitatem retinuisse, subversis fornicibus, in viduarum quadraginta congregationem permutasse, sumptusque quotidiano victui necessarios instituisse, ipsumque numerum viduarum perpetim manere, ut adhuc quoque manet, decrevisse. Nam dum sanctus Remigius monasterium sancti Theoderici visitans, secus meretricium, psalmos [Col. 0088C] cum eodem charissimo discipulo suo concinendo transiret, ac sancto Theoderico vox faucibus haesisset, iterumque, in redeundo scilicet, idem in eodem, ceu memoratur, loco et versiculo contigisset, admiratus pater sanctissimus, et requirens cur discipulus solers in Dei laudibus contra morem titubaverat, accipit dolere beatum virum de animarum dispendio perditarum, et in tam sancti patris vicinia, tam foedae turpitudinis tanta diabolo crescere lucra. Sicque persuasum patri piissimo, discipulo suggerente castissimo, subvertere latibula diaboli, et deceptas atque decipientes animas in castimoniam transducere Christi. Multas praeterea constat virtutum per hunc fidelem Dei famulum patratas operationes. Caecis [Col. 0088D] nempe visum, surdis auditum, claudis gressum restaurans, aridas contractasque manus relaxans, obsessos a daemonibus liberans, mille nocendi Satanae fraudes per divinae medicinae destruebat oppositiones. Et revera felicem gregis Christi ductorem, cui datum est tam corporibus quam animabus conferre salutem! Perseveravit autem in Dei famulatu usque in finem, et quod ore docuit exemplis evidentissimis demonstravit. Qui post multarum virtutum opera post miraculorum insignia, bono certamine ad victoriam perducto, felici cursu consummato, sanctis ei obviantibus spiritibus, et gaudenter eum angelis suscipientibus, die Kalendarum Juliarum cum gloria migravit ad Christum. Cujus audito transitu pretiosissimo, praefatus rex Theodericus ad monasterium [Col. 0089A] propere cum magna venit multitudine, praerogatique sibi beneficii memor, sed et debitae servitutis non immemor, ad tumulum beatissimi corpus abbatis propriis evehere studuit humeris. Nec mirum, si rex hominum illius membra condiderit tumulo, cujus animam cum gaudio Rex angelorum suscepit in coelo. Ad cujus venerabile sepulcrum divina virtus usque in hodiernum diem multimodam dignatur operari salutem.
Desidia vero, vel raritate scriptorum, plurima silentio constat neglecta mirorum. Nos tamen unum, quod nuper comperimus actum, decrevimus inserendum. Quadam denique Sabbatorum die, jam vespera Domini diei accedente, quaedam paupercula, nomine Gillaidis [ j, Gistaidis], ex familia sancti Dionysii, [Col. 0089B] villae Cortis superioris, dum molam manu verteret, manubrium molae ipsius inhaesit dexterae, ut divelli posset a nemine. Tandem molae manubrium ex utraque parte manus abscindere cogitur, indicium nolens secum deferre miserabilis operae. At salutis suae sollicita, quoniam B. Dionysii tunc Remis ob infestationem paganorum servabantur membra, veloci ingressu ad ejusdem sancti martyris domini sui contendit accedere pignora. Perveniens ergo, cum magno timore ac reverentia solo prolapsa, liberationem deprecatur a tantae confusionis miseria. Id cum die peregisset ac nocte, remedium inde non desperans accipere, apparuit in somnis ei quidam clericali habitu, veste indutus candida, facie jucunda, capillo admodum albo, vultu paulisper macilento, dicens illi: Surge hinc, et [Col. 0089C] vade ad sanctum Theodericum; quia secunda feria, quae est post cras, ipsius erit festivitas celebranda, et vide ne in domo ejus appareas vacua; sed accipe ceram, prout tibi ad praesens suppetit facultas, et sic ad ecclesiam ipsius perge, et illius quod imploras obtinebis interventione. Illa mox evigilans, hac de visione stupefacta, orat ex voluntate Dei sibi confirmari visa, et cum gaudio festinat peragere jussa. Venit igitur ad ecclesiam sancti, venerandae solemnitatis die, beati scilicet Theoderici, tres hebdomadas habens ex quo id discriminis acciderat illi. Tunc se ante sepulcrum ipsius cum lacrymis sternens, pro salute sua preces effundit; ibique tota nocte perseverans in oratione, veniam de piaculis suis humiliter ac fidenter [ ms., fideliter] exposcit. Dumque adhuc ante tumbam jaceret [Col. 0089D] beati confessoris Christi, divina jubente gratia, per intercessionem sancti coepit manus ipsius feminae paulatim a ligno disjungi, et absque laesione cujuslibet doloris aperiri. Sicque dein tota manus expanditur, et lignum dicto citius in pavimento prolabitur, ac si nunquam adhaesisse videretur. Multi vero qui aderant, hoc supernae pietatis cernentes miraculum, glorificaverunt mirabilem in sanctis suis Deum.
Tertius post beatum Theodericum S. Theodulfus ejusdem monasterii rector exstitit, qui conspicua fulsisse fertur aulicorum propinquitate, et venerabilium monachorum, atque sacerdotum dignitate, [Col. 0090A] quique nobilitatis pompam pro nihilo ducens, elegit in sanctificatione Deo servire, relinquensque devios anfractus, viam recti callis expetiit, illa secutus vestigia, per quae turgidos mundi fluctus pertransiens, properaret ad coelestia. Ingressus itaque monasterium B. Theoderici, gloriam hujus saeculi tradidit oblivioni, dignitatemque natalium suorum humilitate despexit, et ultimae servitutis famulatui se subjugavit, humum rastro fodiens, et aratri vomere telluris terga scindens, illud psalmographi factis implere satagens: Labores manuum tuarum quia manducabis, beatus es et bene tibi erit (Psal. CXXVII, 2) . Hoc autem quotidiano per viginti duos annos insistens operi, cum duobus juvencis ad hoc sibi commissis, duros et varios temporum pertulit invictus labores. [Col. 0090B] Quod vero memorabile traditur, iidem juvenci nec aetate, nec lassitudine deficientes: quod alii ruricolae cum quatuor, vel sex, aut octo vix poterant perficere, hic cum duobus infatigabiliter explebat. Cumque paululum cessaret ab aratro, rursum studebat insistere rastro. Stupendum quoque valde, quod cum tam duro servitio intentus esset, nec deficeret, ab agro rediens unam saepe noctem, frequenter duas pervigil hymnorum, psalmorumque laudibus traditur excubare solitus.
Quadam denique die, dum laboris intermittendi tempore domum rediturus ab agricultura cessasset, monasterium repetenti quodlibet opus emendandi aratri accidit, virgamque stimuli figens in terram, domum quo tendebat, immemor ejusdem forte, imo [Col. 0090C] sic divina disposuit fieri moderatio, pervenit. Mirabile dictu, spinea virga sub nocte radices in terram dedit, et mane, cum ad consuetum beatus vir opus rediret, atque resumere vellet, turgentem frondibus invenit. Quae plurimo tempore, cumulando robur, in excelsum crevit, et factum multis enituit, donec iter agens quidam poena plectendus, eamdem abscindit, oculorumque sibi lumine cum abscissione pariter adempto, juges incurrit tenebras.
Ejus post haec aratrum a fidelibus in ecclesia villae Colubrosae suspensum, ibi, donec eamdem inimico impellente vorax flamma cremavit basilicam, permansit. De quo quisquis dolorem dentium patiens hastulam praecidisset, ac de loco doloris parum sanguinis fluere fecisset, statim medelam salutis [Col. 0090D] exoptatam, beati Theodulfi meritis percipere merebatur. Haec beneficia non audita solum, sed a plurimis etiam visa noscuntur, et sanitate recuperata, sunt certissime propalata.
Defuncto denique abbate, qui beato Theodulfo praeerat tertius, ut praemissum est, idem vir venerabilis in loco sanctae recordationis domni Theoderici est ordinatus abbas, praesule annuente, et monachorum caterva petente. Qui adepto regiminis honore, quasi rudis tiro noviter addictus exercitio, nullam fere praestabat artubus requiem. Quin ut infatigatus in opera manuum praestiterat, sic exercendo se, non sibi parcens, ad divina totum dupliciter aptabat ministeria. Fabricavit enim basilicam in honore [Col. 0091A] S. Hilarii, quo cursum sui duplicaret laboris. Signo siquidem dato, cum fratribus conveniens, harum laudes persolvebat hymnologiarum. Sed ut duplex corona meriti, quasi nihil ante gessisset, iterum praedicta vota reddebat in ecclesia: qui licet clam, taliter agendo, vellet habere quod meruit, opera tamen cultoris sui non est passa divinitas oculi.
Accedit itaque quadam die, ut sus circa puteum, quo loci hujus vicini adaquabantur, deambulans, rueret in ipsum. Circumfluentibus undique monachis, cum nullus esset qui pereuntem posset eripere de profundo, praesertim cum ipse puteus centum pedum feratur altitudinis, vir Dei supervenit: factoque comperto, de coinquinatione aquae, si animal [Col. 0091B] idem ibi moreretur, anxiari coepit, oculisque ad coelum porrectis, atque animo cum precibus in Domino fixo dum Christi suffragia devotus exposcit, ante pedes ipsius subito, limpha super os putei redundante, animal illaesum pervenit. Videntes cuncti stupore vehementi repleti, gratias egerunt Deo, qui tantam benignitatis suae gratiam fideli suo contulit servo.
Quadam quoque die, cum isdem vir Dei iter ageret, a monasterio ad quemdam locum properans, agricolam quemlibet arantem viam publicam, per quam transire solitus erat, invenit. Cui et dixit: Non est bonum, o homo, viam aratro scindi, quae debet a viatoribus inoffenso pede calcari. Regrediens autem vir sanctus per eamdem viam, [Col. 0091C] rursus agricolam viam ut coeperat arantem offendit. Nonne, inquit, dixi tibi quia viam istam arare non debes? appropiansque manu sancta caput rustici tetigit dicens: Per istud caput te, homo, contestor ne viam istam amplius ares. Retrahente autem eo manum, tota pars capitis hominis [ c. j, illius], quam vir Dei tetigerat, candens apparuit ut lana. Nec dubium quod non homo Dei voluit ut capilli caderent, sed ut signa per succedentem generationem promerentur hujus facti, ne quis agere simile praesumeret quod sanctus Dei Theodulfus imperavit ne fieret. Nam dum generatio ipsius agricolae mansit, signum quod a sancto viro pater accepit, et ipsa simili modo pertulit.
Vir denique quidam venit ad virum Dei oculum [Col. 0091D] habens virgulto percussum, et lumine privatum, cui nulla dabatur requies de cruciatione, nec spes erat de visus recuperatione. Quem beatus Theodulfus ad sacrosancta ducens altaria, docuit osculanda. Ille sacra velamina ore tangebat, et servus Christi precibus incubabat. Surgit sanctus a pavimento, et nulla doloris vestigia remanserunt in juvenis oculo. Qui, ut erat dignum, viro Dei gratias referens pro medela, gaudens remeavit ad propria, collata sibi quam quaesierat medicina.
Quidam quoque legatus Austrasiorum, nomine Offo (qui sunt superiores Franci) veniens a partibus Orientis, dum ad hujus tunc regni principem mitteretur, orationis gratia monasterium viri Dei [Col. 0092A] videtur ingressus. Sanctus vero Theodulfus, corpore laboribus vigiliisque confecto, fessus forte quiescebat in lecto. Legatarius animi felle commotus, quod abbas loci non sibi dedisset occursum, rancore turbidus mentis, dabat ore proferens quae non decebant. Cumque abiret indignans, ut ira irae misceretur, potentissimus ejus equus, a puero mortuus nuntiatur. Ipse denique frendens in semetipso, cumulansque furorem furori, geminos dat cruciatus animo, de indignatione videlicet, et damno. Cumque vir sanctus id post soporem nuntio cognovisset, ad hominem consalandum non distulit exire; suetoque de more blando conatur alloquio efferos ejus animos mitigare, invitansque ad orationem, monet in Deo spem ponere, ac de hoc quod accidisset [Col. 0092B] minime conturbari. Pergentibus autem illis ad basilicam Christi confessoris Hilarii, dum veniunt in locum ubi signum crucis adoratur, in via prece solito data, blande vultum vertens in praedictum legatarium: Noli, ait, vereri, quia equum tuum invenies ante fores monasterii sanum, qui si ita furibundus, ut coeperas, recessisses, cadaver equi mortui nobis reliquisses. Legatario vero animum non apponente, praesertim cum viderit eum mortuum, ac toto corpore tumidum, decurrit puer ejus, affirmans ita se rem habere, ut ei sacerdos Christi, Theodulfus studuerat indicare: sicque quod non credebat, miraculo virtutis probato, mentis furore deposito, gratias refert Domino, vera se testans oculorum experiri probatione, quae de servo Domini [Col. 0092C] quorumdam dudum perceperat relatione. Non, inquit sanctus Dei, hoc meis, cum sim homo peccator, ascribas meritis, sed Deo gratias age, sanctorumque merita non cesses venerari, qui tibi possunt in omnibus auxilium largiri. Talibus itaque virum instruens monitis, data benedictione permisit abire. Unde liquido patet eum cum virtute mirabilium spiritu quoque viguisse prophetiae, qui animal, quod mortuum dimiserat, esse vivum praenuntiabat.
Nec ullatenus omnia virtutum ipsius enumerare sufficimus insignia. Quot enim diversis detenti languoribus per ejus intercessionem, plenissimam receperunt sanitatem, solus ipse novit, qui haec fieri praestitit. Inter caetera quoque bona quae Christus [Col. 0092D] huic servo suo concessit, illud memorabile spectabileque praedicatur, quod cum ad usque nonaginta vixerit annos, canitie praeclarus, aspectu jucundus, moribus temperatus, charitate plenus, eleemosynis largus, contemptor saeculi gloriosus, nullo febrium dolore, nulla corporis lassitudine, nullo rerum variarum casu confectus, nulla mentis molestia motus, ab oratione, vel operum Dei exercitio cessavit, quousque beata ejus anima corpus vegetavit. Cum vero divina clementia fidelem famulum senio detentum, pro laboribus suis, quietis refrigerio, meriti praemio vellet remunerare, febrium calore aliquatenus eum permisit aestuare. Ingressusque basilicam die quadam dum matutinorum [Col. 0093A] solemnia celebrarentur, orationibus profuse incumbens, Deo commendare studebat animam, quam corporeo ergastulo cito praenoverat absolvendam. Depulsis itaque noctis tenebris, aurora rutilante, comitantibus secum quibusdam monachis, cellulam repetiit, hilaris de visitatione sibi facta sanctorum, ac de revelatione, qua sui transitus horam sibi gaudebat intimatam. Ad quam dum se pervenisse cognovit, cum fratribus pacem faciens, oculos ad coelum cum manibus elevavit, et animam sanctam mundi naufragiis ereptam Conditori laetus reddidit, quam Christus cum curiae coelestis exsultatione suscepit.
Horum denique beatorum monasterium patrum pro monachis modo clericos habet. Quorum quidam [Col. 0093B] nuper, Otbertus nomine, priusquam Gallia gladiis Hungarorum laceranda traderetur, ad extrema deductus, dum certamina daemonum pro se litigantium, et eum ad interitum rapere conantium pateretur, almi patroni sui domni Theoderici tandem se videt eripi meritis; daemones vero per invocationem Christi nominis et sanctorum ejus, a se cum magno strepitu et indignatione recedere. Vidit etiam et quemdam fratrem, dictum Bertricum, qui non longe ante decesserat, se crebro visitantem, consolando quoque monentem, ne hic apud saeculum ultra manere cupiat, imo ad eum quantocius ire gaudeat, ut ea quae nunquam potuit cogitare, valeat videre. Quoniam si demoraretur in saeculo diutius, nequaquam tantum malum [Col. 0093C] vidisset aliquando, quantum visurus esset in proximo. Cujus dicta probatio constat veritatis insecuta. Iste siquidem levi dolore corporis tactus, ad ecclesiam properans, exitum suum precibus Domino commendat, fratres advocat, missam quoque, quam debito properantius celebrarant, illos repetere facit; quae viderat narrat, et eos coram se charitatis gratia potum sumere rogat. De servitio Dei studiosius agendo, et psalmodiam cum devotione canendam monet, atque jam quasi securus et hilaris migrat. Post cujus obitum gens Hungarorum Galliam ingressa, caedibus, incendiis, ac rapinis pene cuncta [Col. 0094A] devastat: ipsumque monasterium flammis exurit, et proxima quaeque circumpositarum ruinis fere villarum proterit. Intuemurque modo jam manifeste quam vera fuerint quae ille audierat ex revelatione.
In silvula huic contigua monasterio, fons dudum noviter exortus est. Ad quem febricitans quidam casu deveniens, vidit supra ipsum fontem inclinatum quemdam senem in clericali habitu stantem, aureum baculum manu tenentem. Qui cum sonitu advenientis motus se videretur erexisse a fonte, tanto iste pavore concussus est, ut attonitus in terram caderet, et [Col. 0094B] nihil omnino videre valeret. At post modicum rediens ad se, surrexit, et splendorem qua senior abierat monasterium versus, magnum vidit, sicque salvatus ab infirmitate sua, laetus abscessit. Caeci tunc temporis hoc in loco illuminati nonnulli, claudi erecti, muti locuti sunt, et surdi receperunt auditum.
Nuper quoque ordinato Hugone Remis episcopo, quaedam paralitica, quae jacebat in civitate ad januas ecclesiae sanctae Mariae, Magenildis nomine, admonita per visum, illo se deferri petiit, atque ut aqua ipsius fontis perfusa est, incolumitatem recepit. Quaedam nihilominus Adelwidis nomine, arida brachiis, ut eadem lota est aqua, sospitate potita recessit. Caecus quidam de castro Mosomo ( Mousom ) tunc adveniens, [Col. 0094C] mox ut ecclesiam sancti Theoderici visus est introisse, lumen recipere meruit. Quaedam paupercula de ipso loco, ut oculos sibi hoc fonte diluit, lumen, quod jam ab annis ultra quam sexdecim perdiderat, recepit. Fulbertus quidam brachium gerens aridum, et inutile sibi membrum, ut se hac aqua perfudit, sanitatem, brachiique recepit utilitatem. Tunc etiam quidam caecus, nomine Amalricus, ibi visum recepit, mox ubi se hoc fonte lavit; aliaque plura nunc ibi refulsisse probantur miracula, et ex diversis aegritudinibus diversa sunt collata remedia.
Beato Remigio successisse traditur Romanus, Romano Flavius, post quos Mapinius, cui potestas regia quaedam cessisse reperitur praedia, deinceps ab Ecclesia Remensi possidenda. Hujus quoque temporibus Suavegotta regina Remensi Ecclesiae tertiam partem villae Virisiaci [ Verzy ], per testamenti paginam, delegasse reperitur. Quam partem villae ipse quoque praesul Teudechildi praefatae reginae filiae, [Col. 0094D] usufructuario, per precariam, salvo Ecclesiae jure, concessit; ita duntaxat, ut post ejus obitum, absque ullo praejudicio, sicut ab ea meliorata fuisset, ad ditionem Remensis revocaretur Ecclesiae. Quae scilicet Teudechildis regina postmodum nonnulla, per testamenti sui auctoritatem, tempore domni Egidii, Remensi contulit Ecclesiae praedia.
Qui praesul Egidius in episcopatu Mapinium legitur [Col. 0095A] secutus, episcopiumque invenitur auxisse, arva scilicet et mancipia nonnulla emisse, quarum ejus emptionum adhuc quaedam quoque reperiuntur instrumenta, ut illud quo campos duos ab Oboleno super fluvium Rotumnam [ j. c, Rotonam, Retourne. ] legitur dato pretio comparasse, quorum unus modios mille tenere sementis, alter inscribitur quadringentos. Villarem etiam quemdam a Bertulfo quodam, cum adjacenti campo modios centum tenente. Partem quoque cujusdam silvae a Charibodo quodam reperitur emisse. Necnon apud regiam majestatem immunitatis praeceptum ecclesiae suae obtinuit, ut ab omni fiscali functione vel mutilatione prorsus haberetur ac permaneret immunis, omnia quoque data ecclesiae stabilem obtinerent firmitatem. Childebertus [Col. 0095B] etiam rex villarem quemdam situm in Vosago, prope fluvium Saroam, tam ipsi quam ecclesiae suae possidendum, instrumentis adhuc manentibus, invenitur tradidisse. Hujus praesulis tam vitam quam praedicationem Fortunatus Italicus, qui tunc apud Gallias in metrica insignis habebatur, his studuit commendare versibus (lib. III, Carmin. 18) :
Ab hoc praesule Gregorius (lib. II Mirac., c. 17) , etiam Turonensis benigne quondam se narrat fuisse susceptum, quando Siggo quidam Sigeberti regis referendarius, virtute beati Martini cujus idem Gregorius tunc secum habebat pignora, in sacrario domus ecclesiae Remensis auditum surdae recepit auris. Qui tamen Gregorius in Historia gentis Francorum (lib. VI, cap. 3) de hoc praesule narrat, quod legatus ex parte Childeberti regis Sigeberti filii, ad Chilpericum regem patruum ipsius Childeberti, cum [Col. 0096A] aliis legatis missus fuerit. In qua legatione constitutum fuisse refert, ut ablato Guntramni regis Chilperici fratris regno, in se conjungere pacem deberent. Qua pactione firmata, legati cum magnis ad Childebertum sunt muneribus regressi (ibid., c. 31) . Item quod postquam Chilperico filius natus est, et ipse Parisios pervasit, legatis Childeberti ad eum venientibus, primus inter eos hic pontifex fuerit, qui data suggestione, pacem, quam Chilpericus cum praefato Childeberto fecerat, ut conservaretur, Childebertum petere promunt, cum fratre vero ipsius Chilperici Gontramno pacem habere non posse Childebertum: quia partem Massiliae post mortem abstulerit patris, fugacesque suos retinens, nolit ei remittere. Adjecit etiam Chilpericus, in multis eumdem [Col. 0096B] fratrem suum esse culpabilem, cujus colludio pater hujus Childeberti fuerit interfectus. Unde legati quoque permoti ultionem debitam super eum velocius inferri petunt; idque ut est juramento firmatum, datis et acceptis obsidibus, discesserunt. Pro quibus legationibus rex Gontramnus huic archiepiscopo semper erat infensus. Unde et cum pacem postea fecisset cum Childeberto, hortatus est eum, ut nullo modo crederet, aut haberet hunc raesulem, convicians eum perjurii crimine. Postea denique dum quidam reus torqueretur, qui ad percutiendum Childebertum regem a Fredegunde regina fuerat missus, confessus est hunc episcopum socium fuisse in quorumdam consilio ad interficiendum eumdem Childebertum regem (GREGOR. lib. X, c. 13) . Nec mora; episcopus rapitur, et ad Metensem urbem, cum esset valde ab aegrotatione longinqua defessus, adducitur. Ibique dum sub custodia degeret, rex episcopos accersiri ad ejus examinationem praecepit, et apud Virdunensem urbem initio mensis octavi [Augusti] adesse jussit. Tunc a quibusdam clam (clam deest in ms. et Gregorio ) sacerdotibus increpatus, cur hominem ab urbe rapi absque audientia, et in custodiam retrudi praecepisset, permisit eum ad urbem suam redire, dirigens epistolas ad omnes regni sui pontifices, ut medio mense nono ad eum discutiendum in urbe supradicta deberent adesse. Denique convenientes pertracti sunt usque ad Metensem urbem: ibique et Egidius praesul adfuit. Tunc rex inimicum sibi eum [Col. 0096D] religionisque proditorem esse pronuntians, Ennodium ducem ad negotium dirigit prosequendum. Cujus propositio prima haec fuit: Dic mihi, o episcope, quid tibi visum fuit, ut relicto rege, in cujus urbe episcopatus honore fruebaris, Chilperici te regiis amicitiis subderes, qui semper inimicus domino nostro regi fuisse probatur, qui patrem ejus interfecit, matrem exsilio condemnavit, regnumque pervasit, et in his urbibus, quas, ut diximus, iniquo pervasionis ordine suo subjugavit, tu ab eodem possessionum fiscalium praedia meruisti? Ad haec ille respondit: Quod fuerim amicus regis Chilperici, negare non potero, non tamen contra utilitatem regis Childeberti haec amicitia pullulavit. Villas vero [Col. 0097A] quas memoras, per istius regis chartas emerui. Quo proferente easdem in publico, negat se rex haec largitum fuisse. Requisitus Otto, qui tunc referendarius fuerat, cujus ibi subscriptio meditata tenebatur, adfuit, negans se subscripsisse. Haec igitur causa primum fallax episcopus repertus esse dicitur. Post haec epistolae prolatae sunt, in quibus multa de improperiis Brunechildis tenebantur, quae ad Chilpericum scriptae fuerant. Similiter et Chilperici ad episcopum delatae, in quibus inter reliqua habebatur insertum, quia si radix cujuslibet rei incisa [ c. excisa] non fuerit, culmus qui terris est editus non arescit. Unde prorsus manifestum est ideo haec scripta, ut superata Brunechilde filius ejus opprimeretur. Item alia nonnulla eidem praesuli objiciuntur, [Col. 0097B] tam de pactionibus regum, quam de perturbatione patriae, quorum quaedam negavit, quaedam negare non potuit. Et dum altercatio diutius traheretur, adfuit etiam abbas Epiphanius basilicae sancti Remigii, dicens quod duo millia aureorum, speciesque multas pro conservanda Chilperici regis amicitia idem praesul accepisset: et cum legatis, qui cum episcopo missi fuerant ad memoratum regem, propalat idem abbas, qualiter de excidio regionis ac regis Gontranni conventum fuerat, et ut gestum est ex ordine narrat. Haec audientes episcopi, et in tantis malis sacerdotem Domini contuentes, triduani temporis spatium deprecantur tractandi: scilicet ut ullum modum reperire posset episcopus per quem se ab objectis excusare valeret. Sed illucescente die [Col. 0097C] tertia, convenientes in ecclesiam interrogant episcopum, ut si aliquid excusationis haberet, ediceret. At ille confusus ait: «Ad sententiam dandam super culpabilem ne moramini. Nam ego novi me ob crimen majestatis reum esse mortis, qui semper contra utilitatem hujus regis, matrisque ejus egi: ac per meum consilium multa fuisse gesta certamina novi, quibus nonnulla Galliarum loca depopulata sunt.» Haec episcopi audientes, ac lamentantes fratris opprobrium, obtenta vita, ipsum ab ordine sacerdotali, lectis canonum sanctionibus, removerunt. Qui statim ad Argentoratensem urbem, quam nunc Strateburgum vocant, deductus exsilio condemnatus est. In cujus loco Romulfus filius Lupi ducis, jam presbyteri honore praeditus, episcopus [Col. 0097D] subrogatus est, Epiphanio ab abbatis officio, qui basilicae sancti Remigii praeerat, remoto. Multa enim auri argentique in hujus episcopi regesto pondera sunt reperta. Quae autem de illa iniquitatis militia erant, regalibus thesauris sunt illata; quae vero de tributis, aut reliqua ratione Ecclesiae inventa sunt, ibi relicta.
Hujus Egidii tempore sanctus Domini Basolus, ex territorio Lemovicino, regione Armoricana, nobili prosapia oriundus, a partibus Aquitaniae, patrocinia beatissimi Remigii desiderabiliter appetens, Remensem devenit ad urbem. Cui advenienti comes [Col. 0098A] itineris apparuisse traditur angelus Domini, quem constat habuisse praeducem, dum destinatam ingreditur urbem. Hunc dignissime praefatus praesul Egidius suscipiens, cognito peregrinantis desiderio, petitusque secretioris conversationis habitaculum concedere, libentissime cessit, sicubi sibi placitum Dei famulus infra episcopium Remense valuisset reperire. Invenit tandem, superna disponente gratia, locum sibi congruum in vico Viriziaco, ad radices montis Remorum, quem nemus inde incipiens obumbrat Rigetium. Eo loci tunc temporis erat coenobium, numero duodecim monachorum. Hic igitur benigne susceptus a fratribus, traditur ab abbate litteris imbuendus. Nec longum, sic doctrina emicuit, ut coaetaneos et contubernales sapientiae [Col. 0098B] luce praeiret. Nulla illi propensior cura quam, aut in lectione vel sermone de Deo, aut in oratione loqui cum Deo. Transitoria despiciens, et aeterna concupiscens, victus pensam pauperibus erogabat, pauxillum sibi duntaxat reservans, ad infirmitatem corporis sustentandam.
Ita virtutum crescens culmine, solitariam concupiscit vitam, fastigiumque, ad secretius habitandum, contigui deligit montis, in quo cellulam cum oratorio construit, ubi liberius coelesti deserviret contemplationi. In qua inclusionis habitatione per quadraginta traditur annos Deo militasse, et contra serpentis antiqui tentamenta viriliter dimicasse, jejuniis, eleemosynis, vigiliis, orationibus, atque lectionibus indesinenter vacans, et ad se venientes [Col. 0098C] doctrinae sanctae luce perfundens.
Dum hic igitur almifica conversatione decertat, placuit supernae pietati virtutem sui militis evidentibus ostendere signis. Nam, orante illo, Dominus aquam ei montis in vertice produxit e silice, quae sub sancti sepulcro fertur exsilire, ac per ecclesiae fundamenta quasi de vasculo sese profundere, haustu dulcis, et ad potandum salubris. De quo videlicet fonte multi sanitatum remedia, potantes, vel balneis utentes, seu capita diluentes, consequuntur aegroti.
Quodam denique tempore, cum puer quidam privatus oculorum ab aetate primaeva lumine, Annegiselus nomine, ante fores excubaret ipsius, duodecimo [Col. 0098D] suo caecitatis anno, lapsa virtute coelitus, orante viro Dei, luminis est honore donatus. Quod divinae claritatis miraculum comperientes monachi, magnis gratiarum actionibus Deum glorificant in clarificatione fidelis servi sui.
Accidit etiam quodam venatore, Attila nomine, in saltu ejus cellulae contiuo aptum insequente, ut usque ad ipsius praesentiam fera perveniret, et quasi liberandam se per ipsum credens, ad pedes ejus, deposita feritate, procumberet, canesque naturalis obliti sagacitatis, eam insequi parcerent. Exinde mos, imo virtus Christi, ad honorem dilecti famuli sui, adhuc modo servatur, ut promota [ j, permota] quaelibet venatio, si aggestum in circuitu silvae ipsius prominentem fuerit ingressa, nec canum ulterius [Col. 0099A] insequatur aviditate, nec venatorum appetatur audacitate.
Fertur et aliud non contemnendae rei miraculum hujus beati confessoris sui meritis, a Domino praerogatum, quod suspensus laqueo quidam, nomine Ragenulfus, ab adversariis, cum in supremo mortis periculo oculos ad coelum intenderet, invocato voce lacrymabili beato Basolo, mox a morte dira rupto meruit liberari laqueo. Post multa denique pietatis insignia in vita ipsius ab eodem patrata, praenoscens per Spiritum suae vocationis imminere sibi tempus, misit ad nepotem suum, nomine Balsemium, qui eum ad se a Lemovicina regione perduceret, significans illi quod post obitum suum in praedicto suo conversationis habitaculo deberet vitam ducere, juxta quod revelatum sibi fuerat a Domino. Cujus [Col. 0099B] salutaribus praeceptis, ut bonus filius obtemperans, et ad supernam haereditatem pervenire desiderans, usque ad exitus sui diem in eadem permansit habitatione. Decessit autem beatus Pater Basolus VI Kal. Decemb. supernis aggregatus civibus. Ad cujus sepulcrum multa postea monstrata sunt miraculorum insignia, quae tamen per negligentiam et ob sui frequentiam non sunt litteris comprehensa.
Processu denique temporis, post obitum sancti viri, advenit hac homo quidam natione nobilis, sed ferox tumore mentis; qui post orationem baculum hujus beati Patris accipiens, et illum super pedem suum ponens, ut erat procerus corpore, quasi subsannando protulit dicens: En manifestat iste baculus [Col. 0099C] quam parvae staturae fuerit Basolus. Nec mora, pes idem cui superpositus sancti baculus fuerat, emarcuit: quoque putrefacto, divina vir idem perculsus ultione cum gravi decedit labore. Cujus corpus ad tumulandum ferri disponitur ad hujus sancti Dei monasterium; sed aggravatum nullo modo valet moveri feretrum. Proponitur ferri ad coemeterium sancti Remigii, sed nec sic potest moveri. Cogente tandem necessitate, in Catalaunicum defertur territorium, ibique demum permittitur habere sepulcrum.
Non longe quoque valde a nostra aetate, tempore scilicet domni Ebbonis archiepiscopi, ejus ordinatione quidam vir religiosus, Benedictus nomine, abbas constituitur hujus abbatiae. Qui cum modestia [Col. 0099D] familiam sancti Basoli tractans, et in simplicitate Domino serviens, diversis ecclesiam donariis ornavit, et post non modica vitae suae spatia, divinae praeceptione vocatus, ad Dominum transiit. Cui carne frater, cognomine Speruus [ j, Spernus et infra ], abbas in eodem loco subrogatur. Qui moribus fratri dissimilis, et dirae facibus ardens cupidinis, dum temulentus aliquando sederet, coepit dicere quod frater suus de abbatia illa nihil boni sciverit habere, praecipiens villarum procuratoribus, in crastinum sibi ruricolas exhibere, quos variis faceret suppliciis torqueri, ut facultates ipsorum ab eis posset extorquere. Audientes ergo villarum incolae quantae intentabantur sibi poenae, omnes sancti Basoli flebiliter [ c. i, suppliciter] expetunt [Col. 0100A] suffragium, ne tam crudeli lanio traderentur ad dilacerandum, lugubresque in gemitu pernoctantes, non cessabant sancti Basoli implorare solatium. Nec renuit audire sanctus Domini querelas suae plebis. Nam facto mane Speruus idem reperitur mortuus; quem lecto nitentibus extrahere suis, crepuit medius, tantusque foetor eumdem locum replevit, ut nemo inibi remanere valuerit. Sicque familia S. Basoli trepidatis eripitur defensa suppliciis.
Avunculus matris meae, Flavuardus [ ms., Flavardus] nomine, duos filios in hujus sancti viri coenobio Deo servientes habuit; quorum juniorem, nomine Tetbertum, charitate supra vires etiam exuberantem vidimus, qui presbyter dudum apud nos obiit. Is denique de patre suo quod dicturi sumus narrare nobis solebat; cui rei testis adhuc supererat [Col. 0100B] nuper Ratoldus [ al., Rautnoldus] presbyter, horum tertius frater. Consueverat siquidem semel in anno vir praefatus ad monasterium venire, fratribusque de suis facultatibus ministrare. Qui cum aliquando de more veniret, latrones eum properantem invadunt, caballum cui sedebat, cum caeteris quae sibi visa sunt, sed et pecunias, quas servis Dei distribuendas ferebat, ornamenta quoque uxoris suae pariter auferunt. Cumque de praeda laetantes aliquantulum processissent, uxor ejus, quae simul aderat, ingemiscens pro injuria, querulosis sanctum Basolum coepit inclamare vocibus, dicens: Non ultra se venturos in ejus vel famulorum ipsius servitium, si sic eos abjiceret non ferendo praesidium. Post [Col. 0100C] quas lamentationis voces, equi latronum, qui cum spoliis concite ferebantur, subito defiguntur, nec ullo modo promoveri possunt ad gradiendum. Ipsos quoque latrones caligo quaedam perfudit, ut quonam sese verterent ignorarent. Resipiscentes tandem praedones, conferunt inter se ob innocentum factam injuriam sibi talia contigisse; initoque consilio, ad eos, quos rebus injuste privatos dimiserant, revertuntur; sua illis cuncta restituunt, et, ut veniam facinoribus suis deprecentur, exposcunt. Ita consolatione, domini Basoli suffragante sibi patrocinio, recepta, rapacibus ire dimissis, devotiores ad destinatum properant coenobium; gratias Deo et sancto suo confessori pro indultis sibi beneficiis referunt, et laeti servis Dei ministrare satagunt, pecuniis honorant, [Col. 0100D] ac deinceps annis singulis idem promptiores, quod coeperant peragunt.
Quando nuper hae Galliarum patriae, peccatis nostris impellentibus, Hungarorum gladiis dilacerandae sunt traditae, quidam barbarorum sancti Basoli monasterium ingressi, dum clerici jam cum patroni sui pignoribus ad civitatem confugissent, habitacula coenobii hominibus pene vacua repererunt, ibique metatum suum constituentes, huc undecunque praedatu reverti coeperunt. Quorum quidam in ecclesiae signorum turricula, deaurata conspiciens relucere metalla, cupidus auri pecuniae, tectum conscendit basilicae, nisusque dissipare turriculam, subito delapsus ad terram corruit, membrisque confractis [Col. 0101A] interiit. Alius horum super aram ipsius ecclesiae, in honore beati Martini consecratam, conatus ascendere, dum manum supra cornu altaris apposuisset, ipsa manus ejus ita inhaesit marmori, ut nullo modo ab eo postea potuisset avelli [FLODOARD. in Chron. an. 937] . Et quia hic eum sui noluerunt relinquere, partem lapidis circa manum ipsius bipennibus abscindentes, eum secum particulam marmoris, quae manui ejus adhaeserat, invite ferentem deduxerunt. Qui etiam (ut captivi qui reversi sunt referunt) usque ad terram suam, arente jam brachio, hunc lapidem ferens, et Basoli virtute factum proclamans, reversus est.
Post Egidium Romulfus Remense rexit episcopium, vir carne nobilis, germanus Joannis tunc temporis ducis; quorum pater Lupus multas eis possessiones aequaliter inter se dividendas reliquit. De qua divisione pari jure gerenda praeceptum obtinuerunt regale. Multis siquidem excellebat patrimoniis, maximeque trans Ligerim, et in pago Pictavensi; quorum ex parte majore, per paginam testamenti ecclesiam Remensem fecit haeredem, quaedam dimittens fratribus vel nepotibus suis, quaedam matriculae quoque sancti Martialis deputavit, quaedam ad basilicam sancti Remigii. Villam vero Lautiniacum super fluvium Caltaionem, contulit monasterio puellarum Remis in honore sancti Petri constructo; quam villam [Col. 0101C] dato pretio se memorat comparasse. Quaedam praeterea donaria testamento diversis attribuit ecclesiis, tam Remensis episcopii, quam Suessonici, sed et Turonici, aliorumque quorumdam. Familiae suae partem maximam ingenuitate donavit. Cujus adhuc testamenti pagina in Archivo Remensis ecclesiae reservatur, cum auctoritate Childeberti regis; qua petitus idem rex a praefato praesule per Sonnatium diaconum virum venerabilem hoc testamentum confirmare decrevit; scilicet, ut terras, vineas et mancipia, quae ad ecclesiam praecipue Remensem, vel ad caetera loca sanctorum praedictus pontifex delegaverat, si quis haeredibus ipsius injuste usurpare praesumpsisset, omnimodis ea recipiendi sacerdotes eorumdem locorum liberam valerent habere [Col. 0101D] potestatem. Quasdam quoque villas in territorio Metensi constitutas, quarum caput est Ortivallis [ i, Orcivallis] quas domnus Egidius a Vincentio quodam traditur coemisse, cum Childeberto rege commutavit, pro aliis villis in pago Remensi sitis, id est Marciliana et Arbidogilo [f., Margilly et Ardeuil ]. Res quoque, vel mancipia, in pontificatu positas ad augmentum ecclesiae invenitur emisse. Oratorium denique sub honore beati Germani construxit in atrio sancti Remigii. Quasdam quoque res a quibusdam pervasas, apud regiam majestatem, agente praefato Sonnatio archidiacono, evindicasse reperitur, regiae auctoritatis super his evindicationibus, adhuc manentibus instrumentis.
Romulfum sequitur in episcopatu Sonnatius, qui synodum celebrasse reperitur cum aliis quadraginta, vel eo amplius Galliarum episcopis. Ubi etiam sanctus Arnulfus Metensium praesul invenitur interfuisse, cum Theodorico Lugdunensi, Sindulfo Viennensi, Sulpitio Bituricensi, Medegiselo Turonensi, Secono Elosanensi, Leontio Xantonensi, Modoaldo Treverensi, Chuneberto Coloniensi, Richerio Senonensi, Donato Vesontionensi, Auspicio Augustidunensi. Item Modoaldo Lingonensi, Ragneberto Bajocensi, Childoaldo Abrincatensi, Bertegiselo Carnotensi, Palladio Antisiodorensi, Gondoaldo Meldensi, Leudeberto Parisiacensi, Chainoalgo Lauduni Clavati, [Col. 0102B] Godone Virdunensi, Ansarico Suessonensi, Claudio Reiensi, Berthoaldo Camaracensi, Agomaro Silvanectensi, Caesario Avernensi, Vero Rutenensi, Agricola Gabalensi, Lupoaldo Magontiacensi, Willegiselo Tolosano, Constantio Albiensi, Nammatio Egolemensi, Rustico Caturcensi, Auderico Auscensi, Emmone Aresetensi, Felice Cathalanensi, Hadoindo [ ms., r. Chadoindo] Cenomannensi, Magnebodo Andegavensi, Joanne Pictavensi, Leobardo [ al., Loutbardo] Namnetico. In qua synodo multa leguntur utilia constituta.
1. De rebus scilicet ecclesiae qualiter tractandae sint; et de his quae per precatoriam impetrantur ab ecclesia, ne diuturnitate temporis ab aliquibus in jus proprium usurpentur, et ecclesiae defraudentur.
[Col. 0102C] 2. De clericis, si qui rebellionis ausu sacramentis se, aut scripturae conjuratione constrinxerint, atque insidias episcopo suo callida allegatione confecerint, ut si admoniti emendare contempserint, gradu proprio omnino priventur.
3. Ut capitula canonum Parisiis acta in generali synodo, in basilica sancti Petri, Lotharii regis studio congregata, omni firmitate custodiantur.
4. Ut si qui haeretici adhuc esse suspicantur in Galliis, a pastoribus ecclesiarum perquirantur; et si veraciter fuerint inventi, ad fidem catholicam revocentur.
5. Ut temere nullus excommunicetur; et si excommunicatus existimat se injuste damnatum, in [Col. 0102D] proxima synodo habeat licentiam reclamandi: et si injuste damnatus fuerit, absolvatur; sin autem juste, impositum poenitentiae tempus exsolvat.
6. Ut si quis judex cujuslibet ordinis clericum publicis actionibus inclinare praesumpserit, aut pro quibuslibet causis, absque conscientia et permissu episcopi distringere, aut contumeliis, vel injuriis afficere praesumpserit, communione privetur. Episcopus tamen de reputatis conditionibus clericorum negligentias emendare non tardet.
7. Hi vero, quos publicus census spectat, sine permissu principis, vel judicis, se ad religionem sociare non audeant.
8. Si quis fugitivum ab ecclesia absque sacramento, quo ei jurandum est, ut de vita [ c., devitato] [Col. 0103A] tormento, et truncatione securus exeat, qualicunque occasione abstraxerit, communione privetur.
9. Similiter si quis jus sacramenti praestitum violaverit, communione privetur. Ille vero qui sanctae Ecclesiae beneficio liberatur a morte, non prius egrediendi accipiat libertatem, quam poenitentiam se pro scelere acturum esse promittat, et quod ipsi canonice imponetur impleturum.
10. De incestis conjunctionibus, si quis infra praescriptum canonibus gradum incestuoso ordine cum his personis, quibus a divinis regulis prohibetur, se conjunxerit, nisi poenitentiam sequestratione testentur, communione priventur, et neque in palatio militiam, neque agendarum causarum licentiam habeant. Et quando praedicti incestuosi se [Col. 0103B] conjunxerint, episcopi seu presbyteri, in quorum dioecesi vel pago actum fuerit, regi vel judicibus scelus perpetratum annuntient, ut cum ipsis denuntiatum fuerit, se ab eorum communione aut cohabitatione sequestrent, et, res eorum ad proprios parentes perveniant, sub ea conditione, ut antequam sequestrentur, per nullum ingenium, neque per parentes, neque per emptionem, neque per auctoritatem regiam, ad proprias perveniant facultates, nisi praefati sceleris separatione poenitentiam fateantur.
11. Si quis homicidium sponte commiserit, et non violentiae resistens, sed vim faciens impetu hoc fecerit, cum isto penitus non communicandum: sic tamen ut si poenitentiam egerit, in exitu ei communionis [Col. 0103C] viaticum non negetur.
12. Clerici, etiam vel saeculares, qui oblationes parentum, aut donatas, aut testamento relictas retinere praesumpserint [Concil. Paris. III, c. 1] : aut id, quod ipsi donaverint ecclesiis aut monasteriis, crediderint auferendum, sicut ante synodus sancta constituit, velut necatores pauperum, quousque reddant, ab ecclesiis excludantur.
13. Ut Christiani Judaeis vel gentilibus non vendantur: et si quis Christianorum necessitate cogente mancipia sua Christiana elegerit venundanda, non aliis nisi tantum Christianis expendat. Nam si paganis aut Judaeis vendiderit, communione privetur, et emptio careat firmitate. Judaei vero si Christiana mancipia ad Judaismum vocare praesumpserint, aut [Col. 0103D] gravibus tormentis afflixerint, ipsa mancipia fisci ditionibus revocentur. Qui tamen Judaei ad nullas actiones publicas admittantur. Judaeorum vero convicia in Christianos penitus refutanda sunt.
14. Item si clericus proficiscens de civitate ad alias civitates voluerit, aut provincias pergere, pontificis sui epistolis commendetur. Quod si sine epistolis profectus fuerit manifestis, nullo modo recipiatur.
15. Item ut episcopus mancipia vel res ad jus ecclesiae pertinentes neque vendere, neque per quoscunque contractus, unde pauperes vivunt, post mortem alienare praesumat.
16. Item de his qui auguria, vel paganorum ritus [Col. 0104A] inveniuntur imitari, vel cum paganis superstitiosos comedunt cibos, quos benigna placuit admonitione suaderi, ut ab erroribus pristinis revocentur. Quod si neglexerint, et idololatris vel immolantibus se miscuerint, poenitentiae dignum tempus exsolvant.
17. Item ut serviles personae ad accusationem non admittantur: et qui personam susceperint accusantis, cum unum crimen non probaverint, ad alia accusandum non admittatur.
18. Item si quis in quolibet gradu vel cingulo constitutus, aut potestate suffultus, decedente episcopo, res cujuslibet conditionis in domos vel agros ecclesiae positas, ante reserationem testamenti, vel audientiam ausus fuerit occupare, vel ecclesiae repagula [Col. 0104B] effringere, et supellectilem infra domum ecclesiae positam contingere, vel scrutari praesumpserit, a communione Christianorum penitus abdicetur.
19. Item, si quis ingenuum aut libertum ad servitium inclinare voluerit, aut fortasse jam fecit, et commonitus ab episcopo se de inquietudine ejus revocare neglexerit, aut emendare noluerit, tanquam calumniae reum placuit sequestrari.
20. Item ut clerici cujuslibet ordinis, neque pro propriis, neque pro ecclesiasticis causis aliter adire debeant forum, nec causas dicere audeant, nisi quas cum permissu et consilio episcopi agere eis fuerit omnino permissum.
21. Item, ut in parochiis nullus laicorum archipresbyter [Col. 0104C] praeponatur, sed qui senior in ipsis esse debet clericus ordinetur.
22. Item, pontifices quibus in summo sacerdotio constitutis ab extraneis duntaxat aliquid, aut cum ecclesia, aut sequestratim, aut dimittitur, aut donatur (quia ille qui donat, pro remedio animae suae, non pro commodo sacerdotis probatur offerre) non quasi suum proprium, sed quasi dimissum ecclesiae inter facultates ecclesiae computabunt, quia justum est, ut sicut sacerdos habet quod ecclesiae dimissum est, ita et ecclesia habeat quod reliquerit sacerdos [ i, relinquitur sacerdoti]. Sane quidquid per fidei commissum aut sacerdotis nomini aut ecclesiae fortasse dimittitur, cuicunque aliis postmodum profuturum, id inter facultates suas ecclesia [Col. 0104D] computatum retinere non poterit.
23. Item, si quis episcopus res, quae ab alia ecclesia praesentaliter [ e, praesentialiter] possidentur, quocunque ingenio aut callida cupiditate pervaserit, aut sine audientia praesumpserit usurpare, ac suis vel ecclesiae suae ditionibus revocare, dum communione privari non potest, ut necator pauperum, ab officio deponatur.
24. Item, si quis episcopus (excepto, si evenerit ardua necessitas, pro redemptione captivorum) ministeria sancta frangere pro qualicunque conditione praesumpserit, ab officio cessabit ecclesiae.
25. Item, viduas, quae se Domino consecrari petierunt, vel puellas Domino consecratas, nullus, [Col. 0105A] neque per auctoritatem regiam, neque qualicunque potestate suffultus, aut propria temeritate rapere aut trahere audeat. Quod si utrique consenserint, communione priventur.
26. Judices, qui super auctoritate et edicto dominico canonum statuta contemnunt; vel edictum illud dominicum, quod Parisiis factum est, violaverint aut contempserint, placuit eos communione privari.
27. Item, ut decedente episcopo in locum ejus non alius subrogetur, nisi loci illius indigena, quem universale et totius populi elegerit votum, ac comprovincialium voluntas assenserit. Aliter, qui praesumpserit, abjiciatur e sede quam invasit potius quam accepit. Ordinatores autem triennio ab officio administrationis suae sedis cessare decernimus.
[Col. 0105B] Praeterea res ecclesiae praefatus praesul domnus Sonnatius probabiliter ordinasse legitur, augens etiam episcopium, terris ac mancipiis dato pretio coemptis, quarum adhuc emptionum nonnulla reperiuntur monimenta. Quasdam quoque res, quas pravi quidam pervaserant, apud regiam majestatem, tam per seipsum quam etiam per suos actores, Marco presbytero quoque legato suo causas agente, repetitas et obtentas ecclesiae rite restituit. Colonias etiam villarum quarumdam episcopii depositis ordinavit servitiis. Praecepta necnon regalia super ecclesiasticarum immunitate rerum, sed et traditionum quarumdam obtinuit firmitate. Sed et res invenitur quasdam cum regina Brunechilde commutasse, pro utriusque partis opportunitate.
[Col. 0105C] Testamentum quoque rerum suarum condidit, in quo plura diversis donaria contulit ecclesiis. Basilicam tamen beati Remigii praecipue sibi haeredem instituit, ubi et sepulturam se habiturum delegit; ibique missorium argenteum deauratum deputavit. Cochlearia quoque duodecim, et salarium argenteum, ac portionem suam de villari quodam cum mancipiis, vineis, pratis, caeterisque adjacentibus, et alia nonnulla, quae se dato pretio meminit comparasse. Ad basilicam sanctorum Timothei et Apollinaris delegavit casas quasdam tam juxta ipsam ecclesiam, quam infra civitatem. Ad basilicam sancti Martini quem peculiarem patronum suum dicit, villam Mutationis, quam comparavit ad integrum, sicut [Col. 0105D] a se possessa est, tradidit; insuper et aurum dedit, unde calix inibi fieret. Ad basilicam sancti Juliani recuperandam auri solidos quinque. Ad basilicam sancti Nicasii similiter solidos quinque. Ad basilicam sancti Joannis solidos quinque. Ad basilicam sancti Sixti similiter in auro solidos tres. Ad basilicam sancti Mauricii solidos tres. Ad basilicam sancti Medardi solidos tres. Ad monasterium puellarum vineam in Germaniaco ( Germiny ) sitam, cum quibusdam vasis ipsi basilicae profuturis. Ad basilicam quae dicitur ad Apostolos, auri solidos tres, cum aliis munusculis unde calix fieret. Ad basilicam sancti Petri in civitate auri solidos tres. Ad basilicam sancti Theoderici portionem suam de villa Germaniaco, cum mancipiis vineis, et caeteris ad [Col. 0106A] ipsam pertinentibus; argentum quoque ad sepulcrum domni Theodulfi fabricandum, vel exornandum. Ad basilicam sancti Viti vas quoddam argenteum ad calicem faciendum, et in auro solidos quindecim. Ad basilicam sanctorum martyrum Rufini et Valerii in auro solidos quindecim. Ad basilicam sanctorum martyrum Crispini et Crispiniani auri solidos quindecim. Ad matriculam praeterea sanctae Remensis ecclesiae nonnulla contulit donaria.
Caeteris quoque matriculis, vel congregationibus diversa delegavit munera. Quibusdam haeredum quoque suorum personis praedia quaedam eo tenore dereliquit, ut ad loca sanctorum a se destinata post eorum reverterentur decessum. Mancipia nonnulla libertate donavit, additisque ditavit peculiis. Quod [Col. 0106B] viri Dei testamentum regalis praecepti reperitur pagina roboratum.
Post hunc beatum virum Leudegiselus, Attilae episcopi frater, tempore Dagoberti regis episcopium rexit, quod etiam rebus emptis, scilicet silvis, pratis, ruribus auxit. Quaedam quoque cum Abbone Tricassino episcopo, pro utriusque partis opportunitate, commutavit; sed et alia quaedam cum aliis quibusdam personis. Res etiam quasdam ecclesiae ordinatis disposuit colonis.
Hunc sequitur Angelbertus. Ipse quoque rebus emptis auxisse reperitur episcopium. Cui successit Lando vir illustrissimus, et multorum possessor praediorum: [Col. 0106C] quorum nonnulla junxit ecclesiae, quaedam vero propinquis suis distribuit. Sed et ea quae trans Ligerim Remensis habuerat ecclesia, et Felix abbas quidam ecclesiae sancti Juliani martyris indebite retinebat, apud majestatem regiam legibus evindicata recepit; pro quibus jam antea praedecessor ejus Angelbertus episcopus cum Gallo Arvernensi episcopo, coram rege controversiam habuisse reperitur. Hinc Lando praesul ecclesiam Remensem rerum suarum per testamenti paginam rite fecit haeredem, et quaecunque aliis dedit personis, vel ecclesiis, eidem ecclesiae, vel successori suo constituit dispensanda. Diversorum siquidem sanctorum basilicis diversa delegavit donaria. Basilicae scilicet sancti Remigii, ubi sepulturam [Col. 0106D] fieri sibi delegit, villas et munera. Basilicae sancti Gaugerici et sancti Quintini argenti varia dona; item, basilicis atque matriculis Remis, sanctorum scilicet Timothei et Apollinaris; item, sancti Martini; item, sancti Nicasii; item, sanctae Genovefae; monasterio quoque sanctorum Theoderici et Theodulfi; item, ad basilicam sancti Germani, et matriculam ipsius; item, sancti Juliani; item, sanctorum Cosmae et Damiani; item, sancti Petri ad Cortem; item, sancti Petri ad Monasterium puellarum; item, ad basilicam S. Symphoriani, quae vocatur ad apostolos; item, sancti Medardi, et sanctorum Crispini et Crispiniani; item, sancti Victoris; item, sancti Mauritii; item, sancti Basoli diversa contulit donaria; ecclesiae quoque Laudunensi cujusdam villae portionem suam delegavit, [Col. 0107A] et basilicae sanctae Genovefae ibidem constitutae villam Appiam ( le village d'Eppe ), cum omni re ad se pertinente tribuit. Turrim quoque auream, quam ad votum suum fabricari fecerat, super altare posuit S. Mariae Remensis ecclesiae, et patenas tres, ac brachiale aureum. Fuit autem Sigiberti regis tempore.
Post praemissos, ad episcopale culmen eligitur beatus Nivo, qui et Nivardus: utroque namque reperitur vocitatus nomine. Hic prius in aula regis, utpote vir illustrissimus, traditur conversatus. In episcopatu vero positus, emptis per diversa loca tam fundis, quam domibus, necnon mancipiis dilatasse res invenitur ecclesiae. Disposuit etiam nonnullas [Col. 0107B] ordinatis coloniis villas episcopii: quasdam quoque res commutasse reperitur cum Attila Laudunensi praesule, pro utriusque partis opportunitate. Commutavit etiam a Bavone et Theoderamno fratribus locum quemdam super fluvium Maternam de rebus Remensis ecclesiae, ubi construxit monasterium, quod dicitur Altumvillare ( Hautvilliers ), petente Berecario abbate, qui ab eo petierat locum sibi dari, ubi cum fratribus suis monachis, sub regula Patrum sancti Benedicti et sancti Columbani, vivere posset; quod et idem praesul facere studuit, ut infra continetur. Sed et cum aliis quibusdam personis, prout congruum visum fuit, res quasdam commutavit. Dedit quoque, sub jure privilegii, ad monasterium sancti Basoli, ecclesiam in Viriziaco in honore sanctae [Col. 0107C] Mariae constructam, cum omnibus ad ipsam pertinentibus, simulque locellum qui Wasciacus dicitur. Immunitatem quoque ipsis monachis, sub Petrone abbate ibidem Deo servientibus instituit, ut nullus ecclesiasticorum judicum eos indebite in aliquo inquietare praesumeret, sed eis quieto ordine sub sancta regula vivere, ac Deo servire liceret. Praeceptum etiam immunitatis a Childeberto rege (Childebertus III) super teloneis et quibusdam tributis, ecclesiae Remensi obtinuit. Cui Ludovicus quoque rex, sub ecclesiae suae nomine, res quasdam in Malliaco super fluvium Vidulam, quas quibusdam infidelibus suis ejectis receperat, auctoritatis suae praecepto concessit. Hujus etiam tempore tradidit Grimoaldus vir illustris sancto Remigio villas suas [Col. 0107D] Calmiciacum et Victuriacum ( Mally, Veeste ), pro animae suae remedio.
Hic beatus Nivardus, dum ex communi consensu totius concilii praesulum Galliae, Namnetis, Romani jussione pontificis, exhibiti, rege favente, restruxisset ecclesiam monasterii super ripam Maternae fluminis, in loco nuncupato Villari, dudum siti, sed a barbaris diruti, et ab eo constructa haec funditus cecidisset ecclesia, in alio loco rursus ab eo restructa, rursum traditur corruisse. Quadam vero die veniens de villa Sparnaco, simul comitante secum praefato abbate Berecario, visum sibi est, transito flumine, debere paululum requiescere: sicque caput [Col. 0108A] in sinum sedentis reclinans Berecarii, obdormivit, et visum vidit, scilicet columbam locum silvae circumire, et in fago quadam post hanc circumitionem resedisse; idque tertio columbam videt eamdem egisse, tumque coelos petisse [Col. 0107D] Idem latius refertur in Vita S. Bercharii. . Quam visionem, sicut ipse in somnis, ita praedictus quoque Berecarius vigilans fertur accepisse. Quo viso compunctus idem coepit abbas fundere lacrymas. Experrectus autem beatus praesul a somno, ex lacrymis ejus sibi faciem reperit udam; et interrogans quae illi causa fletus existeret, accipit cum propter sui ruinam flevisse operis. Invicemque sibi visa referentibus, traditur pontifex haec etiam cuidam Dei servo, nomine Bavoni, cujus erat ipsa possessio, visa narrasse. Qui oratorium in honore sanctae crucis illic habens, ibi [Col. 0108B] conversabatur. Qui etiam postquam visionem praesulis, et ejus agnovit voluntatem, obtulit illi eamdem possessionem suam, partem quoque possessionis cujusdam fratris sui, nomine Baldini. Alterius vero fratris, Theoderamni nomine, causam retulit, quod esset scilicet in factione contra Reolum comitem, qui Remensis post exstitit episcopus, pro filiis ejus, quos occiderat in ultione filiorum suorum, quos Reolus pro latrocinio quod exercebant, suspendio necaverat. Unde dominus Nivardus eum cum Reolo, qui neptem suam filiam Childerici habebat uxorem, pacificavit; et sic ipse Theoderamnus simul cum caeteris fratribus suis eamdem possessionem sancto Nivardo, commutatione ab eo sumpta, tradidit. Mox idem praesul succidi silvam jubens, in honore sancti [Col. 0108C] Petri et omnium apostolorum ibi construxit ecclesiam, et ubi resedisse columbam viderat, altare instituit, collectisque servis Dei monasterium ordinavit. Ubi etiam praefatus Theoderamnus monachus efficitur. Sed et Reolus filium suum nomine Gedeonem, de nepte sancti Nivardi susceptum, ibi monachum fieri petiit et rerum suarum partem ad idem monasterium condonavit. Beatus autem Nivardus, constituto monasterio, quidquid possessionum ante episcopatum fuerat visus habere ad ipsum locum tradidit, et exhortatus beatum Reolum, religionis ei suasit assumere habitum. Privilegium quoque, poscente praefato abbate Berecario, eidem contulit monasterio: ut scilicet ipse praesul idem monasterium [Col. 0108D] in sui juris dominatione dum adviveret, conservaret, et ut post suum decessum Remensis episcopus ipsum coenobium gubernet, et eosdem monachos contra omnes adversitates defendat; ipsi vero monachi potestatem habeant praelatum sibi regulariter eligendi, prout in descriptione ipsius privilegii continetur. Post haec in ecclesiola sanctae Mariae, quam in eodem monasterio construxerat, obiisse fertur, et ad ecclesiam sancti Remigii Remis deportatus, ibidem sepultus est.
Ad praenotatum hujus sancti viri coenobium beatae [Col. 0109A] Helenae reginae constat corpus ab urbe Roma devectum. Quod quidam presbyter Remensis parochiae, Tergisus nomine, Romam profectus, noctis inopinus in ecclesia remanens tempore, furatus cautissime secum studuit deferre. Qui dum jam secundam mansionem haberet, in silva quae civitati adjacet Sutriae, in crastinum unus e comitibus ejus pignora sancta levare super asellum gestiens, ea minime valuit movere. At stupidus haec magistro notificat; qui concitus pergens, thesaurum pavidus apprehensum jumento sine gravitate ponderis imposuit, cum esset inferior repulso viribus corporis. Confessus est autem idem minister nocturno se pollutum fuisse somnio. Venientes ad rapidissimum fluvium Taram, cum illum non auderent ingredi, [Col. 0109B] propter validissimum ipsius impetum, animal, sacro tutum munere, sponte descendit in flumine. Quem secutus alter asellus ferens presbyterum, licet undis pene videretur immersus, transiit tamen fluvium, cum latera fluctibus non tinxisse probaretur almi pignoris bajulus. Item dum superant Alpium juga quaedam comes hujus itineris puella in praeceps labitur acta. Quae dum miserabiliter volvitur per devexa, socii beatae reginae proclamantes expetunt patrocinia: cum subito in praerupto montis haesit latere delapsa; sicque demissis fasciolis retrahitur incolumis ad superiora, nullam, ceu visum sibi est, laesionem perpessa. Quibus compertis nonnulli miraculis, devotius hujus oneris famulabantur obsequiis. Inter quos equo quidam desiliens, beata superimponit [Col. 0109C] pignora, descensuque montis artam ingressus semitam, propriis onus extollit hume is. At subito lubrica pede secuto ruit in praeceps, sacra tamen brachiis astricta mullatenus omittens munera: cum protinus, turba sequente nomen reginae precibus ingeminante, equus, qui sacra gesserat, suam nihili pendens ruinam, ruentem anterioribus hominem cruribus amplexus, tandiu eum, Deo se sustinente tenuit, donec ab incolis subter degentibus glacies ferro crispata, et tam homo quam equus in callem sunt funibus revocati. Pervenientes autem ad pagum Lingonicum, in vicum qui vocatur Osismus, ecclesiae beati Winebaldi, almas intulerunt reliquias. Ubi quaedam contracta genibus repens muliercula, mox ut horum gestamen pignorum attigit, [Col. 0109D] ad sua revocatis officia nervis, sanitati perfectissime redditur. Inde itinere unius diei peracto, quidam omnibus jam per sexennium dissolutus artubus, linteum beatae reginae cum gladio mittit in munere. Sed antequam conjux ejus ad eum, quae haec detulerat munuscula, rediret, infirmus idem membrorum omnium recuperat munia. His auditis, quaedam matris ab utero caeca puellula deducitur huc ad sancta praesidia, moxque dum feretrum beatae contigit Dominae, depulsa lumen recepit caecitate. Ingressis villam Avergam quaedam muta, sed et officio manuum destituta, progreditur obviam, quae statim, recuperatis membrorum muniis, optatam meruit invenire medelam.
[Col. 0110A] Deinde venerando hoc in ecclesia villae Falesiae posito munere, quidam lunaticus eamdem basilicam est ingressus. Tum novissime vexatus, merita beatissimae petentibus cunctis plenissime regreditur absolutus, integra scilicet sospitate donatus. In eadem villa quidam morbo attritus tria grabato exegerat lustra, carne jam ita putrefacta ut viginti tria e corpore ipsius cecidisse feratur ossa: qui ad divam perlatus medicatricem, virtute divina erectus, stupente populo redditur sanus. Quaedam quoque puella, nomine Bava, genibus attracta repens, utpote utroque poplite contracto matris ex utero, basibus hic solidatis, recto recessit vestigio, quaeque postmodum Remis in sancto permansit proposito. Accedit quoque femina, quae paralysi resoluta linguae penitus amiserat [Col. 0110B] officia, laxisque nervis, dextrae manus inutilia dependebant vincula. Cujus allatus in munere linteolus, ut thecam sacri contigit corporis, mulier pristinae munia perfectae recepit salutis. Quidam surdus a nativitate vervecem adduxit, ecclesiam ingressus ad missarum solennia stetit. Ut ad evangelium ventum est recitandum, verba vitae insolita coepit aure percipere; quo perlecto curatus confessus est Evangelium se nunquam prius audisse. Pater quidam lactentis advenit pueri, quem ad exitium jamjamque vis impellebat aegritudinis. Genitor ergo, votum pro vita vovens nati, rediit, et puerum, qui per quinque jam dies fomenta spreverat mammae, reperit incolumem, lacque sugentem. Paralyticus quidam Trevirorum e finibus est advectus, qui septem dudum [Col. 0110C] vicibus omnium membrorum soliditatem adeptus, toties, carnis se prementibus desideriis, miserabiliter est recontractus. Qui postquam propria confessus est facinora, quod non egerat jam vicesimus volvebatur annus, permansura deinceps est sanitate potitus. Allata est item mulier quaedam, dextro latere pestis immunitate resoluta, quae perfectam consecuta medelam, reversa est sana. Item, adducitur mane mulier caeca, quae hora rulitante tertia, gemina regreditur illuminata lucerna.
Denique ut perlata est ad praefatum Altumvillarense monasterium sacratissima gleba, quibusdam dubitantibus an ipsa foret Helena Constantini Augusti genitrix, vitalisque ligni repertrix, id probabili Christus asseverare dignatur aquae indicio, triduano [Col. 0110D] supplicatus jejunio. Mittuntur etiam tres fratres ex eodem monasterio Romam, ad indagandam translationis hujus beatae reginae certitudinem; qui redeuntes et veritatis hujus indaginem, et geminatum gaudium, corpus videlicet beati Polycarpi presbyteri, collegae sancti Sebastiani, huic attulere coenobio.
Hujus beatae reginae quondam natali die imminente, piscatores monachorum noctu capturae instabant piscium in Materna flumine, cassoque frustrati per totam fere noctem labore, tandem conquesti, sanctam Helenam pro sua coeperunt inclamare fatigatione. Tum in Dei, et in ipsius nomine laxantes rete, gemino ditati gaudent esoce. Sed mox [Col. 0111A] unus horum repetens matrem, quodam gaudia interpolavit moerore. Dumque rursus queruntur, iterumque dominam inclamando turbantur, piscis clapsus mirabiliter dans saltum ab imo, superiorem retis funem tenacissimo corripit morsu, et sic inhaerens funi pependit, donec stupefactus eum tandem piscator gratanter excepit.
Ad hoc monasterium beati Sindulfi translata sunt ossa, quae in villa quae dicitur Alsontia, fuerant posita, ubi Deo idem sanctus vir sacerdotali servierat officio, et ubi pluribus post obitum claruerat miraculis. Cujus pignora ut perlata sunt ad villam, [Col. 0111B] quae dicitur Spida, mulier quaedam caeca pristinum gavisa est lumen adepta. Cumque appropinquarent jam portae civitatis Remensis, obviam properante populi multitudine, accessit quaedam muta et debilis manu puella; quae ut se terrae prostravit, ab utraque sanari peste promeruit. Allata est illuc quaedam muliercula manibus, genibusque contracta, quae continuo, ut est ad terram deposita, sanitati laetatur restituta. Sed ubi victa luxu gloriari coepit, quod eam vellet, nollet, vir suus reciperet, qui eam infirmitatis hujus causa dimiserat, ad depulsam rursus est miseriam revoluta. Item ut posita sunt beati viri membra in ecclesia, coram altari sanctae Mariae, advenit quaedam puella reptans genibus contracta: quae virtute erecta, hujus sancti meritis astitit sana. [Col. 0111C] Adducitur etiam quaedam jam per annos septem caeca, quae mox ut valvas templi attigit, lumen recipere meruit. Celebratis missae sacramentis, defertur inde corpus beati viri ad basilicam sancti Remigii. In crastinum perfertur ad monasterium Avennacum, et occurrentibus sanctimonialibus, advenit quidam jam duobus annis claudus; qui ubi se prostravit in humum, surgens priscum coepit figere gressum. Affertur etiam quaedam contracta, membrisque resoluta, quae sine mora sospitati gaudet restituta. Tum perlatum est munus hoc venerabile ad monasterium Altumvillarense, ubi quaedam puellula advecta a primo nativitatis anno caeca, ut ad januam monasterii pervenit, lucem videre coepit. Duo germani provectae fratres aetatis sub uno anno luce privati [Col. 0111D] oratorium ingressi, ut se dederunt in orationem, cruor eis pro lacrymis fluere coepit ex oculis; moxque lumine recepto, laetantur sepulcrum videre sanatoris. Quaedam Deo sacrata votum habuit cum sociis, ut iret ad locum pignoris; quae de itinere medio caeteris iter peragentibus coeptum reversa, ut ad suae locum cellulae pervenit, poplitibus, brachiisque contracta diriguit. Postea, plaustro ad praefatum devecta coenobium, postquam aliquandiu ibidem in hac est aegritudine remorata, exsultat tandem pristina sibi sospitate redhibita.
Post S. Nivardum praefatus domnus Reolus ( saint [Col. 0112A] Rieul ) episcopium hoc est adeptus, quod tam haereditariis, quam emptitiis invenitur auxisse rebus. Qui ex praecepto domni Nivardi causas apud regiam majestatem pro rebus ecclesiasticis, vel colonorum legibus egisse ac evicisse reperitur. Ipse vero beatus Reolus in episcopatu jam positus magnam habuit intentionem, pro rebus praemissi sancti Nivardi episcopi, cum Gundeberto regis optimate, ipsius domni Nivardi fratre germano, dicente Gundeberto quod villae germani sui Nivonis episcopi, tam de paterna, quam de materna haereditate, quas Nivo moriens dereliquerat, ipsi jure legitimo deberentur. At contra domnus Reolus vel agentes sui dicebant, quod domnus Nivardus omnem rem suam, pro animae suae remedio, ad loca sanctorum per sua instrumenta [Col. 0112B] contulisset, scilicet ad ecclesiam sanctae Mariae, et sancti Remigii, atque ad monasterium Altumvillare, necnon et Viriziacum, ubi domnus Basolus in corpore requiescit; quae monasteria ipse domnus Nivo suo construxerat, vel restruxerat opere. Item, Remis ad monasterium puellarum, ubi Boba praeesse videbatur abbatissa. Item sanctis Rufino et Valerio, vel per reliqua loca sanctorum. Sed dum inter utramque partem haec intentio verteretur, meditantibus pacificis tandem personis, eo tenore ad pacem concordia redierunt, ut Gundebertus ea quae ultra Ligerim fuerant Emmae genitricis ipsorum, absque repetitione Reoli episcopi, vel agentium suorum, in sua reciperet potestate. Reliqua vero, quaecunque bonae memoriae domnus Nivo ad loca sanctorum [Col. 0112C] per sua instrumenta delegavit, ad integrum eadem sanctorum loca perpetualiter absque repetitione Gundeberti, vel haeredum suorum cum Dei adjutorio possiderent. Unde conventiale quoque scriptum digestum apud nos adhuc reservatur, utriusque partis assignatione roboratum.
Hic partem villae Diciaci positus in episcopatu emit; item, mansum et campos in villari Bersiniaco [ ms., Hersiniaco]; item, mansos aliquos plusquam quatuor infra civitatem Remensem a diversis personis, et alia quaedam; item, portionem de villa, quae dicitur Mons Allonis; item partes villarum Rosiciaci et Popiciaci, et alia nonnulla, tam praedia quam mancipia, ejus temporibus tradidit vir illustris Waratus ad ecclesias sanctae Mariae, et sancti Remigii [Col. 0112D] Remis Cruciniacum ( Cruny ) montem, Curbam villam ( Courville ), cum Acciniaco, in pago Tardonensi ( Arcini en Tardenois ). Quaedam denique hic beatus praesul Reolus ex rebus ecclesiae invenitur cum quibusdam personis commutasse, partium scilicet liberata opportunitate.
Habuit filiam Deo sacratam in monasterio quod Ebroinus Suessionis construxit, sub sancta regula conversantem, nomine Odilam, quam ex legitimo susceperat ante clericatum matrimonio; cui villas quasdam tam in pago Remensi, vel Bellovagensi, quam etiam in partibus Transligeranis, eo tradidit jure, ut ad idem monasterium res ipsae post ejus decessum proficerent omni tempore.
[Col. 0113A] Construxit hic venerabilis praesul monasterium Orbacense, in loco quem promeruit dono regis Theoderici, per ipsius licentiam, suffragante quoque Ebroino majore domus. Impetravitque domnus idem Reolus a monasterio Rasbacensi sex monachos, qui regimina sanctae regulae ibidem tenerent, et alios ea docerent. Ex quibus unum, Landemarum [ i, Leudomarum] nomine, in eodem loco abbatem constituit, qui rexit idem monasterium donec vixit. Nam licet ab Odone quodam fuerit expulsus, a Childeberto tamen rege postea restitutus est. Post cujus obitum domnus Rigobertus archiepiscopus ipsum recepit et rexit. Hujus monasterii monachum, nomine Hucboldum, nuper Hungari comprehensum trucidare nisi sunt; sed nequaquam ferro incidere potuerunt [Col. 0113B] [Col. 0113D] Idem refert auctor in Chronico ad annum 937. . Nam ut idem refert, et nonnulli captivi qui viderant, reversi nunc quoque testantur, dum sagittis eum nudum undique barbari petissent, ut ab adamante relisae, sic ab ejus corpore resiliebant sagittae, nec signum ictus ullum apparebat in cute, sed et omni conatu gladio percussus, nihilominus mansit intemeratus. Unde et Deum dicentes eum esse, duxerunt reveriti secum, donec redemptus a quodam episcopo, atque dimissus revertitur.
Praefato domno Reolo beatus Rigobertus successit in episcopatu, ejus, ut traditur, etiam carne propinquus in regione Ribuariorum ( pays de Ribemot ) nobili prosapia genitus; patre siquidem ex eodem [Col. 0113C] pago, nomine Constantino, matre vero ex Porcensi oriunda territorio; vir piis moribus instructus, et virtutum insignibus adornatus. Qui nonnulla in episcopio collapsa reperiens, reparavit. Sed canonicam clericis religionem restituit ac sufficientia victualia constituit, et praedia quaedam illis contulit, necnon aerarium commune usibus eorum instituit. Ad quod has villas delegavit; Gerniacam cortem ( Gernicourt ), Musceium Roceium, Wilfiniacum Rivum, Curcellas; ecclesiam quoque S. Hilarii, cum suburbio ad eam pertinente, scilicet ut in annua transitus sui die sufficiens eis inde refectio pararetur; quae superessent, ipsis communiter dividenda cederent. Famulos quoque, et eorum colonias ad necessaria canonicorum [Col. 0113D] servitia deputavit, et eosdem Christi pauperes rerum suarum haeredes fieri destinavit. Harum vero summa rerum in 40 vel amplius mansos colligitur. Nonnullas etiam episcopii villas, descriptis earum coloniis, servitiisque, rite disposuit.
Res etiam quibus episcopium auxit quasdam dato pretio comparavit, ut villam, nomine Cartobram, in pago Tardonensi, a Gomnoaldo, pro qua dedisse traditur auri solidos quingentos, et in villa, cui nomen Turba, mansos duos, a diversis personis. Item portionem de villa quae dicitur Campaniaca, super fluvium Vidulam, ab Hosomo [ ms., Hosonio], pro [Col. 0114A] qua dedisse reperitur in auro solidos 140. Item, a quadam consobrina sua, nomine Gilsinda, portionem de villa Bracancio [ Briquenay ] super fluvium Rotumnam, cum mancipiis, aedificiis, et omnibus ad ipsam possessionem pertinentibus. Item ab eadem Gilsinda partem quamdam de villa Bobiliniaca supra fluvium Suippiam [ Boul sur Suippe ], cum domibus, mancipiis, pratis, campis, et caeteris ad eamdem possessionem pertinentibus; pro quibus rebus in auro solidos centum invenitur dedisse. Quasdam quoque res trans Ligerim non modico auri dato pondere reperitur emisse. Quaedam quoque cum aliquibus personis invenitur commutasse, pro partium scilicet opportunitate. A Dagoberto [ Dagobert II ] denique rege praeceptum immunitatis suae obtinuit [Col. 0114B] ecclesiae, suggerens eidem regi, qualiter ipsa ecclesia sub praecedentibus Francorum regibus, a tempore domni Remigii et Clodovei regis, quem ipse baptizavit, ab omni functionum publicarum jugo liberrima semper exstiterit. Qui praefatus rex hoc beneficium confirmare vel innovare disponens, cum consilio procerum suorum statuit, ad praedecessorum formam regum, praecipiens ut omnes ipsius sanctae Dei ecclesiae res, tam in Campania, et infra urbem, vel suburbanis, quam in Austrasia, seu Neustria, vel Burgundia, seu partibus Massiliae, in Rodonico etiam, Gavalitano, Arvernico, Turonico, Pictavico, Lemovicino, vel ubicunque infra regna ejus ipsa Remensis ecclesia, vel basilica beatissimi Remigii villas aut homines habere videbatur, sub integra [Col. 0114C] immunitate omni tempore possent manere. Sic quoque ut nullus judex publicus in ipsas terras auderet ingredi, ut mansiones intrando faceret, aut quaelibet judicia, vel xenia ibidem exigere ullatenus praesumeret; sed quodcunque a praedecessoribus suis regibus ecclesiae Remensi vel basilicae sancti Remigii fuerat concessum, cunctis diebus eadem ecclesia valeret habere conservatum. Sed et a filio ipsius super hujusce auctoritatis corroboratione, et a caeteris sui temporis regibus, immunitatis, ac teloneorum remissionis praecepta ecclesiae suae studuit obtinere. Item, Theoderici regis specialiter pro villa Calmiciaco, quam Grimoaldus vir illustris ecclesiae Remensi contulerat. Quarum adhuc regalium monimenta [Col. 0114D] praeceptionum in archivo sanctae hujus Remensis conservantur ecclesiae.
Hic venerabilis praesul Pippinum majorem domus regiae traditur amicissimum habuisse; cui eulogias pro benedictione crebro solebat mittere. Ad quem collocuturus, dum venisset aliquando, coepit idem princeps requirere, quid huic sancto Patri gratum potuisset offerre. Morabatur autem tunc apud Gerniacam cortem, quam villam eidem oblatam, ubi gratam haberi beato pontifici comperit, offert ei, ut quantum vellet in gyro acciperet, vel quantum circumiret, dum ille meridie quiesceret. Beatus itaque Rigobertus, exemplum beatissimi Remigii secutus, [Col. 0115A] per fines qui manifestissime patent, pergens, passim itineris sui limitem poni praecepit, ut litem discerneret arvis. Cui regresso surgens Pippinus a somno, largitus est omnem quem circuitu suo concluserat locum. Ad indicium vero memorabile super hoc itineris sui vernantior omni tempore, quam in caeteris circa locis, visitur herba virere. Est et aliud non contemnendae rei miraculum, quod procul dubio meritis ipsius constat eisdem rebus a Domino praerogatum. Siquidem postquam ejus cessere dominio, fertur eas nunquam laesisse tempestas, nec cecidisse super illas grando; et cum in locis contiguis videbatur cadere, fines eorum non praesumit attingere.
Denique res istas, vel caetera quae visus est obtinuisse, [Col. 0115B] nullo mundanae cupiditatis impetravit obtentu; sed ecclesiae suae in cunctis consulens utilitatibus, illam constituit haeredem. Plures etiam rerum suarum participes fecit ecclesias, ut variis chartarum docemur instrumentis. Sub ipsius episcopatu dedit Ado quidam abbas ad ecclesiam sanctae Mariae Remensis res suas sitas in pago Laudunensi, in vico, qui dicitur Rausidus [ c. i, Raosidus], cum adjacentiis earum, domibus scilicet, colonis, campis, vineis, pratis, silvis, piscinis, aquis, aquarumve decursibus, et omnibus appendiciis. Item ad matriculam sancti Remigii res quasdam in pago Tardonensi, in villa Corneciaco constitutas. Diversae quoque personae in locis diversis res suas pro animarum remedio ecclesiae Remensi sub hoc Patre beatissimo tradiderunt, [Col. 0115C] ut Beroaldus [ ms., Heroaldus] et Sairebertus in monte Betelini, et Taxovariis domos, arva, mancipia, vineas ac silvas: Gairefredus et Austreberta in pago Laudunensi, in villa Warocio, mansos cum terris adjacentibus, vineis ac mancipiis. Abbo res suas sitas in pago Porcensi, villa Augusta. Landemarus in Camarciaco, in pago Remensi, mansos cum aedificiis, mancipiis, ruribus, vineis, silvis, pratis, et caeteris adjacentiis. Rodemarus res suas sitas in vico Castricensi. Item Austrebertus suas in eadem villa. Quarum adhuc exemplaria traditionum apud nos condita reservantur.
[Col. 0115D] (An. 717, Sigeb. 7, 8.) Orta denique simultate inter regem Chilpericum et Karolum praefati Pippini filium, majoremque domus Ragemfridum, Karolus iste prope urbem transiens Remorum, clamasse fertur ad beatum Rigobertum supra portam civitatis situm, ut ei juberet eamdem portam aperiri, quatenus ad ecclesiam sanctae Dei Genitricis oratum posset abire. Cui crebris in idipsum vocibus instanti respondisse vir Domini perhibetur, quod non illi eam prius aperiret, donec sciret quem finem lis coepta perciperet; ne forte urbem sibi commissam ipsi diripiendam proderet, qui aliarum res nonnullas urbium diripuisset. Ad haec Karolus cominatus asseritur furibunde, quod si reverteretur victor in pace, non ultra idem vir Dei tutus maneret in eadem civitate. Supra portam [Col. 0116A] siquidem, quae dicitur Basilicaris, vel quod basilicis in gyro sui dispositis abundaverit, vel quod euntibus ad basilicas in vico sancti Remigii sitas pervia fuerit, hic benedictus Domini consuevisse traditur commorari, quod apertis coenaculi sui fenestris, loca sanctorum beati Remigii, caeterorumque orandi gratia solitus fuerat contemplari.
Oratorium quoque super eamdem portam construxerat in honore sancti Michaelis archangeli, de quo in contiguam sancti Petri ecclesiam descendere morem fecerat orationis amore. Quod oratorium non pauco tempore perseveravit ibidem, donec Ludovicus imperator idem sancti Petri monasterium Alpaidi filiae suae dedit. Cujus mulieris vir, nomine Bego, praefatum dirui jussit oratorium; quia scilicet [Col. 0116B] quadam die caput in superliminari ejusdem ostioli graviter eliserit, eo quod statura procerus fuerit, et erecto collo ambulaverit, nec ad introeundum seipsum humiliaverit: praetendens quod fenestram obnuberet ecclesiae prae sui celsitudine. Quod tamen oratorium ut coepit everti, mox ille corripitur a daemone, ut erat in pago Laudunensi, procul ab urbe Remensi. Porro per hujus portae viam pulvis et venti mistim ferebantur, unde et tenebrae urbi videbantur illatae: nec per eamdem viam facile valebat quisquam incedere. Hoc autem oratorium modo reparatum, et in praememorato beati Michaelis veneratur honore restitutum.
Praefatus itaque Karolus ut principatum bello adeptus est, hunc virum Domini Rigobertum patronum [Col. 0116C] suum, qui, ut traditur, cum de lavacro sancto susceperat, episcopatu deturbavit, et cuidam Miloni sola tonsura clerico, quod [ i, qui] secum processerat ad bellum, dedit hoc episcopium. Hic Karolus ex ancillae stupro natus, ut in annalibus regum de eo legitur, caeteris qui ante se fuerant audacior regibus, non solum istum, sed etiam alios episcopatus regni Francorum laicis hominibus et comitibus dedit; ita ut episcopis nihil potestatis in rebus ecclesiarum permitteret. Verum quod contra hunc virum sanctum, et alias ecclesias Christi perpetravit malum, justo judicio Dominus refudit in caput ejus. De quo Patrum scripta relatione traditur, quod sanctus Eucherius, cujus in monasterio sancti Trudonis humatum est corpus, Aurelianensium quondam [Col. 0116D] episcopus, dum in oratione positus, mente coelestibus intenderet, ad alteram vitam raptus, inter caetera quae Domino sibi velante conspexit, hunc Karolum in inferno inferiori torqueri vidit. Cui de hoc sciscitanti responsum est ab angelo ductore suo, quod sanctorum judicio, qui in futuro examine cum Domino judicabunt, quorum res abstulit, sempiternis sit poenis deputatus. Qui beatus Eucherius ad saeculum reversus, sancto Bonifacio, qui tunc Galliis, ad restituenda jura canonica, fuerat ab apostolica sede praelatus, et Fulrado abbati monasterii sancti Dionysii, et summo capellano regis Pippini, haec indicare studuit, dans in assertione, ut ad sepulcrum ejus accedentes, si corpus ipsius inibi non reperierint, [Col. 0117A] quae de illo referebat, vera esse scirent. Quibus ad locum, ubi corpus ejusdem Karoli ( Car. Martelli ) sepultum fuerat, venientibus, et sepulcrum ipsius aperientibus, subito visus est serpens egressus; et totum illud sepulcrum vacuum reperitur interius, sicque denigratum, ac si fuisset flammis exustum. De praefato denique Milone Zacharias papa Romanus, praenovato sancto Bonifacio inter caetera, quae ad eum mandata dixerit, ita scribit (ZACHARIAS ep. 12) : «De Milone autem, et ejusmodi similibus, qui ecclesiis Dei plurimum nocent, ut a tali nefario opere recedant, juxta Apostoli vocem, opportune, inopportune praedica (II Tim. IV) . Si acquieverint admonitionibus tuis, salvabunt animas suas; sin vero, ipsi peribunt obvoluti in peccatis suis; tu autem, [Col. 0117B] qui recte praedicas, non perdes mercedem tuam.»
Caeterum sanctus Domini Rigobertus, Dominicis obtemperando praeceptis, quibus jubetur sub persecutione de civitate in civitatem fugere, secessit in Vasconiam. Ibi exsulando, dum multorum sancto fervore memorias sanctorum lustraret, quamdam ingressus basilicam, donec insistit orationibus, campanae pulsantur ex more, ibidemque duo pulsata signa sonitum nullum reperiuntur dedisse. Tunc sacerdos et alii circumstantes sollicite perscrutantur, quis sit, et unde advenerit. Ille se profitetur clericum, et de Francia profectum. Adjicientes illi, super novae rei sciscitantur eventum; cur scilicet impulsa eorum consuete non resonent signa. At ille duo pandit sibi de quadam ecclesia sua furtim [Col. 0117C] ablata, arbitrarique se, ne forte sint ea. Quibus sibi ostensis, ut asserit sua fuisse, experimenti gratia rogatur pulsare illa. Ad cujus impulsum his altisone reboantibus, vera dixisse comprobatur. Ita cunctis super hujuscemodi facto stupentibus, suae sibi nolae redduntur; et ipse tam admiratione quam veneratione dignus habetur, quae postmodum in Franciam relatae, et ecclesiae Gerniacae cortis sunt restitutae.
Fertur hunc virum Dei praefatus Milo (cui episcopum Remense datum fuerat a Karolo) functus legatione apud Vascones in hac regione reperiisse, eique ut in Franciam reverteretur suasisse, suumque sibi redhibendum episcopum spopondisse. Qui regressus petitur a Milone, ut res quas ecclesiae [Col. 0117D] jam delegaverat, in jus proprium sibi traderet; quod eo nullatenus assentiente, et Milone se de pollicitatione mutante, altare tantum vir Dei sibi rogat concedi sanctae Dei genitricis Mariae, ut scilicet in eo missas sibi liceat celebrare. Quo demum obtento, habitavit in Gerniaca corte tempore non pauco, vitam in humilitate, parcitate, vigiliis, orationibus, et eleemosynis, caeterorumque bonorum operum exhibitionibus agens. Morisque fuit ei, civitatem Remorum frequenter invisere, et in ara beatae Mariae missas, ut optaverat, celebrare. Tum per ecclesiam sancti Mauritii ad sanctum Remigium orandi gratia pergere. Inde sancti Theoderici monasterium visitare, ac per ecclesiam sancti Cyrici [Col. 0118A] de Culmiciaco ad sanctum Petrum in Gerniacam cortem redire.
Contigit itaque quondam, dum ad sanctum Cyricum oratum venisset in Culmiciacum, locutum eum cum oeconomo Remensis ecclesiae qui aderat: rogatusque ad prandium, recusavit, utpote missas acturus ad sanctum Petrum. Interea mulier quaedam anserem attulit vicedomino, quem ille offerens episcopo, petit ut jubeat recipi, secumque deferri. Quem puer viri Dei suscipiens ferebat, cum subito de manibus ejus evadens avolavit, spemque resumendi puero abstulit. At Pater sanctus puerum vehementer anxiatum conspiciens, blande, ceu vir [Col. 0118B] mitissimus, consolatur, docens de temporalium amissione rerum nequaquam flendum vel contristandum; quinimo semper in Domino, qui dat omnibus affluenter (Jac. I) , sperandum. Et ecce post aliquod spatium, avis ultro revolans, ad terram coram sancto praesule descendit, eumque quasi praedux praeiens, nusquam a tramite deviat, donec ad Gerniacam cortem quo ibant, pervenit. Quam vir Domini non passus occidi, praeviam habebat itineris. Fertur enim ante se cursitare solita, dum civitatem adibat, aut redibat. Hujus beati praesulis Adrianus, sedis apostolicae pontifex, meminit in epistola sua Tilpino, post episcopo Remensi directa, in qua et querimoniam facit super eo, scribens in hunc modum: «Tua fraternitas nobis retulit, quia [Col. 0118C] faciente discordia inter Francos, archiepiscopus Remensis, nomine Rigobertus, a sede contra canones dejectus et expulsus fuit, sine ullo crimine, et sine ullo episcoporum judicio, et sine ullo apostolicae sedis consensu, vel interrogatione; sed solummodo quod antea non consensit in parte [ or., partem] illius, qui postea partem illam de illo regno in sua potestate accepit, in qua parte Remensis civitas est ( id est in regno Austrasiae ) et donatus, atque magis usurpatus contra Deum et ejus auctoritatem fuit ille episcopatus, simul cum alio episcopatu, et aliis ecclesiis, a saecularibus potestatibus Miloni cuidam, sola tonsura clerico nihil sapienti de ordine ecclesiastico, et alii episcopatus de ipsa Remensi dioecesi diverso modo essent divisi, et aliqui ex magna parte [Col. 0118D] sine episcopis consistentes, et ad alios metropolitanos episcopi et clerici ordinationes aliquando accipientes erant, et refugia indebita habebant, et a suis episcopis indicari et distringi non sustinebant, et clerici, et sacerdotes, et monachi, et sanctimoniales sine lege ecclesiastica pro voluntate et licentia vivebant,» etc.
Hic denique beatus praesul Rigobertus actibus egregiis, magnisque virtutibus pollens, annos plures in hac exegit conversatione, consummataque viriliter praesentis vitae militia, decessit pridie Nonas Januarii. Humatus est autem venerabiliter a sacerdotibus [Col. 0119A] in praefata villa, in qua morari solebat, in ecclesia sancti Petri, ad australem plagam altaris. Qui multis hic post sanctam depositionem suam refulgens miraculis, quanti sit apud Deum meriti, patenter innotuit; quae tamen mira ob incuriam, vel scriptorum raritatem, non fuere descripta.
Tres siquidem claudi ab incolis ejusdem loci memorantur inibi fuisse curati. Cujus redhibitae sanitatis indicia bacilli videlicet ac scabella, in eadem ecclesia diu sunt reservata, donec exinde beata ejus sunt pignora translata. Quaedam quoque mulier caeca, nomine Ansildis [ i, Ausisdis], ipsius loci habitatrix, ibi pristinum meritis hujus patrocinantibus lumen recepit oculorum. Puer quidem, scholaribus apud loci presbyterum studiis deditus, lascive [Col. 0119B] quondam Iudendo supra tumulum ejus subsilire coepit, non dans honorem Deo, neque sancto ipsius ibidem sepulto. Sed ut sepulti meritum panderetur, et hujusmodi praesumptio cohiberetur, continuo pes illius indoluit; moxque claudus effectus, officium pedis unius amisit. Quo comperto, presbyter cancellos inibi circa tumbam, ne quis ignarus simile quid pateretur, fieri procuravit. In eadem basilica voces tantae dulcedinis post ejus sepulturam saepius auditae narrantur, ut nonnisi angelicae comprobentur. Lux quoque tantae claritatis mediis inibi noctibus emicuit, ut solis fulgorem vicisse videretur, quae magno etiam quondam jubare, sacerdotis contiguam penetravit aediculam. Quo viso tantus timor invasit presbyterum, ut abinde majorum huic loco [Col. 0119C] reverentiam exhibuit, quam antea solitus fuerit. Ad hoc viri Dei sepulcrum diversis ab aegritudinibus multi curantur infirmi. Frigoritici quidam cum fide venientes, candelam in votis offerunt, et abrasum sepulcri pulverem sumunt, quem aquae mistum bibunt et sanitatem hujus sancti meritis adipiscuntur. Dentium vero doloribus cruciati hunc debita cum veneratione tumulum deosculantur, et ita curari merentur.
Itaque dum in hoc loco hic inclytus Domini confessor pluribus clarificatus signis reniteret, domnus praesul Remensis Hincmarus hinc eum transtulit, et ad coenobium sancti Theoderici detulit, ac secus [Col. 0119D] ipsius beati viri tumbam posuit. Ubi dum aliquod annis veneratur, plura per eum Dominus mira patrare dignatus est. Multi siquidem febribus vexati, vel dolore dentium fatigati, ejus hic quoque cum fide petentes auxilium, divinum gavisi sunt adepti remedium. Ex quibus mulier quaedam, nomine Audinga, de quadam proxima monasterio villa, nomine Colmelecta, febribus attrita, haec apud se super recuperanda sibi sanitate fecisse traditur experimenta. Tres enim candelas unius fecit quantitatis, quarum unam nomine sancti Theoderici, alteram sancti Theodulfi, tertiam sancti Rigoberti constituit; quas simul accendens, quae superaret ardendo, probare disposuit. Quo facto, dum superdurat flagrando quae [Col. 0120A] beati fuerat nomine Rigoberti, mulier id reputans Deo placitum, eidem sancto fieri votum suum instituit. Continuo aliam instaurans candelam, hujus almi viri duntaxat venerationi dicatam, veniensque ad locum designatum, munusculum obtulit; et ante quaesita sancti Dei pignora post orationem dormivit, evigilansque desideratam se sospitatem recepisse probavit.
Post annos novem hujus beati praesulis ossa Remorum perferuntur in urbem, et in basilica sancti Dionysii honore dicata locantur, ubi canonicorum sepultura Remensium tunc habebatur. Erat tunc quaedam mulier caeca, in villa quam vocant Alamannorum cortem [ Aumencourt ], quae dormiens audivit in somnis vocem dicentem sibi: Quid hic facis? cur jaces? Crastina die pontifex Hincmarus et canonici [Col. 0120B] Remenses sanctum transferent Rigobertum. Vade ad illum, et ille te adjuvabit. At illa diluculo consurgens acceleravit, candelam secum deferens, advenire. Quae mox ad loculum beati pignoris accessit, lumen olim amissum recipere meruit. Surdus etiam quidam translationis hujus aeque die veniens, ut locellum sacri corporis bajulum tetigit, auditum statim recepit, qui tali quoque modo se retulit accersitum. Noctu siquidem in diversorio quiescentem persona quaedam incognita leviter [ i, leniter] hunc in latere percussit et excitavit, excitatumque vocavit. Sensit ille tangentem, sed non audivit, utpote surdus, vocantem. Audierunt tamen qui secum aderant in domo vocem ad sanctum Rigobertum ire quantocius eum admonentem, licet viderint neminem. Qui [Col. 0120C] confestim abiit, et salutem diu desideratam invenit.
Hujus beati Patris membra veneranda, quoniam ecclesia praenotata necessitate muri civitatis, ob infestationem paganorum construendi, evertebatur, Fulco praesul urbi postmodum intulit, et in medio ecclesiae beatae Dei genitricis Mariae post altare sanctae crucis collocavit; ubi plures etiam cum fide accedentes optatam reperere medelam. His fere diebus monachus quidam coenobii beatissimi Remigii, nomine Sigloardus, validissima febre correptus, impos quoque mentis effici videbatur. Qui dum quadam nocte cubitum perrexisset, incoenatus tamen, et quiescere nullatenus sineretur, arctatus undique, beatum Rigobertum auxilium sibi ferre clamans, invocat, et optatam protinus sanitatem recuperat.
[Col. 0120D] Post aliquantum temporis deferuntur hujus sancti viri pignora in pagum Veromandensem ad villam Nemincum, quam Odalricus comes ecclesiae Remensi tunc temporis contulerat, et Fulco praesul canonicorum victui deputarat, ubi quidam commanebat in proximo presbyter, nomine Signinus, qui magno cruciabatur dentium dolore. Hic audiens haec pretiosa illuc delata membra, quoniam victus aegritudine impediebatur adire, candelam illo studuit transmittere. Ac licet absens corpore, precibus tamen et lacrymis sanctum Domini Rigobertum non distulit exorare, quatenus per ipsius interventum medelam meretur accipere. Qui mox ut munusculum ejus ad sancti loculum [Col. 0121A] pervenit, medicum coelestem sibi adesse, recepta sanitate, sentire promeruit. Et confestim ad locum sacri medicatoris profectus est, totumque se in lacrymis ante ipsius effundens memoriam, gratias retulit, et quanta sibi per ejus invocationem Patris fecerit Dominus, indicavit. Nec longum post haec urbi Remorum sacra membra revocarunt, et ecclesia sancti Dionysii extra murum civitatis canonicorum Remensium studio, sumptibusque restructa, ibidem cum beati Theodulfi pignoribus honorifice venerantur illata.
Beatum Rigobertum secutus Abel in episcopatus ordine reperitur, quamvis eum quidam corepiscopum tantum fuisse tradant. Pontificem tamen illum [Col. 0121B] exstitisse diversis invenimus assertionibus, et maxime in epistolis Zachariae papae ad sanctum Bonifacium directis (ZACHAR. epist. 85, tom. III Concil.) , in quarum una commemorat, indicasse praedictum beatum Bonifacium suis litteris inter caetera, quod tres episcopos per singulas metropolitanas urbes ordinasset, id est, Grimonem in civitate quae dicitur Rodomus secundum vero Abel, in civitate quae dicitur Remorum: tertium denique Hartbertum in civitate quae dicitur Senonis: «Qui et apud nos, inquiens, fuit, et tua nobis pariter, et Karlomanni atque Pippini detulit scripta, per quae suggessisti, ut tria pallia iisdem tribus praenominatis metropolitanis dirigere deberemus, quod et largiti sumus pro adunatione et reformatione Ecclesiarum Dei.» Item [Col. 0121C] in alia ipsius ad eumdem epistola (ZACHAR. epist. 9, al. 4) : «De episcopis vero metropolitanis, id est Grimone, quem nos jam compertum habemus, Abel, sive Hariberto, quos per unamquamque metropolim per provincias constituisti, hos per tuum testimonium confirmamus, et pallia dirigimus ad eorum firmam stabilitatem, et Ecclesiae Dei augmentum, ut ita meliori proficiat statu. Qualiter enim [ i, etiam] mos pallii sit, vel quomodo fidem suam exponere debeant hic qui pallii uti licentia conceduntur, eis direximus, informantes eos, ut sciat quod [ ms. i, quid] sit pallii usus, et subjectis viam praedicare salutis, ut ecclesiastica disciplina in ecclesiis eorum immutilate servetur, et maneat inconcussa: et sacerdotum, quod in eis fuerit non pollutum, ut antea [Col. 0121D] fuit, sed mundum, et acceptum Deo esse possit, quantum humana conditione [ or. ms., conditio] valet; ita ut nullus reperiri possit sacris deviare canonibus, et sacrificium mundum eorum ab eis immoletur; ita ut Deus in eorum placetur muneribus, et populis Dei purificatus mentibus ex omni squalore sincerum exhibere valeant Christianae religionis officium.» Sed et quaedam chartae ipsius episcopi reperiuntur. nomine titulatae.
De quo etiam praefatus Adrianus papa in praememorata epistola ad Tilpinum archiepiscopum, post illa, quae superius praemissa sunt, ita subinfert (ADRIAN. I, ubi supra, c. 13) : «Sanctae memoriae Bonifacius [Col. 0122A] archiepiscopus et legatus sanctae Romanae Ecclesiae, et praefatus amabilissimus Fulradus Franciae archipresbyter, tempore antecessorum nostrorum Zachariae et Stephani (Steph. II) successoris illius, multum laboraverunt, ut bonae memoriae praedecessor noster domnus Zacharias pallium archiepiscopo Remensi, Abel nomine, per deprecationem suprascripti Bonifacii transmitteret, quod [ i, qui] ab illo constitutus fuit, sed ibi permanere permissus non fuit, sed magis contra Deum ejectus est et Remensis Ecclesia per multa tempora, et per multos annos sine episcopo fuit, et res ecclesiae de illo episcopatu ablatae sunt, et per laicos divisae sunt, sicut et de aliis episcopatibus, maxime autem Remensi metropolitana civitate.
Praemissos in episcopatu sequitur Tilpinus, ex monasterio sancti Dionysii assumptus, cui magnus Karolus ab Adriano papa impetrasse pallium reperitur, sicut ejusdem papae ad ipsum directa pandit epistola, quae ita incipit:
«ADRIANUS episcopus, servus servorum Dei, reverendissimo et sanctissimo confratri nostro TILPINO Ecclesiae Remensis archiepiscopo [Col. 0121D] Non exstat inter ejus epistolas. .
«Quia ad petitionem spiritalis filii nostri et gloriosi regis Francorum Karoli, praebente tibi bonum testimonium de sanctitate et doctrina Fulrando amabilissimo abbate, Franciae archipresbytero, pallium secundum consuetudinem tibi transmisisse nos cum [Col. 0122C] privilegio ut metropolis Ecclesia Remensis in suo statu maneret, et [ ms. i. omit. et] bene memoramus:» Et post aliquanta, quae de sancto Rigoberto, et Abel superius jam praemissa sunt, cum de rebus ecclesiae Remensis ablatis loqueretur: «Et tua, inquit, fraternitas jam ex magna parte ipsas res apud gloriosum filium nostrum Karolum, et ante ad Carlomannum fratrem ejus impetratas habes, et ordinem ex aliqua parte, et in episcopis, et in aliis secundum canonicam, et sanctae sedis Romanae auctoritatem directum habes; propterea petisti a nobis, tibi et ecclesiae tuae fieri privilegium ex auctoritate beati Petri principis apostolorum et sanctae sedis Romanae, ac nostra, ut quod perfectum habes in [Col. 0122D] ante valeat permanere, et quod adhuc perfectum non habes, per nostram auctoritatem possis, auxiliante Deo, et B. Petro apostolo ad perfectionem perducere. Pro quo et nos ardenti animo, et divino juvamine apostolica fulti auctoritate, non solum vetera secundum sacros canones, et apostolica hujus sanctae sedis decreta statuimus, sed et nova tibi pro tuo bono studio concedimus, atque auctoritate B. Petri principis apostolorum, cui data est a Deo et Salvatore nostro Jesu Christo ligandi, solvendique potestas peccata hominum in coelo et in terra (Matth. XVI; Joan. XXI) , confirmamus atque solidamus. Remensem ecclesiam sicut et antiquitus fuit, metropolim permansuram, et primam suae dioeceseos, sedem esse, [Col. 0123A] et te qui in eadem sede, cooperante Deo, ordinatus es, primatem ipsius dioecesis esse, cum omnibus civitatibus quae ab antiquo tempore Remensi metropoli ecclesiae subjectae fuerunt, atque etiam perpetuis temporibus tibi et successoribus tuis sit confirmatum. Et hoc interdicentes, ut nullus audeat juxta sanctorum canonum traditionem, ex alio episcopatu ibidem translatare, aut constituere episcopum post tuam de hoc saeculo evocationem. Neque aliquis tuas parochias, aut ecclesias, vel civitates subtrahere, neque dioecesim Remensem ullo unquam tempore dividere, sed integra maneat, sicut antiquitus fuit, et sacri canones et praedecessorum nostrorum firmavit, et nostra firmat auctoritas. Et te, aut futuris temporibus Remensem episcopum, et primatem [Col. 0123B] illius dioecesis, non praesumat, neque valeat unquam aliquis de episcopatu dejicere sine canonico judicio, et neque in illo [ ms. i, ullo] judicio sine consensu Romani pontificis, si ad hanc sanctam sedem Romanam, quae caput esse dignoscitur orbis terrae, appellaverit in ipso judicio. Sed in sola subjectione Romani pontificis permanens, dioecesim et parochiam Remensem, adjuvante Domino, et nostra atque B. Petri fultus ex ista sancta sede auctoritate, secundum sanctos canones et hujus sanctae sedis praeceptiones, tibi subjectos ita certes et studeas gubernare, ut illam desiderabile vocem Domini nostri Jesu Christi valeas cum electis ejus audire: Euge, serve bone et fidelis, quia in pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam; intra in gaudium domini tui [Col. 0123C] (Matth. XXV) . Et quod ad nostram notitiam perduxisti, quia ad alios episcopos de ipsa dioecesi Remensi quidam accipiebant ordinationes, et habebant indebita refugia, et hoc per omnia prohibemus, sed sicut sacra docet auctoritas, et in synodis comprovincialibus convocandis et faciendis, et in ordinationibus, ac dijudicationibus, Remensis ecclesia, et archiepiscopus, qui in ea constitutus fuerit, talem habeat auctoritatem, sicut sacri canones, et hujus sanctae Ecclesiae constitutiones docent. Et nullus per ullum unquam tempus tibi, vel Remensi Ecclesiae, de rebus ad illam debite pertinentibus divisionem vel violentiam, sicut antea factum fuit, facere praesumat. Nam si, quod non credimus, quis ille fuerit, qui contra hanc nostram praeceptionem temerario ausu [Col. 0123D] venire tentaverit, nisi se cito, et maxime post commonitionem correxerit, sciat se aeterno Dei judicio anathematis vinculo esse innodatum; si quis vero apostolica servaverit praecepta, et normam rectae et orthodoxae fidei fuerit assecutus, benedictionis gratiam consequatur. Haec a nobis diffinita per hujus nostrae confirmationis paginam, in tua ecclesia perpetuis temporibus pro sui confirmatione conservanda esse mandamus. Injungimus etiam fraternati tuae, ut quia de ordinatione episcopi, nomine Lul, sanctae Moguntinae Ecclesiae ad nos quaedam pervenerunt, assumptis tecum Viomago et possessore episcopis, et missis gloriosi ac spiritalis filii nostri Karoli Francorum regis, diligenter inquiras omnia de illius [Col. 0124A] ordinatione, et fidem ac doctrinam illius, atque conversationem et mores, ac vitam investiges; ut si aptus fuerit et dignus ad episcopalem cathedram gubernandam expositam et conscriptam, et manu sua propria subscriptam catholicam et orthodoxam fidem per missos suos cum litteris ac testimonio tuo seu aliorum episcoporum, quos tecum esse mandavimus, ad nos dirigat, ut pallium illi secundum consuetudinem transmittamus, et ordinationem illius firmam judicemus, et in eadem sancta ecclesia Moguntina archiepiscopum constitutum esse faciamus. Bene vale.»
Qui praesul res ecclesiae diversa per loca direptas, tam per se apud regiam majestatem, quam per auctores ecclesiae, diversos apud judices legibus obtinuit, [Col. 0124B] et ecclesiastico juri restituit; maximeque per quemdam Achabbum, qui tam in Francia, quam etiam trans Ligerim pro rebus ecclesiae revocandis operose laboravit, et tam praedia quam mancipia multa legibus evindicata Ecclesiae reformavit. Possessionibus quoque vel mancipiis a quibusdam dato pretio coemptis, res auxisse praesul iste reperitur ecclesiae; nonnullarum quoque jura villarum dispositis ordinasse coloniis. Sed et sacrarum codicibus Scripturarum, quibus adhuc aliquibus quoque utimur, hanc instruxit Ecclesiam. In coenobio denique sancti Remigii monachos ordinasse, ac monastica vita eos traditur instituisse, cum canonicos prius idem coenobium a tempore Gibehardi abbatis, qui eamdem congregationem, ob amorem Dei et sancti Remigii [Col. 0124C] reperitur aggregasse, ad hoc usque tempus habuisse feratur. Immunitatis denique praeceptum a Karlomanno rege filio Pippini, primo mox regni ejusdem anno, ecclesiae Remensi obtinuit, ad exemplar immunitatum quas ipsius praedecessores reges huic contulerant ecclesiae: quarum ostendere quoque curavit ei monimenta; ut nullus scilicet judex publicus in hujus ecclesiae terras auderet ingredi ad mansiones parandum, vel quaelibet judicia facere, aut penitus xenia ibi requirere. Sed quaecunque antecessores ejus eidem concesserant ecclesiae, perpetualiter habere valeret indulta. Postea quoque aliam ejusdem regis de omnium teloneorum remissione impetravit praeceptionem; item, aliam de ponte Baisonensi; item de chartis concrematis, quarum [Col. 0124D] tunc temporis per negligentiam acciderat exustio, ut res, et facultates ecclesiae, quas eo tempore possidebat, ita permanerent absque diminutione confirmatae ipsi ecclesiae per regiam ejus auctoritatem; item de militibus, qui in villa Juviniaco residentes erant super terram sanctae Mariae, et sancti Remigii, concessa, remissaque ipsis omni quam debebant exactione militiae. Item, aliud de his qui in Cruciniano, Curba villa, vel in omni pago Tardonensi infra terram Remensis ecclesiae residebant. Dedit etiam idem Karlomannus rex sub hoc pontifice per chartarum instrumenta, pro loco sepulturae vel remedio animae suae, villam Novilliacum in pago Urtinse sitam, cum omnibus torminis vel appenditiis [Col. 0125A] suis, omnique integritate, ad basilicam vel monasterium sancti Remigii, ubi sepulturam quoque habere dignoscitur. Cujus germanus Karolus imperator magnus huic praesuli Tilpino pallium per legatos et litteras suas obtinuit ab Adriano papa, sicut in ejusdem papae litteris ad ipsum regem super hac ipsius petitione directis, continetur. Immunitatis quoque praeceptum ab hoc etiam rege, juxta praecedentium exemplaria regum, Remensi ecclesiae idem praesul impetravit; item, aliud praeceptum de militibus pagi Tardonensis, juxta cessionem germani sui Karlomanni regis; item, de chartis concrematis; item, de confirmatione traditionis praefati germani sui regis, qua Novilliacum, et Bebriacum villas idem rex ad basilicam sancti Remigii condonavit. Praeterea [Col. 0125B] multi sub hujus praesulis episcopatu res suas ad ecclesiam Remensem, tam sanctae Mariae, quam sancto Remigio, contulerunt. Qui praesul defunctus est anno sui episcopatus 47; cujus corpus ad pedes sancti Remigii tumulatum, hujusmodi cernitur habere titulum
[Col. 0125C] Tilpinum sequitur Vulfarius, qui ab imperatore praefato magno Karolo missus dominicus ad recta judicia determinanda fuerat ante episcopatum constitutus super totam Campaniam: in his quoque pagis, Dolomense scilicet, Vongense Castricense, Stadonense, Catalaunense, Otmense [ al. Ormense], Laudunense, Vadense, Portiano Tardunense, Suessionense, sicut et alii quidam sapientes, et Deum timentes habebantur abbates per omnem Galliam et Germaniam a praefato imperatore delegati, quo diligenter inquirerent, qualiter episcopi, abbates, comites et abbatissae per singulos pagos agerent, qualem concordiam et amicitiam ad invicem tenerent, et ut bonos et idoneos vicedomnos et advocatos haberent, et undecunque necesse fuisset, tam regias, quam [Col. 0125D] ecclesiarum Dei justitias, viduarum quoque et orphanorum, sed et caeterorum hominum inquirerent, et perficerent, et quodcunque emendandum esset emendare studerent, in quantum melius potuissent, et quod emendare per se nequivissent, in praesentiam imperatoris adduci facerent, et de his omnibus eidem principi fideliter renuntiare studerent. Residens igitur praefatus vir illustris Vulfarius ad injuncta sibi definienda judicia, cum quibusdam comitibus in malis publicis, jam quoque vocatus episcopus adhuc etiam antequam ordinaretur, res quasdam Remensi ecclesiae, sed et mancipia nonnulla, vel colonos reimpetrasse, ac legibus per ecclesiae advocatos evindicasse reperitur. Necnon [Col. 0126A] etiam postquam praesul ordinatus est, plura invenitur ecclesiae conquisisse, et res et colonos, tam apud regiam majestatem quam apud colonos et judices publicos, nec solum per auctores ecclesiae, sed etiam quando per sui praesentiam. Cui valde credidisse Carolus imperator magnus ex eo probatur, quod illustres Saxonum obsides quindecim quos adduxit de Saxonia, ipsius fidei custodiendos commisit.
Hic synodum invenitur habuisse anno ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi 814 in ecclesia Noviomensi, regnante Ludovico filio Karoli, congregatis secum coepiscopis suis Hildoardo, Ermenone, Jesse, Ragumberto, Grimboldo, Rothardo, Wendilmaro, Ostroaldo, et chorepiscopis Waltario, Sperno, necnon et abbatibus Adalbardo, Nantario, Fulrado, [Col. 0126B] Ericho, Hilderico, Remigio, Ebbone, Sigbaldo, cum caetero clero, presbyteris et diaconibus; convocatis etiam comitibus Gunthardo, Rotfrido, Gisleberto, Otnero. His omnibus residentibus, sententia ventilata est inter Wendilmarum et Rothardum episcopos de terminis parochiarum suarum, et requisitum ac definitum est, quod haec loca trans fluvium Isaram in pago Noviomensi pertinere deberent ad parochiam ecclesiae Noviomensis, id est, Varinae, Urbscampus, Trapiacus, Jerusalem, Harbaudianisva, sive ecclesia sancti Leodegarii, cum reliquis villis ad has ecclesias convenientibus. Caetera vero loca trans supradictum fluvium, in praedicto pago, omnia pertinere deberent ad parochiam ecclesiae Suessionicae. Haec diligentissime investigata consenserunt supra scripti [Col. 0126C] episcopi, et chorepiscopi, abbates, presbyteri et diaconi, et pars ecclesiae Noviomensis, clerici et laici; et pars ecclesiae Suessonicae, similiter clerici, et laici, et uno animo unoque consensu confirmare decreverunt. Nec suae tantum dioeceseos, quin etiam Trevericae urbs archiepiscopum Amalarium, cum Adalmaro ipsius coepiscopo, et Herilando, jussione imperatoris magni Karoli, ab eodem scilicet Vultfario metropolitano convocatum ad ordinationem episcopalem cujusdam Frotharii, praefatae Treverensis ecclesiae presbyteri, eidem paruisse reperimus. Hoc etiam Vulfario praesule ordinante, congregatum reperitur Remis ab imperatore Karolo Magno concilium plurimorum Patrum, in quo constituta 43, leguntur capitula, in quibus de fidei ratione atque Dei [Col. 0126D] Ecclesiae honore, rectorumque ipsius ac ministrorum dispositione, regisque fidelitate, atque totius regni utilitate tractatum est.
Quasdam praeterea villas ecclesiae Remensis rite distributis atque descriptis ordinavit coloniis. Sed et res ecclesiae aliquas, mancipiaque, cum personis quibusdam pro partium commutavit opportunitate. De thesauris etiam sanctae Mariae, ac sancti Remigii nonnulla cum testimonio virorum illustrium, tam clericorum quam laicorum mutavit [ al., mutuavit], et ornamenta vel vasa ecclesiastica exinde, prout dignum sibi visum fuit, fabricari fecit. Eundi denique Romam causa orationis ad sanctum Petrum licentiam ab imperatore se accepisse in quadam sua [Col. 0127A] designat epistola; sed utrum ierit, certum non habemus. Redditus autem villarum quarumdam ecclesiae in eleemosyna probabiliter, pro sui corporis et animae salute distributi, quibusdam adhuc descriptionibus tunc factis leguntur; in quibus inveniuntur inter Termidum, Grandem pratum, Vindicum, Furvillam [ ms., Furnillam], Gramadum [Graviagum], Pidum, Cadevellum, et Cortem Magnaldi, in distributione eleemosynae de annona modii 1975 [ i, 167]. De animalibus inter majora et minora capita 168. Item inter villas Fagum, sive Boleticum, et alias quasdam annonae modii 1052, vini mod. 64, salis modii 5, cum diversis animalibus, et aliis variis rebus expensa. Ad opus quoque fratrum Orbacensis coenobii quantum sufficeret eis. Unde datur intelligi, in [Col. 0127B] majoribus quoque locis multa tunc plura fuisse dissipata. Immunitatis quoque praeceptum ab imperatore Ludovico, secundum praeceptionem Karoli Augusti patris ipsius, ecclesiae Remensi, monasterioque sancti Remigii obtinuit.
Huic successit Ebo, vir industrius et liberalibus disciplinis eruditus, patria Transrhenensis ac Germanicus, imperatoris, ut fertur, Ludovici collactaneus, et conscholasticus, qui multis ecclesiam curavit instruere commodis, et praecipue artificibus quibus undecunque collectis sedes dedit, et beneficiis muneravit. Mancipia vel colonos quosdam ecclesiae desertores tam per seipsum, quam per Radulphum vicedominum [Col. 0127C] et ecclesiae advocatum, apud judices publicos legibus evindicatos et obtentos, ecclesiastico juri restituit. Quasdam quoque res ecclesiae, atque mancipia, cum aliquibus personis pro partium commoditate commutavit. Sed temporalia super ejusdem commutationibus praecepta obtinuit. Ab imperatore quoque Ludovico litteras ad Robertum comitem pro ecclesiasticarum rerum defensione (quas quidam pervadere moliebantur) impetravit. Colonias vero nonnullas ecclesiae, descriptis per strenuos viros colonis, eorumque servitiis, ordinavit.
Archivum ecclesiae tutissimis aedificiis, cum crypta in honore sancti Petri, omniumque apostolorum, martyrum, confessorum, ac virginum dedicata, ubi Deo propitio deservire videmur, opere decenti construxit: [Col. 0127D] ubi multorum tam apostolicorum, quam caeterorum sanctorum condita pignora reservantur. In qua nonnullae illustrationes ostensae noscuntur. Vidi siquidem nutritoris mei Gundacri, in prospectu ipsius ecclesiae commanentis, servum, dum temere prope fenestram hujus cryptae accessisset mingere, terribili quadam quasi armati cujusdam viri visione ita deterritum, ut putaretur amittere sensum. Sed et Rohingum quemdam, hujus loci diaconum a simili praesumptione pari ferunt visione cohibitum. Unde cautum deinceps ac prohibitum, ne quis talem praesumere gestiat ausum.
Hujus ecclesiae pinnaculum talem videtur praemonstrare titulum, personis etiam vel imaginibus [Col. 0128A] Stephani papae, ac Ludovici imperatoris insignitum.
Matris ejusdem Ebonis hujusmodi habetur epitaphium.
Hujus praesulis hortatu Halitgarius Camaracensis episcopus sex libellos De remediis peccatorum, et ordine vel judiciis poenitentiae conscripsit. Ad quem talis ejus exstat epistola.
«Reverendissimo in Christo fratri ac filios HALITGARIO episcopo, EBO indignus episcopus, salutem.
«Non dubito tuae id notum esse charitati, quanta nobis ecclesiasticae disciplinae, quantisque nostrorum necessitatibus subditorum, et insuper mundialium oppressionibus, quibus quotidie agitamur, cura constringat. [Col. 0128C] Idcirco, ut tecum contuli, ex Patrum dictis, canonumque sententiis ad opus consacerdotum nostrorum excerpere Poenitentialem minime valui, quia animus cum dividitur per multa, fit minor ad singula. Et hoc est quod in hac re me valde sollicitat, quoniam ita confusa sunt judicia poenitentium in presbyterorum nostrorum opusculis, atque diversa, et inter se discrepantia, et nullius auctoritate suffulta, ut vix propter dissonantiam possint discerni. Unde fit ut concurrentibus ad remedium poenitentiae, tam pro librorum confusione, quam etiam pro ingenii tarditate, nullatenus valeant subvenire. Quapropter, charissime frater, noli teipsum nobis negare, qui semper in divinis ardenti animo disciplinis, ac solerti cura Scripturarum meditationibus [Col. 0128D] perfectissimo otio floruisti. Arripe, quaeso, sine excusationis verbo, hujus sarcinae pondus a me quidem tibi impositum, sed a Domino cujus onus leve est (Matth. XI) , levigandum. Noli timere, neque formides hujus operis magnitudinem: sed fidenter accede, quia aderit tibi qui dixit: Aperi os tuum, et ego adimplebo illud (Psal. LXXX, 11) . Scis enim optime parvis parva sufficere, nec ad mensam magnatorum pauperum turbam posse accedere. Noli tuae devotionis nobis subtrahere scientiam; noli accensam in te sub modio ponere lucernam, sed praecelso eam superpone candelabro, ut luceat omnibus, qui in domo Dei sunt fratribus tuis (Matth. V, 3) , et profer nobis veluti scriba doctus (Matth. XIII, 52) quod [Col. 0129A] accepisti a Domino. Aderit tibi hujus laboris itinere illius gratia, qui duobus discipulis euntibus tertium se socium addidit in via, et aperuit illis sensum, ut sanctas intelligerent Scripturas (Luc. XXIV, 32) . Spiritus paracletus omni veritatis doctrina et perfecta charitatis scientia tua resplendeat pectora, charissime frater. Vale.»
Ad quae idem talia rescribit Halitgarius.
«Domno et venerabili Patri in Christo EBONI archiepiscopo, HALITGARIUS, minimus Christi famulus, salutem.
«Postquam, venerande Pater, directas beatitudinis vestrae accepi litteras, quibus me hortari dignati estis, ne mentis acumen inerti, torpentique otio submitterem, sed cognitioni ac meditationi quotidie [Col. 0129B] sacrae Scripturae me vigilanter traderem: et insuper ex sanctorum Patrum, canonumque sententiis Poenitentialem in uno volumine aggregarem, durum quidem mihi, et valde difficile, tremendumque hoc fuit imperium, ut hanc susciperem sarcinam, quam a prudentibus cognosco relictam. Multumque renisus sum voluntati vestrae, non velut procaciter durus, sed propriae infirmitatis admonitus. Hac etenim cura sollicitus necessarium duxi, ut aliquandiu me a scribendi temeritate suspenderem, quia sicut perpendi injuncti operis difficultatem: ita et injungentis auctoritati nec volui, nec debui usquequaque resistere, certus quia imbecillitatem meam multo amplius vestra adjuvaret praecipientis dignitas, quam gravaret meae ignorantiae difficultas. Valete.»
Hic Ebo praesul supra memoratum papam Stephanum cum Ludovico rege Remis suscepit, postquam rex idem Sclavos in Oriente positos directo devicit, et oppressit exercitu: quando praefatus papa Stephanus, qui Leoni successerat, legatos suos ad eumdem principem destinans, intimavit ei, quod libenter eum videre vellet in loco ubicunque ipsi placuisset. Quod audiens rex, magno repletus gaudio, jussit obviam missos suos ire summo pontifici, et servitia praeparare. Post quos et rex ipse perrexit; obviaveruntque sibi in campo magno Remensium, et descendit uterque ab equo suo. Et princeps prostravit se in terram tertio ante pedes tanti pontificis; salutaveruntque se invicem magnifice, et amplexantes se deosculati sunt pacifice, perrexeruntque ad ecclesiam, [Col. 0129D] ubi cum diu orassent, erexit se pontifex, et excelsa voce cum choro suo fecit regi laudes regales. Postea pontifex honoravit eum magnis et multis honoribus, ac reginam pariter Hirmingardim, dein et optimates atque ministros eorum. Proximaque die Dominica, in ecclesia ante missarum solemnia, coram clero et omni populo, consecravit et unxit eum in imperatorem, coronam mirae pulchritudinis auream, pretiosissimis gemmis ornatam, quam secum detulerat, imponens super caput ejus. Reginam appellavit Augustam, et coronam auream posuit super caput ejus. Et quandiu mansit ibi apostolicus papa, quotidie colloquium habuere de militate sanctae Dei Ecclesiae. At postquam imperator [Col. 0130A] eum maximis muneravit donis, amplioribus multo quam suscepisset ab eo, dimisit eum cum legatis suis Romam reverti, quibus praecipit ubique in itinere honestum ei servitium exhibere.
Cupiens ergo praefatus pontifex Ebo domum ecclesiae sanctae Dei genitricis Mariae diuturna pene lapsabundam vetustate reparare, in qua etiam secundus Stephanus papa Pippino regi dudum, et Leo tertius Karolo magno imperatori apostolica reperiuntur munia contulisse, ut in epistola commemoratur imperatoris Lotharii Leoni quarto, pro causa commendationis Hincmari archiepiscopi directa (infra, lib. III, c. 10) , petiit a praemisso imperatore Ludovico ad renovandam et amplificandam eamdem basilicam murum civitatis sibi concedi. Quod idem princeps [Col. 0130B] quietissima pace fruens, et imperii praeclarissima potestate subnixus, nullas barbarorum metuens incursiones, nequaquam refutavit, sed benignissime ob amorem Dei, et ipsius almae genitricis honorem concessit, atque jussionis suae monimento fieri delegavit, hujusmodi super hoc suae dans praeceptionis decreta.
«In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi, Ludovicus divina ordinante providentia imperator Augustus. Si locis venerabilibus ea quae exinde a praedecessoribus nostris, regibus vel imperatoribus, ad reipublicae usus exigebantur, religiosa liberalitate in utilitatibus et necessitatibus eorumdem sanctorum locorum expendendis remittimus, et fidelium nostrorum saluberrimis pro hac eadem re suggestionibus [Col. 0130C] ac petitionibus benignum commodamus assensum maximum et animae nostrae, et regi ac regno providemus consultum, quia nihil cernitur reipublicae imminutum, quidquid ex eadem republica piis actibus, et locis religiosis, ac ecclesiarum Dei utilitatibus, seu servorum Dei fuerit commoditati indultum. Quapropter notum esse volumus omnibus Dei fidelibus, praesentibus scilicet et futuris, praecipue quoque successoribus nostris in potestatis culmine, in quo sumus, auctore Domino, constituti, ab eodem dominorum Domino deinceps constituendis: quia Ebo venerabilis archiepiscopus Remensis Ecclesiae, et reverendissimae sedis sancti Remigii, gloriosissimi pontificis, et specialis patroni nostri praesul, clementiae nostrae innotuit, quia vetustatis [Col. 0130D] senio contrita jam dictae metropolis urbis sancta mater nostra ecclesia, in honore sanctae, semperque virginis ac genitricis Mariae consecrata, existeret. In qua auctore Deo, et cooperatore [ ms., cooperante] S. Remigio gens nostra Francorum, cum aequivoco nostro rege ejusdem gentis, sacri fontis baptismate ablui, ac septiformis Spiritus sancti gratia illustrari promeruit. Sed et ipse rex nobilissimus ad regiam potestatem perungi Dei clementia dignus inventus fuit. Ubi etiam et nos divina dignatione per manus domni Stephani Romani summi pontificis, ad nomen et potestatem imperialem coronari meruimus. Quam pro tantis beneficiis nobis ibidem a Deo collatis renovare cupientes, [Col. 0131A] et ad id exsequendum loci incommoditatem cernentes, concedimus ad hoc opus, et ad caetera quaeque pro servorum Dei ibidem degentium necessitatibus aedificanda, murum omnem cum portis ipsius civitatis, et omnem operam cum cunctis impendiis, quae ex rebus et facultatibus ipsius ecclesiae et episcopatus Remensis Aquis palatio nostro regio peragi et exsolvi solitum fuerat, in eleemosyna videlicet nostra, et pro remedio animae domni ac genitoris nostri, atque caeterorum praedecessorum nostrorum, qui eumdem episcopatum contra salutem suam aliquandiu tenuerant, et in suos usus contra ecclesiasticas regulas, et res ac facultates ecclesiae ipsius expenderant; et ob hoc minus quam debuerat utilitatis sacris locis in eodem [Col. 0131B] episcopatu constitutis exinde provenerat. Volumus etiam, ut vassalli, et quicunque fideles nostri ex rebus ejusdem episcopatus aliquid habent, eidem operi inserviant, sicut constitutum est a bonae memoriae domno et genitore nostro, et sicut decretum est a piae recordationis domno et avo nostro Pippino, decimas et non eidem ecclesiae sanctae ex rebus, quas exinde habent, persolvant. Vias etiam publicas omnes, quae circa eamdem ecclesiam vadunt, et impedimento esse possunt ad claustra, et servorum Dei habitacula construenda, ut transferri atque immutari possint, concedimus. Et si aliquid ibi fisco nostro habetur, per hoc nostrae auctoritatis praeceptum perpetuo aeque concedimus, ut nullus judex, comes, aut missus, sive aliquis ex judiciaria [Col. 0131C] potestate, ullam inde eidem sanctae Dei praedictae Remensi ecclesiae inquietudinem, aut ullum calumniae impedimentum inferre unquam praesumat, obsecrantes successores nostros, ut memores salutis suae, praesentis scilicet et aeternae, memores etiam beneficiorum, quae nobis et genti nostrae ac praedecessoribus nostris in eodem sancto loco, per B. Remigium, meritis S. Mariae collata sunt, sicut sua bene gesta a suis successoribus conservari voluerint, ita quae pro amore Dei, et sanctae ejus genitricis ac beati protectoris nostri Remigii saepe fato sancto loco contulimus, perpetuo inviolabiliter conservare procurent. Et ut haec nostra concessionis auctoritas per futura tempora pleniorem in Dei nomine obtineat firmitatis vigorem, annuli nostri [Col. 0131D] impressione subtersignari decrevimus.»
Sed et quemdam fabrum servum suum, nomine Rumaldum ad petitionem ejusdem, praesulis ecclesiae Remensi concessit, ut hic de talento a Domino sibi collato, juxta vires diebus vitae suae proficeret: Quam etiam cessionem apicum adnotatione et annuli sui sigillatione roboravit. Aliud quoque praeceptum de vitiis publicis transmutandis ob quasdam clausuras in locis vicinis ipsius urbis faciendas, et multimoda ecclesiae compendia, eidem pontifici dedit, quod et annulo suo insignivit. Praeterea de restituendis eidem sanctae sedi praediis, quae illi quondam fuerant ablata, una cum filio Lothario Caesare talem praecepti dedit auctoritatem
[Col. 0132A] «In nomine Domini Dei et Salvatoris nostri Jesu Christi Ludovicus et Lotharius, divina ordinante providentia imperatores Augusti. Si liberalitatis nostrae munere locis Deo dicatis quiddam conferimus beneficii, et necessitates ecclesiasticas nostro relevamus juvamine, id nobis et ad mortalem vitam temporaliter transigendam, et ad aeternam feliciter obtinendam profuturum liquido credimus. Idcirco notum fieri volumus omnibus fidelibus nostris, praesentibus scilicet et futuris, quod sanctam Remensem ecclesiam, in qua praedecessores nostri reges videlicet Francorum fidem et sacri baptismatis gratiam perceperunt, in qua et nos per impositionem manus domni Stephani papae imperialia sumpsimus insignia ob reverentiam fidei Christianae, [Col. 0132B] et ob animae nostrae salutem, ab imo construi fecimus, eamque in honorem Domini nostri Jesu Christi Salvatoris mundi, simul et in honorem ejusdem sanctae et intemeratae genitricis Mariae consecrari decrevimus. Itaque divina inspiratione compuncti, et coelestis patriae amore succensi, quaedam praedia, quae eidem sanctae sedi quondam ablata fuerant devota mente restitui jussimus, id est, in suburbanis ipsius sanctae ecclesiae titulum S. Sixti, necnon et titulum S. Martini, cum appendiciis eorum. Exterius etiam in eadem parochia, in castro Vonzensi titulum baptismalem, et titulum in eadem parochia S. Joannis similiter baptismalem, suis cum appendiciis, et Bretiniacum: villam quoque Sparnacum cum appendiciis suis, et in villa quae vocatur Lucida [ Lude ], necnon [Col. 0132C] et in Proviliaco [ Prouilly ] in eodem pago Remensi. In pago vero Dulcomensi villam, quae vocatur Cavera [ i, Canera], necnon et in villa quae dicitur Verna in pago Vertudense. Vel si forte deinceps de rebus praedictae sanctae ecclesiae temporibus nostris adhuc superaddendum decrevimus, statuimus, per hoc nostrae auctoritatis praeceptum, ut non tantum de istis restitutis, sed etiam restituendis, quidquid de ipsis vel in ipsis rectores et ministri praememoratae ecclesiae elegerint, ita debeant perpetualiter possidere, atque ordinare, vel etiam facere, proutcunque sibi propensius voluerint, ut absque ullius injusta contradictione ordinent atque disponant, et faciant quidquid utilitati praedictae ecclesiae congruere et convenire prospexerint. Et ut haec nostrae auctoritatis [Col. 0132D] confirmatio praesentibus futurisque temporibus firmiorem in omnibus semper obtineat vigorem, manibus propriis subterfirmavimus, et annuli nostri impressione signari jussimus.»
Obtinuit etiam idem praesul ab eodem imperatore Ludovico Remensi ecclesiae, secundum antiqua exemplaria priscorum regum immunitatis praeceptum. Aliud quoque praeceptum de ponte Bansionensi, et teloneis, vel exactionibus publicis; item, aliud de chartis concrematis secundum auctoritatem imperatoris Karoli; item, a Pippino Aquitanorum rege praeceptum immunitatis de rebus Remensis ecclesiae in pago Avernico sitis. De villa vero Sparnaco semotim quoque praeceptum Ludovici, atque [Col. 0133A] separatim postea praeceptum Lotharii filii ejus reperitur accepisse. Hic praesul Ebo cum consilio Ludovici imperatoris, et auctoritate Paschalis Romani pontificis praedicandi gratia ad terminos usque Danorum accessit, ac multos ex eis ad fidem venientes baptizavit.
Orta denique simultate inter patrem et filium Ludovicum, scilicet imperatorem, et Lotharium partibus filii favit, et cum caeteris episcopis corripuit imperatorem Ludovicum pro quibusdam erratis, quae ei objiciebantur, quando filii sui comprehenderunt eum, et Lotharius adduxit secum patrem ad Compendium ( CompiĂšgne ) palatium, ubi eum afflixit cum episcopis et caeteris nonnullis optimatibus [ ms. i, primatibus], qui jusserunt ut in monasterium [Col. 0133B] iret, et esset ibi cunctis diebus vitae suae. Quod ille renuens, non consensit voluntati eorum. Tunc omnes episcopi qui aderant, molesti ei fuisse narrantur, et improperantes illi peccata sua, abstulerunt ei gladium a femore suo, induentes eum cilicio.
Dum frequenter igitur Ebo praesul in palatio tunc moraretur, hujusmodi de eo in monasterio sancti Remigii visio revelata est. Erat ibi monachus quidam, nomine Raduinus, genere Longobardus, qui abbas quondam exstiterat monasterii quod in monte Bardonis in Italia beatissimi Remigii celebri pollet memoria. Moderamni Redonensis episcopi studio dedicata. In quo monasterio, dum praefatus Raduinus monachicae professionis gereret officia, ductus amore meritorum beati Remigii, sepulcri [Col. 0133C] ejusdem limina petiit. Qui cum fratribus ejusdem loci vitam ducens religiosam, digne sese ad coelestem satagebat praeparare militiam. Quadam vero die, sacrae scilicet assumptionis sanctae Dei Genitricis, post exactum matutinae solemnitatis officium, reliquis fratribus quietem petentibus, ille precis gratia solus remansit in choro, custodibus ecclesiae quiescentibus. At ubi psalmorum continuatione fatigatus, irruenti coepit soporari somno, vidit a loco sepulcri sancti pontificis [ sc. Remigii] procedere beatissimam Dei Genitricem nimio lumine coruscantem, cujus haerebant lateribus evangelista Joannes, et ipse sacer Remigius; sicque se visi sunt compositis adire gradibus. Superposita vero manu Virgo gloriosa leniter ejus capiti: Quid hic, inquit, agis, [Col. 0133D] frater Raduine? quo mox pedes illius osculari procumbente, adjecit: Ubi modo degit Ebo Remensis archiepiscopus? Quo respondente: palatina jussu regis exsequitur negotia. Et cur, inquit, tam sedulo palatii terit limina? prorsus hinc nequaquam majore ditabitur sanctitatis efficacia. Veniet enim, veniet celerrime tempus, quando non prosperabitur in talibus. Quem nihil ad haec audentem respondere, tali prosequens affatur allocutione: Quae vestrorum versatur apud homines regum disceptatio? Tunc eo respondente: Domine Genitrix Salvatoris mundi, tuae melius novit hoc sanctitatis incorruptio, ait, quid tantae malo cupiditatis illecti vana nunc grassantur audacia. Illud enim tunc aderat tempus, [Col. 0134A] quando filiorum suorum contumeliis agebatur imperator Ludovicus. En, inquit, huic (astringens manum sancti Remigii) auctoritas est, a Christo tradita, Francorum perseveranter imperii. Equidem sicut hanc gentem sua doctrina percepit ab infidelitate gratiam convertendi, sic etiam donum semper inviolabile possidet eis regem vel imperatorem constituendi. Quae beatissima Dei Genitrice dicente, frater praememoratus evigilavit repente.
Itaque postquam Ludovicus ab aequivoco filio suo restitutus est in regnum et honorem suum, Ebo propter hujuscemodi factum depositus est ab episcopatu, pro infidelitate imperatoris. Pro qua re ipse [Col. 0134B] jam Jesse Ambianensium praesulem dudum deposuisse traditur, sed nunc eum revocasse fertur in gradum priorem.
De Ebonis autem depositione, requirente postmodum papa Nicolao ab episcopis Galliae, maximeque Belgicae provinciae, haec inter alia in responsis accepit. Quod Ebo Remorum episcopus accepta a Lothario pro patris proditione abbatia sancti Vedasti, falsarum objectionum incentor exstiterit, et daliter criminatum eumdem imperatorem idem Ebo a suis complicibus a liminibus ecclesiae projectum, ac publicae poenitentiae mancipatum, custodiri fecerit ( anno 834), usque dum in anno incarnationis Dominicae octingentesimo tricesimo quarto, Lotharius territus conventu fratrum suorum, ac plurimorum [Col. 0134C] fidelium patris imperatoris, fuga lapsus patrem suum adhuc ab ingressu ecclesiae sequestratum dimisit. Cum quo inter alios etiam quidam episcopi, fautores ipsius in adversitate patris sui, relictis contra sacras regulas sedibus suis perrexerunt, Jesse videlicet Ambianensis, et Hereboldus Antisiodorensis, Agobardus Lugdunensis, et Bartholomaeus Narbonensis episcopus, et abscedente illo, qui adfuerunt episcopi imperatorem in ecclesia sancti Dionysii reconciliaverunt, et ecclesiasticae communioni restituerunt. Quod Ebo audiens, quibusdam familiaribus suis plenitudinem suorum delegavit hominum, et certum eis placitum dedit, ubi et quando iterum ad eum venirent. Adjicitur etiam quod Ebo plurima, quae de facultatibus ecclesiasticis ferre tunc in [Col. 0134D] argento et auro potuit, secum assumens, cum quibusdam Normannis, qui iter et portus maris ac fluminum mare influentium notos habebant, cum paucis quoque aliis domesticis suis, nullo impetente vel persequente, noctu Remis aufugit, et non solum parochiam suam, verum et Belgicam regionem deseruit, et iter ad Normannos, quibus a Paschali papa [Paschal. I] , necnon ab Eugenio [Eug. II] successore ipsius, sicut epistolis eorumdem praesulum ad ipsum pro hac re datis edocemur, fuerat praedicator destinatus, arripuit. Quod manifestantibus eis, cum quibus hoc consilium iniit, imperatorem latere non potuit. Quapropter imperator eum per episcopos, Rothadum scilicet Suessonicam, et [Col. 0135A] Erchenradum [ al., Arkenr] Parisiorum episcopum, revocari fecit, et in monasterio sancti Bonifacii, ei, et clericis ac laicis qui cum eo erant, necessaria ministrari, et synodum exspectare praecepit. Sed et Hildemannus Belvacensis episcopus insimulatus, quod sicut praefati episcopi, fugam ad Lotharium moliretur, in monasterio sancti Vedasti detentus, synodum exspectavit. Ad quam anno Incarnationis Dominicae 835 venientes, omnes episcopi qui convenerant singillatim libellos de restitutione imperatoris communi consilio atque consensu ediderunt, et propriis manibus subscripserunt. Cum quibus et Ebo (ut revera in statu suo adhuc manens) libellum manu sua cum additamento archiepiscopi scriptum edidit. In quo libello professus est, quidquid [Col. 0135B] in ipsius imperatoris dehonoratione gestum fuerat, injuste factum fuisse. Item post pauca: et post datos libellos, venientes episcopi cum imperatore, et quamplurimis ejus fidelibus, ac regni primoribus, in urbem Metensium, in basilica beati Stephani, publice a Drogone episcopo relecta sunt, quae de restitutione imperatoris omnium unanimitate inventa fuere. Post hanc annuntiationem, Ebo Remorum episcopus, qui ejusdem factionis velut signifer fuerat, conscendens eumdem locum ubi Drogo steterat, coram omnibus professus est eumdem Augustum injuste depositum, et omnia quae adversus eum patrata fuerant, inique, et contra totius auctoritatis tramitem fuisse machinata, merito justeque proprio imperii solio reformatum. Et sic omnibus laudes [Col. 0135C] Deo canentibus, et quae tunc ibidem fuerant agenda peractis, ad Theodonis villae ( Thionville ) palatium regressi sunt, ibique Hildemannus in synodo praesens se a calumnia sibi impacta regulariter exuens, satisfecit synodo, et per eam imperatori. Ebo vero in eadem synodo praesens ab imperatore praesente accusatus est, quod eum falso fuerat criminatus, et eisdem falsis criminibus appetitum a regno dejecerat, armisque ab eo ablatis, nec confessum, nec convictum, contra regulas ecclesiasticas ab ecclesiae aditu ac Christianorum societate eliminaverat, sicut et idem scripto subscriptione sua roborato, et verbis coram omnibus professus fuerat. Et cum essent alia etiam crimina, de quibus post hanc accusationem, accusandus erat, et de quibus [Col. 0135D] apud imperatorem jam antea fuerat accusatus, et non canonice purgatus, sicut et epistola episcoporum ad Sergium papam demonstrat, et pro quibusdam eorum exstiterat a consilio imperatoris ejectus, quae patefacta veritate negare non valebat, petiit secessum, ut sine praesentia imperatoris liceret ei in synodo episcoporum suam agere causam. Quod obtinens, convocavit ad se quosdam episcopos, et nullo cogente, sed propria sponte, secundum eorum consilium sequentium Africanum concilium, ut parceretur ipsius verecundiae, ac propter ecclesiae opprobrium et insolentem insultationem saecularium, ne dignitas sacerdotalis pollueretur, si publice de his, de quibus impetitus et adhuc impetendus erat, [Col. 0136A] confessus aut convictus foret, libellum suae depositionis dictavit, et scribi coram se fecit, et propria manu subscripsit, secundum traditionem ecclesiasticam, eumdemque libellum propriae ac vivae vocis confessione attestatum in abdicationem sui, nullo ab eo quaerente vel exigente, synodo ultro porrexit. Et sicut videri tunc ab his qui interfuerunt, potuit, sacerdotio se sponte submovit, quaerens remedium poenitendi, sicut in eodem professionis ac subscriptionis suae libello continetur hoc modo.
«Ego Ebo indignus episcopus, recognoscens fragilitatem meam, et pondera peccatorum meorum, testes confessores meos, Aiulfum videlicet archiepiscopum, et Badaradum episcopum, necnon et [Col. 0136B] Modoinum episcopum, constitui mihi judices delictorum meorum, et puram ipsis confessionem dedi, quaerens remedium poenitendi, et salutem animae meae, ut recederem ab officio et ministerio pontificali, quo me recognosco esse indignum, et alienum me reddens pro reatibus meis, in quibus peccasse secreto ipsis confessus sum. Eo scilicet modo, ut ipsi sint testes alii [ ms. alio] succedendi et consecrandi in loco meo, qui digne praeesse et prodesse possit ecclesiae, cui hactenus indignus praefui. Et, ut inde ultra nullam repetitionem, aut interpellationem auctoritate canonica facere valeam, manu propria mea subscribens firmavi. Ebo quondam episcopus subscripsi. â »
Et ut omnia secundum leges quibus moderatur [Col. 0136C] Ecclesia, in synodo legaliter adimpleret, simul cum eis, quos secundum Africae provinciae canones (can. 63) legerat sibi judices, dicente Apostolo: Adversus presbyterum accusationem noli recipere, nisi sub duobus vel tribus testibus (I Tim. V, 19) , ut in ore duorum vel trium testium constaret etiam suae accusationis, et ut alius se sacerdotio defuncto ei succederet, testificationis verbum (Matth. XVIII, 16) , ascivit et alios tres episcopos, veritatis de sua accusatione, et testificatione conscios in testimonium suae professionis, Theodericum scilicet episcopum, et Achardum episcopum dioeceseos suae, et Nothonem archiepiscopum. Et sic ipse professus, et sex episcopis suae professioni attestantibus, ut praediximus, libellum synodo porrexit, cunctique episcopi, qui synodo [Col. 0136D] interfuerunt, singilatim ac viritim dixerunt illi: Secundum tuam professionem et subscriptionem cessa a ministerio. Et coram omnibus hanc notitiam cum praescripto libello temporibus futuris conservandam, Jonas episcopus Heliae notario (qui libellum Ebonis scripserat, cui idem Ebo subscripsit, secundum quinquagesimum nonum capitulum, et item secundum capitulum septuagesimum quartum concilii Africani) pro omnibus dictavit; et idem Helias haec quae sequuntur conscripsit: «Acta est haec Ebonis professio, ejusque propriae manus subscriptione roborata in conventu synodali generaliter habito apud Theodonis villam, anno incarnationis Domini nostri Jesu Christi octingentesimo tricesimo quinto, anno [Col. 0137A] etiam 21 imperii gloriosi Caesaris Ludovici.» Item post aliquanta: Libellum sibi ab Ebone porrectum post damnationem ejus synodus Fulconi presbytero, qui eidem Eboni in episcopii Remensis susceptione successerat, cum synodali notitia dedit, quique in Remensis Ecclesiae scrinio conservatur, cujus exemplar sanctae memoriae papae Leoni directum didicimus, etc.
Igitur Ebo post hanc depositionem suam in Cisalpinis fertur regionibus conversatus usque ad obitum Ludovici imperatoris, qui contigit anno Dominicae incarnationis 840. Quo imperatore defuncto Lotharius ab Italia in Franciam venit, cui Ebo ad Wormaciam civitatem occurrit, eique Lotharius post aliquot dies sedem, et dioecesim Remensem per [Col. 0137B] edictum imperiale restituit. Cujus edicti hoc habetur exemplar:
«In nomine Domini nostri Jesu Christi, Dei aeterni, Lotharius divina ordinante providentia imperator Augustus. Quia confessio delictorum non minus in adversis necessaria est, quam in prosperis, et cor contritum et humiliatum Deus non despicit (Psal. L, 19) , gaudium etiam esse angelorum in coelo super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV, 7) non dubitamus, nos mortales in terris eos nequaquam despicimus, pro quibus gaudere angelos in coelo divino testimonio non ignoramus. Accusantes et reprehendentes in excessibus semetipsos divina nos benignitas non condemnare, sed recreare docuit, qui meretricem non solum a legali damnatione eripuit [Col. 0137C] (Joan. VIII, 11) , verum etiam publicanum humiliatum et accusantem se non condemnavit, sed magis justificando exaltavit (Luc. XVIII, 14) . Qui non dixit, omnis qui se humiliat condemnabitur, sed exaltabitur (ibid.) . Potestatem ergo, quam pro causa nostra raptus perdidisti, repetentibus Ecclesiae tuae filiis, praesentibus quoque astantibus, ac decernentibus praesulibus, sedem ac dioecesim Remensis urbis tibi, Ebo, restituimus, ut pristino sanctae largitatis apostolicae pallio indutus concordiam atque gratiam divini officii nobiscum, humili satisfactione expleta, solemni nostra a largitate recipiendo, exerceas. Drogo episcopus assensi, Otgarius archiepiscopus, Hecti archiepiscopus, [Col. 0138A] Amaluvinus archiepiscopus, Audax archiepiscopus, Joseph episcopus, Adalulfus episcopus, David episcopus, Rodingus episcopus, Giselbertus episcopus, Flotharius ep., Badaradus episcopus, Hagano episcopus, Hartgarius episc., Ado episcopus, Samuel episcopus, Rambertus episcopus, Haiminus episcopus, Ratoldus presbyter vocatus episcopus, Amalricus vocatus episcopus, cum caeteris pluribus presbyteris ac diaconibus publice assistentibus. Actum in Engilenheim palatio publico, in mense Junio, VIII Kal. Julii, regnante et imperante domno Lothario Caesare, anno reversionis ejus 1, successor factus patris in Francia, indictione 3.» Cui restitutioni praefata, quae Suessionis habita est, contradixit synodus, asserens quod damnatus a se atque a 34 episcopis, a minori [Col. 0138B] numero restitui non praevaluit. Quod edictum regis Ebo secum detulit, et apud episcopos et plures illud diversae professionis et ordinis, dimulgavit [ i, divulgavit], et in ecclesia Remensi publice recitari fecit. Et ita eo tempore quo Lotharius Karolum a regno expulit, et ultra Sequanam fugavit, Ebo sedem Remensem, post sex annos suae depositionis recepit, et episcopale ministerium agere coepit: sicque ordinationes [ ms., ordinationem] celebrans quosdam clericos ordinavit, et per totum circiter annum hoc episcopium tenuit, donec Karolus resumptis viribus in Belgicam reversus est. Quod audiens Ebo, relicta sede Remensi, ad Lotharium profectus est, et in ejus familiaribus mansit obsequiis, donec una cum Drogone Metensium praesule Romam petiit, ubi a Sergio [Col. 0138C] (Serg. II) papa reconciliari, ac pallium sibi tribui postulavit. Cui idem papa, communione tantum concessa, dare pallium renuit.
At Ebo Roma reversus, abbatiam sancti Columbani in Italia dono imperatoris Lotharii possedit, donec legationem in Graeciam ab eodem imperatore sibi commissam exsequi detrectavit. Quocirca rebus sibi ab imperatore quae datae fuerant ablatis, ad Ludovicum regem Germaniae demigravit. A quo in regione Saxoniae quoddam episcopium promeruit, ubi et episcopi deinceps perfunctus est ministerio.
Anno denique Dominicae incarnationis 845, Karolus ( Calvus ) synodum episcoporum regni sui apud Bellovagum civitatem Remensis provinciae convocavit. Ubi inter caetera Ecclesiae regnique negotia, de Remensis ecclesiae desolatione, quae Fulcone presbytero illam diu tenente, et Nothone in ea sibi succedente, tanto vacare pastore videbatur tempore, cum eisdem episcopis coepit tractare. Qui sicuti viderant [Col. 0138D] vel audierant, depositionem narrantes Ebonis, et auctoritatem sanctorum Patrum super hujusmodi negotiis ad memoriam revocantes, cogente necessitate atque suadente auctoritate, communi decrevere consensu, quo tandem post decennium depositionis Ebonis in ecclesia eadem ordinaretur episcopus. Igitur a clero et a plebe ipsius metropolis, necnon ab episcopis ejusdem provinciae, archiepiscopo Sennensis Ecclesiae Wenilone atque Ercamrado Parisiosorum episcopo annuente, cum consensu abbatis sui [Col. 0139A] et fratrum monasterii sancti Dionysii, in quo degebat, favente quoque Karolo rege, Hincmarus electus est. Sicque decreto peracto eligentiumque manibus rolvotato, Ecclesiae Remensis ordinatur episcopus. Is siquidem Hincmarus, a pueritia in monasterio sancti Dionysii, sub Hilduino abbate monasteriali religione nutritus et studiis litterarum imbutus, indeque pro sui tam generis quam sensus nobilitate, in palatium Ludovici imperatoris deductus, et familiarem ipsius notitiam adeptus fuerat; ibique, prout potuit, cum imperatore et praefato abbate sub episcoporum auctoritate laboravit, ut ordo monasticus in praedicto monasterio, quorumdam voluptuosa factione diu delapsus, restauraretur. Et ut opere quoque adimpleret quod sermone suadebat, etiam [Col. 0139B] ipse religiosae conversationi cum aliis se subdidit, castigans corpus suum, et spiritali subjiciens servituti. Processu vero temporis, cum praememoratus Hilduinus abbas imperatoris Ludovici archicapellanus, offensam ipsius Augusti adeo cum aliis regni primoribus incurrisset, ut ablatis sibi abbatiis, in Saxoniam fuerit exsilio relegatus, iste per licentiam proprii episcopi cum benedictione fratrum illum secutur est in exsilium. Cui pro familiaritatis propiore [ al., priore] notitia, tantam Dominus apud imperatorem, proceresque contulit gratiam, ut studere pro suo nutritore quiverit, donec ab exsilio revocatus duarum fuerit abbatiarum praelationi restitutus. Deinde quando Gregorius (Greg. IV) papa in Galliae venit regiones, et regnum Francorum a praefato [Col. 0139C] defecit imperatore, voluit eum praememoratus abbas suus in obsequium suum contra fidelitatem imperatoris ducere; quod nequaquam potuit ab eo exigere. Restituto postea imperatore, prout potuit abbati suo prodesse studuit. Sicque deinceps in monasterio sine querela custos sacrorum pignorum, ecclesiaeque sanctorum martyrum conversatus exstiterat, donec regiis ascitus obsequiis regimen monasteriis sanctae Dei genitricis Mariae, et sancti Germani regali et episcopali, atque abbatis sui Ludovici diaconi jussione suscepit; rerum quoque ac mancipiorum possessionem quamdam regia liberalitate percepit, quam consecratus jam praesul monasterio sancti Dionysii, ubi Christo militaverat, per testamenti paginam tradidit.
Emenso denique anno post ipsius Hincmari ordinationem, Lotharius imperator pro contentione regni quam erga fratrem suum Karolum habebat, cujus obsequiis idem praesul fideliter adhaerebat, contra eum commotus, epistolas a Sergio (Serg. II) papa exegit pro reparando judicio de Ebonis depositione. Unde idem papa litteras Karolo regi mittens, praecepit ut Guntboldum Rothomagensem episcopum cum caeteris episcopis regni sui, quos ipse Guntboldus ad hoc sibi eligeret, legatis ejus obviam Treveris ad hanc discutiendam querelam diligeret, et Hincmarum episcopum ad ipsam synodum venire [Col. 0140A] faceret. Ipse quoque Guntboldo litteris mandavit ut cum post diem sanctae Domini resurrectionis missos suos in servitium imperatoris mitteret, ipse cum episcopis praedictum locum, hanc causam diffiniturus, adiret. Sed et ipsi Hincmaro litteras misit ut ad idem veniret concilium. Legatis itaque Sergii papae juxta condictum non venientibus, Guntboldus, annuente [ i, annitente] rege Karolo, cum episcopis synodum conduxit, ad quam Ebonem per litteras et legatos ex auctoritate praedicti papae convocavit. Quo tamen Ebo neque venisse, neque vicariam pro se personam, vel litteras canonicas misisse traditur. Guntboldus tamen et caeteri episcopi, qui apud Parisios tunc convenerant ( an. 847), Wenilo scilicet Ecclesiae Senonicae metropolitanus cum dioecesanis [Col. 0140B] suis, Lantrannus [ al., Lanfrannus] Turonensis cum suffraganeis suis, et specialiter Hincmarus cum omnibus Remensis dioeceseos coepiscopis, litteras suas ad eum miserunt, et dioecesim Remensem interdicentes, ut non haberet deinceps licentia ex ea quempiam sollicitare, nec scripto, nec verbo, nec misso aliquo, donec secundum jussionem Sergii papae ipsis occurreret, et juxta canonica et apostolica statuta definitionis sententiam ab ipsis coram generali conventu perciperet. Sed ille ad nullam synodum, vel ad sedem apostolicam, vocem postea reclamationis vel repetitionis de sede Remensi, aut de ordine suo emisit. Qui etiam (postquam res gestas Leoni (Leoni IV) papae referentibus episcopis, et regalibus insuper epistolis, ordinatio Hincmari, [Col. 0140C] quando fidei quoque suae tenorem Romam misit rata est cum largitione pallii comprobata) per quinque circiter annorum curricula supervixisse fertur in corpore, usque ad annum videlicet incarnationis Dominicae octingentesimum quinquagesimum primum.
De quo postmodum talis ostensa est revelatio cuidam homini Remensis parochiae, nomine Bernoldo, qui depressus infirmitate, pene usque ad mortem pervenit, ita ut per quatuor dies nec cibum nec potum capere, nec loqui valeret. Quarto vero die hora nona, velut exanimis jacuit, adeo ut non posset in eo sentiri halitum remansisse, nisi per vices, dum [Col. 0140D] quis manum misisset ad os ejus, vel super pectus illius, vix sentiebat in eo adhuc spiritum esse. Rubor illi tamen in facie magnus videbatur, et sic jacuit usque ad mediam noctem. Tunc viriliter oculos aperiens, et affatus uxorem suam atque circumstantes, jussit ut quantocius currerent, et presbyterum suum velociter ad se venire rogarent. Accito autem presbytero, antequam intraret ille domum, dixit infirmus ut apponerent sellam, quia presbyter jam domum intraturus esset. Illo vero ingresso postquam orationem pro eo fudit, dixit ei ut sederet juxta eum, et attenderet quae dicturus erat, ut si ipse superstes illi non potuisset annuntiare, saltem presbyter ea nuntiaret. Tunc ergo coepit vehementer [Col. 0141A] flere, et cum singultibus dixit: Ductus de isto saeculo ad aliud veni ad quemdam locum, inveni episcopos quadraginta et unum, inter quos cognovi Ebonem, Pardulum et Aeneam pannosos, et denigratos, squalentesque sicut et alios, ac si ustulati fuissent, et per vices nimio frigore horribiliter cum fletu, ac stridore dentium tremulantes; per vices autem calore nimio aestuantes. Et Ebo episcopus me vocavit ex nomine, dicens: Quia tibi dabitur licentia redeundi ad corpus, precamur te ego et isti confratres nostri, ut adjuves nos. Et ego respondi: Quomodo vos possum adjuvare? Qui ait: Vade ad homines nostros clericos et laicos, quibus benefecimus, et dic illis ut pro nobis faciant eleemosynas, et orationes, et impetrent pro nobis offerri sacras [Col. 0141B] oblationes. Et ego dixi quia nescirem ubi homines illorum essent. Ille vero ait: Nos dabimus tibi ductorem, qui te ad illos ducat. Et dederunt mihi ductorem quemdam, qui me praecessit et duxit ad quoddam palatium magnum, ubi multitudo erat hominum eorumdem episcoporum, qui de ipsis episcopis inter se loquebantur. Quibus suggessi quod mihi fuerat jussum ex parte episcoporum. Inde cum ductore meo reversus, ad locum redii ubi erant ipsi episcopi, et quasi jam facta fuissent pro ipsis ea quae postulaverant, inveni eos facie jocundos, ac si a novo rasos et balneatos, albis vestitos, et stolis amictos atque sandaliis calceatos. Et dixit mihi praefatus Ebo praesul: Vides quantum nos adjuvit tua legatio. Usque modo nimis durum custodem et [Col. 0141C] custodiam gravem habuimus sicut vidisti, modo vero habemus domnum Ambrosium custodem, et levem [ i, lenem] custodiam: et caetera quae visa atque relata ab eodem Hincmarus episcopus descripsit.
Ordinato denique, ceu praemissum est, Hincmaro Ecclesiae Remensis archiepiscopo, rex Karolus res quas ex eodem episcopio suis palatinis usurpare concesserat, ipsi sanctae reddidit ecclesiae. Pro qua restitutione talem praecepti sui dedit auctoritatem:
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Karolus Dei gratia rex. Si ea, quae a praedecessoribus nostris vel fidelium devotione bene tradita, statuta [Col. 0141D] ac confirmata sunt, nostris oraculis roboramus; si etiam illa quae quacunque necessitate corrupta sunt regia nostra auctoritate corrigimus et in melius commutamus, saluti nostrae consulimus et regium ministerium susceptum a Domino exercemus. Proinde noverit omnium fidelium Dei ac nostrorum solertia quia res ex episcopatu Remensi, quas magna necessitate et per omnia inviti, dum a pastore sedes illa sancta vacaret, fidelibus nostris ad tempus, unde quoddam temporale solatium a nostro haberent servitio, commendavimus, electo et ordinato munere sancti Spiritus, per Dei et nostram dispositionem, in eadem sancta sede Hincmaro archiepiscopo, hoc nostrae auctoritatis praecepto cum [Col. 0142A] integritate quidquid exinde nos fidelibus nostris beneficiavimus, praesentaliter restituimus, tum Sparnacum et Juliacum, vel quidquid ex eodem episcopatu Richuinus habuit, vel quidquid exinde Odo comes habuit: quam et villam Culmiciacum, cum capella quam Rabanus presbyter babuit; seu et illa, quae Pardulus, necnon et Adalgardis [ c. i, Algardis] abbatissa, sive Rotbertus atque Amalbertus clericus, vel Altmarus, seu Joannes medicus, sive item Rabanus, atque pusillus Pumilio, Ratboldus [ ms., Ratholdus] quoque, Goderamnus, et Herenboldus, vel Donatus, seu Gilbuinus habuerunt; sive etiam illa omnia, quae tam clerici quam laici, qui in nostra dominatione aliquandiu fuerant, quosque jam dicto episcopo commendavimus, habebant. Et [Col. 0142B] ut in calce omnia concludamus, quidquid ex eodem episcopatu, quando de manu Fulconis illum recepimus, alicui praestito beneficio concessimus, per hanc nostrae confirmationis auctoritatem, inspecto coram coetu fidelium nostrorum, tam ecclesiastici quam laicalis ordinis testamento sancti Remigii, praesentialiter casae sanctae Mariae, et sancti Remigii, atque Hincmaro archiepiscopo cum omni integritate reddimus vel restituimus, ut absque ulla refragatione, cassatis quibuscunque aliis conscriptionibus, easdem res per hanc nostram auctoritatem recipiat; ut sicut res ecclesiae disponendae sunt ad utilitatem ipsius Ecclesiae Dei, tam ipse quam successores ipsius disponant. Quam auctoritatem (in qua nos ulterius tale quiddam erga ipsam casam [Col. 0142C] Dei non acturos spondemus, et ut nemo successorum nostrorum agere moliatur, per omnipotentem Dominum ejusdem Virginis filium obsecramus) ut per ventura tempora certior habeatur, et contra aemulos ipsius sanctae ecclesiae sui notitia valeat, manu nostra subterfirmavimus, et annuli nostri impressione roborari decrevimus. Data Kalendis Octotobris anno 6 regnante Karolo gloriosissimo rege, indictione 8. Actum in pago Andegavensi, in villa Avegio.»
De caeteris quoque rebus, quae tunc redditae non fuerunt, hujusmodi postmodum invenitur dedisse [ ms., edidisse] praeceptum:
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Karolus gratia Dei rex: omnibus comitibus, abbatibus, abbatissis, [Col. 0142D] missis, vassallis, et cunctis sanctae Dei Ecclesiae fidelibus ac nostris, praesentibus scilicet et futuris, notum esse volumus, quia Hincmarus sanctae ecclesiae Remorum religiosus, nobisque valde dilectus ac venerabilis pontifex, accedens ad celsitudinis nostrae magnitudinem, innotuit mansuetudini nostrae, quod ex rebus sanctae Dei genitricis Mariae, et sancti ac pretiosi confessoris Christi Remigii, quae per parentum antecessorum videlicet nostrorum regum dationem, sive per rectorum ejusdem ecclesiae imprudentiam, vel concessionem, vel etiam quorumcunque malivolorum machinationem ab eadem sancta ecclesia abstractae esse cernuntur, nonae et decimae, ad eamdem praedictam ecclesiam [Col. 0143A] nimime, sicut rectum est, persolvantur. Unde magnificentiae nostrae petiit dignitatem, ut nostrae auctoritatis praeceptum ob Dei et sanctae ipsius Genitricis, sive pretiosi patroni nostri Remigii amorem ei fieri juberemus. Cujus nobis amabilibus et necessariis petitionibus acquiescentes, et libere placideque obsequentes, hoc nostrae magnae auctoritatis praeceptum ei fieri jussimus. Per quod praecipientes expresse jubemus, ut quisquis fidelium Dei omni potentis, nostrorumque, ex eisdem sanctae Dei genitricis Mariae, vel sancti confessoris Christi Remigii, Remorum ecclesiae rebus, sive episcopatus religiosissimi et dilectissimi nobis Hincmari venerabilis archiepiscopi, aliquid habere dignoscitur, sive per largitionis nostrae concessionem, sive per quorumcunque [Col. 0143B] supramemoratorum affectationem, vel machinationem, seu etiam et deprecationem, aliquid tenore aliquo ex praedictis rebus tenere vel possidere cernitur, nonam et decimam in missorum nostrorum praesentia, misso ecclesiae sanctae Mariae, vel sancti Remigii Remorum, sive Hincmari venerabilis archiepiscopi revadiet, et annis singulis ad eamdem praefatam et memoratam ecclesiam persolvere, absque ullius occasionis contradictione cum omni vigilantia studeat. Quicunque vero contra hanc nostrae auctoritatis praeceptionem de hoc fieri praesumpserit, sciat secundum dignae memoriae avi, et piae recordationis genitoris nostri capitula se emendaturum, et ipsas easdem res absque alicujus intercessionis impetratione amissurum (lib. I, cap. 163; lib. II, c. 21; lib. IV, c. 40) . Et ut haec nostrae praeceptionis auctoritas inviolabilem obtineat firmitatis vigorem, et ab omnibus fidelibus sanctae Dei Ecclesiae et nostris, praesentibus scilicet et futuris, verius, certiusque credatur, eam annulo nostro subter sigillari jussimus. Data IV Nonas Septembris, anno 8, indictione 10, regnante Karolo gloriosissimo rege. Actum in monasterio sancti Quintini.»
Immunitatis etiam secundum antecessorum suorum regum exemplaria eidem sanctae sedi suam contulit auctoritatem. Cessionem quoque genitoris sui Ludovici de exactione regia (supra, lib. II, c. 19) , vel operariis ac muro civitatis ob restaurationem ipsius sanctae Dei ecclesiae delegata, hujusmodi confirmavit auctoritate:
[Col. 0143D] «In nomine sanctae et individuae Trinitatis, Karolus gratia Dei rex. Si petitionibus fidelium nostrorum, maxime Domini sacerdotum, praecipue in his, quae ecclesiasticis utilitatibus possunt praebere consultum, benignum commodamus assensum, nobis id ad aeternae remunerationis credimus provenire augmentum. Proinde noverit omnium fidelium Dei ac nostrorum, praesentium scilicet et futurorum industria, quia vir venerabilis Hincmarus Remensis urbis archiepiscopus obtulit serenitatis nostrae obtutibus praeceptum piae memoriae domni ac genitoris nostri Ludovici imperatoris, quod in eleemosynae suae augmento ecclesiae S. Mariae atque sancti Remigii fieri decrevit, de opere et operariis, atque [Col. 0144A] omni exactione, quae tempore avi nostri domni Karoli imperatoris ex eadem casa Dei exigebantur ad palatium, quod vocatur Aquisgrani, ut in aedificatione et restauratione ipsius ecclesiae Dei, per futura tempora usque ad finem saeculi, ad utilitatem saepe dictae sanctae ecclesiae in eleemosyna illius proficerent, et nec ad eumdem locum, vel ad alium quemlibet ipsae redhibitiones, vel impensae ullo unquam tempore exigerentur, sed remissa indulgentia illius in eodem loco proficerent. Cujus bene gesta rata judicantes, per hoc nostrae auctoritatis praeceptum decernimus, ut quidquid de exactione, vel operariis praedictae constitutionis supra scriptus domnus et genitor noster, seu et de muro civitatis ipsius, vel viis ad utilitates claustri canonicorum [Col. 0144B] proficientibus in suo praecepto concessit; hoc totum perpetua nostra indulgentia vel concessione, seu auctoritate concessum, vel confirmatum maneat in perpetuum. Et ut haec nostrae confirmationis vel concessionis auctoritas per futura tempora certior cognoscatur, et permaneat inconvulsa, eam manu nostra subterfirmavimus, et de annulo nostro eam sigillari praecepimus. Data VI Kalendas Junias, anno 10 regnante Karolo glorioso rege, indictione 13. Actum Vermeriae in palatio regio, in Dei nomine feliciter. Amen.»
Hujusmodi regiae benignitatis functus auctoritatibus [Col. 0144C] et in episcopali sede confirmatus, praefatus Hincmarus archiepiscopus, templum beatae Dei genitricis Mariae, quod a fundamentis Ebo renovare coeperat, iste pace gratiaque fruens regia, praeclari consummavit decoris eminentia. Insuper et aram sanctae Dei genitricis auro vestivit, ac lapidibus pretiosis ornavit. His quoque versibus titulavit:
[Col. 0144D] Tecta templi plumbeis cooperuit tabulis, ipsumque templum pictis decoravit cameris, fenestris etiam illustravit vitreis, pavimentis quoque stravit marmorcis. Crucem eminentiorem gemmis, auroque cooperuit. Alias etiam cruces tam auro quam argento paravit. Calicem majorem cum patena, sumptorioque fecit ex auro, lapidumque pretiosorum illustravit nitore. Qui calix postea pro redemptione ac salute patriae Nortmannis datus est; patena adhuc reservatur ibidem. Libellum quoque de ortu sanctae Dei genitricis Mariae, sed et sermonem beati Hieronymi de ipsius Dominae assumptione scribi fecit, et tabulis eburneis, auroque vestitis munivit. Locellum etiam quemdam, hoc est capsam majorem, [Col. 0145A] quae a duobus clericis ferri solet, fieri jussit, argentoque imaginato ac deaurato vestivit; ubi ad urbis hujus totius tutamen, multorum sanctorum pignora recondidit. Insuper et alia altaris vasa, tam aurea quam et argentea praeparavit. Evangelium aureis argenteisque describi fecit litteris, aureisque munivit tabulis, et gemmis distinxit pretiosis. His quoque versibus insignivit:
Librum quoque sacramentorum, sed et lectionarium, quos scribi fecit, ebore argentoque decoravit. Candelabra texit argento, et templum variis ornavit lampadibus, et coronis diversisque tam palliorum [Col. 0145B] quam cortinarum atque tapetium operuit ornamentis. Sacras etiam vestes altaris procuravit ministris. Pluribus denique convocatis episcopis, sed et Karolo rege in hanc civitatem adveniente, in honore incomparabilis et perpetuae virginis genitricis Dei Mariae, ut et antiqua fuerat sacrata, basilicam solemniter dedicavit, et cum coepiscoporum cooperatione sub omnipotentis invocatione Trinitatis almificae consecravit.
In hac igitur ecclesia multa diversis temporibus Dei virtute sub ineffabilis Christi genitricis Mariae sunt honore patrata miracula. Quorum plurima, quae ante nostram aetatem sunt gesta, nobis habentur incognita. [Col. 0145C] Nos tamen ea, quae coram positi vidimus, vel personis quae viderant referentibus agnovimus, silentio hic quoque praeterire incongruum rati sumus, licet ea versibus olim exaravimus. Mulier quaedam civis hujus urbis, nomine Altrudis, unicam parvulam nutriebat filiam, quae adhuc sub ubere matris posita, efficitur caeca. Pro qua cum variis frustra aestuaret mater remediis, nec ulla posset juvari medela, ad summum cogitat se vertere medicum; ejusque probat non aptius per quempiam sanctorum poscere posse misericordiam, quam per ipsius unicam, cujus etiam erat ipsa famula, Genitricem. Praeparansque cande larum munuscula, tam pro se quam pro filia, templum hoc petit, coelitum reginae clementiam rogatura; praefigensque candelabris luminaria, tum pavimentis [Col. 0145D] astrata, cor supplex effundit in vota. Nec se posse praesumens sufficere, ministros suppliciter deposcit altaris, ipsius petitionem suis precibus adjuvare. Et quia devote ac fideliter postulavit, votum obtinere promeruit, lumenque sobolis impetravit. Unde gratias agentem Deo ipsiusque Genitrici piissimae, cum adjutoribus sibi sacris ministris eam vidimus postea, dum sanam, clareque contuentem suam nobis exhiberet filiam.
Quidam clericus nostrae congregationis, carne nobilis, Hugo nomine, ita nimio dentium fatigabatur dolore, ut nec somnum, nec cibum prae nimietate valeret aegritudinis capere. Qui requisitus a quodam seniore, exposita suae vexationis afflictione, hoc ab eo consilii accepit, ut coram altari Dei Genitricis [Col. 0146A] sese prosternens, ejus cordetenus super hac anxietate sua deprecaretur clementiam. Et surgens ab oratione, osculato altari, supra nudum ipsius marmor, in qua vexabatur deponeret maxillam, sicque sanandum se confidens, domum regressus cooperiri se vestibus faceret atque sopori permitteret. Quibus ille per ordinem patratis, somnum iniit. Tempus autem erat solemnitatis natalis Domini, et fratres post celebratum vespertinum officium in coenaculo, ubi calefaciendi causa consueverant colligi residebant. Praefatus vero frater videt in somnis illic se prae gradibus coenaculi astitisse, atque beatam Dei Genitricem in superioribus, ante ipsius ostium domus consistere. A sinistris in gradu infimo sub specie cujusdam chirurgi, malignum conspexit astare [Col. 0146B] spiritum. Non dubitans autem quae esset illa quam aspiciebat domina, pavore tetri hostis abjecto, ad eam usque conscendit, et ante ipsius procidens pedes ejusdem susceptus est manu; ita ut mentum illius tenens, vexatam piissima domina contingeret maxillam. Et erigens eum blande consolata est, asserens ideo se non inventam ab eo in ecclesia, quoniam ibidem ad custodiam fratrum staret. Ille, inquiens, malignus, quem vides hic prope astantem, cogitat huc ascendere, et vult nostros fratres conturbare. Praecepitque eum redire, et de concessa sibi salute confidere. Qui rursus ad ejus se prosternens pedes erectus est ab ea, vestem tantum purpuream, qua ipsa erat induta, deosculans. Sicque mox excitatus, dari sibi praecepit manducare. Quod [Col. 0146C] ut ejusdem domestici audiere, insanire illum putantes, quia tam alacriter sibi cibum dari peteret, anxiari coeperunt. Ille vero confirmabat se a beata Dei Genitrice sanatum, vel nihilque aegritudinis se, vel insaniae pati. Sicque celerrime redditus sospitati, saepe postea fidenter astipulabatur non se ulterius esse passurum talia, quem tanta saluti restituisset domina. Quod et revera illi accidit, ut deinceps hujusmodi aegritudinem nequaquam senserit, dum pluribus postmodum vixerit annis.
Hujus Hugonis clericus et diaconus, Ebrardus nomine, febris anhelae vexabatur aestibus; qui ejus aegritudinis agitatus angoribus, in crypta, quae sub ipsius ecclesiae sede in honore beati Remigii consecrata [Col. 0146D] est, fessus residebat, dum illic missae celebrarentur mysteria. Cui vi febrium fatigato (ut assolet febricitantibus) sopor irruit. Et ecce videt beatam Dei Genitricem sibi astantem, impositaque manu ejus capiti pertransisse, et post altare sese visa est intulisse. Mox ille patefactis oculis surgit, finitisque mysteriis jam sanus amen respondet, et alacer officiorum inseruit expletioni. Cujus caput ad tactum mirabilis dominae ita est delibutum, ac si oleo eadem fuisset hora perunctum. Quod nos quoque mirati sumus, qui eum ipsa die laetum, et comedentem nobiscum vidimus.
Tres denique claudos, et poplitibus contractis, nullo modo gressum figere valentes, in hac ecclesia diversis conspeximus [ ms., cognovimus] erectos temporibus. [Col. 0147A] Unum quidem sub episcopatu domni Herivei praesulis, qui aliorum manibus illuc delatus, propriis regressus est pedibus. Alium sub praesulatu Seulfi, nomine Maganerum, qui gente Britannus, utroque genu claudus et scabellis inhaerens, inter nos piorum eleemosynis sustentatus, transacto fere jam demorabatur anno. Huic dum nocturnas in omnium sanctorum solemnitate celebraremus laudes. ita subito in medio populi jacenti genuum extensi sunt nervi, ut lora quoque, quibus crura cum coxis erant annexa, rumperentur, rupta etiam pelle ex poplitibus ei sanguis deflueret; surgensque, stupente populo, gressibus deinceps usus est propriis [Col. 0147D] Idem refert in Chron., an. 934. . Tertium vero sub hujus domini praesulis Artoldi pontificatu, eoque missarum sacra celebrante, die solemni [Col. 0147B] ejusdem sacratissimae Virginis, qua Gabriel archangelus ad eam missus ab astris, partum illi mirabilem saeculis nuntiavit. Qui claudus, pauper, et miserabilis, dum per pavimenti sese marmora traheret, repente solutus extenditur, et tellurem corpore mensus, in pedes tandem erigitur, incessuque novo auxit laetanti gaudia populo, quique adhuc inter nos degens stipe sustentatur praesulis.
Quartus quoque quidam ruricola, Gerlaius [ i, Gerlanis] nomine, ex familia hujus ecclesiae, hanc urbem adiens oraturus, beatae Dei genitricis Mariae ingressus est basilicam. Ubi dum vota profundit, subito marcore diriguit, contractisque nervis, pene cunctis astringitur membris, sicque coarctatus, ibidem se permansurum, et dum videret serviturum, si relaxaretur, [Col. 0147C] promisit. Tandem post mensem his absolutus vinculis, ecclesiasticis addicitur servitiis. Sicque partim in eadem ecclesia, partim in basilica sancti Dionysii extra murum civitatis per quinquennium incolumis deservivit. Post quod temporis spatium, in eadem solemnitate, Hypapanti scilicet Salvatoris, hanc ingressus ecclesiam, dum precibus incumbit, ita rigentibus membris visus est adhaesisse pavimentis, ut nec os, nec aliquod membrum ab his relevare valeret. Erectus autem a circumstantibus, tam cruribus quam ambabus contrahitur manibus. Quinta decima deinde die iterum absolutus, nec multo post humanis exemptus est rebus. Sed quis enarrare praevaleat, quot hic languentes pene quotidie pia dono salutis sumunt? quot febricitantes, quot salvantur [Col. 0147D] energumeni? quis vel edicere pestes hic liberatis hominibus effugatas? Sed de innumerabilibus saltem pauca commemorasse sufficiat.
Presbyter quidam de pago Porcensi, Gerhardus nomine, in quamdam dudum deciderat valetudinem, ita ut veneno potatus esse crederetur. In qua valetudine sanctorum nonnullis consolatus est visitationibus, beati scilicet Petri apostoli, qui suam ei, quam regebat, praecepit etiam bis, ut restaurare studeret ecclesiam, atque redarguit per visa, cur toties medicos salutis suae requisierit causa. Sanctum quoque [Col. 0148A] Remigium postea sibi videt assistere, suam illi pandendo personam, et aegritudinis hujus remedia pollicentem. Qui mox urbem Remensem adiens, dum perlustratis orationis gratia beatae Dei Genitricis, ac sancti Remigii basilicis, in vico noctu requiesceret, ipsius beati Remigii videt se deductum in templum quoddam splendidissimum, ad quod beatissimam contuetur virginem Mariam properantem, sancto Remigio, sanctoque Martino ab utroque latere stipantibus eam. In ipso vero templo multitudo Levitici ordinis atque sacerdotalis dignitatis eam exspectabat, et diacones induti dalmaticis, quidam cum palmis, quidam sine ipsis astabant. Caeterorum quoque sanctorum plurimus hic ordo videbatur. Idem vero presbyter nullius specialiter cognoscebat [Col. 0148B] vultum, praeter beati Petri, qui sibi jam pridem fuerat revelatus. At postquam beata Dei Genitrix ad praedictum templum pervenit, ubi ejus adventum hic frater se praestolari videbat, requirere coepit, quis ille esset, aut quid quaereret? Cui beatus Remigius: Famulus, inquit, meus est, domina, quaerens a tua pietate salutis remedia. Quid autem ipsa responderit, iste, ut retulit, audire non potuit. Velum vero quoddam appensum ibidem videbatur; post quod ubi ipsa intravit, splendidius hanc sole lumen ab oculis ejus suscepit, ita ut in id, prae splendoris magnitudine, intendere minime potuerit. Post aliquot denique dies apparuit illi beatus Martinus, missumque se a sancto Remigio ad eumdem testatus est, asserens etiam illi donatam vitam, concessamque [Col. 0148C] medicinam. Restitit tamen postea huic dubietas aliqua de beatae Dei Genitricis persona, quoniam nomen ipsius in visione revelatum non audierat. Sed precabatur assidue, ut Dominus sibi monstrare dignaretur utrum ipsa fuisset, quam viderat, Dei genitrix virgo Maria. Contigit autem illi post sex fere menses, ut subito, dum noctu quiesceret, gravi premeretur aegritudine, adeo ut desperaret ulterius se posse vivere. Et dum valde anxiaretur, appensis supra se beatae Mariae pignoribus, hujusmodi coepit effundere preces: O beata Dei Genitrix, cujus hic dependent pignora, si revera, ut credimus, de te nobis hae superappensae habentur reliquiae, et si vere de te visio est quam nuper vidi; si tu es illa domina, quam ad illud mirabile templum sanctus Martinus, [Col. 0148D] et almus Remigius comitabantur euntem, ubi te clarissimus sanctorum coetus exspectans, aspiciente me, laetanter excepit, fer opem mihi indigno famulo tuo, et tam diu impetra mihi vitam atque virtutem, ut missae mysteria Domino celebrem, et munera vitae corporis Christi sumere merear; vosque, beati pontifices Christi, quos cum eadem comitari conspexi, adjuvate me apud ipsam, qui me vestro piissimo consolari dignari fuistis alloquio. Interea inter angores precesque vix levis obrepsit somnus, cum subito sub eodem vultu habituque, quo prius eamdem aspexerat, beatissima se videndam praebuit regina, eisdem columnis innixa, quibus et antea inniti [Col. 0149A] fuerat visa, luce coruscans clarissima. At ille tanto tremefactus splendore, nihilque fari ausus, luminibus in terram demissis videbatur stupefactus haerere. Quem beatus compellans Remigius: Quid, inquit, nos huc advocasti? Nonne vides dominam nostram Dei Genitricem te confortare paratam? quid dubitans tardas accedere ad illam? His dictis tremor abscedit, allevatur animus, elevansque oculos vires recepit, et ante pedes beatissimae Dominae frater ille corruisse se vidit. Quem manu ipsa levare dignata, fronti signum crucis imponit, et talia prosequitur: Ne timeas, neque desperes: confide in Domino quia percipies donum ab ipso salutis, signumque pulsare jube ut sacra mysteria celebres, et gratias Deo referas, eum collaudans qui te post [Col. 0149B] verbera sanat. Hic dictis, ab ejus recessit visibus, suis stipata comitibus. Sicque mox frater idem collata sibi salute laetus exsurgit, et ad explenda jussa festinans, ita sanus et alacer effectus est, ut nunquam alacrior esse potuerit. Haec ut eodem presbytero narrante didicimus, ita describere quoque dignum rati sumus.
Haec inclyta coeli regina, ut subvenire solet humili se corde petentibus, sic in praesumptores vel contemptores ultionis nonnunquam poenas exerit. Quod pie quoque fieri credimus, ut hic in praesenti delinquentibus digna ingerantur verbera, ne in futuro graviora eos excrucient tormenta. Quod autem [Col. 0149C] modo dicturus sum non ipse vidi, sed multorum relatu Patrum narrari frequenter audivi. Quidam ex clericis nostrae congregationis, Bernardus nomine, custos hujus erat ecclesiae; qui petitus a quibusdam levibus personis (ut ipse post scripto monstravit) quatenus ipsis quaedam sanctorum dedisset pignora, dum quadam die cum quodam puero hic solus esset in templo, correpta quadam pixide, in qua sanctorum continebantur reliquiae, ausu temerario praesumpsit aperire. Quo facto nimio pavore concutitur, et nebula locus totus magna repletur, talique vallatur horrore, ut non putaret se amplius vivere. Sicque perdita voce, tam ipse quam puer qui secum erat, ultra loqui nec ea quae viderant fari potuerunt.
[Col. 0149D] Quidam quoque custos hujus ecclesiae, ut ipse nobis narravit, dum die aliqua post matutinales laudes in ecclesia requiescere vellet, arripiens templi tapetia, lectum sibi ex his stravit, ibique sese somno dedit. Et ecce matrona quaedam sub habitu senili eidem apparuit, quae herbas quasdam secum videbatur deferre. Haec primo quidem blandis eum coepit affari sermonibus. Ubi vero sacra sub eo contemplatur tapetia, taliter infit, eum mutato quoque vultu terrens, aggressa. Et tu dominae sanctae Dei Genitricis ausus es violare ac pedibus sacra superbe conculcare ornamenta, nec tantam timuisti dominam? Modo quidem parcam; nunquam tamen ultra praesumas talia. Exemplumque dedit illi de quodam, [Col. 0150A] qui sic sibi lectum solebat sternere, quem novimus olim aerumnis affectum in pauperrimo quoque stratu obiisse. Ita deterritus surgit propriamque culpam confessus, scamnis tapetia reddit, et Dominum super hac correptione sua ejusque collaudat Genitricem. Hanc autem dominam quae se visitaverat non agnovit; a beata Maria tamen fuisse credimus missam. Novimus etiam quosdam devotos, atque promissos a parentibus in hac ecclesia fore Christo, ejusque Genitrici servituros. Quod votum dum vellent postea mutare parentes, prolis sunt coacti languore suam promissionem adimplere.
Dudum cum agricolae urbi vicini post Pascha, solito de more, hanc petissent urbem hujus admirabilis [Col. 0150B] dominae requirendo suffragia suaque vota ferendo, quaedam villae consueta quaerere neglexere praesidia. Quarum messes cum jam tempus instaret metendi, tanta tempestatis sunt attritae grandine, ut pene omnia eorum perierint sata; vineae quoque, adustis fractisque pampinis, uvarum amiserint fructum. Eorum vero fines qui se hujus piissimae dominatricis muniere subsidiis, neque tangere nedum intrare grando praesumpsit. Sicque deinceps tam hi, quam caeteri quique contigui, promptius libentiusque annuatim ejusdem dominae nostrae, sancti quoque Remigii, caeterorumque sanctorum hanc Remensem adeuntes urbem, consueverunt expetere patrocinia.
Praefatus denique praesul Hincmarus cryptam praeclari operis ad pedes S. Remigii construxit, et corpus ejusdem beatissimi patroni de loco cryptae prioris, una cum sepulcro ipsius in eadem, collectis Remensis dioeceseos episcopis, ut jam superius dictum est (lib. I, cap. 21) , transtulit: et ante ipsius sepulcrum opus egregium auro edidit, gemmisque distinxit, fenestram inibi, unde sancti sepulcrum videretur, fecit, et circa ipsam fenestellam hos versiculos indidit:
[Col. 0150D] Evangelium aureis litteris insignivit, ac parietibus aureis, gemmarumque nitore distinctis munivit, versibus etiam auro inlitis praetitulavit. Sed et crucem majorem cooperuit auro, gemmisque decoravit. Librum quoque sacramentorum sub eburneis tabulis, argento praesignitis; sed et lectionarium ad missas librum, pari decore venustatum, ibidem contulit, aliosque libros et ornamenta nonnulla eidem venerabili loco delegavit.
De corpore autem ipsius beatissimi Remigii non est ausus aliquid sumere, sicut ipse quoque testatur in epistola ad Ludovicum regem Transihenensem, qui id sibi ab eo petebat muneris. Sed hic [ i, id] pontifex pro maxima praesumptione meriti se duxisse, [Col. 0151A] corpus ejus, quod Dominus per tanta tempora integrum conservaverat, disrumpere.
Hic denique venerabilis praesul Hincmarus, pro suae sanctitatis ac sapientiae reverentia, per interventionem Lotharii imperatoris pallium ad quotidianum suscepit [ c. i, recepit] usum a quarto Leone papa, a quo jam aliud perceperat in designatis sibi solemnitatibus debite fruendum. Quem quotidianum pallii usum nulli unquam archiepiscopo se concessisse, vel deinceps concessurum esse, idem papa in epistola tunc ad eum directa testatur. Scripsit autem [Col. 0151B] praefatus pontifex ad eumdem papam Leonem sexies, ut ipse in quadam ad eumdem asserit epistola, vel septies, sua dirigens ad eum scripta. In hac vero epistola de his, quos temeritas chorepiscopalis ordinare, vel quod Spiritum sanctum consignando tradere praesumebat, requisivit. Et quod terrena potestas hac materia saepe offenderet, ut videlicet episcopo quolibet defuncto, per chorepiscopum solis pontificibus debitum ministerium perageretur, et res ac facultates ecclesiae saecularium usibus expenderentur, sicut et in nostra ecclesia jam secundo actum fuisset. Item de his, quos domnus Ebo post depositionem suam ordinaverat. In alia quoque epistola scribit de quodam Fulcrico, imperatoris Lotharii vassallo, de quo etiam pridem [Col. 0151C] ei significaverat, pro quo ecclesiae nonnullae per hoc regnum maximum patiebantur impedimentum, qui uxore sua dimissa, postquam excommunicatus ab eo proinde fuerat, aliam insuper ducere praesumpsit uxorem. Item in eadem de privilegiis hujus Remensis ecclesiae, quae habuit ab initio, quo privilegia sedes habere coeperunt; et quia Remorum episcopus primas inter primates semper, et unus de primis Galliae primatibus exstitit, nec alium se potiorem, praeter apostolicum praesulem, habuit; ut scilicet ea, quae tanto tempore ab antecessoribus ipsius huic sedi sunt concessa et conservata, conservare et augmentare dignetur. Ab imperatore quoque Lothario praeceptionis imperialis auctoritatem super quibusdam rebus conjacentibus in his locis, [Col. 0151D] Meuravallis, Termedo, Roserolis obtinuit, quae tempore Karoli imperatoris, occasione quadam interveniente, a Remensi sunt abstractae ecclesia, et publicis usibus subactae, quas hic Lotharius imperator ad partem sanctae Mariae ac sancti Remigii sua restituit auctoritate. Qui Lotharius imperator nonnullis hunc praesulem Hincmarum apud Leonem papam honorifice commendasse reperitur episcopis atque legatis. Sed et quando Romam petere idem pontifex disposuerat, epistolam suam idem imperator pro eo praemittens, suggessit praefato papae, ut ipsum decenter amabiliterque susciperet, et quidquid ab eo postulasset, libenter ei, liberaliterque tribueret. Item aliam pro synodalibus diffinitionibus, de [Col. 0152A] ordinatis ab Ebone post suam depositionem, a sede apostolica confirmandis, et quibusdam privilegiis eidem Hincmaro, sedique Remensi concedendis; et quia illam volentem Romam proficisci, tam ipse, quam frater suus Karolus rex Franciae, quando [ i, qu., j, quoniam] valde necessarius eis erat ad sopiendas quae tunc exortae fuerant perturbationes, retinerent. In qua epistola commemorat, quod in hac sede Remensi beati Sixti primi ejusdem episcopi, et apostolorum discipuli, praedecessores ipsius papae, Stephanus (Steph. I) Pippino, et Leo (Leo III) Karolo magno, apostolica contulerint munia. Alius quoque Stephanus (Steph. V) Ludovicum Augustum in eadem sede imperiali diademate coronaverit. Ad hoc denique obtinendum, quod pro praedicto praesule petebat, [Col. 0152B] idem Lotharius Petrum Spoletinum episcopum, mandatis super hac re per semet instructum, exsecutorem direxerat, et alium Petrum Aretinum episcopum litteris exinde commonuerat, aliosque quosdam tam suos, quam praemissi papae fideles ad id peragendum destinaverat. Eidem Lothario imperatori scribit praefatus praesul Hincmarus de Fulcrico ejus vassallo, quem excommunicaverat, qualiter ad poenitentiam venire debeat; item, aliam epistolam in qua continentur culpae ipsius Fulcrici, et quomodo eum rationabiliter excommunicaverit, quia noluerit ad poenitentiam venire; item, aliam, in qua valde collaudat eum, congaudens ejus humilitati, quod ipsius obaudierit monitis super praefato excommunicato, absolvitque eum id humiliter deprecantem, pro participatione [Col. 0152C] quam habuerat cum ipso. Item postquam convaluerat idem imperator de infirmitate sua. In qua epistola eum satis episcopaliter, licet succincte, de salute admonet animae. Et alia nonnulla eidem scripsit. A Karolo denique rege suo hic praesul Hincmarus cellam in honore sancti Martini, in municipio Vongo constructam, cum omnibus ad eamdem cellam juste pertinentibus, ad partem Remensis Ecclesiae reimpetravit, ac per auctoritatis ipsius praeceptum recepit. Ad ipsius suggestionem dedit idem Karolus rex ecclesiae sancti Remigii, vel monachis ibidem servientibus, Deo res quasdam; hoc est in pago Pertinse [ i, Portinse], in villa Baildronis curte mansa duo, et in Dodelini monte mansa duo, atque in Waldonis curte mansa duo cum mancipiis, et [Col. 0152D] omnibus ad easdem res legaliter aspicientibus. Praeceptum quoque ipsius Karoli de via, quae impediebat ad claustrum canonicorum sanctae Remensis ecclesiae amplificandum (quoniam et numerum eorumdem canonicorum augmentaverat) idem domnus Hincmarus obtinuit. Res praeterea quasdam quae ab hoc rege dudum fuerant episcopio subtractae, ecclesiae redintegrari laboravit; id est, villam Noviliacum, quam Karlomannus ad ecclesiam sancti Remigii pro animae suae dedit remedio, tam ipsam villam quam res et mancipia, quae diversi homines dono regis retinebant, ad eamdem pertinentia. Item, res aliquas in Culmiciaco et Bairaco sitas; item, res super fluvium Rotomnam, et in aliis nonnullis locis conjacentes; [Col. 0153A] itemque a rege Ludovico Transrhenensi praeceptum restitutionis accepit super quibusdam rebus sancto Remigio quondam legatis: hoc est in pago Wormacensi Scavenheim [ i, Stadenheim] cum omnibus ad se pertinentibus, Cossa et Gleni in saltu Vosago. In Thuringia quoque et Austria, in loco qui dicitur Schonerunstat, et in Helisleba, cum omnibus ibidem aspicientibus. Res quoque nonnullas, juraque ecclesiae ac mancipia legibus per advocatos evindicata recepisse reperitur. Res etiam nonnullas episcopii, terras scilicet atque mancipia, cum diversis personis, ad incrementum ecclesiae, pro partium opportunitate commutavit. Sed et praecepta regalia super pluribus earum rerum commutationibus obtinere curavit. Canonicis quoque hujus Remensis [Col. 0153B] ecclesiae hospitale constituit ad susceptionem peregrinorum, vel pauperum congruis ad id rebus deputatis, cum consensu coepiscoporum Remensis dioeceseos, atque subscriptionibus eorumdem, ea conditione, ut nullo unquam tempore quilibet episcopus, vel quaelibet persona easdem res cuiquam in beneficium dare, vel in alios usus quocunque modo abstrahere praesumat, neque aliquem censum vel redhibitionem exinde accipiat, sed totum quidquid ex ipsis rebus juste acquiri potuerit, in usus pauperum atque canonicorum, secundum modum descriptum in privilegio, et a caeteris episcopis confirmato, expendatur. Super hoc quoque constituto regiae auctoritatis praeceptum a Karolo rege fieri atque firmari obtinuit. Res praeterea et villas episcopii pene omnes ordinatis [Col. 0153C] rationabiliter coloniis describi fecit.
Hic honorabilis praesul Hincmarus, anno sui episcopatus septimo ( an. 853), synodum habuit comprovincialem apud Suessonicam urbem, in monasterio sancti Medardi, in ecclesia sanctae Trinitatis honore sacrata, cum Wenilone Senonensi archiepiscopo, Amalrico Turonensi, Theoderico Cameracensi episcopo, Rothado Suessonico, Lupo Catalaunensi, Immone Noviomagensi, Erpuino Silvanectensi, Ermenfrido Belvacensi, Pardulo Laudunensi, Hilmerado Ambianensi, Huberto Meldensi, Agio Aurelianensi, Prudentio Trecassino, Hermanno Nivernensi, Jona [Col. 0153D] Augustodunensi, Godelsado Cavilonensi, Dodone Andegavensi, Guntberto Ebroicensi, Hildebranno Sagiensi, Rigboldo Remorum chorepiscopo. Residentibus etiam presbyteris et abbatibus, Dodone abbate monasterii sancti Sabini, Lupo abbate monasterii quod dicitur Ferrarium, Bernardo abbate monasterii sancti Benedicti, quod dicitur Floriacum, Odone monasterii, quod dicitur Corbeiae, Heriaco monasterii Corbionis, Bavone monasterii Orbacensis, et quampluribus aliis sacerdotibus et abbatibus, astantibus diaconibus ac reliquorum graduum clero. Residente quoque in medio glorioso rege Karolo. Ubi quaedam necessaria Ecclesiae Dei sunt pertractata negotia. Ad quam synodum accedentes quidam [Col. 0154A] Remensis Ecclesiae canonici ac monachi, videlicet Radoldus, Gislodus, Vulfadus [ ms. Volfadus], Fredebertus ex canonicis ipsius matris, Ecclesiae, Sigimundus ex coenobio sancti Theoderici; ex monachis autem monasterii sancti Remigii, Nortvinus, Heinradus, Mauringus, Antheus, Tetlandus, Hairohaldus, Radulfus, Wicpertus, clamaverunt suspensos se a praefato archiepiscopo suo ab administratione ordinum ecclesiasticorum, ad quos ab Ebone quondam provecti fuerant. Super qua reclamatione elegit praenotatus pontifex Hincmarus judices sibi Wenilonem et Almaricum supra taxatos archiepiscopos, Pardulum quoque Laudunensem episcopum, qui in hoc judicio locum metropolitanae suae servasset auctoritatis. Ipsi clamatores eosdem judices suscipientes, [Col. 0154B] addiderunt etiam Prudentium Trecassinae civitatis episcopum. Hi judices constituti hoc judicarunt quod, si Ebo archiepiscopus in suo statu manens canonice hos fratres ordinaverit, deberent ministrare. Si etiam injuste dejectus, et canonice restitutus, post suam canonicam restitutionem eosdem ordinaverit, sine ulla quaestione deberent etiam ministrare. Unde interrogati sunt ordinatores Hincmari, ut edicerent quae de Ebonis depositione, et de Hincmari comperissent ordinatione. Tunc surgens Theodericus Cameracensis episcopus porrexit in conspectu principis et synodi scriptum, continens ordinem depositionis praefati Ebonis. Tum ventilatum est qualiter exauctoratus episcopus restitui debeat, ut quia idem Ebo restitutus canonice non fuerit, insuper et ab [Col. 0154C] apostolica sede Sergio papa confirmante dejectionem illius, damnatus exstiterit, ut in laica [ ms., laicali] tantummodo communione maneret. Tum recitata auctoritate, qualiter metropolitanus debeat ordinari, litteris quoque canonicis Erchamradi, episcopi Parisiorum Ecclesiae, confirmatis sua suique archiepiscopi, et coepiscoporum suorum manibus, quas ad petitionem Remensis Ecclesiae, cleri ac plebis Hincmaro tribuerat; decreto etiam canonico Remorum cleri nobiliumque manibus roborato, qualiter eumdem Hincmarum sibi postularunt ordinari episcopum ostensum est canonice cum praesentia, vel consensu omnium coepiscoporum Remensis dioeceseos eum ordinatum archiepiscopum. Post haec surgens idem Hincmarus, in conspectum [ ms., conspectu] [Col. 0154D] principis et synodi, porrexit litteras canonicas quas ordinatum sacri canones ab ordinatoribus accipere jubent, diem praeferentes et consulem. Porrexit etiam epistolam Remensis provinciae, ac pene totius Galliae manibus episcoporum subscriptam, ad apostolicam sedem pro confirmatione ipsius ordinationis datam. Ostendit etiam diploma sacrum, ipsius venerandi principis manibus insignitum, et sigillo subtersignatum, ex approbatione suae ordinationis ad eamdem sanctam et apostolicam Romanam Ecclesiam. Sicque judicatum atque confirmatum est Hincmarum episcopum canonice ordinatum. Deinde ventilatum est, quid decernendum foret de his, quos Ebo post suam depositionem, absque legitima restitutione, [Col. 0155A] praesumpserat ordinare. Tunc surgens Immo Noviomagensis episcopus, porrexit rotulum [ ms., rotulam] auctoritatem canonicam et apostolicam continentem, quoniam qui ab ipso visi fuerant ordinari in gradus ecclesiasticos, ab eodem, quod ipse non habuit, nemo eorum accipere potuit, et caetera. Sicque decretum est, ut quidquid in ordinationibus ecclesiasticis Ebo post depositionem suam egerat, secundum traditionem apostolicae sedis, praeter sacrum baptisma (quod in nomine sanctae Trinitatis perfectum est) irritum haberetur, et ordinati ab eo gradibus ecclesiasticis privati existerent. Tunc unus ex praedictis fratribus nomine Fredebertus libellum proclamationis legit, in quo continebatur, quod ideo se ab Ebone permisissent ordinari, quia viderant [Col. 0155B] suffraganeos Remensis Ecclesiae, Rothadum videlicet episcopum, Lupum, Simeonem, Erpuinum in metropolim Remensem ecclesiam convenisse cum litteris Lotharii imperatoris, et eumdem Ebonem restituisse. Et insuper ostenderunt iidem praefati clerici litteras quasi ex nomine Theoderici episcopi, Rothadi, Lupi, Immonis, ac caeterorum hujus dioeceseos episcoporum manibus roboratas; quae tamen ab eisdem episcopis recitatae [ i, lectae, f. refutatae] falsaeque sunt comprobatae; et quia talia episcopis impingere praesumpserint, jussi sunt communione privari. His ita terminatis, decreto judicum, atque consensu principis, Hincmarus archiepiscopus primatus sui locum recepit. Tum de presbytero quodam et abbate Altivillaris coenobii, nomine Halduino, ab [Col. 0155C] Ebone diaconus visus fuerat ordinatus, et a Lupo postea Catalaunensi episcopo presbyter fuerat consecratus, mota est quaestio. Surgens itaque Lupus episcopus, porrexit volumen, in quo continebatur, quomodo jussus est regiis litteris Karoli regis ut quia metropolis Remorum ecclesia pastore carebat, in confectione chrismatis, aliisque negotiis ecclesiasticis pro sui possibilitate consulere procuraret. Quocirca cum epistola regia ut ipsum Halduinum presbyterum ordinaret, atque in Altivillari monasterio abbatem sacraret, archidiaconus Remensis Ecclesiae, cum aliis comministris tam canonicis quam monachis, illi obtulerit; quemque ad votum praefati principis et offerentium ordinaverit. Unde judicatum est a synodo, eumdem episcopum nihil damnationis [Col. 0155D] de illius ordinatione attigisse. Sed qui saltu sine gradu diaconii ad sacerdotium prosilierit, in degradationem debitam resilire deberet. Deinde requisitum est de his qui Eboni post depositionem suam communicaverant, et recitata auctoritate qualiter sanari deberent, repertum est ex canonicis institutis, eos post satisfactionem, data illis indulgentia et communione sacra cum benedictione tributa, per eorum proprium episcopum, operante Domino nostro Jesu Christo, purificari atque sanari posse. Quod et actum est per venerabilem Hincmarum archiepiscopum. His ita peractis, benignus princeps Karolus petiit Hincmarum archiepiscopum, reliquosque pontifices, ut quia praefati fratres [Col. 0156A] gradus ecclesiasticos obtinere non valebant, communionem saltem recipere possent per synodi indulgentiam. Quod et pietas sacerdotalis licenter assensit, et misericorditer eisdem fratribus veniam concessit. Et ita haec omnia gestis inserta, et in conspectum [ ms., conspectu] synodi recitata, et rata judicata, praedictorum manibus episcoporum, et aliorum, qui interfuere, subscriptione firmata sunt.
Quae actio synodi sedi apostolicae ab Hincmaro directa, et a Benedicto papa Leonis (Leo IV) successore corroborata est. Qui etiam Benedictus (Bened. III) papa privilegium auctoritate beati Petri, et apostolicae ipsius sedis huic praesuli nostro Hincmaro contulit (epist. 1) , sanciens ne quilibet hujus [Col. 0156B] dioeceseos regulis subjectus, eo contempto impune auderet, seu valeret aliena expetere, aut exspectare judicia. Sed domnus Nicolaus (Nicol. I) ejusdem Benedicti successor, petentibus sedem apostolicam praenotatis dejectis, praememoratae gesta synodi retractasse atque reprehendisse reperitur (epist. 46) , praecipue quod sola obedientia subditorum reputata fuisset in culpam, et qui praelati judicio temere non restiterunt, sed humiliter colla subdiderunt, severissime punirentur, et qui misericordiam petiverant, nec justum, ut asserit, judicium meruerint. Intimat etiam quomodo dominus Hincmarus pro his actis concilii Leoni papae non semel supplices litteras miserit, quatenus idem concilium approbans, auctoritate apostolica roboraret. Quod ille [Col. 0156C] agere sollicite renuerit, eo quod per aliquos ex his episcopis, qui synodo resederant, ut dubitatio foret radicitus evulsa, ejusdem synodi statuta destinari debuissent, praecipue cum ibidem legati sedis apostolicae praesentes non fuerint. Et quia hi quos ille auctoritate synodi affirmabat depositos, per proprias litteras ad sedem apostolicam appellaverint, et vellent iterum se apostolicae sedis audiri praesentia, praecepisse quoque eumdem papam, ut Hincmarus praesul ad concilium cum illis occurreret, ad quod suum ipse legatum, Petrum videlicet episcopum Spoletanum, e latere suo direxerat, ad renovandum scilicet judicium vice sua. Cui audientiae, quoniam domnus Hincmarus suam non exhibuit praesentiam, voti effectu frustrato Leo pontifex ab hac luce subtractus [Col. 0156D] est. Benedicto autem viro apostolico succedente, eidem subreptum fuisse, et in ipso consecrationis ejus principio suasum, ut illud firmaret concilium; non tamen ei suaderi potuisse, ut a justae definitionis tramite declinaret. Verum ita per ei concessum privilegium illius concilii roborasse institutum, ut auctoritatis summam sedi apostolicae reservarit; ita decernens manere inconvulsa quae petebantur, si ita essent per omnia, quae de illa synodo ab Hincmaro referebantur, et ut inde quaestio nullis aliquando temporibus oriretur. Sed quoniam non ita per omnia, ceu suggestum est, fuisse comprobaretur, merito asserit in irritum deductum, quod contra dejectos non simpliciter fuerat impetratum. [Col. 0157A] Quocirca primum quidem domno Hincmaro mandavit (NICOL. I, epist. 47) , uti commemoratos viros, Vulfadum scilicet, collegasque ipsius, clementi animo studeret ad se revocare, et de restitutione ipsorum secum fraterne tractaret, atque misericorditer consummare contenderet. Alioquin ad concilium cum his episcopis, quibus et ipse quoque papa pro hoc ipso scripserat (NICOL. I, epist. 46, 47) , simul occurreret, quatenus omnes in unum convenientes, causam eorumdem clericorum examinarent, et non aliqua emergente disceptatione, Deo prae oculis habito, diffinirent. Si vero quaelibet inter partes disceptatio proveniret, ad sedem apostolicam suae suscepturi speciale judicium personae, vices tenentes utriusque lateris convenirent. At Dei gratiae juvamine hoc [Col. 0157B] peracto judicio, intimat se litteras suscepisse amplectendae dilectionis omnium, qui interfuerunt, episcoporum, manifestissime significantes, crebro memoratos clericos a totius consona voce concilii dignos graduum suorum receptione pronuntiatos. Ubi nulla (sicut in litteris eorumdem episcoporum reperiebatur) disceptatio provenit, nulla sicut putatum fuerat, varietas alia atque alia defendentium accidit, nullus accusator, nullus condemnator repertus est, sed cunctorum una eademque sententia, atque in restitutione ipsorum diffinitio claruerit, eisdem innoxiis a cunctorum unanimitate modis omnibus approbatis. Reprehendit autem et hoc quoque concilium praefatus papa Nicolaus (ep. 46) , quod non solemniter omnia, juxta quod [Col. 0157C] ipse diffiniverat, egerint, sedi apostolicae plena relatione actionis seriem reserantes. Debuisse, aiens, quidquid de Ebonis dejectione, reclamatione [ Nicol., relegatione], horum clericorum promotione, et ipsius Ebonis iterata repulsione, ad aliamque Ecclesiam migratione, vel undecunque ibi quod ventilatum est, ei scripto unanimiter, pleniter ac fideliter intimare. Sed et monimentis insertum ad pleniorem penes se notitiam et certitudinem reservare. Praecepit ergo, ut quaecunque super hac re scripta, tam a sede apostolica, quam a nostratibus edita reperiantur, et quod hinc praesul Hincmarus, et illi dejecti clerici sedi apostolicae suggesserint atque retulerint, in volumen unum, ordine quo missa sunt, redigerentur, et apostolicae sedi, exemplaribus sibi reservatis, summo [Col. 0157D] studio dirigeretur. Et si de caetero quid tale forte contigerit evenire, propter quod conventum in regionibus his fieri sacerdotum praecipiat, hoc inter caetera nulli penitus oblivioni tradant, sed post omnia id agere majorum more studiosissime satagant, et caetera.
Praemissi denique concilii praesules, apostolicae sedis obedientes praeceptis, ordinem rerum gestarum de Ebonis dejectione, vel restitutione, iterataque repulsione colligentes, eidem venerabili papae miserunt, hujusmodi praeferentes epistolam:
«Reverendissimo et sanctissimo domno Patri ac papae NICOLAO, episcopi qui praeterito anno per gratiam Dei et decretum vestrum apud Suessonicam [Col. 0158A] urbem cum aliis qui tunc nequiverunt adesse convenimus.
«Seriem rerum gestarum de Ebonis quondam Remorum archiepiscopi depositione, sed et de ipsius restitutione, nec non et de fratris Vulfadi ac collegarum ejus promotione, et jam dicti Ebonis iterata repulsione, ad aliamque Ecclesiam migratione, unde a nobis investigari, et vobis remandari jussistis, quia his nemo nostrum in ordine episcopali interfuit, nisi frater Rothaldus (sicut ex regum et episcoporum monimentis qui interfuerunt, et scriptis suis posteris reliquerunt, breviter collegimus) vestrae sanctissimae paternitati et praecellentissimae auctoritati transmittimus. Quae ante colligere et auctoritati vestrae dirigere necessarium non putavimus, quoniam [Col. 0158B] sicut vobis per Egilonem venerabilem archiepiscopum scripto suggessimus in quo nullam memoriam de quacunque Ebonis depositione habuimus, nec haberi tunc necessarium vidimus, nobis in eorum fratrum restitutione non quidem disceptantibus, nec alia atque alia decernentibus, sed unum idemque secundum traditionem majorum, quam discretioni vestrae intimare curavimus, sentientibus, quos non procacia obnoxios fecit, sed obedientia inculpabiles in adeptione sacrorum graduum, juxta sincerissimum sententiae vestrae intellectum induxit, sine contradictione in suis ordinibus restituere maturassemus, nisi privilegiis sanctae Romanae sedis, per reverendum confratrem nostrum Hincmarum archiepiscopum nostrae unanimitatis prolatis, quae de ipsis viris quaedam [Col. 0158C] statuerunt, debita reverentia exhiberetur. Quorum summa, perfecta, et integra firmitas, ut claruit et justum est, in apostolicae sedis reservata erat arbitrio potestatis: quorumque privilegiorum authenticas chartas, cum salvis sigillis, et incorruptis scripturis idem confrater et consacerdos noster, non ad praedictorum fratrum nocumentum, neque ad ullam contradictionem, sed ad debitam reverentiam sedi apostolicae, ut dignum est, exhibendam, ostendit, cum gestis episcoporum, quorum vos acta relegisse, et qualiter praesignati clerici degradati fuerint reperisse, nobis aperire dignati estis. Quibus non subscripsit, quia et eosdem fratres suo judicio non dejecit, sicut vobis et ipse, et nos scripsimus, et gesta ipsa demonstrant, et sicut [Col. 0158D] jam sanctissimae paternitati vestrae suggessimus, in ejusdem rei negotio decertantibus et quaedam deflorantibus non tamen terminantibus nobis, eo usque causam perduximus, ut solummodo magisteriali vestro culmini eorum assignaretur restitutio, attribueretur reformatio, ascriberetur redintegratio. Unde postea unanimitas nostra in quamcunque partem non declinavit, etsi quidam quacunque necessitate exinde nobis ignorantibus, diverterunt. Egimus itaque prout potuimus, in succincta collectione de gestis rerum et episcoporum ex causa Ebonis, et ut praecepistis vestrae auctoritati transmittimus.» Post harum vero rerum gestarum ordinem descriptum ita subjunxerant: «Haec sicut vestra jussit auctoritas, [Col. 0159A] quae de Ebonis quondam Remorum archiepiscopi, quae ante triginta et tres circiter annos exstitit depositione, et post de ipsius restitutione, nec non et de fratris Vulfadi ac collegarum ejus promotione, et jam dicti Ebonis iterata repulsione, ad aliamque Ecclesiam migratione, in eorum qui jam nos ad Dominum praecesserunt scriptis, verum et quae illorum, qui interfuerunt, veridicis relationibus comperimus. Quae etiam ex magna parte in gestis episcoporum Belgicae, Galliae, Neustriae, et Aquitaniae provinciarum papae Sergio dirigendis, et Leoni papae directis cum eorum epistola, sed in epistolis Lotharii imperatoris, et Karoli regis exinde directis continentur, quas in scrinio Romano credimus conservari, vestrae auctoritati transmittimus. Scripta [Col. 0159B] quoque, quae hinc a vestra auctoritate directa, et vestrae sanctitati remissa relegimus, ordine quo missa, vel remissa fuerunt, secundum vestram jussionem in volumine isto congessimus. Et si forte alia ex hoc negotio, aut a nobis aut ad nos missa fuerunt, nos tamen non legimus. Quae etiam frater et consacerdos noster Hincmarus nobis vestrae auctoritati mittenda dedit, secundum quod praecepistis (NICOL., epist. 56) , dicentes inter alia: Quaecunque super hac re scripta tam a nobis prius, quam nunc a vobis edita reperiuntur, et quid hinc coepicopus Hincmarus et illi dejecti clerici sedi apostolicae suggesserint, atque retulerint, in volumen unum, ordine quo missa sunt, redigantur, et apostolicae sedi, ut competens est, vobis eorum exemplaribus servatis, [Col. 0159C] summo studio dirigantur, his subjuncta dirigimus, etc.»
De vacatione praeterea sedis Camaracensis, sed et de conjunctione Balduini comitis et Judith indebita; quae scilicet Judith Karoli regis filia Edilnulfo regi Anglorum, qui et Edelboldus, dudum fuerat in matrimonium copulata, et reginae decore ac benedictione insignita. Post cujus obitum, venditis quas in Anglorum obtinuerat regno possessionibus, ad patrem revertitur, quae sub regali tutela sic manere decernitur: sed illa Balduinum comitem, ipso lenocinante, et fratre suo Ludovico consentiente, secuta [Col. 0159D] est. Unde rex Karolus episcopos ac caeteros regni sui primores consulens, post mundanae legis judicium, canonicam in jam dictum Balduinum et Judith, secundum edita beati Gregorii, ab episcopis depromi sententiam fecit. De Rothadi quoque Suessonicae civitatis episcopi dejectione, quem ab episcopali ministerio judicio removerat episcoporum. De commemoratione etiam nominis Ebonis, atque de Gothescalci cujusdam haeretici damnatione praefatus praesul hujusmodi scripta direxisse ad sedem reperitur apostolicam.
«Domno unice singulariterque suscipiendo Patrum Patri, et summa veneratione honorando reverendissimo papae NICOLAO, HINCMARUS nomine, non [Col. 0160A] merito, Remorum episcopus, ac plebis Dei famulus.
«In epistola vestrae sanctitatis per Odonem episcopum episcopis in regno Lotharii pro praejudicio Cameracensis Ecclesiae directa, relegi vestram auctoritatem sciscitaturam, cujus neglectu eadem Ecclesia ultra decimum mensem pastore vacaret, unde, ne ut negligens a vestro apostolatu succensear, indico auctoritati vestrae (NICOL., epist. 63, 64, 65) , post directas Lothario et episcopis regni ejus atque Hilduino, qui eamdem Ecclesiam irregulariter occupavit, ita ut antequam ipsas mitteretis epistolas, hactenus praejudicium permanere: meque Lotharium regem et legatis et litteris, prout potui saepe, et eo usque inde commonuisse, donec regiis suis litteris mihi respondit, Hilduinum ad vestram auctoritatem [Col. 0160B] suum legatum misisse, et nihil aliter de praefata Ecclesia, nisi ut egerat, disponere debuisse, donec a vobis inde responsum acciperet. Balduinus quoque in proximo nunc decurso mense Octobrio, quinto Kalendas Novembris, per duos homines suos mihi litteras auctoritatis vestrae direxit, in quibus continetur, ut easdem litteras coepiscopis provinciae nostrae legerem, et Judith paternis ac maternis, obtutibus praesentandam susciperemus, si tamen intelligeremus quod confestim praefatus excellentissimus rex noster, quae de illa vobis scriptis, et verbis per legatos vestros apostolatui vestro renuntianda spopondit, adimplere vellet. Quod si eorum animos ad id protelandum esse intentos investigare possemus, nequaquam eam reciperemus. Alioquin, id est si aliter egissemus, [Col. 0160C] gratia et communione vestra frui nequaquam valeremus. Quam vestrae auctoritatis epistolam, ut oportuit, reverenter suscepi, et coepiscopis nostris eam relegi, et pro praefata Judith apud patrem et matrem illius, quantum potuimus, ut mandatis, communiter intervenimus, et paternis ac maternis obtutibus eam praesentare studuimus. Post quae voluimus, quia sic nobis secundum sacras regulas, sicut eas intelligimus, visum fuerat (non enim sine dignis poenitentiae fructibus absolvi posse putamus, quod anathematis vinculo a sacris regulis innodatum videmus) ut juxta ecclesiasticam traditionem prius Ecclesiae, quam laeserant, satisfacerent, et sic demum quod praecipiunt jura legum mundialium, exsequi procuraret. Sed quoniam litteras vestras, [Col. 0160D] quae inde nihil praeceperunt, imo etiam nullam protelationem in eorum conjunctione fiendam significaverunt, sibi sufficere voluerunt, et sine vestra auctoritate, ad quam clamaverant, cogi, nisi alio se modo submitterent, non debuerunt. Ex altera epistola vestrae sanctitatis eis retuli, quod non leges ecclesiasticas dissolvistis, sed preces pro eo misistis, qui puniri secundum leges mundanas poterat, quatenus locum poenitendi haberet, quod contra leges divinas admiserat. Sic et Salvator noster, qui vult omnes homines salvos fieri, et neminem vult perire (I Tim. II) , in cruce apud Patrem jure sacerdotis pro suis persecutoribus intercessit (Luc. XXIII) : quod in eis qui post passionem ejus crediderunt, et compuncti poenitentiam [Col. 0161A] egerunt, qui cum Patre omnia donat, efficaciter impetravit. Ad cujus instar, apostolorum vicarius, ad quorum limina confugerunt, et catholicae atque apostolicae Ecclesiae summus pontifex, quod in hominem regem et in leges mundi peccatum est, perdonari petistis, ut quod in regem coeli et terrae, et in leges coelestis regni offensum erat, haberent inducias per poenitentiam abolendi. E contra carnales, et etiam quidam eorum, qui antea conjunctioni hujusmodi contradicebant, hac defensione, ut eis visum fuerat, se protegentes, (sed sicut se habet veritas) salute nudantes, ab istius novissimae vestrae epistolae verbis recedere noluerunt, quam sine protelatione eorum conjunctionem debere fieri demonstrare dicebant. Dicenti vero mihi, quia pro nulla potestate terrena quod de ecclesiasticis [Col. 0161B] regulis intelligerem dimittere deberem: maxime cum etiam mecum, imo cum Deo, domnus rex noster, filius vester, Karolus faceret, quasi consulendo mihi quidam hoc dederunt consilium, in quo non meis, sed verbis eorum utar, quae mansuetudo vestra, velut exemplum et doctrix disciplinae Dei, mitis et humilis corde ac patiens aequanimiter sustinebit, dicentium: ut quia non saecularis, sed ecclesiastica potestas de hoc mihi negotio imperaret, conspirationem resistentium aliquantulum declinarem, ne quisquam aemulus noster vestrae sanctitati suggereret, quasi in contemptum sancti apostolatus vestri, et sedis apostolicae hoc egissem, et vestrae mansuetudinis erga me animum commoveret, et quamcunque excommunicationem, sicut pro Rothado [Col. 0161C] actum fuerat (quod tamen ad me non pervenit, nisi quantum Odo episcopus, et postea Luido ( ms., Lando) detulit, antequam ad auctoritatem vestram gestorum seriem inde mittere valuissemus; vel quomodo res gesta fuerit per legatos vestros resciretis) obtineret: praesertim cum in hac epistola vestrae auctoritatis legatur: quod si aliter egissemus, quam in ea scriptum est, gratia et communione vestra frui nequaquam valeremus. Quo contra mihi dicenti hoc in epistola vestra ob id posuisse, ne femina illa a nobis deciperetur, et non ob hoc, ne ecclesiae satisfaceret. Responderunt, cur, aliter vellem vestram epistolam intelligere, quam vobis placuit eam componere, cum de in praeterito mihi transmissis ejus sensum possem manifeste cognoscere. [Col. 0161D] Quapropter memor praeteritarum epistolarum mihi episcopis regni filii vestri domni Karoli a vobis missarum, attendens etiam quae in epistola nuper per Luidonem mihi benignitas vestra mandaverat (haec enim in Antisiodoro post adventum Luidonis ventilabantur) inter metum praeteritarum, et spem posterioris epistolae mihi mitiora monstrantis, contentionem in hac causa dissimulando vitavi, et condescensionem quasi in tempus aliud differendo, dissimulavi, exspectans ut in causae hujus quae instat dispositione vestra, ex Rothado discere valeam, qualiter de reliquo in hujusmodi agere debeam. Sicque nihil nobis de ecclesiastico ministerio eis interdicentibus sed tantum quod valuimus, nostram [Col. 0162A] praesentiam ab hoc negotio subducentibus, Balduinus et Judith jura legum saecularium, quae elegerunt, exsequi studuerunt. Domnus etiam noster rex, filius vester, huic desponsationi et conjunctioni interesse non voluit, sed missis publicae rei ministris, sicut vobis promisit, secundum leges saeculi eos uxoria conjunctione ad invicem copulari permisit, et honores Balduino pro vestra solummodo petitione donavit.»
«Denique ad epistolam vestrae auctoritatis (NICOL., epist. 32) , ad quam me misistis obedienter audiendam, generaliter omnibus episcopis regni domni nostri Karoli regis gloriosi, pro Rothadi causa, per Odonem episcopum transmissam, sicut litteris exiguitati [Col. 0162B] meae directis sanctitas vestra praecepit, conveni, et simul eisdem venerabilibus episcopis, quantum ex me fuit, mox antequam synodus solveretur, vestram jussionem de eodem Rothado, ne aliqua mora vestrae praeceptionis implendae, aut de superventione paganorum, aut de alia qualibet causa interveniret, adimplere curavi, sicut et legati domni regis ac nostri, et litterae pleniter vestrae notum facient sanctitati. Sed quoniam causa interveniente, quam vobis ipsi legati referent, statim ut praecepimus datis litteris, et designatis nostris vicariis, ad vestram praesentiam cum eodem Rothado ire non potuerunt, et ob id diutius quam voluerimus immorati fuerunt; interea Luido legatus domni nostri regis a vestra rediens sanctitate, pridie Kalendas [Col. 0162C] Decembris vestras apostolicas litteras domno nostro regi, filio vestro, in civitate Antisiodoro detulit, et quia filius ejus atque aequivocus Karolus, qui patris animum in quibusdam offenderat, et ob id ad ejus praesentiam, quorumdam suggestione, aliquantulum venire distulerat, partem legatis suis petiit, ut meam parvitatem cum aliis quibusdam suis fidelibus pro eo ad ipsius vestigia deducendo transmitteret, quatenus nostro interventu patrem placabiliorem invenire valeret exiguitatem humilitatis meae domnus rex illuc in suum venire servitium jusserat. Quo mox ut veni, mihi litteras vestras legendas donavit: in quibus licet pro sua dignatione sublimitas vestra humilitatem meam sine ulla meriti praerogativa benigne tractaverit, et a mea insipientia sapientiae vestrae scripta [Col. 0162D] supra id quod scio atque intelligo, non tamen absque subinducto cauterio, laudare dignata fuerit: tamen eis videor mihi videre vobis multiloquium meum increscere. Unde dignetur sanctitas vestra dignanter suscipere, quod beatus Augustinus de suo multiloquio Domino dominorum audaciter [ ms., audacter] non dubitavit dicere, cum se inde apud eum voluit excusabilem reddere, inter alia scribens: Loqui multum non est nimium, si tamen est necessarium.
«Qua de re, sanctissime domine et Pater reverendissime, aequanimiter sustinete modicum quid insipientiae meae, sed et supportate me (II Cor. XI) , si adhuc quiddam de Rothadi causa vobis tam sufficienter notissima, quasi repetens scribo, cum quo [Col. 0163A] quia vobis placet (cui cuncta bona placent) mittimus vicarios nostros, non ut accusatores ad confligendum, sed ut a Rothado, atque a vicinis nostris, qui causam pleniter ac veraciter aut nesciunt, aut scire non volunt, accusati, quod non in contemptum sedis apostolicae appellantem Rothadum secundum Sardicenses canones (4, 6) sedem apostolicam: sed eum qui ad electorum judicium de certis capitulis provocavit, juxta Carthaginenses et Africanos canones (Concil. Afr. c. 63, 88, 89, 94) , ac decreta beati Gregorii regulariter judicavimus vestrae summae auctoritati humiliter intimandum. Absit enim a nobis, ut privilegium primae et summae sedis sanctae Romanae Ecclesiae pontificis pro sic parvo pendamus, ut controversias et jurgia tam superioris, quam etiam [Col. 0163B] inferioris ordinis, quae Niceni (cap. 5) et caeteri sacrorum conciliorum canones, et Innocentii (epist. 2, c. 5) , atque aliorum sanctae Romanae sedis pontificum decreta in synodis provincialibus a metropolitanis praecipiunt terminari, ad vestram summam auctoritatem fatigandam ducamus. At si forte de episcopis causa nata fuerit, unde certa et expressa in sacris regulis non habeamus judicia, et ob id in, provinciali, vel in comprovinciali nequeat examine diffiniri, ad divinum oraculum, id est ad apostolicam sedem nobis inde est recurrendum. Si etiam de majoribus causis a provinciali episcopo ad electorum judicium non fuerit provocatum, et in aliqua causa idem episcopus fuerit judicatus, id est a gradu suo in comprovinciali synodo dejectus, et putat se bonam [Col. 0163C] causam habere, et appellaverit qui dejectus est, et confugerit ad episcopum Romanae Ecclesiae, et voluerit se audiri, si justum putaverit ut renovetur examen, scribendum est ab his, qui causam examinarunt post judicium episcopale, eidem summo pontifici, et ad illius dispositionem secundum septimum Sardicensis concilii capitulum renovabitur examen. Nam de metropolitano per sacras regulas constituto, qui ex antiqua consuetudine ab apostolica sede pallium accipit, sicut Leo (epist. 84, c. 1) ad Anastasium, quod et Nicaenum concilium (c. 7) innuit, et caeteri Romanae sedis pontifices in decretis suis ex sacris canonibus monstrant, sedis ipsius pontificis etiam ante judicium est sententia praestolanda. Is enim est, qui secundum Ezechielem prophetam moratur in [Col. 0163D] gazophylacio quod respicit viam meridianam, et excubat in custodiis templi (Ezech. XL) . Et nos metropolitani ad comparationem illius sumus, qui in ministerio altaris, quod est ante faciem templi, in quo carnes incenduntur, servimus, et controversias carnalium in synodis provincialibus laborantes dirimimus, et de majoribus ac majorum causis ad examen summae sedis pontificis, post judicium referre curamus. Homines enim sub illius potestate, sub nobis commilitones habemus et dicimus huic vade, et vadit, et alii veni, et venit (Matth. VIII) . «Quoniam, ut Leo dicit, (cap. 11) et inter beatissimos apostolos in similitudine honoris fuit quaedam discretio potestatis, et cum omnium par esset electio, uni tamen datum [Col. 0164A] est ut caeteris praeemineret. De qua forma episcoporum quoque est orta distinctio, et magna ordinatione provisum, ne omnes sibi omnia vindicarent, sed essent in singulis provinciis singuli, quorum inter fratres haberetur prima sententia, et per quos ad quam beati Petri sedem universalis Ecclesiae cura conflueret, et nihil usquam a suo capite dissideret. Qui ergo scit se quibusdam praepositum, non moleste ferre debet aliquem sibi esse praelatum: sed obedientiam quam exigit, etiam ipse dependat.» Quam Rothadus a suis exigere magis, quam sacris regulis sategit dependere (cum etiam sancti angeli in coelo legantur suis potioribus obedire) et ideo ad hoc pervenit ut dejici promeruerit. Quem per plures annos et beneficiis impensis, et monitis atque obsecrationibus, [Col. 0164B] per me et per coepiscopos, ac per quoscunque familiares potui, ad obediendum sacris regulis commonere curavi. Multoties etiam et per litteras metropolitanas et ex apostolicae sedis auctoritate minas ei inculcare curavi, et ex lectione catholicorum, quam graviter offendebat, ei ostendere studui. Ad quae respondebat, quia nihil aliud facere sciebam, nisi ei meos libellos tota die ostendere. Unde a multis et frequentissime redargutus fui, cur incorrigibilem et ministerio sacro inutilem, tandiu scienter contra Dei voluntatem et sacram auctoritatem portarem. Ego vero quamvis saepissime et regem, et coepiscopos ac vicinos suos, atque etiam me multo saepius, quasi ex studio ad iracundiam provocare satageret, licet non posset, sciens [Col. 0164C] periculosissimum esse in sacerdote perturbatam et praecipitem iram praecipitemque proferre sententiam, et persecutionum supplere saevitiam, dissimilitudines morum contumacias inobedientium, et malignarum tela linguarum, diu illum, non sine timore de periculo animarum sibi commissarum, portavi, et cum amplius portare non debui, ad plurimorum episcoporum consilium, ut vel eos audiret, illum deduxi. Quorum non audire consilium, sed adversum me postulare judicium maluit. Ad cujus petitionem, ut ei satisfacerem, ut vel sic erubesceret, et a coepta se stultitia revocaret, judicio me devinxi, velut jam vestrae sanctitati plenius aliis litteris intimavi et replicare me pro vestrae auctoritatis satisfactione cogit necessitas: ut cognoscatis [Col. 0164D] quoniam nihil in eum egi animo inimico, sed zelo divino, quantum in conscientia mea perspicere valeo. Sed et domno regi, ac episcopis regni ejus, et quamplurimis, tam ecclesiasticis quam saecularibus viris, haec sunt nota quae dico. Post depositionem autem illius, obtinui ut unam abbatiam valde bonam ei domnus rex et episcopi consentirent: et omnes nos illi sicut patri, de nostris impendiis serviremus, quatenus qui in deliciis vitam semper duxerat, non frangeretur, tantum ut seditiosus et molestus Ecclesiae, cui praefuerat, esse non decertaret. Quod primum quidem acquievit, sed, ut dicunt qui hoc se scire testantur, quidam episcoporum regni Lotharii zelo amaro contra nos ducti, quia [Col. 0165A] illorum consiliis de Waldrada non acquievimus, et etiam aliqui de Germania, ut quidam dicunt, ad Ludovici sui regis suasionem, quoniam cum eo non feci sicut Rothadus, in fratris sui de regno expulsione, persuaserunt eidem Rothado, ut non se a seditione movenda concrederet: et ipsi apud vos obtinerent, ut restitueretur. Nunc autem, sicut jussistis, ad vestram praesentiam et dispositionem illum perduci, apud domnum nostrum regem filium vestrum obtinuimus, credentes quia quod Domino inde placabilius erit, cordi vestro inspirare dignabitur.
«De quo, quia benignissima dignatio vestra mihi servo vestro per Luidonem dignata est scribere, ut juncto mihi integro collegio fratrum, secundum modum [Col. 0165B] ibidem descriptum, vestra apostolica censura fretus, studerem illam pristino redintegrare decenter officio. Sciat reverendissima et amantissime colenda dulcissima vestra paternitas, hoc me agere nequivisse, pro his qui continentur in subditis: videlicet quia cum litteris ad vestram auctoritatem deferendis idem Rothadus jam commissus erat eis, qui ad vestram praesentiam illum deducerent, et mihi non erat possibile integrum fratrum collegium convocare; quoniam, ut supra scripsi, a dioecesi nostra longius eram remotus, in filii vestri regis nostri servitio. Et quoniam sine illorum judicio, qui in ejus depositione fuerant, et quibus inde scripsistis, restitui regulariter non valebat, et episcopi aliarum provinciarum, per meam convocationem, [Col. 0165C] in multis occupati, congregari non poterant. Sed et coepiscopi Remorum provinciae, ab ipsa synodo, in qua epistolam sanctitatis vestrae audivimus, causa resistendi Nortmannis ad suas sedes festinare maturaverunt. Pauci etiam numero episcopi, qui mecum in filii vestri regis nostri erant obsequio, cum eis benignitatis vestrae commendationem de Rothado relegi, responderunt non se scire talem vitam atque intelligentiam, taleque studium sacri ministerii in eo fuisse, ut in hoc se miscere auderent: praesertim cum is, qui antea aliquam reverentiam de dejectione sua habebat, et semper inobediens et sacris regulis et regiae dignitati, et metropolitano privilegio fuerat, nunc effrenatius ad multorum malum exemplum, et plurimorum benevolentium scandalum desaevire, et [Col. 0165D] negligentius atque perniciosius vivere, voluntatibus suis serviens, cum libertate deberet.
«De eo autem quod benignitas animi vestri, pensans non belluinum, sed humanum hominis animum, scripsit dicens: Fortasse cognoscet delictum suum, et sua sponte in judicio, quo judicatus est, perseverare deliget. Quod si fecerit, apud regem Karolum, dilectissimum videlicet filium vestrum agendum est, ut liberalitate sua eidem congrua beneficia, quibus sufficienter cum suis sustentari, ac honorifice degere possit, benigno mentis largiatur affectu: sciat dignatio vestra, non illum esse hujusmodi temperantiae. Nam ab eo quod coepit nunquam potuit revocari. Quae etiam ego famulus vestrae dominationis, [Col. 0166A] meditatus sum cum corde meo, et conferens cum fidelissimo filio vestro domno meo rege glorioso, in hac causa providi, vestrae sapientissimae auctoritati scribere dignum duxi: id est, quia licet fretus vestrae auctoritatis litteris per Luidonem meae exiguitati directis, quarum mentionem fecistis in epistola quam filio vestro domno nostro regi misistis, quasque illi relegi, apud eum obtinere possem, ut missis suis, qui Rothadum ad vestram deducendum praesentiam susceperunt, mandaret, quatenus ab arripiendo Romam itinere exspectarent, donec opportunum tempus episcopos regionum nostrarum convocandi adveniret; quia non erat ratio, ut aliis notificaretur, cur Rothadi transmissio tardaretur, antequam episcopis vestrae auctoritatis epistola legeretur: [Col. 0166B] poterat fieri, ut qui me divina clementia et sua benignitate et amoris devotione colunt, et aliquid aestimant esse, cum nihil sim, cognoscentes meo obtentu id accidisse, in me scandalum paterentur, quasi contemni aut negligi facerem vestram commendationem, qui intra constitutos a vobis dies in epistola per Odonem episcopum missa, ad obediendum vestram accelerari fecerim, quantum potui, jussionem. Et si quando in unum convenirent episcopi, qui sciunt, et me una cum eis scire norunt Rothadi negligentiam, et diutinam in sacro ministerio inutilitatem, de ejus restitutione alloquerer, omnes me exsufflarent, et amentem penitus judicarent; sic etiamsi Rothado, ut se concrederet (quod non suae salutis intuitu faciet) beneficia nos impetraturos [Col. 0166C] promitteremus: quoniam pene omnes in istis provinciis sciunt, quia secundum Carthaginenses et Africanos canones (63, 88, 89, 94), et decreta beati Gregorii, electorum se commisit judicio; et amplius quam quingenti interfuerunt diversi ordinis viri, videntes quando calix aureus cum gemmis a caupone et tabernaria per missum regis de illius pignore sumptus, ac delatus fuit in synodum, et scientes coronas argenteas a Judaeo, cui illas dederat, resumptas, et facultates ecclesiasticas ab eo suppressas, et latenter commendatas, indeque receptas et Ecclesiae redditas, et vascula argentea, quae non pauci ponderis a longo tempore in ecclesias pependerunt. Sed et alia quae sui decessores ac praedecessores, caeterique fideles, pro [Col. 0166D] remedio animae suae eidem Ecclesiae obtulerunt, ab eo sine consensu metropolitani ac coepiscoporum, et sine oeconomi, ac presbyterorum et diaconorum suae ecclesiae assensu pro libitu suo donata. Cum etiam beatus Gregorius multoties in epistolis suis ex sacris canonibus scribat: quaecunque episcopus post ordinationem episcopatus acquisierit, omnia esse Ecclesiae in qua exstitit ordinatus. Unde constat, quia nec ipse sine oeconomo et conscientia clericorum illa debeat dispensare. Sed et omnes urbis incolae ac populi, qui cum rege ac episcopis ad synodum convenerunt, et ut revera ad spectaculum currentes, cum viderunt usque ad ostium synodi venientem, et inde ut maniaticum redeuntem, quique [Col. 0167A] sciunt quantam benignitatem regis et fratrum spernens, qualiter de certis capitulis, unde sacri canones expressa decreverunt judicia, judicatus, lacrymantibus rege et episcopis, durior saxo recesserit, putarent nos, qui eum secundum sacros canones sicut eos intelleximus, judicavimus, et postea, ut ipsi praecipiunt canones, per coepiscopum nostrum, qui eidem judicio interfuit, prius judicium nostrum, de eo referre, et nunc illum ipsum cum nostris litteris atque vicariis, sicut, jussistis, ad apostolicam sedem, quae paternos canones servandus confirmat, et confirmatos ac observandos sua observatione demonstrat, dirigere procuravimus, de vestrae auctoritatis justitia et aequitatis libramine dubitare: et ideo ut se concrederet locarium ei [Col. 0167B] promittere, sicque nos ut insanos merito denotarent, cum etiam si fieri posset (quod ab illa prima et sancta sede ac summo apostolatu vestro fiendum non creditur) ut talis a vobis cognitus, restitutus in ordine nominetur, nulla de caetero nobis conscientia de sibi a vobis commissis animabus esset periculum. Et cum omnes in istis regionibus sciant, quam negligens et contemptor sacrorum canonum, et quandiu, quamque patienter atque benigne fuerit toleratus, et a quam invitis, (quia se corrigere noluit, secundum sacras regulas, sicut eas intelleximus) fuerat judicatus, nullam habere possemus verecundiam de restitutione illius: si foret facta a vestri summi pontificatus potestate. Quia omnes senes cum junioribus scimus, nostras Ecclesias subditas esse [Col. 0167C] Romanae Ecclesiae, et nos episcopos in primatu beati Petri subjectos esse Romano pontifici, et ob id salva fide, quae in illa Ecclesia semper viguit, et Domino cooperante florebit, nobis est vestrae apostolicae auctoritati obediendum. Nobis quippe cum aliis quibusque scriptum est, quia Jesus erat subditus parentibus suis (Luc. II) . Nobisque item scriptum est: Obedite praepositis vestris, et subjacete eis (Hebr. XIII) . Et nil per contentionem, neque, per inanem gloriam (Phil. II) . Et si quis vult contentiosus esse, nos talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. XI) . Propterea locutus cum fidelissimo filio vestro, domno meo rege glorioso, illi replicavi, quod saepe inculcavi, quodque libentissime accepit, et adimplere cupit, quia sicut Domini est [Col. 0167D] terra et plenitudo ejus, orbis terrarum et universi qui habitant in eo, (Psal. XXIII) : et ipsius est regnum, et cui voluerit dabit illud (Matth. XVI) : ita ipse supra fundamentum apostolicae petrae suam fundavit Ecclesiam (Joan. XX) , quam et ante passionem, et post resurrectionem suam speciali cura et singulari privilegio beato Petro, et in illo suis commisit vicariis: cujus sedem, suaeque sedis pontificem qui honorat, illum honorat qui dixit: Qui accipit si quem misero, me accipit (Joan. XIII) . Et ab ipso honorabitur dicente: Honorantes me honorificabo, et qui contemnunt me erunt ignobiles (I Reg. II) . Idcirco quia multi sciunt, qualiter se Rothadi reclamatio habeat, et quidam inde aliter, [Col. 0168A] dicunt, et omnes generaliter sciunt, quoniam vestra auctoritas illum cum nostris vicariis ad suum praecepit destinari judicium, dignum et justum est, ut quemcunque episcopum Romanus pontifex ad se Romam venire mandaverit, si infirmitas, vel gravior quemcunque necessitas vel impossibilitas, sicut sacri praefigunt canones, cum non detinuerit, ad illum venire studeat, multo magis etiam is, quem pro tali querela ad se quocunque modo clamantem praesentiae suae judicat exhibendum. Et quicunque viderit vel audierit, quod rex et episcopi apostolicae sedis summum pontificem prompte obaudiunt, et honorant, promptius et humilius eis subjecti sui obedient. Nam ut beatus Gregorius dicit: Sicut languente capite subjecta membra in cassum vigent; ita gloria et honore [Col. 0168B] coronato, id est honorificato ac decorato capite, subjecta membra ejus honore atque decore fulgebunt. Et Rothado in nullo poterat melius satisfieri, quam si ad vestram pergeret praesentiam, et ei tantorum subscriptionibus episcoporum, qui Deo et vobis mentiri nolunt et allegationibus tot vicariorum eorumdem episcoporum fuerit, illum bonam causam nequaquam habere, ostensum.
«Quamobrem sibi ipsi, et non vobis reputare debebit, quia sine bona causa se et multos alios fatigavit. Unde illum vestra discretissima pietas, quae compassionem proximo, et rectitudinem debere vitiis novit, suis apostolicis litteris sufficienter praemonuit. Quique inter alias secordias [ i, socordias] tantae duritiae dignoscitur, ut cum multoties sine ullo respectu [Col. 0168C] timoris vel amoris divini, et absque ulla humana verecundia, per tot annos et in tantis causis, toties sacris canonibus, et decretis sanctae sedis Romanae pontificum, et suae metropolis privilegio, ac synodalibus judiciis resultaverit, et per tantos annos, atque a tantis pertoleratus a sua stultitia se revocare contempserit, a rege et episcopis multipliciter obsecratus, in hoc adduci non potuit, ut sacris canonibus et decretis sanctae sedis Romanae pontificum, et secundum ea suae metropolis privilegio de caetero se obediturum subscriberet (quoniam sine horum observatione nemo nostrum potest esse episcopus) et sic pace fraterna in omnibus potiretur. Postea autem sua sponte in libello suae professionis, per quem ad electorum judicium provocavit, haec se observasse [Col. 0168D] impudenter, quia scientibus cunctis mendaciter, synodo misit, et sic ad judicium provocavit, quae se servaturum ne judicaretur, subscribere detrectavit. Quod ideo, sicut postea nobis dixerunt, qui ab ipso audierunt, subscribere noluit, quod et nos percepimus, ne vinceretur: sed si in nostra rex et episcopi permaneremus sententia, Romam iret antequam vinceretur, et quando illuc veniret, his per vestram jussionem, cum a vobis foret nobis nolentibus absolutus, subscriberet. Non intelligens, imo intelligere non valens (ex caecavit enim eum malitia sua) vestram auctoritatem sapientissime intelligere, quare Dominus de coelo alloquens Paulum et dicenti: Quid me jubes, Domine facere? (Act. IX.) non omnia quae agenda [Col. 0169A] erant exposuit: sed ad Ananiam, a quo agenda auditurus et accepturus erat, illum direxit. Sic et angelus Cornelium, postquam illum exauditum esse denuntiavit, ad Petri doctrinam atque obedientiam misit (Act. X) . Quem licet ante baptismum sancto, ut ita dicamus, Spiritu baptizatum, beatus Petrus illius baptismate, qui baptizat in Spiritu sancto, et in quo credentium corda fide purificantur, baptizari praecepit (Act. XI) . Unde facta quaestione contra eum etiam a minoribus suis, tamen fidelibus, cur ad gentes intraverit, isdem apostolorum princeps summorum gratia donorum repletus et innumerabilium miraculorum potestate suffultus, querelae non ex potestate, sed ex ratione respondit, causamque per ordinem ea mansuetudine exposuit, qua humilitate [Col. 0169B] praefato Cornelio se adorare volenti dixit: Vide ne feceris. Nam et ego ipse homo sum, sicut et tu (Act. X) . Si enim in querela fidelium, ut Gregorius dicit, aliquid de sua potestate diceret, profecto doctor mansuetudinis non fuisset. Humili ergo eos ratione placavit, atque in causa reprehensionis suae humiliter rationem reddidit, et etiam testes adhibuit, dicens: Venerunt autem mecum et sex fratres isti (Act. XI) . Cujus humilem auctoritatem, et mansuetissimam potestatem, et rectissimam praedicationem dicentis: Non dominantes in clero, sed forma facti gregi (I Petr. V) , secutus B. Gelasius in decretis suis (epist. 9) ad omnes episcopos, de institutis ecclesiasticis dicit: Cumque nobis contra salutarium reverentiam regularium cupiamus temere nihil licere: [Col. 0169C] et cum sedes apostolica super [ or., superior] his omnibus, favente Domino, quae paternis canonibus sunt praefixa, pio, devotoque studeat tenere proposito, satis indignum est, quemquam vel pontificum, vel ordinum subsequentium, hanc observantiam refutare, quam B. Petri sedem, et sequi videat et docere: satisque conveniens sit ut corpus [ or. addit. totum] Ecclesiae in hac sibimet observatione concordet, quam illi vigere conspiciet, ubi Dominus Ecclesiae totius posuit principatum (Gal. I) . De Barnaba quoque et Saulo dicente veraciter, Paulus apostolus non ab hominibus, neque per hominem, sed per Jesum Christum et Dominum Patrem. Qui postquam diutius fruiti sunt apostolorum consortio, non ipsis apostolis, sed juxta fidem sacrae historiae, [Col. 0169D] ministrantibus Domino prophetis et doctoribus qui erant Antiochiae, dixit Spiritus sanctus: Separate mihi Barnabam et Saulum in opus ministerii, ad quod assumpsi eos (Act. XIII) . Tunc jejunantes et orantes, imponentesque eis manus, dimiserunt illos. Et ipsi quidem missi a Spiritu sancto abierunt vocati apostoli, et in sequenti anno, id est 14 post passionem Domini, licet qui operatus est Petro in apostolatum circumcisionis, operatus sit et Paulo inter gentes, tamen juxta condictum Jacobi, Cephae et Joannis, gentium magisterium una cum Barnaba Paulus accepit. Idem quoque Paulus apud Corinthios negligentibus rectoribus de incestuoso scripsit: Congregatis vobis, et meo spiritu, traditum hujusmodi [Col. 0170A] interitum carnis, Satanae, ut spiritus salvus sit in die Domini (I Cor. V) . Ipsi enim Corinthiorum rectores illum tradiderunt in interitum carnis Satanae, et Paulus cognito ejus opere, sua auctoritate cum illis: et comperta ejus poenitentia, ipsi eum restituerunt, et Paulus sua auctoritate cum illis: Cui inquiens, aliquid donastis, et ego. Nam et ego si quid donavi propter vos in persona Christi (II Cor. II) . Hinc beatus Gregorius (lib. XXXIII Moral. cap. 8, al. 11) : A bono, inquit, vestro non dissentio. Meum sit quod ipsi fecistis. Cui velut si dicere praesumamus, quare ita caute discipulis te copulas? quare vel te illorum, vel illos tuis actionibus tam sollicita mente conformas? ut non circumveniamur, inquit, a Satana: non enim ignoramus cogitationes ejus [Col. 0170B] id est, ne hoc quod bene mens inchoat ipse in malitiae finem vertat. Et Innocentius (epist. XXVII, ad epist. Maced.) : Haec ad Corinthios apostolica est declarata benignitas, ut in uno spiritu ductam ac reductam sententiam boni semper indifferenter sequantur.
«Et Leo ex Apostolo (epist. 84, cap. 11) : «Nemo quod suum est quaerat, sed quod alterius, et unusquisque proximo suo placeat in bono ad aedificationem (I Cor. X) . Non enim poterit unitatis nostrae firma esse compago, nisi nos ad inseparabilem soliditatem vinculum charitatis astrinxerit. Quoniam sicut in uno corpore multa membra habemus, omnia autem membra non eumdem actum habent: ita multi unum corpus sumus in Christo, singuli autem [Col. 0170C] alter alterius membra (I Cor. XII) . Connexio totius corporis unam sanitatem, unam pulchritudinem facit. Et haec quidem connexio totius corporis unanimitatem requirit, sed praecipue exigit concordiam sacerdotum. Quibus etsi ordo est generalis, non tamen communis est dignitas omnibus.» Haec autem, servata altiori intelligentia, circa supra dictos sunt acta, et a praedictis docta, ut cognoscatur qualiter minores potioribus debeant obedire, et potiores minoribus providere, et ordo a Deo dispositus ab omnibus, et in omnibus valcat conservari. Unde summus Ecclesiae pastor docet: Si quis ministrat, tanquam ex virtute quam administrat Deus, ut in omnibus honorificetur Deus (I Petr. IV) , qui servis suis commisit negotia sua, et unicuique secundum [Col. 0170D] propriam virtutem (Matth. XXV) ; sicut et de Spiritu sancto scriptum est, quod dona dividit singulis prout vult (I Cor. XII) . Et hinc juxta Sardicense concilium (cap. 7) : summus primae et sanctae sedis Romanae pontifex, pro examinis renovatione ad se reclamantis et confugientis cum sua clamatione dejecti provincialis episcopi, non statim singularitate privilegii, et auctoritatis suae restituit; sed remittens cum ad provinciam, ubi causa patrata fuerat, et in qua juxta Carthaginenses canones ( Conc. Carthag. seu Afric. ubi supra), et jura legis Romanae, causa potest diligenter inquiri, et quod non sit difficile testes producere, veritas inveniri; aut finitimis episcopis dignatur scribere, aut e latere suo mittit, qui habentes [Col. 0171A] ejus auctoritatem praesentes cum episcopis judicent, et diligenter causam inquisitam diffiniant; aut dignatur credere episcopos sufficere, ut negotio terminum possint imponere. Et Innocentius (epist. 2, c. 3) : «Si quae causae vel contentiones inter clericos tam superioris ordinis, quam etiam inferioris fuerint exortae, congregatis secundum synodum Nicaenam (Syn. Nic. c. 5) ejusdem provinciae episcopis jurgium praecipit terminari. Et Bonifacius (ep. 2) de Maximo scribit, ut ad provinciam venire cogatur, et illic se constituto praesentare judicio, et quidquid de illo duxerint provinciae episcopi decernendum, cum ad eum relatum foret, sua firmaretur auctoritate: quatenus, ut idem (epist. 3, can. 6) ad Hilarium scribit, metropolitani sui unaquaeque provincia [Col. 0171B] in omnibus rebus ordinationem semper exspectet, sicut scriptum est in Nicaeno concilio (can. 5) , ut sicut apud Alexandriam, quia et urbis Romae episcopo parilis mos est. Similiter et apud Antiochiam, caeterasque provincias, suis privilegia serventur Ecclesiis.» «Unde bene placuit (Ibid., can. 5) annis singulis per unamquamque provinciam bis in anno concilia celebrari, ut communiter omnibus simul episcopis congregatis provinciae, discutiantur hujusmodi quaestiones.»
«Et haec dico, non, quod absit, praejudicans summae sedis apostolicae, et sancti apostolatus vestri in aliquo potestatem, cui in omnibus sum, sicut rectum est, obedire paratus. Sed quia summae auctoritati vestrae obsequium praestare me puto, cum ea quae [Col. 0171C] sentio, aut ad probationem, aut ad correctionem humiliter sapientiae vestri magisterii pando; et Rothadi mores vobis intimare procuro, ne mea negligentia, qui eos novi, vos lateant, quatenus certius quod vobis placuerit de illo vera auctoritas decernere valeat. Quem si nunc in dispositione judicium vestrum manere decreverit, scimus de benignitate et modestia ac pietate filii vestri domni nostri Karoli, quoniam quidquid de illo praefato filio vestro praeceperitis, et rationabiliter poterit adimplere, sine ulla retractatione obediet. Sed et coepiscopi nostri de Ecclesiarum suarum stipendiis abundantissime illi impendent. Mea etiam exiguitas, sicut nunquam ad retributionem mali propter contemptus et contumelias ab illo mihi illatas pervenire volui; ita [Col. 0171D] quidquid benignitatis potero, libentissime abundantius etiam, quam unquam fecerim, impendere procurabo. Si vero sine ulla satisfactione tam diutini contemptus sacrorum canonum, et sedis apostolicae decretorum, ac suae metropolis privilegii, atque synodalium judiciorum, quibus nec obedire, nec se obediturum de caetero profiteri vel subscribere voluit, et absque professione, vel suscriptione suae correctionis et obedientiae, coram fratribus suis, quorum multoties regularia spreverat monita, cum inde pluraliter in Leonis et Gregorii epistolis relegatur. Si etiam, ut illa praetereamus quae ob sacerdotii verecundiam et opprobrium saecularium, sequentes Africanum concilium, nec ad nominationem [Col. 0172A] in synodum deduci permisimus, parvipensis et sine aliqua correctione dimissis eis capitulis, auctoritati vestrae sub fidei astipulatione directis, pro quibus fuerat judicatus ab episcopis, ad quorum judicium provocaverat, secundum expressa sacrorum canonum et apostolicae sedis decreta, Coelestino dicente (epist. 3) : «Quae enim a nobis res digna servabitur, si decretalium norma constitutorum pro aliquorum libitu licentia populis permissa, frangatur?» Mox vestrae potestati placuerit illum restituere, ut primae sedis et matris ac magistrae omnium Ecclesiarum pontificis, cunctorumque episcoporum patris atque magistri regulare judicium ferre convenit, aequo animo feram. Credo tamen diligentissimam discretionem vestram provisuram contemptum ac contumaciam [Col. 0172B] subjectorum erga praelatos suos, et libertatem impune delinquendi contra canones sacros, quae hinc in nostris regionibus poterunt (ut quibusdam videtur) noxias vires accipere: praesertim cum sapientissimae auctoritati vestrae constet esse notissimum, demonstrare Sardicense concilium in septimo suo capitulo: qualiter dejecti et ad se clamantis episcopi restitutionis, vel in depositione permansionis exsecutio, cum indemnitate simpliciter judicantium ab apostolica sede debeat celebrari. Quod et Innocentius, ac Bonifacius, verum Leo in decretis ( ubi supra ), et Gregorius evidentius in epistolis suis demonstrant, Carthaginensis concilii, imo apostolicae Sedis, quae in suis eidem praesedit vicariis decreta sequentes (Conc. Carth. III, can. 10) : «Videlicet a [Col. 0172C] quibuscunque judicibus ecclesiasticis ad alios judices ecclesiasticos, ubi est major auctoritas, fuerit provocatum, non eis obsit, quorum fuerit soluta sententia, si convinci non potuerint, vel inimico animo judicasse, vel aliqua cupiditate aut gratia depravari.» Unde nobis et conscientia testimonium perhibet, et omnibus qui interfuerunt notum factum fuisse dignoscitur, quoniam illum servare quam judicare maluimus, si pro sacrorum canonum neglectu eorum judicio, per quos Spiritu sancto inspirante promulgati sunt, cum eo quem corrigere nequibamus, damnari pariter non timeremus. Et idcirco nullo inimico animo, nulla cupiditate aut gratia depravati, flentes illius incorrigibilem socordiam, et irrevocabilem pertinaciam, regularia in [Col. 0172D] eum judicia exsecuti sumus, quae ab eo suspendere diutius non praesumpsimus.
«Vestra etiam et summa auctoritas in decernendo attendet Apostolum docentem, quia quorumdam peccata praecedentia sunt ad judicium, quorumdam etiam et subsequuntur (I Tim. V) . Quae, sicut beatus exponit Ambrosius (lib. I De apol. David, c. 6) , ac si posita in bilance, in judicio sunt examinanda, utrum bona opera amplius pensando remuneranda praecedant, et male facta minima misericorditer dimittenda demonstrent: an male facta amplius pensando praecedant, ut mereantur damnationis judicium, et bona paucula suffocent. Quia et nos pro modulo nostro non solum inutilitatem, verum et noxietatem [Col. 0173A] in Rothado cum factis suis pensavimus: et velut ficulneam infructuosam, terram rationalem diutius inutiliter occupantem, et etiam post plura tempora, pluresque admonitiones, quasi cophinos pinguedinis sibi appositos non recipientem, sed sterilem permanentem, non sine dolore cordis succidendum providimus. Et cum haec ita se habeant, absque dubitatione confido, quia illud, quod in praefato Carthaginensis concilii (Conc. 3 Carth. can. 10, et Afric. can. 89) capitulo sine ulla interpolatione subsequitur, decretum vestri moderaminis nequaquam praeteriet: Sane, inquit, si ex consensu partium electi fuerint judices, etiam a pauciore numero, quam constitutum est, non liceat provocari. Qui numerus constitutus in duodecimo superiori capitulo demonstratus, et consensus [Col. 0173B] partium expetitus, in dijudicatione Rothadi constat fuisse completus. Quorum et si judicium pro quacunque causa forte rationabiliore, et adhuc nobis incognita, vestrae summae auctoritati, quam multa nobis occulta non transeunt, placuerit refragari, quia meum est mea vobis obediendo committere, et non judicia vestra discutere, sustinebo, et contra vestram regularem restitutionem, si forte in eo agenda visa fuerit (in qua vestra disponet auctoritas, qualiter idem victor, ut solet, et voti compos quae sunt episcopi de reliquo faciat) non recalcitrabo, ducens pro magno, si a diutinis et multis molestiis, quas ab illo et pro illo passus sum, jam tandem aliquando valeam respirare: et nunquam mihi contingat ulterius contra illius inquietudines inutiliter [Col. 0173C] laborare. Et quod non solum ab ecclesiasticis personis, verum et multo magis etiam a saecularibus nostra judicia contemnuntur, et pro nihilo ducuntur, dicentibus eis, et ad medium devocantibus illa, quae mihi vestrae auctoritati non sunt ascribenda, ut non animum dulcedinis vestrae in aliquo moveam, quod summopere cavere desidero. Si qui in provincia nostra, quorum querela (illo restituto) ad vos valeat pervenire. majoribus causis de caetero quaedam commiserint, sicut de quibusdam rebus frequentius in istis, quam retroactis temporibus committuntur, ne a Deo damner silentio, eos commonere studebo, et si corrigere se voluerint congaudebo. Sin autem, ad vestrum eos judicium provocabo. Qui si ire voluerint, vestra sancta sapientia [Col. 0173D] quid inde melius viderit, decernere procurabit. Si autem ire noluerint, facient quod sibi utile judicaverint. Me utinam hinc a divina damnatione sententia sancti Ambrosii liberet, qua dicit: Si, inquiens, quis potestatem non habet, quam scit reum abjicere, aut probare non valet, immunis est. Sicque ut puto, quia in multis occupatus, et itineris longitudine atque in soliditate obstrictus de omnibus, antequam insolentium querela ad vos perveniat, ad apostolicam sedem referre non valeo, infirmitate gravatus, et (gratias Deo) termino jam vicinus, potero praecavere, ne a quocunque sanctitatis vestrae animus erga me moveatur, ut aliqua mihi excommunicatio intentetur. Et licet noverim [Col. 0174A] secundum Apostoli Evangelium, redditurum Dominum unicuique secundum opera ejus (II Cor. V) , testimonium reddente illis conscientia (Rom. II) , et inter se invicem cogitationum accusantium, aut etiam defendentium, in die qua judicabit occulta hominum. Et ut Leo dicit: Si quid per servitutem nostram, videlicet sacerdotalem, bono ordine et gratulando impletur affectu, non ambigamus per Spiritum sanctum nobis fuisse donatum; et quod secus fuerit, ratum esse non poterit: modis omnibus, quantum ipse donaverit, a quo est omne datum optimum et omne donum perfectum (Jac. I) , providere studebo, ne a communione sedis apostolicae (quod absit) quolibet modo extorrem me ultimus dies, qui mihi incertus est, et subito venire potest, [Col. 0174B] inveniat. Erit enim, quamvis tardius quam necesse sit, quoniam ego gravis peccator, gravi carcere corporis diu inclusus teneor, merito in multis afflictus, providentissimo Domino providente, et tempus, et persona in Remorum Ecclesia, quando, et in qua ab apostolica auctoritate privilegium integratum sibi ex antiqua consuetudine collatum et conservatum habebitur: quae nunquam, excepto Romano pontifice, primatem habuit, nisi quandiu ejecto sine ullo crimine ab ea suo pontifice, violentia tyranni Milonis, tempore Karoli principis pastore vacans, Bonifacio apostolicae sedis legato, aliquandiu, sicut et Ecclesia Treverensis, commissa fuit. Inter quas, Remensem scilicet et Treverensem Ecclesiam (has enim duas tantum provincias Belgica [Col. 0174C] regio habet) haec semper distinctio fuit, sicut in ecclesiasticis monumentis invenimus, et vetustissimam consuetudinem semper obtinuisse comperimus, ut isdem episcopus non loci, sed dignitate ordinis prior secundum sacras regulas haberetur, qui foret in qualibet istarum Ecclesiarum metropoli antea ordinatus. Mihi vero necesse erit, me taliter gerere, ne toties auctoritatis vestrae epistolas excommunicationes intentantes et objurgationes, quas raro et magna necessitate fiendas in apostolorum virorum litteris legimus, ferentes de reliquo accipiam, sicut istis temporibus, peccatis meis merentibus frequenter accepi. Quod si sanctitati vestrae placuerit, non vobis opus agere in postmodum erit, donec apostolica vestra jussio me inobedientem in [Col. 0174D] aliquo contra regulas sacras per contemptum, quod absit, invenerit. Qui enim quare Dominus in Evangelio centurionis fidem ( sub. laudaverit, vel quid simile ), dicentis: Dic verbo et sanabitur puer meus (Matth. VIII) , intelligit quam operatorium sit episcopi, imo sicut in Paulo in se loquentis Christi (II Cor. XIII) , quanto magis pontificis apostolicae sedis verbum, et quam obedienda sit ipsius praeceptio, etiam sine ulla adjurationis adjectione, cognoscit. Quod et scientibus inculcare, et nescientibus intimare, sapientibus et insipientibus debitores debemus episcopi. Quibus si de reliquo verba iniquorum praevaluerint adversum nos, sicut jactitant proferentes, non erit necesse de provincialibus synodis, [Col. 0175A] in quibus hactenus laboravimus, magnopere laborare: quippe quoniam erit et lex et spes sibi quisque. Quod quidem vestra humilitati nostrae scripsit sublimitas, primo vos commotos esse ad Rothadi causam inquirendam, cura, qua pro universis fratribus vestris constringimini, cum debita reverentia gratanter accepi: intelligens quia in numero fratrum nos qualescunque metropolitani computari debemus. Ea propter sicut vestrae discretioni providendum est, ne subjecti episcopi a metropolitanis irregulariter condemnentur: ita nihilominus providendum est ut metropolitani a subjectis episcopis non irregulariter contemnantur. Deinde quod perspectissime scripsistis secundo, quoniam sedem apostolicam Rothadus noscitur appellasse, [Col. 0175B] et ne videamini Ecclesiae vestrae privilegiorum detrimenta diebus vestris aequanimiter tolerare: et hoc nihilominus a nobis, et ab omnibus est rectissime suscipiendum, et solertissime conservandum. Quod et ego pro modulo meo servandum esse volui, et volo, et favente Domino in hac devotione manebo, sciens privilegium metropolitanae sedis Remorum, (cui me divina dignatio servire disposuit) in summo privilegio sanctae sedis Romanae manere, et privilegium esse sedis Romanae, si sua auctoritate privilegium sibi subjectae sedis fecerit vigere, et studuerit confirmare. De eo vero quod tertio loco ad medium devocastis, scribere aliud nihil praesumpsi, nisi quia causa Rothadi a causis illorum, de quibus scripsistis, est pene in cunctis dissimilis. De [Col. 0175C] eo quod tandem apostolica vestra benignitas indignitati meae scribere est dignata, ut haec vobiscum cogitem, et quod de Rothado decernitis approbem, et non ad mei injuriam id vos egisse aliquantulum autumem, quantum valeo totis medullis cordis, cum omni supplicatione et debita ac submissa humilitate immensas gratiarum actiones sancto apostolatui vestro rependo, cum omni sinceritate animi rescribens, quia sicut mihi scribere dignati estis, ita per omnia credo. Et quia privilegium vestri summi pontificatus, ut condecet, et omnes desideramus, evindicatum habetis, quod nemo nostrum contradixerat in deductione Rothadi, sicuti praecepistis ad vestram praesentiam: ut perdonare dignati estis, videre desidero, et visurum me esse confido; quia non aliud, [Col. 0175D] nisi ut supra monstravi, quod regulae sacrae praecipiunt, et mihi petendum et vobis concedendum est, postulo: videlicet, ut sic Rothado ab auctoritate vestra compassio exhibeatur, ut vigor ecclesiasticus non dissolvatur: et sic vigor ecclesiasticus conservetur, ut debita misericordia et necessaria sufficientia ei non denegetur: quatenus nec ipsius exemplo ad excedendum alii provocentur, ne quibus in istis regionibus longius ab apostolica sede remotis censurae ecclesiasticae moderatio est commissa, hinc (quod absit) conspiciant, unde aut negligentia aut dissolutione tepescant, vel terminos quos statuerunt patres (Prov. XXII) , transgrediendi materiam se sumere posse dicant: quos sicut intelleximus, nos [Col. 0176A] hactenus servasse putamus. Vos videbitis quid inde facto melius erit, et nobis in judicio vestro videndum est, quid Deus velit; quoniam injusta esse non poterunt divina judicia, quia a soliditate confessionis apostolicae petrae, adversus quam inferi portae, id est, suggestiones vel operationes pravae non praevalebunt (Matth. XVI) , dictante justitia proferentur. Epistolam quam mihi auctoritas vestra, cum obtestatione praecepit Rothado dirigere, domnus noster rex, filius vester, mox ut ad cum venit, per abbatem suum Rothado direxit.
«Rodulfus quoque, ejusdem filii vestri domni nostri regis avunculus, III Idus nunc elapsi mensis Decembris ab Ludovico Germaniae rege revertens, cum valde vesperi a corte regis nostri ad mansiones nostras [Col. 0176B] super fluvium Ligerim, secus confinium regni Aquitaniae festinaremus, misit ad me hominem suum, nomine Rodulfum, mandans quia praefatus rex Ludovicus quemdam hominem Rothadi, cum epistolis vestrae sanctitatis, manui, et fidei suae commisit: quatenus ita ad praesentiam domni nostri regis Karoli cum eisdem episcopis eum perduceret, ut nullum malum ei inferret. Est enim apud domnum nostrum regem idem homo accusatus, quod furatus sit res et thesaurum Ecclesiae, et post perjurium inde commissum, fuga lapsus, ad Ludovicum regem perrexerit. Unde idem Rodulfus petiit, ut ego illum inde apud domnum nostrum regem adjuvarem: ut quoniam praedictum hominem in sua fide acceperat, nullum malum haberet. Cui respondi, ut teneret [Col. 0176C] ipsum hominem secum, ne interim ullum malum pateretur, donec ad cortem redirem, et quantum possem inde illum adjuvare curarem. Ipsum autem hominem nec tunc, nec postea vidi, nec quo abscesserit cum epistolis, audivi. Quae idcirco sanctitati vestrae scribere studui, ut si aliquis malivorum nostrorum (more suo) vobis quidquam sinistri ex hoc suggerere voluerit, quid inde verum sit cognoscatis, et erga me vestrum animum non moveatis.
«Rationem denique quam reddidi coram electis judicibus, de quibus per libellum provocationis ad electorum judicium fueram a Rothado impetitus, ipsi venerabiles episcopi vestrae auctoritati transmittunt. De gestis vero a Rothado post excommunicationem suam in provinciali synodo compilatis, quae [Col. 0176D] per vicinos nostros ad vos in derogationem nostram pervenisse audivimus, episcopi Remorum provinciae per communes legatos nostros vestrae sanctitati, quae sciunt, intimare curarunt. «Item post aliquanta de promotione ipsius domni Hincmari ad episcopatum, quae jam superius partim praenotata non curavimus hic iteranda.» Denique praefato Ebone defuncto, Ecclesia, sed et parochia nostra, secundum consuetudinem quam ex antiquo habuit (etiam de his, quae in episcopatu usque ad obitum in eadem Ecclesia non permanserunt) ipsius nomen inter sacrosancta mysteria in episcoporum catalogo recitare pietatis gratia coepit, et hactenus facit. Quod ego ne scandalizarem devotos, quasi invidens saluti fraternae, [Col. 0177A] maxime autem quiescentis in Domino animae, qui non pro exorbitatione a catholicae fidei sanitate anathematizatus, sed sua conscientia stimulante, primum a seipso, et postea a synodo, sed et apostolica sede damnatus exstitit, hoc prohibere sine apostolicae sedis auctoritate nequaquam praesumpsi, dicente beato Coelestino papa (epist. 1, cap. 12) . Quia nefas est haec pati religiosas animas, quarum afflictione (quia membra nostra sunt) nos quoque convenit macerari. Nunc autem in epistolis sanctitatis vestrae, quas Engelwinus diaconus nobis attulit, invenimus, ut Teotgaudium et Guntarium in catalogo episcoporum non recipiamus. Et Antiochenum concilium [ subaudi statuit, aut praecepit]: ut praemisimus, et melius ipsi scitis, de eo qui post damnationem [Col. 0177B] juxta praecedentem consuetudinem, episcopale praesumit ministerium (quod Ebonem fecisse non dubium est), rescribere mihi dignetur apostolica vestra auctoritas, utrum eumdem Ebonem inter episcopos in sacris diptychis in ecclesia nostra nominare permittam, an, ne de caetero in episcoporum catalogo nominetur prohibere debeam; quatenus vestra auctoritate fultus, quid in nostra Ecclesia inde sit observandum, sine ambiguitate, decernentibus vobis demonstrem (Conc. Antioch. I, c. 4) .»
Caeterum Luido mihi dixit, quod cum eo rationem de damnatione et reclusione Gothescalci habuissetis. Unde quoniam per alios jam audieram, ad sanctitatem [Col. 0177C] vestram verba venisse, mihi auctoritati vestrae quaedam ex verbis et catholicorum sensibus in rotula, qualiter contra ipsius pestiferi hominis sensum sentiam, per Odonem episcopum, et nihil inde responsionis accipere merui. De quo nihilominus ut redderem rationem, quidam episcopi, quorum nihil de illo intererat (quoniam nec eos, ut ipse manifestis indiciis prodiderunt, ad hoc charitas commovebat, nec auctoritas deducebat), me ad conciliabulum nuper Metis habitum, quod vocari synodum vetuistis, sicut intelligo, irregulariter quarto die antequam congregaretur ( an. 863), cum ego longius quam octoginta, et idem Gothescalcus plusquam centum millibus ab ipsa civitate disparati essemus, nihil me inde ante praemonitum per quemdam laicum [Col. 0177D] hominem litteris vocaverunt. Et nunc ideo breviter de eo sanctitati vestrae suggero, quoniam antequam ad episcopatus ordinem pervenirem, sicut abbas suus et monachi, inter quos fuerat conversatus, ei testimonium perhibent, in metropolis Ecclesiae Remorum monasterio, in Suessonica parochia, quod Orbacis [ j, Orbacus] dicitur, habitu monachus, mente ferinus, quietis impatiens, et vocum novitate delectans, ac inter suos mobilitate noxia singularis, de omnibus quae in his regionibus perverse tunc temporis sensa cognoverat, quaedam sibi elegit capitula, ut novitate vocum innotesci valeret, utque simplicium et devotorum sensus pervertere, et magistri sibi nomen usurpando, post se discipulos trahere, illisque [Col. 0178A] qui ad sua vota, auribus prurientes (I Tim. IV) , magistros sibi coacervare decertant, quaerere indebite (quoniam legitime non poterat) simulatione vitae religiosae et doctrina praeesse. Quisque a Remorum chorepiscopo, qui tunc erat, contra regulas presbyter ordinatus, a monasterio irregulariter existens, peragratis regionibus plurimis, et exitiosa semina sator pessimus seminans, tandem in Mogontina civitate habita synodo ( an. 848), Rabano archiepiscopo libellum sui erroris porrigens, damnatus ab omnibus Germaniae episcopis, cum litteris synodalibus ad metropolim Remorum (cui jam auctore Domino praeeram) est remissus. Postea autem a Belgicae Remorum, ac Galliarum provinciarum episcopis auditus, et inventus haereticus, [Col. 0178B] quia resipiscere a sua pravitate non voluit, ne aliis noceret, qui sibi prodesse nolebat, judicio praefatarum provinciarum episcoporum, in nostra parochia (quoniam Rothadus, de cujus parochia erat, illi nesciebat resistere) et novitates amans timebatur a nobis ne disceret prava sentire, qui noluit recta discere docere: neve idem Gothescalcus cum aliis communem vitam ducens errori suo faceret esse communes, monasteriali custodiae mancipatus est, docente Apostolo: Haereticum hominem post primam et secundam correptionem devita (Tit. III) , sciens subversum esse hujusmodi, et proprio judicio condemnatum. Qui ut Leo papa (epist. 13) de Eutichete dicit, cum videret insipientiae suae sensum catholicis auribus displicere, revocare se a sua opinione [Col. 0178C] debuerat, nec ita Ecclesiae praesules commovere, ut damnationis sententiam mereretur excipere. Quam utique si in suo sensu voluerit permanere, nullus poterit relaxare. A qua damnatione si voluisset ad sensum catholicum resipiscere, paratus semper fui et sum (quoniam sic venerabiles judicaverunt episcopi) eum in catholicae Ecclesiae communionem recipere, sicut ei jubeo quae sunt corpori necessaria ministrare. Si autem vestra catholica sapientia vult scire, quae contra catholicam fidem ex veteri haeresi Praedestinatiana (quae primum in Africa, postea in Galliis per idem tempus, quando et Nestoriana haeresis, est exorta, et tempore Coelestini papae ipsius auctoritate, et instantia sancti Prosperi est revicta) dicere videatur, [Col. 0178D] de multis pauca vobis numero, sed non pondere, capitulatim significamus.
Dicit, quod et veteres Praedestinatiani dixerunt, quoniam sicut Deus quosdam ad vitam aeternam, ita quosdam praedestinavit ad mortem aeternam. Dicit, quod et veteres Praedestinatiani dixerunt, quoniam non vult Deus omnes homines salvos fieri, sed tantum eos qui salvantur; omnes autem salvari quosque ipse salvare voluerit, ac per hoc quicunque non salvantur, penitus non esse voluntatis illius, ut salventur; quoniam si non omnes salvantur quos vult Deus salvos fieri, non omnia quaecunque voluit fecit, et si vult quod non potest, non omnipotens, sed infirmus est Est autem omnipotens [Col. 0179A] qui fecit quaecunque voluit, dicente Scriptura: Omnia quaecunque voluit Dominus fecit in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis (Psal. CXXXIV) . Et item: In voluntate tua, Domine, cuncta sunt posita, et non est qui possit tuae resistere voluntati (Esther. XIII) : si decreveris salvare nos, continuo liberabimur. Dicit, quod et veteres Praedestinatiani dixerunt, quod non pro totius mundi redemptione, id est pro omnium hominum salute et redemptione Dominus et Salvator noster Jesus Christus sit crucifixus et mortuus, sed tantum pro his qui salvantur. Dicit quoquo modo dispari traditione, sed pari errore, quod et veteres Praedestinatiani dixerunt, exponens sententiam apostoli Petri: Eum qui emit eos, Dominum negantes [Col. 0179B] (II Petr. II) . Baptismi, inquit, sacramento eos emit, non tamen pro eis crucem subiit, neque mortem pertulit, neque sanguinem fudit. Quod autem baptismi perceptio redemptio nuncupatur, doctor gentium manifeste fatetur: Nolite contristare, inquit, Spiritum sanctum Dei, in quo signati estis in die redemptionis (Ephes. IV) . At illa quae propria et specialis est solorum omnium electorum, quam eis tantummodo crucifixus impertivit pius Redemptor ipsorum, sicut a praeteritis, ita nimirum et a praesentibus natos, et nascituros, vivos et mortuos, videlicet omnes pariter electos redemit, eruit, abluitque peccatis. Ipsi prorsus, ipsi sunt mundus, pro quo passus est Dominus, ut ipse dixit: Panis quem ego [Col. 0179C] dedero, caro mea est pro mundi vita (Joan. VI, 52) . Et item alibi idem Gothescalcus scribit: Absit procul a me, ut vel illud solummodo velim somniare, nedum semel susurrare, ut ullum eorum perpetualiter secum periturum antiquus rapere valeat anguis, pro quibus redimendis tam pretiosus Deo Patri Domini Dei nostri Filii sui, fusus est sanguis. Amen. Et item loquens ad Deum: Claret itaque satis aperte, quod nullus tibi perit, quisquis redemptus est per sanguinem crucis tuae.
Quod Praedestinatiani veteres non dixerunt, iste ut audacius, ita et perniciosius dicit, deitatem sanctae Trinitatis trinam esse. Sunt et alia, quae ipse et alii plures in istis partibus dicunt, quae nobis sanae fidei adversari videntur, quae dum per alium [Col. 0179D] quam per utilitatem meae personae auctoritas vestra cognoverit, forte attendet solertius, et quae inde tenenda sunt docere studebit quantocius. Erit enim in proximo inde necessitas; quia etsi eorum corda in insania perversi sensus ebulliunt, orthodoxi tamen regis nostri tempore, prava, quae sentiunt, eloqui non praesumunt. Ita ut aperte videamus impleri quod scriptum est: Congregans sicut in utre [ms., utrem.] aquas maris (Psal. XXXII) . Aqua enim maris sicut in utre congregata est: quia amara haereticorum scientia quidquid hodie in isto regno filii vestri domni Karoli pravum sentit; in pectore comprimit, et aperte dicere non praesumit. Meam quoque exiguitatem et occulte canino dente corrodunt. [Col. 0180A] Facile autem, adjuvante Domino, portare valebo, quia et mihi paucum superest temporis spatium, et si inter filios Ecclesiae, permittente Deo, in me acceperint potestatem corporaliter affligendi, divina gratia adjuvante, exercebunt patientiam. Sed etsi tantummodo male sentiendo adversabuntur, exercebunt quantulamcunque scientiam, et ut etiam inimici secundum praeceptum Domini diligantur (Matth. V, 44) , exercebunt benevolentiam. Praefatum autem Gothescalcum, si vestra auctoritas mihi scripserit, ut eum a custodia solvam, et aut ut ad vos eundi, ut per vos ejus doctrinam experiamini, aut ad quemcunque ex nomine designatum pergendi licentiam donem, quia ut melius ipsi scitis, sicut absolute quisque regulariter [Col. 0180B] ordinari non valet, ita nisi ex ipsius consensu, cujus esse dignoscitur, certae personae commendandus, et ad certum locum monachus, vel quisque sub regula constitutus, a loco suo absolvi juxta regulas sacras non valet, vestris jussionibus nullo modo resultabo. Tantum ut auctoritatem vestram habeam, ne tantorum episcoporum judicium mea praesumptione parvipendere videar. Non enim illius delector, quam juste sustinet pertinaciter contumax, quantulacunque reclusionis molestia, sed doleo a qua revocari non potest perfidiam. Quem si cuicunque commendandum vestra auctoritas viderit, hoc in commendatione etiam providebit, ut cui commendabitur catholicus sit, et gravitatem ecclesiasticam et vigorem ac Scripturarum scientiam [Col. 0180C] habeat, quia non solum Scripturas ad suum sensum violenter inflexas, sed et catholicorum dicta detruncata per totum diem sine respiratione aliqua praevalet memoriter decantare. Unde non solum idiotas in admirationem sui abducere, verum et sciolos et incautos atque zelum Dei, sed non secundum scientiam habentes (Rom. X, 2) , in sententiam suam solitus erat traducere. Et non solum doctorum suorum doctor videri appetit, sed et hoc solerter satis intendit, ut secum loquentes vel in sermone capere valeat. Et si de veritate non poterit, invincibiliter sacramentis affirmare curabit, ea secum loquentes dixisse, quae forte non dixerant, ut ipse verax, et ei qui illi contradicunt probentur esse mendaces, et adversus suam doctrinam [Col. 0180D] docentes.
Scripsit etiam praefato papae Nicolao fidei suae depromendo tenorem, et suam contra praenotati Gothescalci errorem, quam fidei catholicae dependere satagebat, defensionem. Scripsit praeterea multa. Librum quoque collectum ex orthodoxorum dictis Patrum ad filios Ecclesiae suae, quod divinae Trinitatis deitas trina non sit dicenda, cum sit ipsius summae Trinitatis unitas, ad refellendas praememorati Gothescalci blasphemias; item ad Karolum regem super hac eadem re librum unum. Scripsit et ad eumdem Karolum regem opus quoddam egregium [Col. 0181A] metrice, de gratia et praedestinatione Dei; de sacramentis quoque corporis et sanguinis Christi, et de videndo Deo, atque origine animae, simul ac de fide sanctae Trinitatis, quod opus appellavit Ferculum Salomonis. Item collegit atque composuit volumen ingens plures continens libros de praedestinatione Dei et libero arbitrio contra quosdam reprehensores suos, atque Ratramnum monachum Corbeiensem, ad eumdem Karolum regem; cui talem praefert epistolam.
«Domno glorioso regi KAROLO ( Calvo ) HINCMARUS, nomine, non merito, Remorum episcopus, ac plebis Dei famulus, una cum collegis domnis et fratribus meis venerandis episcopis, oratoribus scilicet salutis atque prosperitatis vestrae devotis.
[Col. 0181B] «Deo gratias agimus, qui cor vestrum ad amorem suum accendit, et ad cognitionem veritatis et orthodoxae fidei scientiam et diligentiam ignivit, prudentiam quoque et intelligentiam vobis in litteris divinitus inspiratis donavit, et in earum meditatione atque excitatione, quantum vobis pro reipublicae negotiis licet, studium vestrae devotionis quotidiano augmento ad utilitatem sanctae suae Ecclesiae provehit. Caeterum capitula synodalia venerabilium consacerdotum nostrorum, trium scilicet provinciarum, sicut ibidem continetur, et inferius scriptum invenietur, vobis delata, quae nostrae humilitati juxta Scripturam praecipientem: Interroga sacerdotes legem meam (Agg. II, 12) , quia et legem fidei esse legimus, praecedentium regum more, ob studium [Col. 0181C] cognoscendae veritatis, legenda et ventilanda dedistis, revolvimus. In quibus nos, licet nomina nostra sint tacita, designatione tamen effectus velut non catholicos reprehensos, et sine fraternitatis respectu despectos reperimus. Capitula quoque, quae ob notam vobis, et infra innotescendam necessitatem, ex catholicorum Patrum sensibus et verbis excerpsimus, velut inutilia, imo noxia, repulsa et abominata invenimus. Quae capitula, sicut a nobis excerpta sunt, suis scriptis inserere noluerunt, ne ab illis legerentur, in quorum manus illorum capitula devenirent, sed quaedam de his quae in capitulis a nobis excerptis habentur, alio sensu et aliis verbis tetigerunt, ut abominanda illa monstrarent; quaedam autem suppresserunt, et taliter inde memoriam [Col. 0181D] habuerunt, quasi nos contra sanctorum Patrum sensa in Africa et Arausica synodo senserimus. De quodam autem capitulo, id est, quod omnes homines vult Deus salvos fieri (I Tim. II, 4) , licet non omnes salventur, funditus tacuerunt, sicut postmodum signantius demonstrabimus, cum Dominus dicat: Ecce constitui te super gentes et regna, ut evellas et destruas, disperdas, et dissipes, et aedifices, et plantes (Jer. I, 10) . Prius enim, si de conscientia rectae intelligentiae fuere confisi, ponentes ea, quae destruere nitebantur, sicut illa cum integritate sua acceperant, in quibus evellenda et dissipanda erant, legentibus demonstrare, et tunc illa auctoritatem destructis atque dispersis; sua rationabiliter, et [Col. 0182A] ordinabiliter plantare debuerant, ac in sublime aedificantes extollere. De quodam etiam capitulo, quasi ludificatio aliqua in sacris mysteriis esse possit, ita scripserunt, ut legentes hoc a nobis dictum fuisse intelligere possint, de quo nihil a nobis est memoratum; et quare nihil a nobis inde sit dictum, et in cujus scriptis a nobis postea quam capitula scripsimus, sit inventum, suo loco dicemus. Inseruerunt etiam in eisdem suis scriptis de quibusdam sexdecim capitulis, quasi nobis debeant imputari, de quibus nihil audivimus, vel vidimus antequam venerabilis Ebo Gratianopolitanus episcopus vobis ea, quasi a bonae memoriae fratre vestro Lothario transmissa, apud Vermeriam palatium detulit. Quorum capitulorum auctorem nec adnotatum invenimus, [Col. 0182B] nec cum multum quaesierimus invenire valuimus. Unde putavimus quia alicujus invidia ad cujusquam opinionem infamandam fuerint compilata, sicut saepe legimus. Ut de multis pauca commemoremus, veluti epistola capitulorum exstitit, quam venerabilis Ibas episcopus suam esse in synodo denegavit, et sicut quidam aemuli de verbis beati Augustini adhuc in sua vita fecerunt, quae ille argute et catholice repulit, quantum ad illius notitiam exinde pervenit. Post ejus etiam obitum, quidam invidi capitulatim de ejus ipsius scriptis, ex his etiam unde nunc agitur, colligere curaverunt, ut illius doctrinam orthodoxam, atque utillimam, ob personae illius invidiam vilifacere praevalerent, et lectores devotos ab illius lectione ac dilectione et necessaria crudelitate averterent. [Col. 0182C] Quae videlicet aemulorum mendacia ex delegatione sanctae sedis Romanae per Coelestinum papam sanctus Prosper catholico et prudenti stylo falsa esse, et imprudenter objecta ostendit, et memorati ac memorandi viri doctrinam orthodoxam esse lucidissime demonstravit. Unde et fieri potest, ut ista capitula, quae vobis ex nomine confratrum nostrorum ab aliis quam ab illis delata, vel transmissa sunt, taliter in suggillatione nostra conscripta non fuerint, sed instigante diabolo inter caetera mala, quae nunc in hoc mundo crebrescunt, ad immittendam inter Domini sacerdotes discordiam sint confecta, qui charitatem vehementer in nobis et timet et invidet, cum videt illam a nobis servari hominibus terrenis in terra, quam ille servare nolens angelicus [Col. 0182D] spiritus amisit in coelo. Quomodo enim fieri posset, ut sic fratres nostri nos succensorie cum annihilationis despectu judicarent, qui regulam Dominicam, qualiter confratrem quisque admonere debeat (Matth. XVIII, 33) , continue prae oculis et in usu quotidie habeant? Scriptum enim esse cognoscunt: Priusquam interroges, ne vituperes quemquam, et cum interrogaveris, corripe juste (Eccli. XI, 7) .
«Sanctus enim Augustinus haereticorum et reprehensorum suorum scripta, si in eis quiddam benedictum invenit, benignissime acceptavit, et plura ad rectos sensus interpretari elaboravit, nulla autem de recto sensu ad pravum inclinare tentavit. Et quomodo fratres nostri talia agerent, antequam nos [Col. 0183A] secundum evangelicam regulam, vel viva voce, vel scriptis suis inde interrogarent, ut vel volentes discere docerent, vel pravum sentientes, et ad tramitem veritatis et fidei redire contemnentes, fraterne et saepius commonerent, et auctoritates divinas [ al., auctoritatis divinae], et sanctorum Patrum scripta nobis proponerent, et ut in unum conveniremus nos cum mansuetudine et lenitate invitarent, scientes quia episcopus ideo ad synodum consacerdotum debet venire, ut aut discat, aut doceat? Litteras namque quorumdam eorum quidam nostrorum benignitas, et fraternas suscepimus, nostrasque illis remisimus, et nihil tale de eorum parte perspeximus, audivimus, intelleximus, sensimus, vel percipere praevaluimus. Si autem talia scripserunt, [Col. 0183B] si forte illi scripserunt, ut suam sapientiam de nostra insipientia demonstrarent, et plus de jactantia laudis appetitum quaererent quam bona nostra, et bene a nobis dicta, si forent, per charitatem sua facerent, si etiam secus a nobis dicta invenerunt, plus illa publicare quam nos fraterne corrigere maluerunt. Miramur de tantis et talibus viris, archiepiscopis, et episcoporum primoribus, maxime autem de Ebone ( Ebo Ebonis Rem. arch. nepos ), qui religiosus est, ut audivimus, quippe sicut ab ipsis pene cunabulis sub religione et habitu regulari nutritus in Remensis Ecclesiae monasterio, ubi requiescit sanctus Remigius. In quo loco religioso suam exegit aetatem, quousque a domno Ebone avunculo suo, tunc Remorum archiepiscopo, [Col. 0185C] ibidem diaconus consecratus, et abbas monachorum ad regularem ordinem tenendum et gubernandum constitutione episcopali est ordinatus; quemque ita humilitatis tenore nutritum, et humilitatis locum appetere, et tenere velle dicimus, ut illi et omnibus scriptum est: Si spiritus potestatem habentis ascenderit super te, locum tuum ne dimiseris (Eccle. X, 2) . Spiritus enim potestatem habentis spiritus est superbiae, locus autem noster humilitas est, quam a se vere locus munitus, et turris fortitudinis nos discere jubet, Discite a me, inquiens, quia mitis sum, et humilis corde (Matth. XI, 29) . Quamque pro loco tuto contra elationis ac jactantiae spiritum praefatum religiosum virum obnixe tenere velle audivimus, et pro certo credimus, [Col. 0185D] et idcirco discredimus ista capitula ab eo confecta, quia praetermissis aliorum consacerdotum nominibus, soiius Ebonis nomen cum archiepiscopis est ibidem jactanter, ut quibusdam videtur, expressum. Et quod quam maxime in hoc ipse collaboraverit, quasi e regione sit sensum, ut etiam cum archiepiscopis major caeteris, et doctior in sententia fuerit.
«Hoc enim de sancto Augustino, qui in conciliis Africanis scientia, et laborare, ac vigilantia major exstitit, nequaquam invenimus. Nam et ipse sanctus Augustinus non solum se caeteris coepiscopis, privatam gloriam quaerens, non praetulit, nec praeferri permisit; verum se aliis supposuit, [Col. 0184A] cum ipse plus aliis laboraverit, sicut in epistolis ad sanctum Innocentium papam scriptis, et ad alios apostolicae sedis praesules (AUGUST. epist. 90, 92, 95) , qui legere voluerit, invenire valebit. Nec de ullo episcoporum in ullis conciliis aliter legimus, nisi forte apostolicae litterae propter evidentem causam aliquem coepiscoporum ad hoc negotium cum archiepiscopo suo ex nomine designari decreverint, sicut de Augustidunensi episcopo in epistolis beati Gregorii legimus. Quanto magis iste religiosus, et vir cautus in hujusmodi se efferre noluisset, aut praeferri despectis, ac praetermissis caeteris coepiscopis, permisisset? Huc accedit, quia fratres nostri, et consacerdotes surda aure non debuissent transire Salomonis dictum commonitoris, [Col. 0184B] si ex nobis, aut auditu, aut scripto quiddam sinistri secreto accepissent, ut praepropere illud in publicum quacunque mobilitate nostra moti (unde non sumus conscii) ad contentiones et jurgia propalarent. Ait enim: Quae viderunt oculi tui, ne proferas in jurgio cito, ne postea emendare non possis, cum dehonestaveris amicum tuum (Prov. XXV, 8) . Scimus tamen quia sunt nonnulli, qui dum plus sapere quam oportet sapere student (Rom. XII, 3) , a proximorum pace resiliunt, dum eos velut hebetes, stultosque contemnunt. Unde per se Veritas admonet, dicens: Habete in vobis sal, et pacem habete inter vos (Marc. IX, 49) , ut quisquis habere sal sapientiae studet, curet necesse est, quatenus a pace concordiae nunquam recedat. Unde [Col. 0184C] terribiliter Paulus admonet, dicens: Pacem sequimini cum omnibus, et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum (Hebr. XII, 14) . Praecipue autem nos eam servare et persequi, id est, perfecte sequi debemus, qui Deo quotidie sacrificare debemus, et Veritate contestante specialiter quasi praecipimur, ut si offeramus munus nostrum ad altare, et ibi recordati fuerimus quia frater noster habet aliquid adversum nos, relinquamus ibi munus nostrum ante altare, et eamus prius reconciliari fratri nostro, et tunc venientes offeramus munus nostrum (Matth. V, 23, 24) . Ecce ductor et doctor noster a discordantibus non vult accipere sacrificium, holocaustum suscipere recusat. Hic ergo perpendendum est, quantum sit malum discordiae, propter quod et illud [Col. 0184D] non admittitur, per quod culpa laxatur. Non enim nos adversus fratres nostros habemus, si talia contra nos ante collationem scripserunt; sed credendum est, si illa scripsissent, ad nos contra quos illa scripserant, transmisissent. Nunc autem illis quomodo rescribere possumus, cum utrum illa scripserint ignoremus? Verumtamen ne sine responso nostro vestra dominatio maneat, vobis de cujus manu illa accepimus, corde, ore et stylo non formidantes carpentium nos, derogationem [ ms., derogationi] respondere curamus.
«Primo scilicet mittentes ea, quae ab eisdem fratribus nostris in synodo conscripta fuisse leguntur, licet hinc antea, alia fuisse conscripta reperiantur. [Col. 0185A] Sed quia haec in suggillationem nostram, et contra excerpta a nobis capitula confecta noscuntur, ea primum judicavimus ponere, quae majoris nominis, licet non auctoritatis, quia partim non veritatis, propter synodalem tamen praetitulationem dignum duximus magnipendere. Deinde illa quae a pluribus et per aliorum manus de pluribus ex his causis accepimus, propter quam necessitatem ex catholicorum Patrum, ut diximus, sensibus et verbis capitula illa quatuor reexcerpere procuravimus, ea conditione, ut de singulorum scriptis ex singulis sententiis quae a nobis in excerptis capitulis continentur, quaedam, prout necesse viderimus, ponamus. Post haec, capitula a nobis excerpta de Patrum sensibus et verbis, ut illa excerpsimus, ponere procurabimus, [Col. 0185B] et si divinis et authenticis Scripturis, et catholicae atque apostolicae Ecclesiae, sanctaeque Romanae sedis fidei, et orthodoxorum Patrum sensibus, qui eidem sanctae matri Ecclesiae praesederunt, et qui ab eadem apostolica sede Romana nobis in canone recipiendi dati sunt (Dist. XV, c. Sancta Romana) , sensum nostrum in eisdem capitulis expressum concordari demonstrare potuerimus, agere veraciter, humiliter, ac devote studebimus, quia aliorum ad stipulandum nostrae catholicae intelligentiae sensum sententias recipere, nec proferre volumus, cum constet illum esse verum atque catholicum quod ipsa mater omnium Ecclesiarum, et universalis Ecclesia duxerit approbandum. Et si qui fuerunt appellati doctores, ad probandam fidei sinceritatem [Col. 0185C] illorum sententias non recipimus, neque proferimus, nisi quorum sententias ipsa catholica mater Ecclesia decrevit esse probabiles. Si autem et aliqui emerserunt, qui doctrinalem cathedram tenuerunt, postquam ab eadem sancta sede canon sacrarum Scripturarum, atque doctorum catholicorum, fidelibus cunctis est datus, qui aliter senserunt quam ipsi intellexerunt atque docuerunt, quos ipsa mater catholica suo orthodoxo sinu recepit, amplectitur, atque fovet: qui nec debemus, nec necesse habemus, ad auctoritatem sententias illorum proferre, aut recipere volumus, quoniam in istis, et per istos satis ad salutem habemus. Et si qui aliter quam isti, maturiore et saniore documento tenendum docuerunt, dogmatizant aut dogmatizare [Col. 0185D] praesumpserunt, totum ducimus fidei et saluti adversum quidquid ab eorum salubri doctrina constat esse diversum. Eorum etiam sententias, qui divina dignatione, postquam ipse canon a beato Gelasio conscriptus est, sensu et doctrina catholica, et sanctitate conversationis in Ecclesia floruerunt, et ab ipsorum orthodoxorum Patrum, qui in eodem canone annotati sunt fideli, quia catholica doctrina nihil dissonum, nihil diversum scripserunt vel docuerunt, reverentia pari amplectimur, veluti venerabilis Bedae presbyteri a discipulis sancti papae Gregorii catholica fide imbuti, et a sancto Theodoro archiepiscopo, utriusque linguae, Graecae videlicet et Latinae perito, et a sancta Romana Ecclesia ad [Col. 0186A] Angelos post discipulos beati Gregorii ad eruditionem transmisso, non mediocriter instructi, ac venerandae memoriae Paulini patriarchae Aquileiensis parochiae atque Alcuini viri religiosi et docti, quorum fidem et doctrinam apostolica sedes Romana non solum benignissime acceptavit, verum et multis laudibus extulit, sicut in scriptis ipsius sanctae sedis invenimus, quae Ecclesiae nostrae ab eadem Ecclesiarum matre acceperunt, tempore divae memoriae Karoli imperatoris, quando synodus pro cognita infidelitate Felicis est habita, et ad Romanam Ecclesiam velut ad apicem Ecclesiarum transmissa. Sed et eorum scripta qui legit, quam sint laudanda et recipienda intelligit. Denique si talium, ut diximus, sententiis concordari capitula quae excerpsimus demonstrare [Col. 0186B] non potuerimus, parati sumus doctioribus et catholicis autem accommodare, sensum subdere, et sine contentione nos doctrinae illorum subjicere. Et quia libellum de scrinio bonae memoriae fratris vestri Lotharii, sine nomine auctoris suscepimus, in quo sigillatim per loca singula capitula a nobis excerpta sunt posita, et assensu illius, quiscunque ille fuerit, reprehensa sunt et damnata, cum de catholicorum Patrum dictis nostra capitula, si poterimus, confirmare curabimus, ipsius etiam reprehensiones ponemus, et eas, quantum Dominus dederit, confutare studebimus. Tunc demum ponemus de capitulo confratrum nostrorum quinto, unde notam nobis quasi tacite et e latere impegerunt, quod in Gothescalci scriptis invenimus, postquam capitula quatuor saepe [Col. 0186C] memoratae excerpsimus, et quid inde sentiamus Domino inspirante dicemus. Et sic tandem subjiciemus illa decem et novem capitula, pro quibus de Scotorum pultibus confratres nostri, sine culpa nostra, in hac duntaxat causa nos pascere decreverunt, et quid de eisdem capitulis sentiamus, ex catholicorum fratrum sensibus ostendemus.»
Item, aliud edidit volumen insigne ad eumdem regem, contra praefatum Gothescalcum et caeteros praedestinatos, de quo hujusmodi ad ipsum scribit epistolam.
Domno KAROLO regi glorioso HINCMARUS, nomine, non merito, Remorum episcopus ac plebis Dei famulus, [Col. 0186D] una cum collegis domnis et fratribus meis venerandis episcopis, oratoribus scilicet salutis atque prosperitatis vestrae devotis.
«Nuper elapso mense Junio, per indictionem septimam anno incarnationis Dominicae octingentesimo quinquagesimo nono, dedistis nobis quaedam capitula, sicut nostrae dixistis humilitati, a Remigio reverendissimo Lugdunensium archiepiscopo vestrae porrecta sublimitati, jubentes ut tempore congruo de his vobis redderemus responsum, si unanimes uno ore, eorumdem capitulorum sensu concordaremus, an quia vobis a cana Patrum fide in quibusdam dissentire videbantur, noster sensus, quem a catholico tramite non deviare credebatis, ab eis in aliquo [Col. 0187A] dissideret, sequentes et praecepti Dominici jussionem, et Christianam praedecessorum vestrorum consuetudinem. Est enim et divinis legibus cautum, et prisco anteriorum principum more suetum, ut quotiescunque in catholica fide, vel divina religione quiddam novi emerserit, a principali sententia episcoporum consultui referatur, et quod eorum judicio, Scripturarum sanctarum auctoritate et orthodoxorum magistrorum doctrina, atque secundum auctoritatem canonicam et decreta pontificum Romanorum Christi Dei nostri vicarii, et sanctae ejus Ecclesiae praesules, credendum, sequendum, et tenendum, atque praedicandum decreverint, id ab omnibus corde credatur ad justitiam, ore autem confiteatur ad salutem (Rom. X, 10) , sequatur ad vocationem, teneatur ad coronam, [Col. 0187B] praedicetur ad lucrum. Quae siquidem capitula conventu episcoporum habito in territorio Tullensi, in villa, quae dicitur Saponarias, ante biduum quam vobis porrecta fuerint, sunt recitata, proferente et deponente ea synodo domno Remigio Lugdunensium archiepiscopo. Quae sicut dixit, et in epigrammate eorumdem capitulorum continetur, in hoc ipso anno in Kalendis nihilominus ibidem de rescriptis, et in suburbio Lingonicae urbis, ad instructionem Dominici populi, ipse et sibi comprovinciales episcopi ediderunt, et in crastina alia quaedam capitula, de quibus post locuturi sumus, relicta fuere. Super quibus, sicut quibusdam ex fratribus visum est, quorumdam sensus est motus. Nam ut vere et nos fateamur, nostrae conscientiae super pridem capitulis, quae, ut [Col. 0187C] diximus, Remigius archiepiscopus synodo praesentaverat, recitatis, catholicorum ad memoriam reducentes doctorum traditiones, non modice se concusserunt. Unde nostrorum quidam, fidei Christianae zelo succensi, aliqua synodo voluere suggerere, sed motus nostri ab eodem venerabili archiepiscopo Remigio Lugdunensium sunt modeste compositi, eo venerabiliter perorante, ut si quorumcunque nostrorum sensus ab eisdem prolatis capitulis, in aliquo dissentiendo se commueret, ad proxime futuram synodum catholicorum libros doctorum quique deferre curemus; et sicut melius secundum catholicam et apostolicam doctrinam in commune invenerimus, de caetero omnes unanimiter teneamus. In cujus devotione coepiscoporumque ipsius dioeceseos, quorum [Col. 0187D] etiam et ante ordinationem mentem catholicam atque doctrinam, sicut et vos non latet, cognovimus, quantum sensui pusillitatis nostrae fidem accommodare audemus, percepimus quia non ex ipsis, ut non dicamus per ipsos, synodo capitula ipsa fuere prolata. Quapropter quamvis blando sibilo eos quidam charaxare voluerint de eo quod sanctus Coelestinus episcopos Gallicanos redarguit (COELEST. epist. 1, c. 1) , dicens: Quid illic, inquit, spei est ubi magistris tacentibus hi loquuntur qui, si ita est, eorum discipuli non fuerunt? timeo ne connivere sit, hoc tacere. Timeo ne magis ipsi loquantur, si permittunt illis taliter loqui. In talibus causis suspicione non caret taciturnitas, quia occurreret veritas, si falsitas [Col. 0188A] displiceret. Merito namque causa nos respicit, si silentio faveamus errori.»
Nos tamen plures, qui eorum et fidem et doctrinam et prudentiam novimus, minus in eis ista noscentibus sententiam pro dissensione baptismi de beato Cypriano a sancto Augustino collaudatam, saepenumero in libro secundo de Baptismo positam proposuimus. «Quomodo enim, inquit (AUG. l. II de Baptismo, c. 4) , potuit ista res tantis altercationum nebulis involuta ad plenarii concilii luculentam illustrationem confirmationemque perduci, nisi primo diutius per orbis terrarum regiones, multis hinc atque hinc disputationibus et collationibus episcoporum pertractata constaret? Hoc autem facit sanitas pacis, ut cum diutius aliqua obscuriora quaeruntur, [Col. 0188B] et propter inveniendi difficultatem diversas pariunt in fraterna disceptatione sententias, donec ad verum liquidum perveniatur, vinculum permaneat unitatis, ne in parte praecisa remaneat insanabile vulnus erroris (Ibid., c. 5) . Et ideo plerumque doctioribus minus aliquid revelatur, ut eorum patiens et humilis charitas, in qua fructus major est, comprobetur: vel quomodo teneant unitatem, cum in rebus obscurioribus diversa sentiunt: vel quomodo accipiant veritatem, cum contra id quod sentiebant declaratum esse cognoscant.» Sciebant namque iidem venerabiles, catholici, et docti viri, quia in multis regionibus ac provinciis haec pestifera erat recommota doctrina, et ideo silentium in suis provinciis imponere tam facile, sicut forte poterant, noluerunt errori, donec [Col. 0188C] ad plurimorum notitiam perventa plurimorum judicio quaestio sopiretur. Quia, ut dicit sanctus Coelestinus in epistola ad Nestorium directa (COELEST. ep. 6) : «Omnes debent nosse quod agitur, quoties omnium causa tractatur. Videlicet ut cum omnium in unius propositione fuerit diffinita consultatio, cunctorum valeat ad omnes emanare solutio. Haec eadem namque capitula, sicut facile reminisci, potestis, ante triennium nobis in villa Rothomagensis episcopii, quae Melpsa dicitur, quando in excubiis contra Normannorum infestationem degebamus, sub titulo quasi in Valentiana synodo conscripta fuerint, anno incarnationis Dominicae octingentesimo quinquagesimo quinto, sub Lothario imperatore dedistis, ut ad illa quae nobis viderentur catholice ex orthodoxorum magisterio [Col. 0188D] responderemus, cum aliis quorumcunque scriptis, quae hinc ad vestram notitiam pervenere. Quorum quaedam scripta recepimus, sed ea publicare noluimus, solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV, 3) , donec cum eis, qui vobis illa transmiserant, familiari colloqueremur sermone, et eo si aliquo modo valeremus, ab hac prava intentione ad catholicae fidei unitatem cooperante Domino revocaremus. Sed quia partim occupationibus praepediti, partim autem in fraternis suasionibus minus quam necesse fuerat, obauditi, eos quos munere disposuimus a sua intentione revocare nequivimus. Unde quia sicut Apostolus: Quorumdam hominum peccata manifesta sunt (I Tim. V, 24) , et quae aliter [Col. 0189A] se habent abscondi non possunt; adeo quorumdam excrevit dissensio, ut haec dissonantia ad vestram perveniret notitiam, et synodali decreto pro zelo fidei, et unanimitatis amore antequam haec nobis perscrutanda committeretis, quatuor capitula episcopali diffinitione vobis de catholicorum Patrum dictis colligi, et singulorum exigeretis manibus roborari. Postea vero et quorumdam ex his qui eisdem capitulis subscripserant et aliorum etiam in tantum est accumulata vecordia, ut necesse foret, et jussionis vestrae instantia, et exsecutionis nostrae obedientia, hinc eorum quos praemisimus scriptis et propositionibus litterali officio respondere. Inter quae et his capitulis quae nobis nuper dedistis, pro nostri ingenioli capacitate, sub dubietate tamen, respondimus, [Col. 0189B] quia non credidimus; ut fratres et coepiscopi nostri contra regulas ecclesiasticas adversum nos talia debuissent conscribere, praesertim cum non ignorent Dominicis institutionibus et legibus sancto Spiritu promulgatis praefixum esse, qualiter si in saepe factis capitulis fidei obloqueremur, nos compellere, et tunc synodali judicio nos, nostrasque sententias a sua debuissent communione explodere (Matth. XXVIII, 19, 20) . Nunc vero quia certi sumus, cui compositioni debemus de saepe nominatis quaestionibus respondere, servatis relationum absolutionibus contra eos, quibus a vestra dominatione, pro imposito nobis ministerio, jussi sumus reddere rationem, contra haec tantum capitula, quantum ex nobis est cum omnibus pacem habentes (Rom. XII, 18) , ex sanctarum [Col. 0189C] Scripturarum auctoritate, et catholicorum Patrum sententiis simpliciter respondere curabimus, ut cui forte omnia illa legere non licuerit vel non libuerit, hic compendiosas pro tempore capitulorum responsiones inveniat, quas furatis horulis a diversis occupationum distensionibus, qui cognitionum ferias non habemus, sicut de sententiis sanctorum Patrum accipimus, ne torpore vel inobedientia a vestra denotaremur Christiana devotione, committere schedulis tumultuario sermone studuimus, quoniam in praefatis relationibus, provocati multiplicibus multiplicium illationibus, multipliciter multiplicibusque collationibus, non sine (sicut scimus et confitemur) lectoris taedio, sensu, sed tamen catholico, in tribus libris lacinioso sermone respondere [Col. 0189D] satagimus. Sed in hoc maxime benigno lectori nos satisfacere autumamus, quia singulorum singulas semper ponentes sententias, singulariter ad objecta et resistentia fidei respondere studuimus; et vel in hoc solo devotum quemque lectorem nobis conciliari confidimus, quia cum ex sua mente nostrum laborem perpenderit, nos apud se excusatos habebit. Quis vero sit istorum capitulorum compositor, cui quasi a novo cogimur respondere, ipse se prodet cum necessario urgebitur ad lucem veritatis venire, quia operator tenebrosorum operum (Gal. VI, 1) (inter quae ab Apostolo et haereses describuntur) odit lucem, et non venit ad lucem, ut non arguantur [Col. 0190A] opera ejus. Omnis vero qui bona agit (inter quae bona ab Apostolo et fides connumeratur) venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in Deo sunt facta (Joan. III, 21) . Sed et ille quicunque est, si ad lucem venerit, et veritati ex corde consenserit, esse filius lucis poterit. Si autem et pertinaciter contradixerit veritati, ipse in infidelitate sua et contentionis suae vecordia haeretici sibi nomen imponet, quia non statim haereticum, quod ignoranter a fide sentitur diversum, si non fiat pertinaci contentione haereticum.»
Anno denique Dominicae incarnationis octingentesimo sexagesimo septimo, synodus provinciarum [Col. 0190B] Remensium, Rothomagensium, Turonensium, Senonum, Burdegalensium atque Bituricensium apud Trecas VIII Kalendas Novembris convenit. Ubi quidam episcopi, ut assolet, gratia regis Karoli Vulfado faventes quemdam contra veritatem et canonum sacram auctoritatem adversus Hincmarum moliri coeperunt. Sed iisdem Hincmarus, eorum molitionibus ratione et auctoritate obvians, plurimorum sententia praevalente, rerum gestarum ordinem, de quibus agebatur, communi consensu epistola, scriptum per Actardum venerabilem Nannetensem episcopum papae Nicolao episcopi, qui convenerant transmiserunt. Cujus epistolae tenor idem exstitit, qui fuit in epistola Hincmari Remorum episcopi, quam per clericos suos sub peregrinorum habitu, [Col. 0190C] propter contrariorum vitandas insidias, praecedente Julio mense Romam miserat. Epistolam autem in praescripta synodo factam, et archiepiscoporum, qui convenerant sigillis signatam, Actardus perferendam suscipiens, cum quibusdam episcopis ad Karolum, sicut ipse praeceperat, rediit. Karolus autem immemor fidelitatis atque laborum, quos pro ejus honore et regni obtentu saepe fatus Hincmarus per plures annos subierat, eamdem epistolam ab Actardo sibi dari exigit, et archiepiscoporum sigilla confringens, gesta synodi relegit, et quia, sicut voluerat, in eadem synodo Hincmarus non exstitit confutatus, epistolam suo nomine ad Nicolaum papam dictari in contrarietatem Hincmari fecit, quam et bulla sui nominis sigillavit, et cum epistola synodali [Col. 0190D] per ipsum Actardum Romam direxit. Praefati autem Hincmari clerici in mense Augusto Romam venientes, Nicolaum papam jam valde infirmatum, et in contentione, quam contra imperatores Graecorum Michaelem et Basilium, sed et contra Orientales episcopos habebat, magnopere laborantem invenerunt. Quapropter usque ad mensem Octobrium ibidem sunt immorati. Nicolaus vero papa gratanter suscipiens quae Hincmarus ei scripserat, de omnibus sibi satifactum esse rescripsit [Col. 0189D] Non exstat haec Nicolai epistola ad Hincmarum. . Sed et alteram epistolam eidem et caeteris archiepiscopis et episcopis in regno Karoli constitutis transmisit, innotescens praefatos Graecorum imperatores, sed et Orientales [Col. 0191A] episcopos calumniari sanctam Romanam Ecclesiam, imo omnem Ecclesiam, quae Latina utitur lingua, quia jejunamus in Sabbatis, quod Spiritum sanctum ex Patre Filioque procedere dicimus, quia presbyteros sortiri conjuges prohibemus, quoniam eosdem presbyteros chrismate linire baptizatorum frontes inhibemus, dicentes ipsi Graeci, quod chrisma ex aqua fluminis Latini conficiamus; reprehendentes nos Latinos, quod octo hebdomadibus ante Pascha a carnium, et septem hebdomadibus a casei et ovorum esu, more suo, non cessamus. Dicentes etiam, quod in Pascha more Judaeorum super altare pariter cum Dominico corpore agnum benedicamus et offeramus; succensentes etiam nos, quia clerici apud nos barbas suas radunt; et dicentes, quia [Col. 0191B] diaconus non suscepto presbyteratus officio apud nos episcopus ordinatur. De quibus omnibus per singulas provincias a metropolitanis cum eorum coepiscopis sibi rescribi praecipit, alloquens eumdem Hincmarum in epistolae fine hoc modo: «Tua, inquit, Hincmare, charitas cum hanc epistolam legerit, mox ut etiam ad alios archiepiscopos, qui in regno filii nostri Karoli gloriosi regis consistunt, deferatur, summopere agere studeat, et ut de his singuli in dioecesibus propriis una cum suffraganeis suis in cujuscunque regno sint constituti, convenienter tractare, et nobis quae repererint, suggerere curent, eos citare negligat, ita ut eorum omnium quae praesentis epistolae nostrae circumstantia continet, tu et strenuus exsecutor illic [Col. 0191C] existas, et apud nos verax et prudens scriptorum tuorum serie relator inveniaris.» Quam epistolam Hincmarus suscipiens, in Corbanaco ( Corbeny ) palatio consistenti regi Karolo cum pluribus episcopis relegit, et per alios archiepiscopos, sicut in mandato acceperat, dirigere studuit. Nicolaus papa Idibus proxime praecedentis mensis Decembris obiit (ad an. 11, Lud. II), cui Adrianus papa electione clericorum, et consensu Ludovici imperatoris in pontificatu successit; quem Actardus Romam veniens cum supra scriptis epistolis, in apostolica sede jam ordinatum invenit.
[Col. 0191D] Scripsit praememoratus domnus Hincmarus ad eumdem regem Karolum libellum, ex sacris Scripturis et catholicorum dictis collectum, ac triformi digestione distinctum, scilicet de persona regis et regio ministerio in causa reipublicae, et quae debeat esse discretio in misericordia, et de ultione specialium personarum, quem conclusit in capitulis 33. Scribit etiam ad praefatum regem instructionem utilissimam (i. 7. epist. 126) , de cavendis vitiis, et de exercendis virtutibus, mittens ei pariter epistolam beati Gregorii ad Recaredum Wisigothorum regem, Item scribit ad eumdem regem collectionem quamdam multarum auctoritatum de ecclesiis et capellis, contra dispositionem Prudentii Trecassini [Col. 0192A] episcopi. Scribit etiam ad instructionem ipsius regis, de duodecim abusivis sanctorum in his colligens dicta Patrum et praeteritorum constitutiones regum. Sed et de promissione sua eum admonens, quam verbo, ac scripto, antequam rex consecraretur, primatibus et episcopis fecerat. Scripsit quoque multas ad ipsum regem epistolas, ut qui ejusdem archiepiscopi de multis requirebat consilium, et per ejus prudentiae suggestionem multa industrie disponebat. Quando etiam filius suus Karlomannus clericus adversus eum consurrexit, et ipse rex ad Viennam contra Gerardum comitem, (qui a se desciverat) profectus erat, huic praesuli nostro litteras suas misit, mandans ut convocaret episcopos regni, ac laicos ipsi fideles, ut episcopi secundum ministerium [Col. 0192B] suum prohiberent Karlomanno ne aliquod damnum in hoc regno faceret, et laici resisterent illi ne hoc facere posset. Qua de re Engilranno, Gossino et Adelelmo comitibus scripsit, quaerens ab eis, imo consilium dans, quid super hac re foret illis agendum. Litteras quoque deprecatorias regi jam pro eodem Karlomanno direxerat, et pro pace inter ipsum et patrem ejus laborabat; multa tamen mala et depraedationes ab ipso, ejusque complicibus patiebatur. Accedens autem cum aliis fidelibus regis ad ipsius Karlomanni colloquium, obsides ei dedit, et accepit ab ipso, ut pax fieret in regno, et homines ipsius Karlomanni pacifice in regno consisterent. Et idem Karlomannus in villis sancti Medardi cum paucis pacifice maneret, donec missi regis venirent, [Col. 0192C] et Karlomannus cum fidelibus regis ad patrem suum pergeret, et placitum cum eo faceret, vel sanus ad suos rediret. Susceptis autem missis regis, misi litteras ad Karlomannum, ut veniret ejus ad colloquium, auditurus ibi quid rex mandaret: ubi etiam fideles regis convocavit, ut ibi quod rex mandaret de pace stabilire possent, agereque certarent. Quod et tunc quidem factum est. Sed rex eumdem filium suum cum suis postea excommunicari fecit ab episcopis totius regni, pro malis quae relinquere nolebat, insuper et comprehensum oculis privari jussit. Domno vero Hincmaro rex idem non solum de rebus ecclesiasticis, sed et de populo in hostem convocando, ut ipse hoc ageret, mandare solebat: et ipse accepto regis mandato tam episcopos quam comites [Col. 0192D] convocare solitus erat.
De hoc rege Karolo in visione Bernoldi redivivi (de qua superius [c. 3] aliqua jam narravimus) talia referuntur visa. Venit in quemdam locum tenebrosum, ad quem ex alia parte lux resplendebat de vicino loco satis lucidissimo, et pulcherrime florido ac odorifero, ibique jacere vidit hunc regem Karolum in luto ex sanie ipsius putredinis, et a vermibus edi, qui carnem ipsius omnem jam pene assumpserant, et non apparebat in corpore ipsius aliud, nisi nervi et ossa. Qui vocans hunc ex nomine, dixit: Quare me non adjuvas? Cui respondit: Domine, quomodo vos possum adjuvare? et ille: Prende, ait, illam petram, quae juxta te est, et [Col. 0193A] pone illam sub capite meo. Quo facto, dixit ad eumdem: Vade ad Hincmarum episcopum, et dic ei, quia illius et aliorum fidem meorum bona consilia non obaudivi, ideo ista quae vides pro culpis meis sustineo, et dic illi quia semper in illo fiduciam habui, ut me adjuvet, quatenus de ista poena sim liberatus, et per omnes qui mihi fuerunt fideles, ex mea parte postulet ut me adjuvent; quia si inde certamen habuerint, cito de ista poena ero liberatus. Cumque interrogasset eum, quis locus esset unde illa lux resplendebat, audivit sanctorum esse requiem; conatusque propius accedere, vidit tantam claritatem, sensitque suavitatem, tantumque decorem [ j, dulcorem] quantum humana non potest edicere lingua. Viditque inibi multitudinem hominum [Col. 0193B] diversi ordinis in albis vestibus collaetantium, et quaedam sedilia lucida, in quibus nemo adhuc sedebat eorum quibus praeparata erant. Et in illo itinere ingressus est ecclesiam quamdam, in qua reperisse visum sibi est Hincmarum episcopum, praeparatum cum clericis revestitis ut missam celebraret; dixitque illi hoc quod Karolus ejus mandaverat. Statim regressus ad locum ubi eumdem regem jacentem viderat, invenit eum in loco lucido sanum corpore, et indutum regiis vestibus, dixitque illi: Vides quomodo me adjuvit tuus missaticus? et caetera. Quam visionem domnus Hincmarus sibi relatam describens, et per loca ubi necesse visum est exponens, ad multorum notitiam pervenire fecit, et tam per se quam per alios regis fidelis sibi quoque subjectos, [Col. 0193C] pro ipsius absolutione animae, et adipiscenda requie, pie fideliterque laboravit.
Idem vero praesul de multis regi necessariis saepissime suggerebat. Inter quae scribit ad eum pro electione Belvacensis episcopi, post obitum Hildemanni praesulis ipsius urbis. In qua epistola regem studet a Simoniaca haeresi compescere, asserens sibi multo amabilius esse istum episcopatum secundum saeculum dimittere, quam episcopum contra canonicam institutionem non tam benedicere, quam aeterna secum maledictione maledicere; item, pro cella, vel monasterio Flaviaco, quod idem rex sibi, dum in ipsius ante episcopatum moraretur servitio, donaverat, et ut in vita sua illud teneret, praecepto confirmaverat, quodque a quodam invasore destructum [Col. 0193D] restruxerat, et religionem, prout valuit, in eo restauraverat, quod postea rex idem conabatur injuste a jure ipsius auferre; item, pro quodam refuga, qui quamdam sanctimonialem sibi copulaverat, suggerens regi, ut eum comprehendi faceret, atque sua regia potestate separaret ab hoc crimine, quia ipse stuprator episcopali judicio renuerat obedire; item, pro causa Rothadi [ ms., Rothardi] episcopi, quem rex ad causas suas vocaverat, et advocatum dirigere praeceperat, qui responderet contra hominem quemdam ipsius Rothadi de beneficio ipsius, unde inter eos causa versabatur, pro qua re subtiliter ac diligenter eumdem regem reprehendit, ab hac intentione, sacris auctoritatibus interpositis, revocare [Col. 0194A] gestiens; item, de missatico suo, quod exsecutus est apud Lotharium imperatorem, et Ludovicum Transrhenensem, fratres ipsius Karoli, pro pacto pacis inter eosdem tres fratres componendo; item aliam epistolam de eadem re, in qua eumdem regem Karolum instruxit, qualiter agere erga fratres suos deberet, simulque de receptione vel rejectione eorum, de quibus ratio ventilabatur; item de causa Lotharii imperatoris fratris ipsius, qualiter Romae habebatur, et quando venturus esset in istas partes. Instruens etiam hunc regem, qualem se tam coram Deo quam etiam coram hominibus exhibere deberet. Unde reginam quoque admonet, ut regem ad honestam et regi congruam studeat exhortari conversationem; item, de militaris rei dispositione, pro solvenda [Col. 0194B] Belvacensis urbis obsidione, in qua designare curavit, qualiter Ecclesiam sibi commissam tractaret, ecclesiasticas scilicet actiones per monasteriorum praepositos, et archipresbyteros, curam villarum ac dispositionis domus, regaliumque servitiorum et hospitum, querelasque clamantium vel interpellantium, per fidelissimos laicos; item, de itinere ad superiorem Franciam, qualiter disponatur, et quomodo regnum istud ordinatum dimittatur; item, de synodo quam praecipiebat rex convocari infra parochiam Remensem, ostendens quibus ex causis convocari debeat synodus, et de aliis quibusdam utilibus rebus; item de causa Hilduini abbatis defuncti; item, de causa Gerardi comitis; item, de causa Ludovici regis Germaniae fratris ejusdem Karoli; [Col. 0194C] item, de causa Lotharii regis Italiae, nepotis ipsius Karoli; item, de opera pontis, quem rex cum ipso ac caeteris nonnullis fidelibus suis faciebat ad Pistas in Sequana; item, de causa Hincmari nepotis sui, montis Lauduni episcopi, plures scribit epistolas, pro quo multum apud eumdem regem laboravit; item, de infirmitate sua, et de peregrinis quibusdam monachis suscipiendis; item, de rebus sancti Remigii sitis in provincia Viennensi, vel Aquensi; item, de ordinationibus quorumdam episcoporum et nonnullarum ecclesiarum; item, de itinere ipsius regis ad Italiam post mortem nepotis ejus imperatoris Ludovici, quomodo iter illud disponat, et quomodo regnum istud ordinatum dimittat; item, de quaestionibus cujusdam Mancionis; item, de villa [Col. 0194D] Noviliaco, et rebus ad ipsam pertinentibus; item, pro litteris Ludovici regis fratris ipsius Karoli, quas illi pro visione, qua pater suus sibi apparuit, et miserat, quarum exemplar transmisit eidem Karolo, cum exemplari epistolae, quam pro hac re ipsi Ludovico direxerat; item, pro causa Waltarii defuncti, viri clarissimi, et de imagine Salvatoris; item, pro causa Laudunensium, et ordinando eis pontifice post dejectionem Hincmari; item, de eadem re; item, de passione sancti Dionysii a Methodio Constantinopolitano Graece dictata, et ab Anastasio, Romanae sedis bibliothecario Latine conscripta, et de vita vel actibus beati Sanctini, et quid in his invenerit de commemoratione S. Dionysii; [Col. 0195A] item, de villis sancti Remigii in Vosago, qualiter usque ad id temporis sint habitae. Pro diversis quoque rebus aliis diversas ad eumdem dedit epistolas.
Item, ad Ludovicum ( Ludov. Balb. ) regem filium hujus Karoli, quem unxerat et consecraverat, de conjecto Normannis dando; item, de disponendis regni utilitatibus, et ordinatione atque consilio patris imperatoris sequendo; item, post obitum ejusdem imperatoris, de ordinandis regni sui principiis, proponens ei exempla praedecessorum suorum, et instruens eum per capitula de justo regni regimine, et honore sanctae Dei Ecclesiae, caeterisque [Col. 0195B] sibi ac regno necessariis rebus; item, de quibusdam praesumptoribus corrigendis, et temperanda censura correctionis, et aliis commoditatibus; item, ne quippiam contra canonicas moliretur regulas, nec alicubi hoc episcoporum praeciperet, ne sententiam divinam incurreret; item, qualiter commonuerit ex praecepto regis ipsius Hugonem Lotharii regis filium, super malefactis quae agebat, et de hominibus suis ad regem cum hostili apparatu dirigendis. Ad filios quoque ipsius defuncti regis [Col. 0195D] Obiit Ludov. Bald. 870, die 10 Apr. , Ludovicum et Karlomannum, pro electione canonica ecclesiae Tornacensi vel Noviomensi obtinenda post obitum Ragenelini episcopi; item, pro ipsa electione jam facta, quam indigne [Col. 0195C] tulerant ab ipso archiepiscopo fuisse dispositam; item pro eadem, ostendens qualiter in electione ipsorum consenserit, quando electi sunt ad regni principatum et quae ab eis pro hac electione mandata perceperit et quale sit ministerium regale, et quale pontificale, et qualis eligendus vel ordinandus sit episcopus, et qualis vel qualiter non debeat ordinari, et ut divinas auctoritates addiscere curent; item, pro cadem re, sacris demonstrans auctoritatibus quam graviter in Deum peccarent, qui ordinationem illam tandiu differre facerent, et de objectis sibi a Gosseno super Ludovici regis patris eorum assensu. Quare Ansgardim uxorem abjectam eum recipere non coegerit, et Adelaidim ab eo retineri non prohibuerit, et de litteris Ludovici regis ad eum pro filiorum [Col. 0195D] suorum provectione datis, et de mandatis istorum regum ad se indebite missis; item, ad hunc Ludovicum solum de consilio a se petito, quale sit utile regi consilium, et qualiter debeat agere judicium et justitiam, et quid haec boni conferant observata, quidve mali neglecta irrogare soleant, etc.; item, ad regem Karlomannum adolescentem et ad episcopos admonitionem de disponendo regali ministerio per capitula; item aliam admonitionem ad eumdem regem, similiter per capitula.
Ludovico regi Germaniae, praefati Karoli regis nostri fratri, nonnulli quoque scripsisse reperitur, ad [Col. 0196A] petitionem ipsius regis, de quibusdam quaestionibus super quibus fuerat interrogatus ab ipso pro quodam Fulcrico, reddens ei rationem dignam, cur excommunicaverit ipsum, quem sub obtentu absolvit agendae poenitentiae; item, pro tuitione ac defensione rerum Remensis ecclesiae in Thoringia conjacentium; item, de pervasione regni fraterni, dignis et utillimis ei hoc dissuadens admonitionibus, ne id ad suam aggrediatur damnationem; item, aliam de hac eadem re cum caeteris regni hujus episcopis ad eumdem regem scribit epistolam, episcopali moderatione refertam; item, semel ac secundo ad ipsum per se, de his quae mandaverat ab eo fieri in adventu suo Remis, ut non sicut disponebat, nec tali veniret tempore quia incongruum esset, et animae [Col. 0196B] suae inopportunum; item ad eumdem qualiter de pace inter ipsum et fratrem ejus Karolum stabilienda laborabat, referens ei gratiarum actiones pro filiis ecclesiae Remensis, qui in ipsius bene tractabantur regno: petens ut secure liceret illis suas, quas ibi habebant, tenere proprietates; item de metallo quod ei transmisit ad faciendum signum, subjungensque de pace atque charitate servanda et voluntate Dei sequenda, ut illi mandat, admonitionem; item pro rebus ecclesiae Remensis apud Thoringiam sitis; item de reliquiis sanctorum Remensis ecclesiae, quas illi sicut petierat transmittebat, et de libro vitae, virtutumque S. Remigii, item de rebus S. Remigii sitis in Thoringia; item, de passionibus sanctorum, et [Col. 0196C] de rebus suorum hominum, quas in illius regno habebant, ut de his nullum praejudicium sustinerent; item scribit cum Remigio Lugdunensi, Arduico Vesontionensi, Erardo Turonensi, Adone Viennensi, Egilone Sennensi archiepiscopis eidem Ludovico Regi, pro Bertulpho Treverensi archiepiscopo, reprehensibile ac periculosum demonstrans esse, quod actum ab eo compererat, de hac metropoli scilicet et Treverensi ecclesia, ut eam invadi, discindi ac depopulari a pervasore permitteret quodam monacho ejusdem ecclesiae: ostendens, quia licet regulis potestas praesideat humano generi dignitate, rerum praesulibus tamen divinarum devote colla submittit, atque ab eis causas suae salutis expetit, inque sumendis coelestibus sacramentis, eisque ut competit [Col. 0196D] disponendis, subdi se debere cognoscit religionis ordine, potius quam praeesse. Itaque inter haec illorum se pendere judicio, non illorum ad suam velle redigi voluntatem. «Proinde,» inquit, «sicut non leve discrimen incumbit pontificibus, siluisse pro divinitatis cultu quod congruit: ita regiae potestati (quod absit) non mediocre peculum est, si cum debeat parere refugit, quod ei ex divina voce a sacerdotibus nuntiatur: Domino dicente in Evangelio: Qui est ex Deo, verba Dei audit (Joan. VIII) . Si autem vobis aliquis minus devotus suggessit, quod in eadem metropoli, in contemptu vestro, vel contra fidelitatem vestram, metropolitanum pontificem ordinari fecimus, quin potius consensu unanimitatis [Col. 0197A] nostrae ipsi secundum sacros canones ordinavimus, quia, ut scriptum est: Sicut Deus loci angustia non continetur, ita verbum ejus non est alligatum (II Tim. II) : collaudante Redemptore ac Salvatore nostro, quod centurio in hoc sensu dixerat: Dic verbo, et sanabitur puer meus (Matth. VIII) ; videlicet quod hic dixeris, illic fiet. Qui in discipulis suis hodieque nobis, licet indignis, loquitur: Spiritus patris vestri loquitur in vobis (Matth. X) , qui replet orbem terrarum (Sap. I) . Nolite credere, quaesumus, prava suadenti, quia pro certo sciatis, non in contemptu vestro, neque contra fidelitatem vestram, in eadem metropoli sede pontificem ordinavimus, sed perpendentes (quod et vos melius scitis) quanta et per quanta tempora ipsa Ecclesia desolata et destituta [Col. 0197B] sit, et quanta contra Dei voluntatem non solum in eadem parochia, sed et in tota provincia ad eam pertinente, increverint: cum nihil canonice sine primate suffraganei episcopi agere valeant, nihil quod ad proprias parochias pertinet, ibid. commoditatem regularem invenientes, canonice pontificem ordinavimus. Quod et secundum divinas leges agere possent atque deberent ipsius metropolis suffraganei, ei tanti numeri forent, ut per se regulariter possent ordinare pontificem, qui non minus quibus a tribus praevalet regulariter ordinari.» Prosequitur etiam depromens auctoritates sanctorum Patrum, quibus fulti hoc egerant. Et subinde: «Et quia tot in eadem provincia suffraganei non erant episcopi, ut metropolitanum regulariter ordinare valerent, quoniam [Col. 0197C] Ecclesiae Remensis et Treverensis comprovinciales atque sorores et ex auctoritate et ex antiqua consuetudine habentur, ea conditione ut qui prior earum fuerit episcopus ordinatus, prior etiam habeatur in synodo, et si mutuo consilio et auxilio faveantur, atque fulciuntur: Treverensis provinciae episcopi a primate provinciae Remorum solatium suae ordinationis, secundum sacras regulas quaesierunt, sicut sancti Sardacenses canones (Conc. Sard. c. 5, al. 6) dicunt, scilicet ut si contigerit in una Provincia, in qua plurimi fuerunt episcopi, unum forte remanere episcopum, et populi convenerint, episcopos vicinae provinciae, debere illum prius conveniri episcopum, qui in eadem provincia moratur, et ostendere quod [Col. 0197D] populi petant sibi rectorem, et hoc justum esse, ut et ipsi veniant, et cum ipso ordinent episcopum. Quod si conventus litteris tacuerit, et dissimulaverit, nihilque rescripserit, satisfaciendum esse populis, ut veniant ex vicina provincia episcopi, et ordinent episcopum. Ex quibus rite colligitur, quia si provincia Treverensis non nisi unum vel nullum haberet episcopum, episcopi Remensis provinciae, petenti clero et populo Treverensis Ecclesiae, deberet ordinare episcopum. Cui Ecclesiae omnes. quorum nomina praescripta in capite hujus epistolae legit gloria vestra, unanimi voto atque consensu fratrem et consacerdotem nostrum Bertulfum, ut praemisimus, regulariter pontificem ordinavimus, sicut ex sacris regulis et ordinationis ejus gestis ostendere possumus, [Col. 0198A] et si necesse fuerit, ostendemus. Quapropter ipsius ordinationem, et dispositionem rerum ac facultatum ecclesiasticarum, sicut sacri praefigunt canones, ita defendimus, et perpetuo defendemus, sicut et ordinem nostrum: quia si ipse non est episcopus, nec nos debemus nominari episcopi. Et si quis voluerit contra ordinationem ejus sinistris quidpiam dicere, exeat et dicat: verumtamen memor communionis suae, quia aut ipse non communicabit ecclesiastico et episcopali ordini, aut nos non communicabimus, ministerio episcopali. Unde verbis beati Leonis (LEO, ep. XXIV) Theodosium Augustum quondam alloquentis, vos, Christianissime et venebilis nobisque charissime rex, cum consacerdotibus nostris alloquimur, implentes reverentiam clementiae [Col. 0198B] vestrae sinceri amoris officio, cupientesque vos placere per omnia Deo, cui pro vobis a nobis, et ab Ecclesiis nobis commissis supplicatur, ne ante tribunal Domini rei de silentio judicemur, obsecramus coram unius deitatis inseparabili Trinitate, quae tali facto laeditur, cum ipsa vestri sit custos et auctor regni, et coram sanctis angelis Christi, ut in eo statu atque immunitate seu privilegio cum suo pontifice Treverensem ecclesiam esse jubeatis atque conservetis, quo vestri progenitores atque praedecessores, sed et in quo frater ac nepos vester Lotharius, pater scilicet ac filius, canonica conservarunt, quatenus et vos meritum inde apud Deum, et beatum apostolorum principem Petrum in cujus honore ecclesia ipsa est consecrata, habeatis, et nos amplius debitores [Col. 0198C] in orationibus et caeteris debitis obsequiis acquiratis. Quia nisi pro vestra reverentia hoc differamus, jam in pervasorem ipsius ecclesiae judicium in terris exertum haberemus, quod 630 episcopi in magna Chalcedonensi synodo de hujusmodi decreverunt (Juxta can. 7, 18) , et de coelo super eum intentant, et in judicio divino ad aeternam damnationem exerent, nisi dignam poenitentiam egerit;» et caetera de auctoritatibus sacrorum canonum. Post quae subjungitur: «Unde vestra religiosa et nobis charissima dominatio certissime sciat, quia quandiu iste frater noster Bertulfus a nobis in Treverensi Ecclesia ordinatus episcopus in hoc mortali corpore vixerit, alter in eadem Ecclesia ordinatus episcopus [Col. 0198D] non erit, nisi forte ipse, quod absit, sacris regulis obvians, per easdem sacras regulas deponatur. Et isdem praesumptor et apostata monachus Walto de monasterio Treverensis parochiae nunquam, jam judicio Spiritus sancti super eum prolato, in Treverensi Ecclesia, quam exitiabiliter usurpavit et laesit, poterit esse episcopus. Et si, ut diximus, pro vestra reverentia hoc non differremus, non solum per sacros canones decerneremus, ut nunquam et nusquam ad gradus ecclesiasticos praesumeret accedere, verum sub anathemate eum ponentes, retrudi in ergastulo, secundum sacras regulas, decerneremus: et si in contumacia sua perstiterit, sine ulla retractatione modis omnibus decernemus. A praefatis autem intentationibus sacrorum canonum vos immunem atque [Col. 0199A] exsortem a Domino, per quem reges regnant (Prov. VIII) , et ex quo et per quem exordium sacer coepit episcopatus, fieri totis nisibus exoramus, illius clementiam deprecantes, ut det vobis velle et perficere pro bona voluntate quae praecepit (Philip. II) : quatenus mereamini percipere aeterna gaudia, quae se diligentibus repromittit.» Item respondens ad litteras, quas idem rex ei transmiserat, rogans ut tam per se quam quoscunque poterat, orationes ageret pro genitore ipsius regis, qui apparuerat ei in visione, obsecrans ut poenis eriperet eum quibus detinebatur. Unde et satis utilem ad eum rescribit epistolam de modo et qualitate orationis, auctoritatibus plenam. Item pro rebus sancti Remigii sitis in Vosago, et alia plura. Ad filium quoque ipsius, aequivocum [Col. 0199B] ejus, scribit pro villa Deduciaco, significans qualiter sanctus Clodoaldus eam S. Remigio dederit, et quomodo Karolus Pippini regis filius eamdem villam apud Tilpinum archiepiscopum obtinuerit in praestariam, ea conditione, ut capellas ad ipsam pertinentes cum nonis et decimis episcopus Remorum retineret, et rex duodecim libras argenti in luminaribus ecclesiae daret, et quod hunc censum tam ipse rex, quam successores ejus persolverint, et quod ipse quoque a patre illius eumdem censum de praefata villa receperit. Sed et de villa Noviliaca, quomodo a Karlomanno data fuerat sancto Remigio, et quid postea de ipsa fuerit actum. Item ad eumdem de consilio divinarum Scripturarum quaerendo et observando, et de consiliariis inconsideratis, caeterisque [Col. 0199C] rebus qualiter istud regnum habebatur, et ne illud invadere praesumeret. Item pro salvanda civitate Remensi, et parcendo sacris locis, si veniret. Item qualiter egerint episcopi erga Ludovicum filium Karoli, quando eum regem consecraverunt, quia iste aliter audierat. Item de duabus uxoribus ipsius Ludovici filii Karoli, qualiter actum fuerit, et caetera.
Scribit et Pippino regi Aquitanico, pro rebus ecclesiae suae in pagis Arvernico, Lemovico et Pictavico sitis, pro quibus etiam litteras Karoli regis ad eumdem Pippinum mitti obtinuit, quas res Frigidoloni viro illustri tutandas commisit. Karolo quoque Ludovici transremensis filio, collaudans fidei benignitatem, quam conservabat erga filios sobrini sui Ludovici Karlomannum ( Car. Crass. ) et Ludovicum, obsecrans [Col. 0199D] eum pro Ecclesiae Dei honore ac regni hujus statu et defensione, atque ut praefatis pueris regiis constitueret prudentes, justosque paedagogos, qui eos docerent Dei famulos honorare, et mandata Dei servare, semetipsos regere, regnique gubernacula rite tractare. Item pro causa Sigeberti fidelis sui. Item Lothario regi, filio imperatoris Lotharii, pro villa Deduciaco, quam pater ejus reddiderat ecclesiae Remensi, ne res ad ipsam pertinentes aliquibus personis, sicut eum facere audiebat in proprietatem periculo suo traderet, vel colonos ipsius villae absolveret, si quid autem tale a se factum fuisset, emendare curaret. Item pro ejusdem villae male tractata dispositione, et censu, quem cum periculo animae [Col. 0200A] eum retinere fatetur, intimans quod sanctus Clodoaldus eamdem sancto Remigio dederit, admonens ne hoc inde ageret, unde condemnationem animae acquireret. Item pro electione episcopi ecclesiae concedenda Cameracensi. Item de utilitate animae, regioque ipsius honore, in qua commemorat, qualiter pater ipsius Lotharius Augustus ei se ipsum, suamque commendaverat animam
Diversis etiam tam episcopis quam archiepiscopis multimoda utillima dedit scripta. Hecti trevirorum archiepiscopo scribit ordinationis suae primordia, offerens se socium et obsecutorem in ecclesiasticis [Col. 0200B] negotiis ipsius paternitati; item de eadem re, petens se ab eo instrui, et pro filio haberi, significans etiam de itinere suo, quo se Romam petere disponebat; item de Gondrico, quem excommunicaverat ille, et de Fulcrico a se excommunicato, qui refugium in Treverensi habere videbatur episcopatu. Guntbaldo ( Gunt. Rothom. ) archiepiscopo scribit pro quodam presbytero, de jure ecclesiastico conservando; item pro his quae in synodo gesta fuerant; Amolo Lugdunensi, de placito quod habuerat cum rege regnique primoribus, de Judaeorum in hoc regno statu; item de synodo a tribus regibus condicta, et de Ebone praecessore ipsius, et aliis nonnullis, in qua eum charissimum et unanimem sibi patrem se habere significat; item de Lothario rege, et aliis quibusdam rebus, in [Col. 0200C] qua se filium dilectionis ipsius appellat; item de Gothescalci vita vel conversatione, praedicatione, deprehensione, atque condemnatione, rei veritatem exponens; Hrabano Moguntiae praesuli, super ejusdem Gothescalci (quem idem pontifex a parochia sua ob haeresum semina, quae spargebat, repulsum, ad eumdem cum quibusdam complicibus suis [ i, ipsius.] direxerat) susceptione vel discussione; item de hac eadem re, et quid post susceptionem ipsius de eodem egerit, qualemve invenerit ipsius vesaniam, consilium ab eo rationabilius, quid sibi adversus eum agendum sit, expetens; item de doctrina et haeresi ejusdem, et quid in eum fecerit, postquam in synodo haereticus comprobatus fuerat, nec corrigi potuit, et quid ipse contra doctrinam ejus sentiat damnationemque [Col. 0200D] ipsius, quaeve contra eumdem scripserit, huic discutienda direxit, quaerens etiam qualiter de Trinitatis fide ac praedestinatione diversorum Patrum sint intelligendae sententiae: in qua epistola asserit hunc beatum Hrbanum solum tunc temporis de discipulatu beati Alcuini relictum; Landramno archiepiscopo, de consilio, quod ab eo petierat pro monasterio puellarum, quod rex dari praecipiebat inconvenienti personae, quid inde sibi foret agendum, utiliter admonens, ut ministerii sibi commissi sollicitudinem ferventius gerat; Teutgaudio Treverensi, de primatu quem deferri ab eo debere scripserat ille sedi Trevirorum, insinuans id eidem sedi a sede Remorum nunquam fuisse delatum, etc., item secundo ac [Col. 0201A] tertio de causa Fulcrici excommunicati; item pro rebus Ecclesiae Treverensis in Aquitania sitis, pro quibus idem domnus Hincmarus satis egerat apud Arnoldum quemdam Aquitannum, qui eas tenebat, ut ipsas Ecclesiae Treverensi restitueret, quod et se obtinuisse significat Amalrico ( Amal. Turon. ) religioso, archiepiscopo, compatiens tribulationibus ipsius, et consolans patientiam, atque congaudens sanctitati ejus, quem chariorem inter charos se delegisse significat, mittens ei quaedam pretiosa ornamenta, casulam scilicet diaprasinam, quam habebat unicam, et alia munuscula cum solidis centum. Item scribit eidem pro rebus Remensis Ecclesiae in Aquitania sitis, quas ei rex restitui jubet, quasque tractandas eidem Amalrico fiducialiter committit. [Col. 0201B] Rothlando archiepiscopo, pro rebus sancti Remigii conjacentibus in provincia, et pro quondam presbytero in synodo excommunicato, et altero in loco ipsius ordinato. Rodulfo Biturigensi, pro rebus Remensis Ecclesiae in pago Lemovico conjacentibus; item pro quibusdam excommunicatis; Guntario Coloniensi, ut intercedat apud Lotharium regem, et satagat pro electione canonica Cameracensis episcopi post decessum Theoderici venerandi praesulis; item secundo, vel tertio pro hac eadem re, affirmans non nisi regulariter in diebus suis illic episcopum ordinandum Luitberto [ c. j, Luidb.] Maguntino, pro rebus sancti Remigii sitis in Vosago [ Vosge ], significans qualiter quidam Gibero pro earum rerum pervasione sensum perdiderit, et per integrum mensem [Col. 0201C] sine intermissione vexatus, cum dolore et periculo maximo vitam finierit; item pro tuitione rerum praescriptarum, et earum familiae defensione, vel gubernatione saepe scribit; item de collocutione sua quam, habuit apud Trecas cum Joanne papa, et quid boni cum eo locutus fuerit de ipso, exhortans ut litteras et missum papae benigne suscipiat, et ad eum venire studeat; item de quodam transgressore presbytero. Scribit idem venerabilis Hincmarus et ad Lotharium Italiae regem, qui se, relicta uxore propria, cuidam feminae copulaverat, dans ei consilium, et admonens, ut eam a praesentia sua omnibus removeret, significans se domni Adriani (Adriani II) papae litteras (est ep. 13) et mandata super hac re suscepisse, et ut idem rex in hac causa ipsius [Col. 0201D] papae praecepta conservet, suggerere curat; item, aliam epistolam de hominibus pacem recipere nolentibus, quid inde fieri debeat, collaudans quod de quibusdam talibus regale jam ministerium exercuerit. Scripsit et Apologeticum contra obtrectatores suos, qui calumniabantur eum diversis detractionum appetitionibus, scilicet apud papam Joannem (Joan. VIII) , quod nollet auctoritatem recipere decretorum pontificum sedis Romanae, ad quae [ rest. pro atque] et tunc in synodo Trecassina (syn. Trecass. an. 378), et postea in hoc Apologetico respondit, refellens hos conviciatores suos, et se decretalia pontificum Romanorum a sanctis conciliis recepta et approbata recipere et sequi discrete, prout sunt [Col. 0202A] sequenda, depromens; de Hincmari quoque Laudunensis depositione vel restitutione, qualiter actum sit manifestans. De hoc etiam unde calumniatus fuerat a quibusdam apud eumdem papam, quasi diceret non ipsum majoris dignitatis esse papam quam esset ipse; de ordinatione quoque Hedenulfi in locum Hincmari in episcopatu Laudunensi, et confirmatione papae ipsius ordinationis; item de Karlomanno, et aliis quibusdam rebus, de quibus eum veritas excusabilem reddidit. Quibusdam quoque calumniantibus, licet respondere posset, asserit se noluisse, ne conviciis convicia videretur reddidisse [ ms., vitia videretur addidisse], gloriosius esse ducens eosdem tacendo fugere quam respondendo superare, ne suam gloriam [Col. 0202B] quaesisse putaretur. Scripsit etiam quaedam ad Adrianum papam, qui Romanus pontifex nonnulla ei dirigere se scripta commemorat. Cui etiam mittens epistolam suam per Actardum Nannetensem episcopum laudibus plenam, delegavit, ut ejus vice in istis partibus super Lotharii causa fungeretur, quatenus quod inde Nicolaus papa decreverat servaretur. Respondit etiam ad capitula quaedam, regni Francorum episcopis a Joanne papa transmissa de privilegiis sedis per 7 capitula, quoniam idem papa nisus fuerat Ansegisum Senensem episcopum primatem constituere (epist. 13, Adriani) , ut apostolica vice per Gallias et Germanias frueretur [ f., fungeretur]. Cui conatui venerabilis hic praesul Hincmarus efficaciter obstitit. Scripsit denique [Col. 0202C] ad diversos episcopos idem domnus Hincmarus plurima; Remigio archipraesuli, pro rebus sancti Remigii in provincia Cisalpina conjacentibus, quas idem committens, petit ut easdem in sua tuitione suscipiat; item, pro ordinatione Isaac Lingonensis episcopi; item, de constitutione [ ms. consuetudine] synodica propter ecclesiasticarum rerum pervasores [ Rem. Lugdun. ], et alia; item, de causa praefati Lotharii regis, et de praedictis rebus eidem nonnulla scripta direxit; item, ad eumdem Remigium, et caeteros episcopos, domni papae Nicolai auctoritate, in synodum apud Suessionem venire jussos, pro causa Vulsadi et collegarum ejus. Adoni Viennensi archiepiscopo scribit inter caetera, pro epistola beati Aviti ad sanctum Remigium scripta, quam quidam [Col. 0202D] Rotfridus monachus ei dixerat se apud eumdem Adonem legisse. Sed et si qua praeterea de sancto Remigio reperire valeret, ei super aurum et topazion (Psal. CXVIII, 127) pretiosa et amabilia mitteret. Herardo Turonensium antistiti, de quibusdam apostatis ad Ecclesiam redeuntibus, et aliis poenitentibus suscipiendis. Item de aliis quibusdam rebus, ut amico charissimo, qui eadem praesuli nostro ad ipsum veniens fraterna se dilectione commiserat, petens ut ubicunque posset regiae dominationi pro Ecclesia illius suggereret. Obitu quoque suo propinquante, litteras ad eum ipse dictavit, et ei qui domno Hincmaro de obitu illius nuntiaturus erat, easdem litteras ipsi deferendas dedit. Sed et missi [Col. 0203A] Turonensis Ecclesiae hac fiducia fulti, post obitum hujus sui archiepiscopi, ad eumdem domnum Hincmarum venerunt. Cleri quoque ac plebis petitionem ad ipsum deferentes, ut regiam celsitudinem pro eis deprecaretur, quatenus electionem canonicam rex ipsius concederet. Quod et idem pontifex promptissime peregit. Intimans etiam regi de quodam clerico, qui se ingerebat, non recipiendo, significat quod episcopi ejusdem provinciae, clerus quoque et plebs ipsius Ecclesiae, invitati auctoritate apostolicae sedis, Actardum sibi velint donari episcopum, qui in eadem ecclesia baptizatus, nutritus et ordinatus fuerat, licet aliae civitati datus episcopus, sed paganorum infestatione depulsus, et pallio fuerat a sede apostolica honoratus, ut etiam si locus de metropoli [Col. 0203B] adveniret, ibi incardinaretur (ADRIAN., ep. 11 et 12) . Datque insuper regi consilium, quid clero, quid laicis agere sit interim praecipiendum, quid de rebus quas ex beneficio regis habebat fecerit, intimans, qui ex his, quas reliquerat regi placeat, requirens. De quibusdam quoque libris sancti Augustini, quos sibi ab eodem remitti petierat, et de objectionibus Graecorum, super quibus Nicolaus papa eidem mandaverat et alia quaedam. Bertulfo Trevirensi archiepiscopo, instruens eum de ordinanda et gubernanda dioecesi vel parochia sua, etc. A quo etiam rogatus Wiliebertum Catalaunensem episcopum misit ad ordinationem Arnoldi Tullensis episcopi, quia eodem Bertulfo infirmitate detento, numerus episcoporum a sacris canonibus praefixus in [Col. 0203C] ordinatione praesulis ei non aderat. In hujus etiam Bertulfi ordinatione jam pridem jussione Karoli regis Hincmarum episcopum Laudunensem, Hodonem Belvacensem, et Johannem Cameracensem transmiserat, ad petitionem Adventii et Arnulfi episcoporum ejusdem Trevirensis dioeceseos, quomodo id rite deberet, eos canonica apostolicaque informans auctoritate, ut a sacris regulis, nulla aut negligentia, aut praesumptione, in aliquo discederent. Scribit etiam praefato Bertulfo pro quibusdam capellis ad villam Duodeciacam pertinentibus, quas quidam ex parochia Trevirensi usurpabat per factionem cujusdam presbyteri, petitque sibi de his justitiam fieri. Item pro litteris quas Ludovico regi Transrhenensi mittebat, ut eas regi atque reginae relegi faciat, et quae [Col. 0203D] apud eos inde audierit litteris sibi remandet. Litteras etiam quas Arnoni episcopo transmiserat, sibi legi faciat, et regem atque reginam, sed et populum de illorum salute et pace sanctae Dei Ecclesiae commoneat. Joanni Rothomagensi, respondens ad interrogationem ipsius de quodam clerico, qui ad Ecclesiam quamdam promotus regendam, ordinari per aetatem rite non poterat. Rothstano Arelatensi, qui ei de suae ecclesiae vexatione scripserat, et de quadam femina potenti, quae res usurpabat ecclesiasticas, quid ei super his sit agendum rescribit. Adeloldo Turonensi petenti ut sibi liceret oratorium aedificare ac consecrare in villa suae ecclesiae regio [Col. 0204A] dono datae, sita in Remensi parochia, quae Turris vocatur, rescribit, petita concedens ea conditione ut antiqua villae ipsius ecclesia, vel presbyter ejusdem nullum privilegii sui propter hoc detrimentum pariatur. Leoni episcopo, et custodi bibliothecae Romanae Ecclesiae litteras mitti pro susceptione legationis suae, ut obtineat apud papam Leonem, quatenus ejus petitionem benigne suscipiat, et paterne rescribat eidem de his quae in litteris ab eo missis continebantur. Gregorio quoque ejusdem Romanae Ecclesiae nomenclatori et apocrisiario petens ut inter fideles amicos suos eum tenere dignetur. Item postulans ut domno apostolico suggestionem suam acceptabilem fieri petat, benedictionis ei munuscula dirigens. Formoso sedis ejusdem religioso [Col. 0204B] episcopo [Col. 0203D] Hic postea fuit Rom. pontifex. , collaudans ejus, quam audierat, sanctitatis et scientiae formam, quaerensque ipsius habere familiaritatem, et ut ipse pro se dignetur orare, vicem reprehendere spondens, et quaedam ei munera mittens, ut sui memoriam in orationibus habeat. Item postquam litteras suas idem Formosus ei remiserat, in quibus de charitate ergo eum significaverat, intimat quia magnam in ipso haberet fiduciam. Item Gauderico episcopo praefatae Ecclesiae, ut eum in suae dilectionis suscipiat gremium, et Dominum sanctosque apostolos pro eo dignetur implorare. Joanni praefatae sedis episcopo eadem pene scribit, et canones Martini papae, Evangelium quoque Nazarenorum sibi ad transcribendum mitti petens, quaedam etiam xenia illi transmittit. Vulfado Biturigensi [Col. 0204C] archiepiscopo, de his qui inconsulte uxores suas interficiunt, sententiam Paulini, quam sibi mitti petierat, scribens. Sed et de aliis rebus. Frotario Burdegalensi, qui sibi talem dixerat versum:
Hincmaro nepoti suo Laudunensi episcopo, in ordinationis ipsius initio, instruens et edocens eum, qualiter juxta canonicam auctoritatem, commissam sibi tractare deberet Ecclesiam; item, admonens, ut provideat ne conspirationes inter sibi subjectos adoleret: sed et si exortae fuissent, mox rationis moderatione succiderentur, aut sibi si necesse foret haec intimare curaret, et quando [Col. 0207D] synodum debeat celebrare. Pro quo valde laboravit, multaque illi scribit, reprehendens eum, et castigans de levitate morum et actuum suorum, admonensque ut ad cor suum redeat, et Deum tota intentione precari studeat, ut eum respiciat, et intelligere sibi atque corrigere perversitatem suam donet, quia videlicet nimis sibi sapiens esse videbatur, et pertinax in contentionibus, et quia leges ecclesiasticas ad suae voluntatis intentionem flectere nitebatur, et melius eas se putabat intelligere, quam seniores natu. Pro quo in tantum laboravit, ut etiam senioris sui regis offensionem incurrisse se dicat; illum vero impudenti fronte, erectaque cervice, trementibus labiis, et inflammatis verbis petitionem et humilitatem [Col. 0208A] suam respuentem coram multis sustinuerit. Corripitque eum, quia nunquam se recognoscere de aliqua culpa, sed semper se defendere parabat, de habitu quoque, incessu, risu, juramentis, impatienti locutione, ira praecipiti, et aliis multis; item, quia contra sanctarum Scripturarum tramitem causa suae injuriae in paroc suae hiae gubernatione excesserat, ut haec corrigere studeat, admonens eum qualem se debeat exhibere verbis Apostoli ad Timotheum; item, de quodam sacrilegio, et a se pro sceleribus excommunicato, quod illi res ecclesiasticas ad turpis lucri praemium dederit; item, pro Hadulfo quodam ipsius clerico petens, quem idem Hincmarus excommunicaverat; item, de epistola papae Adriani ad quosdam episcopos per eum dirigenda; [Col. 0208B] item, pro dispositione quarumdam parochiae suae ecclesiasticarum rerum, ut inde vel ad provincialem exspectaret synodum; item, pro excommunicatione Karlomanni, unde obedire ipsi nolebat, eum saepe commonens, ut contumaciam suae mentis deponeret, et ad obaudiendum sibi, ceu jam coram multis testibus professus fuerat in synodo atque subscripserat, se inclinaret; item, pro Berthario [ j. Berchario] diacono, quem metropolitanae [ ms. metropolitani] atque comprovincialis synodi judicium appellantem indebite sub custodia detinebat. Unde promens ei quod ita in eum agere non debuisset, praecepit illi auctoritate sacrorum canonum et sua, ut eumdem diaconum, vel si qui fuissent alii clericorum judicium regulare proclamantes ab ipso detenti, [Col. 0208C] ad suum ac caeterorum episcoporum judicium libere venire permitteret, et ipse eidem se judicio praesentaret. Item convocans eum ad synodum, ubi Adriani papae mandata tractanda erant. Scribit ad eum praeterea multa; novissime voluminis seriem, rememorans in eo, ad mentis ejus oculos revocans qualiter illum orphanum dulci dilectione sub religione nutrierit, litteris erudierit, per singulos gradus ecclesiasticos usque ad episcopatus apicem provexerit.
«Nunc, inquit, retribuendum mihi mala pro bonis, et odio me habentem gratis (Psal. XXXIV) , quoniam non faveo tuis infructuosis operibus, quandiu te patiar, multis a te afflictus injuriis? (Joan. XV.) Etenim ab ipsa die ordinationis tuae tam verbis quam scriptis, et inordinatis actibus ac motibus tuis frequentibus [Col. 0208D] adeo sum gravatus, lacerationibus atque contusionibus, ut taedeat me vitae meae, quia sic pro loci mei officio tuae insolentiae sum connexus, ut non solum post primam et secundam correctionem, juxta Apostolum (Tit. III) , verum nec post plurimas privatim, et coram communibus familiaribus nostris, sed et coram rege, et episcopis ac plurimis aliis, verbis et scriptis commonitiones te valeam devitare. Et licet exoptem, ut darentur mihi pennae sicut columbae, et avolarem, ac requiescerem a te elongatus in aliquam solitudinem (Psal. XLV) , non possum quoquam effugere, ut aut tua pertinacia contumacis praesentiae, aut missorum tuorum duriloquiis, aut scripturarum tuarum derogationibus et inutilibus [Col. 0209A] naeniis, quin potius tragoediis, aut talibus quae non conveniunt episcopo, de te auditionibus non affligar, et jam tandem putavi te pigere talia exsequi, cum ecce nunc Idibus Novembris quartae indictionis prolixissimam rotulam, mendaciis et irrationalitatibus ac improperiis contra veritatem et auctoritatem repletam mihi misisti. Et miror cur sic exfrons factus, ut de Judaea Dominus queritur, nescis erubescere (Jer. VI et VIII) , et tibi non est nausea talia et tanta scribere, nisi quoniam utilitatibus non es intentus, neque in necessariis occupatus: et ut de aliis taceam, quae si ex ordine voluero replicare, antea deficiet lux diurna, quam legenda exinde deficiat pagina, replicabo tibi aliqua, quae non valeo nec debeo silentio praeterire. Videlicet quia statim ut a paternae [Col. 0209B] nido educationis factus episcopus evolasti, et me et eos qui te nutrierunt deseruisti, et saeculares amicitias atque familiaritates quaesisti, et acquisisti, et sic subinde alios et alios deserens et acquirens, non solum de comparibus, sed etiam et de tibi commissis, ad hoc emersisti, ut contra sacras Antiochenas regulas praecipientes ut praeter me agere nihil debeas (concil. Antioch. I, cap. 9) , secundum antiquam Patribus nostris regulam constitutam, nisi ea tantum, quae ad tuam parochiam pertinent, possessionesque subjectas sine mea, vel coepiscoporum nostrorum conscientia administrationem in palatio domni regis obtinueris, quam administrationem tibi coram eodem domno rege et aliis qui adfuerunt ex sacris regulis interdixi, et aliquandiu ab eadem administratione [Col. 0209C] cessasti. Postea autem per exteras, id est saeculares potestates contra Sardicenses canones (concil. Sard. can. 15) eamdem administrationem cum abbatia in tertia provincia ultra Remensem provinciam sine mea conscientia obtinuisti. Ad quam abbatiam sine mea licentia quoties tibi placuit, perrexisti, et quandiu tibi placuit ibidem fuisti immoratus, contra Hilarii papae decreta dicentis (HILAR., epist. 8) : Illud non potuimus praeterire quod sollicitudine diligentiore curandum est, ne praeter metropolitanorum suorum litteras aliqui episcopi ad quamlibet provinciam audeant proficisci, quod etiam in omni genere officii clericalis per singulas debet ecclesias custodiri.
«Et sic antea Zosimus (ZOSIM., epist. 5 et 9) , et [Col. 0209D] postea sanctus Gregorius (GREGOR., lib. IV, epist. 51) decreverunt. Propterea quoque semel ac secundo litteris canonicis evocatus ad ordinationem episcopi in Ecclesia Cameracensi provinciae nostrae pastore destituta, unde apostolica sedes me suggerente non modice laboravit, nec ipse venisti, nec pro te vicariam personam, vel litteras tui consensus, ut regulae sacrae praecipiunt, ad me direxisti. Unde Symmachus papa ad Eonium ex sacris regulis promulgavit (SYM., ep. 11, ad Caesarium) , ut si quilibet episcopus metropolitano pontifici juxta canonicam definitionem vocatus obtemperare noluerit, noverit succidendum se, quod non optamus, ecclesiastica disciplina. Sed et hinc a me conventus, nullam satisfactionem, [Col. 0210A] nec etiam humile responsum mihi ac coepiscopis nostris exhibuisti. Post haec more tuae instabilitatis ac inconstantiae contra domnum regem in tantum te sine ratione contumaciter erexisti, ut et administrationem palatinam, et ipsam abbatiam tibi auferret, et a te exaggeratus duriora ingerenda tibi proponeret. Unde et scriptis, et verbis pro te satagens illum tibi reconciliavi. Indeque sicut sciunt plurimi, contra illum te iterum erexisti, et mandata sua, ut ad eum venires, contemnens, adeo illum ad iracundiam provocasti, sicut omnes in istis regionibus sciunt, ut coactus te per fideles suos sicut infidelem appeteret. Tu autem ante inauditam excommunicationem in meos, et multorum archiepiscoporum et episcoporum parochianos, sed et in ipsum regem [Col. 0210B] sine mea conscientia contra sacras regulas jaculasti. Unde multos scandalizasti, et maximum scandalum non solum Ecclesiae, sed et regi ac regno intulisti, cum lex prohibebat ut per alienam messem transiens falcem non mittas, sed manu spicas conteras et manduces (Deut. XXIII, 25) . Falcem, inquit, beatus Gregorius, judicii mittere non potes in ea segete (GREG., ad interrogat. Augustin. resp. 9) , quia alteri videtur esse commissa, sed per effectum boni operis frumenta Dominica vitiorum suorum paleis exspolia, et in Ecclesiae corpus monendo ct persuadendo, quasi mandando, converte.
«Post quam praesumptionem, adhibitis mecum confratribus nostris, te et cum eo pacificavi et episcopis, quorum parochianos excommunicasti, ut in [Col. 0210C] te synodali sententia non inveherent, persuasi; sed et eosdem a te excommunicatos, licet non sine labore, adminiculante tamen domno rege, adversum te conquiescere feci. Sed tu addens pejora prioribus, sic domnum regem, sicut mihi longum est enarrare, et multi sciunt, iterum exaggerasti, ut causa tuae castigationis, te, sine mea voluntate, sineque meo consensu, aliquantulum detineri juberet. Tu vero causa tuae injuriae, me inconsulto, et sine consensu coepiscoporum Remensis provinciae, sicut petitio a clericis Laudunensis Ecclesiae mihi porrecta demonstrat, presbyteros et comministros ecclesiae ac parochiae tibi commissae excommunicasti, ut nemo in eadem parochia missarum officia celebraret, neminem parvulorum, etiam in mortis urgentis [Col. 0210D] periculo constitutum, baptizaret, nullum ad poenitentiam quisquam, nec etiam obeunti communione viatica muneris subveniret; nulli defuncto in sepeliendo humanitatis obsequium exhiberet; donec aut tu ipse ad eos venires, aut a sede apostolica inde relationem reciperent. Quod audiens, fateor, vehementer exhorrui, et proinde ad te, metropolitana sollicitudine, litteras misi, monens et hortans te, ut tam exitiabilem excommunicationem et impietatis colligationem in tuum et multorum periculum intentatam, quantocius solveres. Sed et ad ministros Laudunensis Ecclesiae, timens immane multorum exitum, certissimas et irrefragabiles definitiones evangelicae veritatis, et apostolicae auctoritatis, atque [Col. 0211A] sacrorum canonum et apostolicae sedis direxi, quatenus secundum easdem definitiones, quae in nullo convelli possunt, ex eadem periculosa et irregulari excommunicatione agerent et ipsi satis. Sed quia meae admonitioni obedire non voluisti, misi ad te iterum exinde litteras, sed et ad clericos Laudunensis parochiae, et nec sic te ad obediendum invitare praevalui. Post haec, quaerens adinventiones, ut te a metropolitana subjectione posses exuere, libellum de antiquorum Patrum scriptis ante sacros Nicaenae synodi, et aliorum sanctorum canones editis collegisti, in quibus sententias inter se dissonas, et contra evangelicam et apostolicam, atque canonicam et apostolicae sedis auctoritatem immiscuisti, et eidem libello sine metropolitani et coepiscoporum Remensis [Col. 0211B] provinciae conscientia ac consensu subscripsisti, et a clericis ecclesiae tuae, necnon et a parochianis presbyteris subscribi fecisti, volens te a subjectione tuae metropolis exutum ostentare, et privilegium metropolitanae sedis annullare, quasi non possem impietatis tuae colligationes canonica auctoritate, sine tuo consensu, ac sine synodali conventu in parochia tua dissolvere, cum de certis et manifestis causis, quae in nullo nobis sunt dubia vel obscura, et de quibus finitivas sententias, quae nulla possunt ratione convelli, a sanctis Patribus promulgatas habemus, synodale consultum, vel coepiscoporum nostrae provinciae consilium, vel consensum non debeam exspectare, et a regulis praestitutis, ut sanctus Leo dicit (LEO, ep. 84, c. 2) , nulla aut negligentia, [Col. 0211C] aut praesumptione discedere: nec etiam sedem apostolicam inde inquietare, sicut ipsius sanctae sedis beati pontifices Innocentius, Zosimus, Coelestinus, Leo, Hilarius, Gelasius, Gregorius, et alii plures ejusdem sanctae sedis rectores in decretis suis ostendunt,» et reliqua.
Item datis auctoritatibus Gelasii papae: «Post praefati denique, inquit, monstruosi libelli a te monstruose collecti tuam tuorumque subscriptionem, litteris quarum exemplar habeo, denuo te commonui, ut ea quae in parochia tua contra rationem et auctoritatem egeras, studeres corrigere, sed admonitioni meae non paruisti. Deinde ex praefatis epistolis Romanae sedis pontificum ante Nicaenam synodum scriptis libellum a te collectum, et versieulis [Col. 0211D] in nomine domni regis Karoli titulatum, per venerabilem quondam archiepiscopum Wanilonem in Gundufi villa coram episcopis qui adfuerunt, mihi direxisti, de quo tibi scripto respondi, cujus exemplar habeo, monens te, ut sacris canonibus et apostolicae sedis decretis ex eisdem sacris canonibus et apostolicae sedis promulgatis, fidem accommodares, et debitam obedientiam illis dependeres. Inde in Actiniaco Remensis parochiae tibi coram episcopis dedi libellum in 55 capitulis auctoritates ecclesiasticas continentem (SYM., in Atteniaco, ann. 870) , contra illa quae in praefatis tuis duobus libellis collegeras, monens ut a talibus et hujusmodi reprehensionibus te cohiberes, [Col. 0212A] et te sacris regulis subdens, pacem et sanctimoniam secundum Apostolum sequi studeres (Hebr. XII) . Tu autem nullam inde meae admonitioni satisfactionem exhibuisti, quin potius rotulam prolixissimam contra veritatem et auctoritatem, ac rationem contextam in eadem synodo obtulisti et praefatum tuum monstruosum libellum, a te et a tuis subscriptum in eadem synodo protulisti, quem ibidem accipiens hactenus servo. Et cum me vidi post tot admonentes nihil apud te posse proficere, schedulam porrexi in synodo episcoporum decem provinciarum (syn. Duziacensis, an. 871), ab eisdem venerandis episcopis quaerens consilium, quid contra tuam pertinacem contumaciam agere possem, et illa, quae tibi ac parochiae, tuae contra colligationes tuae impietatis direxeram, [Col. 0212B] coram illis relegi feci.
«Unde et ab eisdem episcopis praedictis sacri conventus auctoritatibus, quoniam injuste ac irregulariter tantas et tales excommunicationes agere praesumpsisti, et a domno rege impetitus, quoniam juramenta illi a te super sacra praestita non observasti; sed et quia res suae proprietatis contra leges divinas et humanas invasisti, et a Normanno in synodo accusatus, quoniam eum de rebus tua concessione atque consensione a domino Karolo sibi beneficiatis, sine auctoritate regia, armata militari manu, et turba vulgi collecta, cum gladiis et fustibus primum quidem uxorem suam, quae ibi sine ullo erat, et postea illum ipsum contra leges et regulas expulisti, et omnia sua, quae ibi habuit, abstulisti [Col. 0212C] sed et a tuis hominibus accusatus, quia contra leges divinas et mundanas eis sua beneficia abstulisti, ut synodalem censuram evaderes, dedisti regi et mihi in eadem synodo professionis tuae libellum de regulari obedientia tua, quem habeo; et tu negare non potes, quoniam ipsius exemplar [Col. 0211D] Exstat apud Aimonium lib. V, c. 24. de manu mea in eadem synodo accepisti, sicut in processu monstrabo. Sed ut vir duplex animo, et inconstans in omnibus viis tuis (Jac. I) , statim in crastina misisti mihi per Harduicum venerabilem Vesontionensem episcopum, ad profitendum et subscribendum tibi breviculum ita se habentem: Et ego Hincmarus Remorum archiepiscopus tibi Hincmaro Laudunensis Ecclesiae coepiscopo tuum debitum, sacris praecipientibus canonibus, privilegium [Col. 0212D] conservabo, et in quibuscunque ecclesiasticis negotiis indigueris, secundum sacras regulas debitum tibi jure adjutorium archiepiscopali auctoritate adhibebo. Quae causa non solum non de humili, verum nec de sano sensu processit. Injustum quippe ac irrationabile videtur, ut archiepiscopus a sacris canonibus non exorbitans, excedenti episcopo suffraganeo a se ordinato, professionis ac subscriptionis libello, sicut postulaveras, satisfaceret. Sicut enim secundum Scripturam minor a majore benedicitur (Hebr. VII) , ita prorsus minor a majore judicatur, ligatur vel solvitur, sicut et in decretis Gelasii demonstratur (GELAS., ep. 4 et 13) . Juste igitur [Col. 0213A] et rationabiliter tibi hinc respondetur ex Jacobo: Petisti et non accepisti, eo quod male petisti (Jac. IV) . Sed et in eo quod tibi a me subscribi proposuisti, ut tuum debitum, sacris praecipientibus canonibus, privilegium conservarem, petisti quod voluisti, sed nescisti quod dixisti, quoniam ut sanctus Hieronymus dicit: Privilegia singulorum communem legem facere non possunt (HIERON., in cap. I Jonae) . Et sacri canones provincialibus episcopis, et eorum ecclesiis vel sedibus, privilegia, scilicet privatas leges, vel jura privata generaliter non dederunt, quia quod omnes generaliter habent, jus speciale et dignitatis lex privata esse non valet. Sed metropolitanis episcopis ac metropolitanis sedibus privilegia tribuerunt,» etc., de sacris canonibus et decretis papae Leonis subnexa. [Col. 0213B] Post quae subinfert:
«Quapropter quando talia mihi ad profitendum et subscribendum misisti, scire debueras, quod in istis regionibus nemo pene ignorat, quia municipium Lauduni, in quo es ordinatus episcopus, ab exordio sui, postquam a Marcobrio praetore, ut produnt historiae, conditum fuit, nunquam inter sedes provinciales Remorum provinciae, in paganismo, vel in Christianismo, nomen vel locum habuit, donec sanctus Remigius quindecimus Remorum archiepiscopus, certis quibusdam accidentibus causis, primus ibidem ordinavit episcopum, et eidem municipio, de rebus Remensis metropolis satis superque ditato, ipsum comitatum, in quo consistit, partem scilicet ex Remensi parochia delegavit; sed semper [Col. 0213C] fuit Remensis provinciae municipium, sicut hodieque et alia municipia in Remensi parochia, quae in subjectionibus loco ac nomine permanent. Non igitur privilegium, sed municipatum tibi debere servari convenerat petere, quia sicut Patres nostri ac magistri Ecclesiae tradunt, Paulus apostolus non se civem, sed municipem appellat, dicens: Ego homo sum quidem Judaeus a Tharso Ciliciae, non ignotae civitatis municeps (Act. XXI) . Natus quidem apostolus in oppido Galilaeae Giscali fuit, quo a Romanis capto, cum parentibus suis Tharsum Ciliciae commigravit. A quibus ob studium legis missus Hierosolymam, a Gamaliele viro doctissimo, sicut in subsequentibus ipse memorat, eruditus est (Act. XXII) . Et ideo non se civem, sed municipem, a municipio, [Col. 0213D] id est, territorio ejusdem civitatis, in quo nutritus est, appellat. Dictum autem municipium, quod tantum munia, id est tributa debita vel munera reddat. Nam liberales et famosissimae causae, et quae ex principe proficiscuntur, ad dignitatem civitatum pertinent. Nec mirum, si te Tharsensem, et non Giscalitem dicat, cum Dominus ipse in Bethlehem natus, non Bethlehemites, sed Nazarenus, a loco in quo nutritus erat, cognominatus est. Et tu ergo in dioecesi Remensi natus, et in metropoli Remorum nutritus, et in municipio Lauduni ordinatus, non te civilem vel civicum, sed municipem, videlicet tributarium seu munerarium, utinam spiritalium donorum, episcopum, et excepto quod a pluribus [Col. 0214A] episcopis es ordinatus, pene vicarium episcopum, quem Graeci chorepiscopum vocant, debueras recognoscere, ac per hoc non privilegium tibi ascribi, sed municipatum; nec contra privilegium tuae metropolis te oportuerat rebellare, quod non ageres, si animo Paulus, scilicet pusillus et humilis esses. Unde timendum est, ne et in hoc perditionis filium imiteris, qui adversatur et extollitur supra omne quod dicitur Deus, aut quod colitur (II Thess. II) . Cui quantum ex te fuit, tradidisti eos quos irregulariter, ut praemisi excommunicasti, non ut, secundum Apostolum, spiritus eorum salvi (I Cor. V) , sed quantum furor et indignatio tua praevalere potuit, perditi essent in die Domini. Quas colligationes impietatis, ut saepe dictum est, et semper dicendum [Col. 0214B] est, quoniam regulariter contra votum tuum dissolvi, te adversum me erexisti.»
Item, post auctoritates super illicita excommunicatione: «De sacramentis autem a te regi praestitis non est mihi necesse aliquid scribere, quoniam pene omnes sciunt, quid de perjurio (si forte illud admisisti) Dominus in lege (Deut. V) et prophetis (Zach. V; Mal. III) , et in Evangelio (Matth. V) , et per apostolos (Jac. V) ac Ecclesiae doctores atque magistros dicat. Et quia, ut in decretis apostolicae sedis dicitur, nolumus exaggerare quod gestum est, ne cogamur judicare quod justum est, quoniam quod inde tibi in synodo reputatum est, judiciario ordine comprobatum non est, sed regia benignitate intermissum [Col. 0214C] est, omisi hinc regulare judicium ponere, ut te ad conscientiam tuam remitterem. Pervasio autem rerum proprietatis regiae a te perpetrata manifestissime claruit, quia nunquam res ipsae juris Ecclesiae Laudunensis fuisse legaliter probatae sunt, nec sua, vel cujusquam alterius donatione, vel concessione ab eadem Ecclesia possessas fuisse monstratum est. Unde super hominem tuum Teduinum, cui easdem pervasas beneficiasti, legaliter conquisitum est. Sed et proclamatio adversum te Nortmanni vera fuisse claruit, nec testibus indiguit, quoniam tam manifestissime hoc, quod inde contra leges et regulas egisti, adeo omnibus in istis regionibus patuit, ut nulla tergiversatione factum tegi, aut excusari valeret. Nam constat multis esse notissimum, [Col. 0214D] et tu in scriptis tuis domno regi et mihi directis hoc confiteris, quoniam ad deprecationem Rodulfi et Conradi, easdem res, postquam domnus rex illas a longo tempore de ecclesia Laudunensi abstractas, eidem ecclesiae sua potestate restituit, ipsi domno regi illas sine mea ac coepiscoporum nostrorum et comministrorum tuorum conscientia atque consensu beneficiasti, quatenus eidem Nortmanno illas beneficiaret.»
Item post aliquas datas auctoritates: «Et hoc a te ita irrationabiliter factum irrationabilius dissolvisti, qui armata militari manu, et permista vulgi multitudine cum armis et fustibus, et tumultu maximo, sicut dicunt qui factum illud viderunt et audierunt, [Col. 0215A] eumdem Nortmannum, qui ipsas res a te regi concessas, per regis beneficium retinebat, violenter et sine regis auctoritate, ac verbo, vel litteris expulisti, et expulso illo, illas invasisti, et in eas intrasti, ac possedisti, cum sint leges et regulae, sit etiam rex portans gladium ad vindictam malefactorum (Rom. XIII) , sint episcopi, et canones ad judicanda crimina sacrilegorum, ut si ipse Nortmannus pervasor rerum ecclesiasticarum foret, gladio, id est vindicta regia puniretur, si sacrilegus comprobatus esset, episcopali et canonico judicio judicaretur. Sunt etiam judices, et sunt leges, quorum et quarum judicio, si quid forte tibi, et Ecclesiae tibi commissae injuste factum erat, legaliter et regulariter emendaretur.»
[Col. 0215B] Item post quaedam praecipue beati Gregorii praeceptionum decreta: «Denique ex eo quod tui homines se ad regem reclamaverunt, quoniam ab eis sua beneficia, quae apud antecessores tuos praeservierunt, injuste et irrationabiliter abstulisses post datum regi et mihi libellum in synodo de regulari obedientia tua, secundum sacros canones, et decreta sanctae sedis Romanae pontificum, ex eisdem sacris canonibus promulgata, electos judices episcopos apud me expetisti, et tres, secundum Africanum concilium (conc. Afric. can. 63, 88, 89, 94) , scilicet Actardum, Ragenelinum, atque Joannem a me tibi designatos suscepisti, et eorum, atque apostolorum Deum timentium judicio, in domni regis sicut postulasti, praesentia de quibusdam decretum fuit, ut [Col. 0215C] beneficia sua, quae irrationabiliter perdiderant, recuperare deberent. Quorumdam autem eorum causa usque ad alium tractatum, certis causis intervenientibus non diffinita, sed die alia diffinienda remansit; et tu ante diffinitionem contra sacros canones, et sine ulla necessitate vel ratione, fuga lapsus, regularem diffinitionem exspectare contempsisti.»
Item post aliqua de canonibus: «Et ab electorum, judicio, ut praedixi, incaute ac inhoneste fuga lapsus abscedens, pitacciolum irrationabiliter confectum, et manu tua subscriptum, ac praefatae professioni tuae usquequaque contrarium, per Ermenoldum diaconum tuum, VI Nonas Julii, indictione 3 mihi misisti, quod ita se habet [Col. 0215D] Exstat ad finem opusculi LV Capitul. :
«Reverendissimo Remorum archiepiscopo HINCMARO [Col. 0215D] sanctae Laudunensis Ecclesiae HINCMARUS, Deo miserante, episcopus, debitam in Christo devotionem. Vos scitis quia ab universali sanctae Romanae Ecclesiae papa, Patre quoque nostro et magistro Adriano (Adrian. II) bis vocatus existo, et vos ipsi in quaternionibus mihi a vobis in Attiniaco palatio, coram archiepiscopis et episcopis, qui adfuerunt, datis, quod ad eadem sedem venire totidem vocatus detrectem, me reprehendistis; si vitio scriptoris, pro detrectem, quod est dissimulem vel differam, detractem, quod valde tractem non ab re accipi potest, intercharaxatum non fuit. Unde vos nunc pro amore Dei omnipotentis, et reverentia S. Petri [Col. 0216A] exposco, sicut et in eadem synodo in eodem Attiniaco a vobis convocata, quod impetrare, non valui, expostulavi, ac jam etiam per integrum efflagitavi annum, et praecipue in synodo apud Vermeriam palatium olim ab orno habita ( Syn. apud Vermer., an. 870), obsecrando declamavi, nunc quoque et obsecro, et item declamo, ut et hactenus egi, quo vestra archiepiscopali auctoritate apud domni nostri gloriosissimi regis Karoli ( Carol. Calvus ) clementiam obtineatis, quatenus domni et universalis papae Adriani praeceptis ac institutionibus ecclesiasticis, mihi ut omnibus expedit, velut ei qui de omni Ecclesia fas habet judicandi, liceat obedire, videlicet ut limina sanctorum apostolorum, Petri scilicet et Pauli, merear, ut devovi, et ab eodem insuper [Col. 0216B] vocatus sum, penetrare. Alioquin me vobis ab hinc, ut archiepiscopo coepiscopus obtemperare debet, canonice sciatis obsequi non posse, quia ut decernit beatus papa Gelasius (GELAS., epist. 4) , nesciunt quid loquuntur, qui decretis sanctae Romanae Ecclesiae sedis praesulum quasi canones opponunt, quibus contraire contra canones est ipsos se erigere. Iste Gelasius papa venerabilis et sanctus omnes decretales epistolas venerabiliter sanxit suscipiendas, nec ea venerabiliter suscipit, licet ad tomum caput inclinet, qui eis non obedit, sed potius porro obvias manus inferens, quod sine periculo agi non potest, respuit utpote qui de se judicari non prospicit. Nam velimus nolimus, aut eis parebimus, aut eorum judicio percellemur, quorum neminem aliqui [Col. 0216C] quique reprobare valemus. De archiepiscopis autem Remigio ac Harduico, quod mihi per Teutlandum diaconum mandastis, privilegio sanctae Romanae Ecclesiae non praejudicat, sed quod eis eadem sancta sedes de me voluit ac disposuit committere, commisit, vos vero quod vestrum est agite. In Domino Jesu Christo bene valete. Ego Hincmarus sanctae Laudunensis Ecclesiae episcopus sponte subscripsi.»
«De quo pitatio tibi distuli respondere putans te retractare, et a tua contumacia resipiscere: tu autem non quievisti, sicut causa brevitatis omitto. Et post haec per clericum tuum Bertharium domno regi tuas litteras direxisti, excusans te, quoniam ad illum, sicut tibi mandaverat, venire non posses, quia febricitans, ut te sol tangeret sufferre nequibas: sed [Col. 0216D] tibi Romam eundi licentiam daret, secundum votum tuum quod vovisti, quando altera vice febrem habuisti, ut ad sanctorum apostolorum limina, sicut voveras veniens, ibidem ab eadem febre liberareris. Is autem domnus rex coram episcopis et aliis fidelibus suis, qui adfuerunt, tibi per eumdem clericum tuum remandavit, mirum et non verum esse quod diceres, quoniam ad illum venire non posses, et Romam adire valeres. Venires autem ad illum, et si ipse pro causa rationabili te illuc ire velle cognoscere posset, tibi licentiam non denegaret. Tu vero ad illum venire noluisti, donec circa Kalendas Septembris tertiae indictionis, ad Silvacum de collocutione [Col. 0217A] fratris sui Ludovici rediit, quo obviam illi veniens, nihil cum eo, sed nec mecum, per te vel missos tuos, aut litteras tuas de licentia tua Romam eundi dixisti. Sed et quando missi domni apostolici Remis fuerunt, quotidie per septem dies, cum rege et mecum locutus fuisti, et inde nihil dixisti. Quod dicis te in synodo apud Vermeriam, indeque apud Attiniacum licentiam eundi Romam petisse, et impetrare non potuisse, omnes episcopi, qui in eisdem synodis fuerunt, liquido sciunt quoniam cum de tuis insolentiis increpabaris, timens regulare judicium, vel regis castigationem, licentiam eundi Romam petebas. Cum vero videbas, quia et rex et episcopi erant tibi placabiles, de ipsa licentia nihil dicebas, sicut nec modo facis, donec aliquam novitatem, ut [Col. 0217B] soles, quam semper timendo exspecto, iterum facias, de qua compellatus solitam cantionem de tua recantes. Petitio autem tua apud domnum regem talis fuit, quando ad eum venisti, quia sicut plures et pene omnes in istis provinciis scire dicuntur, et patet, addens gravibus graviora, velut ipsa sacrorum canonum demonstrant judicia, nescio quibus machinationibus exquisitis a te jussio est principalis elicita, ut de his de quibus electos judices secundum sacros canones expetisti, non solum eorum querela, quorum causa usque ad alium tractatum diffinienda remansit: verum et quae, ut dixi, in domni regis praesentia electorum judicum sententia diffinita fuerunt, sine metropolitani conscientia, sineque canonico et episcopali judicio, per judices [Col. 0217C] saeculares, Helmigarium scilicet mercati palatini Telonearium, et Flotharium ac Ursionem villarum regiarum majores refricarentur, contra canones, qui ab ecclesiasticis ad majoris auctoritatis ecclesiasticos judices, et non a majoribus ad minores, nec ab ecclesiasticis ad saeculares, neque a consensu partium electis provocari permittunt. A quibus judicibus saecularibus a te petitis quaedam ex diffinitis refricata et immutata, quaedam vero ex diffiniendis sunt diffinita, adinventitia reputatione, sicut ab ipsis, qui in eodem placito fuerunt, dicitur, de non necessariis et inconvenientibus juramentis reperta, et a te coram praedictis judicibus ipsis tuis accusatoribus, quos contra electos judices sicut expetieras, suscepisti, proposita, quatenus et is de quo legaliter ac regulariter [Col. 0217D] diffinitum fuerat, ut beneficium suum haberet, quod contra rationem et aequitatem perdiderat, eadem adinventione dimitteret, et illi quibus judicatum fuerat, ut quoniam tu post expetitum electorum judicium, idem judicium subterfugisti, beneficia sua usque ad legalem diffinitionem tenerent, beneficia ipsa desererent, et tu quod incoepisti evindicares; cum sicut tibi non licet de accusatione, sive criminalis causae, sive civilis, relicto ecclesiastico, publico purgari judicio, ita etiam non licet tibi postposito vel contempto ecclesiastico, judicio, ad saecularia judicia convolare, vel quemcumque, nec etiam laicam personam pertrahere, neque ad forum suum sequi, si ipsa persona laica consenserit ecclesiasticum [Col. 0218A] subire judicium, sicut lex Valentiniani, quam probat Ecclesia, demonstrat.»
Item post ostensas auctoritates: «Et non pertranseat etiam tuam considerationem, cur domnus rex tuae petitioni annuerit, ut unde in praesentia illius electos judices episcopos secundum sacros canones accepisti, sine conscientia metropolitani, sineque ecclesiastico judicio consenserit, ut seculares judices ad retractanda ea quae diffinita fuerunt, vel ad diffinienda, de quibus judices acceperas, demum acciperes. Scio enim et certus sum hinc illum canonicum scire judicium, et miror ac doleo cur tu hoc videre non voluisti, aut Deo judice arrogantia caecatus non potuisti. Inunge igitur, secundum consilium Apocalypsis Joannis, collyrio oculos tuos ut [Col. 0218B] videas (Apoc. III) , et albuginem arrogantiae de oculo mentis, id est intellectu tuo, abjicere valeas, et pensa ne forte domnus rex, quem toties exacerbasti, sciens divina judicia atque eloquia, hinc in annuendo votis tuis cogitaverit contra te sententias divinas de his qui durae cervicis et indomabiles corde sunt: Qui nocet noceat adhuc (Ezech. II) , et qui in sordibus est sordescat adhuc (Apoc. XXII) , ut impleant peccata sua semper (I Thess. II) ; et: Dimisit eos secundum desideria cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis (Psal. LXXX) ; et: Nonne haec condita sunt apud me, et signata in thesauris meis? mea est ultio, et ego retribuam eis in tempore, ut labatur pes eorum: juxta est dies perditionis, et adesse festinant tempora (Deut. XXXII) . Et cum tantarum transgressionum [Col. 0218C] inveniaris obnoxius, non cessas me provocare, ut de promisso pitacio tuae professionis atque subscriptionis, de quo tibi, ut praedixi, respondere hactenus distuli, sed et de aliis tuis professionibus atque subscriptionibus vel lacessitus rescribam, quatenus professionum et subscriptionum tuarum historias plures legentes, si forte sunt qui adhuc eas ignorent, earum diligentiam cautelam quoque et utilitatem cognoscant. Et primum quidem respondebo tibi de praefato a te subscripto pitacio, in quo scribis in adminiculo tuo te a me reprehensum, et esse me ostendis reprehensibilem. Sed ego spreta reprehensione tua, qua me quasi sub quodam excusationis velamine, de scriptoris vitio more tuo evidenter reprehendere satagis, qui aut differentiam [Col. 0218D] verbi detrectem [ rest. pro detractem], quod in meis scriptis tibi datis posui, nesciam, aut scriptoris vitium in eis corrigere non sapuerim, vel emendare neglexerim, et ex mea reprehensione tuam ostentare scientiam, Cham Noe filius (Gen. IX) voluisti, non solum in verbi illius differentia, sed et in alio verbo, quod ad ostentationem tui in tuis adinventionibus iteratum inveni; et cum hinc meam insipientiam voluisti ostendere, tuam studuisti apud scholasticos stultitiam propalare. Pro me nihil curo dicere: Mihi enim pro minimo est ut a te judicer (I Cor. IV) , aut sine dilectione a tua scientia reprehendar. Sed ne apud illos, qui tecum rumusculos captant, glorieris quasi me mutum effeceris et elinguem, qui [Col. 0219A] solus nostris temporibus thesauros sapientiae et scientiae penetrans introisti, hic causa compendii praetermittens, cum mihi vacaverit, ostendam quid regularum grammaticae artis auctores, quid ortographiae doctores, quid sanctae Scripturae tractatores inde sentiant atque dicant.»
Idem post nonnulla: «Sed et alia sunt hinc ex sacris canonibus et apostolicae sedis decretis, quae mihi hic ponere longum fuit, in opusculo 55 capitulorum, quod ad tuam commonitionem, et correctionem atque instructionem tibi dedi, potes relegere, praeter epistolas praemissas quas tibi direxi ad redarguendam tuam temeritatem contra evangelicam veritatem, et apostolicam atque canonicam auctoritatem, contraque sedis apostolicae [Col. 0219B] decreta, in tuam et perniciem multorum praesumptam, sicut in synodo plurimorum episcoporum est comprobatum. Sed et praeter alias epistolas, ac alia scripta, quae tibi direxi, vel dedi ad comprimendam tuam insolentiam, et commonendam ac instruendam tuam dilectionem ut ageres juxta Domini dictum: Quid quaerit Dominus Deus tuus a te, nisi ut timeas Dominum Deum tuum, et facias voluntatem ejus, obediasque ipsius imperio (Deut. X) ? Quae frater sollicita cordis intentione revolve, et recogita quid sit quod dixisti: Quia ex tunc quando mihi litteras illas misisti, ut archiepiscopo coepiscopus obtemperare debet canonice, scirem obsequi mihi te non posse; et revoca ante oculos tuos, quod coram episcopis decem provinciarum professus es, et manu propria [Col. 0219C] subscripsisti: scilicet quia privilegio metropolitani provinciae Remorum Ecclesiae, secundum sacros canones et decreta sedis apostolicae ex sacris canonibus promulgata pro scire et posse te obediturum profitereris et subscripsisti. Dic, frater, quando et ubi, vel in quibus a te requisivi vel extorquere volui, ut mihi contra haec in aliquo obedires? qui nunquam tua, sed juxta Apostolum, te quaesivi (II Cor. XII) , et qui meas injurias, scilicet meae personae, facile, Deo gratias, possum dimittere, sicut et quotidie pro te omnipotentiam Domini devote exorans facio; injurias ordinationis divinae, quae a tua insolentia exquiruntur, ut metropolitano privilegio canonice non subdaris, in eum redundantes, qui Spiritu sancto suo, a quo promulgati leguntur et creduntur canones, instituit, [Col. 0219D] patienter ferre non possum, nec debeo, quin tantum inde non satagam quantum potero. Nam sicut sollicitudo et primatus totius Ecclesiae catholicae sanctae sedis Romanae pontifici divinitus est collata, ita et unicuique metropolitano ac primati provinciae sollicitudo sibi delegatae provinciae, per sacros canones Spiritu Dei conditos, et totius mundi reverentia consecratos noscitur esse commissa,» et caetera. Sequuntur denique plura de professionibus et subscriptionibus ejusdem Hincmari, et correptionibus ejus usque ad finem operis. Item aliud opus incipiens ita:
«HINCMARUS Remorum episcopus HINCMARO Laudunensi episcopo.
[Col. 0220A] «Vir diversis flagellis a diversis attritus dicit: Qui me comedunt non dormiunt (Job XXX) , ac si diceret, non quiescunt. Et tu, frater, me tuae linguae flagellis atterere, et venenosis scriptis tuis ad iracundiam provocando inficere non quiescis. Sed qui illum servum suum custodivit a murmurationibus, me peccatorem, et fragilem in se confidentem potest custodire a rancore et malitia contra tuas falsas criminationes. Post alia multa super dolorem vulnerum meorum addens (Psal. LXVIII) , dicis: Sicut in scriptis tuis perversis invenio, quia apostolicae sedis potestati derogo. Unde nemo sanum sapiens tibi unquam credidit, vel credet, quoniam et ipsa scripta quae ad apostolicam sedem saepissime misi, et illa quae tibi resultanti saepe transmisi, te revincent, et in isto [Col. 0220B] saeculo, et in futuro judicio. Non enim de me verum esse valebis unquam, vel usquam probare quod dicis: Ab his, inquiens, a quibus pro apostolicae sedis privilegiis, quae Christi sunt usque ad mortem fas erat decertari, praedicatur et docetur, in his quae eadem sedes statuit, velut respuendum probari. Sed tu probaris ejus privilegio resultare, qui secundum sacros sanctorum conciliorum canones supra positos, ab ipsa prima sede atque ab omni Ecclesia catholica comprobatos, ut revera Spiritu Dei conditos, et totius mundi reverentia consecratos, et juxta decreta ipsius sanctae sedis, ex eisdem sacris canonibus promulgata, metropolitano privilegio, semel et secundo ac tertio commonitus, obedire detrectasti, ut colligationes impietatis (Isa. LVIII) , quas contra evangelicam [Col. 0220C] veritatem, et apostolicam atque propheticam auctoritatem, contraque sanctorum canonum, et decreta ipsius venerandae sedis exitiabiliter, in tuum, et multorum periculum colligasti, dissolveres. Insuper contra sacras regulas adversus metropolitanum privilegium libello perniciose subscripsisti, et subscribi fecisti. Unde in synodo conventus ab episcopis decem provinciarum ( syn. Duziacensis ) libellum professionis de futura tua obedientia subscriptum manu propria, quem habeo, porrexisti. Contra quem iterum resubscripsisti. Nam ego decretales epistolas sedis apostolicae diversis temporibus, pro diversorum Patrum consolatione, vel consultatione ab ejusdem sedis pontificibus datas, et venerabiliter suscipio, et venerabiliter suscipiendas dico et scribo, et sacros [Col. 0220D] sanctorum conciliorum canones cum decretis apostolicae sedis, ex eisdem sacris canonibus promulgatis, et recipiendos, et custodiendos, et servandos, sicut supra ostendi, profiteor. Et quod dicis, te audire obloqui de judicio domni papae Nicolai, si de me dicis, mendacium dicis. Nam quod ille de Rothado sive de Vulfado judicavit, non contradixi, sed sicut ipse praecepit obedire curavi. De eo quod dicis de Rothado, quia in ejus depositione non consensisti, subscriptiones tuae manus propriae te revincunt. Nihil enim inde egi, quod mecum non egeris; nihil judicavi, quod non judicaveris; nihil subscripsi, quod non subscripseris. Habeo enim illas ipsas manus tuae subscriptiones.»
[Col. 0221A] Et circa hujus operis finem: «De aliis vero, quae in scripto apud Attiniacum dato mihi improperando mendaciter dicis, tibi respondere non curo. Sed scias quia non sum oblitus quod scriptum est in Isaia propheta (Isa. XXXVII) , quoniam S. Ezechias arctatus angustia, blasphemas epistolas sibi directas in templo coram Domino expandit, et ad eum clamavit, et exauditus est. Expandam autem manus meas ad Dominum cum blasphemiis et superbissimis scriptis tuis mihi a te directis, orans ut, quando scit, et quando vult, et sicut scit et sicut vult, te convertat ad verae pacis et dilectionis atque debitae obedientiae dilectionem [ for., directionem], et me liberet a labiis iniquis, et a lingua dolosa (Psal. CXIX) . Et dominae meae beatae et gloriosae Dei genitricis Mariae meritis, ac [Col. 0221B] precibus sancti Remigii, cujus privilegio derogas, exaudiet me adjutor in opportunitatibus in tribulatione (Psal. IX) . Et quia beatus Hieronymus de his, quorum adversum me gratis suscepisti officium, dicit: Audiant canes mei (HIERON. praefat. in Job ), tu qui de filio in fratrem, indeque crevisti in coepiscopum, et post adeo profecisti, ut in canem meum excreveris, accipe hanc perversi contumaciae tuae pitacioli exigente causa, prolixam responsionem. Cum autem mihi vacaverit, succinctius de aliis perversis, et incompositis scriptis tuis, in quibus quaedam mendaciter, quaedam reprehensibiliter me reprehendendo, quaedam ficte humiliter, et vere superbe scripsisti, rescribam, et in illo scripto, quia lego dixisse Dominum: Jam non irascar tibi amplius (Ezech. XVI) , [Col. 0221C] quantum mihi adhuc paret de hujusmodi altercationibus tibi scribendi finem imponam. De hoc quod dicis, quia dicunt de me homines: Qualis est ille avunculus, qui talia suo nepoti scribit? dicant et de te ipsi homines: Qualis est ille nepos ab avunculo suo talis ut tunc erat assumptus, et talis, sicut nunc est in spiritali ac temporali honore effectus, qui talia sibi exigit ab invito avunculo, ne talis ab aliis, sicut a nepote suo depingitur, aestimatus, per eum blasphemetur nomen Domini (Rom. II) et vituperetur ministerium ejus (II Cor. VI) , secutus Apostolum scribentem ad Corinthios, contra se blasphemantes, et vilipendi ab aliis laborantes? Egit quippe doctor egregius ut, dum ipse qualis esset agnoscitur, et vita et lingua male praedicantium ejus praedicatione vilesceret, [Col. 0221D] illos videlicet commendaret, si se absconderet; cumque se non ostenderet, errori locum dedisset. Dicunt etiam et ipsi homines de te: Qualis est ille nepos, qui talia contra suum avunculum, et nutritorem atque ordinatorem machinatur, et quantum potest mali agit, et plusquam potest agere cupit, sicut tu in die magni judicii manifeste videbis, si te antea inde non recognoveris, et dignis poenitentiae fructibus non emendaveris? Multum me fatigas, et merito, non tibi imputetur, sed fatigationem meam consolatur, quod sicut tibi scripsi, beatus dicit Gregorius: Etsi Aethiops niger in balneum intrat, et niger de balneo exit; tamen balneator denarium balnei sui non perdit. Timeo de te meo Alexandro [Col. 0222A] quod de suo dicebat Paulus: Alexander aerarius, multa mala mihi ostendit, reddet illi Dominus (II Tim. IV) .»
Altfrido Transrhenensi episcopo scripsit quaedam pro rebus S. Remigii sitis in Thoringia, quas eidem commiserat, ut redditus ipsarum ipsi tempore opportuno dirigeret, interdicens, juxta dispositionem B. Remigii, ut nemo colonos ipsarum in suo praesumeret opprimere servitio; item, quod easdem res cuidam suo in beneficium dederit homini, rogans ut eidem homini solatium in quibuscunque indiguerit, ferre studeat; Adventio, Mettensium praesuli, super [Col. 0222B] quadam fidei quaestione, de qua fuerat interrogatus ab ipso; item, de itinere quod idem Adventius Romam petiturus debebat incipere; item, de adventu suo ad denuntiatam a rege synodum, pro memorata quaestione tractanda; item, pro filio neptis suae, quem eidem committebat; item, pro his quae idem Adventius ei mandaverat de Hincmaro Laudunensi episcopo, breviter intimans quae bona erga ipsum gesserit, et quae prava ille contra gerebat; item, petenti consilium quid agere deberet, Karolo in regnum Ludovici fratris sui senioris ipsius veniente, significans quid egerit ipse, quando Ludovicus regnum Karoli pervaserat, et quid eidem tunc agendum foret; item, pro acceleranda ordinatione Berardi Ecclesiae Virdunensis electi, et vocati episcopi; [Col. 0222C] item, pro excommunicatione Karlomanni, quam mittebat ei, significans qualiter eamdem tractare deberet; item, pro missis ipsius Adventii, quos Romam direxerat pro causa Bertulphi Trevirensis archiepiscopi, mirans cur sibi non significasset, qui ei renuntiavissent; item, pro litteris Ludovici regis, quas idem Adventius ei direxerat, et ut litteras, quas ipse domnus Hincmarus Ludovico mittebat, ipse praefatus praesul ei aut mitteret, aut donaret; item, pro litteris ipsius Adventii, quas ei miserat, intimans de adventu legatorum suorum pallium a sede apostolica Bertulpho archiepiscopo deferentium, exhortans etiam, ut de regum concordia laboraret; unde, quia semper laboraverit et laborare decertet, innotescit, et de mulo, quem sibi mitti [Col. 0222D] petierat, quia hoc animal ipse domnus Hincmarus non haberet, nec sedere soleret, et alia quaedam; item, pro excommunicationis discretione, quia excommunicatos significaverat a se quosdam malefactores Mettensis Ecclesiae, homines scilicet Walterii comitis, et Lambertii, deposcens ut apostolicam regulam et episcopalem servet in hujusmodi negotio patientiam; item, quo debeant ordine consecrari metropolitanus atque dioecesanus episcopi. Ercamrao Cathalaunensi episcopo, de quibusdam reprehendens quae non libenter audiebat de illo, admonens et instruens qualiter se agere debeat, et ut monitis apostolicis diligenter attendat; item, pro cujusdam villae incolis, quos irrationabiliter ab omni consolatione [Col. 0223A] divini ministerii, propter quoddam homicidium, non ab ipsis patratum, removerat, intimans quomodo nec charitatem, nec discretionis moderationem in hoc facto custodierit; item, pro absolutione cujusdam ab ipso excommunicati, pro quo Guntarius Coloniensis episcopus eidem litteras deprecatorias miserat, quas ille suscipere noluerat, ostendens qualem se erga delinquentes, et qualem erga recognoscentes episcopus exhibere debeat. Hilmerado Ambianensi, pro quodam monacho, qui presbyterum et monachum in monasterio sancti Richarii occidit, pro quo domnus papa Nicolaus litteras eidem domno Hincmaro direxerat, poenitentiae tenorem continentes; item, pro litteris Adriani papae [Col. 0223] Hae epistolae Nicol. I et Adriani ad Hincmarum non exstant. , quas ei pro quodam presbytero [Col. 0223B] miserat, monetque ut apostolicis obediat jussionibus; item, pro quodam presbytero, qui ad eum clamaverat, quia, pro eo quod arma de cujusdam ebrii manibus, qui eum occidere volebat, extorquens, projecit et fugit, idem episcopus ab eo et Ecclesiam suam et facultates ejus tulisset. Unde redarguit eum, quod contra auctoritatem sacrorum canonum erga praefatum egerit presbyterum, mandans quid fiendum, et quid juxta canonicam sit auctoritatem de hoc observandum. Item redarguens eum quare in torpore negligentiae requiescens, pravorum consiliis uteretur, cum et aetate et corporis infirmitate ad finem vitae urgeri videretur, ostendens ei ex sanctarum monitis Scripturarum, quibus transgressionibus inveniretur obnoxius; item, pro quodam [Col. 0223C] presbytero, mandans et interdicens auctoritate metropolitana, ut nullum praejudicium ei faciat, sed ad synodum convocatam die denominata sibi occurrere studeat; item, pro hac eadem re, intimans quia si non occurrerit ad sydodum secundum praeceptum papae, quod synodus de eo judicaverit in ipsum sit exsequendum. Isaac Lingonensi, pro quodam regio milite ab ipso excommunicato, suadens ut mitius erga eum ageret, propter instantem de infestatione paganorum necessitatem, notificansque qualiter ipse agere soleret in talibus excommunicatorum causis, et quia illud anathema non duret amplius, nisi quandiu homo in peccato perseverat; item, pro nepotibus ipsius, qui apud eumdem domnum Hincmarum nutriti fuerant, et alia quaedam. Hungario episcopo, [Col. 0223D] pro excommunicatione Balduini qui Judith viduam regis filiam sibi furatus fuerat in uxorem, unde et ab episcopis hujus regni fuerat excommunicatus.
Hortatur autem eumdem Hungarium, ut admoneat Roricum Normannum, nuper ad fidem Christi conversum, ne recipiat eumdem Balduinum, neque praesidium ferat: sed et quod centum [ i. si caeteri]. Nortmanni per ejus consilium, ut audierat, post conversionem ipsius istud regnum depraedati fuissent, hoc digna poenitentia emendare studeret. Fulcrico Trecassino episcopo, Ecclesiae Remensis alumno, gratias referens pro epistolis quibusdam Augustini ab eo sibi missis, et de libro Didymi, quem Fulcricus [Col. 0224A] mitti petebat, ac de Ecclesiis monasterii Orbacensis, admonens eum, ne contra matrem suam, Ecclesiam scilicet Remensem, et patronum suum sanctum Remigium aliquid perverse agere praesumeret. Odoni Belvacensi, quem filium charissimum saepe vocat, multa fidenter [ ms., fideliter] scripsit. Pro epistola siquidem Adriani papae, quam sibi miserat super appellatione cujusdam presbyteri ex Ambianensi parochia, ut assumat idem Odo pro hac laborem, quatenus Hilmeradus episcopus papae jussis obediat, et qualiter scripta, presbyter idem Roma detulerat, prudenter tractare debeat; item, pro quibusdam regis hominibus inter se discordantibus, ut commoneat eos ad pacem venire, indicetque ipsis, quod nisi hoc egerint, ab eodem domno Hincmaro [Col. 0224B] excommunicandi sint; item, pro synodo, quam rex praeceperat habendam non in tempore congruo, petens consilium quid inde agere debeat, rogans etiam sibi remandari quid rex responderit de illis hominibus quos se excommunicaturum significaverat, et de aliis necessariis causis. De quibusdam quoque scriptis, et Graecorum quaestionibus, et homiliis beati Petri caeterisque rebus; item de responsionibus ad objecta Graecorum, quas idem Odo colligens descripserat, et domno Hincmaro miserat. Unde Deo gratias refert, quia se ipsumque uno spiritu potatos invenit, et quid de his sibi videatur simul conferendum esse significat, sed et apud regem semper eum excusatum fieri rogat, qui tunc in ejus servitium, diversis infirmitatibus detentus, abire non [Col. 0224C] potuerit, rememorans etiam de discordantibus, unde jam mandaverat, ut eos ad pacem redire moneret, laudans eum quod de his quae in litteris suis ei significaverat, ut Deum et fratrem diligens, studiose ac episcopaliter egerit, et ut regem commoneat, et inde ministerium suum facere rogat, sibi quoque rescribi, de quibusdam, quae inter se et regem versabantur. Quaedam etiam intimans, quae secreto Joanni episcopo notificaret de synodo tunc, ut rex jusserat, non agenda, et quare tunc convocari non deberet, addens de quibusdam quoque scriptis, quae illi remittebat, vel quae sibi mitti poscebat; item, de ordinatione Willeberti, cui rex episcopium Cathalaunense dederat, ne in ipsius ordinatione ab ordine debito declinaret, intimans quod irrationabiliter Cathalaunenses, [Col. 0224D] post obitum sui episcopi, de sua ipsa necessitate fecerint, et quod ad regem litteras suas pro electione praefati Willeberti miserint, decretum vero suum ad archiepiscopum, sicut mittere debuerant, ut inde quae agenda essent canonice ageret, non miserint, insinuans qualiter inde rite facere debuissent; sed quia non fecerant, quid exinde cautius agendum sibi videatur, edisserit, et prudenter attendendum mandat, ut regularis electio fiat, et postremo, sicut ipsius prudentiae melius inde videretur, hanc ita disponeret; item, de causa parochiae ipsius Odonis quae inter ipsum et Rothadum Suessionensem episcopum ventilabatur, simulque de presbytero, qui [Col. 0225A] epistolam papae Roma detulerat, ut regem admoneat modificans ejus animum, ne contra Dominum aliquid faciat in Ecclesia Dei, vel episcopali ordine non pro Hincmaro nepote suo se tantum id dicere asserens, quantum pro ipso seniore suo rege, ne ipse taliter peccaret, unde aeternaliter periret; item, de correctione epistolae suae, quam illi pridem miserat, ab imperito scriptore corruptam, et de his quae objiciebantur Hincmaro scandalizatori suo; item, de litteris, quas pro eodem Hincmaro regi mittebat, ut ipse Odo eas illi porrigeret, et qualiter eas receperit, vel his annuerit, sed et de aliis sibi sciendis petit litteris sibi remandari; item de causa Erpuini episcopi, qui ad condictam synodum venire non valebat, ut causam ipsius Odo inter ejus personam [Col. 0225B] et accusatores ejus exsequi studeret, et si ad integrum id agere non posset, eumdem Erpuinum et accusatores ejus ad synodum apud Pistas agendam abire commoneat; item, de litteris sibi ab Odone missis, in quibus compererat insurgere quosdam monachos contra sacram auctoritatem, et de privilegiis Corbeiensis monasterii; item pro itinere suo ad regem; item gratias referens Deo, pro satisfactionis et correctionis dulcedine, qua in litteris ipsius Odonis multam recognitionis ejus de his unde redarguerat eum reperit benignitatem, item pro electione Suessorum episcopi post obitum Rothadi; item, pro conventu synodali super responsione ad epistolam Adriani papae; item, pro litteris regis, quibus praeceperat episcopos regni a domno Hincmaro [Col. 0225C] convocari, ut prohiberent filium ipsius regis Karlomannum a praesumptione cessare, quam criminabatur contra patrem exercere; item, pro ordinatione Ansegisi Remensis dioeceseos monachi in episcopatu Senonico; item, pro libello historiae de ortu S. Mariae, et homilia B. Hieronymi de Assumptione ipsius Dei Genitricis, quae quidam monachus Corbeiensis monasterii non esse recipiendam contendebat.
Ad quae respondet idem domnus Hincmarus, praefatam historiam nos habere ad lectionem, non ad proferendum auctoritatem: homiliam vero eamdem a sancto Hieronymo asserit catholice dictatam, sicut et stylus, et cautela sensus, et intellectus, et alia certa indicia monstrant, et certae personae, per quas [Col. 0225D] de partibus orientalibus tempore certo delata ad regiones nostras pervenit, fidem faciunt. Subjungit quoque de libello ipsius Odonis contra objectiones Graecorum, quaedam se in eo commemorans adnotasse, quae retractanda et corrigenda forent; item, pro ordinatione Hedenulfi secundum jussionem Joannis papae ad episcopum Laudunensem diu pastore vacantem; item pro ratione lunae paschalis, et lectione quam Adalardus abbas inde composuit; item pro eadem re, gratias agens Deo pro sollicitudine ipsius Odonis, qua studuit investigare mysticam paschalis solemnitatis observationem, et caetera; item, pro itinere suo ad concilium papae Joannis, ut ad id ipse quoque venire festinet; item, de inquisitione [Col. 0226A] ab ipso Odone et praefato Hedenulfo tractari judicii Auriniaci monasterii, pro regimine Ricoarae abbatissae, quae contra leges idem usurpaverat monasterium, monetque ut suggerat regi, ne ageret inde qualiter alienis peccatis implicaretur. Idem de itinere suo non ad regem terrenorum praesentiam, sed ad regis aeterni judicium, ad quod jam se festinare per continuas indicat aegrotationes; item, pro ordinatione Hetilonis, quem plebs Noviomagensis episcopum sibi elegerat ordinandum, aliaque nonnulla eidem saepe direxisse reperitur scripta. Hildegario Meldensi episcopo, pro parochianis ipsius quibusdam, qui homicidia in Remensi perpetravere parochia scribit, exhortans ut eos salvare quocunque valeat consilio et auxilio procuret, [Col. 0226B] adjuturum se spondens, ut ad pacem venire queant.
Scribit quoque ad eumdem quemdam De judicio aquae frigidae libellum. Joanni Cameracensi petenti commendatitias dari sibi Romam proficiscenti litteras, ex nomine domni Hincmari Adriano papae offerendas, rescribit, quod si redditurus obsequium Caesari, Romam velit ita pergere, ut obsequio Deo debito Caesaris contrarium non esset obsequium, canonicas libenter ei litteras tribueret; sin autem pro causa Lotharii regis, quae inter eum et ipsius uxorem diu ventilata fuerat, quoniam commendatitias in hac re dare litteras non valebat, reprehensibiles dare non audeat, quia nec debeat, praesertim cum nuper domnus Adrianus litteras ei suae auctoritatis [Col. 0226C] per Actardum Namnetensem episcopum miserit (ADRIAN. II ep. 13) , in quibus significaverit se certamina, quae sedes apostolica per antecessores suos Benedictum et Nicolaum in hac causa certaverat, sequi, monens eum, ut quod super hoc negotio gestum est, nullatenus enervari consentiat, intimansque qualiter excommunicata fuerit Waldrada. Addit etiam, quod sine consilio coepiscopum litteras ei dimissorias, maxime pro re incerta, dare nequiret; item, de obitu Lotharii regis, exhortans ut sine dilatione ad Karolum ( Carolus Calvus ) regem veniat; item pro quodam presbytero Cameracensis parochiae, qui seipsum castraverat, frequenti monitus id agere visitatione, nesciens quid inde sacri decernerent canones, consiliumque dat, monens, ut [Col. 0226D] diligenter investigetur quibus sit modis admissum, et interim per indulgentiam presbyter idem maneat in ordine suo, donec in provinciali synodo quid exinde tenendum sit inveniatur, quod nec praeceptis evangelicis contrarium, nec decretis sanctorum reperiatur adversum; item, gratiarum referens actiones pro beneficiis saepe sibi ab eo impensis, petens ut requirat sermonem sancti Augustini De lapsu monachi et viduae, ac sibi ad transcribendum mittat, vel transcribi faciat, et ad proximam synodum sibi afferat. Expositionem quoque Bedae in Proverbiis Salomonis ad eamdem synodum sibi deferri petens. Intimat etiam quod papa Romanus Karolo regi, et episcopis ipsius regni quaedam mandata direxit, de [Col. 0227A] quibus in synodo sit necesse tractari; unde et rex metropolitanis regni sui litteras miserit, praecipiens, ut coepiscopos suos ad eamdem convocarent synodum; item, pro parte decimae, quam sibi significatum fuerat, ab antiqua regia capella tulisse, et altari, quam noviter sacraverat, addidisse; quod quia contra regulas esset, emendare, si sit actum, suadet; item, pro quodam presbytero, qui ad sedem Remensem proclamaverat, praejudicium se pati questus ab eodem praesule suo, interdicto sibi cum rebus suis officio quoque sacerdotali, nec sponte confesso, nec regulariter convicto, pro tumultu et homicidio perpetrato, ubi interfuerat, et invictus arma defendendo se sumpserat, hominemque vulneraverat, non tamen eum qui occisus fuerat. [Col. 0227B] In quibus litteris ostendit ex auctoritate sacra, quid discretionis sit in hujusmodi causa tenendum, et quae sacrorum canonum sint adhibenda capitula.
Scribit ad eumdem et alia quaedam. Ragenolino Noviomagensi, pro quodam presbytero qui ei litteras ab Adriano papa detulerat [Col. 0227D] Haec Adriani epistola non exstat. , praecipientes ut si episcopus idem quod injuste fuerat actum circa eumdem presbyterum corrigere differret, post primam et secundam admonitionem domnus Hincmarus hunc Ragelinum canonica usque ad satisfactionem percelleret auctoritate. Unde et litteris eum monet, ut jussis obtemperet papae, et quare vel ipsi, vel aliis quibusdam episcopis talia venire solerent ab apostolica sede mandata, [Col. 0227C] declarat: quia scilicet in judicandis subditis regularem non sequantur tramitem discretionis, et quoniam ad auctoritatem metropolitanam interrogando atque obediendo recurrere negligant; item, pro visitatione Morinensis Ecclesiae post obitum Hunfridi episcopi, juxta dispositionem regis; item, pro Rothado quodam ipsius episcopi amico, qui sua, quae illius commiserat fidei, se fraude perdidisse querebatur; consilium dans quid inde faceret, ne ad synodalem sententiam perveniret. Villeberto [ ms. Guiloberto] Catalaunensi rescribit ad ipsius consulta pro Gangulfo comite, ut de his quae contra eum se fecisse vel negabat quaedam, vel confitebatur aliqua, juxta praeceptum apostolicum leniter ageret, quatenus in hoc legem Christi, charitatem scilicet, adimpleret [Col. 0227D] (Gal. VI) , et ad satisfactionem dilectionemque sui utcunque posset, et industria eumdem comitem provocans, illi suam clarescere benignitatem permitteret. Decens enim esse, ut primordia sui sacerdotii devotione atque dilectione commendaret. Item pro quodam presbytero transgressore, ut secundum beati Gregorii monita, de ipsius absolutione faciat, juxta propheticam de confessione poenitentis, et apostolicam de judicio et misericordia sententiam; praemissum vero comitem, quem significaverat jam de culpa sua ex integro se recognoscere, patris illius, qui filium prodigum laetus recepit (Luc. XV) , benignitatem sequens, benigne suscipiat, et vicecomitem [Col. 0228A] pacis inter eos procuratorem tanto benignius admitteret, quanto Dei esse filium pro Evangelii veritate recognosceret; item, pro duobus vasis salariis quae rex sancto Stephano mittebat, et aurea cruce cum sanctorum reliquiis, quam regina delegabat altari ejusdem sancti; item, pro inquirenda causa, juxta regis mandatum, quae versabatur inter episcopos Odonem et Rothadum; item pro ordinatione Arnoldi Tullensis episcopi, ut eat obviam pro hoc Adventio et Berardo idem petentibus, ad eamdem scilicet ordinationem celebrandam in pago Metensi, secundum regis jussionem; item, cum Odone, ut loquantur simul apud regem, pro synodo provinciali convocanda; item, consulenti si de monacho, necessitate, cogente, valeat archidiaconum constituere; [Col. 0228B] item, pro quodam homine suo ab ipso excommunicato, quem quia irrationabiliter audierat ligatum, monet diligenter absolvi; ite, pro synodo Joannis papae [Joan. VIII] domno Hincmaro ab imperatore Karolo missa, quam idem Villebertus transcripserat. Jubetque ut ad vicinos sibi episcopos Berardum et Arnoldum eamdem transmittat, etc.
Sed et alia quaedam scribit eidem; Hildebaldo Suessonensi, pro quadam ecclesia, de qua contentio agitabatur inter ipsum et Odonem Belvacensem episcopum, quam rex destrui praecipiebat; item, pro ministris Orbacensis monasterii ordinandis, et de quibusdam fratribus, qui ab eodem monasterio irrationabiliter exierant, reversique postea recepti fuerant; item, pro quibusdam presbyteris ex monasterio [Col. 0228C] sancti Crispini, de quibus domnus Joannes papa eidem domno Hincmaro scripserat, et de quibus diffinitum fuerat, ut extra claustra monasterii non pergerent, et eadem censura eis paterne temperetur; item, pro ordinatione Hadeberti ad episcopatum Silvanectensis Ecclesiae; item, pro litteris Joannis papae a quodam criminato presbytero delatis, quas a sacris canonibus et sanctorum decretis Patrum manifeste discordare commemorat, unde et qualiter agendum sit, utile dat consilium; item, ut secum simul ad praesentiam Joannis papae pergeret, qui Trecas pro quibusdam causis diffiniendis advenerat; item, pro constitutione regum, filiorum Ludovici, unde mandaverant ei episcopi, abbates, et comites, qui cum ipsis erant, ut ad eos litteras et [Col. 0228D] missum suum dirigeret, quod et fecit, mandans huic episcopo, ut ad eos proficiscens, quae Deo inspirante invenerint, votis et orationibus prosequatur; item, cum Waltero, Gisleberto et Angelino episcopis, ut convenirent secum ad peragendam jussionem praefati papae Joannis inter Hedenulfum et Hincmarum Laudunenses episcopos, cum sacrorum observatione canonum; item, exhortatoriam ad eumdem Hildebaldum corporea infirmitate detentum, in qua juxta petitionem litterarum confessionis illius, absolvit eum reconciliando, licet per absentiam corporalem · et alia nonnulla scribit ad ipsum. Atulfo [ i, Octulfo, et infra ] Trecassino, de reliquiis sanctorum, quas [Col. 0229A] ille significaverat, ostensis mirabilibus, se reperisse, qualiter easdam disponat, et de ecclesia sancti Petri, quam restruere tractabat, qualiter ageret; ac de infirmitate, vel evasione sua, et caetera; item, de villis Boletico et Fago, quae debitas presbyteris, decimas recusabant dare, quid esset agendum; item, pro mandatis papae Joannis de Hincmaro Laudunensi ad eumdem Atulfum ab ipso papa directo, quid illi sit observandum. Waloni Metensium praesuli, ad litteras quas illi direxerat pro documentis vitae pastoralis, et confoederatione fraternae unanimitatis, atque de repentina ipsius provectione, ut confortabilia sibi verba remandaret expetenti; item, pro quodam presbytero, cui domnus Hincmarus quasdam res Remensis Ecclesiae conjacentes in Vosago [Col. 0229B] commiserat, qui eas male tractaverat, et nonnulla contracta fuerant ex eisdem rebus in potestatem Metensis ecclesiae; item, pro consilio, quod ab eo petierat, de contentione quarumdam rerum, quae versabatur inter Metensem et Treverensem Ecclesiam, et de pallio a sede Romana sibi obtento, unde archiepiscopus ipsius litteras papae suscipere noluit; item, pro ordinatione Virdunensis episcopi, quem post obitum Berardi contra regulas provehi compererat, hanc epistolam suam sacris institutionibus instruens, et qualiter ordinandus, vel non ordinandus sit episcopus, divinis auctoritatibus ostendens, et alia praeterea quaedam. Hedenulfo, quem post Hincmarum Lauduni ordinaverat episcopum, pro quibusdam diaconis, quos ei dirigebat ad sacerdotium [Col. 0229C] provehendos; item, pro quodam orphano, cui suam afferebat idem episcopus haereditatem, et alia quaedam. Arnoldo episcopo, pro quibusdam, qui homicidium perpetraverant in Remensi parochia, et pacem obtinere non valebant, sed poenitentiam facere quaerebant, quam in hac parochia non poterant agere, quid de ipsis observandum foret; item, pro consilio quod petierat sibi dari super adventu Ludovici Transrhenensis, et quid ipse domnus Hincmarus eidem regi eum ad se venire jubenti remandasset. Franconi episcopo, pro litteris commonitoriis, quas jussione regis mittebat Hugoni imperatoris Lotharii nepoti, rogans ut et idem Franco missum suum talem cum misso ipsius mitteret, qui eum salvum ducere et reducere posset; item, pro Eurardo, [Col. 0229D] quem communem suum et ipsius filium vocat, et ut pro eo apud Ludovicum regem Transrhenensem, et reginam intercedat, obsecrat, et caetera. Bernoni Cathalaunensi, pro Noviomagensis Ecclesiae missis, qui ad se post obitum Rainelini episcopi sui venerant, ut eos idem Berno ad praesentiam regum perducat, et eisdem regibus litteras hujus domni Hincmari relegat, et intelligere faciat, et pro hac causa tam apud reges, quam apud palatinos, secundum ministerium suum intercedere satagat; item, pro electione pastoris praemissae Noviomagensis, vel Tornacensis Ecclesiae, et quia forman visitationis, vel electionis Adalberno episcopo, et eidem Ecclesiae [Col. 0230A] transmiserit, monens ut petat reges, et Hugonem abbatem, ut quantocius sibi litterae a regibus super hac causa mittantur, quia ipsa Ecclesia sine detrimento diu vacare pastore non poterat; item, pro eadem re, et aliis quibusdam. Adalberno, pro visitatione praefatae Tornacensis Ecclesiae, ut eidem suam visitationem solerter impendat, et frequenter electionis formam clero plebique relegat, et inculcet, ne per ignorantiam ab eadem forma in aliquo devient; item, pro electione pastoris ipsius Ecclesiae, et quia multi laborarent, ut non per ostium intrarent (Joan. X) , non timentes, neque verecundantes fures fieri et latrones, et quia mandandus sit ad praesentiam regum, quo cum perrexerit loquatur secum, ut qualiter hinc de caetero sibi sit agendum simul considerent, [Col. 0230B] et caetera; item, pro querimonia et proclamatione cujusdam presbyteri ejus parochiae, ostendens qualiter episcopi rusticanarum parochiarum Ecclesias disponere debeant, et gubernare: monens, ut legat saepius homiliam beati Gregorii ex evangelio: Designavit Jesus, et alios septuaginta duos. Regula quoque pastoralis ejusdem beati Gregorii (GREGOR. hom. 17 in Evang.) , cum sacris canonibus frequentius relegatur, et quae [ i. regulas, etc., relegat, ut quae] ibi sequenda leguntur, viriliter exsequantur: et quae cavenda inveniuntur, sollicite caveantur. Hetiloni [ al. Hedit.] Noviomagensi, ut in adjutorium et fidelitatem regum, et orationibus, et auxilio quo potuerit satagat, significans in magna se tribulatione vallatum a barbaris esse, et quod caeteris omnibus [Col. 0230C] depraedatis, tanta quaerebatur pro civitate redemptio, quantam explere non valeret; item, quia Ludovicus rex Germaniae mandaverat illi, ut iret ei obviam, quod tamen non esset acturus in cippo infirmitatis detentus, mandans huic episcopo, ut et per se, et per sibi commissos precibus insistat, pro pace et defensione Ecclesiae, et si aliquid utilitatis contra paganos facere potuerit, agat cum primoribus regni quantum valuerit.
De incensis quoque monasteriis, quod ille mandaverat, se dolere, et de his quae necdum erant incensa satis formidare. Sigemundo episcopo, de reconciliatione poenitentium, et aliis ad sacrum ministerium pertinentibus, de quibus Hildegarium episcopum se significat instruxisse. Item pro benigne [Col. 0230D] tuendis ac tractandis subditis, commemorans eum de corporali medico spiritalem a Deo factum; item ad interrogationem ejus, quid ipse scientiae requireret a presbyteris suae parochiae. Episcopis ad synodum Suessionis [Col. 0229D] Haec synodus deest in tom. Concil. ex jussione regis Ludovici Transrhenensis convenientibus legatum suum sacerdotem quemdam dirigens, et pro infirmitatis impossibilitate semet excusans, quidquid favente Domino secundum canonicam institutionem, et episcopale ministerium juste et rationabiliter, aequitate dictante, decreverint, eorum decretis se annuere profitens; quidquid vero sacris canonibus poterit obviare, et a recta fide ac aequitate, et justitiae tramite [Col. 0231A] valuerit deviare, se in nullo assensum praebere, nec ut idem vicarius ejus assensum praebeat vel coactus, annuere, episcopis dioeceseos Ecclesiae Senonicae scribit pro electione Ansegisi Remensis dioeceseos monachi ad episcopatum Senonicum, consensum suum in ipsius adhibens ordinatione. Episcopis quoque totius regni primoribus, commonens, et exhortans eos intemeratam fidem regi suo Karolo conservare, quando idem rex Romam perrexit; item episcopis, abbatibus, comitibus, et caeteris Dei fidelibus ad quoddam collegium convenientibus, quo ipse corporis infirmitate praepeditus abire non valuerat, gratias agens Deo pro quibusdam primoribus regni, qui ab episcopis aliquantulum dissenserant, at tunc, gratia Dei largiente, beneplacitae sint unanimitati [Col. 0231B] conjuncti. Significans per has litteras, et missum ecclesiae suae comministrum, se de bonis eorum studiis ac dispositionibus congaudere, suadensque ut secundum sapientiam eis a Deo datam, divinis obedientes praeceptis, remotis privatis studiis, et indebitis cupiditatibus, ac noxiis contentionibus, primum quae ad generalitatis salutem, pacem, et utilitatem pertineant, inquirant, et exsequi procurent: adnectens sacras auctoritates de veste Christi, quae est Ecclesia Dei, hortansque ut seipsos tota virtute armantes justitiae zelo erigant, et jugum oneris matris eorum Ecclesiae, ac virgam exactoris ejus (Isai. IX) confringant, et vincula colli filiorum ejus dissolvant (Isai. LII) ; si qui sint oppressi manum allevationis porrigant; si qui forte depravati cupiditate [Col. 0231C] vel gratia, ad unanimitatem gregis Dominici reducere studeant; amplectantur consilium beati Gregorii, caeterorumque sanctorum Patrum; et ipse quoque quod illi ad pacem populi Dei et justitiam procurandam decreverint, votis et obsequiis, quantum Dominus donaverit, prosequetur. Subjungit quoque sacras auctoritates de canonice promovendo, vel eligendo episcopo.
Aliis quoque diversis personis, tam clericis quam laicis, honestis etiam feminis, diversa pro utilitate cujusque reperitur scripta direxisse, nemini adulando parcens, sed commoda cuique pro rei opportunitate suggerere satagens. Ludovico abbati [Col. 0231D] suo litteras misit pro repetendo corpore sancti Deodati, quod quidam Giso, cupiditate rerum ipsius sancti ductus, ex dioecesi Remensi furtim transferri fecerat in Parisiacensem parochiam, inconsulto episcopo in cujus jacebat episcopio. Asserit autem in his litteris se nemini, neque sibi vel proprio suo sanguini, contra divina parcere jura. Sed et indignantem pro his abbatem iterum litteris monere non destitit, hortans et admonens, ut ecclesiasticis regulis satisfacere procuraret; item, pro quodam nepote suo, quem commiserat ei, et pro rebus a rege per dispositionem ipsius domni Hincmari monachis sancti Dionysii traditis. Hilduino abbati [Col. 0232A] pro epistola regis Karoli, et misso suo cum litteris ad imperatorem Lotharium perducendis. In quibus se quaedam de salute ipsius imperatoris suggerere manifestat, ut emendet, quae ipsi notificat emendanda, et de censu solvendo ex villa Dudeciaco. Item simul cum synodo episcoporum apud Carisiacum habita [Col. 0231D] Habita est anno 855, sub Bened. III. , scribit Hilduino Karoli regis archicapellano, et pro Ecclesia Lingonica, quam Wlfadus Ecclesiae Remensi alumnus contra canonica occupaverat decreta. Unde suggesserat eadem synodus regi, ut alterum ad regendam praefatam constitueret Ecclesiam, et rex jusserat ut episcopi quaererent talem, qui posset in episcopali ministerio eidem Ecclesiae proficere, eorumque vota in Isaac ipsius Hilduini discipulum convenerant, obsecrantes hujus in hoc Hilduini [Col. 0232B] consensum, et deprecationem ipsius pro eo apud regem; Brunuardo abbati, pro rebus sancti Remigii vel colonis Remensis Ecclesiae in Thoringia constitutis; Adalardo abbati, de amicitia inter ipsos, et qualiter debet esse verus amicus; Grunoldo abbati, pro Sigeberto fideli suo, ut res ejus quae conjacebant in regno Ludovici, in sua dominatione et tutela commendatas susciperet, et ut regi Ludovico suadeat, ne perversorum credens consiliis, in talia se ulterius immittat, qualia contra fratrem suum Karolum tunc egerat; unde tale dedecus ipsi acciderat, quale non accidisset, si exhortationibus hujus domni Hincmari aquiescere voluisset.
Transulfo [ i, Transulfo] Corbeiensi cum fratribus sibi subjectis, pro quodam fratre, qui praesumptive [Col. 0232C] abscesserat a monasterio, quem a rege receptum in gratia praeceperat idem pontifex ad monasterium festine reverti, pro quo rex rogaverat, ut mandaret, quatenus in monasterio pacifice susciperetur, donec conversationis ejus modus a rege, et eodem archiepiscopo tempore opportuno disponeretur; item, ad eosdem gratiarum referens actiones pro impensa sibi ab eis benignitate, memorans se plurimum in eorum orationibus confidere, et eis devotum existere, commonitoriaque salutis eis dirigens hortamenta, ut quique in ipsis navem Dominicae gubernationis susceperant regendam, contra insurgentium tempestatum impetus impigra sollicitudine dirigere studeant, et ut persecutione imminenti paganorum, quacunque recedendum sit, a bono proposito [Col. 0232D] non recedant, etc.; item, Hilduino, ut certare procuret apud regem pro electione canonica Ecclesiae Morinensis concedenda, quia et ipse hoc agere satageret quantum posset.
Adalgario abbati, gratias referens de orationibus ab ipso et fratribus sibi commissis Deo pro se oblatis, et de benedictione donorum ipsius abbatis, commemorans etiam de rebus Ecclesiae Remensis in Thoringia sitis, quas cuidam Amalrico commiserat, sed ipse male abusus eis divinum proinde judicium susceperit, quasque idem abbas sub censu sibi dari petebat. Sed idem domnus Hincmarus id agere sine clericorum suorum consilio renuens, mandat ut [Col. 0233A] easdem ad custodiendum interim suscipiat, et descriptionem earumdem sibi mittere studeat, et postea quod cum ecclesiasticorum consilio ministrorum rationabilius consideraverit, ei remandaturus sit. Item pro eadem re post missam sibi descriptionem, significans insuper Ludovico regi se pro iisdem rebus litteras misisse, ad petitionem ipsius abbatis, notificando ipsas res eidem abbati se commisisse, petendo quoque, ut ei solatium ferret, quatenus ipsas ordinare quiete valeret. Sed et Poponi cuidam, compescendo eum ab harum inquietatione rerum; familiae quoque in eisdem rebus consistenti litteris mandans, quo eidem abbati obedientes in cunctis existerent. Anastasio venerabili abbati ac bibliothecario sanctae Romanae Ecclesiae, [Col. 0233B] gratiarum referens actiones pro benedictionibus sanctissimis ab eo sibi per Actardum episcopum directis; suas eidem quoque abbati mittens munerum benedictiones. Quaedam etiam opuscula suo labore confecta ipsi delegans; item, pro beneficiis sibi ab eo collatis, et ut suggestionem suam domno papae acceptabilem faciat, et de memoria benedictionis, quam dirigebat ei (de hoc supra, cap. 21) . Gregorio ejusdem Romanae Ecclesiae nomenclatori, et apocrisiario, asserens quod praefatus Anastasius multa bonitatis insignia sibi de ipso suis litteris intimaverit, et quod magnam fiduciam in ipsius habere posset amicitia sinceriter mandaverit; unde et petit ut isdem Gregorius se inter fideles amicos suos tenere dignetur. Guntario abbati, pro quodam irreligioso [Col. 0233C] monacho, quem de monasterio irreverenter proprio libitu recedere siverat. Unde valde reprehendit eum, ostendens ex auctoritate regulae quod ita non debuisset eum dimittere; monetque ut cum misso regis perquiratur, et comprehendatur, atque in monasterium reducatur, et in arctissima custodia retrudatur, ejusque culpae describantur, sibique descriptio ipsa cum proprii episcopi litteris dirigatur, ut secundum sacras regulas cum consilio coepiscoporum de ipso decernat. Gozlino, pro Bernardo nepote ipsius, qui seditionem contra regem moliri ferebatur, hortans ut ab hac intentione studeat eum revocare, et ut ipse Gozlinus pro nullo carnali affectu a recta via declinet; fratrem quoque suum Gozfridum commoneat, ut ambo memores parentum [Col. 0233D] suorum a fidei sinceritate non degenerent; item, quaerendo cur ad se missum vel litteras non dirigeret, ut facere solitus fuerat, exhortans ut id frequenter pro mutua dilectione atque consolatione facere studeat; item, significans quomodo de dilecto filio ei Gozlinus idem factus sit inimicus, et adhuc charum filium eumdem nominat, et injurias sibi ab eo illatas non solum patienter, sed et libenter se ferre depromit, ac petit ut reminiscatur, quia Remensis ecclesia eum regeneravit in Christo, tonsumque in clericum sub religione nutriverit et docuerit, de captione paganorum redemerit, ad gradus Ecclesiasticos usque ad diaconatum provexerit, plurimorum [Col. 0234A] monasteriorum per concessionem regum abbatem constituerit. Contra quae ille potentia elevatus, seditionem quae in hac Ecclesia, vel in illo regno male grassabatur excitaverit, quibusque similia gesserit, et quantis malis obnoxius sit, prosequendo manifestat; obsecrans ut horum reminiscatur, et vocem Domini se revocantis audiat, animaeque suae misereatur (Eccli. XXX) , ut salutem consequi mereatur; item, pro correctione ipsius Deo gratias agens, et orans ut confirmet Deus quod operatus est in eo (Psal. LXVII) , et det illi et velle et perficere (Philip II) quae sibi sunt placita pro bona voluntate, et caetera quaedam. Grunhario [ ms. Grimhario] abbati, pro rebus sanctae Mariae et sancti Remigii in Avernico pago sitis, quas interdixerat Bernardo comiti, [Col. 0234B] mandans huic abbati ut eas describeret, et earum descriptionem sibi deferret. Adalgario vocato episcopo, pro rebus Remensis ecclesiae in Aquitanis partibus conjacentibus, quas Bernardus Tolosanus comes occupaverat, et quia pretio eas obtinere non potuit, depraedatione pessumdedit, donec Deus inde suum judicium exercuit: quasque idem domnus Hincmarus Agilmaro episcopo commiserat, quando etiam de incestis, et usurpatoribus rerum ecclesiasticarum libellum, jubente rege, ipsi episcopo dederat. Mandata quoque pro eisdem rebus ad eumdem episcopum data huic dirigit: et ut cum eodem iste quoque, participato consilio, pro ipsis rebus satagat, hortatur, quosdam designans pagos, in quibus eaedem res conjacerent, Avernicum videlicet, Nigrummontensem, [Col. 0234C] Lemovicum, et Pictavum. In aliis quoque pagis, quorum non meminit, sed ab hoc requiri atque describi, sibique ipsam descriptionem mitti petit. Lamberto quoque, quem unice dilectum ac visceralem filium suum memorat, admonens et exhortans qualiter agere debeat erga illos, inter quos conversabatur, et qui eum electuri esse videbantur ad episcopatum Mettensem: praecipue monens pestem Simoniacae haereseos in omnibus praecavare. Quia proficere, inquit, in ecclesiastico gradu non poterit, qui ad hoc ut haereticus fiat, promovetur. Suadet etiam ut regulam pastoralem sancti Gregorii festinanter legat ac mente recondat, et secundum eamdem regulam se interius et exterius in viam, qua ad episcopatum pervenitur, dirigat, et per quam in [Col. 0234D] episcopatu ad vitam aeternam tenditur, corrigat, significans se amicis suis, tam episcopis quam comitibus regni Lotharii pro eo litteras dirigere, fidem facere, quia de consiliis et salubribus ipsius exhortationibus non deviabit, petitque ne mendacem super his apud amicos eum faciat. Hugoni abbati, pro electione Noviomensis episcopi post decessum Ragenelini, petens ut hortetur reges Ludovicum et Karlomannum [Col. 0233D] Hi erant filii Ludovici Balbi ac nepotes Caroli Calvi. , quatenus voluntatem Dei, et antecessorum suorum consuetudinem in hac causa conservent. Notificat etiam illi obitum Hincmari nepotis sui Laudunensis episcopi, rogans ut pro ejus animae remedio per subjectos ac familiares suos [Col. 0235A] Domini misericordiam deprecari satagat [ ms. satagant]. Item, ut praefatis regibus necessarios constituat nutritios, quia nimis juvenem habebant consiliarium, et de his quae sibi iidem reges pro custodia Tornacensis parochiae [ j, pro custodienda Tornacensi parochia] mandaverant, et quid ipse super his egerat, quidve illi postea remandaverint, vel quid ipse rescripserit eis nolentibus assensum praebere super electione canonica praefatae Noviomensis Ecclesiae; et quia ipse nihil inde aliud egerat, nisi quod per triginta et quinque annos in hujusmodi negotio solitus erat. Et quid sibi mandatum postea ex parte regum, vel ipsius Hugonis in hac causa per Warinum clericum fuerit, quasque litteras deinde praefati reges eidem miserint. Adjungens sacrorum canonum [Col. 0235B] promulgatas super electione canonica auctoritates, et ostendens, quod non episcopi de palatio praecipiantur eligi, sed de propria qualibet Ecclesia, et quod de ordinando episcopo, non regis vel palatinorum debet esse commendatio, sed cleri et plebis electio, et metropolitani in electione dijudicatio, deinde terreni principis consensio, et sic fieri episcoporum manus impositio, asserens pro certo quod ipse in neminem specialiter intenderet, nisi ut quisque sit, secundum sacram auctoritatem ad hoc accederet officium, et quod spiritale ministerium postulat, sciret ac faceret, etc. Item mittens ei exemplar epistolae, quam regi Karolo, Ludovici Transrhenensis filio direxerat, pro regibus adhuc pueris Ludovico et Karlomanno, hortansque ut si potuerit obtineat, [Col. 0235C] quatenus idem Karolus (quia filium non habebat) unum ex his regulis sibi adoptet in filium, et sub manu boni ac strenui bajuli ad hoc eum nutriri faciat, ut sibi haeredem aut in totum, aut in partem statuat; et ut secrete Hugo apud Karolum obtineat, quo et horum puerorum, et regni hujus causam super se totam suscipiat, et quaeque disponenda regio sunt in ministerio, ipse disponat. Praemittens etiam, ut scripta sua, quae Karolo mittebat, ipse Hugo, si haberentur utilia, et rationabilia, suo sapienti consilio et prudenti prosequatur studio; sin secus quam inibi deberet inveniretur, sapienter illud commutare, vel si foret necesse quid addere, vel obtinere satageret. Item, pro mandatis Ludovici Germaniae regis, ac suasionibus; [Col. 0235D] primo scilicet ut episcopos Remensis dioeceseos eidem regi apud Attiniacum obvios ire praecipiat; secundo ut ei consilium remandet, qualiter istud regnum disponat, quid videlicet ad haec missis ejusdem regis respondeat, et si Ludovicus ipse advenerit, et rogaverit ut eum in regem consecret, quid et qualiter inde sit illi agendum, etc. Praeterea et alia quaedam abbati scribit eidem.
Gautsuino sacerdoti et caeteris fratribus Deo et sancto Dionysio servientibus scribit pro quadam domo sibi quondam ab ipsis concessa, et ex parte ab [Col. 0236A] eodem coempta, quam quidam eorum sibi subripiens, usurpaverat. Unde miratur, si hoc fratres ita fieri cohibuerint de eo, qui in nullo, quantum meminit, inutilis eis fuit, sed sicut illis tunc visum fuerat, in multis utilis et necessarius apud eos mansit, et non modica eis obtinuit et reobtinuit. Non haec ideo dicens, ut sibi pretiosa sit illa domus ad tenendum, vel corticula, sine charitate, inquit, vestra, et caetera; item, Wiligiso cum caeteris ejusdem monasterii monachis, de eo quod audierat eos a quodam presbytero pretium quaerere pro decima; unde maximam se verecundiam dicit habere propter alios homines, qui hoc audituri erant. Quod quantum periculum sit, eis ex divina ostendit auctoritate, et canonum promulgatione, ac deinde: «Absit, inquit, [Col. 0236B] fratres, ut alii ecclesiastici et religiosi viri hoc audiant, quia monachi de monasterio sancti Dionysii decimam vendere quaerunt, ut de ipso pretio inferfernum comparent. Multo magis autem absit, ut hoc laici audiant, quod nemo etiam peccatis publicis implicatus in mea parochia facere audet. Si enim aliquis de alio monasterio quam de nostro hoc tentare, quanto magis facere praesumeret, ab omni communione illum de parochia mea excommunicarem,» etc. Item, eisdem monachis, pro visitatione divinae miserationis, qua admonitus dies suos sicut umbram declinasse dicit, et se sicut fenum arruisse (Psal. CI) : mittens eorum obsequiis tantulam benedictionem, ducentos scilicet solidos de meris denariis; petensque ut apud communem patronum [Col. 0236C] beatissimum Dionysium in sacris orationibus sui memoriam jugiter haberent; poscens etiam pro Haimone fideli suo pene in extremis posito, quem dilectum filium suum nominat. Fulcramno [ i., Fulcranno] praeposito, et fratribus monasterii Corbeiensis, scribens pro electione abbatis eis a rege concessa, proque litteris regiis super eadem re, et adventu ipsius domni Hincmari ad eos. Unde illum consuluerant, instruit ipsos, qualiter in hac electione eis sit agendum secundum doctrinam beati Patris Benedicti, ut in omnibus magistram sequantur regulam, nec temere ab ea declinetur a quoquam, utpote rationem reddituri pro omnibus ante tribunal Domini nostri Jesu Christi. Magenardo praeposito (de hoc supra, cap. 23) , et fratribus in [Col. 0236D] monasterio S. Richarii degentibus, pro litteris, quas apostolicus papa regi Karolo, sibique miserat, pro quodam, qui monachum, atque presbyterum interfecerat; in quibus litteris tenorem injunctae poenitentiae exposuerat, admonens ut divinis monitis in his quae ipsae litterae praecipiunt obedire procurent. Monachis coenobii sancti Medardi pro Hainoardo monacho, qui veniam pro excessibus suis apud regem postulaverat; de quo ex verbo regis mandat, ut eum vel ad habitandum regulariter inter ipsos recipiant, vel juxta petitionem illius litteras dimissorias illi ad certum locum faciant, et absolutum abire cum pace permittant. Sigebodo sacerdoti et praeposito monasterii sanctimonialium Lugdunensis [Col. 0237A] Ecclesiae, super interrogatione qua requisierat ab eo, qualiter oporteret eum agere de inquisitione sibi commissa in Oriniaco monacharum monasterio super abbatissa et praeposito ipsius monasterii, unde interroganti responderat, quia non verbis de talibus, sed scriptis respondere deberet. Quocirca rescribens quoque ostendit quae in legibus, quas catholica probat Ecclesia, et in regulis ecclesiasticis de his scripta sint: praecipiens etiam, ut privilegium ipsius monasterii sibi afferatur, et notificentur ei per certas personas de certis rebus accusationes ipsius abbatissae atque praepositi, ut secundum sacras regulas cum consilio coepiscoporum et visitatoris Laudunensis episcopii, quia tunc episcopus ibi non habebatur, inde Domino inspirante decernat [ i, decernatur]. [Col. 0237B] Quibusdam decanis parochiae Suessonicae, pro quodam presbytero, qui praejudicium passus justitiam et judicium apud episcopum suum Rothadum non valebat obtinere, unde et ipse domnus Hincmarus eumdem praesulem monuerat, ut si propter infirmitatem non valeret ipse ad synodum venire, vel missos suos, comministros videlicet Ecclesiae sibi commissae, mitteret, ut res canonice diffiniri valeret; admonetque per has litteras eosdem decanos, et metropolitana praecipit auctoritate, ut presbyteros decaniae suae ad denuntiatum placitum venire commoneant, et cum eis ipsi veniant. Quod si non fecerint, synodalem sententiam apud proxime futuram synodum se noverint accepturos. Sigeberto cuidam sacerdoti, pro Heidilone episcopo [Col. 0237C] ipsius, de quo talia se audisse dolebat, qualia de bono laico dici non conveniret, et quia culpabatur quod talem episcopum ordinaverit, asserens se de illo, quem ante non cognoverat, fidei, et testimonio ipsius Sigeberti credidisse, praecepitque ipsi Sigeberto ad se venire, ut ore proprio ei dicere possit, quae de episcopo audivit, et si vera forent, simul considerarent, qualiter illa corrigeret; si vera non essent, qualiter mendacia esse docerentur.
Viro illustrissimo Eberardo, ex principibus imperatoris Lotharii, litteras dirigens pro adipiscenda familiaritatis apud eum gratia quondam sibi ab ipso gratis oblata, congaudet bonis quae de ipso per certas [Col. 0237D] audiebat personas, maximeque [ i, maxime quae] per Amolum praesulem, quem sincerissimum, et charissimum vocat patrem suum, mittens ad ipsum cum litteris etiam fidelissimum quemdam missum suum. Item laudans sinceritatis ipsius devotionem erga Deum, et sacrae auctoritatis cultum, principumque unanimitatem, et ecclesiastiae pacis studium, debitumque religionis, monens quoque pro charitatis officio, ut sicut coepit melius ac melius proficiat, quia natura humana, testante Job, nunquam in eodem statu permanet (Job XIV) , et quia in isto saeculo quacunque praeditus quis potestate contra fluminis tractum navigat; qua de re aut viriliter navigans superiora petet, aut remissis manibus [Col. 0238A] habet ad ima relabi. Studeat autem praecipue, ut Deo super omnia placeat; deinde ut Ecclesiae pacem provideat; tum ut principibus bona non solum suggerat, sed etiam ingerat. Viris ecclesiasticis et locis sanctis debita privilegia acquirere insistat, populo Christiano pacem et unanimitatem procuret, bene agentibus congaudeat, male agentibus resistat, seipsum, sobrie, juste et pie vivendo (Tit. II) , solerter custodiat, et caetera exhortationum valde necessaria. Post quae suggerit etiam de quibusdam necessitatibus, tam ex monasteriis, quam et aliis, pro quibus, et imperatori litteras direxerat, quae in parochia sua ab illius erant auctoritate corrigenda, et reliqua de utilitate animae, et consilio spiritali conservando. Fulcrico [Col. 0238B] cuidam (de eodem supra, c. 20) , praemissi imperatoris magnati, qui uxorem legitimam illegitime dimiserat, alteramque insuper duxerat, vocans ad synodum, excommunicationis jam in eum datae, atque in comprovinciali synodo confirmandae pandit modum. Item postquam poenitentiam pro hoc admisso visus est suscepisse, iteranti vias suas, et reverso ad vomitum suum, manifestam dat excommunicationis sententiam, cunctisque id notificare satagit fidelium Christi personis, quibuscunque audire contigisset, maximeque episcopis, in quorum videbatur parochis conversari, vel frequentare.
WLFINGO cuidam ministeriali ejusdem imperatoris Lotharii, commemorans familiaritatem, quam quondam [Col. 0238C] ab eo poposcerat, et dilectionem quam ei spoponderat, rogans ut innotescat imperatori super epistola quam frater ipsius Karolus ( Carolus Calvus ) rex eidem dirigebat, quatenus eam suscipiens, familiariter distinguat, et secreto legat. Censum quoque de villa Dudeciaco anni praeteriti cum censu praesentis anni sibi transmitti jubeat: unde in illius memoria aliquid ornamenti in sepulcro sancti Remigii facere posset, quod ornare, et corpus ipsius sancti in crypta disponebat a novo praeparata transferre. Item pro repetitione praemissi census de villa Dudeciaco sex librarum, ne forte suggeratur imperatori, quod cupiditate illectus hunc censum repetat, quem in suos usus nunquam redegerat; sed cupiens evadere periculum, ne silentio suo in diebus suis census [Col. 0238D] ipse depereat, et ipsa villa in alodem vertatur, et ecclesiastica mancipia in servos et ancillas dispertiantur, sicut et de multis, tam rebus, quam mancipiis hujus ecclesiae, sed et de ipsa jam villa fiebat. Enitens etiam, ut senior suus inde periculum non incurreret, vel ipse cum ipsius periculo partem non haberet. Asserens quod si cupiditas in hoc eum vexaret, duodecim libras repeteret, quas avus et pater hujus regis inde solverunt, etc. Subinfert etiam quaedam de praefato Fulcrico, qui Roma veniens jactabat epistolas papae pro absolutione sua tam regibus se, quam huic archiepiscopo deferre. De quo monet hunc Wlfingum, ut suggerat regi, ne seducatur in hac causa; sed omne cum ratione cavens periculum. [Col. 0239A] faciat, ut veniant ipsae epistolae coram illo et episcopis, et quidquid melius inventum fuerit inde sequantur, et quia interim quod rationabiliter et canonice factum fuit, non debeat contemni; Nantario amico suo fideli, pro rebus sancti Remigii disponendis in Wormacensi pago, inferens quod quidam homines eum petierint, ut praestaret illis colonos earum rerum ad diversas operas, et quidam ut venatores illorum in ipsis rebus per aliquod tempus manere concederet; quod neutrum se concessisse, vel concessurum esse fatetur, quoniam sui antecessores hoc facere non sunt ausi, quia sanctus Remigius cum grandi maledictione vel interminatione hoc fieri vetuerit (S. REMIG. in suo testamento ), etc.; Immoni comiti, pro rebus hujus ecclesiae in regno Aquitanico [Col. 0239B] conjacentibus, ut auxilium ferret earum provisori, cui committebantur. Gerardo comiti nobilissimo, pro Isaac Lingonicae sedis electo, ut per ejus hortamen ordinaretur episcopus, quia Wlfadus, qui ipsam occupaverat ecclesiam, canonice non potuit ordinari; item, pro his quae sibi litteris idem Gerardus significaverat; scilicet quod Karolus Franciae rex senioris ipsius Karoli Cisalpinae Galliae regis regnum sibi vellet subripere, quod ipse domnus Hincmarus nequaquam fieri asserit; de rebus quoque S. Remigii in Provincia sitis, pro quibus audierat domnum Hincmarum ad regem proclamasse, quod se penitus negat egisse, nec quotiescunque necesse fuit, pro ipsius [ i, ipsis] rebus ad alium, quam ad ipsum Gerardum, et ad suos fideles inde [Col. 0239C] suggestionem, direxisse; de hoc etiam quod scripserat hic comes se audisse, quod rex iste Karolus monasteria vellet usurpare, quae beato Petro apostolo idem Gerardus tradiderat: et quia si res ipsius, quae in hoc regno conjacerent, ab eo forent ablatae, ipse licet invitus res hujus regni, quae in illo habebantur regno praesumeret; respondet domnus praesul, quia sua voluntate nemo res ecclesiae in suum periculum usurparet; timere se, asserens ne coram Deo dignus habeatur, ut hoc in tempore sacerdotii sui commissa sibi patiatur ecclesia. Verumtamen si quis praesumpserit, plus illi dolere quam sibi, periculum praesumptoris ex divinis pandens auctoritatibus. Adjiciens quoque de eo quod se monuerat, ut sacri causa ministerii [Col. 0239D] regem a talibus revocaret excessibus, quia prius in illius dispositione talia non perceperat, et de vanis suspicionibus suum non erat seniorem corripere, ideo nec inde monuerat. Nunc autem certam et causam habens, et personam, debita devotione ac fidelitate studebit dominationem ipsius monere.
Item pro praefatis rebus sancti Remigii, de quibus idem Gerardus huic archiepiscopo litteris significaverat se condolere, quia devastabantur a multis et plures earumdem vastatores dicerent quod per concessionem regis Karoli, et hujus domni Hincmari easdem res occuparent. Unde notificat eidem Gerardo, quia ex quo easdem res eidem commiserit, nullius alterius eas provisioni delegaverit, nisi tantum Hildoardo cuidam nutrito suo injunxerat, ut majori [Col. 0240A] villae in his quae necessaria fuissent, auxilium ferret, sub defensione tamen et tutela praefati Gerardi comitis, addens de caeteris earumdem rerum usurpatoribus quid agendum sibi videretur. Ipsas autem res nulli homini suo vel alterius in beneficium dare auderet, quia sanctus Remigius hoc in suo testamento terribiliter contradixit. Ipse vero comes, qui pro amore sanctae Dei Genitricis et sancti Remigii, res ipsas in sua tuitione susceperat, sicut bene coepit, ita viriliter de caetero agere procuret, quoniam in Remensi ecclesia per decem monasteria tam canonicorum, quam monachorum, atque sanctimonialium, amplius quam quingenti pro ipsius praesenti et perpetua salute, in psalmis, et canticis spiritalibus atque sacris oblationibus continui oratores existant, etc. [Col. 0240B] Item pro eisdem rebus pene similia. Item mittens ad easdem res ordinandas per ipsius comitis auxilium [ i., consilium], atque disponendas, monachum atque presbyterum de monasterio sancti Remigii nomine Rotfridum. Rodulpho illustri comiti, pro infirmitate conjugis ipsius, et pro eo quod ferebatur idem comes inter regem et quosdam subjectos ipsius quaedam contraria seminare, asserens sibi quoque domnus Hincmarus, quia ab hujusmodi re valde se immunem putabat, hoc ipsum reputari; et quia de his qui erant cum rege talia mandata venirent, quae non convenissent. Unde nihil eidem comiti scribere posset, neque per alium mandare, donec simul loquerentur, et de talibus quae vidissent melius ad utilitatem et honestatem senioris sui pertinere, mutuo conferrent, [Col. 0240C] quantocius autem potuisset ad regem pergeret, et cum illo degens, quantumcunque valeret, certaret, ut se coram Deo corde et opere custodiret, orique suo ab ipsis etiam qui putabantur amici, custodiam imponeret (ps. CXI.) , et de convocatione fidelium regis, et directione ipsius animi, atque discissione hujus regni; sed et interfectione Britonum Herispogii, Salomonis, et Almarchi, atque de itinere reginae ad regem, prout ipse mandaverat, et quia multum de rege timebat. Item de eo quod in litteris ipsius comitis inter ipsum comitem et regem commotionem cognoverat esse indebitam, unde satis tristis effectus erat. Et quia de his quae sibi litteris significaverat, apud regem, prout potuisset, satageret, et [Col. 0240D] quidquid inveniret, si ad eum remitteret, ipsi remandare curaret. Adjiciens quid sibi de hominibus suis acciderit, quos secum super Ligerim habuit, monens et confortans in Domino, ne commoneatur levis ter pro talibus, quibus illi qui Deum timere nesciunt, commoventur: sed suum bonum nomen, sicut bene coepit, usque ad finem perducere studeat. Et quia regis animum jam bene cognosceret, qui licet aliqua sit perturbatione commotus, statim ut cum eo locutus fuerit et ei suam devotionem manifestaverit, sicut decet, et sicut rectum est, eum habebit. Admonens, ut juxta Apostolum, omnis indignatio auferatur ab eo cum omni malitia (Ephes. IV) . Quod si fieret, pro eo quod rex nepos ipsius esset, plus pium animum erga cum haberet, pro hoc quod [Col. 0241A] senior ipsius esset, plus humilem haberet animum circa ipsum, etc. Uvelfo cuidam nobili viro, multas gratiarum referens actiones, quod talem erga se conservasset amicitiam, ut hominem ipsius sine consensu ejusdem recipere noluisset, et quod idem homo se sine causa dimiserit, et sine licentia sua irreverenter abcesserit, quod nemo suorum adhuc alius fecerat, intimans qualiter eum susceperit, et quam benigne nutrierit, multaque illi bona fecerit, qualiterque iste inter seniorem suum et regem missus ad ipsum, inconvenienter egerit. Petit autem, ut nullatenus eum recipiat, antequam secum loquatur, et sciat si rectam contra se idem homo rationem habeat, adjiciens non id se de illo ideo replicare, ut aliquod odium illius teneat, sed ne ille contra justitiam [Col. 0241B] recipiens hunc, in Deum peccet, et in se amicum ipsius offendat, praesertim cum salva amicitia, per ejus licentiam illum habere poterit; Folconi comiti palatii regis, pro quodam presbytero parochiae Suessonicae, qui relicto ecclesiastico ad civile judicium proclamaverat super accusatore suo, qui probaturum se promiserat esse quod adversus eumdem presbyterum proferebat. Mandat autem huic comiti, ne in hac se causa commisceat, antequam ab eo tractetur an id rationabiliter fieri debeat, quia de presbyteri et Ecclesiae causa ad episcopos et ad synodum diffinitio pertineat, non ad malli vel civilium judicum dispositionem, etc. Maioni illustri comiti, gratiarum referens actiones pro benignitate et sollicitudine, quam domno Theoderico Camaracensi [Col. 0241C] praesuli, viro sancto, et ecclesiae ipsius exhibere curabat, petitque ut si in eorum diebus idem Dei servus ad communem Dominum transiret, pro electione concedenda clero et plebi ecclesiae ipsius apud Lotharium imperatorem satageret.
De pace quoque procuranda inter reges, unde sibi scripserat, rescribit, quia semper eam desideraverit, et ut inviolata inter eos maneret, prout potuit, commonere curaverit, et quantum Deo cooperante valuerit, inde laborare curabit. Rorico Normanno ad fidem Christi converso, ut in Dei voluntate, et mandatorum illius observatione proficiat, sicut et eum velle ac facere per multos audiebat, et ut nemo ei persuadere valeat, quo contra Christianos paganis aut consilium, aut adjutorium praestet, quia nihil ei [Col. 0241D] proderit baptismum Christianitatis accepisse, si contra Christianos, vel per se, aut per alios quoscunque perversa, vel adversa fuerit machinatus, et caetera, quae prosequitur, episcopaliter intimans, quantum in tali sit machinatione periculum. Monens etiam, ut Balduinum a Dei Spiritu, quo canones sancti sunt conditi, per episcopalem auctoritatem propter filiam regis, quam in uxorem furatus fuerat, anathematizatum, nullo modo reciperet, neque solatium, vel refugium aliquod apud se habere permitteret, ne illius peccatis et excommunicatione involvantur tam ipse, quam sui, atque damnentur: sed talem se exhibere procuret, quatenus ei orationes sanctorum proficere valeant. Luitardo illustri viro, pro his quae [Col. 0242A] de ipso audiebat ad animae illius periculum pertinentia, praecipue de quodam presbytero, quem contra leges de ecclesia ejecerat, et alterum ibi constituerat, efficaciter et episcopaliter monens, ut a talibus se praesumptionibus compescat, quia si non fecerit, ipse quod sacrae leges praecipiunt facturus sit in eum, et per omnia regna episcopis usque ad papam Romanum, eum esse mandabit excommunicatum. Presbyterum vero advenam, quem miserat in eadem ecclesia, ab omni Remensi parochia excommunicatum esse designat. Item vocans eum dilectum filium, et ideo sic eum vocare se dicens, ut talem se faciat, quatenus in ejus dilectione recte manere possit, velut item praesul exoptat. Sed audiens eum non talem se exhibere, qualem deberet [ i, deceret] erga Remensem [Col. 0242B] ecclesiam, de qua multa bona habebat, ut famulos ipsius ecclesiae inquietans cum pace non sineret degere, mandat illi ex auctoritate Dei et sanctae Mariae, et sancti Remigii, et sua episcopali, necnon ex banno regis, cujus missus ipse pontifex, erat, ut nullum impedimentum, vel ipse, vel homines sui hominibus Remensis ecclesiae faciant, nec per aliquod ingenium vel per consensum suum: sed si quid rationabile quaerere vult contra potestatem Remensis ecclesiae per legem quaerat. Quia si aliter fecerit, tam per episcopalem auctoritatem, quam per missaticum regis, quod inde rectum fuerit sustinebit. Excommunicat etiam quemdam diaconum ipsius, qui adversabatur famulis sancti Remigii, etc. Theodulfo [Col. 0242C] [ i, Theudulfo] comiti, pro praesumptione ecclesiastici ministerii, qua defuncto quodam presbytero abstulerat quae idem presbyter in eleemosyna pro se dari praeceperat, et insuper usurpaverat quae ad ipsam ecclesiam rite relicta fuerant.
Ostendit ergo manifeste quam maximum crimen sacrilegii commissum sit ab eo, sed et quomodo contra humanas egerit leges, et quid inde fieri debeat, et qualiter ecclesiae in potestate et ordinatione sunt episcopi secundum sacros canones, et imperialia capitula. Unde mandat ei, ut juxta sacras auctoritates, et regum praecepta, quidquid de facultatibus ipsius ecclesiae acceperat praesentialiter ecclesiae reddat, et presbyteris, quibus res commendatae fuerant, restituat, deinde ad se veniat, ut inde medicinam accipiat, quatenus sanus fiat, dans illi spatium septem [Col. 0242D] dierum postquam litteras ipsas acceperit, ut octava die ad se veniat, quo vel si non est ita, debitam rationem reddat, vel si est ita, congruam satisfactionem agat: quod si non fecerit, exemplar istarum litterarum ipse regi transmittet, ut ille suum inde ministerium faciat, et postea idem praesul suum exinde perficiet. Et quoniam audierat quod ipsam ecclesiam idem comes denominato pretio vendere pararet, adjecit: «Propterea sciens, inquiens, quia si vel unum denarium tibi aliquis clericus pro ipsa ecclesia, vel pro alia aliqua in mea parochia, per se, aut per immissam personam dederit, per me ordinatas in ea non erit. Si autem vis ibi habere presbyterum, adhuc mihi talem clericum, qui aptus sit sacro ministerio, [Col. 0243A] et ego illum inquiram, et illi ecclesiam dabo, et tunc illum ordinabo, si mihi talis clericus satisfactionem fecerit, quod nullum pretium inde donaverit. Et si tu ita facere non volueris, ego ordinabo, qualiter populus ibi officium habeat, usque dum ibi ordinem presbyterum. Cui si aliquod impedimentum contra divinas et humanas leges feceris, et manifestum fuerit, presbyter ibi permanebit, et tu et omnes qui tibi consenserint, ab omni Christianitate usque ad satisfactionem eritis separati. Haec, chare fili, ideo mando tibi et taliter commoneo, quia salvum et honoratum te cupio, et inter filios ecclesiae te in loco filii habere volo. Et si me coegeris, ut sicut Dominus dicit in Evangelio, sis velut ethnicus et publicanus (Matth. XVIII) , non mihi, sed tibi reputare [Col. 0243B] debebis. Postquam istas litteras dictavi, dictum est mihi quod matricularios a ministro meo constitutos de illa matricula ejecisti, et ibi Bovarium [ i., Bonarium] misisti, et pro illa matricula in pretio unum asinum accepisti. Quod si ita est, non solum criminaliter fecisti, quia contra omnes leges ecclesiasticum ministerium homo laicus usurpasti, et eleemosynam, id est misericordiam pauperum, ac per hoc Deum, qui misericordia miserorum est, sicut Judas proditor, vendidisti. Sed etiam turpiter in hoc nimis fecisti, ut de mendicitate, de qua mendici vivere debent, comes et honoratus regis consiliarius in pretio asinum accepisti, et omnes qui haec audiunt pensare possunt qualiter de aliis causis pro amore et timore Dei, et reverentia tui ministerii juste et recte facis, [Col. 0243C] qui de tali miseria sine ulla verecundia turpe lucrum requiris.»
Anselmo illustri viro, pro quodam presbytero, quem apud se accusaverat, sed ad denominatum placitum non venerat, significans purificasse hunc presbyterum canonice seipsum a crimine coram missis ipsius Anselmi, in conspectu plurimorum tam clericorum quam laicorum, non tamen misisse, quia nec debuerit, in sacramentum plures sacerdotes ipsius testes. Hortatur autem et monet, ut omnem rancorem, quem contra praefatum presbyterum habebat, a corde suo expelleret, ostendens quantum malum sit odium retinere in corde. Interdicit etiam auctoritate Dei et sanctorum ejus, ut eidem presbytero nullum praejudicium vel machinationem inferat, quia si [Col. 0243D] fecerit, ipse inde suum ministerium faciet. Precatur etiam ut justitiam Deo, sibique faciat de hominibus suis, qui presbyteris quibusdam testibus praemissi presbyteri ausi sunt injurias intulisse, quia si non fecerit, et de ipsis quoque suum facturus sit ministerium. Bernardo comiti Tolosano propinquo suo, pro rebus Remensis ecclesiae in Aquitania conjacentibus, quas ille in praestariam sibi concedi petebat, quod idem praesul se facturum negat, quia non audeat, propter testamentum sancti Remigii, quod id omnino fieri prohibuerit. Unde alteri quoque Bernardo comiti Rodomensi [ i, Rodonensi] scribit ut loquatur cum hoc Bernardo, ne res easdem suis hominibus in beneficium donet, ut eum fecisse audierat, et de inquisitione [Col. 0244A] harum rerum, si rex juberet, per ipsum agenda. Item praefato Bernardo Tolosano pro eisdem rebus, adjurat illum per Deum omnipotentem Dominum Jesum Christum, et per ejus Genitricem, sanctumque Remigium, ut nihil inde praesumat, nec ullum impedimentum mancipiis in iisdem consistentibus faciat: neque Bernardo comiti Arvernico, cui easdem commiserat ad defendendum, inde molestiam ingerat, quia si fecerit, eum a liminibus sanctae ecclesiae, et a communione fidelium cum plenitudine episcoporum, tam Aquitaniae, quam aliorum regnorum segregabit; item, admonens eum pro eadem re, ut conciliet sibi amicitiam sanctae Mariae et sancti Remigii de praefatis rebus, ostendens ex sacris auctoritatibus, quantum periculum sit res sacras injuste [Col. 0244B] retinere, caveatque ne ecclesiasticum judicium proinde mereatur in hoc saeculo, et aeternam perditionem in futuro; item, quia praejudicium, et non modicum damnum Remensi faciebat ecclesiae, ostendit eum praedamnatum a sacris canonibus sanctorum judicio, et a se caeterisque praesulibus, quorum res ecclesiasticas usurpabat; legationem pro hoc praejudicio directam, et tunc iterum cum imperatore ad papam Romanum dirigendam, quatenus ejus auctoritate congregata synodus, eum, caeterosque rerum ecclesiasticarum pervasores damnationis sententia percellat. Ideo secundum evangelicam auctoritatem prius eum episcopali auctoritate commonet (Matth. XVIII) , atque per crucem Christi et sanguinem ipsius interdicit, ne de rebus ecclesiae Remensis sibi praesumat, [Col. 0244C] neque a quocunque, nisi ad ipsarum rerum contra pervasores defensionem, praesumi consentiat.
Engelramno, Goslino, et Adalelmo comitibus scribit (supra, c. 18) , mittens eis cum litteris suis litterarum regis exemplar, in quibus continebatur, ut episcopos convocaret et laicos fideles regis, ad prohibendum vel resistendum Karlomanno diacono regis filio, qui insurrexerat contra patrem suum, in quibus litteris, quaerens quid eis super hoc regis sit agendo praecepto, designat non esse Karlomannum suae provinciae, utpote qui sit ordinatus ab Hildegario Meldensi episcopo, et secundum canones non possit aliquid disponere de illo. Espiscopus quoque de alia provincia convocandi potestatem non habeat, sed neque suffraganeos suae sedis tunc tempus habeatur [Col. 0244D] convocandi, cum dies instet natalis Domini; et licet episcopi conveniant, et Karlomanno suas parochias interdicant, non sibi videtur ut pro eo quod coepit dimittat, si alia potestas illi non contradicat. Considerandum vero monet rationabiliter, quid juxta mandatum regis super hac re sit agendum, ne malum majus accrescat, significans qualiter conveniendum, et alios eis sit convocandum, dansque consilium ut idem Karlomannus adversum se non provocet Deum et patrem suum, episcopos quoque regni hujus, et populum ad iracundiam contra se, ne et in animo, et in corpore, tam ipse, quam illi qui eum secuti fuerunt, pereant. Ipse vero praesul et hi comites mittant ad regem, ut eum faciant, prout [Col. 0245A] melius potuerint, illi placabilem; sin autem aliter eis videtur, sibi remandent, et caetera. Item eisdem pro hac ipsa re, designans bonum sibi videri fuisse consilium, quia non commoverint populum antequam simul loquerentur, considerantes si quid boni possent invenire cum Karlomanno, credens quia suum et ipsorum debeat obaudire consilium, etc. Item Karlomanno, Goslino, et Conrado, pro jussione regis qua mandaverat, ut ipse praesul cum caeteris fidelibus regis conveniret ad mandatum reges audiendum, et Karlomanno denuntiandum, designans ubi et qua die vel hora simul convenire debeant, et ut Karlomannus Goslinum et Conradum ad ipsos mittat, vel ipse Karlomannus, si placuerit ei, ad eosdem veniat, ut missaticum [Col. 0245B] regis simul cum ipsis audiat, et ibi pariter considerarent, qualiter ei ad salvationem et honorem suum de caetero sit agendum. Harduino comiti, pro causis supradictis de Karlomanno, quomodo tunc res se haberet; et quia obsides inter se dederant, et cum Karlomanno locuti fuerant, eique suaserant, ut pacifice in hoc regno degeret, ac veniente patre cum ipsis ei obviam pergeret. Sed quia regem citius quam sperabatur audierat advenire, quid idem Karlomannus tunc facturus esset se nescire fatetur. Monet tamen ut praeparatus sit hic comes ad mandata regis, si qua jusserit, exsequenda.
Item pro quibusdam malefactoribus hominibus cujusdam Wiperti, qui rapinas, incendia, et homicidia, et alia mala faciebant, commonens eumdem [Col. 0245C] Harduinum, ut cum fratre suo Hadeboldo decertet, quatenus haec mala legibus emendentur, et cessent, ne ipsi, qui missi regis erant in hoc regno, pro talibus offensam illius incurrant; quod ipse quoque certaret agere, nisi corporali detineretur infirmitate. Insuper et cum Gaulfo [ i, Grimulfo] regis fideli loquatur, qui hos malefactores recipere ferebatur, et ostenderet illi quantum periculum suum in eos recipiendo faceret, admonens ut a talibus deinceps se custodiret. Item de his quibus significaverat se accusatum apud regem, et quia non [ i, omit. non.] expresse litteris eamdem intimaverat accusationem, mandat ut ad se missum fidelem et rationalem dirigat, per quem rei veritatem diligentius agnoscere possit, et ei verum consilium dare, et ipsum [Col. 0245D] inde in rebus pro viribus adjuvare Maingando [ i, Manigaudo] cuidam amico suo, pro rebus sancti Remigii in Vosago conjacentibus, de quibus quidam homines quoddam mansionile conabantur auferre.
Unde jam missi regis Ludovici requisierant, et invenerant quod Remensis ecclesia juste illud teneret, et manifestum esse, quia infra fines illarum rerum, quas ibi sanctus Remigius comparavit, nulla potestas aliquid haberet, nisi Remensis ecclesia. Unde precatur istum, ut si res ipsas evindicare quiete potuerit ad partem hujus ecclesiae, faciat; sin autem, vel detineat ne reddantur aut addicantur aliae potestati, donec ipse et Luitbertus archiepiscopus simul veniant, et secundum legem [Col. 0246A] per ecclesiae advocatum res rite diffiniatur, etc. Item pro eadem re, exhortans et petens, ut de ipsis rebus majorem curam adhibeat, etc. Erluino amico etiam suo, pro praefatis rebus et mansionili quo supra. Item gratiarum referens actiones pro auxilio quod impendebat praemissis rebus et mancipiis, precans ut quod bene coepit perficiat, et ut monasteria servorum Dei picem de praefatis rebus habere possint, adjutorium praebeat, et ut quaedam mansa, quae ab ipsa potestate injuste auferebantur, juste revocarentur, solatium adhibeat: mittens ei dona in auro et argento, et obsequium dignum tam speciale quam temporale promittens Item significans quod audierat, pro eisdem rebus petens ut regi Ludovico suggerat, quatenus pro redemptione [Col. 0246B] animae suae res quae abstractae sunt, ecclesiae Remensi restitui faciat, et eas ipsi Erluino commendet, ipsumque missum faciat ad inquirendam et peragendam de rebus ipsis justitiam, mittens eidem Erluino quoque vasorum argenteorum munera. Item significans quod audierat quemdam Lantfridum se jactantem, quia impetraverat res praefatas apud imperatorem Karolum, ut haberet ipsas, eodem domno Hincmaro consentiente in beneficium; quod per omnia dicit esse mendacium, nec obtinere posse apud se omnes reges qui sub coelo sunt, ut illas res unquam ab aliquo teneri consentiat, propter allegationes, quas sanctus Remigius in testamento suo disposuit.
Odalrico illustri comiti et amico suo, pro [Col. 0246C] causa suorum hominum quorum res Ludovicus rex Transrhenensis domnus hujus Odalrici male tractabat, injuste agens contra ipsos: monetque ut inde judicium Dei regum regis timeat, et quod injuste egit emendare procuret. Et quod audierat idem rex suasisse domnum Hincmarum regi suo, ut proprietates auferret, quas fideles Ludovici in regno ipsius possidebant, et ideo abstulisse ab hujus fidelibus proprietates ipsorum, dicit non decuisse regem de catholico et fideli suo episcopo talia credere, antequam veritatem inde cognosceret, et quia contradixerit etiam consiliariis regis, qui seniorem suum id hortati sunt agere. Ostenditque qualiter Karlomannus rex frater Karoli magni, villam Noviliacum sancto Remigio tradiderat, et qualiter deinceps [Col. 0246D] usque ad id temporis eadem villa tractata fuerit; et quia de honoris et animae periculo ei res agebatur, si fraudem rerum ecclesiae sibi commissae consentiret, et periculum senioris sui regis illi celaret, qui nec etiam pro toto mundo suum gradum et suam animam perdere vellet, et caetera.
Item gratias agens de his quae pro petitione ipsius erga fideles ejusdem decentor exsecutus fuerat, et quia in ejus dilectione manebat, petens ut deinceps idem agere non desinat. Bertranno illustri comiti Tardunensis pagi propinquo suo, pro sacramento regi agendo, qualiter regi fidelitatem jurare deberent, quae in ipsius comitatu consistebant. Item pro loco vacante sine presbytero, ubi sancta Patricia [Col. 0247A] requiescit, monens ut quantocius ministris ecclesiasticis clericum sacro ministerio aptum ostendat, qui valeat ibi ordinari, sciens pro certo, quia post ordinationem, quae fieri debebat in proximo, ipsum locum sine presbytero non dimitteret, quia nec cum mercenario, nec sine pastore proprio ipsos homines audiebat dimittere; et si ipse non praesentaverit eum, qui dignus possit inveniri, ille ordinaturus esset qualem meliorem potuisset invenire; item, pro Haimone fideli suo, quem idem comes ad placitum suum per bannum vocari jusserat, qui rege jubente in ipsius servitium profectus erat. Bosoni illustri comiti, de agenda electione Sil anectensis episcopi, ostendens quod non sui ministerii quamcunque specialem designare personam, etc.; item, Bosoni viro [Col. 0247B] inclyto, gratiarum referens actiones pro rebus ecclesiae Remensis in provincia sitis, quas ut sibi promiserat, tutabatur, monens ut se talem praeparet, qualiter orationes ipsius et ecclesiae sibi commissae illi proficiant; idque quod de ipso periculosum audierat, non tacens, videlicet quod res diversarum ecclesiarum suis hominibus dedisset, unde satis timendum esse denuntiat, ne orationes fidelium Dei pro ipso impediantur a clamoribus sanctorum in coelis cum Deo regnantium, et caetera.
Coiranno [ i, Coirando] comiti, propter quemdam hominem ipsius, qui gravia quaedam commisisse ferebatur crimina, et quia non audebat ea domnus praesul indiscussa dimittere, precatur hunc propter dilectionem, ut eum ad se venire jubeat discutiendum ab ipso, [Col. 0247C] quia si non fecerit distringetur gravius ab illo tam de ministerio episcopali, quam de missatico regis; Isemberto illustri viro amico suo, precans pro Hincmaro nepote suo, quem miserum appellat, utpote qui pro excessibus suis tam gravia sustinebat, petensque ut illum in suis necessitatibus adjuvet; Rainoldo comiti, pro rebus Remensis ecclesiae, quas receptas se habere significaverat, et de manibus diripientium ereptas: Theuderico illustri comiti, mittens ei nomina suorum in expeditionem, regisque servitium properantium; item, pro muneribus argenti, quod regi moranti ad Dei servitium in terra per paganos deserta mittebat; item, pro sollicitudine quam tempore Ludovici regis nuper defuncti susceperat idem Theudericus de filiis ipsius regis [Col. 0247D] ne moleste acciperet, si eum commoneret causa dilectionis, vigilem esse debere apud filios ejusdem regis, ostendens quia non solum grandis praesumptio, sed etiam magnum periculum est, uni soli generalem regni dispositionem tractare, sine consultu et consensu plurimorum, notificans quoque de his quae sibi mandaverat, qualiter quondam inter reges Ludovicum, Lotharium et Karlomannum fuerit actum, et qualiter tunc sit agendum, subjungens capitula quaedam quae a tribus regibus, Ludovico, Karolo et Lothario simul convenientibus constituta et confirmata fuerunt; item, pro quodam episcopo religioso, petens ut det ei locum loquendi secum, ut per ipsius interventionem pervenire valeat ad regis praesentiam, [Col. 0248A] et ea quae rationabiliter postulaverit obtinere, et alia quaedam scribit etiam eidem Hugoni etiam filio Lotharii regis, significans se amicos et familiares habuisse patrem et avum ipsius Lotharium imperatorem, et quia salutem ipsius optabat, idcirco quod audierat de periculo ejus, causa dilectionis ei notum faciebat, multos scilicet praedones conspirasse et conspirare secum, ipsoque principe atque auctore innumeras et horrendas fieri depraedationes, aliaque multa sceler perpetrari, quae omnia in caput ipsius redundarent, ostendens quam horrendum sit pro tantis sceleribus perpetuas poenas mereri, demonstrans haec eadem pervenisse ad synodum episcoporum in Neustria gestam ( Syn. in Nustria an. 877). Insuper etiam quod regni moliretur pervasionem, sibique mandatum [Col. 0248B] de praefato conventu, ut ad eum mitteret atque moneret (juxta quod leges praecipiunt) a tantis malis resipiscere, ipsosque malefactores a se disjungere, et a seditione ac regni pervasione se cohibere. Si vero ipsius commonitionem et mandata synodi obaudire non vellet, tam suae dioeceseos, quam de vicinis provinciis episcoporum synodum convocaret, et synodali episcoporum sententia eum, suosque complices atque fautores [ ms., factores] excommunicaret. Postea vero omnes hi episcopi eamdem excommunicationem Romano pontifici, et omnibus episcopis ac principibus per circumjacentia regna notam facerent. Unde monet eum tanquam filium, ut recogitet in quanto periculo sit, proponens ei divinarum sententias auctoritatum, ut periculum suum [Col. 0248C] recognoscere possit, hortansque ac monens, ut nulli adulatori credat ad pervasionem regni aggrediendam, inferens ut attendat, quid profuerit patruis ejus, ut contra legem Dei regni pervasionem incoeperint, et quod pater ejus pro labore, quo contra Dei voluntatem laboraverat, et vitam perdiderit et regnum. Adjiciens quid leges de pervasoribus regni praecipiant. Subjungens etiam, quod rex eidem promiserit, et ex parte ostenderit, eum se velle honoribus ampliare, et honoratum habere si culpa ipsius non fuerit. Admonens etiam, ut non auscultet hominum pravorum hortamenta neque imitetur malignantes, qui florent ad tempus, et cito sicut fenum arescent, sed obaudiat Scripturam sanctam viridice dicentem: Exspecta Dominum, et custodi viam ejus [Col. 0248D] (Psal. XXXVI) , etc. Subnectens quoque, ut sibi de his certam et veram responsionem remandet. Engilgario cuidam illustri litteras direxit hujusmodi:
«HINCMARUS episcopus ENGILGARIO salutem.
«Pervenit ad nos, quia hominem tuum Rathrannum irrationabiliter et inconvenienter periculosum sacramentum jurare fecisses, qui licet tibi servitium debeat, tamen sub nostra cura et tu et ille de salute vestra esse debetis. Propterea mando tibi quia valde miror te non intellexisse gravius esse periculum, cum hominem aut suadendo, aut terrendo in perjurium mittas, quem si te solus perjurares; quoniam in te unum perjurium, imo pro perjurio homicidium [Col. 0249A] perpetrares, cum autem alium perjurare facis, et te et illum perdis. Et ideo mandamus, ut si ita causa habetur, sicut ad nos pervenit, ab ecclesia et altario te abstineas, donec ad nos venias, et de tali incautela aut dignam excusationem facias, aut dignam poenitentiam accipias.»
Leudowino amico suo, pro rebus et mancipiis Remensis ecclesiae in Provincia consistentibus, saepe litteras direxit. Item Letuardo et Hilduardo aliisque in eodem pago degentibus, tam pro ipsis rebus, quam pro animarum salute scripta direxit. Achadeo comiti, pro rapinis quas audiebat ab ejus hominibus fieri in ipsius comitatu, et pro villa Spantia, qua ille annonam ecclesiae Remensis auferre disponebat: notificans ei, quod si aliquid inde raperet, tam ipsum [Col. 0249B] quam suos excommunicaret, et alienos ab omni Christianitate faceret, atque per suum missaticum, quod de illo comite fieri debet, qui in suo comitatu injustitiam faciat, exsequi procuraret.
Amalberto illustri comiti, pro injustitia quam audierat eum in suo perpetrasse judicio, exigendo res cujusdam interfecti ab eo, qui secundum commendationem ipsius eas in illius eleemosynam distribuerat; perhorrescens quod Christianus et moriturus admittere talia non expaverat, timens Dei futurum judicium. Et ostendit per divinam auctoritatem, quam grave perpetraverit flagitium, reducens ad mentis oculos, ne forte mercenarius, non pastor, haberetur; injustitiam videndo et tacendo; et quia missus imperatoris erat, et capitula ipsius [Col. 0249C] pro defensandis advenis et incestuosis habebat. Unde tam eidem comiti, quam omnibus exactoribus atque judicibus, qui in hoc resederant judicio, verbo Dei omnipotentis et banno imperatoris, episcopali auctoritate percipit, ut eumdem hominem nullus pro hac re condemnet, aut inquietet, vel contradictionem faciat, donec ipse praesul per seipsum, vel per missos suos hanc causam diligenter inquirat, et secundum leges ecclesiasticas et humanas hoc juste et rationabiliter diffiniat, denuntians quod quisque hoc contra Dei praeceptum praesumpserit agere, primo secundum capitula legalia hoc eum emendare faciat; deinde secundum leges ecclesiasticas illum a communione Christianorum usque ad satisfactionem repellet. Denuntiat etiam, quia quoscunque [Col. 0249D] ad placitum suum venire mandaverit, ut hanc causam diligenter inquirat, et legaliter atque regulariter diffiniat; si venire neglexerint, post tertiam commonitionem ab omni Christianorum consortio usque ad satisfactionem repellet, nisi rationabilem ostenderint excusationem. Adjiciens de flagellis quae patiebantur multi [ i, patiebantur multis], et ostendens quod ideo haec tam duriter ex Dei verbo annuntient, ut intelligant quanta sit offensa, in hac causa contra Dei praeceptum, et sacras praesumere Scripturas, admonens ne de peccatis alienis peccata sua accumulent. Sigeberto, pro praesumptione et praejudicio quod egerat pro quadam ecclesia cuidam presbytero, mandatque et ut hoc praesentialiter [Col. 0250A] emendet, et a talibus levitatibus vel praesumptionibus se caveat, quia si non fecerit, suum de eo ministerium facturus sit, et caeteris episcopis, ut idem faciant, notificabit.
Irmingardi Augustae scribens, congratulatur audito religionis ipsius fervore, asserens se in precibus assidua pro ea dependere munia. Item respondens ad litteras, quas ipsa sibi direxerat, significantes intimasse illi quosdam homines, quia per ejusdem episcopi jussionem multa mala fierent erga res Avennaci ( Avenay ) monasterii, Berthae ipsius imperatricis filiae, asseverans quod diabolus per eorum sit ora locutus mendacium, velut est pater mendacii. [Col. 0250B] Si quid vero homines ipsius injuste fecerint in rebus ipsius monasterii, non degat; tamen quia et ignoraverit, et non consenserit, nec voluerit indicat. De quodam praeterea manso, quod illa significaverat injuste abstractum a praefato monasterio, asserit quod nulli homini, quantum sibi conscientia testimonium perhibebat, injuste unquam mansum abstulerit, sed apud regem pro eo petierit, et obtinuerit, ut missos suos dirigeret, qui diligentissime hoc inter ecclesia Remensis et Avennaci monasterii possessiones aequa lance indagantes, decernerent. Nam ipse qui sua pro Christo dimiserat, nec vellet, nec indigeret, ea tamen quae sibi commissa erant, sine ratione et lege negligenter dimittere non audebat. Adjiciens esse multa [Col. 0250C] de ipso monasterio, unde ipsius, filiaeque suae indigebat auxilio: petitque ut mittat missum suum strenuum et fidelem cum misso filiae suae, qui una secum quae corrigenda sunt ibidem corrigat, et videat quam intentionem et voluntatem ipse in talibus habeat, ne ipsis et sibi periculum, quod absit, exinde maneat: petitque ut animus ipsius sit semper sollicitus, ne alienae linguae facile credat, maxime de sacerdotibus Christi; quoniam diabolus, si non potest in alio, in hoc velit intentionem ipsius fuscare, ut eam faciat in opinione indebita sacerdotum errare. Denique quod adjecerat ipsa, se pro eo suggessisse animo imperatoris Lotharii, contra ipsum fecisse illa testatur, non ut magnam, et Deo devotam decet facere conjugem. «Ego, inquit, scio [Col. 0250D] quia ei multa de me dicta fuerunt contraria; sed si vult poterit cognoscere non esse vera: tamen eum non audeo reprehendere, quia Dominus est, nec in ejus persona dico, sicut legitur in Scripturis: Qui libenter audit verba mendacii, ministros quoque habebit impios (Prov. XXIX) . Videlicet qui de piis erga eum voluntarie loquentur impia. Qui illi ea dixit ex mea parte, quae mihi mandastis, aliter quam verum sit dixit, male autem interpretatus est bene dicta. Si voluisset cognoscere verum, et aliquis missus mihi de supra veniret, ut vera ex me cognosceret, sicut venit, et me qualemcunque Christi Domini sacerdotem suggillavit, libentissime suo animo satisfacerem. De meo autem misso, sicut dominatio benignissima [Col. 0251A] vestra mandavit, ut ad eum dirigam qui ei hoc affirmet, quod de ejus infidelitate nihil velim tractare, scitis quanta mendacia nunc per istud vadunt saeculum, et quanta sinceritas debeat esse in sacerdote, et quanta merito domno meo velim servare fidelitatem. Et idcirco ne mali interpretes male bonum interpretentur, hoc adhuc facere non possum. Tamen si vult credere domnus meus Lotharius, potest veraciter cognoscere quia non tantum illi, sed nulli homini in mundo sum infidelis, et si vult credere, credat: sin autem, cum ille inter principes, et ego inter episcopos ante regem regum, et episcopam episcoporum venerimus, tunc quid inde verum sit, plenissime sine alicujus indicatione cognoscet,» etc. Berthae abbatissae Avannaci monasterii pro [Col. 0251B] impedimentis, quae fratres ac servientes monasterii Altvillaris, aliarumque villarum Remensis ecclesiae patiebantur ab hominibus ipsius, postquam in hoc regnum illa devenerat. Unde petit ut diligentiam studiumque adhiberi jubeat, ne tanta et sic insolita praejudicia haec patiatur ecclesia de ipsius vicinitate, de qua solamen et gaudium pro ipsius bona vita et sobria conversatione habere debebat. Quod si egisset, Deum proinde placabilem sibi faceret, et sanctam Mariam, sanctumque Remigium sibi conciliaret, ab ipso quoque obsequium episcopale haberet. Si vero suos corrigere parvipenderet, ipse licet invitus aures regis inde pulsaret, ut si necesse foret, ut in tantum causa excresceret, ministerium ecclesiasticum, secundum regulas canonicas, in eam, [Col. 0251C] suosque exereret. Irmintrudi reginae, pro Belvacensis Ecclesiae dispositione in pastoris electione, petens ut suggerat regi, ne a quocunque in quamcunque partem animus illius indebite posset inflecti de hujus Ecclesiae dispositione, donec ipse in ejus servitium veniens, quae ipsi necessaria fuerint notificans, ipsius juribus pandat; et sic quae Deo sint placita, et illis utilia, Domino annuente, disponere procuret. Rotrudi Deo sacratae, et caeteris sororibus monasterii Sanctae Crucis, et sanctae Radegundis, pro electione abbatissae ipsius monasterii, pro qua rex praeceperat Frotario archiepiscopo, et Erardo, atque Angenoldo, ad praefatum monasterium pergere, et electionem regularem ibi facere: et si cuncta concors congregatio, vel pars quamvis minor, tamen melior, Rotrudem [Col. 0251D] elegisset, constitueretur in ordine abbatissae. Si autem omnis congregatio concors illam abjecisset, et aliam eligeret, illa quam concorditer elegisset, in ordine abbatissae maneret, donec regi renuntiaretur, et quaecunque ibi fuisset electa, onus abbatissae susciperet, et Odila ad suum monasterium reverteretur. Primores autem clerici et vassalli ad reginam venirent, sub cujus defensione, post Dei et sanctorum ejus, consistere deberent. «Propterea, inquit, diligite sorores ante omnia: et in privatis collocutionibus, et in publico vestro conventu, remittite et abjicite funditus a cordibus vestris omnes injurias, et scandalorum fomites, quae hactenus inter vos ortae fuerunt: ut nulla de [Col. 0252A] sorore sua vindictam, aut pro sermone, aut pro facto, vel pro aliquo despectu quaerat, aut a Deo, aut in saeculo. Quia sicut Dominus protestatur, sine concordia quidquid ei obtuleritis non illi placebit: sive enim oraveritis, sive sacrificium obtuleritis, sive vos afflixeritis, sine hac charitatis concordia nihil Deo placabile erit. Quia sicut dicit Apostolus: Etiamsi tradidero corpus meum ut ardeat, charitatem autem non habeam, nihil sum (I Cor. XIII) . Et scitis, quia regula quam professae estis (S. Bened. cap. 13) , propter scandalorum spinas, quae oriri in monasterio solent, orationem Dominicam in matutinis et vespertinis officiis, ita ut omnes illam audiant, a priore orari praecipit, ut timentes convenientiam, qua dicimus: Dimitte nobis debita nostra, [Col. 0252B] sicut et nos dimittimus debitoribus nostris, omnem rancorem de corde nostro pellamus. Quae dum prius egeritis, ne per vestram discordiam, quod absit, regularis electio de vestro monasterio pereat, adunate vos ad Dei voluntatem, et regalis devotionis unanimitatem, vestramque ipsam salutem, praesentem, scilicet atque aeternam, cum charitatis concordia, quae est omnium virtutum mater, et cum humilitate, quae est custos ipsarum virtutum, atque cum vera obedientia, quae scala est qua ad coelum pertingitur, et in vobis salubri electione concordatae, et vosmetipsas ad regularem normam reducite, et constringite ac conservate; quia aliter, sicut melius ipsae scitis, salvae esse nequaquam valetis. Et sicut animos ab inquietis motibus, ita et linguas a provocativis [Col. 0252C] iracundiae, vobisque nocivis sermonibus custodite, contestante Apostolo: Omnis clamor et indignatio auferatur a vobis cum omni malitia, et omnis sermo malus ex ore vestro non procedat (Ephes. IV) . Ne sicut solent homines prius dolore commoti, et postea aliquo gaudio, quasi victoriosi, obtinentes quae desiderant, exhilarati, de quocunque homine, quae non conveniunt aliqua vestrum dicat: ne et patientiae meritum inutilibus sermonibus coram Deo perdatis, et si aliquis fuerit, qui aliqua provocatione quamcunque vestrum ad hoc instigare voluerit, ut quaecunque indebita de quocunque proferat, qualiter illam comprehendere possit, ut rationabiliter damnare praevaleat, locum nec diabolus, nec astutus homo exinde aliquo modo habeat; sed tales vos [Col. 0252D] exhibete, ut interius exteriusque decenter ornatae dignas atque exaudibiles orationes, et pro vobis, et pro seniore ac domina vestra [ ms., nostra], proque non solum amicis vestris, verum etiam et pro inimicis, ad aures Dei mittere valeatis.»
Teutbergae abbatissae pro ordinatione Avennaci monasterii, quam ipse quondam cum Irmintrude regina disposuerat, de numero clericorum et nonnarum atque de rebus villarum ipsius monasterii, videlicet mille centum quinquaginta mansis; significans se disposuisse 20 clericos et 40 nonnas ibidem consistere posse, victumque eis providisse, et res necessarias ac ministeriales instituisse, praeter luminaria, et caetera monasterii necessaria, ostendens [Col. 0253A] quod Nivardus Remorum archiepiscopus de rebus Remensis Ecclesiae monasterium Altvillarense construxerit, et frater ejus de suis proprietatibus, et quae alii boni homines ad eumdem locum dederunt, Avennacum exstruxerit monasterium, quodque ad Ecclesiam Remensem tradiderit, unde et chartae habebantur id aperte pandentes; sed per regium donum, sicut et aliae res hujus Ecclesiae, ab externis a longo retro tenebatur tempore, etc. Richildi reginae, significans quod quando [ ms., quodam]. Laudunensis parochia episcopo vacans in sua specialiter erat providentia, malefactumque sit de eleemosyna Irmintrudis reginae per quemdam praepositum Oriniaci monasterii, postea vero huic Richildi per Uvinifridum presbyterum contra sacras leges male sit [Col. 0253B] obeditum, ut regularis abbatissa de ipso ejiceretur monasterio. Ostendit autem ex auctoritate sacra, quantum inde regina periculum habeat, et quia miserit ad eam qui moneret illam hoc evadere malum; illa vero non solum non emendaverat, sed malo pejus superaddiderat, contra divinam auctoritatem, neophytam scilicet in religione novellam provehendo ad regimen propter res terrenas acceptas ab illa. Adnectens, qualiter Hedenulfo episcopo in Laudunensi Ecclesia ordinato, monuerit illum, ut suggereret regi Karolo tam perniciosum factum dissolvere, et se atque reginam a tanto discrimine liberare. Sed quia quod monuerat perduci ad effectum non viderat, ipse praefatum regem inde commonuerit: sed ille, ne reginam contristaret, quod male factum [Col. 0253C] sciebat, non correxerit. Reducit etiam ad memoriam, qualiter praefatus rex, petente Irmintrude regina, de rebus tunc suis per concilium Parduli Laudunensis episcopi, privilegium ad idem Oriniacum monasterium a se dictari, et a caeteris episcopis firmari rogaverit, et ipse rex confirmaverit. Hic autem praesul jussioni regis obediens, non suis verbis illud privilegium composuerit; sed sicut beatus Gregorius papa de quodam monasterio a quadam regina aedificato, ipsa petente, dictaverat, et ipse quoque dictaveri vel transtulerit, repetens maledictionem, quam domnus idem Gregorius (lib. II, epist. 10) contra praesumptorem illius monasterii jaculatus sit: adjiciensque, quod illa, quandiu in hac praesumptione et malefacto permanserit, quotiescunque corpus [Col. 0253D] et sanguinem Domini accipere praesumeret, judicium, id est, damnationem sibi accipiet; obsecratque monens illam, ut non sensus ipsius, aut alicujus suggestio eam decipiat, sed de remedio regis animae, ac de redemptione sua cogitet, et quod male actum est corrigere festinet. Illud etiam quod audierat illam perpetrasse, scilicet quia praefatum privilegium, et praeceptum regale de ipso monasterio abstulerat, quantum malum fecerit pandit, et hoc ideo, ut se corrigat, ne damnationem incurrat. Et quia si res, ut audierat, et mancipia de praemissa muliere neophyta acceperat, pro committendo regimine monasterii, simoniacam haeresim incurrerit: et quod quandiu eidem haeresi quisque faverit, in [Col. 0254A] corpore unitatis Ecclesiae catholicae coram oculis Domini esse nequibit: monens ut legat capitula regulae sancti Benedicti (cap. 665) de ordinatione abbatis, vel abbatissae, et inveniet, quam graviter pro hac ordinatione in Spiritum sanctum, quo ipsa regula est promulgata, peccaverit: ex divinis institutionibus propalans, quantum periculosum malum, tam ipsa regina, quam emptrix illa subierint: petens, ut quae ille ex debito ministerii sui cum gemitu scribit, pro salute ipsius, et remedio animae regis, benigne suscipiat, et quia magna ex fidelitate hac scribere curaverit, agnoscat. Leutgardi Ludovici Transrhenensis conjugi, pro suis missis, quos ad eumdem Ludovicum regem mittebat, ut per ejus interventionem ad illius praesentiam pervenirent, et ejus intercessione [Col. 0254B] ac dispositione rex idem strenuos missos ad Remensem dirigeret urbem, qui eam, et monasteria sibi subjecta salvare possent ab impetu supervenientis exercitus Transrhenensis. Irmingardi conjugi Bosonis inclyti viri, pro rebus Ecclesiarum Dei, quam audierat sufficienter litteris sacris imbutam ab Anastasio quodam didascalo. Unde petit, ut qui eam dedit scire, det bonum velle, et posse, atque perficere. Monens ut hortetur virum suum timere Deum, et ejus custodire mandata. De rebus etiam ecclesiasticis, quas sicut audierat ab ecclesiis abstractas suis hominibus diviserat, ut ostendat illi ex Scripturis sanctis quam grave judicium proinde sit a Deo prolatum, et caetera. Item Berthae uxori Gerardi comitis pro rebus Ecclesiae sibi commissae in [Col. 0254C] Provincia sitis, quas eidem Gerardo tuendas atque ordinandas commiserat: petens ut ipsa strenua sit interventrix apud conjugem suum pro rebus eisdem. Irminsindae cuidam matronae, pro quodam diacono, quem illa comprehendi jusserat, et in servitium suum redigi, reddens rationem qualiter idem diaconus liber legitime factus fuerat, et quomodo ejus recipiens libertatem diaconum licenter ordinaverat: ostendens, quod si servus ipsius fuisset, neque libertatem habuisset, et tanto tempore post ordinationem suam sine illius repetitione mansisset, secundum sacras leges jam in servitium repeti non posset; quanto minus ille qui colonus ecclesiasticus, et non alicujus fuerat, et legaliter liber factus, canonice ordinatus, et Ecclesiae, atque ordinatori suo proprius erat effectus, monetque [Col. 0254D] ut talem praesumptionem ulterius de ipsa non audiat, quia si hoc illa praesumeret, ipse hoc legaliter atque regulariter vindicare studeret, adjiciens illam se taliter commonere, quia charam familiaritatem ipsam habebat.
Sibi quoque subjectis nonnulla scribens, ut pater filios, de multis solerter instruit necessariis, tam spiritualibus quam temporalibus. Richaldo chorepiscopo, et Rodoaldo archipresbytero, pro synodo comprovinciali apud Carisiacum (supra, cap. 24) palatium regium habenda: mandans ut notum faciant omnibus per omnem parochiam Remensem, ut qui se [Col. 0255A] laesos existimant, ad ipsam synodum convenire procurent, quosdam vero cum auctoritate invitent, et venire commoneant. Sed et Milonem cum filia sua, qua Fulcricus abusus fuerat, et omnes qui consentanei fuerunt in illa indebita conjunctione presbyteri, et in quorum parochiis consistebant, ex verbo Dei, et suo, atque ex banno regis ad eamdem synodum convenire jubeant. Ansoldo Gerolo, et Hadrico, pro inquisitione cujusdam fratris Ragamfredi ministerialis sui, et ut, si necesse esset, libera, salvaque custodia detineretur, ne aufugeret, sibique adduceretur. Mandans etiam eidem Rogamfredo, ex auctoritate Dei ac sua praecipiendo, ut cum ipsis in eadem permaneat inquisitione. Cui etiam postquam recesserat, in alienis parochiis immoranti litteras [Col. 0255B] mittit, revocans eum auctoritate canonica, ut ad metropolim suam redeat, et ejus se humilitati repraesentet; vel si de ipsius judicio quaeritur, synodo regulari adesse festinet. Gisloldo canonicorum praeposito, pro facultatibus sibi commissis, et indebite usurpatis, qui pro hac te irregulariter ab ipso discesserat, monetque auctoritate canonica, ut redeat, et de his, quae illi opponebantur, satisfacere studeat. Theodacro quoque praeposito, pro eodem Gissoldo, pro quo Irmintrudis regina precabatur, ut partem collaborationis suae, quae rationabiliter ei competebat, dari juberet; si qua vero illi debebantur in hoc episcopio, eidem redderentur: quod et idem episcopus fieri jubet, et quia dixerat se missaticum habere ex parte reginae ad canonicos, mandat [Col. 0255C] ut si venerit ad eos, sicut missus reginae venerabiliter suscipiatur. Gerardo decano, pro quodam Radulfo excommunicato, qui ad se venerat petens poenitentiam. Cui praecipit ut Remis eamdem accepturus, veniret cum femina sanctimoniali, quam sibi conjunxerat. Jubet autem huic presbytero, ut commendet aliis presbyteris, quatenus magnam sollicitudinem de illis accipiant, quatenus scilicet, si quilibet eorum infirmitate praeventus fuerit, de qua se putet evadere non posse, si promiserit, quia de peccato suo ex corde poeniteat, et per dignos poenitentiae fructus illud se coram testibus emendare, ac episcopi jussioni obedire profiteatur, absolutus existat. Sigloardo archipresbytero, Ansoldo quoque, et caeteris quibusdam, quos inquisitionem facere de [Col. 0255D] quodam presbytero jusserat: quibus hunc ordinem in eadem inquisitione tenere praecipit, ut quoniam, audierat eumdem presbyterum suis quibusdam facultatibus contra leges exspoliatum, suis omnibus revestiretur, antequam suis accusatoribus respondere cogeretur, ne contra legem fieret, et ipse praesul a presbytero legem tollendo, eamdem quoque sibi auferret: praecipiens etiam, ut si comes ipse presbyterorum rebus exspoliari jusserat, hoc illi emendare per vadium faciat, disponens qualiter inde fiat. Si vero ipse comes hoc fieri negavit [ i, non rogavit], ipsi qui ab eo res suas abstulerunt, eidem presbytero legibus emendent, de poenitentia illorum ipse praesul dispositurus secundum illorum recognitionem. [Col. 0256A] Quod si comes ita facere noluerit, renuntient illi, ut ipse hoc indicet regi. Postquam haec acta fuerint, ita rationem hujus aggrediantur judicii, ut provideant ne per ignorantiam accusatores ipsius presbyteri rem talem alicujus impulsu praesumant, unde damnari possint, sicut provideri debet, ne presbyter injuste damnetur. Post haec adjurent accusatores vel testes eorum in illorum baptisma, et aliis diversis adjurationibus, ne odio, vel invidia, aut timore alicujus, vel hortamento de ipso presbytero mendacium proferant, nec pro gratia, vel amore, aut praemio inde veritatem reticeant. Notificetur etiam eisdem accusatoribus et testibus, quales personas ad accusationem presbyteri, vel ad testimonium super eum sacri canones recipi non permittunt, [Col. 0256B] et qualiter discuti debeant et accusatores et testes. Omnia vero quae accusatores vel testes de singulis causis testificati fuerint, describantur, et coram omnibus legantur, ut ita fuisse dicta comprobentur. Describantur quoque omnes qui in hoc placito fuerint, tam de presbyteris quam de laicis, prout necessitas esse visa fuerit. Et ut accusatores suam praesentiam, testes vero juramentum jure polliceantur se daturos in proximo placito, quod canones presbytero donent ad licentiam se defendendi vel respondendi. Quod placitum eidem presbytero denuntietur ad triginta dies, ut ita praeparatus veniat, quo se vel canonice purificet, vel concredat. Quod si non fecerit, canonicam se suscepturum sententiam sciat. Mittant quoque bannum, [Col. 0256C] Dei et sacrorum canonum auctoritate, regisque ac praesulis interdictione, ut nemo ipsi presbytero ullas insidias praeparet, aut aliquam violentiam faciat; sed nec ejus accusatoribus vel testibus, donec ista causa legalem diffinitionem accipiat, praecipiens etiam quod fieri deberet de illis hominibus, qui altera vice, quando ipse presbyter fuerit accusatus, juraverunt, et suum sacramentum judicio approbaverunt, tunc autem se perjurasse dicebant. De terra quoque Ecclesiae pertinenti, unde contentio ventilabatur inter comitem et presbyterum, quid fieri deberet, et ut his quae mandabat comes, obediret: aut si nollet, proinde ad placitum coram rege et fidelibus ipsius, tam episcopis, quam laicis veniret. Quod si presbyter aliis obedientibus obedire nollet, ad synodum [Col. 0256D] comprovincialem canonice provocaretur. Item Sigloardo et Ansoldo, pro eadem inquisitione, succensens eos, quod negligenter illam sint exsecuti, et caetera. Item pro quodam presbytero, qui ea, quae de suo ministerio quondam didicerat, post ordinationem suam per incuriam fuerat oblitus, unde jusserat eum aliquandiu sub custodia reclusum servari, ut saltem per hoc amaritudo aliqua mentem illius tangeret, et a peccato purgaret, et caetera. Item pro jejunio triduano, quod rex cum episcopis et caeteris fidelibus suis disposuerat fieri pro pace sanctae Dei Ecclesiae, qualiter fieri dederet. Item pro quodam presbytero Avennaci monasterii, qui denotabatur super thesauro ipsius ecclesiae dudum perdito. Item Si [Col. 0257A] gloardo et Rodoldo, pro quodam presbytero, cui consenserat, suadente Sigloardo, ut libello suae professionis a regimine plebis sibi commissae redderet se alienum, et alium in suo loco expeteret ordinandum: sed colludium quod habebat factum sibi celaverat, videlicet ut alumnus ejus sine consensu senioris sui, in loco ipsius ordinaretur, et quia xenium revadiare dolose fecerit, ut eumdem suum alumnum, contra episcopale interdictum, et caetera quid inde fieri deberet exsequentia. Item Sigloardo, pro presbytero ecclesiae sancti Juliani, qui furatus fuerat lampadem sancti Remigii, unde valde redarguit istum, quia id factum compererat, et sibi tacuerat, cum idem praesul vices suas eidem Sigloardo, teste Domino, commendaverit, qui eumdem presbyterum [Col. 0257B] in arctissima custodia debuerat retrudere, non per fidejussores dimittere: quod quia prius non fecerat, vel nunc faciat. Carcer quoque firmiter a vicedomino restauretur, et custodes, si necesse fuerit, adhibeantur. Item Rodoldo, succensens eum pro eo quod incaute solverit quod ipse praesul canonice alligarat, et aliis presbyteris missam celebrare permiserit in quadam capella basilicae cortis ecclesiae subjecta, praecipitque quid inde fieri debeat. Anselmo [ i, Anselino] cuidam monacho, praecipiens ut describat omnia, quae in monasterio, ut videtur, Altvillarensi, ante ipsius praesulis ordinationem facta, vel collata fuerunt, et quaeque postea: numerum quoque fratrum ac famulorum eis servientium, et si qua exinde suo [Col. 0257C] tempore dispensata fuerunt, et in quos usus, vel per quas personas, et ita veraciter omnia describantur, ut missi dominici nihil ibi falsum possint invenire. Ratramno praeposito monasterii Orbacensis similiter. Item Ratramno pro quadam praestaria, quam Amalraus canonicus habuit, et ipsius obitum collaborationem ejus idem praepositus diripi jusserat. Quapropter excommunicat eum, in pane et aqua constituens tam, ipsum quam complices ejus in hoc facto, donec restituantur haec quae injuste abstulerant. Althario [ ms., Alchano] cuidam sacerdoti vel decano, pro presbytero de Ecclesia Vindonissae, quem Leutardus senior ipsius villae legem et omnem auctoritatem de ipsa expulerat Ecclesia, et alteri presbytero ex alio episcopatu [Col. 0257D] eamdem Ecclesiam commiserat. Quem presbyterum superinductum excommunicat, ne in omni Remensi parochia missam celebrare praesumat, neque communionem ecclesiasticam accipiat, nisi forte munus viaticum, gravis aegritudinis causa, et hoc ita, ut mox si convaluerit, de parochia ista recedat. Parochianis autem Ecclesiae praedictae auctoritate Dei praecipi jubet, ut nullius presbyteri missam in eadem ecclesia audiant, nisi illius injuste expulsi presbyteri, donec ipsius causa diffiniatur, nisi forte idem presbyter pro infirmitate eis missam celebrare non potuerit, et caetera. Altmanno monacho, atque presbytero, quem procul obedientiae causa direxerat, pro his, quae invenerat in quibusdam [Col. 0258A] litteris sibi per hominem quemdam Harduici archiepiscopi datis: scilicet reputari eidem Altmanno, aspirare velle ad beneficia, et negotia saecularia, quae non convenirent ejus professioni et saluti. Unde praecipit, ut quantocius ad monasterium suum redeat, ubi lectioni et orationi, deflendo delicta suae juventutis, vacare procuret, et caetera. Lantardo cuidam sacerdoti, qui de parochia Remensi Ebonis episcopi causa discesserat, quem petit, ut si qua, prout audierat, de vita et actionibus beati Remigii apud eumdem habebantur conscripta, praeter illa quae ex antiquo de Ecclesia Remensi legebantur, ea quantocius, aut ipse sibi afferat, aut sub sigillo transmittat, offerens se postea eidem in quibuscunque indiguerit promptum, et prodesse paratum. [Col. 0258B] Si vero ad locum suum redire voluerit, eum libenter atque benigne recipere, et mox ut venerit, canonicam praebendam, et ordinem pristinum inter fratres concedere, et secundum quod sibi commodum, et illi opportunum fuerit, solatium, ut eum apud se manere delectet, impendere: pandens rationem, unde ille metuere ferebatur, quare scilicet ipse ordinatos ab Ebone post suam depositionem, a gradibus acceptis removerit, et qualiter post modum sententiam suam temperaverit. Rodoardo praeposito, et caeteris fratribus canonicis Ecclesiae Remensis, pro receptione Odalhardi et Waltarii nepotum Isaac episcopi Lingonensis, qui ab ipsa congregatione irregulariter discesserant, praecipitque quo modo recipi, et qualiter haberi vel conservari [Col. 0258C] debeant: quibus etiam pro reversione ipsorum commonitorias direxerat litteras. Pro receptione quoque Adalgaudi [ ms., Addagaudi] diaconi tam cononicis, quam monachis scribit, ostendens eum qui se recognoverat per suam negligentiam ipsius offendisse animum, se in gremio suae delectionis, et paternitatis recepisse, quemque benigne ac familiariter fratrem, et filium suscipi, et benignitatis ei beneficia jubet impendi. Pro quo rex etiam Ludovicus precatorias ei per eumdem direxerat. Rotfrido praeposito, pro correctione [ i, correptione] Odelcalci monachi, quem audierat inobedientem existere, et duris moribus, suaeque voluntatis esse pertinacem, dans exempla sacrae auctoritatis, quae illi legerentur, ut se corrigeret. Gontario et Odelhardo [Col. 0258D] archipresbyteris, commonitorium ministerio ipsorum aptum describit in capitulis tredecim. Gontramno [ i, Guntramne] praeposito, pro famulis monasterii sibi commissi, qui suas terrulas, et debita sibi stipendia querebantur auferri ab eo, quod emendari secundum quod justum fuerit, jubet. Gothescalco monacho, qui erat prolapsus in haeresim, de quibusdam sententiis auctorum, quas ille non bene intelligebat, vel exponebat, maxime Prosperi, quarum sensum per sententias praecipue beati Augustini exponit, et caeteros idoneos proponit testes apostolicae fidei doctores: quorum sequendam in omnibus admonet esse doctrinam, ostenditque testimoniis manifestis, Deum et bona praescire et mala, sed mala [Col. 0259A] tantum praescire, bona vero et praescire et praedestinare. Unde praescientia esse potest sine praedestinatione: praedestinatio autem non potest esse sine praescientia, et quia bonos praescivit et praedestinavit ad regnum; malos autem praescivit tantum, non praedestinavit, nec ut perirent sua praescientia compulit. Ubi diffinitioni subscribere idem Gothescalcus pertinacissime recusavit. Scripsit quoque idem domnus Hincmarus ad monachos Altvillarensis coenobii, pro eodem Gothescalco, ut si se recognosceret, antequam anima illius egrederetur de corpore, et spiritalem et corporalem humanitatem exhiberent illi ostendens auctoritatem ecclesiasticam ex verbis orthodoxorum super hujusmodi excommunicatis. Amalgiso et Ragberto fidelibus suis, pro rebus Ecclesiae [Col. 0259B] suae in Aquitania sitis, pro quibus Regimundo litteras miserat, deprecans ut eisdem missis suis adjutorium pro rebus ipsis evindicandis impenderet, praecipitque istis, ut easdem rex ex integro recipiant, et habeant in sua providentia. Petro fideli suo, pro rebus in provincia consistentibus, mittens ad eum quosdam fratres, qui cum ipsius consilio de fidelitate sua et utilitate rerum tractarent, et res ipsas ac redditus, atque facultates ipsarum disponerent. Et quia audierat, quod quaedam sine consilio ipsius Petri exinde facta fuissent, quasi ex ejus auctoritate, excusat se non id jussisse, nec voluisse: mandans ei per capitula, qualiter easdem res disponi volebant, et quae personae ab ipsis rebus, et de quibus villis ad se venire deberent. Evrardo sororis suae Hildegundis [Col. 0259C] filio vel genero, instruit scripto qualiter erga Ludovicum regem Transrhenensem se gerere deberet, ne suum alodem, quem in Allemannia habebat, ab eo auferret, pro eo quod ipsius dominium idem Evrardus dimiserat. Pro quo etiam praefatae sorori suae scribit, petens ut illius domnum prudenter ordinet atque disponat. Plebeiis quoque quibusdam personis, villarum scilicet ministerialibus, pro rebus ministeriorum suorum nonnunquam scribens, prudenter atque rationabiliter disponebat, qualiter res sibi commissas tractare deberent. Generaliter etiam omnes sibi commissos tam verbis, quam litteris instruens, edocebat qualiter juste, pie et caste viverent, quam reverenter atque devote jejunia constituta tractarent: pro his qui obiisent, tam [Col. 0259D] episcopis, quam aliis quibuscunque personis, qualiter Domini clementiam exorarent, et ut personae Deo placitae in vacantibus eligerentur episcopiis, tam jejuniis quam orationibus Dominum postularent. In diversis quoque synodis capitula nonnulla, et valde utilia edidit, suisque servanda dedit. Diversis nec non Ecclesiis suae dioeceseos, maxime si contigisset pastoribus viduari, consolatoria dirigens scripta, qualiter a Deo primum hujusmodi solamen requirerent, instruebat: qualiter etiam a terrenis principibus liberam sibi concedi quaererent electionem, et ut impetrarent tam per seipsum, quam per litteras et legatos suos elaborare studebat. Impetrata vero qualiter exercerent, et quomodo immunes [Col. 0260A] ab omni perversitatis fraude seipsos in exsequendo custodirent, data forma electionis edocere curabat, ad nullam specialiter intendens, personam; sed quae concorditer ab omnibus, vel utiliter a pluribus ac melioribus eligeretur, attendens.
Scripsit etiam librum flagitantibus coepiscopis fratribus suis, qualiter imagines Salvatoris nostri, vel sanctorum ipsius venerandae sint, cum epilogo quodam metrice digesto. Respondet quoque ad interrogationes cujusdam: cur apostatae baptizati, et impositione manus episcopalis consignati, extra ordinem diaconii, vel presbyterii ad agendam poenitentiam [Col. 0260B] manus impositionem accipiunt. Scribit et cuidam archiepiscopo de praecipuis tractans sacramentis humanae salutis. Item cuidam episcopo, ad interrogata ipsius respondens de ordinationibus episcoporum, vel translationibus de civitate ad civitatem: et de Actardo Namnetensi episcopo, qui expulsus a quodam Britonum duce, in vacante Morinensi Ecclesia aliquandiu demoratus, petente clero ac plebe provinciae Turonensis, et convenientibus episcopis, in eadem metropoli fuit incardinatus. Item cuidam fratri, de homine, qui cum quadam femina concubuit, et postea sororem ipsius in conjugium duxit. Scribit etiam (supra, cap. 21) apologiam pro se, cunctis eam legere volentibus contra eos qui calumniati sunt illum apud [Col. 0260C] Joannem papam, qui synodum habuit Trecas ( i 1, Trecis), a quo et benigne idem praesul suscipiebatur, quibus et in synodo tunc respondit pro tempore, postmodum vero excusare se litteris non neglexit, asserens se decretales epistolas pontificum Romanorum venerabiliter suscipere atque tenere, cum calumniarentur inimici, has eum nolle ad auctoritatem recipere. Item de Nicaena synodo, et de abjectione, vel restitutione Hincmari Laudunensis episcopi. De hoc quoque quod calumniabantur eum dicere non majoris dignitatis esse papam Romanum, quam existeret ipse. Sed et de Karlomanno, et aliis conviciis sibi per calumniam illatis, de quibus eum veritas excusabilem reddidit. Scripsit praeterea plura, ad quae nos enumeranda sufficere non putamus.
Excrescentibus tandem flagitiis, contra quae veluti murus inexpugnabilis semper obstiterat, gens Nortmannorum per omne Francorum diffunditur regnum (AIMONIUS, lib. V, c. 41) . Et quoniam civitas haec tunc absque muro habitabatur, accipiens ille quod sibi charius in thesauris habebat, corpus videlicet beati Remigii, silvestria loca trans fluvium Matronam expetiit, et apud villam Sparnacum idem sacrum corpus aliquandiu custodivit. Denique dum ibidem moraretur, apud eamdem villam diem clausit ultimum, cujus corpus ad monasterium sancti Remigii relatum et post ipsius sancti tumulum in sepulcro, quod ipse [Col. 0261A] sibi praeparaverat, est sepultum. Cujus epitaphium ab eo dictatum habetur hujusmodi.
Praemisso viro Dei ad patres suos apposito, successit in episcopatu Remensi Fulco vir valde nobilis, et palatinis assuetus officiis: qui fidei suae tenorem Marino papae delegans, pallium ab eo, antecessorum suorum de more, suscepit. Cui etiam litteras misit pro concedendo debito Remensis Ecclesiae privilegio, atque pro commendatione regis Karlomanni, in quibusdam se significat ab eodem papa dudum fuisse cognitum tempore Joannis papae, quando cum Karolo imperatore idem Fulco fuerat Romae. Item pro quodam monasterio, quod frater ipsius, nomine Rampo, ab eo construi, testamento delegaverat [Col. 0261C] ex rebus suae proprietatis, quas postea Erminfridus quidam pervaserat, qui uxorem ipsius Ramponis viduam sibi copulaverat. Pro quo idem papa (Joan. VIII) Evrardo Senonensi archiepiscopo, in cujus parochia idem constructum fuerat monasterium, litteras direxit. Sed et Joanni archiepiscopo Rothomagensi, in cujus idem Erminfridus dioecesi degebat, praecipiens ut eum admoneret ab hac sacrarum rerum pervasione cessare, quod si facere nollet, canonicam subiret ultionem. Adrianum quoque papam (Adrian. III, an. 884) ipsius Marini successorum litteris initio pontificatus ejusdem visitare studuit, congaudens ipsius honori, et se Romam velle petere significat, si Deo pacem tribuente, valuerit. Exemplaria quoque privilegiorum a Leone [Col. 0261D] (Leo IV) , Benedicto (Bened. III) , et Nicolao (Nicol. I) pontificibus Romanis Remensi sedi concessorum huic petit recitanda, et ab eo sibi conservanda, et roboranda, atque augmentanda. De praefato quoque monasterio, cujus res praedictus Erminfridus invaserat, suggerit, ut praemissis etiam archiepiscopis Aurardo et Joanni suae auctoritatis praeceptionem dirigat, jubens quid in eum fieri debeat, etc. Item pro commendatione praememorati regis Karlomanni, atque pro defensione Frotharii Bituricensis archiepiscopi, qui ferebatur accusatus apud eumdem papam per quemdam suae dioeceseos monachum quod scilicet post suae civitatis dejectionem a paganis factam, in alterius sedis invasionem temere insiluerit. Ostenditque quod ab episcopis ipsius dioeceseos, omnique clero et populo ejusdem civitatis sit peritus et electus, et quod [Col. 0262B] praedecessori ipsius Marinus, ad eorum petitionem, pium in hoc praebuerit assensum, insuper et pallio eum donaverit, et ipsius in Bituricensi Ecclesia promotionem scriptis roboraverit, etc. Stephano (Steph. VI) quoque hujus Adriani successori litteras mittens, gratiarum actiones referre curavit, quod eum, et Ecclesiam ipsius litteris apostolatus sui visitare, et inter varias mundi pressuras consolari dignatus fuerit, et quia fratris eum et amici vocabulo voluerit honorare, quod ipse tamen nolit appetere, sed magis servus et subjectus existere. Significatque se ad ipsum papam videndum properasse, nisi paganorum vallaretur obsidione: hosque deno tantum milliario a sua civitate abesse, civitatem quoque Parisiorum ab ipsis tunc obsideri. Hanc infestationem [Col. 0262C] huic regno ab octo annis jam praeteritis inferri, ut nemini extra castella procul liber aditus patere videretur. Addit denique audisse se de insidiis quorumdam pestilentium, quas ipsi papae moliebantur, et satis aegre tulisse, opemque ferre, si licuisset, optare, unum quod quibat agere, precibus videlicet pro eo insistere. Pro Widone [Col. 0261] Wido ex duce Spoletano factus imperat. an. 892. quoque affine suo, quem idem papa in filium adoptaverat, memorat tam se quam caeteros consanguineos suos, quibus id notificaverat, debitam exhibituros eidem papae reverentiam. De eo etiam quod illi scripserat, roborare se promptum fore quaecunque necessaria Dei Ecclesiae significarentur, ejus suggestionem se multum per omnem modum effecisse ipsius fidelitati obnoxium, seque cum suffraganeis coepiscopis in cultu debito sanctae sedis [Col. 0262D] Romanae perseveraturum, et si quid contrarium sanae fidei contra ipsam emerserit, omnimodis, confutare, Deo auxiliante, paratum existere. Sedem vero Remensem notum habeat ab antecessoribus suis ( deest prae) potius Gallicanis omnibus Ecclesiis semper fuisse honoratam, utpote cum primus apostolorum beatus Petrus primum destinaverit huic urbi sanctum Sixtum episcopum, et totius Gallicanae regionis dederit ei primatum. Hormisda quoque papa sancto Remigio vices suas in Galliarum partibus commiserit. Hoc ideo se commemorare, ne sedes Remensis suis in diebus sineretur dehonestari: annectens etiam de privilegiis sibi in cunctis quae petiit ab hujus praedecessoribus Marino, et Adriano concessis. Itemque de jam dictis rebus Ramponis, et earum pervasore, quem praemissi pontifices jusserant ab archiepiscopis Senonicae ac Rothomagensis [Col. 0263A] urbis excommunicari: quibus eamdem excommunicationem differentibus, idem persuasor adhuc rapta possidebat. Unde petit ut apostolica ab ipso feriatur sententia, praecipiatque hic papa praefatis archiepiscopis, ne ullam in eumdem excommunicando afferant amplius dilationem. De quibusdam praeterea rebus Remensis ecclesiae, quas quidam abstulerant invasores, poscit, ut ipse papa suggerat imperatori Karolo ( Crasso cognom. ) qui jam magnam ex his partem restituerat, ut bonum quod coepit ejus precatu perficiat, et de his quae egit ipse gratias ei agere dignetur, et caetera. Ad quae ille respondens asserit oppido se fuisse laetatum, quod eum circa sedis apostolicae reverentiam cognoverit anhelare, hortans ut in hac dilectione semper ardentius accendatur. Memoriam [Col. 0263B] quoque Widonis ducis gratissime se suscepisse, quem unico loco filii se tenere fatetur. De Nortmannorum infestatione, quam regnum nostrum patiebatur, dolere uti propria; Deumque deprecari pro hujus populi defensione per apostolorum principum interventionem, et ut incolumis hic praesul perducatur ad apostolorum limina; quatenus etiam corporeis eum valeat ulnis amplecti, et conferre de privilegiis, de quibus sibi scripserat. Ad archiepiscopos etiam, quos petierat litteras se direxisse: necnon ad imperatorem pro Remensis Ecclesiae justitia deprecatorias, et pro collata benignitate grates illi referens [Col. 0263D] Non exstant hae Stephani epist. .
Item litteras idem praesul ad eumdem papam dirigens, ac de prosperitate ipsius laetificari se inter [Col. 0263C] multas tribulationum, quas a paganis patiebantur angustias, petens, praefati quoque Widonis satagit commendare favorem. De praenominata, necnon Erminfrido querimoniam repetens, qui admonitus a praememoratis archiepiscopis inobediens exstiterat, flagitat, ut iterum commoneantur ab auctoritate papae archiepiscopi hunc asperius increpare, et si pervasa non reddiderit, ecclesiastico feriatur judicio. Interrogat praeterea, sibique remandari poscit, si rite valeat episcoporum fieri ordinatio in qualibet sanctorum festivitate, nisi tantum Dominica die, etc. Ad haec etiam rescribens idem papa, gratias agit pro ipsius erga sedem apostolicam charitate, et sollicitudine, condolens de ipsius afflictione, ac pro ipsius preces se Domino fundere pollicetur allevatione, [Col. 0263D] et confortans, monet in Domini confidere consolatione. Item scribit eidem praesul, pro quodam Dominico a filiis et cognatis propriis oppresso, vel expulso, hortans ut id diligenter inquirat, et ejus inde adjutor existat. Item pro quorumdam susceptione Anglorum. Item eidem cum Aurelino Lugdunensi, Adelgario, Geilone [ i, Gerlone], Emmennone, et reliquis per Galliam constitutis, pro querimonia Bituricensis Ecclesiae super invasore Fortharii Burdegalensis episcopi, qui etiam Pictavensem aliquandiu tenuerat sedem, qui postea Bituricensis fuerat ad tempus a Joanne papa propter infestationem barbaricam tali tenore concessa, ut hac remota necessitate, [Col. 0264A] id etiam removeretur, quod necessitas imperarat. Unde praecipit hic papa Stephanus praefatis archiepiscopis, ut ad propriam sedem illum remeare compellant. Quod si apostolicis monitis obedire contempserit, noverint eum sancti Spiritus judicio perpetuis anathematis vinculis innodatum. Item pro Theutholdo Lingonensi episcopo, significans ad se hujus Lingonensis Ecclesiae querimoniam pervenisse, quod obeunte Isaac episcopo, inconsulto clero et populo. Egilonem quemdam monachum nuper de saeculo venientem in episcopum Aurelianus Lugdunensis ordinaverit, eisque illata vi, praeposuerit nolentibus. Quo divina vocatione hominem excedente, ne in idipsum incurrerent, concordi voto clerus, et populus Teutboldum ipsius Ecclesiae diaconem eligentes, [Col. 0264B] ab ipso papa sibimet in episcopum consecrari petierint. Sed ille uniuscujusque Ecclesiae privilegium inconcussum servare volens, id agere distulerit, eumque praefato Aureliano direxerit, scribens ad eum, ut si cleri populique vota in eum concordarent, et sacri canones illi non obviarent, manus huic imponere nequaquam differret. Quod fieri si ratio prohiberet, et idipsum sibi rescriberet: interim tamen alterum inibi ordinare nullo modo, se inconsulto, praesumeret simulque et Olrannum Senogalliensem episcopum a suo latere direxit exsecutorem. Quem deludens Aurelianus ad Lingonensem praemiserit urbem, pollicitus se citissime subsecuturum. Quo cum diu exspectaretur, nec ipse advenerit, nec morae suae causam innotescere, vel papae remandare praeviderit [Col. 0264C] [ pro providerit]. Quocirca iterato clerus et populus cum decreto omnium roborato, praefatum electum Romam remiserunt, obnixe sibimet illum consecrari petentes. Sed nec tunc id agere acquieverit, volens Lugdunensi Ecclesiae collatum privilegium immutilatum consistere; ideoque jam dicto Aureliano iterato rescribens mandaverit, ut quia concordi voto clerus et populus jam dictum diaconem expetebat, aut ipsum consecraret, aut quid in eo reprehensibile judicaret, rescribere maturaret. Sed is priori inobedientiae contumaciam adjiciens, non solum oblatum consecrare, seu quid in eo reprehensibile judicaret sibi rescribere contempserit, verum etiam contra interdicta, et sacrorum canonum statuta quemdam extraneum, et eidem Ecclesiae ignotum, [Col. 0264D] in angulo ordinatum, illis ingerere niti praesumpserit. At hi potius laborem subire, quam subjici ignoto eligentes, ad se redierint, implorantes ne pateretur ecclesiastica jura violari. «Nos autem, inquit, qui omnium Ecclesiarum in beato Petro apostolorum principe curam suscepimus, scientes inter episcopos non haberi eum, qui neque a clero electus, neque a populo est expetitus, saepe dictum Teuthboldum venerabilem diaconum, ipsorum lamentabilibus precibus inclinati, Lingonensi Ecclesiae episcopum consecravimus, condigna sententia praevaricatoribus illata, licet et aliis praevaricationibus fuerint impediti. Quapropter tuae injungimus sanctimoniae, ut his [Col. 0265A] nostris apostolicis litteris perceptis, postposita dilatione ad Lingonensem accedas Ecclesiam, et eumdem Teuthboldum a nobis solemniter consecratum episcopum, exinde revestias, omnibusque archiepiscopis et episcopis innotescas, pro tantae contumaciae ultione ejusdem Ecclesiae specialem sollicitudinem suscepisse, pro tanti laboris maceratione, et oppressionis illatae relevatione. Quidquid autem idem venerabilis episcopus Teuthboldus vobis ex nostra parte retulerit credite, et effectui mancipare nullo modo ambigite: utpote tuam reverentiam circa nos devotam consistere credimus.»
Ad haec idem praesul Fulco rescribens, gratias agit pro consolatione litterarum ipsius, asserens se paratum fuisse, et esse quaecunque sibi ab ipsius papae [Col. 0265B] celsitudine injuncta fuerint adimplere; praefatam vero praeceptionem de Theuthboldo episcopo explere sine mora voluisse, sed Odonis regis sui consultu interim intermissum, dum rex idem suos legatos ad eumdem papam dirigeret, ac per eos jussionem ipsius certissime cognosceret. Super his autem quae litterae ipsius papae prosecutae sunt, velle scilicet se omnibus Ecclesiis sua instituta et privilegia in confuso ordine intemerata servare, valde gavisos universos episcopos, in quorum praesentia haec recitari fecerat. Consulit autem ejus auctoritatem deposcens, ut sibi rescriptis remandet, si liceat coepiscopis suffraganeis suis, qui in ejus dioecesi consistunt, ordinationem vel regis, vel alicujus alterius personae sine sua licentia et conniventia [Col. 0265C] [ ms. c., cohibentia], seu permissione agere, vel aliud aliquid, inconsulto suo metropolitano, aut contra interdicta sui primatis praesumere. Privilegium denique a sede Romana quaesitum idem papa huic concessit, scriptumque transmisit praesuli super rebus ecclesiasticis huic Remensi Ecclesiae collatis, vel conferendis, ut nemo eas invadere, vel detinere praesumeret, et ut post ejus decessum nullo modo aliquis hunc episcopatum, vel episcopii res occupare illicite auderet, cum interminatione haec inhibens apostolicae sedis censurae. Item scribit eidem, pro altercatione quae versabatur inter Herimannum Coloniensem archiepiscopum, et Adelgarium Amburgurensem et Brenemensem [ j, Bremensem] episcopum, pro qua [Col. 0265D] Herimannus eidem papae suam direxerat, et postmodum per semetipsum accesserat, proclamans ab Herimanno Ecclesiae suae privilegia violari, ideoque in suam praesentiam commonuerat utrumque venire. Sed quoniam Adelgario veniente Herimannus defuit, tantae liti finem imponere papa distulit, ne quidpiam praepropere judicare videretur, unde rediviva contentio futuris temporibus oriretur. Quocirca injungit huic praesuli nostro, sua ipsius papae vice synodum convocare apud Wangionem civitatem, cum vicinis suffraganeis, limitaneisque episcopis, ad quam Herimannum Agrippinae coloniae, et Son deroldum Moguntinum cum suis suffraganeis, [Col. 0266A] necnon et eumdem Adelgarium occurrere jusserat, quatenus quid cuique debeatur diligens examinatio declararet. Monet etiam fraternitatem ipsius domni Fulconis, ne sibi suam specialem praesentiam, si omnimodis fieri possit, exhibere cum eis quoquomodo differat; quoniam et haec, et alia quae imminebant ecclesiastica negotia cum ipso tractanda, ejusque terminanda consultu providerat: de quo scilicet ipsius adventu satis gratularetur, volens ad ecclesiastica deliberanda negotia ejus habere praesentiam. Alioquin monet, ut assertione veridica per strenuum episcopalis ordinis virum una cum ipsis abeuntem notificet qualiter se super hoc veritas habeat. Quibus si veniendi facultas defuerit, suos cum eo dirigant legatos, qui eorum vicariatione [Col. 0266B] perfuncti, disceptandi et deliberandi libertatem possideant, ut nullo ulterius tempore, percepta finitiva sententia, de hac re necessarium sit vertere quaestionem.
Super his quoque successori hujus Formoso ( Formosus papa ) domnus Fulco litteras mittens, qualiter haec a praefato Stephano papa sibi sint injuncta, significavit, et ut sibi auctoritatis suae in his exsequendis scripta dirigeret, expetiit. Unde et iterum scribens, vehementer admirari se dicit, si litterae suae ad ejus praesentiam pervenerint, quid causae fuerit cur hinc responsum hujus papae non meruerit recipere. Grates inter haec referens, quod sui memoriam dignatus sit habere, et per abbatissam Bertham verba sanctae consolationis sibi [Col. 0266C] mandare, eumque se videre velle, et collato sermone mutuo verba conferre. Quam rem fatetur immensum sibi peperisse gaudium, ut magis desideret ejus videre praesentiam, adjiciens sibi ab eo tempus quo ad eum veniat, remandari, locumque, et ejus sataget praeceptis obtemperare. Praeterea postulat, ut privilegium Ecclesiae Remensi sui nominis auctoritate fieri jubeat, sicut etiam praedecessores suos fecisse constat: et res huic Ecclesiae per suam humilitatem acquisitas perpetua firmitate contra omnes adversarios muniat. Adnotat etiam, qualiter Evrardus marchio sancti Calixti papae et martyris venerabile corpus a Romana sede impetraverit, atque in ejus honore monasterium [Col. 0265] Cisonium monast. in Belgio inter Tornacum et insulas in praedio suo constituerit. Quod praedium post ejus obitum ad [Col. 0266D] filium ipsius Rodulfum abbatem haereditario jure devenerit: qui res ipsas simul cum memorati martyris gleba vitae suae diebus absque ulla contradictione tenuerit, et de saeculo migraturus easdem res cum monasterio et corpore sacro Remensi sanctae Dei Genitricis ecclesiae delegaverit, eamdemque rerum suarum haeredem instituerit. Tunc vero Hucboldus quidam sororis hujus Rodulfi maritus, munus ejusdem abbatis calumniabatur, et ab ecclesiae Dei Genitricis jure conabatur auferre. Proinde precatur, ut quid sibi sit in talibus agendum, suis eum sacris instruat litteris, et harum collationem rerum aeterna stabilitate corroboret, atque contradicentes digna [Col. 0267A] excommunicationis ultione percellat. Scrupulum denique sibi dixit ac singultum movere, quod audierat a quibusdam, sanctam Romanam Ecclesiam turbari, paratumque se totis viribus pro ipsius honore omnimodis decertare, et eidem papae veluti domno et magistro in cunctis obsecundare. Subnectit etiam de quibusdam episcopis Galliarum, qui sibi pallium indebite a Romana poscebant sede, metropolitanos suos tali spernentes tenore, asserens quod res eadem, nisi prudenti praecauta foret sollicitudine, confusionem non mediocrem generaret Ecclesiae, magnumque charitati dispendium valeret inferre. Unde tam se quam omnem precari dicit Ecclesiam, ne scito alicujus irrationabili petitioni, sine generali assensu et litteris consentiat, ne per hoc ecclesiasticae dignitatis [Col. 0267B] honor vilescere incipiat, si res indebita, quae temere affectatur, inconsulte tradatur.
Cui rescribens idem papa Formosus, monet eum compati debere Romanae Ecclesiae, atque imminenti ejus subvenire ruinae, nec ei suam praesentiam denegare: adjungens haereses undique ac schismata pullulare, nec qui ad resistendum occurreret, esse. Dicitque longo retroacto tempore perniciosas haereses Orientem confundere, et Constantinopolitanam Ecclesiam nociva schismata perturbare; simul etiam regionis Africanae legatos insistere, responsa petentes pro dudum exorto inter episcopos ipsarum provinciarum [Col. 0267C] schismate. Diversarum quoque partium legationes diversa responsa petentes instare. Cujus rei gratia generalem synodum (concil. Rom., an. 893) die Kalendarum Martiarum, indictionis undecimae se inchoare disposuisse, ad quam eumdem, remota omni dilatione, admonet festinare, ut colloquendo, largius de his valeant pertractare, et affluentius ad consulta singula respondere. Nortmannicae gentis procellas, quibus asserebat se perturbari, plurimum dolere, et ut eos Excelsi dextera reprimat, apostolorum principum suffragiis intervenientibus, implorare. Litteras vero quas significaverat ad eum per quasdam personas primum se direxisse, ad ipsum minime pervenisse. Miserat alias etiam, pro hac eadem synodo celebranda, pridem huic quoque [Col. 0267D] praesuli nostro litteras, quam decrevisse se asserit incipere mediante Maio mense, indictionis decimae. In quibus litteris fatetur Italiam tunc semel et secundo horrida bella perpessam, et pene consumptam. Orientalium vero partium se deflere vesanam haeresim in Christum Jesum blasphemiam continentem [ j, conjicientem]. Mittit ei praeterea petitum super quibusdam praestariis privilegium, commemorans beatum Remigium genti Francorum, Romanae sedis auctoritate, cum gratia Dei apostolum constitutum. Bernam quoque villam, quae inique dudum subtracta fuerat, Remensi Ecclesiae restitutam. Duodeciacum quoque, sed [Col. 0268A] et ea quae domnus idem Fulco per precarias obtinuerat, Rodemiam videlicet et Margolium, Lastemnam, et Guigleium, atque Virtudem, necnon abbatiam quae dicitur Campellis, Atteias etiam et Maniacum, aliasque res quae dudum ablatae, tunc redditae fuerant Ecclesiae Remensi, restitutas auctoritate confirmat apostolica, ut eas, vel caeteras ejusdem Ecclesiae, possessiones nemo praesumat auferre, vel invadere. Sanciens insuper auctoritate beati Petri ut nemo regum, nullus antistitum, nemo quilibet Christianus, decedente Remorum episcopo, ipsum episcopatum, vel res ipsius Ecclesiae suis compendiis applicet, neque sub suo dominio teneat, praeter ipsius civitatis episcopum. Sed et eamdem metropolim non ultra constitutionem canonicam, sine regulis [Col. 0268B] ecclesiasticis conveniente pastore manere cogat: neque aliter ibidem episcopum, nisi ut sacri canones jubent, constitui faciat. Promulgans etiam ac statuens, ut ea quae idem venerabilis praesul Fulco de villis hujus Ecclesiae ac facultatibus earum, usibus ecclesiasticorum ornamentorum, vel luminarium, seu sub stipendiis canonicorum, ac monachorum, atque sanctimonialium, seu matriculariorum, et hospitum, vel pauperum constituerat, perpetuo inconvulsa permaneant, hanc autoritatem sui decreti sub anathematis vinculo violatoribus innodatis corroborans. Imperatorem quoque Widonem coronatum eodem anno significans, indictione decima. Item ad ipsius domni Fulconis petitionem misit aliud eidem privilegium, pro monasterio Avennaco, atque [Col. 0268C] pro eo monasterio, quod Rodulfus abbas in honore sancti Calixti martyris et papae ex haereditario proprietatis suae jure constructum huic Remensi concesserat Ecclesiae, tam eadem coenobia quam omnes possessiones liberalitate regali, vel aliorum Christicolarum munificentia Remensi collatas Ecclesiae, sive quas idem praesul acquisierat, aut deinceps acquisiturus erat, eidem Ecclesiae apostolica corroborans et stabiliens potestate. Hic quoque Lantbertum ( Lambert. imper. ) filium Widonis anno secundo imperii patris ipsius novum imperatorem factum fuisse designat. Item pro dioecesaneis provinciae Remensis episcopis, quod audierat, eorum quosdam hujus archiepiscopi sui audientiam contemnere, scribens eidem, ut suos conveniat coepiscopos, caeterorum [Col. 0268D] quoque quos ipsum visum fuerit episcoporum collegium convenire denuntiet, ut de tanto neglectu synodali simul actione perquirant, et quidquid oportuerit canonica atque apostolica muniti auctoritate decernant, subjiciens, ut nemo a tam Deo digno se subtrahat opere, qui apostolicae ipsius particeps voluerit communionis existere. Item pro evectione Karoli [Col. 0267] Carolus Simplex consecratus an. 892, aetatis 12, vel 14, juxta alios. ad regimen regni, quem domnus idem Fulco ad regium culmen adhuc puerum provexerat, et de criminibus Odonis regis, vel correptione ipsius, qualiter esset agenda: pro quibus rebus idem archiepiscopus huic papae scripta sua, consilium et auxilium ab eo petendo, direxerat. Unde et ad eumdem [Col. 0269A] regem Odonem litteras suas idem papa delegaverit, ut ab illicitis recederet, nec eumdem regem Karolum, vel quaeque ipsius essent, infestaret, induciasque belli differendo daret, donec idem praesul Fulco scilicet, apostolicam sedem adire studeret.
Item ad archiepiscopos, et caeteros episcopos Galliarum, monens ut conveniant atque commoneant eumdem regem Odonem, ne illicita perpetrentur, et ne aliena usurpentur, sed bellum sedetur, et omnis hostilis commotio sopiatur, vel induciae belli, donec Fulco Romam, ceu dictum est, adeat, edicantur; ipsique studeant interim cuncta differre, et pacem [Col. 0269B] ac unanimitatis concordiam recreare. Item huic quoque regi Karolo, congruam dirigens admonitionem, ejusque congratulans eminentiae atque devotioni, quam rex idem se significaverat erga sedem apostolicam gerere, qualiter ei sit in regno agendum succincte, lucideque demonstrat; quem petierat, ei panem benedictum pro pignore mittens, et de itinere praefati praesulis nostri ad sedem apostolicam monens.
Eidem quoque domno Fulconi litteras suas dirigens, haec supradicta ad praemissas personas se destinasse scripta commemorat, ipsius videlicet suggestione, de pace vel induciis belli inter Odonem et Karolum differendi. Item scribit ipsi pro discordia sedanda, quam audierat insurrexisse pro Maniguldi [Col. 0269C] ab Alberico perpetrata interemptione. Item petens eumdem pro cujusdam Grimlaici dilecti sibi sacerdotis ad episcopatum, ubi se locus obtulisset, promotione. Idem quoque praesul Fulco nonnulla praefato papae praeter praemissa reperitur direxisse scripta, tam pro sua vocatione, qua vocabatur ab ipso ad sedem apostolicam, quam pro contentione quae versabatur inter reges Odonem et Karolum, necnon pro oppressione, quam Remensis patiebatur Ecclesia, petens ut papa, regibus scribendo, pacem imperaret. Arnulfo quoque Transrhenensi auctoritate apostolica praeciperet, ne Karoli regnum inquietaret, quin potius ei auxilio esset, ut propinquum propinquo deceret. Odoni vero mandaret ne regnum istud invadere aut depraedari praesumeret: quod si auderet, [Col. 0269D] apostolicae sedis sententiam reformidaret. Item quia post admonitionem ipsius papae nec Arnulfus orbitati Karoli subvenire voluit, nec Odo a pervasione regni, rapinis, ac depopulatione cessavit. Sed et Arnulfus res Ecclesiae Remensis tam eas, quas aliquandiu injuste sublatas ipsi restituerat, quam eas etiam, quae nunquam prius subtractae fuerant, abstulit, ob id tantummodo, quia temerariam ejus invasionem [ Papir., jussionem) hic praesul recipere noluerit. Et quod Odo civitatem Remensem obsederit, innumeras etiam caedes et depraedationes exercuerit, et res Ecclesiae Remensis suis satellitibus dederit, hujus Ecclesiae insistens rapinis, donec Karolus [Col. 0270A] cum valido exercitus apparatu adveniens eum ab obsessa civitate depelleret. Significans etiam quod Robertus homo Arnulfi ex parochia Herimanni Coloniensis episcopi, res hujus Ecclesiae invaserit ac diripuerit, donec eum vi ac si canem rabidum ab earum devastatione repulerit. De quo petit, ut nisi admonitus resipuerit, auctoritatis apostolicae sententia feriatur. His se perturbationibus regni obsessum, impossibile fore significans ad ejus apostolicam se properare praesentiam, dum semper exspectetur bellum, nec aliter posse res regni componi credantur [ j, credatur]: sed ipse semper bellum distulerit, non quod inferiores, vel impares fuerint, aut de injusta causa dubitaverint, sed ne vires regni bellis attritae, paganorum proderentur invasionibus. [Col. 0270B] Unde dato placito inter se dextras securitatis invicem usque ad tempus praefinitum dederint, et caetera. Item pro eodem rege Karolo et imperatore Lantberto [Col. 0269D] Fulco consanguineus Lamberti in per. , gratiarum referens actiones, quod notificaverit sibi de ipso Lantberto, patris se curam habere, filiique charissimi loco eum diligere, atque inviolabilem cum eo concordiam se velle servare, asserens, quod non illum tantum diligeret pro consanguinitatis necessitudine, qua illi devinctus habebatur; verum multo magis, quia hujus papae venerator et amator existeret. Precatur autem, ut idem Karolus rex cum praedicto Lantberto in amicitia jungeretur, et Odoni, vel proceribus regni, pro causa pacis papa rescribat, quo Karolus ad regnum haereditario sibi jure debitum proficiat. [Col. 0270C] Et quamvis nunc [ ms. j, tunc] totum non posset suscipere regnum, saltem partem aliquam honori suo condignam, concorditer et juste regnum dividendo, illi conservent. Subjungens acturum se quod sibi apostolicus idem pontifex praeceperat super transgressoribus et sacrorum violatoribus Richardo, Manasse, atque Rampone, mox ut coepiscopos suos in unum potuerit congregare. Id tantum papa remandet, quoniam aeterno illos anathematis vinculo innodaverat, si liceat eis ad poenitentiam conversis aliquid impendi misericordiae, vel eos ad poenitentiam suscipi, sed quis modus ipsius esse debeat poenitentiae. De Rampone vero asseverat, quia in solum Teutboldum episcopum reus existeret, nihil culpae in Walterum Senonensem [Col. 0270D] admiserat, ad quem comprehendendum nec praesens fuerat, nec adjutorium, vel consensum ad id agendum praebuerat. Item pro Herilando Tarwanensi episcopo, cujus episcopio a Nortmannis depopulato, eum necessitate cogente ad se venientem, sicut oportebat, susceperat, quemque visitatorem cuidam viduatae Ecclesiae constituerat, ut visitando sustentationem interim, dum episcopus ibi ordinaretur, ex illa caperet. At quia homines praefatae Tarwanensis parochiae barbaricae videbantur esse feritatis et linguae, supplicat ut responso papae mereatur certificari, si hunc viduatae debeat praeponere plebi, et alterum ei liceret in praememorata ipsius Ecclesia [Col. 0271A] subrogare, qui acceptior propter parentelam et linguam, in eodem loco posset existere. Idem vero papa rescribens ei, laudibus attollit eumdem congratulans ejus dilectioni atque sollicitudini, quam gerebat erga Lantbertum imperatorem, de cujus fidelitate et stabilitate monet eum semper fieri sollicitum, veluti consanguinitatis propinquum, asserens se cum ipso tantam pacis et dilectionis habere concordiam, ut nequeant aliqua jam ab invicem pravitate sejungi. Notificat quoque Richardum, Manassem atque Ramponem excommunicatos a se, atque perpetuo ligatos anathemate, pro eo quod tam nefandissima perpetraverint, ut Teuthboldo [ ms., Theobaldo], Lingonensi episcopo, oculos eruerint, Waltarium Senonensem, propria depulsum sede, custodiae [Col. 0271B] mancipaverint, mandans ut secum de his sentiat, et convocatis omnibus suffraganeis suis episcopis, canonicum super eis quod exercuerat judicium pari modo determinet. Item scribit eidem archiepiscopo pro Berthario quodam presbytero, quem clerus et plebs Ecclesiae Catalaunensis consensu regis Odonis ad episcopatum dicebatur elegisse, succensens quod hunc vocatum canonice noluerit consecrare, sed in transitu defuncti episcopi Ecclesiam ipsam Herilando Tarwanensi episcopo beneficiali more ferebatur contulisse. Postea quemdam Mancionem nonnullis criminibus irretitum in eadem Ecclesia, quasi episcopum ordinaverit, cumque praenominatus Bertharius apostolicam praesentiam vellet adire, comprehensus sit a quodam Conrado hujus domni Fulconis vassallo, [Col. 0271C] de Ecclesia tractus, et in exsilium per unum mensem delegatus. Unde et evocans hunc nostrum praesulem, mandat expresse, sed fraterne, ut suam denominato tempore non differat ei exhibere praesentiam, habens secum praefatum Mancionem, et jam dictum Conradum, cum quibusdam denominatis coepiscopis suis, et caetera.
Stephano (Stephano VII) quoque hujus Formosi successori scribens idem domnus Fulco, devotionem quam erga Romanam sedem gerebat conabatur ostendere, et quod limina creberrime cupiverit apostolorum adire, sed diversis obstantibus discriminum [Col. 0271D] causis, haec vota nequiverit adimplere: ubi significat Odonem et Karolum reges in pacis tandem concordia, se studente, connexos. Cui remittens hic papa litteras suas, a se suscepisse fatetur, ipsius non admittens, imo reprehendens excusationem, eo quod alii homines eamdem sedem adirent, et ipse fateretur fas sibi adeundi non fuisse concessum. Denuntiat ergo synodum se per mensem Septembrem imminentis indictionis quintae decimae certissime celebrare statuisse: ad quam censendo vocans hunc archiepiscopum, monet expresse, quatenus omni mora repulsa, omnique excusatione amota, eodem tempore suam specialem praesentiam eidem, synodoque omnino exhibere maturet, quod si praetermiserit, [Col. 0272A] cononicam in eum ferre sententiam minime retractabit. Rescribens autem hic venerabilis praesul eidem, quam semper habuerit devotionem circa gloriosam principis apostolorum sedem, ejusque sanctos praesules, pandere nititur, asserens se tunc variis oppressionibus aggravatum, ac diversis astrictum perturbationibus, praesentia corporali eamdem adire sedem non valuisse; dilectos autem filios hujus Ecclesiae illuc destinasse, ad itineris sui enarrandas incommoditates viva voce. Quemdam quoque consacerdotem suum ad id exsequendum se direxisse. Plura se scribere non praesumpsisse, quia senserit in epistola sibi ab ipso directa dura se satis invectione multatum: et hoc sibi non modicum incussisse miraculum, quod ita tunc primae ipsius [Col. 0272B] litterae graviter eum perculerint, cum eatenus ab ipa sede nihil aliud nisi mellitum ac dulce, praedecessoribus suis sibi scribentibus, venire consueverit. Quod peccatis tamen suis imputans, ut de malo suo se merito contristari, sic de correptione ipsius se fatetur laetificari: revolvens fieri potuisse, ceu quodam designat ad se perlatum rumore, ut a quibusdam minus charitate repletis aliter de se audisset, quam veritas se haberet. Unde petit, ne facile hujuscemodi personis aurem accommodet, donec (ut scriptum est) rem quam nescit diligentissime investiget (Job XXIX) . Adnectens simpliciter, uti ab ipsis pene cunabulis educatus canonicis fuerit disciplinis, donec a glorioso rege Karolo imperatoris Ludovici filio, in palatinis ac domesticis ejus sit assumptus [Col. 0272C] obsequiis. Sicque in aula palatii perseverans usque ad tempora Karlomanni regis, Ludovici junioris filii, nepotis ejusdem Karoli, quando a sanctis provinciae Remensis episcopis, necnon a clero et plebe hujus urbis electus sit, et episcopus ordinatus. Ubi qualiter hanc Ecclesiam paganorum infestatione laborantem repererit, et ut pro pace ipsius ad posse desudaverit, legati sui, vel aliorum haec scientium petit explorari narratione. Asseverans praemissa se non arrogantia explicare, sed ut noverit, conjiciens quia qui sic enutritus, et taliter fuerit ante episcopatum conversatus, hoc sibi potius onus quam honorem, non elationis instrumentum, sed humilitatis esse servitium. Subnectit autem, quod si aliqua regno quies concessa fuerit, et ab Odone rege licentiam [Col. 0272D] impetrare valuerit, ad ipsius beatitudinis vestigia tandem aliquando properare studebit, dum sibi viae patuerint, quae tunc ab Zendeboldo Arnulfi regis filio erant obstructae: qui Ecclesiam quoque Remensem multis affligebat injuriis, res ejusdem suis impertiens subditis. Cujus tyrannidem apostolica petit auctoritate reprimi, dicens, quia in tam periculoso et necessitudinibus pleno tempore se suam Ecclesiam noxium esset deserere.
Totius itaque regni curam agens idem domnus archiepiscopus Fulco, litteras dirigit imperatori [Col. 0273A] Carolo [Col. 0273D] Carolus Crassus de quo supra. , regis Ludovici Transrhenensis filio, pro tutela et defensione regni Francorum, quod in his partibus a Nortmannis multipliciter opprimebatur: asserens illud, auxiliante Deo, hactenus fuisse protectum, quandiu patrui et aequivoci ejus, ac filiorum ipsius regebatur dominatione. Tunc vero illis feliciter humana excedentibus, postquam se proceres regni ejus imperiali commiserant tuitioni, eos undique secus multi superaggravent casus. Memoratque civitatem Parisiorum, quam caput asserit et introitum regnorum Neustriae atque Burgundiae, barbarica cingi obsidione, citoque capiendam, nisi Dei subventum fuerit clementia. Quae si capta fuerit, totius dispendium regni se perpessuros; tamque periculose haec jam mala grassari, ut a praedicta urbe Remos [Col. 0273B] usque nihil tutum remanserit: nulla nisi perversorum Christianorum barbarisque consentientium secura sit habitatio, quorum multi, Christianam deserentes religionem, paganorum se societati conjunxerant, ac tuitioni subdiderant. Scripsit et ad eumdem imperatorem pro percipiendo a sede Romana pallio, roborandisque datis olim a Romanis pontificibus Ecclesiae Remensi privilegiis.
Arnulfo regi Transrhenensi litteras mittens, pro causa regis Karoli, quem parvulum adhuc unxerat in regem, reddit causas ejus provectionis, eo quod audierat motum fuisse animum ipsius Arnulfi contra se pro hac perpetratione: commemorans quod decedente Karolo imperatore, hujus Arnulfi avunculo, in ipsius Arnulfi servitium fuerit profectus, cupiens [Col. 0273C] ejus suscipere dominium et gubernationem; sed ipse rex eum sine ullo consilio vel consolatione dimiserit. Unde cum nec in eo sibi spes ulla remansisset, coactus sit ejus hominis, videlicet Odonis, dominatum suscipere, qui ab stirpe regia existens alienus, regali tyrannice abusus fuerit potestate, cujus et invitus hactenus dominium sustinuerit. Et quoniam hujus Arnulfi dominatum desideraverit, idcirco in ipsius servitium profectus fuerit. At postquam nullum consilium in ipso reperire valuit, hoc solum quod restabat egerit, eligens eum regem habere, quem solum post ipsum de regia ipsius habebant progenie, et cujus praedecessores ac fratres exstiterant reges. De hoc etiam, quod idem rex in culpa trahebat, quare non id ante fecissent, reddit rationem, quod quando [Col. 0273D] Karolus imperator decessit, et idem Arnulfus regimen hujus regni suscipere noluit, hic Karolus adhuc admodum corpore simul et scientia parvulus existebat, nec regni gubernaculis idoneus erat, et instante immanissima Nortmannorum persecutione, periculosum erat tunc eum eligere. Ut vero ad eam viderunt perductum aetatem, in qua salubre sibi consilium dantibus assensum praebere noverat, susceperunt eum secundum Dei honorem, ut regno consuleret, volentes eum ita instituere, quatenus huic regno, et ipsi Arnulfo proficuus valeret existere. De eo quoque quod sine ipsius Arnulfi consilio praesumpserint hoc agere, morem Francorum gentis [Col. 0274A] asserit secutos se fuisse; quoniam mos semper fuerit, ut rege decedente alium de regia stirpe, vel successione, sine respectu vel interrogatione cujusquam majoris, aut potentioris regis eligerent. Hoc more hunc regem factum ipsius fidelitati et consilio committere voluerint, ut ipsius adjutorio et consilio uteretur in omnibus, et ejus subderetur tam rex, quam universum regnum praeceptis et ordinationibus. Praeterea quod audierat huic regi suggestum, quia contra fidelitatem ipsius, et propter privatum hoc egerit commodum, infert quod Aschericus ipse, qui haec jactitasse videbatur, antequam de re hujuscemodi aliquid idem archiepiscopus agere conaretur, venerit ad se, praesentibus Heriberto et Ecfrido [ ms., Exfrido, Erfrido] comitibus, et consilium, [Col. 0274B] simulque auxilium quaesierit, quid agere deberet de jussionibus Odonis, qui res importabiles ei praecipiebat. Ex parte quoque filiorum Godfridi consilium petierit de malo, quod eis Odo facere conabatur, rogaveruntque ut tale caput communi consilio statueretur, per quod securi possent esse subditi, intendentes vel in Widonem, vel in hunc regiae prosapiae Karolum, et simul considerantes qui adfuerant, ad quem melius attendere deberent, visum illis est, propterea acquirendam regni utilitatem, et ipsius Arnulfi cavendam contrarietatem, propterque rectum, congruumque regii generis principatum, ut ad hunc Karolum se converterent, credentes quod Arnulfus hoc de propinquo suo gratum haberet, ipsique et regno praesidium ferret. Quod autem jactitatum [Col. 0274C] audierat, causa Widonis hoc eum fecisse, ut hac arte illum subintroduceret in regnum, et dimisso puero Karolo, se verteret ad Widonem: asserit livore invidiae, contra se scienter haec falso fuisse jactata, aut etiam quod qualis erat ipse qui talia diffamabat, talem eumdem posse fieri sentiebat; ipse vero nec se talem fore, nec talibus ortum natalibus recognoscebat. Praedecessores quoque ipsius regis nequaquam talia ingenia in progenitoribus suis experti fuerant, quos in omni fidelitate ac regni utilitate probatos habuerint; ideoque illos honorifice sublimaverint. Quapropter erubescendum eidem regi fuisset, ut hoc de se crederet, vel infamia se tali notaret. Denique quod audierat ipsi Arnulfo dictum fuisse, quod hic Karolus filius Ludovici [Col. 0274D] non fuerit, asseverat neminem se posse credere fore, qui eum si viderit, et parentum ipsius effigiem cognoverit, non recognoscat illum de regia processisse progenie: quaedam quoque patris sui Ludovici signa gestare, quibus agnoscatur filius ipsius fuisse. Poscit ergo Arnulfi regiam majestatem, ut haec vera [ j, verba] dignanter accipiat, nullusque animum ipsius contra hunc regem innocentem, propinquum suum commovere valeat. Sed utrum haec quae asserit ita se habeant, in sua praesentia, fideliumque suorum examinari faciat, et ad debitum finem perducat, cogitans qualiter antecessores sui regni statum gubernaverint, et quomodo regalis [Col. 0275A] culminis successio semper hucusque viguerit. Tunc vero ille tantum princeps, et hic parvus propinquus ejus Karolus, de tota regali stirpe remanserint; perpendatque quid contingere possit, si eum debitus cunctis casus repoposcerit, cum tot jam de aliena stirpe reges existant, et adhuc sint plures, qui sibi regium nomen affectent, quis post ipsius decessum adjuvabit ejus filium, ut ad debitam sibi regni conscendat haereditatem, si contigerit hunc sibi propinquum cadere Karolum. Adnectit etiam, quod in omnibus pene gentibus notum fuerit, gentem Francorum reges ex successione habere consuevisse, proferens super hoc testimonium beati Gregorii papae (hom. 10) . Subjicit etiam ex libris Teutonicis de rege quodam Hermenrico nomine, qui omnem progeniem [Col. 0275B] suam morti destinaverit impiis consiliis cujusdam consiliarii sui, supplicatque ne sceleratis hic rex acquiescat consiliis (GREG., in Evang. ), sed misereatur gentis hujus, et regio generi subveniat decidenti, satagens ut in diebus suis dignitas successionis suae roboretur, et hi qui ex alieno genere reges exstabant, vel existere cupiebant, non praevalerent contra eos, quibus ex genere honor regius debebatur. Asseritque se misisse Aledrannum [ ms. Papir., Alerannum] ad eumdem Arnulfum, suggerendo ut quoscunque sibi placeret, ex his qui Karolum regem constituerant, in suum pergere servitium praeciperet, qui coram sublimitate ipsius haec ita esse rationabiliter ostenderent. Flagitans etiam orat, ut haec praemissa benigno rex tractet animo, et hanc [Col. 0275C] sciat ipsius esse devotionem, vel intentionem erga ipsius fidelitatem, ut hic Karolus ad ipsius consilium in omnibus, quae acturus est, respiciat, et ipsius pietate tutus consistat, et ut nemo hujus regis animum ab auxilio istius regni, vel ejusdem Karoli deflectere valeat. Item ad eumdem regem, significans ei de fidelitate et devotione, quam erga ipsum habebat, et quia in ejus servitium ad ipsius jussionem properare desiderabat. Promissionem quoque, quam rex suus Karolus eidem Arnulfo, qui regnum sibi contradiderat, promisisset, manere inconvulsam, tam in ipso rege, quam in subditis sibi. Et quia proponeret idem Karolus Odonem inimicum sibi regem, et insidias sibi magnopere parantem armis aggredi. WIDONEM imperatorem legatione suarum [Col. 0275D] visitans litterarum, admodum sede ipsius gaudere fatetur gloria et exaltatione; mirari vero atque turbari, quia nullis nuntiis jam longo tempore transacto sibi aliquid de statu et prosperitate sua notificaverit. Exorat autem, ut regi suo Karolo suffragium impendat, et talis erga ipsum existat, qualem eum erga propinquum existere decet, et ut celerius illum scire faciat, qualem voluntatem circa ipsum habeat. De Arnulfo quoque rege significat, quod non velit eidem Widoni pacem servare. Karolum denique sedi apostolicae suam epistolam dirigere, orationibus se commendando papae, atque ipsius petens roborari benedictione, et ut idem papa hujus [Col. 0276A] Widonis eum conjungat amicitiae. Poscit etiam, ut eidem regi de amicitia sua per suum missum, aut per sua scripta Wido remandet. Sed et suis, vel Ecclesiae sibi commissae compatiatur injuriis, quas fidelitatis ipsius causa tolerabat. Notificat etiam abbatiam sancti Martini a rege sibi concessam [ ms., commissam], rogans ut res ejus, quae in regno ipsius erant, in sua tutela Wido recipiat.
Odoni regi litteras dirigens, rogat pro concedenda Ecclesiae Laudunensi post decessum Didonis episcopi, electione libera, ostendens non oportere violenter eos ad eum, quem nolint, suscipiendum compelli. Precatur etiam, ut eamdem Ecclesiam absque inquietudine degere jubeat, neque res ipsius a pervasoribus depraedari sinat, ne particeps diripientium [Col. 0276B] fiat, si talia fieri permittat. Karolo regi suo scribens, indignatur valde sibi perlatum, quod pravis quorumdam consiliis vellet idem rex se sociare Nortmannis, ut illorum auxilio ad regni decus obtinendum juvari posset. «Quis enim, inquit, qui vobis sicut oportet fidelis est, non expavescat, vos inimicorum Dei amicitiam velle, et in cladem ac ruinam nominis Christiani pagana arma, et foedera detestanda suscipere? Nihil enim distat, utrum quis se paganis societ, an abnegato Deo idola adoret. Nam si (ut ait Apostolus) mores bonos colloquia prava corrumpunt (I Cor. XV) , quanto magis corrumpitur castitas animae Christianae ethnicorum consiliis et societate? Neque enim poterit non imitari quod assidue viderit, quin potius assuescet paulatim, et [Col. 0276C] quasi vinculo malae consuetudinis trahetur ad facinus. Certe progenitores vestri reges, deposito gentilitio errore, divino cultui se sublimiter subdiderunt, et a Deo semper auxilium expetiverunt, propter quae et feliciter regnaverunt, et regni haereditatem ad suos posteros transmiserunt. Vos econtra nunc Deum relinquitis. Dicam certe, licet nolens, quia Deum relinquitis, cum vos ejus hostibus sociatis. Unde et merito prophetica illa vox ad vos dirigitur, quae quondam ad regem [Col. 0275D] Sunt verba Jehu ad Josaphat regem Juda. Israel similia facientem directa est: Impio praebes auxilium, et his qui oderunt Deum amicitia jungeris (II Par. XIX) . Et certe cum deberetis multis praeteritis terminum ponere, et rapinis et depraedationibus pauperum renuntiare, ac pro his omnibus poenitentiam agere, nunc ad [Col. 0276D] majorem iram Dei provocandam, his qui Deum ignorant, et in sua feritate confidunt, vos conjungitis. Credite mihi, quia nunquam sic agendo ad regnum pervenietis, imo velociter disperdet vos Deus, quem irritatis. Hactenus quidem de vobis meliora sperabam: nunc video vos cum omnibus consanguineis [ ms. j. Papir., consentaneis] vestris periturum, si tamen hoc vere vultis agere, et talibus consiliis acquiescere. Revera qui tale vobis dant consilium, non fideles, sed per omnia infideles esse comprobantur, quos si audire volueritis, terrenum simul et coeleste regnum amittetis. Deprecor itaque vos per Deum, ut tale deseratis consilium, neque [Col. 0277A] velitis vos in aeternum praecipitare interitum, et mihi caeterisque, qui secundum Deum vobis fideles sunt, aeterni doloris afferre dispendium. Melius enim fuerat vos non nasci, quam diaboli patrocinio velle regnare, et illos juvare, quos deberetis per omnia impugnare. Sciatis enim, quia si hoc feceritis, et talibus consiliis acquieveritis, nunquam me fidelem habebitis, sed et quoscunque potuero a vestra fidelitate revocabo, et cum omnibus coepiscopis meis vos et omnes vestros excommunicans, aeterno anathemate condemnabo. Pro fidelitate quam vobis servo, haec gemebundus scribo, quoniam cupio vos secundum Deum et saeculum semper esse honoratum, et non Satanae, sed Christi adjutorio, ad debitum vobis conscendere regni fastigium. Regnum [Col. 0277B] enim quod Deus dat, firmum habet fundamentum; quod vero per injustitiam et rapinas acquiritur caducum est, et cito decidivum, nec poteris diu permanere.»
Lamberto imperatori congratulationis apices dirigens, notificat quid sibi de ipso domnus papa Formosus suis litteris intimaverit: quod scilicet eumdem imperatorem multum dirigeret, et in omnibus ei consulere, loco charissimi filii, atque indissociabilem vellet ad eum servare concordiam. Hortatur ergo hunc principem, et admonendo flagitat, ut tantae benignitati ejusdem papae gratus existat, illum ut patrem piissimum diligat, omnemque illi fidelitatem, et obedientiam servet, ejusque monitis, ut verus filius, obtemperet, et sedem Romanam digna [Col. 0277C] veneratione honoret. «Ita enim vestrum, inquit, perenni soliditate stabilietur imperium, et contra omnes inimicos, et hostes vestros divinum vobis auxilium suffragabitur, fietque ut omnibus adversariis, divino adjutorio, semper superior et fortior sitis. Recordamini, quaeso, avunculi vestri et aequivoci Lamberti illustrissimi, qualis erga sanctam Romanam sedem fuerit, qualemque exitum consecutus sit, et caute ne in idem exemplum deveniatis, si aliquid simile agere volueritis. Domnum etiam apostolicum deprecamini, ut eum dignetur absolvere, et pro illo apud Deum intervenire. Pro me quoque attentius postulo, ut ejus mihi benevolentiam concilietis, quatenus tam de me, quam etiam de sede Remensi mercedem dignetur habere, et sua illi privilegia [Col. 0277D] inviolabiliter custodire, sicut omnes sancti praedecessores ipsius semper fecisse noscuntur: et si aliquis unquam [ j, nequaquam] aures clementiae ipsius inquietare, et de nobis sinistri aliquid dicere praesumpserit, non prius obloquentibus credere, donec per me, aut certe per suum, vel meum missum, quod verum sit, possit agnoscere. De caetero cognoscat imperialis dignitas vestra, Ramponem propinquum vestrum, et meum, ab eodem domno apostolico excommunicatum, sicut ex ejus litteris agnovimus. Pro quo obsecro mansuetudinem [ ms., magnitudinem] vestram, ut eum deprecemini, quatenus illi locum poenitendi, et quod admisit emendandi non [Col. 0278A] deneget, nec eum perpetuo anathemate innodatum irrecuperabiliter perire sinat; sed quam illi placet, poenitentiam et satisfactionis mensuram illi injungat. Nobis etiam et universis Italiae, vel Galliae episcopis, quibus de ejus damnatione scripsit, vicissim de sua misericordia quid illum agere, et qualiter esse conveniat, rescribi jubeat.»
Albrado regi Transmarino amicabiles litteras mittens, grates refert, quia tam bonum virum et devotum ecclesiasticisque regulis congruentem destinaverit episcopum in civitate Cantaburg nomine. Audierat enim, quod perversissimam [ ms., pervertissimam] sectam paganicis erroribus exortam, et in illa gente tunc usque relictam, verbi mucrone satageret amputare. Quae secta suggerere videbatur: [Col. 0278B] episcopis et presbyteris subintroductas habere mulieres; ad propinquas quoque generis sui, quisque vellet, accedere insuper et sacratas Deo feminas incestare, et uxorem habens concubinam simul habere. Quae omnia, quam sanae fidei sint adversa documentis manifestat evidentissimis, ex sanctorum Patrum probatis [ ms. j, prolatis] auctoritatibus. Richildim reginam, vel imperatricem litteris commonens atque redarguens, dolore multo se fatetur esse correptum, pro fama non bona, quae ad ipsum de vita, vel actibus ejusdem reginae pervenerat: quod scilicet esset diabolus, ubi fuisset illa, magis quam Deus, cum forent circa illam quae contra salutem militant animae, id est, irae, rixae, dissensiones, incendia, homicidia luxuriae, rapinae quoque pauperum, [Col. 0278C] pervasiones ecclesiarum. De quibus omnibus debita sollicitudine et pastorali diligentia commoneat eam, ut transferat se de tantis malis ad fructum aeternae salutis: proponens ei quadrivium, vel quadrigam virtutum, quam assumens et ascendere nitens, apprehendat ea quae sunt sapientiae, atque sanctimoniae, ac felicitatis aeternae. Velamen quoque Christi, quod assumpserat viduitatis, incorruptum servare studeret, ut illud inviolatum Deo repraesentare posset, nec properare velit ad inferos, ut inveniat inaestimabile malum multarum, quas ei propalare nititur, miseriarum. Perpendat, si est amica Dei, vel soror. Quod si non est sine intermissione det operam (Tit. II) , ut esse possit, etsi non candore virginitatis, studio tamen continentiae salutaris, [Col. 0278D] recte credendo, Deum ac proximum diligendo, pietatis opera faciendo, sobrie et juste et pie vivendo (Hebr. III) ; attendat ut vitam corrigat donec hodie cognominatur, ne incidat in laqueum confusionis aeternae, dum non recogitat quam velociter praesens hodie transeat. Parcat animae suae, et attendat ut Deo proxima fiat, et habeatur columba per simplicitatem [ ms., habeat columbae simplicitatem] et innocentiam, ut audire mereatur a Christo cum exierit e corpore. Hiems transiit, et recessit, columba mea veni, mecumque requiesce (Cant. II) , sedens in dextera Patris mei. Multumque, se ideo loqui asserit, quod de ipsius salute plurimum sollicitus sit, optans [Col. 0279A] ut vere fiat regina, ornando virtutibus viduitatem suam, prae oculis habens diem mortis, vel resurrectionis suae, audiatque Apostolum dicentem: Evigilate justi, et nolite peccare (I Cor. XV) . Det tandem Deo suo gloriam, et operetur salutem propriam, divertat a malo, et faciat bonum (Psal. XXXVI) . Oratque exoptans ut correptio sua et emendatio necessaria salubrisque compunctio tangat cor ejus, ut tandem aliquando resipiscat diaboli laqueis; gratia quoque Dei resuscitet eam de sepulcris vitiorum (II Tim. II) , et caetera. Febricitantem quoque in malis, faciat eam firmam et stabilem Deus, fixamque in bonis, ut hic et in aeterna vita possit gaudere cum sanctis. Quod si consilium nostrum, inquit, audieritis, tales vobis erimus, quales esse debemus, in [Col. 0279B] omni fidelitate et reverentia atque debito servitio, et quod his omnibus majus est, erit vobis Deus propitius, sicut optamus, et oramus. Alioquin volumus, ut sciatis revera quod pro vobis nolumus incurrere offensionem Dei, sed secundum ministerium nostrum, faciemus de vobis, quod canonica nobis jubet auctoritas. Quod quam invitus faciemus, Deus testis est, non enim pos umus discedere ab Apostolo, qui dicit: Quandiu Apostolus sum gentium, ministerium meum honorificabo (Rom. XI) ; et: Dei adjutores sumus (I Cor. III) ; et: Deus est, qui operatur in nobis (Philip. II) ; et: An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus? (II Cor. XIII.) Unde precor Deum in conscientia mea, ut adhaereant cordi vestro verba mea, et ipse qui per me loquitur, haec in auribus [Col. 0279C] vestris per seipsum loquatur in corde vestro. Deus omnipotens ad vota nostra manum suam de alto, et liberet vos de coenulento hujus saeculi profundo.
Diversis etiam praesulibus diversa reperitur direxisse scripta, pio sale respersa, et divinis auctoritatibus referta. Flothero archiepiscopo pro rebus Remensis Ecclesiae in sua conjacentibus dioecesi, quae ab invasoribus non modicum patiebantur dispendium: monens et rogans, ut memor ministerii sibi a Deo collati, et apostolicorum praeceptorum, quorum plura subjungit exempla, his persuasoribus auctoritate canonica interdicat, ne de rebus hujus Ecclesiae [Col. 0279D] amplius praesumere audeant, sicut [ rectius si] offensam domini, sanctorumque ipsius incurrere nolint. Rostagno Arelatensium praesuli, grates referens, quod eum de rebus Ecclesiae Remensis sollicitum esse compererat, quas sub ipsius providentia, et tutela constituerat; sed audiebat eas a quibusdam pravis invasoribus infestari, vel usurpari. Unde hortatur, ut eosdem pervasores, nisi resipiscant, districta percellat excommunicatione, si non judicet rem hujusmodi ad apostolicam sedem deferri. Herimanno Agrippinensium archiepiscopo significans se desiderare cum ipso, caeterisque dioeceseos ipsius episcopis loqui, et de necessariis Ecclesiarum causis, ut ab eodem sibi suggestum fuerat, pertractare: [Col. 0280A] id tamen insurgentibus Nortmanni ae persecutionis turbinibus impediri. Ut autem opportunitas se temporis aperuerit, maturata facilitate adimplere conari. Intimat praeterea res quasdam Remensi Ecclesiae in ipsius parochia perverso jure a quibusdam pervasoribus possideri. Qua de causa expetierat Arnulfum regem apud Warmaciam, ut ipse Willeberto praesuli hujus praedecessori praeciperet, quatenus ipse super hoc negotio, secundum edicta canonum ageret. A quo scilicet rege, idem etiam Herimannus super hoc ipso legatus, ad praemissum episcopum fuerat destinatus. Sed quia idem Willebertus praeceptum regis in hoc adimplere non potuit, hunc monens rogat, ut eosdem pervasores, vel qui res ipsas inquietare conantur, animadversione canonica feriat, nisi a [Col. 0280B] coepta praesumptione resipiscant. Decretum quoque Symmachi papae eidem Herimanno dirigit, ubi quid de talibus sit agendum manifestissima possit assertione cognoscere. Item eidem, pro quibusdam rebus hujus Ecclesiae super Rhenum sitis, in loco qui dicitur Bothert [ j, Bobert], quas Maingaudio [ j, Magnigaudo] commendaverat: quo defuncto, petit ut idem praesul Herimannus eas tutandas suscipiat. Quemdam etiam Wibertum, qui res alias Remensis Ecclesiae tenere videbatur, admoneat, ut eas cum amicitia sibi restituat. De rebus quoque cujusdam abbatiae sibi a rege concessae, quae in partibus ipsius Herimanni conjacebant, rogat ut eas ab extraneorum pervasione defendat, et caetera. Waltero Senonensis Ecclesiae archiepiscopo, pro causa Hildegardis [Col. 0280C] abbatissae, de qua placita quaedam constituerat, sed ad nullum idem Walterus, partim occupatione, partim infirmitate pressus, attenderat. Unde praescribit eidem, quae res ipsa finem legitimum sit habitura; precansque monet ut nullatenus omittat, quin ad id placitum veniat. Si vero non venerit, ipse tamen, salva charitate, quod agendum est, auctore Deo, inde perficere conabitur: et quod hactenus id distulerat, non quasi auctoritatem, aut privilegium hoc agendi non haberet, egerat; sed potius causa dilectionis ipsius, quam per omnia inviolatam servare cupiebat. Petit etiam ut praefatam abbatissam idem Walterus, utpote dioecesaneam suam, praemoneri faciat, quo ne velut ignaram, se a conventu ipsius subtrahere, sed potius die praenominata [Col. 0280D] praesentem studeat exhibere. Item consolatorias eidem dirigens super ipsius aegrotatione litteras, et de absolutione, quam sibi petierat idem Walterus, tam ab eo, quam a fratribus ipsius fieri simulque de ipsorum providendo ab eodem domno Fulcone, quando fieri posset, colloquio. Pleonico archiepiscopo Transmarino, congratulans bonis ejus studiis, quibus eum laborare compererat, pro abscindendis et exstirpandis incestuosis luxuriae fomentis, supra in his litteris, quae Albrado regi scripserat, commemoratis (cap. 5) , quae in ea gente videbantur inoluisse; sacris eum instruens et armans auctoritatibus censurae canonicae [ for., Scripturae], particeps nimirum piis ipsius laboribus cupiens [Col. 0281A] existere. Joanni cuidam Romano praesuli, commemorans affectionem dilectionis, quam habebat erga eum, ita ut diceret, nullum se invenisse recordari, cum quo sic concorditer mutuo conjungeretur charitatis affectu: rememorans magna se quondam benevolentia susceptum ab eo fuisse, liberalissimaque humanitate tractatum, magnisque beneficiorum impendiis accumulatum. Asseritque se quantocius, pace reddita, dignis servitiis ostensurum, tam erga eum, quam erga domnum papam Stephanum gratam animi devotionem, precaturque ut eum suo favore tueatur apud ipsius excellentiam papae, et in quibuscunque necessarium viderit, ei sicut optime in ipso confidit, assistat. Dodiloni Cameracensium praesuli, pro placitis sibi ab eo datis, ad quae minime [Col. 0281B] attenderat: monens et rogans, ut satagat venire ad proximum placitum ubicunque rex Odo fuerit cum episcopis, quoniam rem de qua tunc agebatur de Hildegarde et Hirmingarde terminare deberent. Accusatores quoque ipsius Hirmingardis, eosque qui presbyterum luminibus privari, ac suspendi jusserunt, cum omnibus qui eidem nefandae jussioni paruerunt, vel fautores hujus sceleris exstiterunt, commoneri faciat, et canonice convocari, ut huic conventui se studeant praesentare. Item pro eadem causa, gratias referens quia devote ipsius commonitionem susceperit, et ad constitutam diem paratissimus occurrerit. Illud vero succensere videtur, cur cum de negotiis ecclesiasticis ageretur, causa, non per clericum, sed per laicalis ordinis hominem [Col. 0281C] sibi mandare voluisset. Ipse vero domnus Fulco, partim senioris servitio detentus, partim corporeae incommoditatis molestia praepeditus, juxta condictum venire nequiverat. Admonet etiam, eum meminisse debere, qualis ipse erga eum quondam exstiterit, qualiter sine rege, sine ullo ipsius parti consulente modis omnibus institerit, ut ad hunc episcopalem perveniret honorem, cum adhuc sibi perfecte notus non esset. Ita tamen pro eo egerit, veluti pro fratre charissimo, quia crediderat et credebat in eo simplicem prudentiam, fidem non fictam, et firmam et inde mutabilem stabilitatem: speraverat etiam in omnibus sibi cooperatorem et adjutorem fore. Per illam ergo sinceram dilectionem, quam in ipso credebat, eum se dicit monere: [Col. 0281D] mandans ut posthabita omni dilatione, vel occupatione, ad condictum conventum episcoporum praesens adesse studeat, nulla causa excepta, nisi tantum infirmitate corporea. Personas etiam praemissas, quas per alteram significaverat epistolam, commoneri canonice faciat, ut praeparatae ad solemnem coetum episcoporum pie praefixa se satagant praesentare. Item cum caeteris coepiscopis, Didone scilicet Laudunensi, Hetilone Noviomensi, Riculfo Suessorum, Herinando (supra, cap. 3,) (Herilando) Marinensi scribens: huic praesuli Dodiloni significat, hos praemissos in urbem Remensem convenisse praesules, ad tractandum de pervasione Balduini ( Bald Calvus. Fland. comes ), de quo scripserat eidem [Col. 0282A] Dodillo [ j, Doddoni], admonere illum, ut resipisceret a pravo temeritatis suae fastu. Sed quoniam idem praesul rescripserat, occurrere eisdem praesulibus se nequivisse, quia suum iter Nortmannorum praeripuit gladius, ceu de communi compatitur exitio. Caeterum quod petierat de Balduino, in hoc acquiescit ei, ut admonendo, exhortando, et increpando, sedulo eum corripiat, ut a sua corrigatur pravitate, divinas ei proponens sanctorum sententias Patrum: litteras etiam eidem Balduino ab ipsorum episcoporum parte dirigi significat. De quibus hortatur, ut si fuerit praesens, ei recitentur; si absens fuerit, per suum archidiaconum ipsi transmittat, qui etiam illas eum intelligere faciat. Quod si et eum ille nequiverit adire, litteras ipsas publice coram se [Col. 0282B] legi faciat in loco ubi Balduinus religionem pervasit, et deinceps, nisi resipuerit, non ei vel monachus, vel quilibet rite Christianus adjungatur, si non anathematis vinculo implicari voluerit. Si Hetilo quoque ad civitatem Atrabatensem venerit, Dodilo illi occurrat, ut de hac re quod agendum est, canonice peragere possint, et quidquid inde fecerint, litteris sibi significet. Hetiloni praesuli litteris mandat, ut proficiscatur cum fidelibus regis ad Attrabatem, agens pro posse quod in alio scripto agendum sibi repererit significatum. Item pro his quae a Dodilone Cameracensi patiebatur episcopo, asserens quomodo pro benefactis, ab eo sibi contumeliosa retribuantur: adsciscensque hunc sibi testem, qualiter eumdem Dodilonem paterno, simplicique benignitatis affectu [Col. 0282C] ad potiora provexerit. Sed et quomodo Rodulfus vir devotus abbatiam quamdam in hujus Hetilonis parochia sitam Remensi delegaverit Ecclesiae committens simul eidem corpus beati Calixti papae et martyris, quod impetratum a Romana detulerat urbe. Intimat ergo qualiter precatus sit amicabiliter praefatum Dodilonem, ad Atrabatense castellum venire, et inde pignora praefati martyris honorifice levare, atque usque ad coenobium sancti Quintini deducere. Hunc etiam Hetilonem expetierat, ut ad ipsum coenobium occurreret, et tandiu cum sacro comitaretur corpore, donec ipse domus Fulco veniret, et illud decenter excipere, et usque ad hanc Remensem valeret urbem deducere: ubi tandiu servaretur, quousque, pace [Col. 0282D] reddita, loco proprio ipsius Hetilonis parochia sito restitui posset. At Dodilo cum debuisset agere quod petebatur, e contra, filiationis ac fraternitatis posthabita reverentia, in medio occurrens viae, et de manibus gestantium sanctum pignus abripiens, apud se reposuit, dicens: Non illud cuiquam se redditurum, nisi eidem Hetiloni, in cujus dignoscebatur fuisse parochia depositum: et hoc ipsum novae fraudis argumento gessisse, quo valeret praefatum corpus sacrum cuidam Hucholdo [ ms., Bucholdo] comiti tradere. Quocirca petit hunc Hetilonem, ut missum suum ad eum dirigat, et paterno ac fraterno amore ipsum redarguens, corrigat, et in memoriam ei revocet, quomodo religionis solius et fidei, quam in eo forte credebat, intuitu, illum absque regis aut principis [Col. 0283A] alicujus exspectatione in sede pontificali locaverit, moneatque ut a coepta temeritate pedem revocet, ne aliquid hunc eumdem archiepiscopum contra se, quod idem nolit, agere compellat. Hunc quoque precatur Hetilonem obnixe, ne illi assensum in re tali praebeat, sed justae parti in omnibus faveat, et thesaurum coelestem, Remensi ecclesiae a praememorato viro traditum, urbi ac basilicae ipsius restitui non solum consentiat, sed etiam totis viribus adjuvet. Didoni Laudunensi episcopo, pro reconciliatione animae cujusdam Valcheri, qui reus majestatis inventus, supplicium mortis incurrit. De quo audierat, quod in articulo mortis poenitentiam per confessionem et sacrae communionis viaticum ab ipso expetierat, nec impetrare valuerat. Insuper et sepulturae [Col. 0283B] benificium fuerat ei denegatum, et orari pro eo prohibitum. Succenset ergo eumdem praesulem, horrens cur sic voluerit agere, cum sciret optime quod auctoritas sacra de non neganda in ultimis statuerit poenitentia; adhibetque nonnulla sanctorum Patrum super hac re testimonia, monens ut considerato communi periculo, imitetur communis Domini pietatem, et huic peccatori remedium poenitentiae in ultimis deprecato impendat misericordiam, ut et orari pro eo faciat, et per seipsum reconciliationem, animaeque commendationem more Christiano persolvat; eumque de loco pervio in quo non sepultus, sed projectus erat, ad coemeterium fidelium transferat. Item pro hac eadem causa, postulans et adhibens exemplum beati Gregorii (l. IV Dial., c. 55) [Col. 0283C] de quodam monacho, quem jusserat nec sepulturae communi tradi, nec orationibus adjuvari, post legitimum [ ms. c., longum] spatium reconciliationem eidem praecepit impendi: adsciscens etiam illud evangelicum: quia Filius hominis venit quaerere, et salvum facere quod perierat (Luc. XIX) . Sed et Nicaeni concilii (cap. 13, al. 12) testimonium, quo generaliter cuilibet in exitu posito, et poscenti gratiam communionis tribui praecipitur.
Petro cuidam Romano scribit episcopo, pro his de quibus Formosum papam consuluerat super Herinando Morinensi episcopo, quem Catalaunicae praeficere decernebat viduatae Ecclesiae, petitque ut suggerat papae pro hoc suo consultu, quatenus optatum [Col. 0283D] super eo citius adipisci mereatur responsum: commemorans quod gestum reminiscatur super Actardo Namneticae urbis episcopo, quod eum Nicolaus papa Morinensi Ecclesiae postea censuerit praeficiendum, ac demum in archiepiscopatu sedis Turonicae decreverit incardinandum. Precatur etiam ut idoneam super hoc exquirat auctoritatem, repertamque sibi destinet exsequendam. Honorato Belvacensium praesuli scribit, asserit se mirari vehementissime, quomodo id potuerit contingere, ut animus ipsius tam contrarius et adversus sibi existeret, cum sciret qualis erga eum fuerit, et qualiter eum loco fratris ac filii semper habuerit, qualique affectu, ut ad eumdem honorem perveniret, decertaverit. Nec tamen ideo desperare debeat, sed quantocius ad pacem et concordiam [Col. 0284A] cordiam secum tenendam redeat. Monet igitur eum tanquam filium charissimum, redire ad semetipsum, et cogitare cujus sit ordinis, cujusque professionis, perpendatque quod in nullo ab ipso laesus existat, et si possibile sit, ad se veniat, quatenus de his collato sermone melius conferant. Si vero id fieri nequit, quemdam familiarem sibi dirigat, per quem quae fert animus eidem remandare valeat. Notificat etiam se audisse quaedam de ipso, quae non facile credere potuerit, scilicet quod rapinis insisteret, alienas possessiones invaderet, et pecunias diriperet: nominatimque designat Rotbertum quemdam apud se fuisse conquestum, quod universa mobilia sua ea abstulerit. «Ego autem, inquit, non hoc de vobis credere possum, sed puto esse aliquem, qui vestra [Col. 0284B] gratia et auctoritate fretus, haec agere praesumpserit, et idcirco vobis ascribitur quod ab alio gestum est. Si ergo a quocunque vestro id factum est, obsecro ut auctorem hujus mali digne coerceatis, et damnum omne emendare jubeatis. Si autem verum est, quod vos ipsi hoc egeritis, precor ut a tali intentione desinatis et ei qui damnum passus est, sua ex integro restitui faciatis.» Item redarguens eum de nonnullis, quae ad se non simplici professione scripsisse videbatur, quasi domnus Fulco pacem et concordiam perturbasset. Significaverat etiam a pravis quibusdam suam vexari Ecclesiam, et super hac re nullum ad hoc archiepiscopo petentem se suscepisse responsum. Unde revocat ad memoriam, quia precatu, quam praeceptio apud ipsum maluerit [Col. 0284C] obtinere illis hominibus inducias interim dari, quousque simul quivissent ipsi praesules loqui. De quodam quoque Aledramno, quem tunc excommunicare minabatur, et archiepiscopo suam exsequi censuram praecipere videbatur: asseritque se nunquam destinasse communibus et collatis coepiscoporum praeceptionibus ac suggestionibus non parere; Belvacensi tamen Ecclesiae singulariter Ecclesia Remensis parere nesciret. Et quia in hac excommunicatione non ecclesiastica vigere censura, sed praeceps praevalere cernebatur animositas. Cujus rei erat initium desertio regis Odonis, et institutio Caroli. Annectitque post aliquanta, de viduatione Ecclesiarum, Silvanectensis videlicet atque Catalaunensis, quarum [Col. 0284D] Silvanectensis tunc elegerat Otfredum, quemque ad Remensem praesulem perduxerant, sibique petierant ordinandum pontificem. Ad quam petit hanc ordinationem venire, remota, ut canonica jubet auctoritas, omni excusatione. Subjungit quoque monens, ne intendat ejus animus haec ita dicta, tanquam eumdem non liceat episcopum ultra in ipsius sperare amicitiam, quam sibi mutuo conjunxerant, quamque inconvulsam omni tempore archiepiscopus tenere cupiebat, et ad honorem suae sedis, sedem ipsius honorare ac sublimare desiderabat. Sed quia se mordaci reprehensione viderat ejus latenter corrodi litteris, a tanta subreptione se voluerit excusabilem reddere, ne videretur in hoc ei silendo assentire. Item pro ordinatione Mancionis Catalaunensis episcopi, [Col. 0285A] ad quam eumdem Honoratum venire mandaverat; sed ille non veniens, etiam ipsam ordinationem reprehensionis elogio notarat: quam tamen reprehensionem archiepiscopus charitatis studio patienter ferebat, mandans et poscens, ut ad ordinationem praemissi Otfridi occurere studeat, etc. Item pro litteris ab eo sibi directis, in quibus hortatus fuerat, ut statui, et religioni sanctae Ecclesiae labentis succurrere deberet. Unde gratiarum vota Deo se persolvere archipraesul asserit, qui ad hoc suadendum ejus excitaverit animum, cum priores ipsius episcopi epistolae tumidum viderentur praeferre rancorem: haec vero tota fraternum testaretur amorem. Si vero quod verba resonabant, Honoratus corde teneret, paratum se dicit ejus charitati respondere, [Col. 0285B] eamque inviolabiliter conservare. Sed quia tunc opportunum tempus, quo simul convenire valerent, non videbatur, cum Domino juvante, tempus arrisisset, id competenter tam ipsi, quam caeteris suffraganeis praenuntiare curaret. Item pro jussione Stephani papae, quia mandaverat domno Fulconi, data eidem licentia interim, ut petierat, remorandi quatenus hunc Honoratum episcopum, atque Rodulfum Laudunensem Ravennam mitteret ad synodum ibidem celebrandam. Unde monet, ut sicut papa jubet, ejus praeceptioni obtemperet. Teuthbaldo Lingonensi episcopo amicabiles et charitatis utrinque conjunctrices [ ms., continctrices] dirigit litteras, significans de privatis inter se rebus, quas ei Teuthbaldus per suum significaverat missum, et de communi [Col. 0285C] colloquio secum, de regia quoque et ipsius Teuthbaldi consanguinitate, atque amicitia ipsius episcopi regi Karolo grata. Rogat etiam sibi remandari de Richardo Burgundionum principe, et de Aquitanis, quod eum contigerit scire, etc. Rodulfo jam dicti Didonis episcopi successori, gratulando de honore ipsius, et profectu in Domino. Item pro quodam ipsius Rodulfi subjecto, sed ab eodem abjecto, monens cavendum ne laedatur in hoc episcopalis opinio, dum quod agitur zelo rectitudinis, feratur fieri zelo exercendae ultionis: inferens Ecclesiam Remensem hoc ex antiquo privilegium habuisse, ut quicunque dioecesaneorum proprios episcopos quoslibet offendisse se modo sensissent, ad hanc caeterarum matrem confugerent Ecclesiarum, auxilium sibi veniae flagitantes [Col. 0285D] ab ipsa. «Ast ego, inquit, nulla in hoc negotio uti volui auctoritate: sed sicut amicus ab amico, imo sicut a specialiter dilecto filio postulare; eo quod me apud vos, non dicam aliquid, se bene posse, confidebam.» Subjungens quoque post aliqua, quia miseratio non est praevaricatio: cum Deus quotidie, post minas districtae ultionis, ad se conversis paternae consueverit impendere viscera pietatis; et quia nemo sic unquam cadit, ut ei resurgendi copia debeat denegari, etc.
Stephano cuidam abbati ac nobilissimo viro, qui et episcopatum electus videbatur, tunc autem forte [Col. 0286A] rejectus vel reprobatus, consolatorias dirigit litteras, amicitiam, quam ei promiserat, asserens se perpetuo servaturum. Dolens vero et ingemiscens, quod eum, quem praeelectum regimini gaudebat Ecclesiae, hoc videbat tunc effectu frustratum: hortatur tamen, ut licet elisus sit fortiter validius resurgat, cupiens eidem omnes propinquos et amicos suos, vel quoscunque alios posset ad pacem et concordiam revocare, etc. Balduino comiti Flandrensi, pro admissis ipsius, de quibus cum coepiscopis dioeceseos suae, quae forent agenda tractaverat. Qui Balduinus inter alia quaelibet prava, etiam presbyterum flagellaverat. Quod factum quanti sit sceleris, ex divinis ostendit auctoritatibus. Basilicas etiam quasdam abstulerat a presbyteris inibi ordinatis, et aliis dederat, inconsulto [Col. 0286B] ipsorum episcopo. Possessionem quoque quamdam, quam rex Ecclesiae Noviomensi tradiderat, idem Balduinus invadens, per violentiam retinebat. Adnectit ergo canonica et legalia super hujusmodi facinoribus capitula. Redarguit etiam eumdem pro eo quod monasterium monachorum sibi usurpaverat, et insurrexerat contra regem cum infidelitate et perjurio. Super quibus rebus jam dudum data sibi dilatione, et adhibita episcopali admonitione, hanc de loco ad locum sese convertendo videbatur subterfugere. Unde et his eum litteris paterna vocans admonitione, hortatur emendationem profiteri. Quod si non faceret, extorrem se sciret esse a [ ms. deest a] Christiana communione, etc. Item ad eumdem cum coepiscopis suis scribens ex synodo Remis habita [Col. 0286C] Dominicae Incarnationis anno 892, arguit eum quod ecclesiastica simul et legalia jura contemneret, res ecclesiasticas, et honores sibi non concessos invaderet, Dei timorem a se projiciens, et fidem quam in baptismate Deo promiserat, operibus abdicans, locum sacri monastici ordinis pervadens, et abbatis sibi nomen usurpans. Unde communi decreto episcoporum judicatum fuerat, eum auctoritatis canonicae anathemate feriendum. Sed quoniam et Ecclesiae, et publicis regni utilitatibus videbatur accommodus, censura suspenditur adhuc animadversionis ecclesiasticae, recogitandique sibi et emendandi spatium reservatur, et obsecratur per misericordiam Dei, ut ab hac praesumptione animum revocet, nec amplius [Col. 0286D] iram Dei contra se provocet, nec [ ms., ne] illi quodammodo gradium praebeat, etc. Divinarumque sequuntur auctoritatum testimonia ad correptionem ipsius quoque prolata. Quibus si acquiescere nollet, ab omni se nosset Ecclesiae consortio sequestrandum, perpetuoque anathemate feriendum. Ipsius quoque propalat excommunicationis sententiam in eumdem si se corrigere noluit, quantocius jaculandam. Clero et plebi Silvanectensis Ecclesiae, pro pastoris sibi praeferendi scribit electione, succensens cur ad se venire distulerint, vel apicibus alloqui se, quam viva voce maluerint: mandans ut electas e collegio suo personas, tam aetate quam sapientia maturas et idoneas, ad se mittere maturent, qui nec gratia, nec odio, aut ullius avaritiae obtentu, a tramite recto exorbitare ullatenus [Col. 0287A] appareant [ j., appetant]. Ministris quoque Laudunensis Ecclesiae, pro eo quod audierat inter eos contentiones esse, et conventicula seorsum facere. Quapropter monet eos ut filios, quod si haec ita fuerint omnimodis amputentur: conventus autem ipsorum fiat moderatus atque jocundus, in quo secundum aetatem, vel datam sibi a Deo probitatem, omni deposito supercilio, quisque loquatur, etc. De concordia et charitate vera constituenda atque servanda, mittens eis exemplar epistolae ad Odonem regem pro obtinenda ipsis canonica electione a se missae, et exhortans, ut unanimes cum sancti Spiritus adjutorio congregati, magnopere satagant, et Dei clementiam attentissime implorent, ut eorum pastorali dignetur adesse electioni. Fratres Corbeiacensis coenobii [Col. 0287B] litteris suae visitans admonitionis, redarguit et vehementer increpat super abjectione sui abbatis, quem gravi correptum infirmitate, crudeli abdicaverant temeritate, nec eum ad ipsos venientem, saltem ut peregrinum susceperant, aut ei ullam humanitatem impenderant: sed eum de communi habitatione perturbantes, in vilissimo extra claustra monasterii loco retruserant, et communi statuto firmaverant ut ad eumdem visitandum vel consolandum venire nullus auderet: sed neque moriens communi sepultura dignus haberetur. Unde admirans talem sensibus eorum obrepere potuisse improbitatem, et apostolicas atque regulares, super obedientia praepositis exhibenda, praeponens praeceptiones, ostendit non eis licuisse abbatem regulariter [Col. 0287C] electum, et archiepiscopi ordinatione rationabiliter institutum, ita contra fas omne dehonorare, et divina humanaque in eo jura vel instituta convellere atque confundere: cum non sit in eorum arbitrio vel potestate, cum voluerint, abbatem deponere, et alium ad libidinem suae voluntatis instituere. Proponit etiam maledictionem Cham, qui pudenda patris irrisit, et ejusdem complices eos ostendit esse maledictionis (Gen. IX) : ac proinde interposito ordinis ipsorum periculo, monet, auctoritate et ministerio sibi a Deo injuncto praecipiens, ut ab hac pertinacia resipiscant, eumdemque sui loci patrem, sicut abbatem honorent ac diligant, donec si convaluerit, et ipse tale onus ferre non potuerit, ipse ad regem excusaturus accedat, ut ejus praeceptione, [Col. 0287D] et archiepiscopali auctoritate ipsius in loco alius substituatur abbas.
Multa denique bona in hac sede Remensi praesul hic operatus est. Nam et episcopium, rebus impetratis pluribus, tam monasterio Avennaco, quam nonnullis aliis, a regibus, ac diversis personis obtentis possessionibus, amplificavit, atque diversis muneribus et ornamentis hanc Remensem ecclesiam decoravit. Urbem quoque (cujus murum, ob aedificationem basilicae Dei Genitricis Ebo destruxerat) iste novo circumdedit muro. Quaedam etiam castella a [Col. 0288A] novo instituit, Altimontem scilicet, et aliud apud oppidum Sparnacum, quod Odo rex, quia desciverat ab eo propter evectionem Karoli, subvertit. Venerabile quoque beatissimi Remigii corpus ab Orbacensi ( Omont ) monasterio Remensem revocavit ad urbem. In qua relatione (lib. I, cap. 21) multa et magna sunt ostensa miracula superius a nobis partim declarata. Eo tempore Nortmannis Francorum terras infestantibus, et diversa loca depopulantibus, hic pontifex plures, tam sacerdotes, quam caeteros clericos et monachos, ad se undecunque confluentes benigne suscepit, et paterne fovit. Inter quos etiam monachos S. Dionysii cum ipsius martyris pretioso corpore, aliorumque sanctorum pignoribus recepit, et aluit. Corpus etiam beati Calixti, concessa sibi [Col. 0288B] vel Ecclesiae Remensi abbatia ejusdem sancti, Remos deduci fecit, et post altare sanctae Mariae venerabiliter collocavit, juxtaque illud pignora beati Nicasii. et sanctae sororis ejus Eutropiae, ab Ecclesia tituli sancti Agricolae honorifice delata, constituit
Delata sunt etiam tunc temporis ad Ecclesiam beati Remigii membra S. Gibriani a pago Catalaunensi, ubi peregrinatus fuisse noscitur et humatus. Advenerant siquidem in hanc provinciam septem fratres ab. Hibernia, peregrinationis ob amorem Christi gratia: hi scilicet, Gibrianus, Helanus, Tresanus, Germanus, Veranus, Abranus, Petranus, cum [Col. 0288C] tribus sororibus suis Francla, Promptia, Possenna sibi eligentes super fluvium nomine Maternam, opportuna degendi loca. Quorum hinc Gibrianus sanctus sacerdos quemdam vicum elegit ad habitandum Cossa vocatum, ubi plurimis annorum curriculis sobrie, juste, et pie vivens, usque ad exitum vitae bonum studuit certamen certare. Cujus corpus primo juxta publicum fertur aggerem sepultum fuisse, ubi postea supra tumbam ipsius est oratorii aedicula constructa, ob insignia scilicet quaedam miraculorum ibidem manifestata. Ad quam confluere populi solita fuerat frequentia, maxime cum depositionis ejusdem celebrarentur festa. Multa namque inibi sanitatum tribuebantur remedia, ex quibus quaedam habentur descripta, sed plurima celantur ignota. [Col. 0288D] Tres tamen mulieres nominibus ascriptis ibidem notantur illuminatae. Cuidam praeterea Grimoarae [ i, nomine Grimoart] manus cum integra est sanitate restituta. Tempore denique regis Odonis, grassante Nortmannorum crudelitate, terrasque Francorum vastante, hujus sancti ecclesiola igne cremata est cum aliis multis ejusdem pagi. Post cujus combustionem saepius auditae feruntur voces inibi psallentium personarum non apparentium: luminaria tamen quaedam noctibus inibi videbantur ardentia. Cumque fama hujuscemodi virtutum circumquaque percrebuisset, superno ductus amore, sanctique veneratione Hadericus [ ms., Haidericus] religiosus comes, accessit ad Rodoardum episcopum Ecclesiae [Col. 0289A] Condominicati vocantur, episcoporum ditioni restituit; servos et ancillas plures acquisivit, et firmitatem oppidi destructam, forti maceria novisque machinis circumquaque renovatis fossis firmiter munivit. Consuetudinem quoque 300 scilicet solidorum, quae Joviniacensi comiti pro firmitate castri Apogniaci singulis annis dabantur, solidis 40 minoravit; et vinearum plantas ibidem aedificavit, Giacique domum lapideam et capellam episcopis construxit, Varziaci siquidem plurima acquisivit beneficia, ecclesiam scilicet sancti Petri, a laicorum dominio subtractam, ecclesiae similiter et sanctae Eugeniae oblationes Pentecostales, ac nativitatis Dominicae atque ipsius assumptae Virginis festivitatis a laicali possessione liberavit, jurisque episcoporum [Col. 0289B] in perpetuum esse constituit. Vinearum plantas et clausum aedificavit, servos quoque et ancillas, domos, terras cultas et incultas attribuit; apud Conadam etiam Antissiodorensis episcopus episcopali domo carebat, ubi egregiam egregie domum construxit, ac sanctae Mariae capellam juxta positam decenter decoravit; ecclesiamque sancti Laurentii suo ingenio, magno tamen labore a laicali manu subtraxit, sibique ac successoribus suis in perpetuum habendam delegavit, et multa alia acquisivit beneficia. Tociaci vero episcopalem domum episcopis construxit, et ad episcoporum utilitatem et proficuum sua prudentia, ibidem multa bona multo labore acquisivit. Neque hoc silere debuimus quoniam monasterium sancti Germani, ab antiquis Franciae regibus ecclesiae nostrae [Col. 0289C] sublatum, a praelibato Urbano papa secundo in concilio Nemausensi obtinere meruit, quatenus Antissiodorensis episcopus in eodem monasterio abbatem in perpetuum Deo disponente poneret; et regulari ordine ecclesiam eamdem ordinare curaret, quandiu vixit, prout potuit et debuit, fovere studuit. In alodio etiam Hildeberti ecclesiae nostrae canonici, quod Pontiniacus vocatur, eodem Hildeberto rogante et submovente, monasterium monachorum sub beati Benedicti regula viventium constituit, et abbatem religiosum Hugonem ibi primum posuit; coenobium vero, quod Fonshumidus vocatur, in termino Antissiodorensis episcopatus positum, a Girardo religioso viro postmodum futuro abbati aedificatum, beneficiis suis, in quantum potuit, sublimavit; ecclesiam quoque [Col. 0289D] sancti Petri in suburbio Antissiodorensis urbis positam regularium canonicorum esse constituit, et a domino papa privilegium hoc ecclesiasticarum constitutionum habere meruit.
«PASCHALIS episcopus, servus servorum Dei, venerabili fratri HUMBALDO, Antissiodorensi episcopo ejusque successoribus canonice substituendis in perpetuum.
«Justis votis assensum praebere, justisque petitionibus aures accommodare nos convenit, qui, licet indigni justitiae custodes, atque praecones in excelsa apostolorum principum Petri et Pauli specula positi Domino disponente conspicimur. Tuis igitur, frater in Christo, charissime Humbalde, justis petitionibus [Col. 0290A] annuentes, sanctam Antissiodorensem ecclesiam, cui auctore Deo praesides, apostolicae sedis auctoritate munimus; statuimus enim ut universa, quae ab antiquis praedecessorum nostrorum possessa temporibus, vestra Antissiodorensis ecclesia in praesenti ex XV indictione obtinere cognoscitur, tibi tuisque successoribus libera semper et illibata serventur, nullus omnino cujuscunque dignitatis aut ordinis invitis vobis aut ecclesiae vestrae subjectionis aut res vestrae possessionis invadere, auferre, aut aliquo modo subtrahere audeat, sed omnia in tua tuorumque successorum canonica honestate viventium, obedientia et dispositione persistant: sic enim a praedecessoribus nostris sanctae Romanae Ecclesiae pontificibus per beati [Col. 0290B] Germani petitionem, cujus patrimonium Antissiodorensis parochia fuerat, creditur institutum. Si qua igitur ecclesiastica saecularisve persona hanc nostrae constitutionis paginam sciens contra eam temere venire tentaverit, secundo tertiove commonita, si non satisfactione congrua emendaverit, potestatis honorisque sui dignitate careat, reamque se divino judicio existere de perpetrata iniquitate cognoscat, et a sacratissimo corpore ac sanguine Dei et Domini Redemptoris nostri Jesu Christi aliena fiat, atque in extremo examine districtae ultioni subjaceat; cunctis autem eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hi fructum bonae actionis percipiant et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant. Amen, amen.» Item [Col. 0290C] ejusdem ad clerum.
«PASCHALIS, servus servorum Dei, dilectis filiis Antissiodorensis Ecclesiae canonicis, salutem et apostolicam benedictionem.
«Quod confrater noster Humbaldus, Ecclesiae vestrae episcopus, erga filium nostrum Husgerium, canonicum vestrum, benigne se habuit eique praepositurae dignitatem vestro consensu dedit, et ipsi et vobis gratias agimus. Notum autem vobis esse volumus quia nos tam ipsum quam omnia ad eum pertinentia volumus sub apostolicae sedis tutelae protectione persistere. Praesentium itaque litterarum auctoritate interdicimus ne qua Ecclesiastica saecularisve persona eumdem filium nostrum de praedictae praepositurae beneficio inquietare praesumat.»
[Col. 0290D] Inter caetera vero benigne gestorum ejus insignia, vir honestae vitae et per cuncta laudabilis ecclesiam sancti Eusebii, apud quam canonicorum nostrorum atque servientium constat fore sepulturam, canonicorum regularium esse constituit, et probabilis vitae fratres sub prioratu de abbatia plures ibidem posuit, quibus et praebendam canonici nostri mortui per annum dari studuit, cum consensu totius cleri et populi, assistente et collaudante Herveio Nivernensium episcopo, hujus nostrae ecclesiae canonico, ut et ipsi regulares sancti Eusebii canonici pro nostris mortuis missas celebrarent, caeteraque mortuorum agenda quotidie persolverent; quam etiam praebendam antecessor ejus pontifex Robertus cuipter [Col. 0291A] immanitatem fetoris nullus ad eum accedere posset, miserrimam vitam miserabili decessu finivit.
Sequitur in pontificatu Remensi domnus Heriveus, ex aula quoque regis ad episcopatum assumptus, vir genere nobilis, nepos videlicet ex sorore Hucbaldi comitis, qui juvenis quidem ad hunc provectus est honorem, exsequentibus et rite celebrantibus ejus ordinationem Riculfo Suessorum episcopo, Dodilone Cameracensi, Otgario Ambianensi, Mancione Catalaunensi, Rodulfo Laudunensi, Otfrido Silvanectensi, caeterisque dioecesaneis consensum praebentibus, et decretum hujus ordinationis corroborantibus. Qui mox huic adeo gradui sese exhibere studuit habilem, [Col. 0291B] bonis omnibus praebens amabilem, ipsis etiam senibus imitabilem: benignus amator existens pauperum, largus solator religiosorum, multumque misericors recreator lugentium miserorum: ecclesiasticis apprime cantilenis eruditus, ac psalmodia praecipuus, et hujus exercitatione limitatus, animo vultuque jocundus, suavis atque mitissimus, omnique bonitate conspicuus, pater cleri, atque totius populi pius patronus: tardus ad irascendum, et velox ad miserandum amator Ecclesiarum Dei, et fortissimus ovilis sibi commissi cum Dei virtute defensor. Recepit denique res diversas et villas Ecclesiae, quas antecessor suus per precarias sive praestarias diversis contulerat personis. Cui sedula intentione sectanti spiritalia, affluenter exuberabant temporalia, [Col. 0291C] quae ipse honesta dispensabat prudentia, disponens competentibus episcopium ministerialibus, ipse orationibus incessanter intentus. Replentur igitur Ecclesiae diversa bonis uberrimis tam horrea, quam promptuaria; disponuntur cuncta tum rationabiliter, tum misericorditer praedia; sed et quaedam reparantur ab eo, vel etiam instituuntur municipia.
Hic praesul corpus beati Remigii, quod catenus in civitate servabatur locatum post altare Dei Genitricis majoris ecclesiae, ad basilicam sepulturae ipsius sancti referre disposuit (an. 901, IV Kal. Januarii). Erat autem hiemale tempus, et ad celebrandam Dominici natalis solemnitatem, tam rex Karolus, quam [Col. 0291D] nonnulli proceres ejus in hanc convenerant urbem. Cumque his diebus, multis imminentibus imbribus, nimium per totam, et circumquaque haberetur lutum, conqueri multi coepere qualiter illud sanctum corpus tunc ad locum destinatum valerent efferre. Factum est autem, ut nocte post sanctorum Innocentium natale, cujus insequente die id operis disponebatur expleri, Borea ex improviso media nocte insurgente, totius subito coeni gelaretur immanitas, ita ut humi limique humore desiccato, per glaciei repente datae superficiem, sicco liberoque vestigia, membra sacra [ ms. j, sacri] valerent deferri pontificis. At ubi extra civitatem ventum est ad locum, unde monasterium ipsius directo jam peteretur itinere, [Col. 0292A] claudus quidam, de quo jam supra retulimus, virtute divina erectus, et incolumitati est restitutus. Ubi cum multus haberetur populus, turbis undique confluentibus, principi Burgundiae Richardo vaginae auro exornatae, gemmisque decenter excultae, agminis densitate stipato, abscinduntur a balteo. Quas quidam negotiator emptas per diversa detulit fora, nec alicubi venundare potuit, donec post annum ad eumdem principem in Burgundiam [ ms., in Burgundia] retulit, quas ille cum gratiarum actione, et sancti Remigii benedictione recepit.
[Col. 0292B] Hic pontifex castrum Mosomum ( Mouson ) reparatis muniit muris, et ecclesiam inibi dirutam a novo restauravit, atque in honore sanctae Dei Genitricis, ut olim fuerat, dedicavit, collocatis [ j, collatis] ibi sancti Victoris ossibus, quae haud procul ab eo fuerant castello reperta. Munitionem quoque apud Codiciacum ( Coucy ) tuto loco constituit, atque firmavit. Aliam nihilominus munitionem apud Sparnacum super fluvium Maternam construxit. Ecclesias etiam nonnullas, quae sub persecutione Nortmannorum dirutae fuerant, restaurari fecit atque consecravit. Sed et in Vosago infra possessionem beati Remigii ecclesiam construxit, ac per assensum Magontiacensis episcopi, depositis inibi pignoribus [Col. 0292C] ejusdem sancti, dedicavit. Remis quoque ecclesiam in honore sancti Dionysii extra murum civitatis a canonicis urbis constructam consecravit, ubi et membra sanctorum beati Rigoberti episcopi, et sancti Theodulfi abbatis servanda deposuit. Cryptam quoque sub ipsa sede majoris ecclesiae, quae diu tellure manserat oppleta, ubi beatus Remigius secreto preces Deo fundere fertur assuevisse, mundatam et excultam in honore ipsius sancti praesulis consecravit. Multis quoque donariis Remensem Ecclesiam perornavit, coronis argenteis atque lampadibus, tam aureis, quam argenteis, illuminavit. Aliis etiam vasis utriusque hujus pretiosi metalli, sed et gemmeis [ j, gemmis] locupletavit. Insuper et altare in medio chori sub honore sanctae Trinitatis [Col. 0292D] edidit atque dicavit, et tabulis argento coopertis circumdedit. Crucem quoque majorem auro cooperuit, et gemmis cum sacrosanctis pignoribus decenter insignivit. Ornamentis etiam holosericis quam plurimis almam decoravit aulam. Mihi quoque et caeteris tam clericis canonicis, quam monachis, et sanctimonialibus, omnibusque pro diversis eum petentibus necessitudinibus multa largitus est bona.
Conventus denique synodales saepe cum coepiscopis suae dioeceseos habuit: in quibus de pace et religione sanctae Dei Ecclesiae, statuque regni Francorum [Col. 0293A] salubriter competenterque tractavit. De Nortmannorum quoque mitigatione, atque conversione valde laboravit, donec tandem, post bellum, quod Robertus comes contra eos Carnotenus gessit fidem, Christi suscipere receperunt, concessis sibi maritimis quibusdam pagis, cum Rothomagensi, quam pene deleverant urbe, et aliis eidem subjectis. Ad petitionem quoque Wittonis tunc Rothomagensis episcopi, collecta ex diversis auctoritatibus sanctorum Patrum triginta tres capitula qualiter ipsi Nortmanni tractari deberent, eidem archiepiscopo delegavit. Insuper etiam Romanum pontificem super hujuscemodi negotio consulere studuit. Ad cujus consulta quae circa gentis hujus conversionem exsequenda forent, insinuare non destitit. Hungarus quoque regnum Lothariense [Col. 0293B] depraedantibus, dum Karolus proceres Francorum in auxilium sibi contra gentem ipsam convocaret, solus hic praesul ex omnibus regni hujus primatibus, cum suis tantum in defensionem Ecclesiae Dei regi occurrit, habens armatos secum (ceu fertur) mille quingentos.
Sequenti vero anno (920), cum pene cuncti Francorum optimates apud urbem Suessonicam a rege suo Karolo desciscentes, propter Haganonem consiliarium suum, quem de mediocribus electum super omnes principes audiebat et honorabat, eum penitus reliquissent, hic pontifex fidelis et pius atque robustus in periculis semper existens, regem intrepidus ab eodem loco suscipiens, ad metatum suum deduxit; indeque [Col. 0293C] secum ad urbem Remensem perduxit, per septem fere menses eum prosecutus atque comitatus est, donec illi comites suos, eumdemque regno restituit.
Excommunicavit hic praesul Erlebaldum comitem Castricensis pagi, propter Remensis episcopii terram quam pervaserat, ibique munitionem quamdam super Mosam construxerat, indeque frequentia ecclesiasticae familiae mala ingerebat. Insuper et castrum Altimontem furtim irruperat. Sed cum nec ita cessaret a malis quae coeperat, pergit archiepiscopus cum suis ad capiendam munitionem, quam ille construxerat. Maceriasque ( MasiĂšres sur la Meuse ) nominabat. Quam per quatuor pene hebdomadas obsidens, [Col. 0293D] deserente tandem illam Erlebaldo, cepit, et dispositis inibi custodiis Remis rediit. At Erlebaldus profectus ad regem, qui tunc morabatur in pago Warmacensi contra Henricum principem Transrhenensem, ibidem ab hostibus regis sibi supervenientibus interemptus est. Quem tamen postmodum in synodo quam apud Troslegium idem domnus archiepiscopus cum dioecesaneis suis habuit, intercedente rege et obnixe flagitante, a vinculo excommunicationis absolvit.
Excrescente denique discordia inter regem Karolum et Rotbertum, cum pene cuncti regni proceres [Col. 0294A] ad constituendum regem Robertum apud S. Remigium congregati essent, idem archiepiscopus, languore depressus, vita decessit, tertia die scilicet postquam Robertus rex factus fuerat, quarto vero die antequam vicesimum secundum sui episcopatus expleret annum. Contigit autem ut ipsa die sui decessus plures qui advenerant episcopi, Remensem ingrederentur urbem, quique funus ipsius dignis exsequiis celebrantes, cum maximo suorum, sed et exterorum luctu, decenti tradidere sepulturae.
Successit huic praesuli Seulfus, qui tunc urbis hujus ministerio fungebatur archidiaconatus: vir tam ecclesiasticis, quam saecularibus discipulis sufficienter [Col. 0294B] instructus: quique apud Remigium Antissiodorensem magistrum in liberalibus studium dederat artibus. Quo per consensum et jussionem Roberti regis ab Abbone Suessonico, caeterisque Remensis provinciae praesulibus ordinato episcopo, delati sunt Odo frater quondam Herivei archiepiscopi, et Heriveus nepos ipsius apud eumdem praesulem, quod fidelitatem, quam ei promiserant, minime servarent. Qua de re, quia noluerunt ad reddendam venire rationem coram eodem pontifice, vel singulari certamine cum accusatoribus decernere, sublatis sibi Ecclesiae possessionibus, quas plures ex hoc retinebant episcopio, per Heribertum comitem deducti sunt ad Robertum Regem, et sub custodia usque ad mortem regis Rotberti, [Col. 0294C] Odo quidem penes eumdem Heribertum, Heriveus vero Parisius detenti sunt. Fertur autem tunc ab hoc archiepiscopo, et a consiliariis suis, Heriberto comiti depactum, de electione filii sui in hac sede pro praedictorum virorum expulsione. Hic denique praesul legatos hujus Ecclesiae Romam dirigens, pro consensu papae Joannis (Joan. X) in ordinatione sua, pallium ab eodem sibi missionem litteris privilegii hujus sedis suscepit.
Hic etiam synodum habuit (924), in villa Trosleio cum episcopis Remensis dioeceseos, ubi adfuere nonnulli quoque comites: in qua et Isaac comes ad satisfactionem [Col. 0294D] venit pro his, quae prave perpetraverat adversus Ecclesiam Camarensem, quoddam castellum Stephani praesulis ejusdem urbis, dolosa comprehensum pervasione, succendens. Pro quo facinore vadatus in hac synodo, centum libris argenti pacatur cum praefato Stephano episcopo, satagente Heriberto, et aliis qui aderant Franciae comitibus. Hic praesul monasterium sancti Remigii, cum a jacentibus ecclesisis, vel domibus muro cingens, castellum ibidem instituit, domum episcopalem cameris reparans, picturis excoluit. Fecit et calicem aureum majorem cum gemmis, in honore Dei Genitricis. pondo decem librarum, sed et alia quaedam ecclesiae praeparavit ornamenta. Ciborium quoque super altare sanctae Mariae argento aggressus est operire, [Col. 0295A] quod opus morte praeventus explere nequivit. Fertur autem veneno potatus a domesticis vel familiaribus Heriberti comitis vitam finisse.
Nec mora, post obitum ipsius (925) Heribertus comes Remis venit, advocans Abbonem episcopum Suessonicum, et Bovonem Catalaunicum. Quibus sibi junctis tractans super electione rectoris hujus Remensis Ecclesiae, tam clericos, quam laicos ad voluntatem suam intendere fecit. Sequentes igitur ejus consilium ne forte per extraneas personas episcopatus divideretur, eligunt filium ipsius, nomine Hugonem, admodum parvulum, qui nec adhuc quinquennii tempus explesset. Qua re patrata ad regem [Col. 0295B] properant, ejus auctoritatis impetrandae gratia. Rodulfus igitur rex, hac electione comperta, praefatorum episcoporum consilio Remensem episcopatum committit Heriberto, aequitatis censura disponendum atque regendum ab ipso. Qui etiam legatos Ecclesiae cum Abbone praesule Romam mittere satagit, hujus electionis decretum secum ferentes, et assensum papae super ea petentes. Joannes itaque papa, interveniente Abbone praesule, petitioni eorum consensum praebens, episcopium Remense Abboni episcopo delegat, quae sunt episcopalis ministerii ab ipso in eodem episcopio tractanda ac finienda decernens. Heribertus itaque comes potestate potitus Remensis episcopii, injuste privavit tam me, qui non interfueram praemissae electioni suae, quam nonnullos alios, et [Col. 0295C] clericos, et laicos beneficiis possessionum ecclesiasticarum, quibus a praecedentibus episcopis munerati videbamur obsecundationis gratia. Quae pro libitu suae voluntatis, quibus, sibi placuit, impertivit. Nec longum postea, tumultu infra claustrum canonicorum inter clericos exorto, supervenientibus quibusdam militibus cum armis, duo interempti sunt ibidem clerici, quorum alter diaconus, alter habebatur subdiaconus.
(926) Hungaris Rhenum transgressis, et usque in pagum Vonzinsem depopulationibus incendiisque bacchantibus, corpus sancti Remigii, aliorumque [Col. 0295D] quorumdam sanctorum pignora Remis hoc metu a suis sunt locis delata. Sequenti denique anno simultas inter Rodulfum regem, et Heribertum comitem exoritur pro Laudunensi comitatu, quem Heribertus Odoni filio suo dari petebat, concedente illum rege Rotgario Rotgarii comitis filio. Acies igneae Remis in coelo visae quadam Dominica, die in Martio mense. Cui signo pestis e vestigio successit, quasi febris et tussis: quae prosequente quoque mortalitate, per cunctas Germaniae Galliaeque gentes desaeviit. Heribertus comes legatos suos trans Rhenum dirigit ad Henricum, per quos ad ipsius evocatus colloquium, properat cum Hugone Rotberti filio, pactoque inter se foedere, muneribus Henricum honorant, et honorantur [Col. 0296A] ab ipso, synodus (Trosleinsis an. 927) sex episcoporum Remensis dioeceseos apud Trosleium, Heriberti comitis jussione convocata, rege tamen Rodulfo contradicente, patrata est. Postquam synodum Heribertus Karolum de custodia, in qua eum detinebat, ejecit, et ad sanctum Quintinum deduxit, indeque cum eodem Karolo Nortmannorum colloquium expetiit: ubi se Willelmus, filius Rollolis principis Nortmannorum, Karolo commendavit, et amicitiam cum Heriberto confirmavit. Deinde Remis veniens cum Karolo Heribertus comes, litteras Romam Joanni papae dirigit, significans ei de restitutione et honore Karoli, ut ille sibi, etiam sub excommunicationis interminatione, mandaverat se pro viribus decertare. Reversus autem missus, qui easdem pertulerat litteras, [Col. 0296B] nuntiat Joannem papam retrusum in custodia detineri a Widone regis Hugonis fratre. Heribertus comes Lauduno potitus, exinde ad placitum Nortmannis obviam proficiscitur amicitiamque cum eis componit, filius tamen ipsius Odo, quem Rollo habebat obsidem, non illi redditur, donec se committit Karolo pater, cum aliis quibusdam Franciae comitibus et episcopis.
Per idem fere tempus Odalricus Aquensis episcopus, qui ob persecutionem Saracenorum a sede sua recesserat, in Ecclesia Remensi recipitur ab Heriberto comite, ad celebrandum episcopale duntaxat [Col. 0296C] ministerium, vice Hugonis, ipsius comitis filii, tunc adhuc parvuli, concessa eidem praesuli abbatia sancti Timothei, cum unius tantum praebenda clerici. Hugo et Heribertus comites ad colloquium proficiscuntur Henrici. Unde reversi pergunt obviam Rodulfo regi, rursusque Heribertus committit se illi, redacto iterum sub custodia Karolo. At Rodulfus rex Remis veniens ubi Karolus custodiebatur, pacem fecit cum illo, humilians se ante ipsius praesentiam, et reddens illi Attiniacum fiscum, muneribus quoque quibusdam regiis eumdem honorat. Heribertus comes Victoriacum ( Vitry ) (929) castellum Bosonis fratris Rodulfi regis cepit. Deinde cum Hugone Monasteriolum ( Montreuil ) [Col. 0296D] munitionem Erluini comitis juxta mare sitam obsidet, obsidibusque tandem acceptis, ab obsidione discedit.
Nec longum, simultas inter eosdem comites, Hugonem scilicet ac Heribertum, exoritur, recepto Erluino ab Hugone cum terra sua, et Hilduino, necnon et Arnaldo, qui erant Hugonis, ab Heriberto: indeque diversi motus agitantur bellorum per Franciam inter Hugonem et Heribertum. Cujus rei gratia Rodulfus rex de Burgundia veniens, pacem inter eos atque Bosonem, multo labore per diversa placita componit, et Heribertus Bosoni Victoriacum reddit. [Col. 0297A] Paucis autem diebus pace servata, Heribertus Ansellum Bosonis subditum, qui praedictum custodiebat castrum, cum ipso castello recipit, et Codiciacum S. Remigii municipium illi cum alia terra concedit. Nec longum, Bosonis fideles oppidanorum proditione Victoriacum recipiunt, et Mosomum fraude pervadunt. At Heribertus a quibusdam Mosomensibus evocatus, supervenit insperatus, transmissaque Mosa vadis inopinatis, et intrans oppidum, porta latenter a civibus aperta, milites Bosonis, qui ad custodiam loci residebant, ibidem omnes capit. Eodem tempore ante Natalem Domini, Remis infra et circa ecclesiam sanctae Mariae lumen magnum ab Aquilonari et Orientali parte paulo ante initium diei apparens, ad Australem partem pertransisse visum est. Anno post [Col. 0297B] hunc Heribertus comes a rege Rodulfo desciscit, et milites ipsius ab urbe Remensi profecti, quoddam Hugonis castrum super Vidulam situm, nomine Brainam ( Braine sur Vesle ), quod idem Hugo tulerat ab episcopo Rothomagensi, capiunt ac diruunt.
Rodulfus rex litteras Remis mittit ad clerum et populum, pro electione praesulis celebranda: ad quas illi respondent, id agere se non posse, salvo suo electo, et electione, quam fecerant, permanente. Interea Heribertus comes ad Henricum profectus, ei sese committit, et exercitus regis atque Hugonis remensem et Laudunensem depraedantur pagum: obsessaque civitate Remorum, tertia tandem rex potitur [Col. 0297C] obsidionis hebdomada, aperientibus sibi militibus ecclesiae. Conjunctis igitur sibi nonnullis episcopis ex Francia vel Burgundia, facit ordinari hac in sede praesulem Artoldum quemdam ex coenobio sancti Remigii monachum. Exinde rex pergens Laudunum, obsidet inibi Heribertum, qui aliquandiu resistens, petit demum egrediendi locum. Quo accepto, recedit a Lauduno, dimissa uxore sua in arce quam construxerat ipse infra idem castrum, et ad quam postea capiendam majoris laboris et morae opus regi fuit (933). Artoldus episcopus post annum ordinationis suae pallium suscipit missum sibi per legatos Ecclesiae Remensis a Joanne papa (Joan. XI) filio Mariae, quae et Marocia dicebatur, vel ab Alberico patricio fratre ipsius papae, qui eumdem Joannem fratrem [Col. 0297D] suum in sua detinebat potestate, et praedictam matrem ipsorum in custodia clausam tenebat: Hugonem quoque regem Roma depulerat. Rodulfo rege praesidium Heriberti, quod dicitur castellum Theoderici, obsidente, congregatis ad hanc obsidionem nonnullis Franciae vel Burgundiae praesulibus; ibidem celebrari visa est synodus ( Theoderici apud Cast. ) praesidente eidem Teutilone Turonensi antistite, Artoldo Remensi: quique tunc Hildegarium Belvacensi urbi ordinavit episcopum. Eodem quoque anno Fulbertum Cameracensis urbis praesulem consecravit.
Sequenti anno (934) igneae Remis in coelo discurrere [Col. 0298A] visae sunt acies, et jacula quaedam. Sed et serpens igneus per coelum celeri deferri meatu, moxque subsecuta pestis diversis affecit humana corpora morbis. Anno post istum secuto (935) synodus septem episcoporum apud sanctam Macram, Artoldo episcopo vocante convenit: in qua praedones et ecclesiasticarum rerum pervasores ad satisfactionem venire vocantur
Anno denique subsequente (936) defuncto rege Rodulfo, Hugo comes trans mare mittit pro accersiendo Ludovico Karoli filio ( Lud. Caroli Simpl. filius. ) quem rex Alstannus avunculus ipsius nutriebat, quique accepto jurejurando a Francorum legatis, [Col. 0298B] eum in Franciam dirigit. Cui Hugo, caeterique Francorum proceres ad eum suscipiendum profecti, mox navem egresso in ipsis littoreis arenis apud Bononiam sese committunt; ut erat utrinque depactum. Inde Laudunum deductus, ab ipsis regali benedictione ditatur, ungitur, atque coronatur ab Artoldo archiepiscopo praesentibus regni principibus, et episcopis amplius viginti. Episcopatus etiam Laudunensis datur Rodulfo ejusdem loci presbytero concorditer a civibus suis electo, quem praefatus quoque ordinavit archiepiscopus. Sed et per alias Remensis dioeceseos sedes, excepta Catalaunensi et Ambianensi, diversos ordinavit episcopos, Heriberto denuo cum Hugone pacato (936), homines ejusdem Heriberti comitis quoddam castrum Remensis ecclesiae, [Col. 0298C] quod vocabatur Causostis, super Maternam fluvium, ab Artoldo praesule constructum, prodente quodam Wicperto capiunt, et Ragembertum Artoldi praesulis consobrinum, qui eidem praeerat munitioni, comprehendunt, circumpositasque villas ecclesiae crebris depraedantur infestationibus. Interea rex Ludovicus, accersitus ab Artoldo episcopo, Laudunum venit, et arcem novam inibi nuper ab Heriberto editam vallat obsidione, multisque tentato machinis muro, tandemque suffossione diruto magno capit irruptum labore. Corbanacum ( Corbeny ) quoque castrum, quod pater ejus sancto Remigio tradiderat, quodque sibi monachi ipsius monasterii commiserant, ab Heriberti subjectis bellando recepit, et homines Heriberti, qui erant in eo comprehensos, rogante Artoldo [Col. 0298D] praesule, salvos ad suos abire permisit.
(939.) Artoldus denique episcopus cum quibusdam aliis episcopis collocutus, Heribertum, qui oppida quaedam villasque Remensis ecclesiae pervaserat ac detinebat, in praesentia quoque regis excommunicat (940). Post haec rex Ludovicus dedit Artoldo episcopo, ac per eum ecclesiae Remensi, per praeceptionis regiae paginam, Remensis urbis monetam, jure perpetuo possidendam. Sed et omnem comitatum Remensem eidem contulit ecclesiae. Artoldus episcopus Causostem munitionem obsidet; quam quinto tandem die Ludovico rege illuc veniente, hii qui erant intus reddentes, deserunt. [Col. 0299A] Nec longum, subversa funditus ab his qui recepere dissipatur. Missi Hugonis ad regem veniunt, et de pace cum eis rex inter Artoldum praesulem et Heribertum laborare studet. Deinde ad castrum quoddam, quod Heriveus nepos Herivei, quondam archiepiscopi, super fluvium Maternam tenebat, unde et villas episcopii Remensis circumquaque positas depraedabatur, proficiscitur cum Artoldo episcopo. Nec mora; obsidibus acceptis ab ipso Heriveo revertitur Remis; pergensque in crastinum ad sanctum Remigium, sese ipsius sancti committit intercessionibus, promittens vadibus libram argenti se daturum annis singulis. Monachis quoque ejusdem loci praeceptum de eodem castello dedit immunitatis.
Hugo ( dictus Magnus ) princeps, filius Rotherti, junctis sibi quibusdam episcopis tam Franciae quam Burgundiae, cum Heriberto comite et Willelmo Nordmannorum principe Remensem obsidet urbem, sextaque obsidionis die, deserente omni pene militari manu Artoldum episcopum, et ad Heribertum transeunte, idem comes Heribertus urbem ingreditur. Artoldus praesul ad sanctum Remigium, evocatione procerum episcoporum profectus, persuasus est, vel conterritus a principibus episcopii se procuratione vel potestate abdicare, concessaque sibi abbatia sancti Basoli, et Avennaco monasterio, ad sanctum Basolum commoraturus abscessit, post annos octo [Col. 0299C] et menses septem [ ms., sex] in episcopatu exactos, Hugo et Heribertus locuti cum quibusdam Lothariensibus, ad obsidionem Lauduni cum Willelmo proficiscuntur, relicto Remis Hugone diacono, Heriberti filio, jampridem ad episcopatum ipsius urbis evocato, quique tertio postquam regressus est mense, presbyter a Widone Suessonico praesule ordinatus est, expletis postquam fuerat electus annis quindecim, quos Antissiodori commorans egerat, litterarum studiis occupatus, apud Widonem ipsius urbis antistitem, a quo et diaconus ordinatus fuerat. Nam caeteros inferiores gradus ab Abbone Suessonico praesule Remis acceperat. Ludovico rege post haec a Burgundia regresso, Artoldus episcopus deserens coenobium sancti Basoli, ad eumdem regem [Col. 0299D] proficiscitur cum quibusdam propinquis suis, a quibus ecclesiae beneficia, quae tenebant, Heribertus comes abstulerat. Mihi quoque ecclesiam Colmisiaci ( Cormicy ) vici abstulit cum terra beneficii, quam tunc temporis tenebam. Ego denique disponens, orationis gratia, sepulcrum visere sancti Martini, retentus sum ab ipso, clam me quibusdam personis insimulantibus apud eum, quod sui causa nocumenti, vel filii sui vellem proficisci; et quia renutabam me huic electo nostro committere nesciens utrum Deo placeret eum praesulem nostrum fore. Sicque plenis quinque mensibus apud fratres nostros, ipso comite jubente, sub custodia partim libera sum detentus.
[Col. 0300A] Contigit autem mihi, domina mea beata Dei Genitrice intercedente, ut ipsa die Conceptionis (25 Martii ) et passionis (27 Martii ) Domini nostri Jesu Christi absolverer a custodia, et die tertia, scilicet VI Kal. Aprilis, quas Dominus a mortuis resurrexit, egressus ipse cum praefato electo nostro ad urbem Suessonicam profectus sum. Ubi convenientes episcopi hujus dioeceseos cum principibus Hugone ac Heriberto ( Syn. Suess., an. 941), tractarunt quid eis esset agendum super episcopali hujus Hugonis ordinatione; sicque decreverunt, poenitentibus quibusdam filiis ecclesiae Remensis, tam clericis quam laicis, eum ordinandum, asserentibus fautoribus ipsius, quod Artoldus nequaquam electus, sed per violentiam fuerit intromissus, seseque episcopali [Col. 0300B] abdicaverit ditione. Ibi ergo Hugo princeps tunc me per manum ( i, manus) accipiens, huic Hugoni nepoti suo ad benefaciendum commisit; quippe mihi ecclesiam sanctae Mariae dedit in Colrido sitam, terram quoque quam pater suus mihi abstulerat, reddidit, et aliam in praedicta villa supra adjecit.
Nec mora, civitatem Remensem a praefato conventu adeuntes episcopi, praetaxatum electum nostrum in ecclesia sancti Remigii dignitate sublimant archiepiscopali. Sub hisdem fere diebus monasterium sancti Theoderici nonnullis illustratur miraculis de quibus jam quaedam supra retulimus (lib. I, c. ult.) , ubi commemorationem ejusdem beati viri fecimus. Ab ecclesia vero sanctae Mariae Remis crux major, quam domnus Heriveus archiepiscopus auro cooperuerat, et gemmis ornaverat, a furibus noctu, tenebrarum scilicet amatoribus, aufertur. Qua diu quaesita, tandem post annum pars auri gemmarumque ipsius multatis reperitur latronibus. Ex quo postmodum auro hic praesul, adjecta quadam sui quoque muneris quantitate, calicem sub honore Dei Genitricis fabricari fecit. Hugone ac Heriberto Laudunum pariter obsidentibus, rex Ludovicus, sumptis secum quos undecunque colligere potuit in pagum Portensem venit. Quo audito Hugo, et Heribertus, scilicet quod rex eis appropinquaret, obsidione relicta, properant contra, et insperatum regis invadentes [Col. 0300D] exercitum, nonnullos sternunt, reliquos in fugam vertunt. Rex ipse cum paucis eductus a suis, et eximere se bello coactus, vix evasit, Artoldo episcopo et Rotgario comite comitantibus secum. Artoldus episcopus, perditis rebus quas ibi habuerat, ad Hugonem et Heribertum accessit adductus ab amicis, redditisque sibi abbatiis sancti Basoli et Avennaco cum villa Vindenissa [ Vendeure ] et pacta pace cum Hugone praesule, ad sanctum Basolum, illic habitaturus devenit. Sequenti anno (942) proditores quidam Remis reperti, et interfecti sunt; quidam rebus ecclesiae privati ab urbe depelluntur. Legati Remensis ecclesiae Roma regressi pallium deferunt Hugoni archiepiscopo, ab Stephano [Col. 0301A] papa (Steph. VIII) transmissum. Cum quibus pariter et legatio venit principibus regni, ut Ludovicum regem recipiant, et sic legatos suos Romam dirigant.
Anno quoque post istum (943) Artoldus episcopus, relicto coenobio sancti Basoli, ad regem profectus est. At illi promittit ei se redditurum Remensem episcopatum. Qui assumptis secum fratribus suis, et aliis quibusdam, qui abjecti fuerant ab episcopatu Remensi. Altimontem castrum occupat. Cum quibus rex Ludovicus etiam Mosomum agressus, repellitur a fidelibus Hugonis episcopi, quibusdam suorum interemptis; suburbanas tamen domos [Col. 0301B] quasdam ipsius castri succedit. Interea defuncto Heriberto comite, de recipiendis filiis ipsius a rege crebra inter ipsum regem et Hugonem principem versabatur intentio. Quorum rex primum tunc Hugonem archiepiscopum, mediatoribus Othone duce Lothariensium, et Adalberone praesule, Hugone quoque duce praecipue insistente, recipit eo tenore, ut abbatiae, quas dimiserat Artoldus ad regem profectus, Artoldo episcopo restituerentur, aliud etiam episcopium ipsi provideretur, fratribus quoque et propinquis ejus honores, quos ex episcopatu Remensi habuerant, redderentur. Postea caeteri quoque filii Heriberti comitis recipiuntur a rege. Hugo denique praesul Amblicum ( Ambly ) castrum cepit atque combussit, quod Robertus et Rodolfus [Col. 0301C] fratres, qui fuerant Remis expulsi, detinebant; unde depraedationes per episcopium Remensem faciebant. Item praefatus archiepiscopus Altimontem munitionem obsidet, quam tenebat Dodo frater Artoldi episcopi; tandemque accepto parvulo ipsius filio obside, discedit, rege quoque mandante. Anno sequente (944) regii milites episcopatum Remensem depraedantur, et filii Heriberti abbatiam sancti Crispini, Bagenoldus quoque abbatiam sancti Medardi, sicque alterutris debacchantur rapinis atque depraedationibus.
[Col. 0301D] Anno post hunc (945), qui est hujus praesulis quintus in episcopatu, rex Ludovicus, collecto secum Nordmannorum exercitu, Veromandensem pagum depraedatur. Assumptoque cum ipsis Erluino cum parte militum Arnulfi, sed et Artoldo episcopo cum his qui dudum Remis ejecti fuerant, comite quoque Bernardo ac Theoderico nepote ipsius, Remorum vallat urbem; vastantur circumquaque segetes, villaeque diripiuntur, et partim exuruntur, necnon ecclesiae plures effringuntur. Quoties pugnatum ad portas, vel circa murum, vulnerati ex utraque parte non pauci, quidam etiam interempti sunt. Hugo denique dux praetiatus cum Nordmannis, qui fines suos ingressi fuerant, eos non modica caede fudit, et a terminis suis ejecit. Post haec Remos ad regem mittit, [Col. 0302A] quosdam obsides, ut Ragenoldus ex parte regis ad colloquium sibi occurrat. Quo abeunte, tractat cum eo, uti rex obsides ab Hugone archiepiscopo accipiat et ab obsidione Remensi discedat, quatenus idem praesul, denominato placito, ad reddendam rationem de omnibus, quae rex ab eo quaesierit, accedat. Quibus hoc sibi tenore datis rex ab obsidione recedit post quintam decimam qua civitas obsessa fuerat diem. Nec multo post idem rex a Nordmannis comprehensus est, et Rodomi detentus. Hugo praesul Altimontem castrum obsidens, post septem ferme obsidionis hebdomadas recipit, reddente illud sibi Dodone domni Artoldi fratre, tali sub conditione, ut filium ipsius et filium fratris sui suscipiens, idem praesul concederet eis terram patrum suorum.
Advocans denique hic pontifex Ercamboldum monasterii sancti Benedicti abbatem, regulam monasticam in monasterio sancti Remigii restituere decertat, constituens ibi abbatem Hincmarum ejusdem loci monachum. Regina Gerberga nuper ad Othonem regem fratrem suum legationem direxerat, auxilium deposcens ab eo contra Hugonem principem, cui Laudunum reddiderat, ut reciperet Ludovicum regem, quem Hugo, sub custodia receptum a Nordmannis, retinuerat (946). Qui Otho maximum colligens ex omnibus regnis suis exercitum, venit in Franciam, Conradum quoque secum habens Cisalpinae [Col. 0302C] Galliae regem. Quibus rex Ludowicus obviam profectus, satis amicabiliter et honorifice suscipitur ab eis. Sicque pariter Laudunum venientes, considerataque castri firmitate, deverterunt ab eo, Remensem aggredientes urbem, quam cingentes obsidione, ingenti vallarunt exercitu.
Videns autem Hugo praesul obsidionem se tolerare non posse, neque tantae resistere multitudini, locutus est cum quibusdam principibus qui videbantur esse sibi amici, videlicet cum Arnulfo, qui ejus sororem, et Widone [ j, Uddone, et infra Uddonis] quia amitam ipsius habebat uxorem, sed et cum [Col. 0302D] Herimanno [ ms., Hermanno] Widonis fratre quaesivit ab eis quid sibi foret agendum. Qui tale consilium dederunt ei, ut egrederetur cum suis et relinqueret urbem, quia id dispositum a regibus erat ut omnimodis expellerentur, neque intervenire possent apud reges pro ipso, quin ei eruerentur oculi, si urbem vi capi contigisset. Quo consilio percepto ac suis intimato, post tertiam obsidionis diem cum pene cunctis qui secum tunc aderant militibus, egressus est. Sicque reges cum episcopis et principibus ingredientes, urbem, domnum Artoldum praesulem, qui dudum fuerat ejectus, iterum inthronizari fecerunt. Quem Rotbertus, Trevirensis archiepiscopus, et Fredericus Magontiacensis, accipientes utraque manu eidem sedi restituerunt. Deinde relinquentes Gerbergam [Col. 0303A] reginam Remis, ipsi reges cum exercitibus suis terram Hugonis ingrediuntur, et gravibus atterunt depraedationibus. Terram quoque Nordmannorum peragrantes, loca quaeque devastant, et inde remeantes ad sua quique regrediuntur. Anno sequenti (947) rex Ludovicus Mosomum castrum, quod Hugo Remis ejectus retinebat, obsedit; sed nihil pro votis efficiens, recedentibus tandem post mensem Lothariensibus qui secum erant, ipse Remos revertitur.
Quo ad Othonem regem ad celebrandum Pascha profecto, Hugo princeps a quibusdam praesumptuose pervasus, Remensem cum Hugone praesule, quasi mox capturus, aggreditur urbem; frustratoque negotio, resistentibus regis et Artaldi episcopi militibus, [Col. 0303B] octavo postquam advenerant die, illusi recedunt. Defuncto Deraldo Ambianensium praesule, Tetbaldus quidam, Ecclesiae Suessonicae archidiaconus ordinatur ab Hugone Ambianensis episcopus. Conventu placiti regum Ludovici et Othonis super Charam ( Cher ) fluvium congregato, res litis inter Aldum et Hugonem, Remensis Ecclesiae praesules, ab episcopis auditur; et quia synodus tunc congregata non fuerat, altercatio determinari non potuit. Synodus autem circa medium mensis Novembris habenda denuntiatur. Interim vero sedes Remensis Artoldo conceditur, Hugo Mosomi remorari permittitur. Heriveus, nepos Herivei archiepiscopi, habens munitionem quam aedificaverat citra Matronam fluvium, villas Remensis episcopii circumquaque sitas [Col. 0303C] depraedabatur, excommunicatus ab Artoldo praesule, pro rebus quas invaserat ecclesiae. Contra cujus praedones egressi quadam die Ragenoldus comes, et fratres Artaldi praesulis cum quibusdam militibus ecclesiae, ipsos grassatores in fugam vertunt. Quo audito, Heriveus, armatis quos secum habebat militibus, egressus a sua munitione, contra nostros ad pugnam venit, et congressus cum eis interemptus est cum suorum quibusdam, reliqui omnes in fugam sunt acti, vulneratis utrinque nonnullis. Corpus ejusdem Remos a victoribus perlatum est. Hugo praesul assumens secum Theobaldum de Monte acuto, sororis suae maritum, cum aliis quibusdam a grassatoribus, in villas Remis contiguas vindemiae tempore venit. Qui omne pene vinum [Col. 0303D] abinde colligentes, in diversos pagos abducunt.
Synodus postea (947) Virduni habetur, praesidente Rotberto Trevirensi praesule, cum Artoldo Remensi, Odalrico Aquensi, Adalberone Metensi, Gozlino Tullensi, Hildeboldo [ ms., Hildebaldo] Tranrshenensi, Israele Britone, praesente quoque Brunone abbate regis Othonis fratre, Agenoldo etiam et Odilone abbatibus, cum aliis nonnullis. Ad quam Hugo evocatus, missis quoque duobus ad eum deducendum episcopis venire noluit. Universa vero synodus Artoldo Remensi regendum decernit episcopium. [Col. 0304A] Indicitur itaque synodus, quae et convenit in ecclesiam sancti Petri in prospectu Mosomi ex dioecesi Trevirensi atque Remensi. Veniens autem illuc Hugo praesul, et locutus cum Rotberto archiepiscopo, synodum noluit ingredi. Litteras vero quasdam ex nomine Agapiti (Agapit. II) papae misit ad episcopos per clericum suum, qui eas Roma detulerat, nihil auctoritatis canonicae continentes, sed hoc tantum praecipientes, ut Hugoni Remense redderetur episcopium.
Quibus lectis responderunt episcopi, non esse dignum vel congruum, ut apostolicae legationis mandatum, quod dudum Rotbertus archiepiscopus, deferente Frederico Magontiacensi praesule, coram regibus et episcopis susceperat, intermitterent propter [Col. 0304B] has litteras, quas insidiator et aemulus Artaldi praesulis exhibebat; imo quod regulariter coeperant canonice pertractaretur. Sicque praecipitur recitari capitulum 19 Carthaginensis concilii de accusato et accusatore. Quo recitato, dijudicatum est, juxta diffinitionem hujus capituli, ut Artoldo communionem et parochiam Remensem retinente, Hugo qui ad duas jam synodos evocatus venire contempserat, a communione et regimine Remensis episcopii abstineret, donec ad universalem synodum se purgaturus occurreret. Ipsumque capitulum mox in charta describi fecerunt episcopi coram se, subnectentes hanc etiam definitionem suam, et eidem Hugoni miserunt. Qui post alteram diem eamdem chartam Rotberto pontifici remisit, hoc [Col. 0304C] verbis remandans, quod ipsorum judicio nequaquam obediturus esset. Interea litterae proclamationis Artoldi praesulis ad Romanam diriguntur sedem. Domnus igitur Agapitus papa vicarium suum Marinum episcopum misit ad Othonem regem, propter evocandam et aggregandam generalem synodum. Litterae quoque ipsius papae mittuntur ab urbe quibusdam speciatim episcopis, vocantes eos ad eamdem synodum. Congregata denique synodo in palatio Engulenheim (948, 7 Junii), recitata sunt haec quae sequuntur coram regibus et episcopis:
[Col. 0304D] Sanctae Romanae et apostolicae sedis vicario domno MARINO, universaeque sanctae synodo apud Engulenheim congregatae, ARTOLDUS, divina propitiante clementia, Remorum episcopus.
Domnus Agapitus papa litteras nobis et caeteris ut episcopis nostrae dioeceseos direxit, in quibus praecepit, ut ad hoc vestrae sanctitatis concilium convenire studeremus, ita instructi de omnibus, ut rei veritas miseriarum nostrae sedis, quas patimur, coram sanctitate vestra manifesta fieri posset. Quocirca propalare prudentiae vestrae commodum ducimus, qualiter res exordium coeperit litis hujus, quae adhuc inter me et Hugonem miserrime ventilatur. Defuncto siquidem Heriveo archiepiscopo, Seulfum, qui archidiaconatus [Col. 0305A] urbis nostrae tunc officio fungebatur, ad praesulatum ejusdem sedis elegimus. Qui pontifex ordinatus (Vide supra, c. 18) , assumens zelum contra proximos praedecessoris sui, cum eos per semet a loco depellere non valeret, consilio inito cum quibusdam laicis scilicet consiliariis suis, amicitiam quaesivit Heriberti comitis quam dato jurejurando per eosdem consiliarios obtinuit eo tenore, ut post obitum ipsius ad electionem pontificis milites ecclesiae nullatenus aspirarent sine consilio ipsius Heriberti; idem vero comes fratrem Herivei praesulis, et nepotes ipsius a participatione rerum Remensis episcopii separaret.
Quibus patratis, insimulati sunt iidem propinqui Herivei praesulis a consiliariis Seulfi episcopi [Col. 0305B] de infidelitate ipsius senioris sui, accersitoque Heriberto comite cum pluribus suis jubentur ad rationem reddendam coram ipsis venire. Et quia contra eos a quibus accusati fuerant, singulari congredi certamine noluerunt, sublatis ab eis rebus quas ex episcopo possidebant, comprehensi sunt atque deducti per Heribertum comitem ad Rotbertum regem, a quo etiam sub custodia sunt, detenti usque ad mortem ipsius Rotberti. Tertio demum sui episcopatus anno, Seulfus episcopatus (ut plures asserunt) ab Heriberti familiaribus veneno potatus defungitur. Mox itaque comes Heribertus urbem Remensem adiit, et ecclesiae milites, clericorum quoque quosdam de rectoris electione ad suum concilium (ceu juratum fuerat) intendere fecit. Cum quibus ad Rodulfum [Col. 0305C] regem pergens in Burgundiam, obtinuit ab eo ut sibi committeretur idem episcopium, eo tenore, ut tam clericis quam laicis debitum honorem concederet et conservaret, nec injustitiam alicui faceret: sed ipsum episcopium aequo jure gubernaret, donec talem clericum eidem regi praesentaret, qui ad episcopale ministerium exsequendum rite ordinari valeret. Qui comes ad eamdem urbem regressus, res episcopii (prout sibi placuit) fautoribus suis divisit, caeteris abstulit, et absque ullo judicio vel lege, quos voluit rebus exspoliavit, vel ab urbe propulit. Odalricum denique Aquensem episcopum in eadem urbe suscipiens episcopale inibi ministerium celebrare praecepit. Sicque per annos sex, et eo amplius idem episcopium suo dominio [Col. 0305D] vindicavit, pro libitu proprio illud tractans et in sede praesulis residens, tam ipse quam conjux sua, donec septimo tandem anno, ortis inter ipsum et regem Rodulfum atque Hugonem comitem quibusdam simultatibus, Rodulfus rex cum Hugone et Bosone fratre suo, caeterisque pluribus tam episcopis, quam comitibus Remorum obsidet urbem, succensentibus sibi episcopis, et conquerentibus adversus eum quod tam diuturno tempore, contra divinae legis auctoritates, hanc urbem permiserit vacare pastore.
Quorum querimoniis permotus rex, admonet clerum et populum de pastoris electione, dans eis id agendi facultatem ad Dei honorem et sui fidelitatem. [Col. 0306A] Sicque concordantibus cunctis tam clericis quam laicis qui extra obsidionem erant, pluribus etiam eorum qui clausi tenebantur in idipsum faventibus, eligitur humilitatis nostrae persona in hoc magis onere quam honore subeundo. Aperientibus tandem tam militibus quam civibus portas urbis regi Rodulfo, et episcopalem benedictionem mihi tradentibus episcopis qui aderant decem et octo, et suscipientibus nostram humilitatem tam clero universo quam reliquis civibus, inibi intronizatus ab episcopis nostrae dioeceseos, impositum mihi, prout Deus concessit, ministerium per annos ferme novem tractavi, ordinans per dioecesim episcopos octo, et in episcopio multos, prout competens videbatur, clericos, quousque nono postmodum [Col. 0306B] anno, postquam Ludovicum regem, favente Hugone cunctisque regni principibus, Gerbergam quoque reginam benedixeram et sacro perfuderam chrismate, instigatus Hugo comes iracundia quod ei consentire vel conjungi noluerim ad ipsius regis infidelitatem, adhibitis secum Heriberto comite, et Willelmo Nordmannorum principe, Remensem obsidet urbem. Nec longum, sexta scilicet obsidionis die, deseror ab omni pene coetu laicalis militiae. Sicque derelictus ab his, ad Hugonem et Heribertum compellor exire, a quibus coarctatus et conterritus, cogor memet episcopali procuratione abdicare (supra, c. 27) , et ita me propellentes, in coenobio sancti Basoli habitare constituunt; Hugonem vero filium Heriberti, qui Antissiodori diaconus ordinatus fuerat, in urbem introducunt, [Col. 0306C] et civitate potiuntur. Ludovicus autem rex a Burgundia rediens, me apud sanctum Basolum reperit, et assumens secum, simul cum propinquis meis quorum res Heribertus comes abstulerat, Laudunum deducit, quod castrum tunc obsidebant Heribertus et Hugo: solutaque obsidione oppidum ingrediuntur, nobisque metatus degendi disponitur. Interim clerici nostri loci sed et laici quidam pessime ab Heriberto tractantur, et quidam clericorum in custodiis retruduntur, res eorum auferuntur atque diripiuntur, rapinae per totam urbem licite perpetrantur.
Interea convocantur episcopi nostrae dioeceseos ab Hugone et Heriberto, satagentibus et quaerentibus ab eis de ordinatione Hugonis filii Heriberti. Qui [Col. 0306D] Suessionis congregati, mittunt ad me Laudunum Hildegarium episcopum cum aliis quibusdam legatis, mandantes ut ad eos venirem, ad consentiendum scilicet hujus ordinationis perversitati. Quibus remandavi, quod non esset mihi competens ad eos illo proficisci, ubi adversarii et inimici mei cum ipsis erant aggregati. Quod si loqui mecum vellent, ad talem locum devenirent, ubi sine periculo ad eos accedere possem. Quibus advenientibus in locum ab eisdem delectum, profectus sum ad eos, adveniensque prosternor coram ipsis, obsecrans ut propter amorem et honorem Dei, tam mihi, quam sibi competens consilium dare studerent. Qui me de ordinatione praedicti Hugonis interpellare coeperunt, et hoc [Col. 0307A] omnimodis suadere, ut eis in hac ordinatione consensum praeberem, promittentes res nonnullas episcopii mihi se impetraturos. At ego postquam responsum diu distuleram, videns eos cunctos in proposito quod ceperant perseverantes, surgens interdixi palam cunctis audientibus, excommunicans auctoritate Dei Patris omnipotentis, et Filii, et Spiritus sancti, ut nullus eorum ad eamdem ordinationem accederet, nec alicui in episcopali honore, me vivente, manus imponeret; sed nec ullus eamdem benedictionem suscipere praesumeret. Quod si forte fieret, ad sedem apostolicam eos provocarem. Illis inde furentibus, ut possem exire de medio eorum, et Laudunum reverti, temperavi responsum dicens ut mitterent mecum, qui eis renuntiaret, quid consilii [Col. 0307B] reperire valerem super hac re in domina mea regina, et fidelibus ejus, quia rex non aderat. Ad hoc illi mittunt Deroldum episcopum, putantes me esse mutaturum consilium. Quo veniente, et coram domina regina et fidelibus ejus inde me interpellante, iterum exsurgens praefatae modum excommunicationis in eosdem episcopos jaculatus sum; vocationem quoque ad sedem apostotilam iterare curavi, excommunicans ipsum hunc Deroldum, id ut eis omnino non taceret, sed cunctis manifeste proferret.
His ita gestis, parvipendentes illi nostram excommunicationem, Remis accedunt, et quidam eorum ordinationi huic manus applicarunt, quidam vero se subduxisse sciuntur. Ego vero cum rege manens, [Col. 0307C] quas illi scitur angustias pertulisse secum pertuli; et quando eum bello aggressi sunt Hugo et Heribertus, cum ipso eram, et vix mortis evasi periculum. Prolapsus itaque auxilio et protectione Dei de medio inimicorum, profugus et vagabundus loca invia quaeque silvasque perlustro, non ausus certo consistere loco. Comites autem Hugo et Heribertus affati quosdam nostros amicos sibi subditos, suadent ut me requirentes, ad ipsos deducant, pollicentes se mihi benefacturos, et rebus quas ipsi petissent ditaturos. Requirentes ergo me amicis, reperiunt per diversa vagantem, et ita perducor a fratribus meis et amicis ad praefatos comites. Qui postquam me in potestate sua conspiciunt, quaerere coeperunt ut eis pallium a sede Romana mihi collatum traderem, et sacerdotali [Col. 0307D] me ministerio penitus abjurarem quod nullatenus me facturum, neque pro amore hujus vitae praesentis attestor. Districtus igitur et coangustiatus ab eis, episcopii tandem rebus abrenuntiare compellor: sicque rursus ad S. Basolum quasi vacans, habitaturus deducor. Mansi denique paucis diebus in ipso coenobio, quoadusque comperiens per certos ex familiaribus Heriberti comitis nuntios, quod ab eo male de mea tractabatur perditione, iterum iterumque nuntiis hujusmodi pavefactus et impulsus, locum deserui, et abdita lustra silvarum vagabundus repetii, horisque silentibus, et itinere devio Laudunum revertor, ibique susceptus a rege, secum manere constituor. Mansi vero ibidem cum ipso vel fidelibus ejus, exspectans et deprecans [Col. 0308A] misericordiam Dei, donec ipse dignatus est in cor domni regis Othonis mittere, ut ad subventionem senioris mei regis, et nostram, properaret in Franciam (Vide supra, c. 32) .
Denique postquam domina nostra regina Laudunum, propter absolutionem domni regis, reliquerat, egressus inde ad domnum regem Othonem cum seniore meo deveni rege, simulque Remos accessimus (supra, c. 33) . Cingitur itaque urbis exercitibus et episcopi qui aderant, me sedi nostrae restitui censent. Mandatur ergo Hugoni a domno rege Othone, ut egrediatur, et pervasam deserat urbem. At ille nutans aliquandiu et pro posse, ubi vidit ad resistendum penitus sufficere se nequaquam valere, nec amicorum sibi praesidia subvenire, decernit exeundum, [Col. 0308B] quaerens ut liber cum suis dimittatur abscedere. Permittitur itaque sanus exire, cum omnibus qui secum voluere comitari, et quaecunque secum voluit ferre, nullo contradicente, asportavit. Sicque cum regibus introgressus urbem, praecipior loco nostro, et honori restitui. Susceptus igitur a domnis archiepiscopis Rotberto Trevirensi, et Frederico Magontiacensi comitantibus caeteris et congratulantibus, tam clericis Ecclesiae nostrae, quam reliquis civibus, ab ipsis restituor cathedrae episcopali. Hugo vero Remis egressus Mosomum castrum cum suis occupat, et muniens contra fideles regis senioris nostri detinet. Habito denique colloquii placito inter reges, seniorem meum videlicet ac domnum Othonem, super Charam [ m., Karam] fluvium, convenimus ad illud [Col. 0308C] tam ego quam ipse Hugo cum ordinatoribus suis. Ibique res litis hujus ab episcopis auditur: protulitque litteras ad sedem Romanam, quasi ex nostra persona datas, excusationis meae, ac si vacationem petentes administrationis episcopii nostri: quas me nunquam dictasse, neque vel subscribendo aliquatenus corroborasse protestatus sum atque protestor. Et quia tunc synodus convocata non fuerat (id opponentibus fautoribus ipsius Hugonis) altercatio nostra determinari non potuit. Synodus autem circa medium mensis Novembris habenda Virduni utriusque partis episcopis annuentibus denuntiatur. Interim vero sedes Remensis mihi regenda decernitur; idem vero Hugo Mosomi commorari permittitur. Nec longum, instante scilicet vindemiae tempore, hic noster [Col. 0308D] aemulus Hugo, assumens secum Theobaldum regis inimicum et regni nostri, cum aliis pluribus malefactoribus, in villas Remensis episcopii contiguas urbi devenit, et omne pene vinum ex his colligens in diversos pagos abduci fecit. Tum multa mala inibi perpetrata, et ecclesiae nostrae homines captivi abducti, et ad redemptionem variis sunt adacti tormentis (supra, c. 34) . Synodus autem circa medium mensis denuntiata, Virduni celebratur, praesidente Rotberto presule Trevirensi, praecepto domni papae Romani, praesente quoque domno Brunone, cum episcopis et abbatibus nonnullis.
Ad quam praefatus Hugo evocatus, missis etiam duobus ad eum deducendum episcopis, Adalberone [Col. 0309A] et Gozlino, venire contempsit. Universa vero synodus mihi Remense regendum decernit episcopium. Indiciturque iterum synodus habenda die Iduum mensis Januarii, quae et aggregatur, ut denuntiatum fuerat, in ecclesia sancti Petri ante prospectum castri Mosomi, a domno Rotberto convenientibus caeteris quoque Trevirensis dioeceseos episcopis, et aliquibus Remensis. Veniens autem illuc aemulus noster Hugo, et locutus cum domno Rotberto synodum noluit ingredi; litteras vero quasi ex nomine domni papae direxit ad episcopos per clericum suum, qui eas Roma detulisse ferebatur, nihil auctoritatis canonicae continentes, sed hoc tantum praecipientes, ut Hugoni Remense redderetur episcopium. Quibus recitatis ineuntes episcopi consilium cum abbatibus et [Col. 0309B] caeteris qui aderant sapientibus, responderunt non esse dignum vel congruum, ut mandatum legationis apostolicae, quam dudum Rotbertus archiepiscopus, deferente Frederico praesule Magontiacensi, coram regibus et episcopis tam Galliae quam Germaniae susceperat, et partem jam praeceptionis ipsius exegerat, propter illas litteras intermitteret, quas insidiator noster exhibebat: imo quod regulariter coeptum fuerat, ut canonice pertractaretur, unanimiter censent; praecipiturque recitari capitulum Carthaginensis concilii nonum decimum, de accusato et accusatore. Quo recitato, judicatum est juxta definitionem ipsius capituli, ut communionem et parochiam Remensem me retinente, Hugo, qui [ ms., quia] ad duas jam synodos evocatus interesse contempserat, a communione [Col. 0309C] et regimine Remensis episcopii abstineret, donec ad universalem synodum, quae indicebatur, sese purgaturus, vel rationem redditurus praesentaret. Ipsumque capitulum mox in charta episcopi coram se describi fecerunt, subnectentes hanc etiam definitionem suam, et eidem Hugoni miserunt. Qui post alteram diem chartam eamdem Rotberto praesuli remisit, hoc verbis remandans: quod ipsorum judicio nequaquam obediturus esset. Sicque absoluto concilio, ipse Mosomum contra mandata regum et episcoporum retinet, et ego Remos regressus reclamationis meae querelas ad sedem Romanam per legatos domni regis Othonis destinavi, praestolans mandata ipsius sanctae sedis, ejus decretis et universalis hujus sancti concilii vestri judiciis parere [Col. 0309D] paratus.
Post quarum litterarum recitationem, et earum propter reges juxta Thudesticam [ ms., Teutonicam; j, Theotiscam] linguam interpretationem, ingressus quidam Sigebaldus, praemissi Hugonis clericus, attulit litteras quas Roma detulerat, quasque jam in alia synodo Mosomi propalaverat. Asserens easdem litteras sibi Romae ab ipso qui aderat Marino vicario datas, qui domnus Marinus proferens litteras quas idem Sigebaldus Romam detulerat, praecepit eas coram synodo recitari, in quarum recitatione repertum est, prout ipsae litterae fatebantur, quod Wido episcopus Suessonicus, Hildegarius quoque Belvacensis, Rodulfus Laudunensis, caeterique cuncti Remensis dioeceseos [Col. 0310A] episcopi, easdem litteras ad sedem delegaverint apostolicam, pro restauratione Hugonis in sede Remensi, et expulsione Artoldi. Post quarum lectionem, exsurgentes Artoldus praesul, et praefatus Rodulfus qui in eisdem litteris nominabatur, Fulbertus quoque Cameracensis antistes eas litteras refutarunt, astruentes quod eas antea nunquam viderint vel audierint, neque in earum delegatione consensum praebuerint. Quibus dum idem clericus contraire non posset, licet in eos calumniis obstrepens, praecepit domnus Marinus, suggerens universae synodo, ut sibi consilium et rectum judicium proferrent super hujusmodi calumniatore, et calumniarum in episcopos delatore.
At illi, postquam delator publice confutatus est [Col. 0310B] falsa detulisse, lectis capitulis de hujuscemodi calumniatoribus, judicant et unanimiter censent eum, quo fruebatur honore privari debere, ac secundum capitulorum tenorem in exsilium retrudi. Diaconatus igitur quo fungebatur ministerio multatus, a conspectu synodi reprobatus abscessit. Artoldo vero praesuli, qui omnibus se synodis praesentem exhibuerat, non refugiens synodale judicium, episcopium Remense juxta canonum instituta sanctorum Patrum decreta, omnino retinendum atque disponendum decernunt, laudant, atque corroborant. Secunda consessionis die, post recitatas divinae auctoritatis lectiones et Marini vicarii allocutionem, suggessit domnus Rotbertus, Trevirensis archiepiscopus, ut quoniam juxta sacrae legis instituta, restitutum atque restauratum [Col. 0310C] fuerat Remense Artoldo praesuli episcopium, in ejusdem sedis invasorem synodale perageretur judicium. Praecepit itaque Marinus vicarius, ut canonicam super hac praesumptione synodus proferret sententiam. Jubentur ergo sanctae legis catholica recitari capitula. Quibus recitatis, secundum sacrorum instituta canonum, et sanctorum decreta Patrum, Sixti, Alexandri, Innocentii, Zosimi, Bonifacii, Coelestini, Leonis, Symmachi, caeterorumque sanctorum Ecclesiae Dei doctorum, excommunicaverunt, et ab Ecclesiae Dei gremio repulerunt praedictum Hugonem Remensis Ecclesiae pervasorem, donec ad poenitentiam et dignam satisfactionem venire procuraret.
Caeteris quoque diebus synodi tractata sunt quaedam necessaria de incestis conjugiis, et ecclesiis, [Col. 0310D] quae presbyteris in partibus Germaniae dabantur, imo vendebantur indebite, et auferebantur illicite, prohibitumque ac statutum ne id omnino praesumeretur ab aliquo: sed et de aliis Ecclesiae Dei utilitatibus tractata sunt, et definita nonnulla. Interea rex Ludovicus deprecatur regem Othonem, ut subsidium sibi ferat contra Hugonem et caeteros inimicos suos. Qui petita concedens, jubet ut Conradus dux cum exercitu Lothariensium in ejus pergat auxilium. Interim vero dum congregaretur exercitus, rex Ludovicus cum ipso duce maneat, et episcopi, scilicet, Artoldus et Rodulfus, qui erant cum rege, ne quid in via pateretur adversi, degerent cum Lothariensibus episcopis. Mansimus itaque cum Rotberto Trevirensi, [Col. 0311A] Rodulfus Laudunensis cum Adalberone Mettensi, hebdomadas fere quatuor. Exercitu denique collecto, Lotharienses episcopi Mosomum petunt, ipsumque obsidentes castrum atque oppugnantes, milites qui erant ibi cum Hugone ad deditionem compellunt, et acceptis ab eis obsidibus pergunt obviam Ludovico regi et Conrado duci in partes Laudunensis pagi. Obsident igitur ibi dux et exercitus quamdam munitionem quam aedificaverat et tenebat Theobaldus in loco qui dicitur Mons acutus, qui et Laudunum contra regem retinebat. Hoc etiam oppidum expugnantes, tandem non sine mora capiunt, indeque Laudunum adeunt, et in ecclesia S. Vincentii congregati, episcopi praedictum Thetbaldum excommunicant; Hugonem verum principem vocant litteris [Col. 0311B] ex parte Marini legati sedis apostolicae et sua, venire ad emendationem pro malis quae contra regem et episcopos egerat. Wido denique Suessonicae urbis episcopus ad regem Ludovicum veniens, eidem sese committit, pacaturque cum Artaldo archiepiscopo, satisfaciens illi pro ordinatione Hugonis. Conradus quoque dux filiam Ludovici regis sacro de fonte suscepit. Sicque recepto Mosomo castro et everso, Lotharienses revertuntur in sua.
Igitur Hugo, nullam moram faciens, collecta suorum multa Nordmannorumque manu, Suessonicam aggreditur urbem, et obsidens oppugnat, ceditque [Col. 0311C] nonnullos. Injectis etiam ignibus domum matris ecclesiae succendit, simulque claustra canonicorum et partem civitatis; nec tamen ipsam capere valens urbem reliquit, et ad quamdam munitionem, quam Ragenoldus comes Ludovici super Axonam fluvium, in loco qui dicitur Rauciacus ( Roucy ), aedificabat, devenit, ipsamque adhuc imperfectam castris vallavit. Sed nec ipsam cepit; villas tamen Remensis ecclesiae castris suis contiguas devastavit. Plures quoque colonorum praedones ipsius interemerunt, violantes ecclesias, et in tantum debacchantes ut in Culmiciaco vico tam infra quam circa ecclesiam fere quadringentos homines interfecerint, ipsumque templum rebus penitus exspoliarint. Multis ergo flagitiis tunc perpetratis, Hugo tandem cum suis regreditur [Col. 0311D] grassatoribus. Itaque milites qui hactenus cum Hugone fuerant excommunicati, ad Artoldum praesulem revertuntur. Qui nonnullos eorum, redditis eis rebus quas habuerant, recipit, quosdam vero rejicit. Post haec Treviros proficiscitur ad synodum cum episcopis Widone Suessonico, Rodulfo Laudunensi, et Winefredo Morinensi. Quo pervenientes Marinum sese praestolantem reperiunt cum Rotberto archiepiscopo; caeterorum vero Lothariensium vel Germanorum praesulum illic invenere neminem. Considentibus igitur illis, suscitari coepit Marinus vicarius quid egisset post praemissam synodum Hugo princeps erga ipsos vel regem Ludovicum. At illi referunt supra memorata quae ipsis, et ecclesiis [Col. 0312A] eorum [ ms. j, Ecclesiae Suessorum] intulerat mala. Requirit ergo de vocatione ipsius principis Marinus, utrum perlatae ei fuissent litterae vocationis, quas ei perferendas delegaverat. Cui respondetur ab Artoldo archiepiscopo, quod quaedam earum perlatae sint, quaedam vero perferri nequiverint, earum gerulo ab ipsius grassatoribus intercepto; vocatus tamen fuerit tam litteris quam quibusdam internuntiis. Requiritur itaque si adsit aliquis ex parte ipsius legatus. Ubi cum nullus fuisset inventus, decernitur exspectandum si forte adventurus esset in crastinum. Quod cum minime contigisset, et omnes qui aderant, tam clerici quam illustres laici, eum excommunicandum esse acclamarent, definitur ab episcopis hanc excommunicationem adhuc differendam [Col. 0312B] usque ad diem synodi tertiam. Tractatur autem de episcopis qui vocati fuerant et venire distulerant, vel his qui ordinationi Hugonis participes exstiterant. Et Wido quidem episcopus Suessonicus se culpabilem, prostratus coram Marino vicario et Artoldo archiepiscopo, confitetur. Intercedentibus autem pro eo apud Marinum Rotberto et Artoldo archiepiscopis, absolvi ab hac noxa meretur. Wicfredus Morinensis immunis ab eadem ordinatione reperitur. Adest Transmari Noviomensis ( Transmarus Noviom. 42 episc. in tab. Democh. ) episcopi legatus quidam presbyter, astruens eumdem praesulem ita gravi languore detentum, ut ad eamdem synodum venire non valuerit. Id quoque nostrates qui aderant, attestantur episcopi.
Tertia tandem die, insistente praecipue Luitdulfo legato et capellano regis Othonis, quoniam idem rex id omnino fieri praecipiebat, excommunicatur Hugo comes, inimicus Ludovici regis, pro supra memoratis malis ab ipso perpetratis, eo tamen modo donec resipiscat, ad satisfactionem coram Marino vicario, vel episcopis, quibus injuriam fecit, deveniat. Quod si facere contempserit, Romam pro sui absolutione proficiscatur. Excommunicantur et duo pseudoepiscopi ab Hugone damnato ordinati, Tetbaldus [ ms., Theobaldus] et Ivo: prior post expulsionem ipsius in Ambianensi urbe; alter post damnationem ejusdem Hugonis, in Silvanectensi ab ipso constituti. [Col. 0312D] Excommunicatur etiam quidam clericus Laudunensis, nomine Adelonus, quem accusavit Rodulfus episcopus suus, eo quod Tetbaldum excommunicatum in ecclesiam introduxerit. Vocatur Hildegarius Belvacensis episcopus litteris praefati Marini, ut veniat coram ipso, vel eat Romam rationem redditurus coram domno papa, pro illicita ordinatione praedictorum pseudoepiscoporum, cui interfuerat. Vocatur et Heribertus Heriberti comitis filius, ad satisfactionem venire pro malis, quae contra episcopos agebat. His ita gestis, episcopi revertuntur in sua. Luitdulfus autem capellanus Othonis Marinum vicarium deducit ad regem suum in Saxoniam, ubi consecraturus erat ecclesiam Vuldensis monasterii. Post cujus consecrationem [Col. 0313A] idem Marinus, exacta hieme Romam revertitur. Nascitur regi Ludovico filius, quem praesul Artoldus de sacro fonte suscepit, patris ei nomen imponens.
Plures denique apud nos quondam sanctorum fuere basilicae, sed et monasteria infra vel circa Remensem hanc urbem, quae modo non haberi probatur. Duo tamen adhuc supersunt infra urbem puellarum monasteria: quorum unum (quod superius a situ scilicet loci nuncupatur) S. Baldericus presbyter cum sorore sua Bova, ejusdem coenobii postmodum abbatissa, in honore sanctae Mariae, vel sancti Petri construxisse traditur. Qui regali genere exorti fuisse [Col. 0313B] referuntur, patre scilicet Sigeberto rege, habentes neptem, nomine Dodam, castissimam puellam, quae desponsata fuisse fertur cuidam magnati ejusdem regis Sigeberti; quamque praefata ipsius amita Bova instituens ad serviendum Deo, servandamque perpetuo virginitatem, ab amore terreni avertit sponsi. Qui cum sibi adversaretur, sponsam innitens eamdem corripere, ascenso equo, dum id conatur quoquo modo adimplere, furente lapsus ab equo, fractis cervicibus, traditur interiisse. Beata denique Doda in castitatis proposito permanens, amitae suae in ejusdem monasterii successit regimine. Quae praeceptum quoque immunitatis, quod adhuc apud nos habetur, a principe Pippino eidem postmodum obtinuit fieri coenobio. Quarum corpora in ecclesia [Col. 0313C] extra muros urbis, ubi primum puellarum fuerat monasterium, tumulata diu quieverunt, donec postmodum, revelationibus quibusdam elevata, et ad hanc novam sunt ecclesiam perlata, ibidemque venerabiliter collocata, continua honorificantur inibi Deo famulantium reverentia puellarum.
Sanctus autem Baldericus ( S. Bauldry ) post hujus monasterii constructionem, locum quaerens ubi suam quoque constitueret habitationem, in qua collectis secum viris religiose conversari, Deoque devote ac quiete servire valeret, tandem reperit sibi placitum quem dicunt Montem Falconis locum ( Montfaucon ). Qui locus tunc temporis inhabitabilis, [Col. 0313D] densis operiebatur silvis, quas ipse succidens, proprio sibi labore condidit habitaculum. Fertur autem avem, quam nuncupamus falconem, praeviam et quasi praeducem itineris, dum locum illum expeteret, habuisse, quae loco eidem insederit, ac per triduum illo rediens in loco, ubi nunc habetur altare in honore sancti Petri apostoli, sine permutatione resederit. Unde et coenobium ab hoc eventu sic vocitatum plurimi asserunt. Ubi cum Deo devotius servire coepisset, nonnulli Deum timentes res suas eidem contulere; sicque collectis secum monachis, coenobium sub regulari constituit institutione, atque idem sub honore beati Germani aedificavit monasterium. Quibus patratis, ad sororem suam reversus [Col. 0314A] Remis, ultimum sui cursus ibidem clausit diem, ubi et sepultus tempore non modico requievit.
Processu denique temporis diligentia clericorum praenotatum ipsius beati viri monasterium incolentium, ejus est illuc furtim corpus delatum, delusis fraude custodibus, Remis ablatum. Quos dum insequerentur quidam cives Remenses, eo usque sunt persecuti donec eos visu quidam deprehenderent. Dumque turbarentur horum adventu sacri latores pignoris, inter utrosque densa dirimens nebula divinitus creditur illata, qua sequentes obtenebrati, et errore in devia rapti, vestigia praecedentium servare nequiverunt. Evectores autem sacri corporis in nocte [Col. 0314B] splendor superne missus irradiavit, donec ad proximam coenobio possessionem, quae dicitur villa Spanulfi [ al., Spamulfi], infatigabiles pervenerunt. Ubi quia sancta deposuere membra, in honore ipsius postea constructa est ecclesia. Quibus abinde cum sacro promoventibus pignore, ubi monasterio propinquare coeperunt, ecclesiae signa coenobii sponte, absque humano scilicet impulsu, sonuisse feruntur. Quod audientes fratres obviam sunt egressi: sicque diu desiderata suscipientes munera, dum in ecclesiam sancti Germani ea conantur inferre, tanto persentiunt ante ipsius introitum basilicae defixa pondere, ut haec nequaquam potuerint ulterius emovere; cum per triduum id enitentes omni gestierint conamine perpetrare. Sic demum tecto super defixa condito membra [Col. 0314C] confessoris, per triennium illic ita mansisse traduntur. Quo temporis peracto spatio, ad ecclesiam sancti Laurentii, ubi vivens ipse sibi sepulcrum paraverat, celebrato per triduum jejunio, venerabile corpus ejus perlatum, et in suo reverenter est depositum sarcophago. Ibique constat venerabili cultu servatum, usque ad tempora Karoli regis, et Hincmari archiepiscopi, quando Nordmanni hoc coeperunt regnum depopulari. Quorum terrore compulsi canonici ejusdem loci, corpus hujus patroni sui de sepulcro levatum super altare sancti Laurentii posuerunt. Quod dum fieret, tres guttae sanguinis de capite ipsius defluxerunt, ita recentes et calidae, ac si de vivente profluerent corpore. Sicque delatum est Virdunum. Unde relatum in ecclesia est sancti Germani [Col. 0314D] locatum.
Interim dum suo abesset monasterio, Nordmanni ad id pervenerunt: sed Domino illud protegente, nec ecclesias incenderunt, nec homines, nisi unam duntaxat mulierem, occiderunt. Ut autem recesserunt, altaria muneribus suis cumulata dimiserunt. Altera vice dum Nordmanni ad eumdem locum rursus accederent, quidam canonicus loci, nomine Ottradus, corpus sancti accipiens, reliquis fuga dilapsis, ipse cum sacro corpore in quamdam conscendit arborem. Quem insecuti pagani, usque ad ipsam pervenerunt arborem et respicientes sursum, neminem potuerunt eamdem conscendisse deprehendere. Idem vero frater per novem dies inibi permanens, nihilque [Col. 0315A] victus, praeter unam solummodo sumens glandem, neque famem, neque sitim passus fuisse memoratur. Iterumque tunc locus idem meritis hujus beati viri a caedibus et incendio paganorum liberatus est. Postea contigit, ut quidam praedones, regiae majestatis infideles, ad eumdem devenirent locum, et non invenientes ibi manum repugnantem sibi, desolatum praedari aggressi sunt locum. Quod dum peragerent, signa ecclesiae sancti Laurentii, nemine pulsante, sonare coeperunt, et duo cerei supero sunt igne divinitus accensi. Praedonibus vero timore perculsis et aufugientibus, unus eorum prolapsus ad ipsam monasterii portam corruit, tamque ipso quam superbo ejus equo ruina contrito, utres quoque, in quibus vinum deferebat ablatum, disrupti sunt. Caeteri [Col. 0315B] hoc videntes, donis ecclesiam muneraverunt, metuque affecti recesserunt.
Hujus venerabilis loci canonici famis quondam necessitate compulsi, sumptis a corpore venerandi patroni sui reliquiis, ad suam quamdam villam, supra ripam Rheni sitam, cognomento Wasliciam, quam quidam eorum abbas, nomine Adelardus, eidem contulerat coenobio, profecti sunt. Ubi dum pagenses, alma venerantes pignora, sua dona deferre coepissent, abbas quidam monasterii, quod vocatur Bunna, pergens ad Willebertum Coloniensem praesulem, coepit hanc infamare devotionem, nec revera sancti alicujus pignora illuc astruens esse delata. [Col. 0315C] Timentes autem canonici qui advenerant, ne forte constringerentur et discuterentur ab episcopo, quoniam totum ipsius sancti corpus secum haberi ferebant, mox ut haec audissent, sub duobus diebus ad suum per leucas fere centum rediere monasterium; assumentesque cum integritate beati viri membra, sub totidem diebus ad praenotatam remeant villam. Cui dum propinquare coepissent, eis adhuc ab ipsa villa spatio leucae fere distantibus, ecclesiae signa, nullo impellente, resonare coepere. At hi qui remanserant in eodem loco clerici hoc audientes, et patronum suum advenire intelligentes, obviam cum crucibus pergunt, et honore digno tutorem suum suscipiunt. Quibus missarum solemnia celebrantibus, tria inibi repente mira contigerunt. Contractus unus [Col. 0315D] erectus, caecus quidam illuminatus, et loquelam mutus adeptus est. Iterum praefatus abbas blasphemare Dei non cessabat miracula, quos poterat a visitatione sancti avertens.
Quae dum gereret, febre correptus ita graviter est vexatus, ut nec manducare, nec bibere, vel incedere posset. Ardoribus autem languoris hujusce coactus [ al., excoctus.], tandem peccatum suum recognovit, et sella se gestatoria, usque ad Rhenum, indeque navigio usque ad praedictam villam, sicque ante corporis almi praesentiam perferri fecit; ibique culpam suam confessus, absolvi se petiit, et quantitatem cerae sui corporis ponderi coaequans dedit; factisque votis annuatim solvendis, per sex remoratus dies, [Col. 0316A] sanitatem integerrimam recipere meruit, et sic pedibus suis ad sua sanus recessit. Demorantibus hic praefatis per anni spatium cum patrono suo clericis, nulla ut ferunt dies praeteriit, quo non ibidem Dei miracula patrarentur. In ipsis autem vigiliis sancti Joannis Baptistae, confluentibus de Saxonia pluribus, et a longinquis etiam regionibus, decem et octo insignia probantur ostensa; vixque aliquis aeger accessit, qui non sospes alacerque recesserit. Ubi tanta rerum delata est copia, ut et ipsi clerici exinde viverent, et caeteros qui remanserant in monasterio sustentarent, ecclesiamque ipsius villae amplificarent, vel decorarent. Postea contigit ut propter aquae indigentiam, foras extra monasterium suum, idem sacrum corpus efferretur, et obviam [Col. 0316B] sancti Jovini pignoribus portaretur. Cujus dum fuisset in occursum perlatum, mox ut simul venerunt, obnubilato coelo cum magna siccitas existeret, copiosa pluviarum vis effusa est; et dum humectarentur imbre omnium vestimenta, pallia duntaxat, quae supra sanctorum praefatorum ferebantur corpora, penitus intacta manserunt a pluvia. Ibi quidam luscus lumen amissi recipit oculi. Qui statim fugiens, nec Deum glorificans, ut erat jocularis, ingratus recessit; at ubi domum pervenit, lumen quod receperat iterum perdidit. Dum vero perventum est ad monasterium cum utriusque sancti corpore, ita sancti Balderici pignus est aggravatum, ut nullatenus moveri posset, donec sancti Jovini usque ad coenobium praecedere membra fecissent.
[Col. 0316C] Cum autem domnus Dado Virdunensis episcopus hanc a rege ( Arnulfo Transrhenensi ) impetrasset abbatiam, et haec mira coepisset audire, constituit ut omnibus annis trium monasteriorum sacra pignora simul in quemdam medium deferrentur locum nomine Gaudiacum. De sede scilicet urbis Vindunensis sanctus Vitonus, et sanctus Agericus, sanctus vero Baldericus de monasterio suo, et sanctus Rodvicus de Wasloio. In quo conventu innumera postmodum sunt patrata miracula, ut vix praeterierit hujusmodi coitio, in qua non aliquis infirmorum fuerit sospitate redintegratus: maxime tamen illi, qui patrocinia beati Balderici sunt expetere visi. Quodam tali conventu quidam locutus est mutus, quem Virdunensis arripientes secum ducere coeperunt, [Col. 0316D] asserentes quod sanctorum virtus, quos detulerant, hoc miraculum perpetrasset. Sicque dum separati quique referrentur ad sua, tanto sancti Balderici pondere aggravata sunt ossa, ut penitus manere viderentur immobilia. Ad quem miraculi stuporem recurrentibus multis, dum quaeruntur sui, cur inibi vellet immorari, et quid ibidem disponeret operari, accidit ut requireretur ille qui locutus fuerat mutus. Tandemque revocatus, ubi ad locum defixi perductus est pignoris, mox absque difficultate sublatum, et ad suum sacrum corpus gratanter est coenobium reportatum.
Praefatus praesul Dado, postquam hanc sancti Balderici obtinuit abbatiam, res quasdam trans Rhenum [Col. 0317A] sitas ab Adelardo abbate ad idem dudum monasterium datas, pro villa Gerlani monte, super Mosellam conjacente, mutavit. Ad quam villam, dum sanciendi sibi causa, proficisci fratres hujus congregationis praecepisset, illi assumentes secum patroni sui, domni videlicet Balderici membra, profecti sunt exsequi jussa. Qui dum ad villam, quae Deva [ j, Dena] dicitur, pervenissent, tanto pondere sancta defixa sunt pignora, ut progredi nequaquam valerent ulterius ea ferentes, initoque consilio, ut ad ecclesiam deferrentur ipsius villae, sub honore sancti Martini dicatam, perferendi recipiunt possibilitatem. Quo perlatis pignoribus, ut post orationem ab ecclesia est perlatum, iterum sancti aggravatur corpusculum; mirantibusque cunctis, et quod aliqua [Col. 0317B] inibi Deus pro sancti sui glorificatione signa vellet ostendere quibusdam ferentibus, si qui adessent forte debiles, est requisitum. Advenientibus autem laesis aliquibus, atque delatis quibusdam, vir quidam claudus erigitur, et femina quaedam brachiis ab octo retro annis contracta resolvitur, duaeque feminae caecae sunt illuminatae, et infans annorum septem mutus loqui coepit. In quo loco crux ab ipsius villae hominibus posita est, ubi postea duae feminae lumen oculorum receperunt, et candelae divinitus accensae, multique diversis sunt ab infirmitatibus liberati.
Ecclesiam sancti Romani, in praefata villa Gellani [Col. 0317C] monte constructam, dudum Milo praepositus canonicorum hujus loci ab eis auferebat: quam dum Bosone comite sibi eam reddente recepissent, et sancti Balderici membra illuc retulissent, audientes multi ad ipsius coeperunt confluere patrocinia. Inter quos duae caecae nobiles feminae deductae sunt, et quaedam perlata paupercula omnibus fere membris contracta. Nocte vero vigiliarum sancti Romani, dum de more pervigiles in ecclesia celebrarentur excubiae. subito tantum coelitus est lumen effusum ut omnia quae fuerant accensa videretur luminaria superare. Altare tantum, supra quod sancti erant ossa deposita, densa tegi videbatur nebula, ipsumque sacri pignoris quasi moveri cernebatur gestamen. Cum repente una caecarum primum, moxque [Col. 0317D] altera sese videre proclamant. Tum media jacens contracta, ubi coepit clamare, auxiliumque Dei, et sancti Balderici deprecari, paulatim resolvitur, primum brachiis, et inde poplitibus, donec erecta stetit in pedibus. Quae postmodum sana effecta, clericorum stipe huc usque sustentatur. Igitur dum praefato morarentur in loco clerici cum pignore sacro, contigit quadam vespera cum simul residerent, ut cujusdam Milonis amici homo, ebrietate atque furore succensus, coepisset ad eos dicere, quid ibi facerent, et quare in villam Milonis ingressi fuissent? Quibus respondentibus quod sancti Balderici non Milonis eaedem res essent; illoque contradicente quod non Balderici sed Milonis haberentur, comminantibus [Col. 0318A] eum clericis recessit, et in eminentem villae contiguam rupem conscendens sese in praeceps dedit, sicque attritus jacuit, ut mortuus vel morti videretur proximus, indeque sublatus ante sancti corporis praesentiam est deportatus, ibique tandem se culpabilem reddens, insperate sanatus, et integrae in brevi restitutus est sospitati.
Item dum nuper ad praememoratam villam Wasliciam hujus sancti membra relata fuissent, quoniam Godefridus principis Henrici comes palatii eamdem pervaserat villam, quidam clericorum sancti Balderici ad eumdem Godefridum pro hac causa perrexerunt; et cum nullam dignam potuissent apud eum percipere responsionem, nec magis se pro eis inde quam pro suo cane facturum respondisset, [Col. 0318B] clericus quidam ex his intentando subjecit, quod calidum proinde sudorem sudaturus esset, nec canis suus adjuturus eum foret. Ille furibundus ad haec eos a suo praecipit ejici conspectu. Quibus recedentibus ipse mox divina plectitur ultione, validaque correptus febre coepit gravissime vexari, nimiisque succendi ardoribus atque ferventissimis effluere sudoribus. Mittens igitur ad episcopum Coloniensem Wicfridum, hunc ad se venire petiit, eique rem retulit atque id ab eo consilii percepit, ut ad praefatos clericos mitteret, eosque ad se venire faciens, et errata corrigens, ab eis de sua infirmitate concilium et pariter auxilium quaereret. Quod ille obaudiens, et ad eos mittens, ad se venire mandavit. At missus ejus typho ceu videbatur inflatus superbiae, coepit, ut ad [Col. 0318C] suum dominum mox clerici pergerent, imperitando praecipere. Quibus renuentibus, sed eum charitatem secum facere rogantibus, ille contempsit, eoque recedente, in ipso egressu equus ejus incitatus ab ipso prosiliens ruit, et collo fracto interiit. Sic ille humiliatus ad fratres rediit, charitatem quam spreverat egit, et ita correctus recessit. Hinc iterum, tertioque vocati atque petiti, hujus tandem viri compertis incommodis, ad eum tum demum veniunt, patientis compatiuntur cruciatibus, et confitentem peccatum suum, emendationemque promittentem precibus suis absolvere student. At ille statim se melius habero professus, ubi recessere fratres, convaluit, res quas invaserat reddidit, ac deinceps ab earum se laesione continuit. Verum tanta domus ejus affecta clade [Col. 0318D] fuisse perhibetur, ut vix aliqui remanserint qui eisdem rebus usi fuerant; ipsi etiam equi et canes interierint, et ipse pervasor, perditis cum cute capillis, et ungulis, vix evaserit.
Tunc ob infestationem Hungarorum, quae primitus eo tempore in hoc emerserat regnum, concilio inito canonici sancti Balderici Rhenum cum domino suo transmeant. Inde quadam vespera remeantes, in fluminis medio navem jactis defigunt anchoris. Relictisque paucis in navi cum sacro pignore custodibus, ipsi ad praedictam scapnam properant suae possessionis villam [ scil. Wastitiam]. Tres vero quidam [Col. 0319A] latrones, comperto quod pauci resedissent in navi custodes, ibique thesauros, vel ornamenta sancti remansisse rati, conscensa tendunt illo cymba. Sed, antequam pertingerent ad ipsam quam petebant navem, caecati divinitus, perditoque sensu remigare non valentes, impetu fluminis ferri coeperunt. Sicque navicula eorum navi, quae sancti corpus servabat, impacta contritaque, mediis eos in fluctibus dereliquit. Quorum duobus fluvio mox absorptis, tertius, qui etiam famulus erat sancti Balderici, jacta manu navem sancti arripuit, et taliter evadens mortem, clericorumque perductus in praesentiam, nihil eorum quae passus fuerat edicere valuit, donec in crastinum refocillatus, sensuque recepto tandem quae gesta fuerant enarravit. Postquam vero a praefato loco [Col. 0319B] hujus beati viri ad suum monasterium sunt ossa relata, multa inibi feruntur ostensa miracula, quae prae multitudine non habentur scripta. Illuc nuper quidam pauper candelam deferens in circulo devolutam, paulo ante horam vespertinam supra loculum sacrorum hanc posuit ossium. Qui dum data oratione recederet, subito candala, supero accensa igne, coepit ardere. Quae donec custos ecclesiae ad vespertinalia pulsanda venit signa, pallio, cui superjecta jacebat, illaeso, deflagravit, nec ullam pallio laesionem, cui adhaerebat, aggessit. Multa praeterea sanitatum, clarificationumque ibidem creberrime ad declaranda sancti sui merita Dominus ostendere dignatur miracula, ad honorem scilicet ac laudem nominis sui, quod est benedictum in saecula.
In praememorato denique puellarum monasterio (supra, cap. 28) , in quo praefatarum sanctarum Bovae, ac Dodae translata praefati sumus corpora, nonnulla postmodum patrata probantur miracula. Ubi frigoritici atque diversis aegritudinibus occupati venientes, optata merentur sospitate donari maxime in die solemnitatis earumdem ( id est 24 Aprilis ). In qua quaedam nuper puella, auditu frustrata, vi invalitudinis sensus hujus obturatis meatibus, interventu earumdem sanctarum Christi sponsarum, perdita dudum munia recipere meruit aurium.
Habetur in hoc monasterio quaedam sanctimonialis virgo, neptis quondam Guntmari religiosi presbyteri, nomine Ricuidis, cui apparuerunt olim per visum beatus Petrus apostolus et beatus Remigius, significantes ei, quod iter Romae eidem, dum reverterentur ad ipsam, praecepturi essent; asserueruntque se medio mense Septembri, scilicet Exaltationis sanctae Crucis die, reversuros Qua exspectatione suspensa nihil inde alicui, prohibita scilicet ab eis, ausa est intimare. Die vero qua praedixerant redituros, iterum apparuerunt ei, jubentes ut accersiret fratrem suum Fredericum presbyterum, et exhortaretur eum sequi, prout magis potuisset, vestigia praemissi sacerdotis [Col. 0320A] Guntmari, et ex ipsorum jussione praedictum iter injungeret illi secum exsequi, tali videlicet tenore, ut ab ea die nec ille, nec ipsa carnem comederent, aut vinum biberent, donec iter ipsum arriperent, nisi tantum vini, quantum emi potuisset ex pretio, quod super altare quoddam ab ipsis ei designatum repertura esset, ipsa duntaxat perciperet. Ut ergo inde magis crederetur, quasdam sorores, tres videlicet sanctimoniales hujus monasterii, ad id inquirendum sibi testes ascisceret, denominatis scilicet personis, quas advocare debuisset. Sanctus autem Remigius hoc insuper addidit, ut diceret illa fratri suo quatenus esset memor, quod illi quondam apparuerat, et ei locutus fuerat. Addens etiam pro signo recognitionis, quod eum in palma de cultello visus fuerat [Col. 0320B] percussisse. At illa mox ad praefatum fratrem suum mittens, mandavit ei ut ad se festinanter veniret. Qui veniens sororem suam hora jam vespertina jejunam adhuc, et de visione valde stupefactam invenit. Quae advocans denominatas sibi sanctimoniales, pariter ante denotatum altare septem psalmos poenitentiales decantaverunt, additis insuper litaniarum precibus, accesserunt ad altare, et exuentes operimentis, repererunt in cornu ejusdem altaris obolum parvum, quem assumentes cum gratiarum actione dederunt pro vino, quod tantummodo haec sanctimonialis bibit, non deinceps amplius vinum sumptura, donec iter injunctum tam ipsa, quam praedictus frater suus, inirent. Quod fideliter et fiducialiter arripientes, prospere, Deo juvante, et S. Petro et [Col. 0320C] sancto Remigio suffragantibus, ut ipsis promiserant, peregerunt. Ac deinceps a carnibus illa (praeter Dominicam) abstinet, ac tribus diebus in hebdomada, usque dum signum sonet ad secundam, nihil operis agit, orationibus et psalmodiae vacans; quod sibi usque ad septem annos commemorat adimplere praeceptum. Fratri vero suo praememorato hoc a supradictis sanctis per ipsam mandatum est, ut quatuor diebus in hebdomada a carnibus, omni vero sexta feria a vino semper dum advixerit, debeat abstinere. Quae et observare visi sunt.
Alterum denique puellare monasterium Remis habetur situm ad portam, quae olim Collaticia, scilicet [Col. 0320D] a conferendis mercibus, nunc Basilicaris [ forte Baseillo] vocatur, eo quod circa se basilicis dudum, prae caeteris portis, abundasse feratur; seu quod euntibus ad basilicam, in vico sancti Remigii consistentes, pervia fuerit. Supra quam domno Rigoberto habitaculum fuisse commemoravimus [l. II, c. 12] . Quod monasterium domnus Guntbertus vir illustris in honore sancti Petri construxisse traditur, quod regale, vel fiscale vocatur, eo quod in regali potestate usque ad moderna tempora fuerit habitum. Quod monasterium Ludovicus imperator Alpheidi [ al., Alpaidi et infra ] filiae suae, uxori Begonis comitis, dono dedit, eidemque sacro loco immunitatis praeceptum delegavit, ut et pater ipsius Karolus imperator [Col. 0321A] egerat olim. Quod coenobium postea per precariam ipsius Alpheidis, vel filiorum ejus Letardi et Ebrardi, ad partem et possessionem Remensis devenit ecclesiae. Hic haberi asseritur dens sancti Andreae apostoli: cujus beneficia multi, qui eum osculari promerentur frequenter experiuntur infirmi. Vidimus hic, in ecclesia scilicet hujus coenobii, cereum igne coelesti ter quoque accensum; quem cereum collata cera fecerant quidam cives Remenses, qui ad visitanda nuper Apostolorum limina profecti fuerant. Vidimus in hoc quoque monasterio puellam quamdam sudasse sanguinem, quae tunc hebdomada plena jacuit immota, quasi mortua, et visiones ei sunt ostensae nonnullae.
Praemissus itaque domnus Guntbertus hujus instructor coenobii, relicta conjuge, maritima petens loca, ille etiam monasterium quoddam condidisse fertur. Ubi et a barbaris decollatus fuisse traditur. Relicta vero ipsius domna Berta coenobium puellare apud Avennacum, Domino sibi locum per angelum demonstrante, construxit. Et dum inibi aquam non haberet, impetravit a possessoribus proximae silvae, argenti libra data, fontem quemdam, duobus fere millibus a suo monasterio distantem. Ex quo fonte mox rivus egressus, secutus est eam ad coenobium remeantem. Qui adhuc largiter affluens, pro eo quod tantumdem fuerit emptus, Libra vocitatur. Privigni denique ipsius domnae Bertae, insurgentes contra eam, [Col. 0321C] interemerunt illam. Qui statim traditi Satanae in interitum carnis, ab humano sensu in beluinam feritatem mutati, decessisse [ ms. r., defecisse] feruntur. Nepti vero domni Guntberti, nomine Montiae, quae sceleris hujus consentanea fuerat, noctu vigilanti domna Berta fertur apparuisse, eique praecepisse, ut corpus domni Guntberti ad hunc locum referre satageret, ac juxta suum funus collocaret; sicque illi peccatum consciae necis suae Dominus indulgeret. Quae signum petens, quo sibi dimissum id esse sciret, audivit quod mox ut jussa complesset, ex ejus ore vel naribus erumperet sanguis. Quod et impletum est, dum corpus domni Guntberti juxta pignus Bertae reconditur. Hujus domnae Bertae corpus post centum circiter annos inventum est integrum, et plagae ipsius ita tunc recenti [Col. 0321D] affluxere sanguine, ac si eadem hora viventi fuissent ingestae. Ad horum denique sanctorum honorem et meritum demonstrandum, multa postmodum Dominus dignatus est operari miracula, quae causa negligentiae non habentur ascripta. De quibuslibet autem tribulationibus ipsorum congregatio Domini misericordiam, per eorum intercessionem expetiit, misericorditer impensam sibi consolationem percipere meruit. Quaedam praeterea mulier ab altera hujus monasterii linteum nuper furata secum ferre voluit, sed egredi ecclesiam nullo modo potuit, donec suum confessa reatum, sublatum restituit altari velum. Hoc monasterium, vel abbatiam domnus Fulco praesul ab Odone rege concedi ecclesiae Remensi per paginam [Col. 0322A] praeceptionis ipsius regis obtinuit, et pro confirmando eo huic ecclesiae, a Formoso papa privilegium apostolicae sedis impetravit.
Sunt hic Remis ecclesiae duae in honore sancti Hilarii: una infra civitatem, in qua nuper quaedam puella contracta, et paralytica divina est erecta virtute; altera, quae est antiquior ecclesia, ante portam Martis sita, quam sanctus Rigobertus pontifex antecessoribus nostris clericis ad sepulturam ipsorum dedit. Quae dudum, scilicet ante discessionem, vel expulsionem domni Artaldi episcopi, crebris illustrabatur miraculis. Unde et tunc ab eo, civibus quoque suffragia ferentibus, tectis ac novis est reparata [Col. 0322B] laquearibus. Nam quidam caecus, nomine Paulus, admonitus in somnis, ut ad eamdem pergeret ecclesiam, lumen ibi recepturus, advenit, et recuperato lumine, nec mora, videns abcessit. Quidam ex episcopi famulis cum ad ipsam pergeret ecclesiam, piscatorem cum piscibus ante fores ecclesiae obvium habuit; quos apprehendens velut empturus abstulit. At pauper ille piscator, ut inde sibi cum sancto Hilario conveniret, devotionum clamores lugubri mente in eum ingessit. At ille despiciens hujuscemodi voces, ecclesiam, quasi missam auditurus, intravit. Ubi dum staret, subito corruit, graviterque vexatus ejicitur. De qua vexatione non parvo tempore laboravit. In hujus ecclesiae coemeterio quidam Scotigena, Dei servus, olim sepultus. Sed cum jam a [Col. 0322C] nostris et nomen, et memoria ipsius sepulturae videretur abolita, apertis sese coepit manifestare visibus. Nam dum quidam civium non de inferioribus, sed pauper rebus, olim nostris diebus obisset, amici ejus ad Hildegarium hujus ecclesiae presbyterum accedentes, petunt ab eo ut locum sibi sepulturae impertiret, ubi sarcophagum reperirent in quo corpus ipsius recondere possent, quia de rebus ipsius unde emerent non haberent. Qui dum eis petita concessisset, sepulturam servi Dei aperuerunt; sed ipsum ejus sarcophagum aperire nequiverunt. Quo audito, presbyter accessit, et coopertorium sarcophagi levare tentans, aliquantulum aperuit sepulcrum. Deo quo mox fragrantia tantae suavitatis emanavit, ut nunquam se delectabiliorem testatus sit [Col. 0322D] hausisse odorem. Introspiciensque videt corpus integrum sacerdotalibus infulis redimitum, recomponensque sepulcri pallam, non ausus est hanc amplius violare sepulturam; permisit tamen ut idem corpus, depositis quibusdam, superponeretur tabulis. Ipsa nocte visus est ei avunculus suus presbyter in somnis, qui jam dudum decesserat, asserens quod valde offendisset Deum praeterita die, maxime si sepulcrum sancti violare praesumpsisset. Idem quoque beatus vir quidam sub ipsis diebus apparuit, et quia valde gravaretur prae pondere et indignitate superjecti sibi cadaveris intimavit, et ut indicaret presbytero jussit; quia nisi cito corpus id [ ms., jam] fetidum a sepultura sua repelleret, divina quantocius ultione plectendus [Col. 0323A] esset. His presbyter admonitionibus pavefactus, cadaver quod sepulturae sancti superpositum fuerat, ejici fecit cum festinatione, et aperta alibi sepultura recondidit. Visus est idem sanctus Domini postea cuidam rustico, praecipiens ei ut iret ad episcopum Artoldum, et indicaret ei ex verbis ejus, ut corpus ipsius, quod extra jacebat, intra ecclesiam transferret. Quod idem rusticus intimare timens, neglexit mandatum. Nec longe post iterum apparens evigilanti, duriter increpavit illum, quare praeceptum neglexit, et corripiens alapa ejus percussit maxillam. Qui mox auditum amisit ipsius auris in qua percussus est parte, capitisque dolore per dimidium fere vexatus est annum. Deinde cuidam presbytero in eadem ecclesia, sub praemisso sacerdote servienti, apparens in visione [Col. 0323B] quadam Dominica nocte, admonuit eum, ut episcopo indicaret, quatenus corpus ipsius in praedictam ecclesiam transferret; locum quoque ubi ponendum foret ostendere non omisit, intimans ei obitum, et causam obitus, vel adventus sui, significans se Scotigenam fuisse, Romamque orationis gratia cum sociis petendi itinere occupatum, a latronibus super Axonam fluvium fuisse peremptum, indeque corpus suum a sociis huc delatum, ibique sepultum; propalans etiam nomen suum, quod vocaretur Merolilanus [ scil. Merolianus], jubens ut id nomen, ne forte memoria delaberetur, ascribere curaret, inclinansque se partemque cretae, quae fortuitu jacebat, apprehendens dedit ei, praecipiens ut illud continuo adnotaret in arca quae lecto ipsius adhaerebat. Quam ille [Col. 0323C] cretam visus est accepisse, nomenque descripsisse. In quo dum pro L littera, R scriberet, corrigere hoc eum monuit, et ita in crastinum hoc nomen ascriptum inventum est, ut testaretur idem presbyter, quod vigilando per diem tam bene scribere nequivisset. Quibus revelationibus monitus episcopus, ecclesiam quidem restaurari fecit, sed corpus sanctum non transtulit. Nec diu postea sic ei contigit, ut in eadem ecclesia coram Hugone principe se abdicaret episcopii gubernatione.
In honore quoque beati Martini multae circumquaque per totum circiter episcopium habentur ecclesiae, [Col. 0323D] divinis miraculis illustratae, ad quae neminem credimus enarranda sufficere. In vico denique sancti Remigii constat ecclesia hujus beati confessoris, quae clericorum olim fertur habuisse congregationem, de qua tale apud nos refertur miraculum. Quidam vir illustris, cum duxisset uxorem, non longe post in expeditionem praecepto regis profectus, diuque moratus, postquam domum rediisset, significatum est illi quod uxor ejus adulterio fuisset corrupta. Quam vir uxorem diligens, tali examinatione probare voluit audita, ut supra sacra ecclesiarum quae in hac vico habentur uxor sibi juraret altaria quod hoc crimine esset innoxia, sicque immunis sibi postmodum foret a noxa. Quod illa non abnuens, prompta suscepit, [Col. 0324A] facturaque fidem dictis, cum marito ad vicum pervenit, et dans super quarumdam ecclesiarum altaria jusjurandum, tandem pervenit ad hujus ecclesiae domum, accedens ad altare, dum falsa mente dejerat improba, repente utero disrupto ejus labuntur humo intranea, procidensque mortua ostendit quam vera essent quae de se marito fuerant intimata. Ille nutu Dei compunctus ad miraculum, vovisse traditur se ulterius mulierem non habiturum; familiamque uxori delegatam eidem addicens ecclesiae, hanc eis dedit legem, ut capitis censum ibidem dependerent, nullique praeter id obnoxii servitio forent. Quae familia hac sibi lege servata, ad duo millia, vel amplius excrevisse reperitur capita, ut olim, scilicet antequam vastaretur a barbaris, duodecim libras [Col. 0324B] argenti partibus praestaret ecclesiae.
Aliis etiam nonnullis beati Patris hujus urbis nostra fertur insignita miraculis. Ex quibus ea quae sanctus Gregorius Turonensis (GREG. lib. IV Mirac. S. Martini, c. 26) in suis miraculorum libris enarrat hic indere placuit, ut si qui haec legentes, ea forte non legerint, hic reperire possint. Refert enim, quod transeunte se quondam per pagum Remensem, retulerit ei quidam Remensis, carcerem in quo famulus ipsius hominis inter reliquos vinctus tenebatur, beati Martini virtute patefactum, vinctosque ab ergastulo absolutos, liberos abscessisse. Erat enim hujusmodi carcer, ut super struem tignorum axes validi superpositi [Col. 0324C] pulpitarentur; ac desuper qui eumdem [ orig. eosdem] opprimerent, insignes fuerant lapides collocati. Nihilominus et ostium carceris sera ferro munita, obducto, clave pessulo, obserabatur. Sed virtus antistitis, ut ipse relator asseruit, lapides pulpitaque disjecit, catenas confregit, trabem quae vinctorum coarctabat pedes aperuit, ac nec reserato ostio, homines per aera sublevatos foras, tecto patente, produxit, dicens: «Ego sum Martinus, miles Christi, absolutor vester, abscedite cum pace, et abite securi. Sed cum nos, inquit Gregorius, ad regem accedentes hujus virtutis miraculum diffamaremus, affirmavit rex quosdam ex his qui absoluti fuerant ad se venisse, atque compositionem fisco debitam, quam illi fredum vocant, et se fuisse reis indultam.» Refert [Col. 0324D] etiam idem Gregorius (ubi supra, lib. II, cap. 17) se quondam hanc urbem petisse, et in sacrario hujus Remensis ecclesiae Sigonis aurem surdam referendarii Sigeberti regis, virtute beati Martini, cujus habebantur apud se pignora, dum colloqueretur secum, subito patefactam atque sanatam fuisse.
Passa est in hoc Remensi pago beata Macra virgo sub Rictiovaro praefecto, quae post insuperabilem Christi confessionem gravissima tormenta perpessa, post mammillarum abscissionem, et repentinam curationem per angelicam in carcere visitationem, dum super prunas et testulas accensas nuda volutaretur [Col. 0325A] cum precibus et gratiarum actionibus, immaculatum Deo reddens spiritum, ac triumphans adversarium, inibi laeta petiit coelum. Corpus ejus haud procul a loco ubi passa est, tunc exstitit tumulatum. Multa vero post annorum curricula cuidam bubulco per visionem locus, quo beatissima virgo condita fuerat, juxta quamdam in honore beati Martini constructam ecclesiam, revelatus est. In quo visu admonetur, ut corpus sacratissimae virginis intra praefatam ecclesiam reconderetur honorificentius, quatenus incolis ejusdem loci, prout decebat, innotesceret manifestius. Quod et mox a viris Deo amabilibus magno constat peractum decore. In qua donec venerabile corpus ejus requievit, insignia per ipsius intercessionem sunt patrata miracula. Ibi caeci visum, claudi [Col. 0325B] gressum, surdi auditum, Domino ejus obtentu largiente promeruerunt. Procedenti vero tempore vir quidam strenuus sanctarum fundator et cultor aedium, nomine. Daugulfus [ j, Dangulfus], ejus ubi nunc veneratur, fundavit templum, in quo illius sacratissima transtulit membra, regnante magno imperatore Carolo; ubi non minima quoque Domino praestante, saepe miracula peraguntur [Col. 0325D] Loco nomen est Fismes. . Quam nuper ecclesiam, tempore scilicet persecutionis Hungaricae, iidem barbari succendere cupientes, acervos quosdam frugum magnos, qui parieti ejusdem adhaeserant, incendunt, exustisque segetibus, flamma licet ecclesiae tecta lambente, eamdem tamen accendere nequiverunt.
Eodem tempore quo haec sacra virgo passa est, lancinator ejus Rictiovarus per urbem Remorum transiens, et quosdam Christianos ad culturam deorum compellens, ut eos superare nequivit, trucidari praecepit. Et egressus inde reperit duos quosdam viros Rufinum et Valerium, fide Christi robustos, regalium tamen horreorum custodes. Quos comprehensos, ubi comperit Christi dilectione et confessione firmissimos, plagis afflictos diuturna carceris maceravit retrusione: ubi angelica visitatione ac consolatione relevati et confortati sunt. Sic invicti tandem reperti, capitalem subire sententiam. Cumque non post longa temporis intervalla ad urbem Remorum sacratissima deducerentur eorum membra feretris [Col. 0325D] imposita, in loco illo, ubi nunc tumulata ipsorum requiescunt ossa, ita tunc feretra sunt [ c. i. feruntur] aggravata, ut nequaquam loco moveri valerent. Et ita Deo jubente factum esse probatur, ut ubi pauperibus eleemosynae distribuerant largitatem, ibidem suorum corporum gratam perciperent requietionem. Sed dum nuper gens barbara Nordmannorum saevitura se Galliis infudisset, ob vitandam hujus persecutionis procellam, eorum pignora ad urbem sunt Remensem delata, positaque in beati Petri ecclesia, et per dies plurimos ibidem sub honore servata. At cum jam demum, barbaris recedentibus, in nos bacchata diu tempestas desedisset [ i, desaevisset], [Col. 0326A] rediissetque tandem, Deo jubente tranquillitas, presbyter, qui sanctis deserviebat, et ad propria jam dudum redire cupiebat, acceleravit sanctorum martyrum glebas tollere, et ad dicatum sibi locum referre. Postque celebrata missarum solemnia levantur a sacerdotibus sacrata Christo corpora, atque cum magna populorum referunt comitante caterva. Contigit autem diem illam, quae Dominica scilicet habebatur, ventorum flatu fuisse nimbosam, ita ut omnes candelae, quae ad obsequium sanctorum ferebantur, vi turbinis exstinguerentur. Cumque carpentes iter partem fluminis fuissent ingressi, cereus qui ante sanctorum pignora ferebatur exstinctus, repente coelitus accensus, omnibus mirum exhibuit spectaculum. Sicque inter commistos grandine nimbos, [Col. 0326B] et ventorum flatus ad quatuor fere millia duravit ex miraculo flamma. Disposuit denique postea presbyter cereum ipsum in meliorem formam de eadem reficere cera. Cumque id a sacerdotibus sibi subjectis efficeretur, mirum dictu inter manus eorum mollis coepit crescere cera, et in magnam grandescere quantitatem.
Cumque illi stupentes, admirantesque perstreperent, ingressus presbyter, et videns auctam sic fuisse ceram credidit eos aliam ceram illi, quod non praeceperat, adjecisse. Sed cognito tandem a sacerdotibus, quod acciderat, miraculo, Deo gratias egit, et ceram in ecclesia ad memoriam tantae rei reposuit. De [Col. 0326C] qua cera Riculfus Suessionum venerabilis episcopus reliquias sibi deferri jussit. Sed et vicinarum ecclesiarum religiosi presbyteri exinde ob devotionem expetitas particulas in ecclesiis venerabiliter condiderunt. Alia autem vice, cum de Suessonica civitate, in qua ob similem persecutionem delati fuerant, ad locum proprium referrentur, claudus quidam cum caeteris qui sanctorum corpora devoto comitabantur obsequio, reptabundus annisu quo poterat, incedebat. Non quidem hunc natura claudum produxerat, sed ex tempore illi accesserat gressum dolenda debilitas. Cumque ad villam, quae Vasneia dicitur, venissent, mox nativae rectitudini restitutus, projectis adminiculis suis coepit vadere plantis, et Deum in sanctis suis mirabilem ore collaudare gratanti. Praeterea in [Col. 0326D] eos qui sacrum locum violare et res sanctis martyribus delegatus pervadere nituntur, quam cito divina ultio exeratur, uno exemplo sufficiat demonstrare. Tempore quo inter reges Odonem et Karolum graves agebantur Francorum in regno discordiae, per hanc occasionem licito rapinae et depraedationes fiebant, confusum erat fasque nefasque; nusquam Dei aut humanarum timor legum, sed vi et potentia universa constabant; aliquando ad villam, quae Basilica dicitur praedones adfuerunt, coeperuntque omnes pauperum substantiolas auferre. Tunc quaedam muliercula cum supellectili sua fugiens ad ecclesiam sanctorum martyrum, cursu rapidissimo tendebat. Quam quidam [Col. 0327A] ex his qui ad praedandum venerant, ita ut sedebat equo velocissime insequi coepit, volens eam capere, et seria sua illi auferre. Sed cum quidam de astantibus diceret: Noli miser, noli illam in atrium sanctorum insequi martyrum, ne tibi mali aliquid contingat. Ille nihil veritus, admisso equo rapidissime fugientem insequebatur mulierculam. At ubi primis atrio pedibus equus institit, subito cernuatus cecidit. Sessor autem ejus tam gravi allisione vexatus est, ut a summo genu usquead pedem, disrupta tibia, caro velut ferro incisa dehisceret, osque ipsum carnis tegimine [ ms. i, tegmine] nudatum, pateret; et qui superbus eques venerat, jam humiliatus, nec suis pedibus incedere valens, manibus alienis de atrio ecclesiae projectus est. Tunc equo et quae habere potuit [Col. 0327B] sanctis martyribus pro eo datis, morti quidem subtractus est; sed quod supervixit temporis inutilis et nulli operi aptus fuit, testimonium divinae virtutis in sua debilitate circumferens, et aliis quibusque salubrem timorem, exemplo patratae in se ultionis, incutiens, ne talia agentes similia patiantur. Illud quoque notissimum, et omnibus habetur pervulgatum, ad sanctorum martyrum sepulcra oleum aliquando crevisse. Siquidem presbyter vas quoddam fictile juxta altare posuerat, ad servandum oleum, quod ibidem ad fontem luminis, ardere debebat. In quo vase parum quidem olei remanserat, majore ejus parte in lychnorum lumine consumpta, cum repente coepit crescere, et nullo inspiciente in majus augeri, donec os vasis crescens oleum exaequaret. [Col. 0328A] Quod, cum per dies aliquot fieret, nec jam se intra vasis angustias liquor divinitus auctus caperet, ac guttatim in terram flueret, clericus ecclesiae ipsius custos hoc solus animadvertit, et subjecto vase altero, intra paucos dies ad unum sextarium collegit, furtimque abscondit; putans infelix divinum miraculum cupiditatis suae fore compendium, et unde providebatur omnibus patrocinium, inde clandestinum se posse credidit perficere furtum. Sed Christus, qui sanctos suos mirificare apud omnes decreverat, non diu permisit latere, vel illius pudendum facinus, vel quod ad suorum martyrum gloriam contulerat munus. Nam quadam die domum, quae basilicae adhaeret, in qua etiam Suessonicus episcopus, cum illuc accedit manere consuevit, presbyter [Col. 0328B] nescio quid causae fuerit, ingressus, vidit vas illud oleo superfluere, et miratur unde illa esset olei copia, cum illic perraro hujusmodi inveniri possit liquor, coepit percunctari clericum tanti criminis conscium, cujus esset oleum, aut quis illud ibi deposuisset. Sed cum ille diceret, nescire se unde esset, pueri, qui ad discendos psalmos ibidem residebant et rem omnem noverant, indicaverunt presbytero et factum miraculum et custodis furtum. Ille hoc audito cito ad vas quod juxta altare stabat recurrit, et pavimentum adhuc olei exundatione madens invenit. Cumque immensum in sanctis suis glorificaret Deum, alius quidam de custodibus advenit et confessus est se magnam partem olei ipsius, nullo teste, tulisse, et ubi voluit, et sicut voluit expendisse.
Auctarium
[Col. 0327C] (Post epitaphium Fulconis episcopi, lib. IV, cap. 8) : Denique Winemarus ejus interemptor, etc., usque finivit. At vero praefatus Fulco utpote vir sapiens, Deumque timens testamentum suum jam dudum ordinaverat, et de jure patrimonii sui quibusdam ecclesiis distribuerat, inter quas Ecclesiae Remensi pro animae suae remedio villam Nemincum quae sita est in episcopatu Noviomensi contulit, cujus redditus pro illius memoria annuatim recolenda canonicis Remensibus dividuntur. De cujus etiam villae censu canonici Noviomenses habent singulis annis solidos LX illius monetae. Cujus autem conventionis causa nummi isti ecclesiae Noviomensi ab Ecclesia Remensi persolvantur, hic apponere non incongruum aestimamus: ut ergo facilius hoc ostendamus, memoriale [Col. 0327D] scriptum illius pacti huic operi adnectamus.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, praesentibus et futuris sanctae matris Ecclesiae filiis sit [Col. 0328C] nota conventio habita inter canonicos sanctae Mariae Remensis ac sanctae Mariae Noviomensis de tertia parte villae quae dicitur Bidricus. Harduinus Noviomensis ecclesiae archidiaconus, postea autem Lingonensis factus episcopus, ipsam tertiam partem villae supradictae, quae sibi a parentibus jure haereditatis cesserat, fratribus ecclesiae Noviomensis pro remedio animae suae contulerat, quam dum longe remoti tenerent, praedones regionis per invasiones crebras atque praedationes vehementer vastabant. Qua necessitate compulsi, sed et a fratribus Remensis ecclesiae commoniti, ad Trecensum eam dederunt pro libris III nummorum Vermandensium, quos singulis annis acciperent de censu apud Nemineum in festo S. Dionysii. Quod si de censu solvendo injustitia [Col. 0328D] facta fuerit, emendetur lege fori. Si vero villa ipsa vastata fuerit, Remenses fratres ab hac conventione ideo non resiliant; et si emendata fuerit, Noviomenses [Col. 0329A] fratres in sua conventione ideo nihilominus permaneant. Hujus vero conventionis ratio facta est consilio atque consensu Widonis archiepiscopi, Odalrici praepositi, Richardi decani, Odonis cantoris, necnon totius congregationis. At ex altera parte similiter concessa est ista conventio Balduini Noviomensis episcopi voluntate, atque consilio Haganonis praepositi, Rotberti decani, totiusque congregationis communi suffragio. Insuper etiam utraque pars volentes pactum hoc fore perpetuum, scriptum fieri delegarunt, quod esset in sempiternum praedictae conventionis testimonium. Actum anno incarnationis Dominicae mill. LI, indictione III, regnante Henrico rege, anno XXIII, archiepiscopatus domni Widonis anno XVIIII, Balduini episcopi Noviomensis anno [Col. 0329B] VIII.»
(Item lib. IV, cap. 19, post finem capitis) : De isto Seulpho solebant dicere nostri antecessores quod ipse ampliaverat templum hoc quantum continet longitudo arcuum trium. Dicebant quoque quod ipse veterem turrim construxerat, quam domnus Samson [Col. 0330A] archiepiscopus dirui fecit, quando etiam ipse ecclesiam duorum arcuum longitudine ampliavit, et in unoquoque latere turrim unam aedificare inchoavit anno incarnati Verbi 1152. Sed quoniam de praedicta opinione nulla in libro Flodoardi mentio invenitur, incertum esse videtur, quod neque scripto, neque teste aliquo comprobatur. Porro iste Flodoardus, qui hujus operis est auctor, fuit contemporaneus Herivaei archipraesulis, Seulphi quoque atque Artoldi, ut ex ipsius verbis perpenditur, et qui minora horum opera enarravit, rem istam magnam, si verum esse sciret, forsitan non omisisset. Sane praefatus Seulfus, ut scriptum habemus, immunitatem claustri nobis largitus est, videlicet domos vendendi, emendi, seu invicem commutandi, pro qua [Col. 0330B] largitione annuatim defunctionis ejus diem recolimus, cui etiam obsequio Tilpini atque Widonis memoriam, qui pridie quam iste decesserunt, et multa Ecclesiae bona contulerunt, non immerito adjungimus. Nunc itaque paululum digressi, ad narrationis seriem articulum reducamus.
Scholia
Praeclaro praesuli R. Flodoardus. Sic cum R. P. Jacobo Sirmondo extendimus, cum ms. sit R F L, ubi, ut idem Sirmondus ait, per litteram R. nonnulli putant Rodulphum episcopum Laudunensem intelligi, quem scribit in Chronico suo hic auctor noster obiisse anno 948: neque haec historia ulterius progreditur.
Fratris militibus . . . . . interfectum. Sic omnia exemplaria, atque ita frequenter loquitur, subaudita praepositione, pro a fratris militibus, quam adjecit J. Sic infra cap. 6, turbis remotus popularibus.
[Col. 0330C] Cujus etiam fornicem prodeuntibus dexterum. Hoc est eum qui a dexteris est iis qui civitatem ingrediuntur.
Nautae siquidem cygnum bonam prognosin prodere ferunt, ut ait Aemilius. Haec verba cum disticho sequente sumpta sunt ex Isidoro lib. XII Originum sive Etymologiarum, cap. 7, ex quo adjeci voculam ait. Isidorus ea desumpsit ex Servio in I Aeneid., ad versum:
Urbis autem nostrae nomen Durocortorum quondam dictum. Ita hoc loco et infra semper legunt exemplaria C, M et J, pro quo S. ubique substituit Durocortum; quod legitur quidem vulgariter in textu Julii Caesaris loco hic allegato. Verum Fulvius Ursinus in suis emendationibus testatur in libro suo a sexcentis pene annis conscripto, et alio codice Vaticano legi [Col. 0331B] Durocortorum, quomodo et Ptolomaeus legit ÎÎżÏ ÏÎżÎșÏÏÏÎżÏÎżÎœ. Eadem lectio probatur ex Aethico, et commentario Hieronymi Suritae ad Itinerarium Antonini, et ex Hincmaro epist. 6, inter eas quae a R. P. Busaeo editae sunt, c. 18. Petrus Divaeus, et Abrahamus Ortelius in suo Thesauro Geographico Durocottorum scribunt, mutata littera r in t.
Vastatis regionibus, exercitum Caesar. Sic Orig. et C, pro quo MS J male legunt factis legionibus, ut declarant ea quae in Caesare praecedunt.
Aethicus etiam in Cosmographia sic memorat. Verba quae citat leguntur in Itinerario provinciarum, quod Antonino Augusto, alias Antonino imp. ascribitur, et in editione Basileensi 1575 Aethici Cosmographiae subjungitur, estque verisimile Aethicum utriusque [Col. 0331C] auctorem esse. Videatur praefatio dictae editionis. Cosmographiae Aethici philosophi meminit S. Everardus Cisoniensis id suo testamento.
M. P. M. Ita ubique exemplar nostrum M. Quod lege, millia plus minus, vel potius, millia passuum, ut vult Hieronymus Surita initio sui Commentarii in jam dictum Itinerarium, refutans aliam interpretationem: Quod liquido, inquit, confirmare possimus vias eas certis et constantibus lapidum dimensionibus fuisse demetatas. Pro quo et illud facit, quod in ipso Itinerario non legantur nisi duael itterae M. P.âJ distinctis punctis posuit M. P. M., omissa virgula superjacente.
Item a Durocortoro Divodorum, et paulo post, Divodorum. Frequentius in dicto Itinerario scribitur [Col. 0331D] Divodorum, quomodo verisimile est secundo quoque loco legendum esse, uti legit J. Haec hodie civitas Metensis, aut Theonis villa esse creditur.
Item a Bagaco Nervicorum. Restitui pro ab Agracco ex dicto Itinerario, in quo tamen quaedam exemplaria legunt Bajacum. Videtur autem intelligi oppidum Hannoniae, quod tunc Bavacum dicitur.
Castra in altitudinem pedum XII fossamque pedum XVIII munire jubet. Clarius Orig.: «Castra in altitudinem pedum XII vallo fossaque duodeviginti pedum munire jubet.»
Cum finem oppugnandi nox fecisset. Sic restitui ex [Col. 0332A] Orig. pro, non fecissent. Et paulo post: Eo de media nocte, pro, eo die media nocte.
Et docilis rector rostrati Belga covini. Ita in S correctum ex Orig. quo modo et J legit, cum M. legat monstrati Belgaco vinci. In Corpore Poetarum, edito Lugduni 1603, legitur quoque monstrati et in primo versu Aturi pro Satyri, cum vera lectio, ut in Thesauro suo docet Ortelius, sit Atyri. Est autem Atyrus Tarbellorum in Gallia Aquitanica fluvius erumpens in Oceanum. Porro covinus est rhedae seu vehiculi falcati genus, quo Britanni et Galli in praeliis utebantur.
S. Sinicium videlicet Suessonicae sedis primo, nostrum postea praesulem. Et infra Suessonicam et Suessoni. [Col. 0332B] Haec est quasi perpetua lectio antiquioris exemplaris M, quam S ubique mutavit addita littera i, scripsitque Suessionicae et Suessioni, etc. Sed antiquam retinere placuit, eo quod probationem suam habeat ex Ptolomaeo, Aethico et aliis, atque etiam ex Gallica voce Soissons, tametsi posterioribus saeculis alia sit usitatior, quae in Julio Caesare interdum reperitur. Nec refert utrum hoc an illo modo efferatur. Caeterum veritas historiae hic narratae ex eo confirmatur quod S. Sixtus et S. Sinicius (de quibus Martyrologia Kalendis Septembris) ponantur primi in catalogo episcoporum Suessonensium, sicut et Remensium, ut videre est in tabulis Antonii Democharis, ubi referuntur martyrium passi sub Nerone, sicut et Amansius horum successor. Atque ob eam [Col. 0332C] causam, teste eodem Demochare, episcopus Suessionensis primum locum obtinet inter suffraganeos episcopos provinciae Remensis, et inter eos decanus appellatur, primamque vocem obtinet in deliberationibus, etc.: quia videlicet iidem fuerunt primi episcopi Suessonenses et Remenses. Nomina vero episcoporum qui olim subesse solent archiepiscopo Remensi haec sunt: Suessionensis, Catalaunensis, Laudunensis, Bellovacensis, Ambianensis, Noviodunensis, Silvanectensis, Camaracensis, Atrebatensis, Tornacensis et Morinensis. Deletis autem Morinis a Carolo V imp. 1533, sedes episcopalis ex parte translata est Bononiam, manetque Bononiensis episcopus eidem Remensi metropolitano subjectus. Sed anno 1559, in erectione novorum in Belgio episcopatuum [Col. 0332D] per bullam Pauli IV, subtractae sunt a metropoli Remensi Cameracensis, Atrebatensis et Tornacensis, et sedes Cameracensis erecta est in metropolitanam, cui subjectae sunt Atrebacensis et Tornacensis, et aliae duae recenter erectae, videlicet Audomarensis et Namurcensis.
Ac beatum Memmium Catalaunicae urbis rectorem. Hic primus ponitur in catalogo Catalaunensium pontificum. De eo Romanum Martyrologium, Usuardus et alii 5 Augusti.
Nepote suo, ut ferunt, sancto Divitiano Suessoni a se pontifice ordinato. In C deest sancto, neque titutulus sanctitatis apponitur in tabulis Democharis, in quibus tertium locum obtinet. Et cum omnia exemplaria [Col. 0333A] nostra legant Suessoni in dativo, habet Suessonis.
Fovebat pignera. Sic fere ubique omnia exemplaria, etsi MS J hoc loco pignora, etc., fere ubique. Illud tamen antiquitati consonat. Hinc Aldus Manutius in epitome orthographiae suae, « Pignus, pigneris dicebant veteres, pignoris posteriores.»
Clericorum pariter enituit ministeriis decorata. Qui nunc canonici, olim simpliciter clerici nominabantur, ut constat ex antiquorum scriptis et ex Joanne Molano lib. I de Canonicis, c. 2.
Quae narrantur hoc cap. de primis martyribus urbis Remensis, Timotheo, Apollinari et aliis, desumpta sunt ex actis, quae manuscripta se habere testatur [Col. 0333B] Baron. in notis ad Rom. Martyrolog., die 23 Augusti, quorum hoc est exordium: «Sub Nerone imperatore, Lampadio praeside,» etc. Eo enim die conformiter Flodoardo, dies natalitius eorum assignatur, et die praecedenti S. Mauri et sociorum martyrum. Tempus etiam addit Petrus de Natalibus lib. VII, c. 95, videlicet circa annum Domini 57. De iisdem, et praecipue beato Mauro, late agit Joannes Molanus in Natalibus SS. Belgii, die 22 August. Nam corpus ejusdem beati Mauri quod hoc capite scribit Flodoardus reservari in ecclesia B. Celsini, post aetatem ipsius Flodoardi, sub Arnulpho Remensi archiepiscopo, reservato capite, circa annum Domini 1012 translatum est in Belgium, ad locum dictum Florinas, dioecesis Leodiensis, ut patet ex litteris [Col. 0333C] ipsius Arnulphi ad Baltricum Leodiensem episcopum, quas videre est in Molano.
Ubi dominus Gondebertus, vir clarissimus, cum uxore sua Bertha. De his late infra lib. IV, c. 46 et 47.
Sub quo Betausius reperitur, qui cum Primogenito diacone suo, primus ex hac Belgica provincia legitur Arelatensi primae interfuisse synodo, relatae per Marinum episcopum beatissimo papae Sylvestro, Volusiano et Aniano consulibus. Berausius legit M et J in elencho archiep. Remens., quomodo etiam legitur ad marginem tom. I Conciliorum, in subscriptione. In epistola vero a synodo scripta ad Silvestrum Ambitausus, et in margin. Bethausus, ut Baronius anno 314 corrigit. C, S et J. hoc loco Betansius, ex tabulis, [Col. 0333D] ut apparet, Democharis scripserunt, qui testatur eum in concilio Arelatensi secundo Bethanium dici, quod notat habitum esse anno 316. Verum ex Baronio et dictis consulibus ostenditur celebratum fuisse anno 314, qui est Silvestri pontificis primus et Constantini imp. nonus. Porro ex praesenti Flodoardi loco confirmatur sententia Caesaris Baronii, qua ait episcopos illos qui in tomis Conciliorum subscripti sunt secundae synodo Arelatensi, subscribendos esse primae, quod secutus est in novissimorum Conciliorum editione Coloniensi anno 1606 vir doctissimus Severinus Binius. Poterit et hinc textus subscriptionis emendari. Cum enim ibi legatur: «Ex provincia Galliarum, civitate Remorum. Ibethanius episcopus, [Col. 0334A] Prigenius diacon.,» et in margine Betausius, Prigemus, recte reponatur in textu, Betausius et Primogenitus. Sequitur.
Post quem Aper, inde Maternianus. De hoc additio Molani ad Martyrologium Usuardi 30 Aprilis: «Eodem die natalis sancti Maderniani Remensis archiepiscopi, qui sextus rexit eamdem Ecclesiam.» Inter Aprum et Maternianum Demochares adjicit Discolium, quem sextum facit hujus sedis episcopum, qui subscriptus legitur in concilio Agrippinensi, sub Julio papa primo contra Euphratem celebrato, circa annum Domini 346. Sed forte fuerit tantum chorepiscopus, vel titulotenus Remorum episcopus, ut de Abel quidam respondent. Nam Discholium illum non esse addendum probatur in primis ex testamento B. [Col. 0334B] Remigii infra cap. 18: «Ecclesiae inquit S. Sixti, ubi cum tribus successoribus suis requiescit.» Et supra: «Ecclesiae Jovinianae, etc., ubi etiam quinque confessores, proximi antecessores domni Nicasii, etc., conditi sunt.» Non sunt igitur plures quam novem, qui praecedunt S. Nicasium. Secundo ex epistola Ebonis ad Balduinum Ferreum Flandriae marchionem, quae exstat apud Molanum in Natal. SS. Belgii 14 Octobris, in qua diserte scribit B. Donatianum septimum fuisse sedis Remensis episcopum. Tertio ex Hincmari epistola, quae infra exstat lib. III cap. 22, ubi S. Remigium vocat decimum quintum Remorum archiepiscopum. Cur autem de his episcopis et aliis hujus provinciae sanctis pauca scribantur, causam affert Ebo in citata epistola: «Ejus, inquit [Col. 0334C] (Donatiani), sanctique Remigii, ac innumerabilium sanctorum Vitae scripta, Wandalorum vastatione scias esse deleta.»
Hinc Donatianus exstitit episcopus, cujus etiam pignora maritimas in partes episcopi Noviomagensis vel Tornacensis praelata. Sic et infra loquitur auctor, nominatim lib. III, cap. 23, quia Ecclesia Noviomagensis et Tornacensis sexcentis annis unitae fuerunt, videlicet a tempore S. Medardi, qui obiit anno Domini 556, usque ad aetatem S. Bernardi Claraevallensis abbatis. Noviomagensis, alio nomine Noviomensis et Noviodunensis (Gal., Noyon ) dicitur. Translatus est autem hic beatus pontifex ad insignem Flandriae maritimae civitatem, Brugas dictam, quae ante subjecta fuit Ecclesiae Tornacensi, sed nuper. [Col. 0334D] videlicet anno 1559, ipsa S. Donatiani Ecclesia erecta est in cathedram. Fuit eo translatus tempore dicti Ebonis archiepiscopi Remensis, et Caroli Calvi, anno, ut Jacobus Meyerus scribit in suis Annalibus Flandriae, 863. Illud tamen non potest cum veritate subsistere, quod non asserit quidem, sed se invenisse scribit idem Meyerus, videlicet eum ab Dionysio urbis Romae episcopo sacris ablutum fontibus, creatumque ab eodem Remorum pontificem circiter salutis annum 270. Nam, ut ex praedictis constat. Betausius fuit Remensis episcopus anno 314. Successerunt ei Aper et Maternianus, deinde Donatianus. Ut vero nihil omittamus, in tabulis Democharis vocatur L. Donatianus Romanus, Cornelii et Lucinae [Col. 0335A] filius. Quae de Vita ipsius existant, adnotat Molanus ad Usuardum 14 Octobris, et de ipsius translatione ad eumdem diem Laurentius Surius.
Quem beatus Viventius. Hujus meminit Molanus in ad ditione ad Usuardum die 7 Septembris.
Antiquitus in ecclesia quae ad Apostolos dicitur, exstitisse fertur. Ita M. etc. Sed in M recentiori manu superscriptum est S. Symphoriani. Quod S retulit in textum, sicut et alia quaedam ad explicationem pertinentia, hoc modo: «Quae ad Apostolos olim, nunc S. Symphoriani dicitur,» quomodo etiam legit J. Eamdem adnotationem habet in Gallico suo exemplari Nicolaus Chesneau, decanus et canonicus ejusdem ecclesiae S. Symphoriani. Sed non probo quod adnotationes [Col. 0335B] marginales in textum referantur. Idem tamen in textu habent omnia exemplaria lib. II, c. 6.
Quae autem hoc capite de martyrio S. Nicasii Eutropiae, et sociorum narrat auctor, ea desumpsit pro majore parte ex gestis ipsorum martyrum, quae ex manuscripto codice accepta, habentur apud Surium tom. VII, apud Vincentium in Speculo hist., l. XXI, cap. 37 et 38; Petrum de Natalibus l. I, cap. 69, et S. Antoninum part. II Hist., tit. 11, cap. 8. Sed plenius et perfectius inter Vitas Sanctorum Coloniae excusas in folio, in ipsas adhuc quasi typographiae infantia ann. 1483. Item in breviariis propriis cathedralium ecclesiarum, Remensis, Ambianensis, Atrebatensis et Brugensis. Ubi ante omnia constituendum est de tempore quo haec acciderunt. Qua in [Col. 0335C] re magnam nobis praeferunt lucem ea quae in fine hujus cap. citantur ex epist. B. Hieronymi ad Ageruchiam sive ad Gerontiam, quam scriptam docet Baronius in Annal. an. 407. Quare eodem anno verisimile est ea contigisse. Nam Wandali et Alani pridie Kal. Januarii anno 406, transito Rheno, Gallias sunt ingressi, ut habet B. Prosper in Chronico, videlicet Arcadio sextum et Anicio Probo coss., quos ad annum hunc refert Christianus Massaeus, et Baronius, etsi Prosper ad an. 408. Alia enim Chronica chronologiam Baronii duobus annis superant. Hoc idem referunt iisdem coss. Cassiodorus in Chronico, et Zosimus, l. VI. Eodem pertinere quae de hac calamitosa irruptione scribit Hieron. epistola jam dicta, circa eumdem annum asserit Arnaldus [Col. 0335D] Pontacus in suis notis ad Chron. Prosperi. Atque inprimis haec sententia probatur Baronio, dum an. 407, post citata eadem Hieronymi verba, ita subjungit: «Quod autem inter alias Galliarum urbium clades Rhemos a Wandalis referat devastatos, in eam sententiam me magis trahit, ut existimem S. Nicasium ejus civitatis episcopum, una cum sorore Eutropia et sociis esse martyrio coronatos, licet aliqui ad Hunnorum id referant tempora, quorum acta passionis aeque sub Wandalis ipsos esse passos habent, sed plane corrigenda in eo dum Wandalos paganos fuisse tradunt, quos liquet fuisse Christianos.» Sic ille. Verum quod ad posterius attinet verisimile est non omnes Wandalos fuisse Christianos, [Col. 0336A] sed multos paganos Wandalis Arianis fuisse permistos. Quod vero praedicto tempore contigerit hoc martyrium (non autem, ut Sigebertus notat in Chronico, ex vulgaribus, ut verisimile est Francorum Annalibus, sub Hunnis an. 453, aut, ut Demochares, 454) ex Flodoardo nostro probatur, quia inter S. Nicasium, et S. Remigium intercedunt quatuor alii episcopi, qui infra recensentur cap. 9. Porro S. Remigius obiit an. Dom. 544, episcopatus sui 74, aetatis 95, ut patet ex ipsius epitaphio infra hoc eodem lib., c. 21. Ex quo sequitur eum factam esse episcopum an. 470. Atque ita pro quatuor istis episcopis intermediis non relinquerentur nisi anni 16 aut 17. Adde quod S. Hieronymus obiit an. 421 aut 422. Quare omnino ante hoc saltem tempus contigisse [Col. 0336B] oportet. Denique pro hac sententia facit quod inter coaetaneos B. Nicasii nominetur B. Servatius, qui nequaquam vixisse potest usque ad an. 453. Fuisset enim plusquam centum annis episcopus. Interfuit enim conciliis Sardicensi et Agrippinensi, celebratis respective anno 343 et 346. Quod autem legitur trecentis annis vixisse neutiquam probabile est. Quod tamen ad dictam B. Hieronymi epistolam attinet, salva auctoritate Baronii, magis credo eam scriptam esse anno 408. Nam cum excidium urbis Remorum contigerit in fine ann. 407, videlicet 14 Decemb., non potuit eodem anno ejus rei notitia ad B. Hieronymum in Bethlehem commorantem pervenisse. Altera difficultas hic est: An a Wandalis, an vero ab Hunnis passi sint, sed quae jam manifesta [Col. 0336C] relinquitur ex solutione prioris. Nam Hunnorum persecutio, et Galliarum per eos vastatio sub rege Attila posterior est, videlicet circa annum 450. Quo sane tempore vixit B. Anianus Aurelianensis episcopus, et B. Lupus Trecensis, qui praepropere ab auctore hic nominantur, quique suas civitates precibus suis et meritis liberaverunt a vastatione Attilae Hunnorum regis. Sed de S. Lupo facilis videri posset conciliatio, quia annis 52 fuit episcopus. At obstat quod demum anno 427 ad episcopale solium evectus sit, juxta calculum Baronii, qui eum defunctum recenset an. 479. Sed excusandus Flodoardus, qui in hac re sequitur Hincmarum, epist. 5, c. 17, inter eas quas R. P. Joan. Busaeus edidit. Quot annis sederit S. Anianus non invenio in historiis, sed obiisse scribitur [Col. 0336D] an. 453. Verum et hunc diu in episcopatu vixisse, et utramque persecutionem videre potuisse ex eo potest colligi, quia Vincentius Bellovacensis de ipso agit, ubi de morte B. Hieronymi et Wandalorum persecutione, tanquam ab eo tempore fuisset episcopus, nempe lib. XX, c. 11, 12 et 13, secutus, ut ipse ait, Hugonem Floriacensem. Certe omnia eorum gesta, tam in Breviariis quam scorsim edita, meminerunt Wandalicae persecutionis, non autem Hunnorum, quos de suo, motus forte auctoritate Sigeberti, Franciscus Haraeus Wandalis conjungit in compendio de Vitis Sanctorum, cum integra acta non habeant. Postremo Wandalorum, non Hunnorum, meminerunt Hieronymus et Ebo locis ante citatis. Item [Col. 0337A] Martyrol. Usuardi a Joanne Molano auctum, et Martyrologium proprium Ecclesiae Cameracensis. Sigebertum tamen secutus est Ottho Frisingensis in Chron. l. IV, c. 28, Joannes Tilius in Chronico Francorum, et Vitae SS. Gallice a Parisiensibus doctoribus editae. Post haec omnia a me digesta, invenio Massaeum, non indiligentem historicum, lib. XI Chronicorum mundi, ann. 406, mecum idem sensisse, iisdem fere nixum rationibus, dum ait: «Eodem consulatu (videlicet Arcadii sextum et Anicii Probi), teste Prospero, prid. Kal. Januarii, trajecto Rheno, Wandali, Alani et aliae barbarae nationes in Gallias irruerunt, et infinitas caedes perpetraverunt: inter quas S. Nicasius Remis occubuit. Testatur idipsum propria ipsius historia, nullam Hunnorum, sed Wandalorum tantum faciens mentionem. Hoc et S. Hieronymus [Col. 0337B] ad Geruntiam apertissime contestatur, qui diu ante adventum Hunnorum in Galliam defunctus est. Quare merito detestamur eorum negligentiam qui plusquam 40 annis posterius S. Nicasium passum scribunt, ut nullum ferme inter ipsum et Remigium tempus fuerit? Hactenus ille. Idem advertit Nicolaus Camuzar in fine sui Promptuarii sacrarum antiquitatum Tricassinae dioecesis, docens non recte Attilae tribui caedem S. Nicasii a Sigeberto, «Flodoardum, inquit, auctorem paulo antiquiorem forte secuto, qui sanctissimos praesules Servatium Tungrensem, Nicasium et Lupum aequaevos et contemporaneos facit, cum tamen perspicue palam sit D. Lupum non nisi 20 annis post obitum ipsorum antistitum ad [Col. 0337C] episcopalem apicem evectum.» Sic ille. Quod vero quidam ratiocinantur, quia legitur hic Eutropia timuisse castitati suae propter pulchritudinem, idcirco potius ab Hunnis id factum quam a Wandalis, quod genus Hunnorum prae caeteris in Venerem fuerit prona et impudica, ut testis est Salvianus lib. IV De recto judicio et providentia, id nimis leve argumentum est. Nam in quavis hostili irruptione talia merito timeri debent.
Aliique nonnulli virtutibus insignes. Ut Nicasio coaevus S. Exuperius Tolosanus episcopus, cujus meminit, ubi supra, Hieronymus, et S. Germanus Antissiodorensis aequalis Lupo Trecensi, sed S. Nicasio posterior.
Unde et juxta B. Augustini sententiam, majorem [Col. 0337D] charitatis reperit fructum, etc. Locus est epistola 180, ex cujus fere verbis appositae suae narrationis filum contexuit auctor ab eo loco: B. itaque Nicasius animam suam pro fratribus, usque ad illud: Non ut mercenarius videns lupum venientem. Haec vero sententia Augustini integre sic habet: «Nam qui clades hostiles ideo non fugit, cum possit effugere, ne deserat ministerium Christi, sive quo non possunt homines vel fieri vel vivere Christiani, majorem charitatis invenit fructum quam qui non propter fratres, sed propter seipsum fugiens, atque comprehensus non negat Christum, suscipitque martyrium.»
Viduam Aggerunchiam. Ita M. Accedit J Ageruchiam, C, Geruntiam, similiter S, Gerontiam; quam [Col. 0338A] lectionem in operibus Hieronymi praetulit Erasmus, Marianus legit Ageruchia. Vide notas nostras ad Chronicon Cameracense lib. I, c. 5.
Nemetes, Argentoracus translatae in Germaniam. In Hyeronymo nunc legitur: Nemetae, Argentoratus, translati in Germaniam, quomodo mutavit S. Verum recte legitur translatae, ut ad urbes referatur.
Isthuc enim intentus hic degebat officiis. M. Isto. Vera lectio isthuc vel isthic, quomodo legitur in Vita B. Remigii per Hincmarum, ubi paulo latius declaratur quod hic dicitur de incendio urbis Remorum, et vestigiis pedum ejus lapidibus impressis, sicut et infra ab auctore c. 12.
Quaecunque hoc capit, referuntur (excepta translatione [Col. 0338B] per Fulconem facta) iisdem pene verbis habentur in actis horum martyrum Coloniae excusis 1483, de quibus supra.
Quam ut apud Tornacum castrum (ubi nunc quoque servari perhibentur. Fuerunt olim Tornaci in ecclesia B. Mariae notabiles reliquiae S. Nicasii, sed centum annis post tempora Flodoardi Remos sunt relatae, tempore Gervasii archiepiscopi, qui antea Cenomanensis fuerant episcopus. Unde et Remensis Ecclesia festum translationis S. Nicasii celebrat die 23 Julii. Quo die in Breviario ejusdem Ecclesiae sic legitur: «Quidam e clericis Tornacensibus audiens Gervasium praefatum sacrarium (S. Nicasii Remis) instaurare coepisse, ut partem corporis B. Nicasii, quae in Tornacensi ecclesia servabatur, suae restituat [Col. 0338C] ecclesiae omnibus modis elaborat, tempusque et locum perficiendo desiderio quaerit. Cumque id per se praestare non posset, quadam nocte Tornacensis ardet ecclesia: quod incendium universae civitati minatur ruinam. Praedictus vero clericus, opportunam nactus occasionem, intrepide ardentem ecclesiam ingreditur, gloriosumque thesaurum deferens, Remos pervenit, Gervasioque ut res se habebat, ordine exponit. Qui exceptam hanc beati corporis partem, alteri (quae in arca recondita erat) apponens, aequalia omnia invenit. Postmodum vero integrum corpus in aedam divae Virgini sacram, ubi nunc religiose colitur, translatum est.» Haec ibi.
[Col. 0338D] De S. Oricolo et sociis agit Molanus in additione ad Martyrologium Usuardi 18 Novembris, his verbis: «Ipso die, beati Oricoli martyris sociorumque ejus, qui sub Wandalic apersecutione passi sunt.» Et Romanum Martyrologium: «Eodem die sanctorum Oricoli et sociorum, qui in persecutione Wandalica pro fide catholica passi sunt.» In notis ibidem Baronius hoc tantum adnotavit: «De eo, videlicet Oriculo, caetera manuscripta, ex quibus Molanus apud Usuardum. Eosdem lego in additione Coloniensi quae facta est ad Usuardum anno 1521.»
Quod adhuc manifeste parere dicitur. Ita M. C recenti manu syllaba ap. adjecta est. Unde C et J legunt apparere, cum parere pro apparere usitatissimum [Col. 0339A] sit, ut Matth. XXIV: Tunc parebit signum Filii hominis.
Presbyter ejusdem loci nomine Betto. MS, Becco; C, Beto. Per presbyterum autem hujus aut illius loci passim in hac historia et antiquorum scriptis intelligitur is qui nunc pastor, parochus, aut Gallica voce curatus dicitur. Sic in Vita sancti Bavonis Domlinus presbyter ex Thurolto venisse dicitur, qui ejusdem loci pastor erat.
Tum Bennadius, cujus tamen Bennagius nomen in testamento suo. In tabulis Democharis, et in Annalibus Baronii male legitur Gennadius, ubi et obiisse scribitur anno 471, cum potius uno anno ante obierit. Nam ut constat ex adnotatis ad cap. 6, et infra [Col. 0339B] ad cap. 13, Remigius episcopatum suscepit anno 470.
Quae de nativitate et vita S. Remigii hoc cap. et sequentibus disserit, ea fere delibata sunt ex Vita ipsius per Fortunatum et Hincmarum descripta. Illa exstat apud Surium die 1 Octobris, haec 13 Januarii, quas accurate cum his quae Flodoardus habet contuli. Et in Hincmaro quidem omnia uberius, interdum etiam clarius, recensentur. Nonnulla tamen addidit Flodoardus aliunde accepta. Natus est autem S. Remigius, teste Sigeberto, Christiano Massaeo et aliis, anno 449. Vide infra notas ad cap. 13.
Principium, Suessorum civitatis postea sanctum episcopum, et patrem beati Lupi, ejusdem Principii successoris. Hic S. Principius in catalogo Suessionensium [Col. 0339C] episcoporum apud Democharem est duodecimus beatus, vero Lupus tertius decimus. De Principio Romanum Martyrol. 25 Septembris, et eodem die additio Molani ad Usuardum. De utriusque vero, id est Principii et Lupi, elevatione Kalendis Junii. Caeterum etsi haec verba accipi possent ut significent beatam Cliniam, matrem S. Remigii, non duos habuisse filios in juventute, sed ipsum Principium fuisse patrem B. Lupi, ut expresse in Gallica translatione dicitur: in Vita tamen S. Remigii per Hincmarum diserte significatur duos habuisse. Sic enim ibi legitur: «Quae in flore juventutis pepererat de unico viro suo Aemilio Principium, Suessionum civitatis postea sanctum episcopum, et fratrem ejus, patrem beati Lupi episcopi, ejusdem Principii successoris.» [Col. 0339D] Idem dicere voluisse Flodoardum, qui Hincmarum abbreviat, non est dubium. Quare non recte Baronius in Annalibus, anno 463 et 507, dicit S. Lupum Suessionensem, fuisse filium S. Principii episcopi Suessionensis. Sed illud verum est, fuisse successorem Principii et nepotem S. Remigii, ut patet ex actis et ex testamento ejusdem. Sane Joannes Savaro in notis ad epistolam Sidonii 14, lib. VIII, et 8 libri IX, dicit Principium fuisse patruum Lupi Suessionis episcopi suique successoris, non patrem. De hac difficultate consultus a me dominus Guillelmus le Begue, S. Theol. doctor et archimagister collegii Remensis, respondit confirmiter his quae habent Hincmarus et Savaro, addens testimonium anonymi [Col. 0340A] cujusdam scriptoris monasterii S. Remigii, quem vixisse scribit circa annum Domini 1400, quod sic habet: «Cilinia in flore juventutis peperit de unico viro suo Aemilio duos filios, videlicet Principium, et alium cujus nomen nobis est incognitum, qui duxerat uxorem, ex qua filium procreavit, nomine Lupum, qui quidem post S. Principium avunculum suum (vult dicere patruum) episcopum Suessionensem suscipit.»
In cujus lactatione. Sic omnia exemplaria, sed ex Hincmaro videtur legendum ablactatione.
Jam tamen senum. Ita CJ In M legitur dum tamen, quod S. in unam dictionem conjungens, exponit, ut sit quod verumtamen.
Et aequorum maxime votis adhuc insignis habetur. [Col. 0340B] Aequorum, id est bonorum et piorum virorum, ut opponatur iniquis.
In cujus et ipsa beata genitrix ejusdem requiescit Ecclesia. Loquitur de beata Balsamia, vel, ut C, Balsemia, nutrice S. Remigii, quae requiescit in ecclesia S. Celsini filii sui, quae hodie vocatur ecclesia sanctae Nutricis. Celsini autem meminit Molanus in additione ad Usuardum die 25 Octobris, his verbis: «Remis sancti Celsini confessoris et presbyteri, discipuli B. Remigii.»
Quod ecclesiastica regula hanc aetatem ad tantam non admitteret dignitatem. Juxta antiquos canones, ut patet ex decretis Fabiani papae, et concilio Neocaesariensi, can. 11, prohibetur ne quis presbyter [Col. 0340C] ordinetur ante annum aetatis trigesimum, etiamsi valde dignus sit, qui canones habentur quoque apud Grat., dist. 78. Quare multo minus poterat episcopus ordinari.
Paulus videretur in spiritu. Sic omnia exemplaria praeter C, quod legit inspectu. Sed legendum in spiritu patet, tum ex Hincmaro, tum ex initio Vitae S. Rigoberti apud Surium 4 Januarii, ubi eadem sententia reperitur.
In vicum Calmiciacum nomine, ipsius accessit studii devotione. Ita MS J, et infra c. 21, et lib. II, c. 7 et 11, omnia exemplaria. Similiter in Fortunato, ex quo hoc miraculum est desumptum: «In vicum, cui vocabulum est Calmaciacus, ipsius devotionis studio [Col. 0340D] accessit.» Hoc loco C legit Culmiciacum. Infra interdum Calmisciacum, ut capite decimo octavo in testamento sancti Remigii, aliquando Colmisciacum, Culmisciacum, et Culmissiacum, ut cap. 20 in fine. Ejus loci pastor fuit ipse Flodoardus, ut patet ex libro quarto, cap. 28. In Gallico vertitur Cormicy, et in margine ponit, alias Chaumusy, quomodo vertit capite vicesimo hujus libri, et libro secundo, capite septimo Chaumuci. Capite autem 12 iterum Cormicy, et ita consequenter.
Pro salvando scilicet eodem. Subaud. vase hoc est, ne vas corrumperetur, si plane esset vacuum.
Per portam Patentem. Hincmarus rationem nominis affert, adjecta hac parenthesi: «Sed enim tunc [Col. 0341A] temporis vocabatur, quia portis aliis clausis ob civitatis custodiam, pro exeuntium et introeuntium commoditate, in die patebat.» Locus autem Remis est, ubi nunc est ecclesia Templi, quae, ut reor, a Templariis nomen habet.
Eorumque litteris ad beatum Remigium datis, ut traditur, freti. Litterae sancti Benedicti ad beatum Remigium adhuc hodie exstant in fine Chronici Casinensis, et in Breviario Benedictinorum Kalendis Octobris, et alibi aliquoties, teste Arnoldo Wion libro I Ligni vitae, c. 1. Exstat eaedem tom. VI Annalium Baronii anno 507, ubi eas vocat in suspicionem imposturae, tum ex inscriptione, quae videtur ei insolentior, tum ex eo quod in testamento S. Remigii ille cujus filiam curavit a daemone, et a morte [Col. 0341B] suscitavit, Benedictus vocetur, et errore factum existimat ab Hincmaro, ex quo accepit Flodoardus, ut pro Benedicto isto, patre puellae, homine praedivite in Provincia, positus sit S. Benedictus hoc tempore monasticam vitam in Italia excolens. Verum haec epistola et narratio Hincmari de S. Benedicto neutiquam repugnat cum testamento S. Remigii. Nam, ut habet historia Vitae S. Remigii, iste Benedictus filiam suam primo ad limina apostolorum et ad S. Benedictum deduxit, deinde S. Benedictus cum hac epistola ipsos parentes in Gallias remisit. Quam epistolam non esse illius Benedicti, cujus vult esse Baronius, ex eo deducitur, quod ipse in persona, non per litteras ad S. Remigium venerit. Adde nec titulum, nec verba epistolae ullo modo quadrare posse [Col. 0341C] in Benedictum hujus puellae patrem. Neque vero quempiam moveat quod Flodoardus ait, ut traditur, quomodo loqui solemus, dum res non est plane comperta, quia id non est in Hincmaro, sed a Flodoardo adjectum, tum hoc loco, tum alias saepe, ubi nulla subest dubitatio, ac nominatim infra cap. 17. Hincmarus autem plane assertive id refert, de litteris tam ipsius viri Dei Benedicti (sic enim eum vocat) quam Alarici regis Gothorum. Utrarumque pariter meminit longe ante Hincmarum Fortunatus presbyter in Vita S. Remigii, et ab antiquitate non est leviter recedendum. Sed nec inusitatum prorsus videri debet. Considerata praesertim priscorum monachorum vere candida et Christiana simplicitate, quod [Col. 0341D] inferior aetate et dignitate scribens ad majorem, se fratrem et conservum in Christo Jesu nominet, et aeternae benedictionis nomen, non dico auctoritative superiori impertiatur, sed humiliter exoptet: quomodo passim cuivis scribentes, salutem, vitam aeternam, vel aliud bonum exoptamus. Ut autem de hac re quisque suum ferat judicium, litteras illas, quae breves sunt, ex dicto Chronico hoc loco inserendas censui, et quidem aliquanto correctius, quam Gallicae suae versioni inseruit Nicolaus Chesneau ex manuscriptis chartis venerandorum religiosorum monasterii S. Remigii Remensis. Sic igitur se habent: «Dominico sacerdoti Remigio, frater et conservus in Christo Jesu, coenobialis vitae humilis cultor Benedictus, aeternae benedictionis munus [Col. 0342A] Sanctissimo tuo congratulans profectui, sacerdos Regis summi, quia summi capitis membra sumus, quod mihi sentio deesse in me, totum, laus Deo, possidere me credo in te. Ecce, quod mea peccata fieri prohibuerunt, tuae auctoritatis sacerdotalia habent merita: et desinant amodo circa me rumores hominum, cum apud te constet omnium esse perfectionem virtutum. Hanc captivam et ab antiquo hoste obsessam tuae delego celsitudini, quatenus pro ejus liberatione sacram hostiam offerre Deo debeas, et meam parvitatem victoria ipsa non minimum laetifices. Vale, sacerdotum Christi limpidissime calcule.»
Cum devincta sobole pervenerunt. Devincta, id est ligata, vinculis constricta. Nam in Hincmaro est: [Col. 0342B] «illam secum vinctam adducentes.»
Sidonius domno papae Remigio salutem. Nomen papae tribui solere omnibus episcopis patet innumeris exemplis in Cypriano, Hieronymo, Augustino, Sidonio, Fortunato, Eulogio Cordubensi, et aliorum Patrum scriptis. Floruit autem hic Eulogius anno 850, ad quod usque tempus hoc nomen commune fuit omnibus episcopis, licet paulatim frequentius ac peculiarius tribui consuevisset Romano pontifici, ut facile observari potest ex scriptis Cassiodori. Cum igitur futuris temporibus obtinuisset communis usus, ut papae nomen tantummodo Romano tribueretur pontifici, et schismatici quidam episcopi illud sibi in odium ejusdem Romani praesulis fastu superbo vindicarent aliaque non concessa praesumerent, [Col. 0342C] tandem sub Gregorio septimo, anno Domini 1073, habita Romae synodo, inter alia statutum est adversus praedictos schismaticos, ut papae nomen unicum esset in universo orbe Christiano, nec liceret alicui seipsum vel alium eo nomine appellare. Exstat ea synodus in registro epistolarum Gregorii VII, in bibliotheca Vaticana. Haec ex notis Baronii ad Romanum Martyrol. 10 Januarii. Utinam vero in lucem aliquando proferantur, si ab evidentibus absumpta non sint ea B. Remigii scripta, quorum meminit Sidonius in hac epistola. Nam B. Remigium multa scripsisse testatur quoque Romanum Breviarium Kalendis Octobris, dicens eum multos interpretatum esse divinae Scripturae libros. Hincmarus eum vocat undecunque doctissimum [Col. 0342D] et in Scripturis sanctis eruditissimum. Gregorius Turonensis lib. II Historiarum Francorum, cap. 31, recitat principium epistolae consolatoriae B. Remigii ad Clodoveum regem super morte sororis suae Albofledis. Aimonius lib. I de Gestis Francorum, capite ultimo, recitat epitaphium ejusdem regis Clodovei, ab eodem, ut creditur, S. Remigio compositum. Guilelmus Eysengrein in Catalogo testium veritatis, dicit eum, editis libris, adulterinas de Christi fide Arianorum opiniones prodidisse, et alia plurima litterarum monimenta reliquisse. Prodierunt nuper Moguntiae excusae in folio anno 1614 ejus in Epistolas Pauli explanationes opera R. P. Joannis Baptistae Villalpandi societatis Jesu theologi, qui in praefatione ad lectorem probabiliter [Col. 0343A] ostendit esse hujus Remigii, non autem Remigii Antissiodorensis, dissolvens quae contra objiciuntur. Certe non solum Bellarminus, sed ante eum Cuthebertus Tonstallus Dunelmensis episcopus lib. I De veritate corporis et sanguinis Domini in eucharistia, et post eum Joannes Garetius de eodem argumento centenario sexto, citant ex Remigio Remensi archiepiscopo praeclarum locum, qui exstat in his explanationibus. Addit Cuthebertus: «Hujus Remigii librum unum atque alterum vetusta scriptos manu, atque illius inscriptos nomine nos aliquando vidimus. Villalpandus autem in dicta praefatione testatur in variis libris monasterii Cassinensis varias asservari homilias, quae Remigii episcopi nomen atque inscriptionem retinent. Res tamen haec mihi [Col. 0343B] necdum certa est. Est opus in folio Hanoviae excusum anno 1613, cui titulus: Corpus Franciae Historiae veteris et sincerae. In eo est tractatus multas continens regum et episcoporum epistolas, et inter caeteras quatuor sunt Remigii, duae videlicet ad Clodoveum, quarum prima est consolataria, de qua supra, tertia Heraclio, Leoni et Theodosio episcopis, quarta Fulconi episcopo dirigitur.
Quaecunque detulerat, quanquam mercari paratis, quod civis, nec erat injustum, pro munere ingessit. Ex Operibus Sidonii castigatis studio Joannis Savaronis, restitui voculam paratis pro paratus, et civis pro cujus, et infra tria alia verba: vicissim ex nostro auctore, in eadem Sidonii epistola, poterunt novem aut decem loca restitui. Sic autem ibidem [Col. 0343C] legitur haec sententia: «Quidquid detulerat, quanquam mercari paratis, quod tamen ut civis, nec erat injustum, pro munere ingessit. Eodem modo legit editio cum notis Joannis de Wouweren, et Petri Colvii, nisi quod in medio ita legat et distinguat, facta parenthesi ( quod tamen cujus nec erat, injustum ) sicut et alias in eadem epistola mendas habet, ut editio Savaronis merito sit praeferenda, si ex ungue leonem judicare fas est.
Siagrium, Romanum quemdam principem. Is erat Aegidii filius, dux Romanorum, qui Suessione residebat. Gregor. Turonensis lib. II Hist. Francorum, c. 27; Sigeb. in Chronico anno 489, quo eum occubuisse scribit.
[Col. 0343D] Quo quondam secus urbem Remorum transitum faciente. Scilicet per viam quae usque hodie, inquit Hincmarus, propter barbarorum per eam iter, Barbarica nuncupatur, Gallice, rue de Barbatre, et in ea vicus Barbastre, ut in manuscripto suo exemplari adnotavit Nicolaus Chesneau. De his autem quae describuntur hoc cap. agit ubi supra Gregor. Turon. cap. 27-31.
Quo vitae fontem perennis ingresso. Nota olim baptizandos ingredi solere, saltem pubetenus, fontem baptismalem, non autem, ut nunc sit, caput tantum aqua perfundi. Probant id antiquae picturae et historiae. Unde de Rabbodo Frisonum duce legitur in Vita S. Vulfrani episcopi, scripta per Jonam [Col. 0344A] Fontanellensem monachum, apud Surium tom. II die 20 Martii, quod postquam ad fontem processerat, a fonte pedem retraxerit, dicens: «Non se carere posse consortio praedecessorum suorum Frisonum principum, et cum parvo pauperum numero residere in regno coelesti.» Interrogaverat enim episcopum, ut esset major pars principum seu nobilium gentis Frisonicae, in illa videlicet coelesti, an in ea quam dicebat episcopus Tartarea regione. Idem refert Sigebertus in Chron. anno 718, his verbis: «Rabbodus dux Frisonum, praedicatione Vulfranni episcopi ad hoc inductus ut baptizari deberet, cum unum pedem in lavacro intinxisset, alterum pedem retrahens, interrogavit ubinam plures suorum majorum essent, in inferno an in paradiso? et caetera.
[Col. 0344B] Mitis depone colla, Sicamber. Ex hoc videri potest Clodoveus ortu aut origine Geldrus fuisse. Nam Geldros Belgiae nostrae populos olim dictos Sicambros, multi constanter asserunt, et inter eos Hermannus a Nuenare in narratione De origine et sedibus priscorum Francorum, et in commentariolo de Gallia Belgica. De hac re videatur Molanus in Natal. SS. Belgii, die 13 Januarii.
Porro in quem Domini annum inciderit baptismus Clodovei non omnes consentiunt. Post finem exemplaris M. eadem manu qua scriptum est illud exemplar, haec sunt adjecta, et quidem integris dictionibus, non notis numerorum, in quibus facilis est lapsus: «Ab incarnatione Domini ad transitum sancti Martini anni quadringenti quadraginta tres. [Col. 0344C] Ab incarnatione Domini ad baptismum Francorum anni quingenti quadraginta duo. Ab incarnatione Domini usque ad transitum Clodovei anni quingenti quinquaginta sex. Ab incarnatione Domini usque ad transitum S. Remigii anni quingenti septuaginta quinque computantur.» Sic ibi. Sed haec multis modis a vero deficiunt. Nicolaus Chesneau in translatione sua Gallica hoc loco margini adjecit, Clodoveum esse baptizatum in vigilia Paschae, anno 497, regni sui 25, quamvis idem in praefatione ad clerum et populum Remensem, baptizatum dixerit anno 542, ut est in fine dicti exemplaris. Margatinus de la Bigne in indice chronologico Bibliothecae Patrum secundae et tertiae editionis, saeculo quinto, in Claudiano Mamerto dicit Clodoveum baptizatum [Col. 0344D] anno 452, hoc est centum fere annis citius. At juxta Sigeberti, Sebastiani Munsteri, Joannis Tielii, et Baronii chronologicam baptizatus est anno 499. Ab his non longe recedit Aimonius in fine libri primi De gestis Francorum, scribens Clodoveum regnasse annis 30 et obiisse anno Dominicae incarnationis 514. Consentiunt enim plerique eum esse baptizatum anno regni sui 15, ut Joannes Trithemius, Franciscus Belforestus in Annalibus Francorum, et alii. Ab iisdem quoque parum aut nihil dissentiunt, qui docent eum fonte baptismatis lotum fuisse anno 500, ut Massaeus, Belforestus, Genebrardus et alii recentiores. Cum enim constet eum baptizatum fuisse in vigilia Paschae, et stylo Gallicano, ad nostra usque [Col. 0345A] tempora etiam in Belgio usitato, annus Domini inchoari soleat a festo Paschae, secundum illos baptizatus fuit ultimo die anni 499, secundum hos primo die anni 500. Quibus ex antiquitate accedit Hincmarus in epitaphio B. Remigii, quod refertur infra cap. 21, in quo exactissime tempus aetatis, ordinationis, sedis ipsius et baptismi Francorum exprimitur. Nam constat ex illo epitaphio beatum Remigium creatum fuisse Remorum episcopum anno aetatis suae 22, praefuisse annis 74, obiisse anno Domini 544, aetatis suae 96, et gentem Francorum baptizatam anno 500. Quare oportuit cum creatum fuisse episcopum anno 470. Nec ab his quoad obitum dissentit Sigebertus, qui eum ponit natum fuisse anno 449, creatum episcopum 471, et obiisse 545, sicut et Jacobus [Col. 0345B] Meyerus in Annalibus Flandriae. Nam cum obierit 13 Januarii, unus idemque annus incipiendo a Januario est 545, a Paschate (ut Galli hactenus usque ad tempora Caroli IX computaverunt) est 544. His tamen non consentit, quod Flavius, qui post Romanum B. Remigio successit, legatur subscripsisse concilio Arvernensi, celebrato anno 541, juxta Baronium (uti mecum sentit praefatus Guillelmus le BÚgue), quod ponat illud concilium Arvernense dicto anno celebratum, cum potius 15 aut 16 annis postea habitum sit.
Cum quodam Raganario principe trans Somnam fluvium. Id est Cameraci, ut exponit haec verba Baldericus, auctor Chronici Cameracensis lib. I, cap. 4, ubi plura de isto Raganario, sive ut ipse scribit. Ragnachario. [Col. 0345C] MS Somnam et codex monasterii S. Remigii, ut notat Nicolaus Chesneau, qui tamen in textu habet Somenam, et Gallice vertit Somne. Similiter Somenam habet J, et Sigebertus anno 445.
Praefato rege Ludovico. Ita M C, cum M infra fere semper scribere soleat Ludowico, quomodo, ut notavit idem Nicolaus Chesneau, hic etiam legit dictus codex sancti Remigii. Quod nomen multis etiam aliis modis scriptum reperitur, ut notavi ad Chronicon Cameracense, libro primo, capite tricesimo septimo. Observant autem quidam Clodoveum post baptismum vocari Ludovicum, quod eo nomine in baptismo dictus sit, ut notavit Laurentius Surius die decimo tertio Januarii. Quare, obnitentibus praesertim omnibus exemplaribus, non est hic mutandum [Col. 0345D] nomen Ludovici in Clodovei, ut in S factum est et J, etsi idem nomen esse non sit negandum.
Non modicam, necnon earumdem partem rerum, ecclesiae sanctae Mariae Lauduni Clavati, Remensis parochiae castri, ubi nutritus fuerat, tradidit. Scilicet sanctus Remigius. Cum enim castrum Lauduni Clavati, et comitatus Laudunensis pertinerent ad parochiam seu dioecesim Remensem, ipse B. Remigius novum episcopatum Lugduni erexit, ut tum ex hoc capite, tum ex Sigeberto patet in Chronico. Sic enim ait ad annum Domini 500: «Collatis a Clodoveo rege multis praediis ecclesiae Remensi, Remigius, multa eorum parte data Ecclesiae Laudunensi, sedem episcopatus [Col. 0346A] ibi esse constituit, et eumdem in fornicationem cum sua quondam uxore prolapsum, sed septennali poenitentia purgatum, et de reclusione divino jussu eductum, sedi suae restituit.» Haec Sigebertus sequitur in Flodoardo.
Ibique Genebaudum, carne nobilem virum. Nicolaus Chesneau in margine Gallicae suae translationis vocat eum comitem. Porro nostra exemplaria perpetuo legunt Genebaudum. In Hincmaro apud Surium vocatur Genebaldus, uti et in tabulis Democharis, qui addit a quibusdam Geraldum, ab aliis Genebaudum dici, quomodo etiam legit Hincmarus manuscriptus in Monte S. Eligii. Diversitas ex eo nata videtur, quia ex voce Gallica Genebauld, alii u abjiciunt, alii l.
[Col. 0346B] Tacitusque tam viri quam mulieris ardor in corde libidinis. Ms. pro tacitusque male legit totiusque. In Hincmaro integra sententia ita habet: «Sicque factum est ut, tecta hominibus culpa, et in cordibus, tam episcopi quam feminae, tectus luxuriae ardor, quoniam, ut notum est, quo magis tegitur, tectus magis aestuat ignis: contra culpam compunctus episcopus,» etc. Tacitum ergo dixit tectum et secretum. Patet autem ex hac S. Genebaudi historia quam sit a veritate aliena sectariorum nostri temporis doctrina, qui illud Apostoli: Unius uxoris virum, intelligi volunt de uxore quam habebat, cum tanta poenitudine elui oportuerit congressum cum uxore quam a se thoro separaverat; et verissimum esse quod ait Hieronymus libro primo adversus Jovinianum: [Col. 0346C] «Certe confiteris non posse esse episcopum, qui in episcopatu filios faciat. Alioqui si deprehensus fuerit, non quasi vir tenebitur, sed quasi adulter damnabitur.»
S. Remigium petit ire Laudunum. Hoc est ut iret, seu veniret. Clarius Hincmarus: «Ad sanctum, inquit, Remigium misit, petens ut Laudunum veniret.»
Obiit igitur Genebaudus in pace, sanctis Dei connumeratus. Agunt de eo additio Coloniensis ad Usuardum, et Molanus quinto Septembris, de quo, inquit additio Coloniensis, in gestis S. Remigii legitur. Quaecunque enim hic de eo sunt commemorata fusius explicat Hincmarus in Vita S. Remigii. Petrus vero Equilinus de eodem, et filio ejus S. Latrone agit lib. I, c. 41.
[Col. 0346D] Quarum rerum sunt Juliacus et Codiciacus capita. Ita constanter omnia nostra legunt exemplaria, tum hoc loco, tum multis infra, et Hincmarus manu scriptus. Quapropter quod apud Surium in Hincmaro typis excuso legitur, Judaicus et Ociliacus, ex hoc auctore nostro corrigendum est.
Gondebaudum et Godegiselum. Ita codex Remig. conformiter Gregorio Turonensi, lib. II Hist. Francorum, c. 32 et sequentibus, et Aimoino lib. I De gestis Francorum, c. 19: quibus locis eadem historia describitur, et legitur Godegisilus, quomodo hic legit J. Cui accedit quod in Hincmaro apud Surium legitur Godeglissum. Alia nostra exemplaria Godigeselum [Col. 0347A] legebant. Erat autem Gondebaudus iste, vel, ut in Hincmaro et Aimoino, Gundebaldus, in Gregorio Gundobaldus, rex Burgundionum, qui teste eodem Gregorio haeresi Ariana infecti erant. Massaeus initio lib. XII Chron. scribit Gundebaldum et Gundegisilum.
Venerunt super Oscaram fluvium, secus Divionem castrum, etc., et in Avinione castro se Gondebaudus concludens. In Hincmaro Oscharam, quomodo scribit S. Omnia autem exemplaria, praeter J, Avionem habebant, sed Avinionem scripsimus ex Hincmaro et Gregorio, qui eum Avenionem urbem ingressum esse dicit. Similiter et Massaeus Avinionem nominat. Nicolaus Chesneau vertit Avignon.
Et synodo, per sancti patroni sui Remigii consilium, [Col. 0347B] in urbe Aurelianensi habita. Haec est prima synodus Aurelianensis: exstat tom. II Concil. Eam vult Baron. habitam anno 507; Sigebertus, Massaeus, Onuphrius et alii, anno 512. Inter caeteros subscripti leguntur S. Gildaldus Rothomagensis episcopus, et S. Lupus Suessionensis.
Tunicaque blattea. Sic M J et Hincmarus manusc. excusus apud Surium, qui in margine quoque adnotavit: «Blattam pro purpura ponit Sidonius.» Sic et Sigebertus, ex mss. codicibus a viro doctiss. Autberto Miraeo editus, etsi Gallica exemplaria legant blacteam, Germanica Bracteam, C. baltea, S. blattrea. Verum a prima lectione non est recedendum. Nam et blatteum pro purpureo usurpant Eutropius, Cassiodorus et alii. Adde quod tunicam blatteam legit [Col. 0347C] Gregor. Turonensis, lib. II. Hist. Francorum, cap. 38. Quod autem hic dicitur iisdem pene verbis habet Sigebertus ad annum 510, ita scribens: «Clodoveus rex ab Anastasio imperatore codicillos de consulatu, et coronam auream cum gemmis, et tunicam blatteam accepit, et ex ea die consul et Augustus est appellatus. Ipse vero rex misit Romam S. Petro coronam auream cum gemmis, quae regnum appellari solet.» Pertinet ad ejusdem rei clariorem intelligentiam quod ait Papirius Massonus libro primo Annal. Francorum, his verbis: «Anastasius Caesar Clodovei nomen resque gestas miratus, legatos ad eum in Celticam misit ex Graecia, honoraturos regem Francorum patricii dignitate a consulatu longe diversa, illa enim perpetua, haec annalis.» Sic ille.
[Col. 0347D] Litteris suis ad illum directis. Litterae Hormisdae papae, quibus vices suas B. Remigio in regno Ludovici commisit, exstant tomo secundo Concil., et apud Surium, tomo primo, in Vita ipsius B. Remigii per Hincmarum conscripta.
Nomen synodi in qua S. Remigius convertit haereticum, nusquam invenio. Baron. tom. VI, anno 514, ait fuisse synodum Remis coactam ab ipso S. Remigio post acceptas litteras ab Hormisda papa, quibus ei suas vices commisit, quem, ut in caeteris omnibus, sequitur Severinus Binius tom. II Concil., ponens illud celebratum anno jam dicto, sub Hormisda, in causa ecclesiasticae disciplinae in Gallia reformandae. [Col. 0348A] Verum his adversatur quod initio capitis dicitur: Praesules Galliae petiisse, ut B. Remigius ad illud concilium veniret. Quod idem habet Hincmarus, et uterque dicit in causa fidei celebratum esse, non tantum ab episcopis Galliae, sed et Belgicae provinciarum, ut diserte asserit Hincmarus. Neque hanc synodum, ut ad me scripsit supra citatus Guillelmus le BĂšgue, Remenses agnoscunt. Quare existimat id factum in praedicta synodo Aurelianensi. Verum id manifeste adversatur Hincmaro et Flodoardo, qui duas synodos et hanc a priore diversam recensent.
Semper, inquiens, est bonus focus, si non super potest. Ita omnia exemplaria et Hincmarus. Sensus esse videtur: Si nihil amplius haberi potest. Quo [Col. 0348B] facit quod in Hincmaro praecedit, B. Remigium haec tranquillo corde et ore dixisse. In Gallico vertitur: Si non excedit, et non nimis potens est.
Viri ponderosi fiant, et feminae gutturis calamitate plectantur. Hic ponderositas vitium est genitalium, quod quale sit explicat S. Greg., I part. Curae pastoralis, cap. ult.
Quoniam vicedominum Ecclesiae Remensis in eadem villa necarunt. Quodnam fuerit olim hoc officium, videantur canones apud Grat. dist. 89, cap. Volumus et sequentibus. Ex quo loco, et infra ex Flodoardo, libro secundo, cap. 13, constat eadem fuisse. vioedominum et oeconomum ecclesiae. Eodem modo exponit Onuphrius in interpretatione vocum ecclesiasticarum. Gallice vertitur vidame de Reims. [Col. 0348C] Nam Gallice dame olim usurpabatur genere masculino pro domino, ut probat Sebastianus Roulliard in sua Parthemia Carnotensi, cap. 17, ubi late agit de vicedominis Ecclesiae Carnotensis, declarans quodnam et quale fuerit eorum officium.
Cum dederit dilectis suis somnum, haec est haereditas Domini. Ita Psalterium Romanum legit. Nostrum vulgatae editionis, quod consensit cum Gallicano, paulo aliter.
Et nullius propatati corpus servabatur in ea sancti, circumjacentibus tamen atriis, ecclesiae coemeterium ferebatur ex antiquo Remensis. SJ, Remense, et tota sententia clarior est in Hincmaro, ad hunc modum: «Sed nullum corpus nominati sancti in ea jacebat, et in qua eique circumjacentibus atriis, ex [Col. 0348D] antiquo erat coemeterium Remensis ecclesiae.» Ut enim ad marginem adnotavit in Gallica versione Nicolaus Chesneau, antiquum coemeterium Remense extra urbem fuit.
Adeloldi quoque tui miserere famuli. Hic videtur vel auctor monimenti ibi positi, vel potius horum rythmorum, quos per modum versuum excudi curavimus, quia facti sunt instar prosarum sive sequentiarum, quae olim frequenter recitabantur ad sacrum missae officium.
Beati Remigii testamentum Barnabas Brissonius, lib. VII de formulis et solemnibus populi Romani verbis integre transcripsit ex hoc nostro auctore, et [Col. 0349A] aliunde, de quo sic praefatur: «Exstat D. Remigii Remensis archiepiscopi, qui laudum suarum praeconem egregium Sidonium Apollinarem aequalem suum epistola 7 lib. IX, habet elegans testamentum, a me pridem ex Hincmari et Flodoardi scriniis, et ipsius Remensis Ecclesiae archiis descriptum, versione et nuper a Nicolao Querculo in Gallica Flodoardi, editum,» etc. Habet eodem loco Brissonius testamentum Hadoindi Cenomanensis episcopi. Hujus meminit Flodoardus libro secundo, capite quinto, ejusdem fere saeculi et styli, quod sic incipit: «In nomine Domini nostri Jesu Christi, et Spiritus sancti, VIII Id. Februarii in anno V regnante gloriosissimo Clodoveo rege. Ego Hadoindus, ac si indignus tametsi peccator, episcopus sanctae Dei Ecclesiae Cenomannis [Col. 0349B] civitatis, sanus, Deo propitio, mente et corpore, sanoque consilio, metuens casum humanae fragilitatis, testamentum condidi, idque Cadulto diacono scribendum dictavi. Quod testamentum meum, si quo casu jure civili, aut praetorio, vel alicujus novae legis interventu valere nequiverit, ac si ab intestato, ad vicem codicillorum valere id volo, et valeat. Itaque si quando ego Hadoindus suprascriptus episcop. e rebus humanis excessero, et debitum venturi temporis complevero, tunc tu SS. Ecclesia venerabilis haeres mea esto, haeredemque meam te esse constituo: ita ut ubicunque aliquid per hoc testamentum meum dedero, legavero dareve jussero, id ut detur, fiat, praestetur, fidei tuae haeres mea committo,» etc. Quae idcirco huc attuli, quia faciunt ad majorem [Col. 0349C] testamenti B. Remigii intelligentiam, quod quidem, etsi fidelissime a Brissonio sit editum, est tamen ubi majorem admittere potest diligentiam et emendationem.
Si ei juris aliquid videbitur defuisse. Restitui si ei pro fieri. MS male affuisse pro defuisse, nisi forte scriptum fuerit abfuisse.
Donavero, legavero darive jussero. Ita MS J et Brisson. C, donando legavero. Paulo post male Brisson. Pontensi pro Portensi, quod forte typographi mendum est, sicut et multo post, colonos pro colonas, et post tres dictiones omittit illa verba, cum omnibus quos intestatos reliquero, quae desunt etiam in C, et alia nonnulla quae ex aliis exemplaribus supplevi.
[Col. 0349D] Tuo dominio vindicabis. Sic tam hoc loco quam bis in medio testamenti habent omnia exemplaria, et Brisson. cum legendum videretur vendicabis. Sed etiam hodie docti sic scribendum judicant, et ita olim scriptum fuisse docet Aldus Manutius in sua Orthographia. Unde vindex, non vendex, et vindiciae. Certe vindicare inter caetera significat asserere. Videatur Ludovicus Rhodiginus, lib. XVII antiquarum Lectionum, c. 29.
In ptochiis, coenobiis, martyriis, diaconiis. Ptochium, Graece ÏÏÏÏΔáżÎżÎœ, domum mendicorum significat. Martyria dicebantur ecclesiae vel oratoria in quibus martyres colebantur. Diaconiae a diaconis dictae sunt. Erant hae publicae pauperum hospitales [Col. 0350A] domus, quae oratoria et sacella adjuncta habebant, in quibus a patre diaconiae sive diacono egenis necessaria subministrabantur. Vide Onuphrium ubi supra. Meminit horum Zacharias papa epist. 7.
Vicus ex proprio in Portensi, et . . . Villanis quoque, etc. MS hoc loco || et mox infra Porcensi, item villaris legunt, et in M vacat spatium, ut significetur deesse aliqua dictio, uti et infra; quod a Brissonio et aliis non est animadversum, ideoque omnia continenter scribunt. Similis est varietas lib. II, c. 11, ubi initio capitis MS J iterum Porcensi legunt, sed C vertit Postez, et in s littera t superponitur. In fine vero M et C Portensi, lib. III, c. 7, omnia legunt Porcensi, et ibidem vertit, Potez, sed in margine ponit ou de Portiam. Item lib. IV, c. 29, pagum Portensem, CJ Porcensem, et Gallice vertit la terre de [Col. 0350B] Portiam.
Duodeciacus vero sicut a Clodowallo, etc. M, Ludowallo, et similiter infra Ludowaldus. Brisson., Hlodowaldo, et similiter infra lib. III, cap. 20. In omnibus exemplaribus bis legitur sanctus Clodoaldus. Beatus Remigius paulo infra vocat eum puerum sanctissimum; sibique unanimem. Agunt de eo Usuardus, Romanum Martyrol., Martyrol. monasticum Arnoldi Wion., et alia die 7 Septembris. Quiescit juxta Parisios, Gallice Saint-Cloud. Agit de eo Gregor. Turonens. lib. III Histor. Francorum, cap. 6 et 8, ubi scribitur Chlodovaldus; et Sigebertus anno 531. Filius fuit Clodomeris regis, nepos Clodovei primi.
[Col. 0350C] In Austria, sive Toringa. Sic omnia exemplaria, sed S Thoringa, Brisson. et J, Toringia.
Futuro episcopo successori meo amphibalum album paschalem relinquo. Sic caetera omnia praeter tertium exemplar, quo usus est Nicolaus Chesneau, quod legit pastoralem pro paschalem. Amphibalus autem indumentum aliquod designat, a Graeco áŒÎŒÏÎčÎČΏλλÏ, circumpono, operio, induo.
Inter te, haeres mea, et dioecesim tuam Ecclesiam Laudunensem, et infra, Lauduni. Ita hic et infra recte correxit S. Similiter Brisson. et J perpetuo legit, cum M et R ubique Lugdunensem et Lugdunum haberent, sed perperam. Quid enim Ecclesiae Rhemensi cum Lugdunensi? Laudunensis vero cum pars esset dioecesis Rhemensis, ab ipso Remigio erecta est in [Col. 0350D] cathedralem Rhemensi subjectam, ut adnotavimus supra ad cap. 14: ideoque Ecclesiam Laudunensem hic vocat dioecesim Rhemensem. Praeterea sic legendum patet ex cap. 20 infra, ubi diserte Anisiacus Laudunensi Ecclesiae attribuitur, et ex capite 14 supra, ubi dicitur S. Remigius non modicam partem possessionum sibi a Clodoveo, et aliis datarum tradidisse ecclesiae S. Mariae Lauduni Clavati, quomodo legendum est in Greg. Turon. lib. VI, cap. 4, ubi Lugduni Clavati legitur.
Illud quoque vas aureum decem librarum. Sic MS J et C in margine. In textu vero sic habetur: «Aliud argenteum vas decem librarum.» Quod secutus est Brisson. Sed legendum aureum patet ex antithesi, [Col. 0351A] cum postea dicat, «quae Lauduni in argenteo ipse dictavi.»
Jubeo turriculum et imaginatum calicem fabricari. Sic M et J, ex quo alius fecit thuribulum, quomodo C. legit in textu, et Brissonius, sed in margine notat C alias legi turriculum: «Pro quo, inquit, turriculam censeo reponendum. Est autem turricula quod vulgo ciborium vocant.» Sic ille, et propterea S turriculam scripsit. Non esse legendum thuribulum primum ex eo probatur quod omnino sit verisimilius ex vase aureo (quomodo legendum docuimus) eum potius jussisse fieri vas ad usum venerabilis sacramenti eucharistiae, quam thuribulum. Secundo quia addit: «Et epigrammata quae Lauduni in argenteo ipse dictavi, in hoc quoque conscribi volo.» [Col. 0351B] Quae prorsus ea videntur esse quae supra habentur cap. 10. Imaginatum calicem dicit imaginibus et figuris sculptum. Infra quoque libro secundo, capite sexto, mentio est turris aureae super altare beatae Mariae positae, quam et ibidem ciborium interpretatur idem Nicolaus Chesneau, hoc est repositorium venerabilis sacramenti eucharistiae, a figura sic nominatum. Et infra libro IV, capite decimo nono, meminit Flodoardus ciborii super altare sanctae Mariae. Item turris aureae ad eumdem usum mentionem facit Venantius Fortunatus libro tertio, capite vigesimo tertio, in epigrammate ad Felicem Bituricensem, qui subscripsit synodo secundo Turonensi, habitae anno 570. Absolute turrem nominat Gregorius [Col. 0351C] Turonensis, libro primo de Gloria martyrum, capite 86, dicens: «Acceptaque turre diaconus, in qua mysterium Dominici corporis habebatur, ferre coepit ad ostium; ingressusque templum, ut eam altari superponeret, elapsa de manu ejus ferebatur in aera,» etc. Ut tamen a veteribus exemplaribus non recedamus, qui turriculum constanter legunt, (et plerumque ea lectio verior est, quae est minus verisimilis) potest illud recipi, ut sit adjectivum, pro turritum vel turriculatum. Nam turricus, a, um, legitur ea significatione in Summa Joannis Januensis, quae Catholicon dicitur. Porro ex eo quod huic calici velit inscribi versus illos, quos habes supra capite decimo, intelligimus hunc fuisse calicem ministerialem, ut docet Onuphrius ubi supra. Idcirco autem [Col. 0351D] calices ministeriales dicebantur, quod ad ministrandum sanguinem Christi populo deservirent.
Balatoforum. Sic omnia exemplaria, nisi quod in manuscripto C sit Badatoforum, et videtur nomen proprium.
Alimoniam praestolantibus. Sic MS J et Brisson.; CR, postulantibus.
Calmisciaco, Tessiaco. Sic SJ et Brisson. Alias ut in M, Colmisiaco. Item alias Tamaco et Trissiaco legitur.
Ad portam Suessonicum solidos duos. Ita CSJ, Brissonius, tum sequentibus quindecim articulis, videlicet usque ad «ecclesiam sanctorum martyrum Cosmae et Damiani.» M vero ubique in nominativo casu solidi duo, sicut et codex Remigianus. Quae diversitas [Col. 0352A] ex eo provenisse videtur, quod non plena dictione, et per notas numerorum scriptum sit sol. 2, quomodo plerisque locis adhuc habetur in M, quod alius litteris extendit.
Supra cryptam Remorum aedificavi. Sic omnia exemplaria. Quare male Brisson., supra scriptam, nisi mendum sit typographi.
Rebus prioribus superaddidi. Sic MS J. Brisson. vero et C, rebus superioribus addidi, nec Brissonius id bene jungit sequentibus contra omnia exemplaria.
Plebeias supra Matronam adjunxi. Ita Brissonius et omnia exemplaria, quomodo et infra bis legitur in hoc testamento, nisi quod C in impresso hoc loco habeat Maternam quod ejusdem fluvii recentius [Col. 0352B] nomen est, Gallice Marne. Itaque promiscue nunc unum, nunc alterum in Flodoardo legitur. Nam libro tertio, capite ultimo, omnia exemplaria et Aimonius loco ibidem in margine a me notato Matronam legunt. Infra autem primo libro, capite vicesimo quarto, Maternam legunt MS et omnia exemplaria, libro secundo, capite septimo et octavo. Rursum, libro quarto, capite nono, decimo tertio, vicesimo sexto, et vicesimo septimo, omnia nostra exemplaria praeter J Maternam legunt, et MS, cap. 33. Similiter Materna legitur in litteris fundationis monasterii seu prioratus S. Martini a Campis, Parisiis anno 1060 per Henricum primum Francorum regem fundati. Matronam habet Gregorius Turonensis, libro sexto Historiarum, capite vicesimo [Col. 0352C] quinto, et libro octavo, capite decimo.
Et Paschasidem conjugem suam. Ita CS. et Brissonius, sed M, Pascasidam, J, Pascasidem, C vero notat alias legi Pascasiolam.
Theodonima. Brissonius et C in impresso, Theudonima, J, Theodonivia.
Edoneifan, quae homini tuo. Sic et Brissonius Edoversam autem legunt MS. In codice R legi potest Edoveifan [quomodo habet] et Edoveresam.
Ad imitatem montium posito. Sic J et Brisson. Sed MS C, ad unitatem.
Et quae Jovia sunt pratella. Sic omnia exemplaria. Legendum forte, adnotat Nicolaus Chesneau, quae juxta sunt.
[Col. 0352D] Et uxorem suam Moriam. Sic MS J et C in margine, sed in textu, uxorem ejus Moram, quomodo et Brisson.
Medaridus eorum filius. Ita CJ. et Brissonius; MS, Medarius.
Delegoque nepoti meo Praetextato Moderatum. Haec est vera lectio ex diversis restituta, quam habet C et J, ut Praetextatus sit nomen proprium. Sic infra meminit proneptis suae Praetextatae. Sed C in textu excuso, S et Brissonius legunt Moderato, ut cohaereat cum Praetextato, veluti cognomen; M, praetaxato Moderatum, ut sit appellativum pro praedicto, quam lectionem codex notat in margine.
Totticionem. Ita MS. Caetera, Tottionem.
Lacernam. Sic C R et Brissonius; alias laternam, [Col. 0353A] MS J, lucernam. Est autem lacerna idem quod penula, nimirum vestis genus tunicae superductum ad arcendam pluviam. De qua in actis S. Cypriani, et in Sulpitio, libro primo Dialogi, capite decimo quarto. Utitur Martialis aliique profani scriptores. Videantur loca in Baron. tomo secundo Annalium, anno 261.
Et argenteam cabutam figuratam. Sic omnia exemplaria. Brissonius, cambutam, qui non recte sequentia verba: Filiolo illius Parovio jungit praecedentibus, cum inde nova incipiat sententia, ut quatuor nostra declarant exemplaria. Et cui aliquid legat, cum in principio nominare solet. MJ parvulo legit; C Parovio; S, utrumque conjungit, parvulo Parovio. Vera lectio videtur Parovio. Quid sit cabuta [Col. 0353B] explicent alii. Hoc mihi tantum occurrit. Cum Brissonius cambutam legat, si cambuca legeretur, pedum episcopale, vel potius baculum pedi episcopalis significaretur. Qua voce utitur Petrus Comestor in Historia Exodi, capite 52: «Sicut, inquit, in baculo cambucae pontificalis eburneo fieri solet.» Hinc in Pontificali Guillelmi Duranti, quod habeo manuscriptum, parte secunda, ubi agitur de consecratione Ecclesiae, cum accedit pontifex ad ostium ecclesiae. ita legitur: «Faciat crucem cum gambuca in limine superiori, et inferiori.» Pro quo Pontificale Romanum, excusum anno 1503, et Venetiis 1561, et alia dicunt «cum baculo pastorali.» Et antea diserte dicit idem Pontificale Duranti, «cum inferiori parte gambucae, seu baculi pastoralis.» [Col. 0353C] Quibus verbis aperte significat illa eadem esse.
Hichinaculum quoque dono illi. Ita CR. et Brisson. MS J, hiclinaculum.
Vitium pedaturam. Infra CMS, peditura, sed male. Videtur autem accipio pro eo quod Columella vocat pedamentum vitis, et statumen, hoc est pro perticis et palis qui vitem sustentant.
Actio nepoti meo. Sic C in margine et infra in textu cum Brissonio et J. MS hic, Actio, sed paulo infra, et c. 23, M quoque, Etio, et SJ Aetio. Nomen Aetius legitur epistola 56 Leonis papae primi.
Ita ut a partibus suis. Sic J. Caetera patribus.
Quos libertos esse praecipio, Catusionem et Auliatenam. Ita MS CJ. At Brissonius legit percupio, [Col. 0353D] Cattusionem et Aulietenam quomodo et C in impresso.
Leutiberedum. Sic MS. At CJ et Briss., Leuberedum.
Vasantem, Cocum. Sic MS C et Brissonius; sed C notat in margine alias legi Adcum, J, Vasantem cocum, ut sit appellativum, non autem duo propria nomina.
Dagarasenam et Baudorosenam. Et infra: Flavarasenam. Sic CJ et Brissonius. Item S, nisi quod legat cum M Dagaraseam. Reliqua duo M legit per u in ultima syllaba Baudoroseuam, Flavaraseuam.
Modorosenam. Sic C et Brissonius; M, Odoresevam. SI, Odorosenam.
[Col. 0354A] Leudoneram. Ita CS et Brissonius. Sed MJ, Leudoueram per u.
Salvonarias supra Moram. Ita omnia exemplaria et Brisson., nisi quod M legat Salvanarias. C hanc adnotationem margini adjecit: «Forte reponendum Salinarias supra Mosam, vel Sablonarias, ut infra.»
Domitextilis casulam subtilem. In omnibus nostris exemplaribus sunt duae dictiones, sed cum Brissonio conjunxi.
Caeteri omnes exhaeredes estote, suntote. Sic omnia exemplaria, nisi quod M omittit posterius, sed non recte. Ita ad majorem firmitatem et exaggerationem in formulis testamenti dici solet.
In quo si qua litura vel caraxatura fuerit inventa, facta est me praesente, dum a me relegitur et emendatur. [Col. 0354B] Similis est clausula in fine testamenti sancti Berthicranni apud Brissonium his verbis: «Si quae liturae, si quae caraxaturae, si quae litterae adjectae sunt, vel detractae, ego feci fierique jussi, dum meam mihi saepius praelego voluntatem, et omnia per singula recognosco, vel emendo, ut lex edocet, septem virorum honestorum subscriptionibus et sigillis credidi muniendum, et pro totius rei firmitate atque stipulatione adnecti praecepi. Actum Cenomannis in civitate, die et anno superius comprehenso.» Ubi caraxatura, seu potius charaxatura significat obductionem sive deletionem. Verbo caraxare et caraxari pro insculpere et insculpi utitur Gregorius Turonensis libro septimo, capite tricesimo sexto, et libro octavo, capite vicesimo nono. Auctor noster in [Col. 0354C] prologo, charaxatorum indigentia, id est scriptorum, seu scribentium, libro primo, capite nono caraxatum, id est scriptum. Infra libro tertio, capite decimo sexto, idem significare videtur quod notare vel redarguere. Vide nostrum indicem vocum obscurarum in Chron. Cameracensi, ubi et locum ex Prudentio citavimus.
Peractum Remis, die et consule supradicto. Hinc constat, quantacunque facta sit a nobis diligentia ut sincere et integre hoc testamentum ederemus, tamen aliquid adhuc initio deesse, quia ibi nec diei, nec consulis ulla fit mentio. Quod dolendum est, quia ob hoc ignoratur tempus hujus testamenti conditi.
Intercedentibus et mediis signatoribus. Ita CJ. Brissonius [Col. 0354D] quo tendit M, quod legit meridicis. Ex quo S fecit veridicis. Quae lectio vera videri posset, nisi obstraret illud et
Episcopi qui testamento subsignarunt, hoc ordine recensiti, hi sunt: Sanctus Vedastus Atrebatensis, sanctus Genebaudus Laudunensis, sanctus Medardus Noviomensis et Tornacensis unitarum. S. Lupus Suessionensis, Benedictus et Eulogius.
In exemplari M post Medardum duo addendi videntur. Nam bis denuo ponuntur illa verba, cui pater meus Remigius, etc., addita cruce, sed omissis nominibus, et ideo ab aliis praeteriti. Quare operae pretium fuerit inquirere an in archivis Ecclesiae Remensis vel in scriptis Hincmari non possit reperiri [Col. 0355A] correctius aliquod exemplar testamenti hujus. Nam sane verosimile est omnes illius provinciae episcopos, qui tunc novem erant, subscripsisse.
In manuscripto C post Agricolam presbyterum sequitur iterum Eulogius episcopus, cui pater meus, etc., deinde iterum: Agricola presbyter. Verum hoc scriptoris mendum est. Nam etsi fieri possit ut duo subsignarent episcopi ejusdem nominis, tamen nunquam episcopus post presbyterum subsignaret. Itaque haec cum reliquis omnibus exemplaribus et Brissonio praetermisi.
Theodonius presbyter. Sic Briss. et C, notans alias legi Theodonus; MS J, Theodericus. Forte legendum Theodorus.
V. C. Pappolus interfui et subscripsi. Sex aut [Col. 0355B] septem sequentibus laicis in exemplari M praeponuntur duae istae litterae, quas ex eo adjeci, easdemque expressit J. Quae ab aliis forte non intellectae, vel non animadversae, praetermissae sunt, uti ab CS et Brissonio. Legendum porro hoc est, vir clarus sive clarissimus, aut vir consularis. Inter subsignationem Eusebii et Rusticoli in M haec interponuntur: VC. interfui, ideoque videtur hic unus praeteritus, et forte Attolus, de quo infra capite vicesimo tertio: vel illa verba abundant. Certe infra cap. 23 sex tantum laici nominantur subscripsisse, quorum sunt expressa nomina.
Hoc capitulum in exemplari MS praecedit caput de testamento; in aliis sequitur, idque magis exigit [Col. 0355C] ordo rerum gestarum.
Populum primae Germaniae devastaret. Id est superioris Germaniae. Intelligit Treviros et circumjacentes. Germania prima, inquit Papirius Massonus lib. I Annalium Francorum in Meroveo, Salviano, Sidonio et veteribus eis Rhenum est, ad quam Ammianus narrat praeter alia pertinere Moguntiacum, Vangiones, Nemetes et Argentoratum. Idem Massonus in Clodoveo ait Agrippinam Coloniam inter civitates Germaniae secundae primas tenere. In eadem est Tungrorum civitas. Vide infra ad c. 23. Contigit autem haec pestis anno 565, teste Baronio.
In monte Bardonum. Is est qui alio nomine Apennius dicitur, qui Italiam secundum longitudinem [Col. 0355D] dividit. Vide Ortellii Thesaurum geographicum.
Quod vocatur Bercetum. Alias Berterum, Bertecum et Berletum. Sed Bercetum esse veram lectionem, quam habent meliora exemplaria, probatur quoque ex Paulo Diacono, qui meminit hujus monasterii in Bardonis Alpibus a Luitprando constructi.
Quando tres fratres, Lotharius. Ludovicus et Karolus, regnum sibi Francorum post patris obitum divisere. MS omittit dictionem Francorum, nec habet Hincmarus, et forte rectius. Sunt autem hi tres filii Ludovici pii imper. Lothario cessit imperium, Ludovico Germania, Carolo Calvo Francia.
Villas episcopi Remensis, quod tenebat Fulco presbyter. Sic omnia exemplaria vetera, et Hincmarus, [Col. 0356A] ut ad episcopum referantur, quod tenuit, Ebone deposito, ut patet et ultimo cap. lib. II, et c. 1 lib. III, quando sedes per decem annos vacavit. Quare non recte J quod mutavit in quas, ut ad villas referatur sicut et C in Gallico retulit.
Villam Juliacum quidam Ricuino dedit. Quomodo hanc donationem postea idem Carolus Calvus revocaverit, et villam istam cum omnibus aliis bonis quae alienata fuerant Ecclesiae Remensi restituerit per publicum edictum, videre est lib. III, c. 4.
Moderno tempore colonus quidam. Id contigit aetate Hincmari, nam ipse pro eo dicit, nostra aetate.
Pro qua re nuper anno praeterito, cum rege Ottone et praefato duce locuti sumus, quando Aquis ad eumdem regem missi fuimus. Sermo est de Ottone [Col. 0356B] primo, de quo infra lib. IV, cap. 33 et sequentibus. Vera lectio est Aquis, Gallice Aix, quomodo legunt omnia exemplaria: pro quo S substituit Aquisgranum, ejusdem civitatis nomen. Sed prius saepissime apud auctores invenitur.
Integrumque illud cum brandeo, quo prius repertum fuerat involutum. Hincmarus in Vita S. Remigii, brandeo rubeo involutum. Quod Nicolaus Chesneau Gallice vertit; drap de samy vermeil, ut capite praecedenti legitur. Significat autem brandeum pannum sericum sive linteum, quo sanctorum corpora seu reliquiae involvebantur. Moris enim fuit, ut alicubi in conciliis decretum, ut hujusmodi pretiosis [Col. 0356C] velis sanctorum corpora involverentur. Utitur eadem voce S. Gregorius papa libro tertio, epistola 30, pro serico, aut velo, quod ad eum finem missum, sanctorum corpora contigisset. Sic enim scribit ad Constantiam Augustam: «Cognoscat autem tranquillissima domina, quia Romanis consuetudo non est, quando sanctorum reliquias dant, ut quidquam tangere praesumant de corpore, sed tantummodo in pyxide brandeum mittitur, atque ad sacratissima corpora sanctorum ponitur. Quod levatum in ecclesia quae est dedicanda, debita cum veneratione reconditur: et tantae per hoc ibidem virtutes fiunt, ac si illuc specialiter eorum corpora deferantur. Unde contigit ut beatae recordationis Leonis papae temporibus, sicut a majoribus traditur, dum quidam Graeci [Col. 0356D] de talibus reliquiis dubitarent, praedictus pontifex hoc ipsum brandeum, allatis forficibus, inciderit, et ex ipsa incisione sanguis effluxerit.» Haec ille. Ejusdem moris antiquissimi ponendi vela vel alia ejusdem supra apostoli Petri sepulcrum, ut benedictione locupletata reciperentur, meminit Gregorius Turonensis libro primo Miraculorum, capite vicesimo octavo.
Tertius et Karolus regni componeret actus. Is est Carolus Calvus. Primus enim est Carolus Martellus, secundus Carolus Magnus.
Octimber primam, etc. Sic exemplaria, sed J, Octember, S mutavit October, cum primum illud antiquitatem redoleat, et exprimat vocis originem, [Col. 0357A] eodemque modo legitur in metrico Martyrologio Wandelberti Prumiensis.
Ter centum fuerant, tres et deni quater anni, etc. Id est trecenti et quater tredecim, qui sunt quinquaginta duo, anni elapsi erant a baptismate Clodovei et Francorum, quando haec translatio corporis S. Remigii facta est, quod fuit anno 952. Ex quo sequitur baptismum Clodovei contigisse anno 500. Non autem sensus est, ut videri posset, trecenti quadraginta tres anni. Tunc enim oporteret eum fuisse baptizatum anno 509, quod est contra communem sententiam, ut supra ad cap. 13 adnotavimus.
Comitantibus undique secus populorum stipatus catervis. Secus, id est prope, et sic omnia exemplaria, [Col. 0357B] ne quis legendum putet secum.
Mulier quaedam de pago Trecassino membrorum omnium agitatione multata. Similem punitionem ex maledicto matris provenientem, ejusque curationem ad memoriam S. Stephani protomartyris narrat Augustinus lib. XXII de Civit. Dei, c. 8.
Ex villa quae vocatur Caucella. Sic R, MS J, sed C, Caurella. De relatione S. Remigii ad locum sepulturae suae, seu ad monasterium suum, per Herivaeum archiepiscopum facta anno 901, de qua in fine hujus capituli paulo latius agit auctor, lib. IV, c. 12.
In eo vero loco ubi hoc salutis accidit donum, posita deinceps exstat columna, cruce praefixa, glorificationis [Col. 0357C] hujus continens monumenta. In circuitu pedis columnae crucis sitae in burgo S. Dionysii Remis, ejus rei testis est haec inscriptio: «Nongento primo anno incarnati Domini, sub quarto Kal. Januarii, secundaque Sabbati, glorioso ab hac urbe delato corpore Domini nostri ac patroni beati Remigii, cum honore dignitatis utriusque ordinis concurrebat plebs devote Herivaeo praesuli, Carolo rege subsequente, cum Richardo principe, Christo laudes una mente jubilando consone. Cum fuisset huc perlatum pignus sanctissimum, coelitus virtute lapsa illico prosiliit (mirum dictu!) quidam claudus directis poplitibus, novo gressu ab hinc suum prosequens remedium, cujus ope adjuvemur hic et in perpetuum.
Quidam Belgicae secundae provinciae. Belgica secunda continet Remos, Catalaunos, Ambianos, etc. Ut enim docte scribit Jacobus Meyerus in suis Flandriae Annalibus ad annum 453, Romani dividebant Belgicam Galliam in Germaniam primam, seu superiorem, quae Argentoratum, Magontiacum, Nemetas, Vangiones aliasque Rheno propinquas continebat gentes: et in Germaniam secundam, seu inferiorem, cujus caput erat Colonia Agrippina cum Tungris ac Nerviorum Morinorumque maritimis [Col. 0358A] populis, qui nunc Brabantini et Flandri vocantur. Rursus secabant eamdem Galliam in Belgicam primam, cujus caput Treveris, cum Mediomatricibus, Leucis et Virodunensibus; et in Belgicam secundam, ubi principatum tenebant Remi, habentes sub se Suessiones, Catalaunos, Laudunos, Camaracos, Nervios, Morinos, Atrebates, Ambianos, Bellovacos, Noviomagenses. In qua secunda Belgica Flandria includitur.
Est silvula in monte sita tribus a civitate millibus separata. Nomen monti est Hor, ut est in Vita hujus de quo agitur Theodorici apud Surium.
Quin vocetur Theodorico. Sic C et R sed SJ, Theoderio, alia, Theoderico. Quomodocunque legatur, [Col. 0358B] exprimere voluit nomen diminutivum, quae apud Gallos desinunt in o, ut a Petrus Pierrot.
Die Kalendarum Juliarum. Natalem diem S. Theodorici, sive Theoderici hoc die habet Martyrologium Usuardi Romanum cum notis Baronii, item Petri Galesinii, Francisci Maurolyci, qui Theodorum vocat, et Arnoldi Wion libro tertio Ligni Vitae. Ejusdem Vita exstat hoc die apud Surium, consona iis quae hoc cap. habentur, sed hic aliquanto uberius.
Quadam denique Sabbatorum die, jam vespera Dominici diei accedente, quaedam paupercula, etc. Graviter punita fuit haec mulier, quod vespere diei Dominicae operaretur, quia tum celebratio Dominicae incipiebat a tempore vesperarum, quod duravit fere [Col. 0358C] ad nostra usque tempora. Videantur quae scripsi in notis ad Thomam Cantipratanum, lib. II, cap. 53, parte IX. Idem vero patet ex hoc auctore supra, cap. 20, ubi Ragenbaldus quidam ob eamdem causam punitus est.
De S. Theodulfo, de quo hoc cap., agit Molanus in additione ad Usuardum Kalendis Maii. Eodem die Petrus Galesinius, et Arnoldus Wion, Utriusque, videlicet S. Theodorici et Theodulphi, meminit Sigebertus in Chronico ad annum 534 his verbis: «Theodoricus abbas, discipulus sancti Remigii, et Theodulphus abbas, discipulus ipsius Theoderici, in Francia clarent.» Inventionem corporis S. Theodulphi [Col. 0358D] apud Treviros notat ex Trithemio dictus Arnoldus Wion, die ult. Februarii, quam late describit Thomas Cantipratanus ubi supra, part. II. Sed anne sit idem Theodulphus ille cum isto multum ambigo. Eumdem facit Trithem. lib. III de Viris illust. ord. S. Benedicti, cap. 260, ubi sic habet: «Theodulphus abbas in monte Hor, vir sanctae conversationis et innocentis vitae, multis virtutibus clarus effulsit. Hujus corpus non ante multos annos repertum integrum, et incorruptum, cum magno honore Treveris apud Praedicatores reconditum est in summo altari. Haec inventio celebratur pridie Kalendas Martii.» Sic ille. Verius tamen existimo diversos esse.
Beato Remigio succedisse traditur Romanus. Sub annum videlicet 545. Hic B. Romanus coenobium in vico cui nomen Mentuniacum, duabus ab urbe Trecensi leucis semoto, condidit, et primus in eo abbas fuit, quod a sexcentis annis penitus est dirutum, nec quidquam ejus superest praeter crucem in rei memoriam ibi collocatam. De eo in Vita S. Leonis abbatis ex Breviario Trecensi sic legitur: «Beato Romano Mentuniaci coenobii abbate in episcopum Remensem electo, beatus Leo ejus monasterii factus est abbas.» Ejusdem S. Leonis Vita alia, sed mutila, testatur eumdem S. Romanum a rege Clodoveo seniore confirmationem donationis quorumdam praediorum impetrasse, quae Merobaudus patricius [Col. 0359B] eidem coenobio liberalissime impertiverat. Sequitur.
Romano Flavius. Hic Flavius subscriptus legitur concilio Arvernensi. Vide Scholia in cap. 13 libri praecedentis.
Ex iis quae hoc capite ex Fortunato citantur nonnulla possent in ipso restituit, ut in primis Egidi pro Igidi, v. 4 favens pro fovens; 24, sonet pro sonat, et alia quaedam.
Quod legatus ex parte Childeberti regis, Sigeberti filii, ad Chilpericum regem patruum ipsius Childeberti, etc. Sigebertus iste rex Austrasiae est qui uxorem habuit pessimam Brunechildem, fratres autem Guntramnum, qui fuit rex Burgundiae, Charibertum [Col. 0359C] et Chilpericum, qui omnes fuerunt filii Clotarii primi. Mortuus est autem Sigebertus anno 578, cui successit filius Childebertus.
Ut ablato Guntramni regis, Chilperici fratris regno. Nomen Guntramni vel Gontramni varie scribitur. Sic enim constanter legit M cum littera m in secunda syllaba, J semper Guntrannus, quomodo interdum etiam C. Pro priore lectione facit quod Gregorius Turonensis, locis in textu citatis, integre nomen illud scribat Gunthchramnus, pro quo in tomis Conciliorum et alibi, Guntheramnus.
A Fredegunda regina fuerat missus. Haec erat uxor Chilperici, cujus perfidia ipse Chilpericus tandem interfectus est. De ea Aimoinus lib. III De gestis [Col. 0359D] Francorum, c. 56. «Erat, inquit, Fredegundis forma egregia, consilio callida, dolis (excepta Brunechilde) parem non agnoscens,» etc. Quae vero deinceps hoc capite sequuntur ad verbum pene sumpta sunt ex Gregorio Turonensi, lib. X Historiarum, c. 19. Synodus autem haec Metensis, et Aegidii depositio est anno 594, ut tom. II Concil. adnotavit Severinus Binius.
Multa enim auri argentique in hujus Episcopi regesto [Col. 0360A] pondera sunt reperta. Eadem prorsus habet verba Gregorius, MS pro regesto vitiose legit regesta. Quae vox regestum eodem cap. supra legitur in Gregorio, cum dicit: «Scripta enim ista in regesto Chilperici regis in uno scriniorum pariter sunt reperta.» Nicolaus Chesneau Gallice vertit épargne. «Regestum Latine dici potest, quod vulgo registrum vocamus, inquit Budaeus. Hoc loco videtur thesaurum significare, vel locum ubi thesaurus reponitur.» Qua significatione accipit Gregorius jam dictus, lib. IX Hist., c. 10 et 34.
De S. Basolo, Gallice saint Basle, agit Molanus in additione ad Usuardum 26 Novembris, quo die hoc cap. obiisse legitur. Item Martyrol. Romanum ex [Col. 0360B] veteribus manuscriptis, ut notat ibidem Baronius, Petrus in Catalogo, lib. IX, c. 69; Arnoldus Wion in Martyrologio suo monastico, sive lib. III Ligni Vitae ad eumdem diem, citans Galesinium et alios, ac nominatim Vincentium in Speculo, lib. XXI, cap. 116. De eodem Trithem. De viris illust. ord. S. Benedicti, lib. III, cap. 45, et Sigebertus in Chronico anno Domini 567. De ejusdem translatione per Hincmarum facta agit Molanus die 15 Octobris.
Quem nemus inde incipiens obumbrat Rigetium. Sic C et J, sed MS, Rigentium. In breviario Remensis Ecclesiae Rietum, Gallice vertitur, ForĂȘt de la Route.
Misit ad nepotem suum nomine Balsemium, qui eum ad se a Lemovicina regione perduceret. Vitiose [Col. 0360C] J Balsennum. Gallice saint Bassange. Vitae hujus Balsemii martyris exstat fragmentum in Promptuario sacrarum antiquitatum Tricassinae dioecesis, eumque adjecit Usuardo Molanus 16 Augusti, quo die festum ejus celebratur in Tricassina dioecesi.
Ibique metatum suum constituentes, huc undecunque praedatu reverti coeperunt. Sic omnia exemplaria, id est a praedatu sive praedatione. Quare non recte S mutavit in praedati. Prioribus verbis significatur eos ibi fixam sedem seu tentorium habuisse, Gallice retraite, unde Latine dicimus castrametari. Vide infra ad cap. 10, lib. IV.
Post Egidium Romulfus. M Remulfus legit hoc loco, [Col. 0360D] et cap. seq.; sed in summario hujus cap. et supra c. 2 et in textu Romulfus, quomodo legunt caetera exemplaria, et Gregorius Turon. lib. IX Hist. Francorum, c. 30, ubi nominatur comes palatii Childeberti regis, et lib. X, c. 19.
De Sonnatio episcopo. Haec est communis scriptura exemplarium, tam hoc cap. quam praecedenti. M fere scribit Sompnacius, et interdum Sompniacius; [Col. 0361A] C, Sonnacius. Remensis vero synodus sub eo habita, de qua hoc cap. admodum celebris fuit, et plus quam Provincialis, utpote cui multi etiam aliarum provinciarum archiepiscopi interfuerint, quae utinam exstaret in tomis Conciliorum.
Palladio Antissiodorensi. MS Altissiodorensi. J perpetuo scribit Autisiodorensi, cui favet vox Gallica Auxerre.
Ansarico Suessionensi. CJ, Anserico.
Claudio Reiensi. Sic omnia exemplaria. Videtur esse Rieux in archiepiscopatu Tolosano, a quo alias Rivensis et Rivenensis episcopus nominatur. Nisi quis legendum putet Regiensi sive Regensi. Nam Claudius Regiensis episcopus subscriptus legitur concilio II Cabilonensi, celebrato circa haec tempora, [Col. 0361B] videlicet anno 658, vel, ut alii, 664. In quo etiam subscripti leguntur duo alii, qui huic Remensi interfuerunt, Donatus Visontiensis, et Palladius Antissiodorensis. Verum in tomo Concil. forte legendum Reiensis, quod est ignotius, pro Regiensis.
Vero Rutenensi. Sic J, cui accedit MS, Rutemensi; C, Tervensi. Est autem Ruthenensis episcopatus, Gallice Rodez (nam Ruthenum alias Rhodium dicitur) in archiepiscopatu Bituricensi.
Agricola Gabalensi. Hoc est, ut posterioribus saeculis vocatur, Mimatensi in eodem archiepiscopatu Bituricensi, in quo est Arvernensis et Ruthenensis, qui proxime praecedunt. Nam Gavali, qui et Gabali Prol. et Fortunato, et Gabales Caesari, [Col. 0361C] Plinio et Straboni dicuntur, Gallice Mende, hoc est Mimatum in Aquitania regionis Gavalitanae, quae GĂ©vaudan dicitur, civitas primaria et caput est, ut docet Philippus Ferrarius in nova Topographia Martyrologii Romani. Quod adnotamus, ne forte quis putet esse oppidum Cabilonense, quod est sub archiepiscopatu Lugdunensi, praesertim cum Robertus Caenalis sentiat Gabales esse Cabilonenses. Et quidem Agricola Cabilonensis episcopus subscriptus legitur concilio IV et V Aurelianensi, quorum posterius habitum est anno 552, item Parisiensi II et Lugdunensi I, quod habitum est anno 570. Praefuit autem Ecclesiae suae annis 48, et vixit anno 83, ut habet Gregor. Turon. lib. V Hist., cap. 45, et ex eo Baron. in notis ad Rom. Martyrol. die 17 [Col. 0361D] Martii. Sed ut sit idem cum eo qui huic Remensi synodo interfuit, obstare etiam videtur distantia temporis
Auderico Auscensi. Auscii, alio nomine Auxitani, unde Auxitanus archiepiscopatus. Gall. Auch in Vasconia.
Ut capitulo canonum Parisis acta in generali synodo, in Basilica sancti Petri, Lotharii regis studio congregata, omni firmitate custodiantur. Videtur intelligi Concilium III Parisiense, cujus exstant 9 capitula tom. II Conciliorum per Binium editorum. Nec obstat quod ibi dicatur celebratum sub Childeberto, quia intelligitur Childebertus primus filius Clodovei Magni, qui obiit anno 559. Quo eodem [Col. 0362A] tempore regnavit frater ipsius Clotarius primus, qui hic Lotharius nominatur, et obiit anno 565. Et quidem dictus Childebertus solium regni tenuit Parisiis, Clotarius autem Suessione, sed tandem etiam toti Galliae praefuit. Unde verisimile est post annum 559 celebratam esse hanc synodum Parisiensem, quod diserte docet Binius.
Ad matriculam praeterea sanctae Remensis Ecclesiae. Ante haec verba MS et J adjiciunt, ad Basilicam S. Medardi solidos quindecim. Quae omisimus alia exemplaria secuti, quia supra de ecclesia S. Medardi dictum fuit.
Post hanc beatum virum Leudegiselus, Attilae episcopi frater. Hic Attila, ut ex cap. sequenti patet, [Col. 0362B] fuit episcopus Laudunensis. In Tabulis Democharis sextum locum obtinet, quem vocat Attolam, uti et Hincmarus in opuscul. LV Capit. c. j. Consecravit S. Autbertum Camaracensem, episcopum anno 642, ut adnotavi ad Chronicon Cameracense, lib. I, c. 19. Sequitur:
Tempore Dagoberti regis episcopium rexit. Hic est Dagobertus primus, qui post patrem suum Clotarium secundum, regnavit adhuc annos 14, et obiit 645. Successit ei filius natu maximus Sigebertus, de quo in fine capitis, qui obiit 656.
Hunc sequitur Anglebertus. Sic omnia exemplaria praeter J, quod toto hoc cap. legit Angelbertus.
Petente Berccario abbate. Sic omnia exemplaria, [Col. 0362C] quod S mutavit ubique in Bercharium, sicut et J. Quomodo per contractionem legitur apud Sigebertum in Chronico, et in Promptuario sacrarum antiquitatum Tricassinae dioecesis Nicolai Camuzaei, in quo continetur integra Vita ejus et passio conscripta per Assonem abbatem Dervensem, et apud Surium tom. V, ubi brevem ejusdem Vitam recenset ex Vincentii Speculo historiali lib. XXIV, die 16 Octobris.
Ecclesiam in Viriziaco. Ita legendum patet ex c. 1 et 3 hujus libri, ubi constanter sic legitur. Gal. Verzy. Alioqui tum hoc loco, tum infra c. 10 variant exemplaria: M, Viriaco; C, Viriciaco, quomodo M legit cap. 10, ubi C legit Virigiacum.
Cui Ludovicus quoque rex. Intelligitur Clodoveus [Col. 0362D] II, qui obiit 662.
Hujus etiam tempore tradidit Grimoaldus vir illustris S. Remigio, etc. Hic videtur fuisse majordomus seu magister palatii Francorum, filius beati Pippini de Landis, et frater sanctarum Gertrudis et Begghae, qui obiit anno 658. Concilium praesulum Galliae Namnetis habitum jussione Romani pontificis, cujus hic meminit, videtur deesse in tomis Conciliorum. Nisi forte sit illud quod 20 continens capitula, ponitur tom. III post concilium Triburiense habitum anno 895. De quo sic notat ibidem Binius: «Incertum habemus quo tempore hoc concilium actum sit, itaque hoc loco collocavimus.»
[Col. 0363A] Post haec in ecclesiola S. Mariae, quam in eodem monasterio construxerat, obiisse fertur. Quam solemnes Nivardo exhibitae fuerint exsequiae refertur ubi supra, in Vita et passione S. Bercharii abbatis. Obiit Kalendis Septembris, ad quem diem ad Usuardum adjecit Molanus: «In alto Villari, depositio sancti Nivardi episcopi Remensis.» Quo die ponit eumdem in suo Martyrologio Petrus Galesianus. Meminit ejusdem Sigebertus in Chronico anno 661, his verbis: «Sanctus Nivardus Remensis archiepiscopus, et Reolus successor ejus, Bercharius quoque martyr, qui fuit abbas primus Altivillarensium, sancta etiam Bertha martyr et abbatissa, sanctitate clarent in Gallia.» Hunc vitiose quidam Viviardum vocant.
Ad praenotatum hujus sancti viri (Nivardi) coenobium (hoc est ad Altumvillare) beatae Helenae reginae constat corpus ab urbe Roma devectum. Dies translationis, et adventus ad hoc monasterium adnotatur septima Februarii in addit. Molani ad Usuardum. Scripsit translationis hujus Historiam Almannus monachus Altivillarensis, teste Sigeberto De viris illustribus, cap. 99, et, ut ibidem refert, Vitam quoque S. Nivardi et S. Sindulphi, de quo seq. cap. Haec autem translatio ab urbe Roma in Gallias, teste eodem Sigeberto in Chronico, facta est anno 849, ut refert post eum quoque Baronius tom. X in fine ejusdem anni, addens: «Sed de ejus corpore inter Latinos et Graecos antiqua est controversia, ubi [Col. 0363C] sepultum fuerit. Veneti insuper illud ab Oriente delatum possidere se gloriantur, quod et digno cultu prosequuntur.» Haec Baronius.
Gemino dilati gaudent esoce. Sic MJ. S reliquit locum vacuum. Significari putatur piscis, qui alio nomine salmo dicitur. Sulpicius Severus lib. III Dialogi de virtutibus B. Martini, cap. 13, «Ad primum actum reti permodico immanem esocem diaconus extraxit.» Ad quem locum Sur. tom. VI notavit ad marg: Ezocem, id est, salmonem. Scribit enim ipse per z. Adrianus Junius in suo Nomenclatore, recensens nomina piscium, ita scribit Exos, quod ossibus careat, vel, ut alii legunt, esox Plinio. Anglice a Lax, et distinguit a salmone. Plinius Nat. Hist. lib. IX, c. 15: «Sunt et in quibusdam amnibus [Col. 0363D] haud minores, silurus in Nilo, esox in Rheno, attilus in Pado.» Qui ibidem cap. 18 agit de salmone.
De S. Sindulfo agit Molanus ad Usuardum die 20 Octobris, Romanum Martyrol. cum Baronio et Petro Galesinio ad eumdem diem, sicut et Wion. Item Trithem. De viris illust. ord. S. Benedicti lib. III, cap. 46, qui scribit eum claruisse anno Domini 600, et socium fuisse beati Basoli abbatis, de quo supra cap. 3. Unde de iisdem conjunctim ait in Chronico Sigebertus ad annum 567: «Basolus abbas, et Sindulphus presbyter et reclusus in Francia clarent.»
De sancto Reolo episcopo. De hoc nihil invenio in Martyrologiis. Hic ante episcopatum neptem S. Nivardi, filiam Childerici regis, uxorem habuit, ut constat ex auctore supra cap. 7. Post ejus mortem praefuit in hoc archiepiscopatu annis 26, ut dicitur in Vita sancti Gumberti, fratris S. Nivardi, quae est in Vitis Sanctorum Gallice editis per Parisienses die 29 Aprilis. Hunc alii, ut Papirius Massonus in suis Annalibus et Jacobus Sirmondus in Catalogo archiepiscoporum Remensium, vocant Regulum.
Cruciniacum montem, Curbam villam, cum Aciniaco in pago Tardonensi. Haec ita vertit Gallice Nicolaus Chesneau, le mont de Cruny, Courville, [Col. 0364B] et Acini en Tardenois. Atque ita legunt omnia fere exemplaria, tum hoc loco, tum c. 17 hujus libri, nisi quod MS hoc loco et c. 11 legunt Torbam et Tardonisse.
Gerniacam cortem. Ita hic et saepius infra omnia exemplaria, Gall. Gernicourt. Pro quo aliquoties S substituit Germanicam, quod supra cap. 5 vertitur Germyni. Ex hoc loco corrigendus Surius, Haraeus et Lippello, qui in Vita S. Rigoberti die 4 Januarii legunt Gremaca. Locus est non procul Remis, ut constat ex cap. sequenti. Corrigendum et illud in iisdem auctoribus, quod pugnam Caroli cum Chilperico et Ragemfrido ponant accidisse XII Kalendas Augusti, cum legendum sit Aprilis. Nam accidit [Col. 0364C] in Quadragesima, Dominica die ante Pascha, ut habent Annales Francorum a Pithoeo editi, et appendix Gregor. Turonens. cujus auctor Fregedarius Scholasticus, qui res sui temporis describit.
Villam nomine Cartobram. Sic CR et J. Alia Carobram. Gal. Chartreune.
Et in villa cui nomen Turba. Ita hic omnia exemplaria. Gal. Tourbe.
De villa Bracaneio super fluvium Rotumnam. RM, Bracaneco, J Bracaneto.
A Dagoberto denique rege. Intelligitur secundus hujus nominis, filius Childeberti, qui obiit anno 715, cui successit filius Theodoricus II.
In Rodonico etiam. Sic J, sed MS, Rodinico; C, Rodolito; aliud, Rodocino.
[Col. 0364D] Hic venerabilis praesul Pippinum majoremdomus regiae traditur amicissimum habuisse, cui eulogias pro benedictione crebro solebat mittere. Hic est Pippinus Herstallus, filius S. Begghae, pater Caroli Martelli ex pellice. Eulogiae erant panes benedicti, communionis mutuae et amicitiae symbola, de quibus late Baron. tom III Annalium anno 313. Concilium Namnetense, cap. 6, de quo supra, formam benedictionis exprimit.
In monte Betelini. Sic R et J, cui accedit MS. Berelini; C, Belini.
In pago Castricensi. Sic et infra c. 18; alias, in vico Castricensi; MS conjunxit hic utrumque, in vico, in pago Castricensi.
Orta denique simultate inter regem Chilpericum et Karolum praefati Pippini filium, majoremque domus Ragemfridum. Hic est Chipericus II, frater Dagoberti II, obiitque anno 719, vel, ut alii, 726. Haec autem gesta sunt anno 717, ut referunt Annales Francorum a Pithoeo editi. Sigebertus et Meyerus tribuunt anno 718. Quaestio erat de obtinendo principatu sive magisterio equitum, ut est in Vita S. Rigoberti. Nam Chilpericus magistrum equitum, sive majoremdomus constituerat hunc Ragemfridum.
Quod non illi eam prius aperiret. Sic CR et J. Quo accedit quod in M legebatur nonnulli, sed non transfixum est, et relictum est nulli quomodo legit [Col. 0365B] S.
Rigobertum patronum suum, qui, ut traditur, eum de lavacro sancto susceperat, episcopatu deturbavit. S corrigi vult patrinum, verum obstant omnia exemplaria. In Vita ipsius dicitur S. Rigobertus nunc Carolum baptizasse, et de sacro fonte suscepisse. Sed et recte susceptores patroni dicuntur. Ejus depositionem ab episcopatu, sicut et Eucherii Aurelianensis, notant Sigebertus et Massaeus anno 723.
De quo patrum scripta relatione traditur, etc. Historia de visione S. Eucherii Aurelianensis episcopi de ae terna damnatione Caroli Martelli ob invasas res ecclesiasticas, iisdem fere verbis exstat in capitulis manuscriptis, quae ab episcopis provinciarum [Col. 0365C] Remensis et Rothomagensis Ludovico regi missa fuerunt: estque adjecta in notis ad novum Corpus Canonicum cura Gregorii XIII recognitum, 16, q. I, cap. Quia. Exstat item in Vita ejusdem S. Eucherii apud Surium mense Februarii, scripta a contemporaneo, et in Vita ipsius S. Rigoberti 4 Januarii; in quibus omnibus asseritur dictum Martellum ex nunc in corpore et anima poenis sempiternis esse deputatum. Meminit ejusdem Hincmarus in praefatione Vitae S. Remigii, et inter recentiores Paulus Aemilius lib. II, De rebus gestis Francorum, et Petrus Despinac archiepiscopus Lugdunensis in oratione habita Blossii coram rege Franciae Henrico III, anno 1575, ut testis est Arnoldus Wion. lib. III Ligni Vitae, die 20 Februarii. [Col. 0365D] Verum his contradicit Petrus Pithoeus in Glossario capitulorum, littera R, et Baronius tom. IX Annalium, anno 741; idque ex eo quod Eucherius ut minimum decem annis obierit ante Martellum. Quin etiam addit Baron. de salute ipsius bene sperandum esse, eo quod poenitentiam egerit. Quid de ea re sit examinent alii. Flodoardus fideliter narrat quae ex scriptis patrum accepit, quae temere convellenda non sunt, et praecipue conciliorum acta.
Cujus in monasterio S. Trudonis humatum est corpus. Locus est in Hasbania, quae Brabantiae pars est, intra oppidum sancti Trudonis, in quo sepultus est S. Eucherius. Haec contrario modo Gallice vertit [Col. 0366A] Nicolaus Chesneau dicens: «In monasterio S. Eucherii sepultum esse corpus S. Trudonis.»
Qui regressus petitur a Milone, etc. Id est rogatur, requiritur. Est enim passivum, eodem modo quo supra hoc libro c. 3. Petitusque secretioris conversationis habitaculum concedere. Ubi contra omnia exemplaria male correxit S, petentisque. Sensus igitur est quod S. Rigobertus fuerit requisitus a Milone.
Habitavit in Gerniaca corte tempore non pauco. Annis 15 aut 17, ut in marg. adnotavit qui supra lib. I Guillelmus Le BĂšgue, idemque adnotat eum quinque aut septem annis exsulasse in Vasconia.
[Col. 0366B] Hujus beati praesulis Adrianus sedis apostolicae pontifex meminit in epistola sua Tilpino post episcopo Remensi directa. Exstat hoc fragmentum tom. III Concil. inter scripta Gregorii II, idque factum est ex judicio Baronii tom. IX, anno 717. Qui omnino alter censuisset, si reliquam partem ejusdem epistolae, quae habetur infra cap. 16, perlegisset. Nam inde plane convincitur vere esse Adriani, non Gregorii, quia in ea meminit Zachariae et Stephani antecessorum suorum, qui sunt posteriores Gregorio secundo. Poterit autem compleri haec epistola additis duabus partibus quae infra cap. 16 et 17 recitantur, et corrigi adnotatio Severini Binii, qui notat mendose irrepsisse apud Surium die 4 Januarii nomen Adriani pro Gregorio II, sicut et [Col. 0366C] Nicolaus Serrarius, in notis ad epist. 142 S. Bonifacii.
Simul cum alio episcopatu. Videlicet Trevirensi, ut probatur ex epist. 16 Hincmari, cap. 19, inter eas quae prelo excusae sunt, et ex praefatione ejusdem Hincmari in Vitam sancti Remigii, in qua ait quod Milo, de quo sermo est, episcopia Remorum ac Trevirorum usurpans insimul, per quadraginta circiter annos pessumdederit.
Decessit (S. Rigobertus) pridie Nonas Januarii. Additum est in uno exemplari in margine: «Anno incarnationis Doninicae circiter septingentesimo septuagesimo tertio.» Quae verba MS, CJ non habent, [Col. 0366D] etsi habeantur in Vita apud Surium, ex qua sumpta sunt pleraque quae in hac Historia de eo hactenus relata sunt. Additur quoque in Vita, ad majorem temporis certitudinem, indictione octava eum obiisse. Exstat apud Surium die 4 Januarii. Quo die ejus legitur memoria in Romano Martyrologio, tam Petri Galesinii quam Baronii. Eodem quoque die a Molano additus est Usuardo. Scribit ibidem Baronius in notis eum pervenisse usque ad tempora Hadriani papae, qui, inquit, ipso defuncto, rejecto Milone, in locum ejus subrogavit Turpinum, ut ejus acta testantur. Quod conforme est illis quae de anno obitus ipsius dicta sunt. Nam Adrianus sedere coepit anno 772. Meminit ejusdem Sigebertus in Chronico anno 723, quo eum dicit ab episcopatu depositum [Col. 0367A] seu ejectum. Quae si vera sunt, oportet eum annis 50 exsulasse. Verum Franciscus Haraeus in Vitis Sanctorum a se editis ponit eum obiisse circa annum 733, hac apposita adnotatione post Vitam ipsius: «Ponebatur obiisse anno Christi 773, sed omnino error videtur esse in numeris. Nempe Martellus princeps, quem ille episcopus puerum baptismate abluit, obiit quinquagenarius anno salutis 741; sicque debuisset sanctus Rigobertus episcopatum gessisse integris octoginta annis. Sigebertus quoque Historicus refert eum anno 23 illius saeculi a Martello episcopatu pulsum. Adde quod solum memoretur vixisse sub his tribus regibus, Childeberto, Dagoberto, et Chilperico, quorum postremus certe in vivis esse desiit anno 727. Itaque suspicor pridem [Col. 0367B] pro XXXIII substitutum LXXIII, ut anno 33 illius saeculi, non 73, sanctus Rigobertus mortem obierit.» Haec Haraeus satis probabiliter.
In pagum Veromandensem, ad villam Nemincum. J Memnicum. In hoc tractu Veromandensi insignis est civitas S. Quintini, non procul a Cameraco.
Haec pretiosa illuc delata membra. MS, J, munera, quomodo et C. vertit in Gallico; sed alia lectio melior est, quam paulo post habent omnia exemplaria.
Nec longum post haec, etc. Haec est quarta translatio S. Rigoberti, facta ab Herivaeo archiepiscopo, de qua infra lib. IV, c. 13.
[Col. 0367C] Quamvis eum quidam chorepiscopum tantum fuisse tradunt. Alias, coepiscopum. Sed vera lectio est chorepiscopum. Dicti sunt chorepiscopi a ÏÏÏα, quae vox Graecis regionem, vel agrum significat, quasi certarum regiuncularum in qualibet dioecesi speculatores. Quod officium in eos qui archidiaconi, archipresbyteri, et decani rurales, et decani Christianitatis hodie vocantur maxime competere videtur. Hincmarus infra lib. III, cap. 22, vicarium episcopum a vico idem nomen interpretatur. Unde et Gallice Nicolaus Chesneau interpretatur hoc loco et infra, doyen rural. In M scriptum fuit corepiscopum, sed littera r recenti manu ab aliquo imperito deleta est, ad faciendum coepiscopum. Quod autem Abel vere fuerit Remensis archiepiscopus sufficienter probat hoc cap. Flodoardus. [Col. 0367D] Eodem facit et illud apud Surium in Vita sancti Rigoberti, ubi dicitur quod Hincmarus fuerit quintus a sancto Rigoberto Remorum archiepiscopus. Si enim non connumeretur hic Abel, nonnisi quartus erit. Cur autem a quibusdam praetermittatur in catalogo Remensium archiepiscoporum, rationem habemus ex iis quae citantur ex epistola Adriani hoc cap., quia etsi ibi constitutus sit episcopus, tamen ibi permanere permissus non fuit, ideoque rediit Lobium, celebre in Belgio monasterium, ubi ad infidelium conversionem laborasse creditur, adeo ut sancte vivendo et praedicando pertigerit ad aeternae vitae bravium. Nomen ejus sacris Martyrologii tabulis Usuardi adjecit Molanus die 5 Augusti. Quo die agit [Col. 0368A] de eo idem Molanus in Natalibus SS. Belgii, ascribens ei titulum Remensis archiepiscopi, et in suis Martyrologiis Petrus Galesinius et Arnoldus Wion. Item Trithemius lib. III De viris illust. ordinis sancti Benedicti, cap. 298, et lib. IV, cap. 118. Quo loco scribit festum ejus agi nono Kalendas Octobris. Fuit natione Scotus.
Grimonem in civitate quae dicitur Rodomus. M et et aliud exemplar Rodomis, pro quo S et J substituerunt Rothomagus, ejusdem civitatis nomen, quae etiam Rodoma dicitur. Vide adnotat. Nicolai Serrarii ad epistolam 143 sancti Bonifacii. Sed non probo ut pro veteribus nova nomina, quamvis notiora, reponantur, quia hac ratione perit notitia antiquitatis. Sic et infra lib. IV, cap. 31, omnia exemplaria legunt [Col. 0368B] Rodomi, nisi quod ibi C vitiose legit Rodonii, et utrobique Gallice vertitur Rouen. Utitur ea appellatione Sigebertus anno 751: «Remigius, inquit, Pippini regis frater, Rodomensis archiepiscopus in Gallia claret.» Est autem hic Grimo vicesimus septimus Rothomagensis archiepiscopus in tabulis Democharis, Roberto subrogatus anno 733.
Tertium denique Hartbertum in civitate quae dicitur Senonis. Sic C et J. At MS, Hartbertum. In tomis Conciliorum Artbertus, in tabulis Democh. Otbertus sive Ochibertus cardinalis anno 762; estque numero tricesimus sextus. Porro ex his quae hic citantur ex duabus Zachariae epistolis non pauca poterunt restitui in tomis epist. decretalium, et tom. III Concil.
[Col. 0368C] De Tilpino episcopo. Ita constanter omnia exemplaria. Alii auctores vocant absolute Turpinum aut Joannem Turpinum. Exstat ejus nomine historia de Vita Caroli Magni et Rolandi, tametsi Papirius Massonus lib. II Annalium Francorum existimet non esse ipsius, sed hominis otiosi, qui fabulas illas post Caroli Calvi imperium descripsit in gratiam juventutis. Idem recte docet Antonius Possevinus in Apparatu sacro, in TILPINO.
De ordinatione episcopi nomine Lul, sanctae Moguntinae Ecclesiae. Sic omnia vetera exemplaria, pro quo S et J Lulli substituerunt. Sed in tomis Conciliorum saepe Lul appellatur, ac nominatim epistola 12 Zachariae papae, sicuti et in epistolis sancti Bonifacii. Fuit hic beatus Lullus S. Bonifacii martyris [Col. 0368D] successor, et secundus archiepiscopus Moguntinus.
Noviliacum in pago Urtinse. C Ursince, J Urcinse.
Missus dominicus ad recta judicia determinanda fuerat ante episcopatum constitutus. Missus, id est legatus. Frequens est missorum mentio in Capitulis Caroli Magni et Ludovici Pii, quorum officium hoc capite describitur. Misso autem dominico fere addebatur comes, ut patet ex lib. II Capitulorum, c. 25. Quod nomen officii erat, non dignitatis aut sublimitatis ut hodie. De missis dominicis lib. I, capitulo 122; lib. II, cap. 11, 16, 17, 19, 25, 26, 27, 28; lib. III, cap. 17, 18, 33, etc. De comitibus lib. II, [Col. 0369A] cap. 6, 9, 10, 12, 18, 23, 24, 25, 26, 28, 32, etc. De his et Petrus Pithoeus in Glossario capitulorum, verbo Missi dominici, Florentinus Van der Haer in Castellanis Insulensibus, et Petrus Louvet in Histor. Bellovacensi, lib. III, c. 9.
In his quoque pagis, Dolomense scilicet, Vongense, etc. Sic omnia haec nomina per e legunt MS, quomodo olim frequenter loquebatur, quod servari placuit. CJ, Dolomensi, Vongensi, etc., per i.
Ut bonos et idoneos vicedomnos et advocatos haberent. Sic M. Caetera, Vicedominos. De his vicedomnis et advocatis est capitulum 11, lib. III Capitulorum, ubi similiter legitur vicedomnis. Nam si tunc pro dominus domnus dicebatur, conformiter vicedomnum dicebant et scribebant.
[Col. 0369B] Hic synodum invenitur habuisse anno ab incarnatione Domini nostri Jesu Christi 814 in ecclesia Noviomensi. Haec synodus deest in tomis Conciliorum. Sed tom. III habetur concilium Remense primum sub eodem Vulfario et Carolo Magno celebratum anno praecedenti 813, mense Maio, quod habet capitula seu canones 44. Cujus auctor noster mox infra meminit, dicens in eo constituta fuisse capitula XLIII; sed facile fieri potuit ut unum in duo divideretur.
Congregatis secum coepiscopis suis Hildoardo, Ermenone, Jesse, Ragumberto, Grimboldo, Rothardo, Wendilmaro, Ostroaldo. J scribit Hildoaldo. Erat hic episcopus Cameracensis, Ermeno Silvanectensis, qui in tabulis Democharis vocatur Herminius. Jesse Ambianensis; Ragumbertus, vel, ut CJ, Ragimbertus, [Col. 0369C] Bellovacensis, cui successit S. Hildemannus, de quo infra cap. 20, qui obiit anno 848, die 8 Decembris. Grimboldus Morinensis, qui alias Grimbaldus et Erembaldus. Rothardus Suessionensis, qui infra cap. 20 et lib. III semper Rothadus nominatur in omnibus fere exemplaribus, quae hic variant. In tomis Concil. et tom. III Bibliothecae Patrum secundae editionis Rothaldus legitur. Wendilmarus erat episcopus Noviomensis, Ostroaldus Laudunensis.
Adalbardo. CJ, Adalardo.
Fulrado, Ericho. Sic C et J. Alia, Folrado, Eriono. Paulo post, pro Otnero, CJ, legit Othero.
Id est, Varinae, Urbs campus, Trapiacus, Jerusalem, Harbaudianisva, sive ecclesia S. Leodegarii. Sic exemplaria, nisi quod in MS sit Varinne, et postremum [Col. 0369D] in duo dividat, legens: Haer, Haudiavisna. Quae Nicolaus Chesneau Gallice vertit: Varesnes, Urcamp, Trapi, Hierusalem, Herbaudia vispa.
De annona modii MDCCCCLXXV. Sic J, sed MS praetermittit vocem modii, ut dubium sit an illud MD non sit modii, ut paulo post in MS scribitur md. j. lijo. vini, hoc est modii mille quinquaginta duo vini.
Hujus praesulis hortatu Alitgarius Camaracensis episcopus sex libellos de Remediis peccatorum, et ordine vel judiciis poenitentiae conscripsit. Exstant hi libelli tom. V antiquae lectionis, editi per Henricum Canisium, praefixis quoque his duabus, quae hic referuntur, epistolis. Ex hoc autem loco auctoris [Col. 0370A] probatur, sextum quoque librum, quem seorsim ponit Canisius, ipsius esse Halitgarii, seu, ut legit Chronicon Cameracense, lib. I, cap. 38, Halitcharii. Hi libri merito recenseri debent inter primos casuistas. Fuisse tamen et alios qui ante aetatem Halitgarii de eodem argumento scripserunt, ex ipsa hac Ebonis constat epistola: ut est Poenitentiale Romanum, et Theodori archiepiscopi Cantuariensis, de quo Beda in Chronicis sub Dagoberto. Item liber ipsius Bedae de Remediis peccatorum. Praeterea Otliberti et Hattonis episcopi Basileensis, deinde Theodulphi Aurelianensis, Rabani, etc., quorum meminit Rhenanus in argumento libri Tertulliani de Poenitentia, et Jacobus Pamelius adnotatione 1 ad eumdem librum. Patet autem ex hoc Halitgarii [Col. 0370B] opere adhuc tum temporis poenitentias imponi solere secundum exigentiam canonum.
Ubi cum diu orassent. MS, Deum orassent. Sed alia lectio, quae caeterorum est exemplarium, merito praeferenda est, quae congruit cum Thegano in opere De gestis Ludowici Pii, cap. 16, ex quo verisimile est Flodoardum accepisse, cum iisdem etiam verbis utatur. Contigit autem tam bellum contra Sclavos, quam ipsius Ludovici in imperatorem coronatio anno 816, ut patet ex eodem Thegano et Baronio.
Apostolica reperiuntur munia contulisse. Sic omnia exemplaria. Legendum forte quis arbitratur imperialia pro apostolica, ut in diplomate 2 hujus capitis: «Imperialia sumpsimus insignia.» Sed vera lectio est apostolica munia, hoc est quae a sede apostolica [Col. 0370C] conferri solent. Ejus enim est imperatorem coronare. Quae lectio probatur ex cap. 10 lib. III, ubi refertur quod hic citatur ex Lotharii imp. epistola.
Et Lotharius adduxit secum patrem ad Compendium palatium, ubi eum afflixit cum episcopis. Exstat Conciliorum tom. III concilium apud Compendium, in quo Ludovicus imp. deponitur anno 833.
Moderamni Redonensis episcopi. Sic recte S. et J et omnia exemplaria cap. 20, lib. I. Gallice vertitur de Rennes. Est autem sub archiepiscopatu Turonensi. Caetera exemplaria Rothomagensis archiepiscopi hic legebant. Quod ex eo verisimiliter accidit quod pro Redonensis aliquis scripserit Rodomensis, pro quo alius scripsit Rothomagensis. Nam Rothomagus alio [Col. 0370D] nomine Rodoma et Rodomus dicitur, ut supra ad cap. 16 probavimus. Adde quod in catalogo Rothomagensium archiepiscoporum apud Democharem nullus inveniatur Moderamnus.
Requirente postmodum papa Nicolao ab episcopis Galliae, maximeque Belgicae provinciae, haec inter alia in responsis accepit. Non exstat, saltem plene, episcoporum Galliae epistola ad Nicolaum primum, ex quo haec omnia auctor delibavit. Nam haec eum ex aliis recitare patet, dum post multa narrata addit: Item post pauca. Rursus: Item post aliquantula.
Aiulfum videlicet archiepiscopum, et Badaradum episcopum. Aiulfum legunt R, M, et J, ex quo S fecit [Col. 0371A] Anulfum, C, Arnulfum. Badaradum legunt C et J quomodo et infra legitur hoc eodem capit. satis conformiter ab omnibus, nisi quod MS habeat Baradus. Similiter et synodus Suessionensis, de qua sub finem hujus capitis, legit Badaradum et Aiulfum. MS et R hoc loco Hadaradum legebant.
Quos secundum Africae provinciae canones elegerat sibi judices. Concilium Africanum, quod aliquoties hoc cap. citatur, illud esse videtur quod exstat tom. I Concil., habitum sub pontificibus Bonifacio et Coelestino. Sunt autem canones diversorum conciliorum Africanae provinciae numero 105. Quod hic citatur habetur cap. 63, quod nominatim citat Hincmarus in concil. Suessionensi, de quo lib. III, cap. 11. Sed quae infra citantur ex cap. 59 et 74, in illo concilio, [Col. 0371B] prout nunc exstat, non leguntur.
Theodoricum scilicet episcopum. Hic erat episcopus Cameracensis, ut constat ex Chronico Cameracensi, libro primo, cap. 41.
Anno incarnationis Domini nostri Jesu Christi octingentesimo [Col. 0372A] tricesimo quinto, anno etiam imperii gloriosi Caesaris Ludovici XXI. Sic C. Sed R, MS et J, XXIII, non recte. Nam cum regnare coeperit initio anni 815, annus 835 est imperii ejus 21, ut consentit Sigebertus in Chronico.
Hartgarius episcopus. Sic RC et J. At MS et aliud exemplar, Harogarius.
Rambertus episcopus. M, Hranbertus, S, Hrambertus.
Haiminus episcopus. Sic RJ et C in Gallico. MS Hamus, C Lat. Hamius.
Cui restitutioni praefata, quae Suessionis habita est contradixit synodus. R, MS, contradicit. Hujus synodi tacite facta est mentio initio hujus capitis.
A quo in regione Saxoniae quoddam episcopium promeruit, etc. Factus enim est episcopus Hildesemensis, [Col. 0372B] ordine quartus, in quo duodecim annis permansit, ut scribit Albertus Krantzius lib. I Metrop., c. 30. Quocum satis consentit quod a Flodoardo lib. III, c. 2, supervixisse scribatur usque ad annum 851.
Anno denique Dominicae incarnationis 845 Karolus synodum episcoporum regni sui apud Bellovagum. Sic omnia vetera exemplaria, quomodo etiam ter quaterve legitur in Atrebatensi Breviario die 15 Julii. Id S et J mutaverunt in nomen hoc saeculo usitatius Bellovacum. Baronius tom. X, ad dictum hunc annum ex nostro hoc Flodoardo Gallice edito, totum hoc caput primum inseruit suis Annalibus in Latinum conversum, et ex eo Binius tom. III Conciliorum.
Archiepiscopo Sennensis Ecclesiae Wenilone. Sic omnia antiqua exemplaria, quod rursus S et J mutaverunt ubique in Senonensis, quomodo etiam hic correxit aliquis in M, cum prius legeretur Sennensis, [Col. 0371D] quomodo et constanter legitur infra c. 20 et 21. Idemque factum est infra cap. II. Nam et ibi in M legebatur cum Wenilone Sennensi. Eodem modo legit Chronicon Cameracense lib. I, cap. 43, cum Venelone Sennensi. Infra cap. 20 omnia exemplaria Egilonem vocant; c. 22, Wanilonem. In Hist. Tilpino inscripta Ganelo vocatur. Sic et manuscript. exemplar Historiae scholasticae Petri Trecensis, quod est in bibliotheca cathedralis ecclesiae S. Audomari, legit Wilhelmo Sennensi, ubi in excusis est Senonensi. Accedit et vox Gallica Sens. Et in manuscripto Catalogo episcoporum totius orbis, quem penes me habeo, lego archiepiscopatum Siennensem. Denique Zacharias papa in epist. ad S. Bonifacium, quae est inter epist. Bonifacii 143, de hac loquens ait: «Tertium denique Hardthbertum in civitate quae [Col. 0372C] dicitur Sennis.» Quo loco intelligi urbem Senonensem recte suspicatur Serrarius, et patet ex nostro Flodoardo supra lib. II, cap. 16. Denique Sennensis perpetuo legitur in epist. Nicolai primi ad Carolum regem, et ad Egilonem, quas edidit una cum Hincmari epist. Joan. Cordesius.
Quae toto hoc cap. habentur de synodo Parisiensi in causa Ebonis habita, ea similiter ex Gallico conversa in Latinum habet Baronius anno 847, et ex eo Binius tom. III Concil.
Et impetrent pro nobis offerri sacras ob ationes. Sic C et J. Alias, imperent. M, intrent pro nobis offerre; pro quo S, instent pro nobis offerre. Sed prima [Col. 0372D] lectio videtur melior. Hinc autem docemur vivorum suffragia prodesse defunctis.
Atque pusillis pumilio. Incertum est an propria sint nomina, an appellativa, quod verius videtur. Unde Gallice vertitur, le petit nain, id est parvus nanus.
Sciat secundum dignae memoriae avi, et piae recordationis genitoris nostri capitula se emendaturum. Loca Capitulorum Caroli Magni et Ludovici Pii in textu notavimus. De eodem argumento Pithoeus in Glossario verbo Nonae et decimae citat canonem 42 syn. Mogunt., 46 Turonensis, et 62 Meldensis.
Possunt praebere consultum. Sic C et J. Quomodo omnia legunt supra lib. II, cap. 19, in litteris Ludovici imperatoris. Alias, consilium, ut MS hoc loco. [Col. 0373A] Utitur eadem voce Nicolaus papa I, epist. 32: «Audivimus, inquit, Lotharium a sede apostolica petitum non exspectasse consultum.» Sic et in Rothaldi appellatione ad sedem apostolicam: «Absque meo consensu seu consultu.» Et Chronicon Cameracense lib. III, cap. 26: «Ut eum a consulatu pontificis longe faceret.» Quibus locis consultus significat consultationem vel consilium. Utitur eadem voce Fulbertus episc. Carnotensis epist. 39.
Hujusmodi regiae benignitatis functus auctoritatibus. Sic omnia exemplaria, pro quo S substituit fretus. Sensus est: Cum haberet hujusmodi auctoritates, hoc est edicta seu diplomata.
Librum quoque Sacramentorum, sed et Lectionarium, [Col. 0373B] quos scribi fecit, ebore argentoque decoravit. Liber Sacramentorum veteribus, ac nominatim B. Gregorio, est quem nos librum Missalem, vel in neutro genere, Missale dicimus. Lectionarius, qui lectiones cujusque diei continebat. Similia leguntur infra cap. 9 data ab eodem Hincmaro ecclesiae S. Remigii.
Praeparansque candelarum munuscula. Haec vera est lectio. Sed M, candelabrum munuscula, ex quo fecit S et J Candelabrum et munuscula. Ex hoc autem discimus fuisse etiam illo tempore usitatam fidelium devotionem, quam etiamnum cernimus ut sanctis luminaria accenderent.
[Col. 0373C] Velum vero quoddam oppansum ibidem videbatur. Sic M et R. Sed CJ, appensum. S, oppensum.
Scamnis tapetia reddit. Hoc est reponit. Sic omnia exemplaria, praeter MS, quod babet, sancta tapetia reddidit. Ex iis autem quae hic referuntur discimus ornamenta ecclesiae non esse applicanda ad usus profanos.
Versibus etiam auro inclytis praetitulavit. Sic MS. At J, inlitis. C., inditis.
Quem quotidianum pallii usum nulli unquam archiepiscopo se concessisse. De auctoritate et usu pallii est titulus 8 lib. I Decretalium. Baronius tom. X [Col. 0373D] duobus locis, videlicet 849 et 852, scribit Nicolaum papam negare fuisse concessum Hincmaro pallium ad usum quotidianum a Leone papa, «ut, inquit, suo loco dicetur.» Verum in gestis Nicolai papae id nusquam ostendit falsum fuisse, etsi de aliis Hincmarum redarguat.
Commendasse reperitur episcopis atque legatis. Sic MS. At CJ., epistolis. Prior lectio magis placet, quia de epistolis mox infra sequitur.
De synodo comprovinciali apud Suessonicam urbem habita. Exstat tom. III Conciliorum, parte prima, celebrata anno 853, tempore Leonis IV, sed ut ibi notatur, et infra fatetur auctor noster hoc eodem [Col. 0374A] cap., reprobata a Nicolao papa I. Ex istius synodi actis ea quae hic scribit auctor desumpsit, plerumque etiam verba ipsa mutuatus. Quod a Nicolao papa retractata sit et reprehensa, quoad depositionem illorum clericorum qui ab Ebone ordinati fuerant (quamvis subreptitie ejusdem synodi approbationem a Benedicto papa, et ab ipso Nicolao jam ante Hincmarus obtinuerit, ut ostendit epistola Nicolai 52 et 5, inter eas quae sunt in appendice epistolarum ejus, quod fatetur etiam ipse Baronius tom. X anno 863, ubi eamdem intexit epistolam): quod, inquam, a Nicolao papa reprobata sit, patet ex epistola 46 et 47 ejusdem, et in appendice epistola 13 et 15, qui aliam jussit congregari synodum in eadem civitate Suessionensi super eadem difficultate, quae dictos [Col. 0374B] clericos restituendos esse decrevit. Haec habita est anno 866.
Amalrico Turonensi. Ita CJ, tom. Concilior. et Chron. Cameracense. MS, Almarico et infra Almaricum, et similiter bis cap. 21. Plena dictio est Amalaricus, regis Wisegothorum nomen. Item M, Turonense, Catalaunense, Noviomagense, et ita de caeteris omnibus per e, nisi quod legat Sennensi, pro quo mutatum est, Senonensi et Cameracensi. Verum hoc loco retinuimus usitatiorem declinationem, secuti alia exemplaria, et prout legitur in tomis Conciliorum, ut pronuntietur ablativus per i.
Huberto Meldensi. Ita CJ, sicut et tabulae Democharis. At reliqua, Hucberto ut in tom. Concil., quomodo etiam nomen Leodicensis episcopi in manuscriptis [Col. 0374C] codicibus Sigeberti perpetuo legitur.
Jona Augustudunensi. M, Augustidunense, pro quo SJ Augustodunensi, quod nunc usitatius.
Godelsado Cavilonensi. Sic omnia antiqua exemplaria; S et J substituerunt nomen recentius Cabillonensi.
Hildebranno Sagiensi. M, Sagense, J, Sagensi, quomodo et in tomis Concil. hic legitur. At in subscriptione concilii Tullensis et II Suessionensis, Hildebrandus Sagiensis. Similiter in tabulis Democharis inter episcopos Sagienses nono loco ponitur S. Hildebrandus. Oppidum Sagium appellatur et Saium, Gal. Seez in Nordmandia.
Rigboldo Remorum chorepiscopo. Sic C et tomi Concil., ubi vocatur Rigbaldus, pro quo non recte [Col. 0374D] coepiscopo legunt MS et J.
Lupo abbate monasterii quod dicitur Ferrarium Sic omnia exemplaria. In tom. Concil. «Lupo abbat, monasterii Bethlehem, quod Ferrarias dicitur.» Utroque enim vocabatur nomine. Hujus Lupi abbatis exstat liber epistolarum.
Heriaco. M et aliud exemplar, Heirico. SJ, Herico. tomi Concil. Erico.
Hairohaldus. Sic MS. Al., Hairoldus, ut CJ. In tom. Concil. Harowaldus.
Nomine Halduino. Ita RC, et tom. Concil. Sed MS Balduino, tametsi M infra Halduinum legit, pro quo male correctum Balduinum. J, Harduino utrobique.
[Col. 0375A] Praemissi denique concilii praesutes, apostolicae sedis obedientes praeceptis, etc., hujusmodi praeferentes epistolam. Haec epistola, cujus summaria capita tantummodo hic inseruntur, est synodica epistola concilii Trecensis, de quo infra cap. 17, quod celebratum est ab iisdem episcopis anno sequenti, videlicet 867, a quibus celebratum erat Suessionense anno 866, ut ipse titulus indicat, destinata quidem ad Nicolaum, sed reddita ejus successori Adriano II. Exstat tom. III Concil. in fine primae partis ubi praecedit et alia epistola eorumdem episcoporum ex concilio Suessionensi scripta anno superiori, cujus paulo superius auctor noster meminit. Hac autem epistola 2, plene satisfaciunt iis quae Nicolaus papa epistola 46 ipsis injunxerat. Inscriptio paulo [Col. 0375B] plenior est in tomis Conciliorum, et in opusculis Hincmari nuper editis per Joannem Lemovicensis Ecclesiae canonicum: «Reverendissimo et sanctissimo domino Patri ac universali papae Nicolao, episcopi, qui praeterito anno per gratiam Dei et decretum vestrum apud Suessonicam urbem cum aliis qui tunc nequierunt adesse, VIII Kalend. Novembris, prima indictione apud Trecas convenimus.» Praeter litteras synodales ex concil. II Suessionensi dedit et privatam epist. Hincmarus ad Nicolaum papam; qua se excusat quod non statim clericos illos restituerit. Exstat apud Baronium dicto anno 866, post epistolam synodalem. Utraque missa est per Egilonem archiepiscopum Senonensem. Ut autem epistola synodica Trecensis tota huic cap. non inseritur, sic [Col. 0375C] ex iis quae habet Flodoardus potuerunt aliquot locis suppleri ea quae desunt in tom. Conciliorum et apud Cordesium.
In suis ordinibus restituere maturassemus. Sic quidem S et J, sed errore hic positum, cum vera lectio sit, quam habent M et C, maturaremus. Ita enim est in tom. Concil., ita in eadem epistola edita per Cordesium, et in epistola Hincmari ad Nicolaum papam, quae est secunda inter eas quas Cordesius edidit, et in epistola secundi concil. Suess. ad eumdem Nicolaum.
Scripta quoque, quae hinc a vestra auctoritate directa. Sic CJ. Consentit lectio quae est in tem. Concil. nisi quod pro hinc legat huc. At hinc accipi potest, non ut adverbium loci, sed quae hinc, id est de hac [Col. 0375D] re. MS, quae hinc a nostra auctoritate. Sed priorem lectionem requirunt ea quae praecedunt et sequuntur.
Canonicam in jam dictum Balduinum, et Judith, secundum edicta beati Gregorii, ab episcopis depromi sententiam fecit. Id est curavit eos excommunicari. Respicitur autem, ut apparet, ad decretum 10 et 11 Gregorii II in synodo Romana, cap. Si quis virginem 36, q. 2, quo cap. raptores virginum et viduarum excommunicari jubentur,
Et honores Balduino pro vestra solummodo petitione donavit. Hic Balduinus, cognomento Ferreus, primus dicitur creatus comes Flandriae seu comes [Col. 0376A] regni a Carolum Calvo, patre ipsius Judith. Videatur Jacobus Meyerus in Annalibus Fland. anno 863. Inter epist. Nicolai hae sunt de causa Balduini 20, 21, 30, 32 et 52, quae omnes fere sunt ad ipsum Carolum regem, ut Balduino parcat. Vicesima una est ad Hermentrudem reginam. Eae quae sunt ad Hincmarum, quarum meminit hoc capite, non exstant.
De causa Rothadi Suessonici episcopi depositi. Depositus fuit hic Rothadus, sive, ut est plerumque in tom. Conciliorum et Bibliotheca Patrum, Rothaldus, auctore Hincmaro congregatis aliquot episcopis in synodo Silvanectensi anno 863, mense Junio. Qui, illo in monasterium detruso, alium substituerunt, non obstante appellatione ad sedem apostolicam, a [Col. 0376B] qua postea sedi suae est restitutus, cum nulli contra eum accusatores Romae comparerent, nec ipse Odo Bellovacensis episcopus, qui ab hac synodo Romam missus fuerat, eum accusaret. De quibus omnibus late videre est epistolam 28 Nicolai papae primi, et sequentes usque ad 44. Quae sexdecim epistolae exstant quoque tom. III Bibliothecae Patrum secundae editionis. Et certe Hincmarus in sua epistola apologetica, quae toto hoc capite continetur, scribit se mittere vicarios suos, «non accusatores ad confligendum, sed ut a Rothado atque a vicinis accusatus, ad intimandum, quod non in contemptum sedis apostolicae, appellantem Rothadum secundum Sardicenses canones sedem apostolicam, sed eum qui ad electorum judicium de certis capitulis [Col. 0376C] provocavit juxta Carthaginenses et Africanos canones, ac decreta beati Gregorii, regulariter judicavimus.» Sic ille. Verum id negat Rothadus in sua appellatione, quae exstat post epist. 37 Nicolai papae, atque in eo videtur praecipua controversia hujus causae consistere. Exstat totum hoc caput apud Baron. tom. X, anno 861, sed ex unico exemplari, eoque, ut fatetur Baronius, non sine mendis.
Quidam episcoporum regni Lotharii, zelo amaro contra nos ducti, quia illorum consiliis de Waldrada non acquievimus. Lotharius rex, filius Lotharii imp., repudiata legitima uxore Theutberga, hanc Waldradam concubinam sibi in matrimonium asciverat; qua de re multae quoque exstant Nicolai papae epistolae, et Hincmari prolixum opusculum de divortio [Col. 0376D] Lotharii regis et Theutbergae reginae.
Et ideo ut se concrederet, locarium ei promittere. Sic C et J. Dicitur autem locarium a loco, ubi locare, id est collocare, te possis. Significat, teste Varrone, pretium quod datur in stabulo et taberna. Unde Gallice vertitur moyens de vivre. MS et aliud exemplar legunt jocarium, quod idem significare potest quod jocale, Gall. joyaux; sed huic loco non congruit: prior autem lectio et significatio probatur ex iis quae non multo ante praecedunt.
Et itineris longitudine atque insoliditate obstrictus. Iter insolidum vocat, non tutum, Gallice mal sur. Quaedam exemplaria duo verba faciunt in soliditate, sed non recte.
[Col. 0377A] Nisi quandiu ejecto sine ullo crimine ab ea suo pontifice. Scilicet Rigoberto, de quo supra lib. II, cap. 12. Quae dictio alia manu super lineas in M posita est, eamque S et J in textum retulerunt.
Quod furatus sit res et thesaurum ecclesiae. Sic C, quae vera videtur lectio. Reliqua, fraudatus.
Ad conciliabulum nuper Metis habitum, quod vocari synodum vetuistis. Exstat tom. III Concil. in fine primae partis, habitum anno 863, mense Junio, in causa repudii Theutbergae reginae a Lothario rege facti. Damnavit illud Nicolaus I in concilio III Romano sub ipso habito eodem anno.
Tandem in Moguntina civitate habita synodo, Rabano archiepiscopo libellum sui erroris porrigens, [Col. 0377B] damnatus ab omnibus Germaniae episcopis, etc. Haec est synodus II Moguntina sub Rabano, anno Domini 848, tempore Leonis papae IV, de quo eodem anno Baronius, sed ex his Flodoardi scriptis ex Gallica lingua solum translatis.
Postea autem a Belgicae Remorum ac Galliarum provinciarum episcopis auditus. Videlicet in synodo Valentina anno 855, ab episcopis trium provinciarum, quae exstat tom. III Concil. parte I, et in synodo Tullensi in suburbio illius urbis, villa Saponarias dicta, ab episcopis duodecim provinciarum anno Domini 859, quae ibidem non integre exstat. Videatur Baronius hoc anno in Annalibus. Utriusque infra meminit auctor cap. 16.
Quae contra catholicam fidem ex veteri haeresi [Col. 0377C] Praedestinatiana, etc., dicere videatur. Recte dicit videatur, quia quaedam ex his bene intellecta fidei non adversantur: ut quod secundo loco affertur, distinguendo de voluntate Dei beneplaciti et signi. Item tertio loco, quod Christus pro omnibus sit mortuus et crucifixus sufficienter, quia pretium fuit sufficiens quod dedit; sed non pro omnibus efficienter, quia non omnibus applicatur. In quem sensum respondit olim S. Prosper ad Capitula Gallorum et objectiones Vincentianas. Quod primo loco affert Hincmarus his verbis: «Dicit (nimirum Gothescalcus) quod et veteres Praedestinatiani dixerunt, quoniam sicut Deus quosdam ad vitam aeternam, ita quosdam praedestinavit ad mortem aeternam.» Hoc impie ab iis et a Gothescalco dictum, quia dicebant [Col. 0377D] fatali necessitate ex praedestinatione Dei eos ad peccata, deinde in mortem compelli, ut constat ex objectione prima in Capitulis Gallorum, et can. ult. concil. Arausicani II, et cap. 3, concil. Valentini, in quo, citato eodem concil. Arausicano, sic dicitur: «Verum aliquos ad malum praedestinatos esse divina potestate, videlicet ut quasi aliud esse non possent, non solum non credimus, sed etiam si sint qui tantum mali credere velint, cum omni detestatione, sicut Arausica synodus, illis anathema dicimus.» Legant autem, et apud se perpendant caput sextum ejusdem concilii Valentini, qui hujusmodi quaestiones hoc saeculo suscitarunt. Caeterum de haeresi Praedestinatiana apud veteres rara est mentio sub illo nomine, [Col. 0378A] et recentiores scribentes de haeresibus solum illud afferunt, quod Sigebertus in Chronico anno 415, his verbis: «Praedestinatorum haeresis hoc tempore coepit serpere: qui ideo Praedestinati vocantur, quia de praedestinatione et divina gratia disputantes, asserebant quod nec pie viventibus prosit bonorum operum labor, si a Deo ad mortem praedestinati fuerint; nec impiis obsit quod improbe vivant, si a Deo praedestinati fuerint ad vitam. Quae assertio et bonos a bonis avocabat, et malos ad mala provocabat.» Haec ille.
Quod Praedestinatiani veteres non dixerunt, iste ut audacius, ita et perniciosius dicit, deitatem sanctae Trinitatis trinam esse. Id quidem minus recte et improprie dicitur, cum trium personarum in sancta [Col. 0378B] Trinitate non sit nisi una numero deitas. Sed eo sensu dici potest trina deitas, quia est in tribus personis. Unde in Ecclesia Romana a trecentis et quinquaginta circiter annis decantatus est ille S. Thomae hymnus de V. sacramento in quo dicitur:
Cumque de eo mutando ageretur in postrema correctione Romani Breviarii sub Clemente VIII, ut a viris dictis accepi, propter auctoritatem tamen tanti doctoris nihil est mutatum. Sic apud Chrysost. tom. III, homil. de S. Joanne Baptista (quae quidem ipsius non est, sed incerti auctoris) legitur, «quod in Patre, Filio, et Spiritu sancto est triplex et una divinitas.» Ubi triplex pro trina ponitur, sicut, et in hymno Prudentii de cereo paschali, cum ait de [Col. 0378C] Deo:
Nam Deus non recte triplex dicitur, sed trinus, ut docent scholastici doctores in librum I Sententiarum, dist. 19.
Et non solum doctorum suorum doctor videri appetit, etc. Sic omnia exemplaria, estque haec vera lectio, ideoque in M male correctum, dictorum, quod secutus est S. Est autem sensus doctorum suorum, id est eorum qui eum docent et instruunt, doctor videri appetit, quos convincere nititur de eo quod contra seipsos et propriam doctrinam doceant.
Caeterum capitula synodalia venerabilium consacerdotum nostrorum, trium scilicet provinciarum, sicut [Col. 0378D] ibidem continetur, etc. Loquitur de concilio Valentino, ut patet ex sequentibus, cui interfuerunt in universum tredecim aut quatuordecim episcopi, et inter eos tres metropolitani, Remigius Lugdunensis, Egilmatus Viennensis, et Rodlandus Arelatensis, quorum tantum nomina initio exprimuntur, cum nomine Elbonis Gratianopolitani episcopi. In quo concilio, capite 4, illa habentur quae contra se dicta esse hac epistola Hincmarus agnoscit, tam de quatuor quam de novemdecim capitulis a se collectis.
In Africana et Arausica synodo. Haec est synodus II Arausicana, quae etiam hodie exstat. In Africa tria de hac re concilia celebrata sunt, duo Carthagini, unum Milevi in Numidia, ut patet ex epistola [Col. 0379A] 47 S. Augustini, ubi unum vocat plenarium totius Africae concilium, quod dolendum est non exstare, sed ejus quaedam fragmenta citat Prosper in respons. ad Capitulae Gallorum, cap. 8, et lib. contra Collatorem, cap. 10.
Veluti epistola Capitulorum exstitit quam venerabilis Ibas episcopus suam esse in synodo denegavit. Hic est Ibas Edessenae Ecclesiae episcopus, de quo in conciliis seu potius judiciis ecclesiasticis Tyrio et Berithensi, et in concil. Chalcedonensi, actione 10. Item Baronius anno 448, qui epistolam quidem ipsius esse ait, sed negavit Ibas se dixisse haec aut similia verba: «Non invideo Christo facto Deo, si voluero et ipse fieri possum.» Et de eo crimine, audita testificatione clericorum Edessenae Ecclesiae, fuit [Col. 0379B] absolutus.
Tempore divae memoriae Karoli imperatoris, quando synodus pro cognita infidelitate Felicis est habita. S, infelicitate. Loquitur de Carolo Magno et Felice Utgelitano episcopo. Agunt de eodem Felice ejusque errore Annales Francorum a Pithoeo editi anno 792; Sigebertus in Chron. 793; Aimoinus lib. IV, c. 83 et 85; Jonas Aurelianensis lib. I De cultu imaginum, et Paulus Aquileiensis, qui contra errorem ejus librum scripsit, qui exstat tom. IV Bibliothecae Patrum secundae editionis. Damnata est ejus haeresis in synodo Francofordiensi, quae exstat tom. III Concil. ad annum 794.
Et sic tandem subjiciemus illa decem et novem capitula. Sic omnia exemplaria nostra, et concil. Valentinum. [Col. 0379C] Quare J vitiose legit decem et sex.
An quia vobis a cana patrum fide. Sic C, id est antiqua, ut Gallice vertit Chesneau, et eo accedit MS, quod pro a cana, legit, arcana. J substituit sana. Ita Sidonius Apollinaris carmine 2: Aetas cana patrum, id est prisca aetas, et Isidorus in glossis manuscriptis: Cana fides, antiqua senectus. Et ante hos Virg. I. Aenead.:
In conventu episcoporum habito in territorio Tullensi, in villa quae dicitur Saponarias. De hoc concilio adnotavi supra ad cap. 14.
Et in suburbio Lingonicae urbis. Haec synodus non [Col. 0379D] exstat.
Quia non ex ipsis, ut non dicamus per ipsos, synodo capitula ipsa fuere prolata. Sensus est non fuisse prolata, quasi ab ipsis profecta.
Timeo ne connivere sit, hoc tacere. Sic restitui ex orig. ipsius Coelestini epist. 1; pro cohibere, J substituit committere.
In villa Rothomagensis episcopii quae Melpsa dicitur. Alias, Melpha, vel Anelpha, sive Avelpha, ut in MS. J Nelpha.
De synodo sex provinciarum Galliae apud Trecas habita. Haec synodus exstat tom. III Concil., parte II; parte autem II exstat epistola Adriani II, responsoria [Col. 0380A] ad hanc synodum, quae inter ipsius epistolas est 9. Supra vero cap. 11 hujus libri posita est bona pars synodalis epistolae ejusdem concilii Trecensis.
Per Actardum venerabilem Nannetensem episcopum. Sic et in tomis Concil. MS hoc loco et infra aliquoties Acardum, interdum Accardum, Arctardum et Artardum. Sed prima lectio communior est.
Nicolaus vero papa gratanter suscipiens quae Hincmarus ei scripserat, de omnibus sibi satisfactum esse rescripsit. Haec epistola apologetica Hincmari bene prolixa exstat apud Baronium anno 867, sed responsio Nicolai non exstat.
Dicentes ipsi Graeci quod chrisma ex aqua fluminis Latini conficiamus. Hoc sic intelligo quod nos Latini chrisma ex aqua fluminis conficiamus. Unde in editione [Col. 0380B] Romana epist. decretalium legitur: «Quod tamen chrisma nos ex aqua fluminis conficere fallaciter arbitrantur.» Miror Nicolaum Chesneau sic transtulisse quasi Latini esset genitivus cohaerens cum dictione fluminis addita in margine hac adnotatione: «Flumen Latinum Tibris.» Nam et in refutatione decem calumniarum a Graecis objectarum, quam post eam, quae hic citatur, Nicolai epistolam apponit Baronius, illud solum dicitur: «Quod utatur Ecclesia Occidentalis aqua pro chrismate, omnium testificatione est manifesta calumnia.» Certe non videntur voluisse Graeci dicere totam Ecclesiam Occidentalem uti aqua Tibris pro chrismate, sed fluminis cujuscunque.
In visione Bernoldi redivivi. Huic visioni Bernoldi [Col. 0380C] de loco tenebroso et altero lucido similia sunt quae scribit V. Beda lib. V Historiae gentis Anglorum, cap. 13, et Lupoldus Babenburgius de zelo veterum principum Germaniae, cap. 14, ubi ex Vincentii Speculo et ex Historia Francorum agit de Ludovico Pio imp. in poenis detento, petente auxilium a Ludovico Germanico filio suo. De quo et Sigebertus in Chron. an. 875.
Quia si inde certamen habuerint, cito de ista poena ero liberatus. Id est si certatim hoc egerint, sicut in praecedentibus dicitur, ut ibi quod rex mandaret, de pace stabilire possent agereque certarent.
Item de passione S. Dionysii a Methodio, etc. Haec epistola exstat apud Surium de Vitis Sanctorum, die 9 Octobr.
De conjecto Normannis dando. Conjectum genus erat tributi a conjacendo dictum, ut patet ex lib. IV Capitulorum, cap. 69, et ex edicto Karoli in Carisiaco anno 861. Vide Glossarium Pithoei, verbo Conjectum. Papirius Massonus lib. II Annal. Franc., in Ludovico Balbo haec verba Flodoardi recitans, notat in margine: «Conjectus significat annonam.»
Ad filios quoque ipsius defuncti regis, Ludovicum et Karolomanum. Hi sunt filii Ludovici Balbi ex Ansgarde priori conjuge; ex posteriori, cui nomen Adeleidis, genuit Carolum posthumum, cognomento Simplicem. De illis et infra meminit cap. 24, recensens litteras ad Hugonem abbatem de eodem negotio. Sigebertus [Col. 0381A] in Chron. an. 880 filios ex concubina nominat. Verum eos natos esse ex legitimo matrimonio docet Papir. loco jam citato.
Post obitum Ragenelini episcopi. Sic et infra constanter cap. 23 et 24 legunt MS hoc loco Ragelini, J ubique fere Ragenelmi, quomodo et Papirius Mass. lib. II Annal. Francor. bis legit; sed cap. 23 in Bernone omnia nostra Rainelini, J Rainelmi. Is est qui in catalogo Tornacensium et Noviomensium episcoporum tricesimus septimus vocatur Rancelinus aut Raymelinus, et in subscriptione concilii Suessionensis, habiti anno 866, Remelinus, cui successit Hedilo
Arduico Vesontionensi. Ita C et J, et infra sequentibus [Col. 0381B] capitibus omnia exemplaria, vel cum aspiratione, Harduico; MS hoc loco habent Radvico, quomodo C legit super lineas, et in Gallico.
Pro villa Deduciaco. Sic MS etiam infra, sed ibi facit duas dictiones, J hoc loco Dudiciaco, infra, Dudeciaco. In testamento S. Remigii constanter ab omnibus exemplaribus legitur integrum nomen Duodeciacus, quomodo et infra hoc libro III, cap. seq., villam Duodeciacam, etsi omissa una littera in MS legatur solummodo Dudeciaca. Sic et cap. 26 in MS bis legitur Dudeciaco, ubi J priore loco habet integre Dudeciaco, quomodo rursus omnia legunt lib. IV, cap. 2.
Sed et de villa Noviliaca, etc. De hac supra lib. II, cap. 17, et latius in fragmento Hincmari quod post [Col. 0381C] finem hujus operis adjecit Jacobus Sirmondus, quod videtur partem aliquam hujus epistolae continere.
Karolo quoque Ludovici Transrhenensis filio. Hic est Carolus Crassus, filius regis Germaniae, fratris Caroli Calvi.
Ad Lotharium Italiae regem, qui se, relicta uxore propria, cuidam feminae copulaverat. Hic est Lotharius de quo supra ad cap. 13, et rursum cap. 20, videlicet Lotharii imperatoris filius. Verum Baronius ad annum 855, quo obiit Lotharius imp., dicit eum, diviso regno, Ludovico Italiam dedisse, qui et successit ei in imperio, Lothario autem regnum quod in Francia possidebat, praeterquam Provinciam, quam [Col. 0381D] Carolo tradidit, et passim anno 868 hunc Lotharium adulterum vocat regem Galliae et Francorum, et Sigebertus in Chron. dicto anno 855 dicit eum Lotharingiam tenuisse, et anno 862, quo Waldradam pellicem superduxit, vocat regem Lotharingiae. Similiter Papirius Massonus lib. II Annal. Franc. in Carolo Calvo: «Decessit, inquit, Lotharius imp. relictis liberis Ludovico, Lothario et Carolo. Hic Provinciam habuit, secundus Leucorum et Mediomatricum terras, quae priscum nomen in Lotharingiam mutarunt. Ludovicus rex Italiae fuit.» Itaque pro Italiae substituendum videtur Lotharingiae.
Scripsi etiam quaedam ad Adrianum papam. Inter Hincmari epistolas a Cordesio editas unica est ad [Col. 0382A] Adrianum II, Ejusdem Adriani ad Hincmarum quae exstant tom. III Concil. 13 et 28.
Formoso sedis ejusdem (scilicet Romanae) religioso episcopo. Intellige suffraganeo, ut exponit Baronius, eadem verba citando anno 891, quo idem Formosus, longe post obitum Hincmari, creatus est summus pontifex, cum ante esset episcopus Portuensis. Sic infra lib. IV, cap. 6, tempore Stephani VII scribit Fulco Joanni cuidam Romano praesuli, quem Baronius anno 897 dicit unum fuisse ex suffraganeis sanctae Romanae Ecclesiae. Idem intellige de Gauderico et Joanne, de quibus mox sequitur.
Evangelium quoque Nazarenorum sibi ad transcribendum mitti petens. Hujus aliquoties meminit S. Hieronymus, qui se illud ex Hebraeo in Graecum Latinumque [Col. 0382B] sermonem transtulisse scribit in libro De viris illustribus in Jacobo. De quo vide Sixtum Senensem lib. II Bibliothecae sanctae, verbo Hebraeorum Evangelium. Sic enim alio nomine appellatur.
Vulfado Biturigensi archiepiscopo. Is est qui ab Ebone fuerat presbyter ordinatus, de quo toties in superioribus, ut patet ex epistola Karoli regis ad Nicolaum papam, quae exstat inter Hincmari epistolas a Cordesio editas.
Immoni Noviomagensi episcopo. Hic alias vocatur Himmo, et subscriptus legitur in concil. Tullensi anno 859. Vocatur et Emmo et Emino, quem occisum a Nordmannis in urbis suae direptione anno jam dicto scribit Meyerus.
Prudentio Trecassino. Hic in catalogo Trecensium [Col. 0382C] episcoporum est tricesimus septimus. Obiit circa annum 864, ut est in Promptuario sacrarum antiquitatum Tricassinae dioecesis, auctore seu collectore Nicolao Camuzat. Festum peragitur 9 lectionibus 6 Aprilis. Exstat in eodem Promptuario sermo ejusdem hoc titulo: Sermo B. Prudentii episcopi Trecensis de vita et morte gloriosae virginis Maurae. Scripsit quoque librum quo erudite confutat libellum Origenianis et Pelagianis erroribus refertum, quem Joannes Scotus concinnaverat ex Gothescalci Orbacensis monachi scriptis. Ei successit Fulchricus, deinde Atulfus, sive Octulfus, de quibus infra c. 23.
Aenea Parisiorum, pro Rothado Suessonico. Dedit et alias litteras ad hunc Aeneam pro Bernone clerico, [Col. 0382D] quae exstant apud Baronium anno 912, et responsio Aeneae ad Hincmarum.
In synodo episcoporum decem provinciarum. Haec est synodus Duziacensis in provincia Remensi, Fragmentum epistolae hujus synodi ad Adrianum papam II edidit Joannes Cordesius inter Hincmari epistolas. Meminit ejusdem Aimoinus lib. V, c. 24, in fine: habita est anno 817. Exstat tom. III Concil., parte II. Et praecedit ibidem concilium apud Vermeriam palatium habitum viginti episcoporum, et in villa et palatio Attiniaco, anno 870, quod ex Baronio ibidem illegitimum et latrocinale fuisse dicitur, et in eo ipsum Hincmarum Laudunensem injuste depositum. [Col. 0383A] Fuit forte Hincmarus Remensis (quem patet fuisse vehementem in omnibus suis actionibus, et maximum veteris disciplinae assertorem) aliquanto severior in suum nepotem Hincmarum Laudunensem, defensorem, ut ait Baronius, jurium Romanae Ecclesiae; sed et iniquum fuisse in eum docet in Annalibus ad annum 870 et 871. Unde pro Hincmaro Laudunensi est epistola 27 Adriani II et tres sequentes. Ejusdem reclamatio sive appellatio ad sedem apostolicam exstat eodem tom. Concil. post epistolam 3 Joannis VIII, et tandem in Trecensi concilio, sub eodem Joanne VIII, anno 878, suo pristino gradui dicit Baronius fuisse restitutum, et probat ex Adone in fine sui Chronici. Verum Aimoinus dicto libro, c. 37, potius contrarium significat, dum ait: [Col. 0383B] Joannem papam dixisse ut Hedenulfus sua auctoritate ordinatus episcopus, sedem suam teneret, et episcopale ministerium ageret, et Hincmarus, si vellet, missam cantaret, et partem de rebus episcopii Laudunensi haberet. Certe Nicolaus papa primus, etsi in litteris ad Hincmarum Remensem datis, quae exstant tomo III Concil., eum in quibusdam reprehendat, in ea tamen epistola cujus fragmentum citat Ivo in suo Decreto, part. XIV, cap. 46, et Grat. II, q. 3, cap. 102, Excellentissimus, praeclarum ei praebet testimonium, dicens: «Quapropter nunc beatitudini tuae injungimus ut super hoc nostra auctoritate tretus, curam de his sumere studeas: quia DOCTA DIVINITUS sanctitas tua valde novit aliud esse ex necessitate, aliud ex ignorantia, atque aliud quod ex [Col. 0383C] studio delinquitur,» etc. Eumdem fuisse virum pium et admodum litteratum testatur Meyerus in Annalibus Flandriae, 885. Facit quoque pro Hincmaro Remensi epistola ejusdem Joannis VIII, quam, quia deest in tomis Conciliorum, hic ascribere placuit a R. P. Jacobo Sirmondo ex Bibliotheca S. Remigii prius exscriptam. «Joannes episcopus servus servorum Dei Hincmaro archiepiscopo Remensi. Quamvis de sanctitatis tuae judicio nihil dubitassemus, quia tamen charissimus filius noster Carolus invictissimus imperator, a nobis diligentissime percunctatus, circumstantiam judicii a beatitudine tua coepiscoporumque suorum in Hincmarum dudum Laudunensem episcopum prolati apostolatui nostro retulit, agnovimus justum fuisse omnino judicium. [Col. 0383D] Neque enim tantus princeps nisi veritate fultum quidquam poterat affirmare. Unde nefas esse duximus ejus relationi non praebere fidei incunctanter auditum. Noli ergo jam nunc Ecclesiam Laudunensem viduatam et sine regimine pastorali dimittere, sed indifferenter electum, et de Laudunensis Ecclesiae clero virum idoneum, et in quo omnium vota consentiant, eidem Ecclesiae praefice prorsus episcopum. Cui electioni volumus etiam missum praefati piissimi imperatoris interesse, ut sine saecularium strepitu omni latere talis eligatur, qui aptus sacris canonibus esse modis omnibus approbetur. Optamus sanctitatem tuam in Christo bene valere. Data est Romae Theodorico jussu papae Joannis, et domni [Col. 0384A] Caroli novi imper. per manus Anastasii Bibliothecarii in secretario ecclesiae S. Petri. Anno incarnationis Dominicae 877, Non. Januarii, indictione IX, et delata est ab eodem Theodorico in civitate Remis Hincmaro Remorum archiepiscopo eodem anno et eadem indictiona V Idus Martii.»
Et a Normanno in synodo accusatus. De hoc videatur epistola Adriani 28 et 29.
Municipium Lauduni, etc., ab exordio sui, postquam a Marcobrio praetore, ut produnt historiae, conditum fuit. De eadem re idem Hincmarus in opus LV Capitulorum, cap. 16, sic ait: «Quod (nempe castellum Laudunense) sicut Eutropius antiquus historiographus dicit, auctore Marcobrio praetore conditum, ab exordio sui in paganismo inter civitates [Col. 0384B] vel provinciales sedes nomen et locum non habuit.»
Olim ab horno habita. Sic MS et originale. J, orno, quomodo legit M lib. I, cap. 20. Horno autem idem est quod hoc anno. Dicitur et hornus, a, um, ut fructus horni, poma horna, id est hujus anni.
Licet ad tomum caput inclinet, qui eis non obedit, sed potius porro obvias manus inferens. Sic orig. et J. Phrasis est satis obscura. MS, thomum. Exemplar quo usus est Baronius legit Thomam, et putat restituendum Romam. Pro porro legit Petro. In MS obvians legitur. Est autem tomus proprie fragmentum libri abscissum, et pro ipso libro seu volumine imperfecto accipitur.
Synodum apud Pistas agendum. Intelligitur concilium Pistense in loco qui Pistis dicitur ad Sequanam fluvium, celebratum anno 863, sub Nicolao primo, quod exstat tom. III Conciliorum in fine prioris partis. Unde supra cap. 21 legitur in omnibus exemplaribus, ad Pistas in Sequana; hoc loco MS. Pestas legit, sed male. Alio nomine Pisciacum et Pistae dicitur quasi Pisciatae, quia solet esse piscina totius Franciae, ut scribit Sebastianus Roulliard in sua Parthenia sive Historia Ecclesiae Carnotensis cap. 12, num. 9. Gallice Poissy.
Waloni Metensium praesuli. Sic MS, sed J, Walae quomodo vocat eum Aimoinus lib. V, cap. 41.
[Col. 0384D] In Parisiacensem parochiam. Sic C in Gallica translatione, pro quo facit quod scribat ad abbatem S. Dionysii juxta Parisios. C. in Latino et J, Pariacensem; MS, Parnacensem.
Magenardo praeposito. MS, Agenardo.
Viro illustrissimo Eberado. M, Ebarardo; J Ebrardo per syncopen.
Rorico Normanno ad fidem Christi converso. Hic Roricus diversus est a Rollone Nordmannorum ductore, de quo Chronicon Cameracense lib. II, c. 29, qui ad fidem est conversus et baptizatus an. 912, ut ibidem adnotavi.
Irmintrudi reginae. Haec est Caroli Calvi prima uxor, quae ab aliis scriptoribus Hermentrudis appellatur, qua defuncta Richildim duxit.
Ut timentes convenientiam, qua dicimus: Dimitte nobis debita nostra sicut, etc. Convenientiam intelligit pactum seu concordatum, aut juridicam conventionem. Respicit enim ad pactum orationis Dominicae et ad cap. 13 Regulae S. Benedicti, in quo dicitur: «Ut conventi per ipsius orationis sponsionem, qua dicunt: Dimitte nobis, » etc.
Quantum periculosum malum, tam ipsa regina, quam emptrix illa subierint. M, Periculum; J, quantum pericuti malum, tam ipsa quam imperatrix illa subierint.
Cujusdam fratris Ragamfredi. Sic M hoc loco et paulo infra. S, Ragemfredi; J, Raganfredi.
Si vero ipse comes hoc fieri negavit. Sic MS. At J: Sic vero comes ipse hoc fieri non rogavit. Sensus esse videtur: Si comes neget se fecisse.
Aut timore alicujus, vel hortamento de ipso presbytero. Sic J. Verum MS, aut timore alicujus impulsu praesumant inde damnari, vel juramento de ipso, etc.
Malos autem praescivit tantum, non praedestinavit, nec ut perirent sua praescientia compulit. Sic J. At MS addit duas voculas ( ad regnum ) hoc modo: Non praedestinavit ad regnum, nec ut perirent, etc. Quae [Col. 0386A] sane lectio vitiosa est, et pro ea dicendum fuisset, ad interitum.
De libro edito a se. Qualiter Domini vel sanctorum sint imagines venerandae. Quod si liber iste exstaret, tum clare constaret quid de hac re senserit Hincmarus. Certe catholice sensisse patet ex ipsius opusc. LV Capitulorum contra Hincmarum Laudunensem, cap. 25. Quod vero Matthias Illyricus ex ejusdem operis cap. 20 locum allegat, quo Hincmarus septimam synodum de imaginibus, quae est Nicaena II, damnare videtur, sciendum textum Hincmari corrupte allegare, pro Constantinopoli substituendo Nicoeae. Verba quae allegat habentur in dialogo quarto Alani c. 18. Item apud Baronium tom. [Col. 0386B] IX, anno 794. At videatur integrum opus ipsius Hincmari quod demum anno praecedenti 1615 Parisiis editum est, ubi sine ulla lectionis varietate Constantinopoli legitur. Videatur item Alanus loco jam dicto, et cap. seq. et latissime de his disserens Severinus Binius in notis ad concilium Francofordiense, tom. III.
Anno Dominicae incarnationis 882. Sic omnia exemplaria, et in hac re magis credendum auctori quam Sigeberto et Meyero, qui obiisse scribunt Hincmarum anno 885.
Fulco vir valde nobilis. Alias Folco, quomodo ubique fere scribit M.
Marino papae delegans. Haec est vera lectio, quomodo et infra concorditer legitur, etsi in M recenti manu superaddita sit littera t ut legatur Martino, et hunc faciunt Martinum II. Sed legendum Marinus Baronius et Binius attestantur, asserentes perperam nominari Martinum secundum.
Pro defensione Frotharii Bituricensis archiepiscopi. Hic fuerat Burdegalensis archiepiscopus, ut patet supra lib. III, c. 21, et infra hoc eodem cap.
Ad quae illae respondens. Recensentur hoc capite decem et amplius epistolae Stephani VI papae, quarum nulla exstat in epistolis decretalibus, vel in [Col. 0385D] Zomis Conciliorum. Sicuti nec ulla exstat Fulconis, quae hoc capite enumerantur octo vel novem, et plures cap. sequentibus.
Quo, divina vocatione, hominem excedente. Id est mortuo. Sic infra c. 5: «Tunc illis feliciter humana excedentibus.» Sic Chronicon Cameracense lib. III, c. 19: «Baldricus episcopus hominem exivit,» id est mortuus est. Videantur quae ibidem adnotavi.
[Col. 0386C] Sed Odonis regis sui consultu. Hic Odo, filius Roberti ducis, fuit tutor regis Caroli Simplicis, posthumi Ludovici Balbi. Vide Scholia infra cap. 5.
Synodum convocare apud Wangionem civitatem. MS, Vangionem. Haec alio nomine Wormatia dicitur a Sigeberto et aliis. Unde Luitprandus in libello de Vitis pontificum in Vita Stephani sexti, dicit eum jussisse synodum convocari Wormatiam, et titulo Wormatiensis concilii ponitur tom. III Conciliorum, parte II, anno 890. Verba ejus sic habent: «Hic Herimannum Coloniensem archiepiscopum, et Adalgarium Hamburgensem archiepiscopum, de Bremensi Ecclesia contendentes, Wormatiam ad synodum venire jussit, ubi Fulconi Remensi Episcopo vice sua commissa, causam eorum examinari [Col. 0386D] mandavit.»
Qui eorum vicaricatione perfuncti disceptanai et deliberandi libertatem possideant. Sic C. At M viricatione, quod S mutavit in juriscautione; J, vicariatione; apud Baronium vicatione, in marg. pro vice. Eodem sensu in epistola S. Radegundis legitur apud Gregor. Turon., lib. IX Hist. Franc. c. 42, epistolae vicarietate. Sensus est, Qui ipsorum vicarias operas subeat, sive ut hodie loquimur, qui sint [Col. 0387A] eorum procuratores cum plena potestate rem absolute componendi. Sequitur enim:
Ut nullo ulterius tempore, praecepta finitiva sententia, de hac re necessarium sit vertere quaestionem. Sic legunt C et I; sed J, infinitima. In MS perfecta pro percepta, et M nectere pro vertere, quomodo etiam utrumque apud Baronium legitur.
Rodemiam videlicet. Sic J; S, Rodennam; M, Todennam.
Imperatorem quoque Widonem coronatum eodem anno significans indictione decima. Videlicet anno 892, quamvis statim a morte Caroli Crassi, id est ab anno (juxta Reginonem et Baronium) 888, imperium occupaverit, cum esset dux Spoletanorum, et [Col. 0387B] de eo tota vita sua cum Arnulfo et Berengario duce Forojuliensi certaverit. Utrumque, scilicet Widonem et Arnulfum, obiisse scribit Baron. anno 899; Sigebertus Widonem anno 901; Arnulfum 902, et Lambertum Widonis filium 903. Verum certius haec omnia Baronius, qui Lamberti imp. obitum assignat anno 910.
Quod si auderet, apostolicae sedis sententiam reformidaret. Sic C et J. At MS: Quod si non audiret, apostolicae, etc. Verum in M recenti manu adjecta est negatio non. Quare non est dubium priorem lectionem veram esse.
Item scribit eidem archiepiscopo (id est Formosus papa Fulconi,) pro Berthario quodam presbytero. Ita [Col. 0387C] MS, C et J; alias Vertario; C. in Gallico, hic et infra, Berchario.
Quae tunc a Zendeboldo Arnulfi regis filio. J, Zeudeboldo, quomodo et C. Sigebertus Zuendebaldum nominat. Erat autem filius Arnulfi ex concubina, ut habet idem Sigebertus in Chron. 896, ubi scribit cum a patre factum regem Lothariensium, et ab iis peremptum anno 903, vel, ut Regino, 900.
Arnulfo regi Transrhenensi litteras mittens, pro causa regis Karoli quem parvulum adhuc unxerat in regem. Hic Arnulfus erat filius Carlomanni, qui Carlomannus fuit filius Ludovici Germanici. Hic enim [Col. 0387D] Ludovicus filius Ludovici Pii imperatoris dictus Germanicus et Transrhenensis, frater Caroli Calvi, habuit tres filios, Carolomannum, Ludovicum et Carolum Crassum, qui fuit imperator, cui patruo suo in regno potius quam imperio successit Arnulfus. Unde tam a Flodoardo quam ab aliis scriptoribus saepius rex appellatur quam imperator. Videatur Baron. tom. X, anno 888. Haec autem quae sequuntur usque ad illa verba: Item ad eumdem regem significans ei de fidelitate, etc., ponit Severinus Binius pro gestis concilii Rhemensis, celebrati anno 892, in quo Carolus Simplex, filius posthumus Ludovici Balbi ex Adelaide, Francorum regni legitimus successor, a Fulcone Rhemensi archiepiscopo unctus, rejecto Odone comite Parisieno, [Col. 0388A] tutore ejusdem Caroli, qui titulum regni Francorum ab obitu Caroli Crassi imperatoris (qui teste Reginone, quem sequitur Baron. anno Domini 888 ex hac vita migravit) tyrannice usurpavit. Sigebertus in Chron. anno 890 scribit Carolum Crassum ab optimatibus repudiatum, et in locum ejus sublimatum praedictum Arnulfum, et Carolum obiisse anno sequenti; addens, eodem anno 890 Francos, neglecto Carolo Ludovici Balbi puero vix decenni, regem sibi praefecisse Odonem filium Roberti ducis. Item in eadem synodo de Balduino comite Flandriae tractatum est, ut patet ex cap. 6 et 7 sequenti. Sigebertus praedicta refert ad annum 894, quo anno sic ait: «Odone rege per consilium Francorum in Aquitania demorante, Franci puerum Carolum duodennem, [Col. 0388B] Ludovici Balbi filium, in regnum paternum revocant, et Remis a Fulcone archiepiscopo in regem benedici faciunt.» Et anno 899: «Odo rex Francorum moritur, obtestans primates ut Carolum in regno reciperent.» Quod pluribus declarat ad eumdem annum 899 Meyerus.
Quod Aschericus ipse. Sic CR et J; sed M, Addericus, pro quo S clericus, quomodo in Baronio legitur tom. X, anno 892, et in Papir. Massono.
Filiorum Godfridi. MS Papir. Goffridi. J, Gosfridi.
Quatenus tam de me quam etiam de sede Remensi, mercedem dignetur habere. Ita R, MS., exemplar Baronii et J, quod legit de sede, cum alia omittant de, ut sit dictum phrasi Gallica merci, id est veniam [Col. 0388C] et indulgentiam dare, alias legitur memoriam, quomodo vertitur in Gallico.
Frothero archiepiscopo. Sic R et J. At MS, Flothero. Verum illam lectionem praeferimus, quia intelligi videtur Frotharius Bituricensis archiepiscopus, de quo supra cap. 1, et lib. III, c. 21, quique in tabulis Democharis etiam Froterius vocatur, et subscripsit synodo Suessionensi habitae anno 866 et Trecassinae anno 867, ubi modo Frotarius, modo, addita aspiratione, Frotharius nominatur.
Rostagno Arelatensium praesuli. Hic sine dubio is est qui supra lib. III, cap. 21, Rothstanus appellatur.
[Col. 0388D] Pleonico archiepiscopo Transmarino. Hic est qui numero nonus decimus in catalogo archiepisc. Cantuariensium vocatur Pleimundus.
Ad tractandum de pervasione Balduini. Invasera hic Balduinus Flandriae comes monasterium Bertinense ex donatione Caroli Simplicis, de qua re, ex Folchardo et Joanne Iperio, Molanus in Nat. SS. Belgii die 9 Septembr. et 17 Junii.
Abbatiam quamdam in hujus Hetilonis parochia sitam. Intelligit Cisonium in dioecesi Tornacensi, de qua supra cap. 1, quae sita dicitur in parochia Hetilonis episcopi Noviomensis, quia, ut ad cap. 5 libri I adnotavimus, Tornacensis et Noviomensis Ecclesia sexcentis annis unitae fuerunt.
Quod impetratum a Romana detulerat urbe. S. Everardus [Col. 0389A] marchio, ut est supra cap. 1 hujus libri, corpus S. Calixti papae et martyris a Romana sede impetravit, sed fieri potuit ut demum filius ipsius Rodulfus, de quo hic est sermo, inde detulerit. Scribunt tamen Jacobus Meyerus in Annal. Flandriae, et Joannes Molanus in Natal. SS. Belgii die 14 Octobris, beati Calixti reliquias Gisonium allatas per Everardum loci fundatorem anno 854. Addit Molanus eas Remis esse, quo delatas fuisse scribitur infra cap. 8; in epitaphio autem feretri Cisonium delatas legitur anno 855. Quare falli videtur Sigebertus, vel quisquis hoc Sigeberto adjecit anno 884: «Hoc tempore Rodulfus quidam corpus sancti Calixti papae et martyris a Romana urbe in Franciam transfert.»
[Col. 0389B] Praemissi Otfridi. Sic nominatur infra c. 11 in omnibus exemplaribus, et in tabulis Democharis, atque in Chronico Cameracensi lib. 1, c. 64. Supra tamen hoc cap. MS legit Et fredus; J, Otfredus.
Auxilium sibi veniae flagitantes ab ipsa. J omittit veniae; forte legendum venire.
Ex synodo Remis habita Dominicae incarnationis anno 892 arguit eum. Haec est synodus Remensis in qua Carolus Simplex filius Ludovici Balbi in regem Francorum unctus est, de quo supra notavi ad cap. 4.
Ab ecclesia tituli S. Agricolae. Haec hodie est S. [Col. 0389C] Nicasii.
Hi scilicet, Gibrianus, Helanus, etc. Sic MS. Verum Helanus in M alia manu additus est, cum esset omissus. At C in Latino et Gallico, et J pro eo legunt Tesanus. Utriusque meminit Joannes Molanus in additione ad Usuardum. Illius 8 Maii his verbis: «Remis depositio sancti Gibriani confessoris, in ecclesia sancti Remigii quiescentis.» Hujus, 7 Octobris: «In pago Remensi, vico qui vocatur Buxiolus, depositio sancti Helani presbyteri et confessoris.» Eumdem S. Helanum habet hoc die Petrus Galesinius in suo Martyrologio, ex tabulis sanctorum Ecclesiae Remensis, et utrobique sine ulla varietate Helanus appellatus, sicut et in Natal. SS. Belgii Molani [Col. 0389D] die 3 Decembris, ubi distincte recenset Helanum, Tresanum Germanum, et Veranum. De aetate horum sanctorum haec scribit Sigebertus in Chron. anno 509: Gibrianus Scotus cum fratribus et sororibus in «Galliam peregrinatus, urbem Remensem vita et morte sua illustrat.»
Francla. Sic CR; sed MS, Franda, J, Frauda.
De historia interemptionis seu martyrii Fulconis videatur Molanus in Natalibus SS. Belgii 17 Junii, ex chronicis Bertinensium. Fuit occisus anno 900, ut ibidem dicitur, et consentiunt Sigebertus, Jacobus Guisius, Meyerus, Baronius in Annalibus, et alii, idque ex eo probatur quia, ut patuit supra in fine [Col. 0390A] libri tertii, Hincmarus obiit anno 882, et Fulco sedit annis 17, tribus mensibus, et decem diebus, ut habet hoc loco epitaphium. Quare fallitur Nicolaus Chesneau dum in Gallica sua editione notat in margine eum obiisse anno 903. Idem probatur ex c. 17 infra. Nam cum successor ejus Herivaeus, ut est in Chronico auctoris, obierit anno 922, die 2 Julii, et sederit, ut ibidem dicitur, annis 22 demptis diebus 4, portet eum ordinatum fuisse die 6 Julii anno 900.
Explorantesque quomodo a metatu suo ad regis colloquium, etc. Sic omnia exemplaria. Sensus est, quomodo a loco in quo metari solet, vel ex hospitio suo, proficisci soleret. Unde dicitur infra: Caeteri qui superfuere his qui ad hospitalia remanserant, [Col. 0390B] etc. Utitur eadem voce metatus infra c. 15, ubi significari hospitium ex eo patet, quia quod ibi dicit: Ad metatum suum deduxit, in Chronico suo dicit - Duxit eum ad hospitia sua. Item eadem voce usus est supra lib. 1, c. 20, et lib. II, c. 3, ubi vide scholion. Quare non recte, reclamantibus omnibus exemplaribus, S vult corrigi: Quot in comitatu suo. Voce metatus utitur frequenter Gregor. Turon. in Hist. Francorum, ut lib. III, cap. 8, ad metatum regressis; c. 15, in metatu ejus; lib. V, c. 15. Recedente vero rege ad metatum suum; item ibidem cap. 39; lib. VII, cap. 29, bis; lib. VIII, cap. 2, ad metatum nostrum advenit. Quod postea dicit, in mansione mea, id est domicilio, etc.
Et sancti Remigii benedictione recepit. Hoc enim tributum est meritis S. Remigii, quod is qui corporis ejus translationem honoraverat, non amitteret quod ei furto fuerat ablatum.
Conventus denique synodales saepe cum coepiscopis suae dioeceseos habuit. Nominatim duos, unum anno 909, sub Sergio III papa in pago Suessionico apud Trosleium, de quo infra c. 16, ubi MS legunt Trosleium, et omnia exemplar. c. 19 et 21. Utroque enim nomine locus appellatus invenitur, ut illa appellatio sit integra, haec per abbreviationem, sicut Herivaeus. Hujus acta summatim ex Baronio habentur tom. III Conciliorum, parte II. Alterum anno [Col. 0390D] 921, de quo auctor noster in suo Chronico, et Severinus Binius post synodum ibidem celebratam sub Seulfo, de qua infra c. 19.
Post bellum quod Robertus comes contra eos Carnotenus gessit. Sic omnia exemplaria, quod Gallice recte vertit vers Chartres, id est, versus Carnotum. Unde S. Carnotenus mutavit in Carnototenus. Quomodo autem Rollo dux Normannorum Carnotum obsidens, miraculose ab urbe repulsus fuerit, sub annum Domini 908 per camisiam seu interulam B. Mariae virginis late describit idiomate Gallico Sebastianus Roulliard in sua Historia Ecclesiae Carnotensis cap. 7, num. 5.
Fidem Christi suscipere receperunt. Ita C et J. [Col. 0391A] Sed MS, Baron., Papir. et auctor ipse in Chron., ceperunt.
Insuper etiam Romanum pontificem super ejuscemodi negotio consulere studuit. Ad cujus consulta, etc. Rescriptum Joannis IX papae ad Heriveum archiepiscopum de iis quae circa Nordmannorum conversionem facienda forent exstat apud Baron. tom. X, anno 905, et tom. III Concil., parte II.
Sequenti vero anno, etc. Deinceps annorum numerus, quem adjeci, sumptus est ex Chronico nostri Flodoardi, quod Pithoeus edidit inter duodecim auctores coetaneos.
Propter Haganonem consiliarium suum. «Ita J et C in Latino et Gallico. M vero, Hagonem, ex quo [Col. 0391B] S fecit Hugonem. Sed eam quam retinuimus lectionem veram esse constat ex auctore in dicto Chronico, ubi constanter ita legit multis locis. Aliam causam derelicti Caroli regis indicat Sigebertus in Chron. anno 920, his verbis: Robertus dux frater Odonis regis, appetens regnum Francorum contra Carolum, inquietabat Franciam, ejusque instinctu omnes pene primores Franciae adversabantur Carolo.»
De Erlebaldi comitis excommunicatione. Ita perpetuo legit J. Alioqui varia est lectio etiam in eodem exemplari. MS in titulo legit Heriboldi, mox in textu M Herlebaldum, et postea Erbebaldus; S, Heribaldus. Legitur et Erebaldus, Ereboldus, et Erleboldus. [Col. 0391C] Ex fine autem capitis nota eum absolutum fuisse ab excommunicatione post mortem.
Tertia die scilicet postquam Robertus rex factus fuerat. Factus erat rex die ultima Junii 922. Hic Robertus, frater Odonis regis, eodem anno, ut scribit Odorannus, et Sigebertus, auxilio Lothariensium, apud Suessionem interfectus est. Sed magis auctori nostro res sui temporis scribenti credendum, qui anno seq. 923 interfectum scribit in suo Chronico.
Vitam finisse. Obiit Seulfus anno 925, expletis in episcopatu annis tribus et diebus quinque. Ita auctor in Chronico. Cui conforme est quod de eo legitur [Col. 0391D] infra cap. 35.
Rodulfus igitur rex. De hoc Rodulfo scribit Meyerus anno 890. Eodem anno Burgundiones, Rodulpho, Ricardi ducis sui filio, diadema imposuerunt, regemque sibi consalutaverunt. Hic igitur Rodulfus, filius Richardi marchionis praefecti Burgundiae, erat rex Burgundiae, quem Franci, occiso in praelio Roberto rege, socero ipsius, anno 923, nolentes redire ad Carolum Simplicem, sibi regem elegerunt, rexitque regnum Franciae per duos annos, ut scribit Sigebertus, dicto Carolo in custodia apud Peronam detento. Verum ex cap. sequentibus constat eum regnasse in Francia usque ad annum 936, quo obiit, [Col. 0392A] ut est infra c. 26. Obiit autem XVIII Kal. Junii, atque ita regnavit annos 12. Quod conforme est Roberto Gaguino, Paulo Aemilio et aliis multis. De hoc ita scribit lib. II Annalium Papirius in Carolo Simplice: «Rodulphus Richardi filius in matrimonio habebat Emmam Roberti filiam, et Heribertus aliam ejus filiam duxerat, socer generique et Hugo filius, auctoritate et gratia atque opibus multum poterant.»
Heribertus Karolum de custodia, in qua eum detinebat, ejecit. Dolo enim Heriberti captus fuerat anno 923, post occisum Robertum, et liberatus e carcere anno 927, sed anno sequenti iterum in custodiam redactus, in qua obiit anno 929. Haec ex [Col. 0392B] auctore in Chronico. Habet his conformia Sigebertus, sed fallitur in tempore, dum scribit anno 924 eum in custodiam Peronae a comite Heriberto detrusum ob necem Roberti ducis ab eo perempti. Et anno 926: «Carolus rex Francorum sub custodia Heriberti exsul et martyr moritur.» Similiter in tempore fallitur, dum scribit anno 928 Ludovicum filium Caroli in Franciam esse reversum, cum id demum factum sit anno 936, post obitum Rodulfi regis Burgundiae.
Nec non et Arnaldo. Sic J; alia, Arnoldo. Similiter in sequentibus nunc Artoldus, quomodo saepius C et J, nunc Artaldus, quomodo frequentius MS legunt. Item Sigeboldus et Sigebaldus, etc.; et infra [Col. 0392C] c. 33, Deroldus et Deraldus.
De ordinatione domni Artoldi episcopi. Haec facta est anno 931, et obiit anno 961, pridie Kal. Octobris, ut habet auctor in Chronico, atque ita constat 31 annis Ecclesiam gubernasse.
Synodus septem episcoporum apud S. Macram. M. Magram; S, Machram. In tom. III Concil. ponitur anno 935, sub nomine concilii Remensis, cum sit pagus quidam ejusdem dioecesis, alio nomine Fismes dictus, ut adnotavit Nicolaus Chesneau. De passione autem S. Macrae virginis habes infra c. 51.
Ludovico Karoli filio, quem rex Alstannus avunculus [Col. 0392D] ipsius nutriebat. R, Alstanus; J, Astranus. In catalogo regum Angliae apud Joannem Carionem Adelstanus nominatur; Meyerus Atelstanum vocat. Est autem hic Ludovicus Caroli Simplicis filius, dictus Transmarinus, quia trans mare apud regem Angliae fuerat enutritus, eo quod matrem haberet filiam regis Anglorum.
Quod pater ejus (scilicet Carolus Simplex) S. Remigio tradiderat. Id est monasterio S. Remigii, ut patet ex verbis sequentibus. Sic et infra cap. seq. et alibi accipitur.
Hugo princeps, filius Rotberti. Hic infra c. 35 et alibi vocatur Hugo comes, qui dictus est Hugo Magnus, [Col. 0393A] comes Parisiensis, et dux Aquitaniae, filius Roberti Andegavensis et Parisiensis comitis, qui in regem fuerat electus, de quo supra cap. 17. Vocatur idem Hugo dux Francorum, qui Ludovico regi Francorum, filio Caroli Simplicis, rebellavit, obiit autem anno 956. Hic ex uxore Aurea, quae filia erat Henrici I Aucupis, et soror Othonis primi imperatoris, quam alii Havidem nominant, genuit Hugonem Capetum, postmodum Franciae regem, qui exstincta stirpe Caroli Magni, regnum Francorum obtinuit. Historia describitur apud Aimoinum lib. V De gestis Francorum, c. 44 et 45. Erat autem dictus Robertus frater Odonis regis, uxorem habens sororem Heriberti potentissimi, comitis Aquitaniae et Veromandiae, de quo hic est frequens mentio. Unde Sigebertus [Col. 0393B] in Chronico anno 949, Hugonem Heriberti filium vocat nepotem Hugonis Magni, sicuti et auctor noster in Chronico 943.
Mihi quoque ecclesiam Colmisiaci vici abstulit. In Chronico suo, anno 940, ait: Ecclesiam quam regebam in Culmisciaco. Unde constat eum aliquando rectorem seu pastorem fuisse loci illius, cujus frequenter meminit in hac Historia. Varie autem hoc nomen scribitur, ut adnotavimus ad lib. I, c. 12
Altimontem castrum occupant. Sic integre scribitur: at R et J plerumque Almontem legunt, tam supra quam infra.
Postea caeteri quoque filii Heriberti comitis recipiuntur a rege. Papirius Massonus lib. II Annal. [Col. 0393C] Francor. de isto Heriberto comite sic scribit: «Liberos reliquit Heribertum, Hugonem illegitimum Remorum pontificem, Odonem, Adelbertum, et filiam unicam Arnulphi Flandri uxorem.»
Amblicum castrum cepit. Ita J; C, Amblecum; MS, Amblidum; Gallice, Ambli.
Ut filium ipsum, et filium fratris sui suscipiens idem praesul. Ita C, in Gallico et Latino et J; sed aliud exemplar, et MS, et auctor in Chronico, ut filium hominis ipsius, etc.
Monasterii S. Benedicti abbatem. Sic omnia exemplaria. Quare non recte S scripsit S. Remigii pro Benedicti. Ut autem adnotavit Nicolaus Chesneau, [Col. 0393D] intelligit abbatem S. Benedicti ad Ligerim in dioecesi Aurelianensi.
Regina Gerberga nuper ad Othonem regem fratrem suum legationem direxerat. Haec Gerberga soror Othonis primi imperatoris sive regis (sic enim saepe ab historicis nominatur, quod benedictionem imperialem non acceperat, sicuti nec Henricus Auceps pater ipsius), haec, inquam, Gerberga fuerat uxor Gisseberti ducis Lotharingiae, quo interfecto, eam duxit uxorem Ludovicus rex Francorum, ut scribit Sigebertus in Chronico, anno 943.
Remensem cum Hugone praesule, quasi mox capturus, aggreditur urbem. MS post dictionem praesule [Col. 0394A] addunt, et Theobaldus quidam, quod abest a caeteris et a Chronico, nec videtur illud admittere orationis constructio.
Defuncto Deraldo Ambianensium praesule Tetbaldus quidam. Sic C et R; sed MS vitiose, Derordo. J et C in Gal. Deroldo, quomodo et infra bis c. 35, conformiter in omnibus exemplaribus. Pro Tetbaldo M habet Theobalus, ex quo S fecit Theobaldus, quomodo MS legit c. 37. In tabulis Democharis legitur Deraldus, quem sequitur Raimboldus, postea Theobudus. Auctor in Chronico Deroldum et Tetbaldum legit.
Praesente quoque Brunone abbate, regis Othonis fratre. Ita etiam auctor in Chronico. C legit Brimone, [Col. 0394B] et Gallice vertit Brimon, quomodo etiam legi potest in M; sed infra c. 35 apertissime legitur Brunone, quamvis et ibi in Gallico vertatur Brimon. Verum placet alia lectio, quia de eo omnino loqui videtur, qui paulo post haec tempora factus est archiepiscopus Coloniensis, succedens Wicfredo, anno 953, ut habet auctor in Chronico, et Sigebertus: qui ab omnibus Bruno appellatur, fuitque frater Othonis primi imp., Henrici Aucupis imp. filius.
Missis quoque duobus ad eum deducendum episcopis. Videlicet Adalberone et Gossino, ut cap. sequenti dicitur in libello Artoidi, et exprimit auctor in Chronico.
Ex dioecesi Trevirensi atque Remensi. Sensus est, [Col. 0394C] fuisse in illa synodo Mosomensi utriusque dioecesis episcopos, quod C in Gallico non est assecutus. Nam auctor ipse in Chronico ita scribit: «Anno 948, synodus praedicta celebratur in ecclesia S. Petri ante prospectum castri Mosomi a domno Rotberto caeterisque Treverensis dioeceseos episcopis, et aliquibus Remensis.»
Capitulum 19 Carthaginensis concilii de accusatore. Videtur intelligi capitulum 9 et 10 concilii tertii Carthaginensis. Pro quo facit quod infra c. 35 legatur nonum decimum, ubi facile omitti potuit conjunctio et.
De synodo apud Engulenheim congregata. Habita est VII Idus Junii 948, in ecclesia B. Remigii honore [Col. 0394D] dicata, ut est in Chronico auctoris, ubi etiam recenset nomina eorum qui interfuerunt num. 31. Regino lib. II Chronicorum scribit interfuisse episcopos 34. Tom. III Concil., parte II, subscripti leguntur 31.
Denique postquam domina nostra regina Laudunum, propter absolutionem domni regis reliquerat. Sensus patet ex iis quae dixit auctor supra c. 32. Hugo enim princeps, dictus Magnus, ipsum regem Ludovicum tenebat sub custodia, ipsaque regina Gerberga eidem Hugoni Laudunum reddiderat, ut reciperet Ludovicum regem. Neque enim aliter absolutio, id est liberatio ejus, potuit obtineri, ut ait in Chronico 948.
[Col. 0395A] Post quarum litterarum recitationem, etc. Sequentia omnia usque ad finem capituli, et duo capitula sequentia, etiam quodad verba, eadem sunt in Chronico, anno jam dicto.
Lectis capitulis de hujuscemodi calumniatoribus. Intelligere videtur capitula concilii Carthaginensis vel Capitula Caroli Magni et Ludovici Pii, in quibus tamen hoc non reperio.
Artaldo vero praesuli, qui omnibus se synodis praesentem exhibuerat. Multae enim synodi pro hac causa congregatae fuerunt, ut patet partim ex superioribus, partim ex Chronico auctoris, et tom. III Concil., parte II, videlicet Virdunensis, anno 947; Mosomensis, 948, Idibus Januarii; Engelenheimensis, 848, septimo Idus Junii, de qua hoc cap., quae caeteris [Col. 0395B] fuit celebrior; postremo Romana, 949, in qua Agapitus papa II damnationem Hugonis episcopi apud Engelenheim factam confirmavit.
Caeteris quoque diebus synodi tractata sunt quaedam necessaria de incestis conjugiis, etc. Haec videre est in actis et canonibus decem hujus concilii, quae, edita ab Henrico Canisio, adjecta sunt ad finem partis II tom. III Concil. per Severinum Binium. Deest tamen ibidem canon de incestis conjugiis.
Fere quadringentos homines interfecerint. Ita C in Gallico et Latino, et J. Verum MS quadraginta quomodo legit auctor in Chronico ad annum 948 quo haec gesta sunt.
Winefredo Morinensi. Ita MS hoc loco, sed infra [Col. 0395C] Huicfredus. C in Gallico utrobique Winefrede, sed in Latino Wifredus, sicut et J. In Chronico auctoris duplex quoque lectio est, Vincfredus et Wicfredus. In Chronico ms. Moriensi Wycfridus appellatur. Integra dictio videtur esse Winefredus, ex qua per contractionem factum est Vincfredus et Wicfredus. Quo posteriore nomine vivebat eodem tempore Coloniensis archiepiscopus, qui et Wicfridus nominatur infra cap. 42, ubi M legit Hincfridum, quod S mutavit in Huicfridum.
Insistente praecipue Luitdulfo capellano regis Othonis. Haec vera et integra lectio omnium exemplarium, sed infra variant. Nam C, Lindulfus; M, Ludulfus. In Chronico Luidulfus et Laudulfus. Est [Col. 0395D] autem sermo de Othone I ejus nominis imperatore, qui et Otto Magnus dictus est, propter celebres bellorum ejus victorias, ut ait Lupoldus Bebenbergius lib. De zelo veterum principum Germaniae, cap. 2. C infra Odonis legit. Nam interdum promiscuo pro eodem usurpantur Ottho, Otho, Odo, Ado, et Udo.
Nomine Adelonus. Ita C et J, sed MS, Adelonius. In Chronico Adelomus, Gallice vertitur Adeloin. Acta synodi Inghelheimensis, de qua supra c. 35, et Trevirensis, de qua hoc cap. et praecedenti, approbavit Agapitus papa II, habito Romae concilio ad S. Petrum, confirmans damnationem Hugonis episcopi et excommunicationem Hugonis principis donec [Col. 0396A] Ludovico regi satisfaciat, ut testatur auctor in Chronico anno 949. Quod Chronicon ulterius extenditur quam haec historia. Pertingit enim usque ad annum 966. Porro Artaldus obiit anno 961, pridie Kalendas Octobris, ut est in eodem Chronico, et sequenti anno successit ei Odalricus.
In honore Mariae vel S. Petri construxisse traditur. S recte notat in margine vel poni pro et. Quod et aliis quibusdam locis contingit, praesertim in summariis capitum.
De sancto Balderico abbate. De hoc Joannes Molanus in additionibus ad Usuardum, die 16 Octobris: «In monte Falconis, beatissimi Baldrici confessoris, [Col. 0396B] cujus vita crebris miraculis declaratur.» De eodem Arnoldus Wion lib. III Ligni Vitae in Martyrologio suo monastico, ad eumdem diem, et Joannes Trithemius De viris illustribus ordinis S. Benedicti, lib. III, c. 152.
De villa Waslicia. Sic R, M et J, quae videtur vera lectio, pro quo S Vassicia; C autem, Wasticia. In Gallico autem hoc loco utrumque ponitur, Walstice ou Valliche, sed infra semper Walstice.
De sede scilicet urbis Virdunensis S. Vitonus et S. Agericus. Uterque fuit episcopus illius sedis, ille octavus, hic decimus in tabulis Democharis. De illis enim sic habet: «8 S. Videnus, seu Vitonus, eligitur [Col. 0396C] 502 in concilio Aurelianensi primo, tempore Clodovei; 10 S. Agericus eligitur 554.» Videndus de his Richardus de Wassebourg archidiaconus Virdunensis lib. II Antiquitatum Galliae Belgicae, quod opus Gallice conscripsit, qua lingua nominantur Saint-Venne, et Saint-Agry.
Et sanctus Roduicus de Wassoio C, Rodincus de Vassoio.
Pro villa Gerlanimonte, super Mosellam conjacente. Sic R, C et J; sed MS, Gelani, quomodo et cap. sequenti, tum in titulo tum in textu, legitur etiam in C; sed M ibi Gelani; C et S Gellani.
Ad quam villam dum sanciendi sibi causa. Sic C et J, at MS faciendi. Gallice vertitur, causa accipiendi possessionem, quod Gallice dicimus, saisir et [Col. 0396D] saisine, id est possessio. Quod recte Latine dixerit sancire, id est confirmare, quia possessio confirmat rem acquisitam.
Sanctarum Bovae ac Dodae. Agit de his Joannes Molanus in additionibus ad Usuardum die 24 Aprilis his verbis: «Remis civitate, sanctorum Bonae et Dodae.» Ex quo, ut apparet, Baronius transcripsit in Romanum Martyrologium ad eumdem diem. De iisdem Petrus Galesinius, Felix et Arnoldus Wion in suis Martyrologiis, omnes in eo corrigendi, quod legant Bona pro Bova. Nam hanc esse veram lectionem omnia nostra probant exemplaria, tam supra cap. 38 quam hoc cap. Sic et superius c. 20 legimus [Col. 0397A] Bovonem Catalaunicensem episcopum, quod non recte S mutavit in Bavonem, et C in Bononem. Adde quod haec eadem sancta lib. II, c. 10, Boba nominatur in omnibus exemplaribus. Solet autem b in v mutari, aut contra, ut Bibiana, Viviana, Jobita, Jovita.
De domno Gunthero et ipsius uxore Berta. Varie scribitur hoc nomen in exemplaribus, sed haec frequentior est, vel per o Gontbertus. Integra pronuntiatio est Gondebertus, quomodo legitur supra lib. I, cap. 4, in fine, vel Gundebertus ut lib. II, c. 10. Hic vero fere Guntbertus vel Gontbertus, sed MS in titulo cap. 47, Gombertus, quo nomine exstat Vitae ipsius historia in Vitis Sanctorum Gallice editis per [Col. 0397B] Parisienses die 29 Aprilis, ubi narratur fuisse frater Nivardi Remensis episcopi, quod jam dicto cap. 10 testatur etiam Flodoardus. Idem autem videtur esse de quo Molanus in additionibus ad Usuardum 23 Novembris: «In territorio Remensi, sancti Goberti confessoris.» Sed obstat quod S. Gontbertus martyr obierit, sicut et S. Berta. De qua Sigebertus in Chron. anno 661. «Bertha martyr et abbatissa sanctitate claret in Gallia.» Exstat ejus Vita in Vitis SS. Gallice editis a doctoribus, Paris. ad diem 1 Maii.
De duabus ecclesiis sancti Hilarii Remis. Haec est communis et frequentior lectio; sed M hoc loco Hillari, et in indice capitulorum Hilari. Quomodo [Col. 0397C] Baronius Romanum pontificem S. Leonis Magni successorem, Hilarum vocat, qui frequentius Hilarius nominatur.
Quod vocaretur Merolilanus. S. Merolilanus Scotus nunc Rhemis in ecclesia S. Symphoriani quiescit.
Ejus labuntur humo intranea. Id est intestina, quo modo legit MS Gallice, entrailles, C; humi, sed altera lectio verior, ut dictum sit humo, pro in humo. Haec autem poena adulterae constituta est a Deo Num. V.
Compositionem fisco debitam, quam illi fredum vocant, a se fuisse reis indultam. Restitui fredum [Col. 0397D] pro fretum, etsi hoc etiam modo legatur in excuso Gregorio Turonensi, cujus allegatur locus, sed et in multis aliis corrigendus, ut patebit, si quis ea quae hic refert Flodoardus, conferat cum loco ejusdem Gregorii. Certe Pithoeus in Glossario Capitulorum, verbo Freda, et Jacobus du Breul in adnotat. ad cap. 17 lib. V Aimoini, citantes eumdem Gregorii [Col. 0398A] locum, fredum legunt. Similiter semper numero plurali legitur freda in variis diplomatibus quae exstant in Chronico Cameracensi lib. I, c. 37, 62, 76 et 107, et in litteris fundationis prioratus S. Martini a Campis apud Parisios, datis anno 1060, ab Henrico I Francorum rege, in fredis. Exstant in Martinianis. In epitome tamen constitutionum Caroli Magni freta pro freda legitur, in eo capitulo quod in libris Capitulorum a Pithoeo editis est tricesimus libri III, ubi dicitur «excepta freta quae in lege Salica conscripta est.» Ad quem locum Vitus Amerpachius: «Freta est, quam alioqui fredam et fredum vocant illa saecula,» etc. Sed cum exemplar ex quo impressae sunt istae constitutiones valde fuerit incorrectum, vix dubium quin sit error librarii. Quid [Col. 0398B] autem sit fredum hic indicatur, estque dictio Teutonicae originis pacem significans, quam Germani dicunt, fred et frid, et nos Teutones vrede. Fredas legitur tum alibi, tum in privilegio Caroli Calvi, quod exstat in Promptuario Tricassino, fol. 84.
Beata Macra virgo sub Rictiovaro praefecto. Sic legitur in C et J hoc loco et in MS, cap. seq., ut sit una dictio. At MS hoc loco Rictio Varo separatis dictionibus, quod magis probat Baronius in notis ad Rom. Martyrologium 6 Januarii. Quo die agit de hac virgine etiam Usuardus. Porro Rictiovarus saevissimus fuit Galliarum praefectus seu praeses sub Diocletiano et Maximiano, sub annum Domini 300. Martyres sub eo passos complures recenset Baron. tom. II [Col. 0398C] Annal., anno 303, ubi miserandum ejus quoque refert interitum.
De sanctis Rufino et Valerio martyribus. De his Baronius, Usuardus et alii in Martyrologiis, die 14 Junii.
Subito cernuatus cecidit. Haec est vera lectio, quam habent C et J. Sed quia non intellecta, idcirco in aliis exemplaribus est mutata. Unum enim legit cernatiis. In M legebatur conternatiis, at recenti manu correctum consternatus, quomodo scripsit S. Est autem cernuus, id est, in partem anteriorem inclinatus, vel in caput ruens. Hinc ad illud Virgilii [Col. 0398D] Aeneid. X:
Explicatio vocum obscurarum aut barbararum
[Col. 0399A] A
Abinde, pro inde, id est ab eo tempore, vel ab eo loco. Utraque enim significatione utitur.
* Acetabulum, lib. I, cap. 18, in testamento S. Remigii. Accipi videtur ut Num. VII, in Hebraeo est scutella. Nomenclator Adriani Junii recenset inter mensuras liquorum, et capere dicit cyathum unum et dimidium.
Aequivocus, ejusdem nominis. Vide indicem nostrum vocum obscurarum in Chronico Cameracensi.
Alodis, idem quod alodium. Vide jam dictum indicem, et Glossarium Petri Pithoei in Capitularia, verbo Alode.
* Amphibalum. Vide scholia in cap. 18 lib. I.
Atrium, coemeterium. Gall. l'Ăątre.
B
* Beneficiare, in beneficium dare.
Blattea, purpurea. Vide scholia ad cap. 15 lib. I.
[Col. 0399B] Brandeum, lib. I, cap. 20 et 21, pannus sericus, seu linteum, quo sanctorum corpora seu reliquiae involvuntur; vel etiam quod aliunde allatum eorum reliquias contigisset, ut hodie fieri solet. Vide scholia ad cap. 21 lib. I.
Breviculus, lib. III, c. 22, scheda seu schedula, a brevi, forma diminutiva, deductum. Sic est in Operibus S. Augustini tom. VII Breviculus Collationum cum Donatistis, id est (ut Augustinus alio nomine vocat ibidem, et epist, 158) Breviarium et breviatio, seu compendium. Sic juxta Alciatum et alios lib. VII Codicis, titulus 44 est de Sententiis ex breviculo (pro quo vulgo legitur periculo) recitandis. Ad quem locum Christophorus Hegendorphinus in exegesi titulorum Codicis ita scribit: «Hic titulus corrupte legitur. Nam pro periculo breviculo legi debet: siquidem hic tractatur quomodo sententiae ex scripto recitati debeant. Breviculus vero est vox diminutiva a brevi, hoc est ab schedula, scriptura [Col. 0399C] dictaceoque.»
C
* Cabuta, seu Cambuta. Vide scholia ad cap. 18 lib. I. Quibus addo pedum pastorale S. Burchardi, primi Herbipolensis episcopi, fuisse virgam sambuccam, ut est in Vita ipsius lib. II, c. 1, tom. V Surii.
Caraxatum, lib. I, c. 9, scriptum. Item caraxare, caraxatura, et caraxatores, seu potius per aspirationem charaxatum, etc. Vide scholia ibidem ad c. 18.
Cellerarius, lib. I, c. 12, vel ut J, C cellarius, idem qui cellerarius, quomodo mutavit S; quomodo etiam nunc in Hincmaro legitur, minister cellae, seu promus, aut promus condus. Vide indicem vocum obscurarum ad Thomam Cantipratanum.
Cernuatus, cernuus. Vide scholia ad capit. lib. IV.
Comes, nomen officii lib. II, c. 18, et alibi. Hi [Col. 0399D] enim comites cum missis dominicis judicia exercebant per singulas provincias, ut patet ex eodem cap. et ex capitulis Caroli Magni. Vide scholia ad idem cap.
[Col. 0400A] Conjectus, vel um, genus tributi. Vide scholia ad c. 19 lib. III
Consuerant, pro consueverant lib. I, c. 12.
* Consultus, us, consultatio, consilium. Vide scholia ad cap. 4 lib. III.
Cors, cortis, pro aula regia, Gal. Cour, lib. III, cap. 13, bis in litteris Hincmari: aliquando pro curte, ut lib. I, c. 17, et lib. II, c. 6.
Curs, curtis, id est villa. Capitula Caroli Magni lib. III, c. 19: «Curtes nostrae remanent desertae.» Vide indicem vocum obs. ad Chron. Cameracense.
D
Decania, decanatus, lib. III, cap. 25, sicut canonia pro canonicatu.
Decubavit, pro decubuit, lib. I, cap. 8.
Depactum, pro pactum sive conventum.
* Diaconiae. Vide scholia ad cap. 18 lib. I.
Domnus, pro domino. Vide notas ad Chron. Cameracens. lib. I, cap. 27.
[Col. 0400B] E
Emovere, pro movere, aut dimovere lib. IV, cap. 40, Gallice Ă©mouvoir.
Episcopium, episcopatus. Vide indicem vocum obsc. ad Chron. Cam.
Esox, esocis, genus piscis, lib. II, cap. 8, ubi vide scholia.
Eulogiae. Vide scholia ad cap. 11 lib. II.
Exinde. pro inde, id est ab eo loco, vel tempore, Utitur Fortunatus in Vita S. Medardi.
F
Fiscalini, a fisco dicti, lib. I, cap. 20, qui villas regii fisci tenebant: Fiscalini servi leguntur in Aimoino lib. III; De gestis Francor., cap. 42 et 55, lib. III Capitulorum c. 16, Fiscalini regii leguntur, et in epitome Constitut. Caroli Magni, lege 2 Ripuarense: «Homo regius, id est fiscalinus.» Vide Pithoei Glossarium.
[Col. 0400C] Flasco, lib. I, cap. 15, genus vasis, Gall. un flacon. Utitur voce flasconis B. Gregorius lib. II Dialog., c. 18.
Francisca, lib. I, cap. 13, bipennis, quomodo Hincmarus habet in Vita S. Remigii, et ipse Flodoardus etiam jam dicto cap. Sic et Gregorius Turon. lib. II Hist. Francorum, cap. 27, eamdem describens historiam, bipennem et securim nominat. Aimoinus lib. I De gestis Franc., cap. 12: «Et extensa manu franciscam ejus terrae dejecit, quae spata dicitur.»
* Fredum, Vide scholia ad caput 50 lib. IV, et notas ad cap. 37 lib. I Chron. Cameracensis.
Frigoritici, lib. II, c. 14 et lib. IV, c. 44, febricitantes, frigido morbo laborantes. Utitur eadem voce Fortunatus lib. I Vitae S. Radegundis, capite 10, quae exstat apud Surium tom. IV, die 13 Augusti, ubi legitur frigoreticus, et in margine notavit Surius: Frigoreticus, pro febricitan e. Gregorius Turonensis lib. V Historiarum Francorum c. 10. «Frigoriticis [Col. 0400D] pustulis laborantibus.» Idem De gloria confessorum, capite 64: «Frigoritici caeterique infirmi sanantur.» Plura vide in indic. vocum obscur. in Chron. Camerac.
[Col. 0401A] G
Glaucoma, ae, lib. cap. 24. Utitur Plautus in Milite. Usitatius dicitur glaucoma, atis, item glaucomatum, ti, et significat vitium oculi.
H
Hichinaculum, vel hiclinaculum lib. I, cap. 18, in testamento S. Remigii.
Homo hujus aut illius, ut homo Arnulfi, id est vasallus.
Horno, id est hoc anno, libro primo, capite vicesimo, et lib. III, c. 22, ubi vide scholion.
I
Imaginatum, imaginibus et figuris sculptum et decoratum. Vide scholia ad cap. 18 lib. I. Ejusdem vocis fit mentio lib. III, cap. 5.
* In ante, lib. II, cap. 17, id est deinceps, quod alii frequentius dicunt, in antea. Vide indicem vocum obscur. in Chron. Camer. Praeter loca ibi notata utitur [Col. 0401B] Gregorius Turonensis lib. VIII Historiar. Francorum capite 28, et Eutychianus papa 35, quaest. 6, cap. Episcopus. Item Fulbertus Carnotensis episcopus epist. 89: «Ex tunc in antea excommunicatus sit.»
Incardinari, institui, vel constitui in episcopatu vel alia dignitate libro III, capite 21. Utitur Adrianus papa II, epist. 11. Item verbum incardinare et incardinari frequenter usurpat Joannes Diaconus lib. III Vitae S. Gregorii papae, cap. 15 et sequentibus pro constituere, et ipse Gregorius papa in epistola. Vide Onuphrium Panvinum in libello De interpretatione vocum ecclesiasticarum in dictione Cardinalis.
Incardinatus, institutus, lib. III, cap. 29. Ivo Carnotensis, epistola 131, ubi vide observationes Francisci Jureti, qui multa citat loca Gregorii papae de eadem voce.
Insigne, pro insigniter, lib. I, c. 10.
Intentio, pro lite seu contentione lib. II, c. 10.
[Col. 0401C] Intranea, intestina, lib. IV, c. 49. Vide scholia.
Isdem, pro idem, lib. I, c. 25, lib. III, c. 13, 17 et 19, quo posteriore loco exemplar C legit idem.
L
* Lacerna. Vide scholia in c. 18 lib. I.
Legatarius, legatus, lib. I, c. 25.
Libitudo, libitus, libido, lib. IV, c. 7. Vide scholia.
Licito, pro licite, lib. IV, c. ult.
* Locarium. Vide scholia lib. III, c. 13
M
Majordomus, lib. II, c. 12, praefectus palatii.
Mallus, lib. II, c. 18; lib. III, c. 26. Vide notas nostras ad c. 72 lib. I Chron. Cam. et notas Joannis Busaei ad epist. 4 Hincmari.
Mandare, significare; remandare, renuntiare, utrumque phrasi Gallica.
Maniaticus, insanus, a mania Graeca voce insaniam significante. Eadem significatione Gerson et [Col. 0401D] Joannes Nider in Formicario utuntur voce maniacus.
Mansionile, lib. III, c. 26. Videtur idem esse quod mansio seu habitaculum, villicorum.
Mansus et mansum. Vide indicem vocum obscur. ad Chron. Camer. Nicolaus Chesneau mansos vel mansa vertit Gallice arpents vel arpents de terre.
Matricula et matricularii. Vide indicem jam dictum. Legitur lib. I, c, 18, in testamento S. Remigii, et alibi frequenter. Item in Hincmaro ep. 7, c. 35, inter eas quas Busaeus edidit.
Matutinorum solemnia, lib. I, c. 25. Sic olim loquebantur, subaudientes hymnorum, nunc matutinarum dicimus, videlicet precum. Vide eumdem indicem.
Metatus, us, locus in quo quis metari, tentorium figere aut hospitari solet. Vide scholia ad caput 3 lib. II, et ad caput decimum libri quarti.
[Col. 0402A] Mirum, miraculum.
Missaticum, legatio a misso, id est legato, vel nuntium. Gall. message. Legitur apud Hincmarum in opusculo LV Cap., post c. 55.
Missaticus, idem quod missus, legatus seu nuntius, ut clare patet ex cap. 28 lib. III.
Missorium argenteum, in testamento S. Remigii, et lib. II, cap. 5, «missorium argenteum deauratum.» Utroque loco Gallice vertitur vase d'argent. Gregorius Turonensis lib. VI Histor. Francorum, capit. 2: «nobis rex missorium magnum, quod ex auro gemmisque fabricaverat in 50 librarum pondere ostendit.» Et lib. VII, c. 4, legitur missorium aureum.
Missus, nuntius, legatus, commissarius. Vide schol. ad c. 18, 2, et indicem vocum obsc. in Chron. Camer.
Molendimus, pro molendinum, mola, lib. I, c. 14. Sic in appendice 2 ad Hist. Greg. Turon. in descriptione [Col. 0402B] dedicationis ecclesiae Majoris Monasterii legitur, molendinos nostros. Vide notas ad Chron. Cam. lib. I c. 52.
N
Nec estuosi, lib. III, c. 26, pauperes, quibus res necessariae desunt, nécessiteux. Utitur Hincmarus epist. 7, c. ult.
Nomenclator, lib. III, c. 21. Vide Onuphrium ubi supra.
Nonna, sanctimonialis, lib. III, cap. 27. Hieronymus in epist. ad Eustochium, De custodia virginitatis: «Et quia maritorum expertae dominatum, viduitatis praeferunt libertatem, castae vocantur et nonnae.» Ad quem locum Erasmus suspicatur esse vocabulum linguae Aegyptiacae. S. Benedictus in Regula, c. 63: «Juniores priores suos nonnos vocant, quod intelligitur paterna reverentia.» S. Bonifacius arch. Mogunt. ep. 19, et Capitularia lib. V, c. 2 et 3, eamdem vocem usurpant. De eadem plura [Col. 0402C] R. P. Heribertus Rosweydus in suo Onomastico rerum et verborum difficiliorum ad Vitas Patrum.
O
* Octimber, pro October. Vide sch. ad c. 21 lib. I. Quibus adde ex Beda De ratione temporum, ubi mensis Octobris nomina recensens apud varios: «Theseri, inquit, in Hebraeo, Paophi apud Aegyptios, Hyperboreteos apud Macedones, Octimbrios in Graeco (quod procul dubio ex Latino Octimber factum est) October in Latino.»
* Omnimodis, omnino, omnibus modis. Vide indicem vocum obsc. ad Chron. Cam.
P
Pagus, regio, tractus, territorium. Gall. pays, ut pagus Laudunensis. Sic teste Petro Divaeo in Antiquitatibus Galliae Belgicae cap. 14 frequenter accipitur a Julio Caesare. «Multos, inquit, pagos habebant (loquens de Morinis) teste Caesare; non quidem [Col. 0402D] vicos, ut tunc pagi nomen accipiunt, sed regiones; in qua significatione Caesari vocabulum hoc familiare est.» Haec Divaeus.
Pallium, archiepiscopatus insigne, est fascia ex candidadana contexta, habens desuper circulum humeros constringentem, et duas lineas ab utraque parte dependentes, quatuor purpureas cruces, ante, retro, a dextris et a sinistris. Vide Onuphrium ubi supra, et Pithoei Glossarium in Capitularia.
Parisius, indeclinabiliter lib. I, c. 15; lib. II, c. 2, et alibi, pro Parisii, orum. Indeclinabiliter utitur Ivo epist. 16, ad quam vide observationes Francisci Jureti.
Parochia, seu parrochia, ut M plerumque scribit. Pro dioecesi frequens in scriptoribus mediae aetatis et in canonibus. Interdum tamen sic distinguuntur, ut dioecesis sit totius provinciae alicujus archiepiscopatus, parochia episcopatus tantum. Unde Hincmarus in opuscul. LV Capitul., cap. 16: [Col. 0403A] «B. Remigius sedem Laudunensem in subsellio Remensis metropolis consedere fecit, quam a sua parochia, non autem a dioecesis provincia scidit.» Idem Hincmarus in epist. 2, ad Nicolaum papam, inter eas quas edidit Joannes Cordesius: «Sed quia non solum dioecesis, verum et parochia mea inter duo regna, sub duobus regibus habetur divisa.» Ita in epistola ad Adrianum papam: «In cujus (nempe Lotharii) parte regni non solum pars dioecesis, verum et pars parochiae meae conjacuit.» Et infra: «In cujus regno parochia et provincia mea consistit.» Idem denique in epistola ad clerum et plebem Belvacensis Ecclesiae: «Sic etiam de alterius dioecesi archiepiscopi, vel parochia episcopi.» etc.
Pedatura vitium, id est pedamentum, statumen. Unde vitis pedata et statuminata apud Plin. h. e. palis perticisque firmata. Vide sch. ad c. 1 lib. I. Derivatum est a verbo pedare, quod est viti vel alteri [Col. 0403B] arbusculae sustentaculum adhibere.
* Praedonare, pro condonare, Gall. pardonner. Legitur in Capitularibus, ut lib. IV, c. 37, et alibi, et in Goffrido abbate Vindocinensi, lib. V, epist. 19.
Pitatium et pitatiolum, vel ut J fere per c pitaculum, lib. III, c. 22. Fuit titulus opusculi Hincmari Laudunensis episcopi, nepotis Hincmari Remensis, cui carmen praefixerat ita incipiens:
Quod opusculum late refellit Hincmarus Remensis prolixo opere LV Capitulorum, praefixo etiam carmine in hunc modum:
[Col. 0403C] Alioqui pitacium schedulam significat, seu epistolium. Adrianus Junius in suo Nomenclatore: « Pyctatium, vel potius pyctacium Cassiodoro et Lampridio, exigua tabella, ÏÎčÏÏαÎșÎŻÎżÎœ Moschopulo. Belgice een cleine cedulle. Pitacium Celso idem quod emplastrum. Glossarium B Isidori: Pictacium, epistola brevis et modica. Dictatiuncula, membrana. » De pittacio plura Heribertus Rosweydus, ubi supra.
Placitum, conventus publicus, seu conventus procerum regni, comitia, Gall. plaids. Vide indicem vocum obsc. ad Chron. Cam. et notas Busaei ad epist. 3 et 4 Hincmari, et notas Jacobi Sirmondi ad ep. 36 lib. III Goffredi Vindocinensis abbatis.
Praeceptum, rescriptum principis, vel constitutio regis, privilegium, litterae immunitatis. Vide notas nostras ad c. 85 lib. I Chron. Cam.
Praestaria et precaria, eadem sunt, ut patet ex l. IV, c. 11 ubi Nicolaus Chesneau Gallice interpretatur usufruict. Quid autem sit precaria, vide dictum indicem. [Col. 0403D] Praeter loca ibi notata precariarum meminit Ivo epist. 271.
Praesentaliter, pro praesentialiter.
Praevidere, pro providere, l. IV, c. 1. Sic et aliquoties Baldericus in Chron. Cam. Vide nostrum indicem vocum obs.
Precatoria, lib. II, c. 5, idem quod precaria.
Presbyter, pastor seu parochus. Vide schol. ad cap. 8 lib. I.
* Ptochium, lib. I, cap. 18. Graece ÏÏÏÏΔáżÎżÎœ, domus mendicorum, seu locus ad recipiendos mendicos. Bassianus episcopus in litteris ad Valentinianum et Martianum imperatores, quae habentur in concilio Chalcedonensi act. 11: «Sed ego a juvenili aetate mea vixi cum pauperibus, et ptochium feci, et in eo posui septuaginta lectos, et omnes languentes et ulceratos hospitio suscipiebam.» Item in eodem concilio, can. 8: «Clerici qui praeficiuntur ptochodochiis, qui ordinantur in monasteriis, et basilicis [Col. 0404A] martyrum sub episcoporum, etc., potestate permaneant.» Ubi secunda editio sive versio in tomis Conciliorum habet in ptochiis. Tertia, quae est Gentiani Herveti: Clerici ptochotrophiorum. Apud Gratianum 18, quaest. 2, cap. 10: Quidam monachorum, ex correctione Gregorii XIII legitur ut habet editio 2: In ptochiis, pro quo vitiose vulgata exemplaria legebant, parochiis, ibique adnotatum est ptochiis esse vocem canonis Graeci. De eodem vocabulo Rosweydus, ubi supra.
Q
Quaeque, pro quocunque.
Quique vel quisque, pro quicunque, lib. III, frequenter.
Quibusque, pro quibuscunque.
Quisque, pro quisquis. Franciscus Juretus in suis observationibus ad epistolam 8 Ivonis: «Vetustiores dixerunt quisque pro quisquis, quod plerique non observantes saepe mutarunt et corruperunt in auctoribus [Col. 0404B] contra fidem priscarum membranarum.» Sic ille. Et probat ibidem citatis exemplis ex Tertulliano. Hilario et aliis.
R
Refutare, renuere, recusare, Gall. refuser, lib. II, c. 19. Utitur in eadem significatione Ivo epist. 131, 173, 178, 186, et alibi saepe.
Regestum, lib. II, c. 2, ubi vide scholia.
Remandare, renuntiare.
Repedare, redire. Lucillus: «Redisse ac repedasse, ut Romam vitet.»
Revadiare, lib. III, c. 4, dicitur a vas, vadis, et Gall. ibidem vertitur debitorem se agnoscere. Legitur eodem libro, cap. 28. Vide indicem vocum obs. ad Chron. Cam.
Revestitus, lib. III, c. 18, indutis paramentis ecclesiasticis, Gal. revĂȘtu. Aliquando revestire, est in possessionem inducere post privationem, ut eodem lib. c. 26, et lib. IV, c. 1. Unde vestitura, de qua [Col. 0404C] voce Pithoeus in Glossario.
Rotula et rotulus, lib. III, c. 11 et alibi, scheda, volumen, scriptum convolutum. Ibidem cap. 22, rotulam prolixissimam, inquit Hincmarus. Utitur idem in opusc. LV Capit., cap. 43. Eamdem vocem rotulus pro scheda aliquoties usurpat Stephanus episcopus Parisiensis in epist. praefixa condemnationi aliquot articulorum in fine Petri Lombardi Magistri sententiarum. Est autem rotula diminutivum a rota.
S
Satarium argenteum, salinum lib. III, c. 5, ubi MS male legit solarium. Lib. II, c. 23, leguntur: «duo vasa salaria a rege S. Stephano missa.» Ubi aliud forte intelligit.
Sancire, possessionem accipere, Gal. saisir. Vide schol. ad cap. 41 lib. IV. Verbo saisivit et resaisivit utitur Ivo Carn. epist. 101.
Senior, dominus, Gal. seigneur. Utitur Hincmarus epist. 1, inter eas quas edidit Busaeus, et passim [Col. 0404D] scriptores mediae aetatis. Vide indicem vocum obsc. ad Chron. Cam. et Petrum Greg. lib. VI Syntag. juris universi c. 11.
Signa ecclesiae, campanae. Hinc in Pontificali part. II, titulus est: De benedictione signi seu campanae. Vide Glossar. Pithoei verbo Signa.
Succensere eum, vel eos, cum accusativo, id est, contra eos irasci.
* Suetum, consuetum.
Sumptorium, lib. III, cap. 5, cochlear, ut Gallice vertitur, quo nimirum utimur in calice sacro.
T
Tantitas, exiguitas, parvitas, in prologo auctoris.
Thudestica lingua, lib. IV, cap. 35 ubi MS, Teutonica; J Theotisca, id est Germanica.
Thuytsche. Inter epistolas Hincmari a Cordesio editas exstat epistola Otfridi monachi ad Luidbertum archiepiscopum Moguntiacensem et praefatio in [Col. 0405A] librum antiquum lingua Saxonica conscriptum, quae ibidem vocatur Teudisca, et legitur adverbium Theotisce. Item Theudiscae linguae exemplum exstat lib. III Hist. Nithardi.
Titulare, inscribere, insignire.
* Turriculum, Vide schol. ad. c. 18 l. I.
U
Unguen, unguentum, lib. I, c. 11, ex Hincmaro in Vita S. Remigii. Utitur Persius.
Utillimus, utilissimus.
V
Vadatus, lib. IV, c. 19, a verbo vador, ari, commune, id est fidejubere pro alio. Vide indicem voc. obsc. ad Chron. Cam.
Vadius, l. III, c. 28: «Hoc illi emendare per vadium faciat.» Videtur significare idem quod vas vadis, id est fidejussor. Et teste Jacobo Spiegelio in Lexico juris primum dictum est vadis, deinde per syncopen vas. Vadimonium sponsio est standi in judicio. [Col. 0405B] Alii scribunt per duplex w, wadius, ut lib. II Capit., cap. 38: «Ab his qui decimas non dant wadios accipiant.» Et lib. III, cap. 29, tit. est: De libero homine qui se loco wadii tradidit. In epitome [Col. 0406A] Constitut. Caroli Magni de lege Ripuarense c. 3: «Homo ingenuus qui multam quamlibet solvere non potuerit, et fidejussores non habuerit, licet ei semetipsum in wadium et cui debitor est mittere, usque dum multam quam debuit persolvet.» Ad quem locum notat Vitus Amerpachius: « In wadium dare, hoc est pignori dare, aut addicere.» Vide Rub. s., l. II Leg. Longobard. Plura loca profert Pithoeus in Gloss. verbo Wadii, et verbum wadiare frequens est in legibus Longobardorum.
Vasalli, aut vassalli, clientes. Vide idem Glossar. in dictione Vassi.
Vel saepe ponitur pro et, praesertim in summariis capit. Quomodo etiam vertit interpres Gallicus, ut lib. IV, c. 19, 36 et 38.
Vicaricatio, vices. Vide scholia ad c. 1, l. IV.
Vicedominus, lib. I, cap. 17. Vide scholia. Utitur et aliis locis.
Villa pro pago aut civitate saepe accipitur, phrasi Gallica, ut l. I, c. 14: «Sparnacum villam suam, [Col. 0406B] id est civitatem.» Gallice ville. Nam alias eumdem locum oppidum vocat.
Villaris, masculino genere, lib. II, c. 2 et 5, villa.
Appendix ad historiam ecclesiae Remensis
Haec statuta accepta ex Majori Monasterio (Gallice Marmoustier ) a sancto Martino aedificato in suburbiis civitatis Turonensis, cum serius ad manus nostras pervenissent, visum est appendicis loco adjicere. Etsi enim sint in his quaedam quae non videntur redolere antiquitatem, ut quod titulum pastoris tribuat parochis, qui aetate Sonnacii et multo post presbyteri tantum aut sacerdotes solent appellari; quod item festum Nativitatis beatae Mariae inter festa celebranda reponat, quod in his partibus non videtur tam antiquum fuisse, quandoquidem Fulbertus Carnotensis, qui vixit anno 1017, id primum in Gallia celebrasse dicatur, si Demochari credimus. Verum facile potuit fieri ut loco presbyteri a recentiori aliquo positum sit nomen pastoris, et festum illud ab aliquo forte adjectum. Scribit tamen sanctus Hildephonsus, qui eadem aetate vixit cum Sonnacio in libro De virginitate et parturitione B. Mariae, nativitatem ejus ex auctoritate totius Ecclesiae celebrari et venerari. Sunt his statutis similia quae scribit Jesse Ambianensis episcopus in epistola ad sacerdotes suae dioecesis, et constitutio Riculfi Suessionum episcopi, quae cum Hincmari opusculis edidit Joannes Cordesius.
Quae sequuntur editioni suae adjecit R. P. Jacobus Sirmondus, quae nec in nostra deesse voluimus, sed ordine temporis disposita.
Sine fide, teste Apostolo (Hebr. XI) impossibile est Deo placere, ideoque mandamus omnibus, ut exacte doctrinam fidei juxta verbum Dei, et sanctae Ecclesiae Romanae traditionem teneant, sequanturque. Et quicunque pastores sunt, quae ad instruendum populum, et gregem pertinent, discant et sciant, et suos ad officia virtutum excitent.
Fidelibus pie sacramenta ministrent, semperque afferant quod ad explicandam utilitatem Sacramenti, et institutionem pertinet.
Mercedem non accipiant, sed in Deo confidant, qui dat escam pullis corvorum invocantibus eum (Ps. CXLVI) .
Baptizaturus sit sobrius, idque honeste [Col. 0406C] expleat, verba attente proferat, et debite de parentibus informet.
Confirmationis sacramentum habet donum roborantis Spiritus sancti, et uberiorem gratiam profert, ideoque non negligatur.
Remissio peccatorum, et expiatio Sanguini Domini nostri Jesu Christi nititur praecipue, et ab eo pendet.
Curet pastor ovem suam, et non negligat: et injungat interesse missae sacrificio diebus solemnibus et Dominicis, agnoscat ejus faciem (Prov. XXVII) ; et si bis absit in anno, prohibeatur eidem Ecclesiae ingressus, et careat pastorali sepultura et consolatione.
Nemo tempore Quadragesimae poenitentium confessiones audiat praeter pastorem. Hujus enim interest ovem recognoscere, pro qua suam animam foenerat Domino.
Sacrosanctam eucharistiam sacerdos celebraturus se praeparet, et probet, et ut minimum bis in mense id faciat.
Feratur aegrotis vase honesto, et lumine antecedente, et praeeunte; et quicunque peregrinari volunt, illud ad viaticum suscipiant.
Et cur ad mortem condemnatis renuitur, cum iis maxime conducat ad spem et securamen certi decessus, et praesentis agonis.
Qui ad ordines promoveri volunt, habeant beneficium ad alimoniam sufficiens, idque ad [Col. 0407B] examinationem virorum proborum et juratorum.
Nulli tonsura detur, nisi idoneo, et ad sacros ordines postea probabiliter ascensuro. Quid opus enim mittere panem filiorum canibus (Matth. XXV) , et spiritalia mundi amatoribus?
In matrimonio imago exstat sacrosancti conjugii inter Christum et Ecclesiam enati (Ephes. V) ; ideoque vinculum est divinitus firmatum, quod multum confert ad felicitatem rei familiaris, ad pacem inter partes, et ad proles suscipiendas.
Extrema unctio deferatur laboranti et [Col. 0408A] petenti, eumque pastor in propria saepius inviset, et pie visitet, cum ad futuram gloriam animando, et debite praeparando.
De clericis. Luceant sicut stellae et perpetuae claritates in firmamento Ecclesiae (Dan. 1) . Non sint ebrii, nugaces, et saecularibus immixti.
Nec mulieres alloquantur, aut domi retineant; vivant in communi, et aedes pauperi patentes inhabitent.
Suffragia defunctorum omnino servari praecipimus, et ne missarum solemnia, praeter fundatorum mentem, alio modo convertantur.
Sint episcopi fideles et assidui verbi Dei dispensatores. In hoc etiam eorum charitas dignoscitur, si gregem pascant exemplo et verbo.
Festa absque omni opere forensi excolenda, et cum debita veneratione celebranda haec sunt: Nativitas Domini, Circumcisio, Epiphania, Annuntiatio B. Mariae, Resurrectio Domini cum die sequenti, Ascensio Domini, dies Pentecostes, Nativitas beati Joannis Baptistae, apostolorum Petri et Pauli, Assumptio beatae Mariae, ejusdem Nativitas, Andreae apostoli, et dies omnes Dominicales.
Ecclesiae debite dotentur ad alimoniam pastoris et cleri, ut securius invigilent super gregem, et de ejus salute sint auxii et solliciti.
[Col. 0407C] Praepositum decet cura interior ac exterior. Exterior in rebus et familia salvandis, atque secundum Deum gubernandis, summa cum intentione, et pietate, et benevolentia. Ibi etiam consistit omnis nutriendi industria, cuncta proficua ingenia laborandi in agris, in vineis, in silvis, in hortis, in diversis emptionum generibus provide procurandis. Insuper et de qualitate necessaria aedificiorum, sive quantitate Interior vero sollicitudo ejus esse debere manifestum est dispensatio fratrum publica, honeste disposita in victu et potu, sive omni subsidio corporali, quod administrat divina pietas, sive per studium laboris ejus, sive de eleemosynis fidelium, necnon et de dono propriae procurationis publicae. Cui non minor patet etiam alia dispensatio necessaria in infirmis [Col. 0407D] et senibus, pro diversitate uniuscujusque necessitatis. Sequitur autem hinc studium omnem ornatum corporalem ac spiritalem continens fratrum - corporalem primum in clausura, inde in refectorio, et in dormitorio, in cellario, in coquina, sive in cunctis habitatoribus necessariis, necnon in vasculis omnibus. Spiritalem vero zelum talis minister verae religionis habere debet sanctae conversationis nocte ac die canonicis partitis in horis. Correctionem morum, per gravitatem levitatis motum deprehendens: vaniloquium [Col. 0408C] secretis in locis et horis suo rigore omnino depellens: omnes negligentias omnium publice deprehensas in capitulo omnium fratrum judicio puniens his modis, id est, aut carcere, aut separatione mensae, sive in omnium verberum diversitate. Cujus etiam prudentissima circumspectio decanis sibi suppositis invigilare debet, ne unus quidem, a maximo usque ad minimum, absque ejus conscientia et licentia unius diei spatio nequaquam ab officii sui loco desit.
Archidiaconi officium est, gradus ecclesiasticos summa cum providentia aetatum et meritorum ordinare: de tempore in tempore nominibus certis uniuscujusque officium de omni regione praefigere, subtiliterve merito probare, et gratiam sancti Spiritus [Col. 0408D] unicuique investigando ministrare: in omnibus divinis officiis sanctae Dei Ecclesiae fideles ministros erudiendo et excolendo efficere: festivitatum omnium ac feriarum, necnon totius anni officia in canticis et lectionibus, non solum litteraturam corrigere, sed spiritalem intelligentiam omni clero in capitulo tradere, libertates liberorum cum testibus probare, alienorum servorum ad gradus venire volentium exigere, potestatem etiam habens libertatem ecclesiastica propria de familia facere, et alienis exigere. [Col. 0409A] Pro neglecta lectione aut officio gradus sui a diacono usque ad infimum excommunicare: etiam et juvenculos talibus pro excessibus verberibus arcere: verbum etiam faciendi ad populum in diebus festis providere et facere: et sic omnia per ordinem digne usque ad consecrationem presbyteri studiosissima intentione verae religionis perducere. Vinctorum etiam publicae civitatis ex carcere curam in festivitatibus solemnibus Domini gerere, id est, in Natale Domini, in Epiphania, in initio Quadragesimae, media Quadragesima, in Palmis, in Sabbato sancto, et in die sancto Paschae, similiter in Ascensione Domini, et in Pentecoste summa cum diligentia eos excipere, et eis obsequia benignitatis corporalis spiritaliaque, ex divinis et humanis beneficiis refectionem [Col. 0409B] benedictionis parare.
Chorepiscopi vero ministerium est, omnem sacerdotalem totius regionis sibi commissae conversationem corrigere atque dirigere, id est, in conficiendis divinis sacramentis et baptisterio omnium intellectum aperiens excitare, populum regionis praedicare, confessiones exigere, poenitentiam cum discretione caute imponere, hospitalitatem sectari, infirmos visitando obsequia benignitatis et benedictionis, et sanctae [Col. 0410A] unctionis inferre. Communioni sanctae dignos fieri populos assidua commonitione exercere, mortuos cum commendationibus animae, et orationibus dignis obsequiis sepulturae venerabiliter tradere, pro vivis etiam ac defunctis totius Ecclesiae filiis rationabili assiduitate exorare. Insuper vero omnia quaecunque intra ecclesiam et extra ecclesiam in claustro, et in omnibus habitationibus a maximo usque ad minimum quemcunque viderit negligere, secundum ecclesiasticum correptionis modum semper corripiat, et omnem veram religionem, prior ipse faciendo, omnes facere doceat. Et hunc modum nequaquam, nisi praecipiente episcopo, de causis subsequentibus excedat de omni jure consecrationis.
[Col. 0410B] Episcopum vero civitatis propriae disponere oportet de consecratione, de confirmatione, de reconciliatione, et de publico indicendo jejunio, aut aliud aliquid publici juris pro tempore digno Deo debito. Cujus officii summa speculationis haec est, ut et subtilissime providendo insistat qualiter omnium officia studiosissime gubernando ad portum perfectionis dirigat: quibus in causis, nisi jussus, chorepiscopus nullatenus excedat [Col. 0409B] Quod praecessit opusculum Ebonis, ex sancti Remigii bibliotheca Remis exscripsimus, cum Joannis VIII epistola et decreto electionis Laudunensis, quae infra sequentur. Proximam vero Notitiam de [Col. 0410B] villa Novilliaco, cujus auctor Hincmarus ipse videtur, nobis communicavit humanissimus Nicolaus Faber ex bibliotheca, ut aiebat V. C. Claudii Puteani senatoris Parisiensis. .
[Col. 0409C] Defuncto Pippino rege VIII Kalend. Octobris (765) in monasterio sancti Dionysii, filii ejus Carolomannus et Carolus secundum dispositionem patris sui et consilium regni primorum diviserunt inter se regnum paternum, et elevati sunt in reges VII Id. Octobris, Carlomannus in Suessionis, et Carolus in Noviomo, sicut in Annali regum scriptum habemus.
Anno IV regni sui infirmatus est Carlomannus infirmitate qua et mortuus est in Salmuntiaco, et ante obitum suum per praeceptum regiae suae auctoritatis, quod habemus, tempore Tilpini archiepiscopi, tradidit villam Novilliacum cum omnibus ad se pertinentibus, pro animae suae remedio, et loco sepulturae, ad ecclesiam Remensem S. Mariae, et basilicam sancti Remigii, in qua et sepultus est. Post [Col. 0409D] cujus obitum Carolus frater ejus praecepto, quod habemus, suae auctoritatis ipsam traditionem confirmavit.
Defuncto Tilpino archiepiscopo anno XXIII postquam Carlomannus Remensi ecclesiae villam Novilliacum tradidit, tenuit D. rex Carolus Remense episcopium in suo dominatu, et dedit villam Novilliacum [Col. 0410C] in beneficio Anschero Saxoni, qui nonas et decimas ad partem Remensis Ecclesiae de ipsa villa usque ad mortem suam persolvit: et defuncto domino Carolo, sed et ipso Anschero, postquam Carlomannus praefatam villam cum omni integritate Remensi Ecclesiae tradidit, semper ipsa Ecclesiae inde vestituram, sicut praedictum est, per annos XXXVII habuit. Post obitum domni Caroli, et defuncto ipso Anschero, domnus Ludovicus imperator donavit ipsam villam Novilliacum Donato in beneficio. Qui Donatus, interveniente Bigone, per subreptionem, quasi de fisco regis quasdam colonias de ipsa villa obtinuit in proprietatem per praeceptum domni Ludovici imperatoris. Et quando Lotharius filius domni Ludovici imperatoris Cavillonem veniens, eam expugnavit, Donatus a villa [Col. 0410D] supra Matronam, quae Pomarius vocatur, ab imperatore defecit, et illi mentitus ad Lotharium confugit, et veniente hostiliter imperatore Ludovico ad villam quae Caleiacus dicitur, Lotharius ad eum cum suis constrictus venit, et sacramentum ipse, et sui ab imperatore quaesitum illi juraverunt. Inter quos et Donatus de infidelitate ejus comprobatus, ipsi imperatori [Col. 0411A] quaesitum sacramentum juravit, et comitatum Miridunensem, et villam Novilliacum cum suis appendiciis imperator ab eo abstulit, et Athoni, qui fuerat ostiarius Caroli imperatoris in beneficium dedit. Donatus autem in vita imperatoris Ludovici nec comitatum recepit, nec de proprietate sua ullam firmitatem promeruit. Post obitum domni Ludovici imperatoris, diviso regno inter fratres, et pace facta inter eos, et mortuo Atthone, dedit Carolus (Calvus) Donato in beneficium Novilliacum. Processu denique temporis commendavit. Donatus filium suum Gozelum Carolo regi, cui in beneficium dedit Carolus villam Novilliacum cum appendiciis suis. Deinde Landrada uxor Donati, sed et filii eorum, pergente Carolo rege ad obsidendos Normannos, qui in insula [Col. 0411B] quae Oscelsus dicitur, residebant, cum aliis defecerunt. Quorum honores et proprietates a Francis auferri, et fiscum redigi judicatae sunt. Unde Landrada, et filii ejus eatenus auctoritatem Caroli regis non obtinuerunt. De quibus rebus anno XX regni sui Carolus villam fiscalem praecepto suo, quod habemus Orbacensi monasterio dedit.
Anno XXXII regni sui venit D. Carolus rex gloriosus in basilicam sancti Remigii, ubi ostendi ei locum sepulcri Carlomanni regis, et praecepta ipsius Carlomanni et Caroli avi de villa Novilliaco, et auctores sacrorum canonum, qualiter damnent Spiritus sancti judicio eos qui eleemosynas defunctorum retinent, et ecclesiis tradere demorantur, qui ut infideles ab Ecclesia abjiciendi, et quasi egentum necatores, [Col. 0411C] nec credentes judicium Dei, habendi judicantur. Et reddidit praecepto suae auctoritatis, quod habemus, Remensi Ecclesiae ipsam villam cum omnibus, ad se pertinentibus, quam tunc Bernaus post fratrem suum Rothanum in beneficio habebat.
Postea pervenit ad ejus notitiam quod quidam homines de ipsa villa Novilliaco per subreptionem, tam apud patrem suum, quam et apud eum res et mancipia in proprietatem obtenta tenerent, Landrada scilicet uxor quondam Donati Cuntharinis, Hugo et Waltrudis, et Elampodus filius ejus, Rotbertus, et Boso, misit suos missos ad hoc inquirendum, et in quaestione facta, et veritate, sicut ei dictum [Col. 0412A] fuerat, inventa, quoniam praedicti ad rationem non venerunt, sic ut banniti fuerunt, jussit ut praecepta Carlomanni et Caroli, sed et suum praeceptum coram suis fidelibus in generali placito suo apud Duziacum in causis palatinis legerentur. Unde fideles ejus, tam comites quam vassi dominici quorum nomina scripta habemus, sed et caeteri omnes, qui adfuerunt, relictis eisdem praeceptis judicaverunt, ut quicunque de rebus et mancipiis ipsius villae Novilliaci, per cujuscunque praeceptum, vel quocunque modo, post donationem Carlomanni, qua cum omnibus appendiciis suis, vel cum omni integritate, ipsam villam Novilliacum, sicut tunc in fisco erat, ad Ecclesiam Remensem tradidit, et post confirmationem fratris ejus Caroli in proprietatem obtinuit, si commutationem [Col. 0412B] ostendere non posset, qualiter res, et mancipia de ipsa casa Dei juste et rationabiliter commutata fuissent, quia non de fisco regis, sed de ecclesiasticis rebus, et mancipiis per donationem obtinuit, ut ipsae res et mancipia, quae de villa Novilliaco obtenta fuerunt, ad ipsam casam Dei restituerentur, sicut in praecepto restitutionis ipsius D. Caron, quod habemus, plenius continetur.
Sed quando D. Carolus Romam perrexit, et D. Ludovicus frater ejus ad Attiniacum venit, per quosdam ex nostris apud domnam Richildem reginam, et apud D. Ludovicum filium D. Caroli regis obtinuerunt Donati et Landradae filii, ut villa Novilliacum cum suis appendiciis eis consignaretur, non attendentes quia sicut in capitulis Augustorum [Col. 0412C] scriptum habetur, tales de regis proprietate, ut infideles judicandi sunt, et secundum leges ecclesiasticas de rebus ecclesiasticis sacrilegii judicantur.
Reversus autem D. Carolus imperator Remos veniens, cum tale factum audivit, satis graviter tulit, et misit suos missos: qui scilicet dictam villam Remensi Ecclesiae et advocato nostro restituerunt, sicut plenius scriptum habemus.
Hic sequebatur epistola hoc titulo: Joannis VIII papae jussio de ordinando episcopo in Ecclesia Laudunensi vacante. Quam quia scholiis nostris ad caput vicesimum secundum, libro tertio, inseruimus, hoc loco praetermittimus.
[Col. 0411D] Domino reverendissimo et sanctissimo HINCMARO archiepiscopo, caeterisque nostrae dioeceseos sanctis Patribus et episcopis, clerus Laudunensis cum totius paroeciae plebibus et sibi conjunctis praesulibus, aeternam in Domino Jesu Christo salutem, et pacem.
Canonicis regulis et apostolicis institutionibus statutum esse recolimus, ut quotiens quaelibet civitas ministerio pontificalis dignitatis caruerit, proprioque [Col. 0412D] pastore vacaverit, cum decreto electionis, singulorum petentium manibus roborato, metropolitanum adire pontificem debeant, ac de substituendo in loco ejus qui decessit pastore petitione supplici commonere: quatenus et civitas sollicitudine pastorali destituta proprio recuperetur pontifice, et qui ordinandus est gratiosius possit accedere. Quia cui debet ab omnibus obediri, utique debet et ab omnibus [Col. 0413A] eligi: ne civitas non optatum episcopum, aut contemnat, aut oderit, et fiat minus religiosa quam convenit, cui non licuit habere quem voluit. Hi vero qui ordinaturi sunt, in quem viderint omnium vota propensius concordare, protinus liberiusque illi manus imponere possint.
Quapropter cum decreto nostrae electionis manibus singulorum nostro corroborato ad paternitatem vestram accedentes, Hedenulfum Ecclesiae nostrae filium, et in Ecclesia nostra suffragantibus stipendiorum meritis ad onus usque sacerdotale promotum, vita et moribus, ac sancta conversatione idoneum approbatum, quem per licentiam vestram, favente Christianissimo imperatore Carolo, pari consensu ac concordi devotione, atque unanima voluntate eligimus, [Col. 0414A] per manus vestras, ac caeterorum vestrae dioeceseos sanctorum episcoporum consecrari, nobisque et ecclesiae nostrae doctorem atque pontificem institui imploramus, precamur, ac petimus. Eligimus autem eum nobis fore pastorem, quem apostolicae formae, qua episcopum ornatum B. Paulus esse debere demonstrat, congruere, et sacris non obviare canonibus, Christi gratia cooperante confidimus. Oramus sanctam paternitatem vestram nunc et semper in Christo bene valere.
Actum V Kalend. Aprilis, in basilica sanctae Mariae, genitricis Dei et Domini nostri Jesu Christi, anno incarnationis Domini nostri Jesu Christi 877, regni domni Caroli imperatoris XXXVII, ac imperii I, indictione IX.
[Col. 0413B] Hactenus de Remensibus archiepiscopis secundum traditionem Flodoardi, quomodo unus post alium surrexit, narrationem digessimus. Nunc vero de caeteris [Col. 0413C] qui post Flodoardi decessum exstiterunt, secundum quod a majoribus audivimus, seu quod in antiquis chartis reperimus, opitulante Deo, praelibato operi adnectemus. Praefatus Artoldus, de cujus decessu in libro Flodoardi nihil habetur, abbatiam sancti Timothei, quae usque ad illud tempus Remensium episcoporum exstiterat, sancto Remigio, de cujus coenobio assumptus fuerat, contulit. Hic autem cum per triginta annos in multa adversitate, et aliquando in tranquillitate, Remensem dioecesim gubernasset, universae carnis viam fine bono ingressus est. Quo defuncto, domnus Odalricus, vir nobilis et honestus, pontificale onus suscepit; de cujus operibus pauca apud nos monumenta habentur. Liquet tamen quia ipse Ecclesiae Remensi villam Vindenissam dedit. [Col. 0413D] Pro cujus largitione beneficii in conventu Remensi memoria ejus annuatim recolitur. Ipso etiam die, pro animae ejus remedio, viginti quatuor pauperibus singuli panes, totidemque vini metretae, singuli etiam denarii distribuuntur. Praedicta vero villa in terra comitis Registestensis sita est, quam modo comes Guiterus nomine, sub trecensu triginta solidorum tenet. Porro antecessorum suorum tempore, pro commutatione ejusdem villae, plurima bona Ecclesiae Remensi collata fuerunt: quod in subsequentibus plenius exponemus. At vero praefatus antistes Odalricus pro utilitate commissae sibi Ecclesiae fideliter laboravit, maximeque pro restitutione vallis Rodigionis, quam Hugo filius Rogeri comitis Ecclesiae Remensi donaverat, sed quidam malefactores [Col. 0414B] de stirpe ejus illam pervaserant, et haereditatis jure illam sibi vindicare volebant. Quorum nisui venerabilis archipraesul Odalricus, ut vir nobilis et potens, [Col. 0414C] viriliter restitit, et praedictam vallem ad jus Ecclesiae Remensis liberam revocavit. Quod ut posterorum notitiae manifestius fiat, praedictae vallis donationem, et rei gestae scriptum memoriale huic paginae assignemus.
«Universis pene totius Franciae primatibus liquet, Hugonem nobili prosapia genitum, in primo flore juventutis, cum sciret sibi supervenisse ab hoc saeculo diem egressionis, licet suae conditionis plurimos invenire posset heredipetas, Deum toto mentis conamine, ejusque sanctos ex patrimonio fecisse haeredes. Qui in primo suae dispositionis exordio beatae Dei genitricis, semperque virginis Mariae, Dominae ac dominatricis nostrae praesidium invocans, tradidit ad mensam fratrum, Deo ejusque intemeratae Matri in Ecclesiae Remensi devote famulantium, potestatem quamdam vallis Rodigionis a rivulo per medium decurrente vulgo nuncupatam, ut in eadem Ecclesia [Col. 0414D] ipsius bonae indolis viri haberetur memoria. Unde et post ejus exitum grandis altercatio habita est inter ipsam ecclesiam et quosdam praefati illustris viri parentum. Quibus vehementer resistente domino ac venerabili Odalrico antistite, eorum controversia ad nihilum redacta in nullo potuit proficere. Quapropter non immerito fieri debet censeri, si illius cujusquam propaginis petitionibus accommodatur auris. Idcirco notum sit omnibus praesentibus, scilicet ac futuris sanctae Remensis Ecclesiae canonicis, monachis, laicis, vel nobilibus, quia ipsius venerandi episcopi neptis, nomine Emma, adiens praesentiam praedictorum fratrum, petiit sibi dari eamdem potestatem sub censu decem solidorum denariorum in Assumptione S. Mariae persolvendorum, duobus necne filiis Arnulfo et Odalrico, ut quisquis eorum affectu dilectionis illi amicabilius obtemperaverit diebus vitae suae, in haereditate succedere debeat, his ad indominatum praedictorum fratrum retentis, mansionile [Col. 0415A] Sevivaldi curtis nuncupato, cum silva et dimidio brolio ad ipsum aspiciente: ita duntaxat, ut porci in eodem mansionile degentium, et illi qui cum porcis canonicorum Remensium, qui sunt tamen familiarium eorum, illuc ducti fuerint, fructus sylvae depascant, hominibus quoque extra potestatem degentibus: de reliquo vero licenter salva potestate faceret veluti de proprio. Cujus voluntas cum in nullo rationabiliter refragari posset, quod postulabat obtinuit, factum vero litteris memoriae tradidit. Actum Remis anno XIV Lothario rege, episcopatus domni Odalrici archiepiscopi sexto. Sancti Odalrici archiepiscopi, cujus licentia atque consensu hoc scriptum factum est, quod et ipse manu propria firmavit, manibusque nobilium virorum corroborari fecit.»
Praefato Odalrico post septem suscepti regiminis annos ad patres suos apposito, domnus Adelbero, [Col. 0415B] Henrici comitis frater de terra Lothariensium, ad pontificalem cathedram, favore et providentia Lotharii regis, assumptus est. Qui siquidem vir nobilis, honestate morum conspicuus, et ecclesiasticis disciplinis institutus, religionem Remensis Ecclesiae nimis tepefactam in bonum reparavit statum, et utilitatibus inibi Deo servientium instantem operam dedit et impensam. Hic etiam Mosomense coenobium a priori dignitate prolapsum in monasticum ordinem reformavit, ejusdemque reformationis tenorem, ne per succedentia tempora immutaretur, hujusmodi auctoritatis suae privilegio confirmavit.
Adalbero divina propitiante clementia sanctae Remensis Ecclesiae archiepiscopus. Notum fiat, etc. Reliqua vide in Adalberone. EDIT. PATROL.
[Col. 0415C] Hujus etiam Adalberonis tempore de villa Vindenissa inter Manassen comitem et canonicos Remenses conventio talis facta fuit.
«In nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti. Notum fiat omnibus tam praesentibus, quam etiam futuris fidelibus, quod Manasses miles potestatem illam, quae dicitur Vindenissa, a canonicis Remensis Ecclesiae, favente quoque domno Adalberone archipontifice, totam sibi, suaeque conjugi Oidelae, exceptis etiam ecclesiis canonicorum usibus jure dominii reservatis, salva rerum commutatione, per precariam efficaciter obtinuerit. Dedit itaque contra idem Manasses competenti modo canonicorum parti quicquid possidebat in villa Tencauda, hoc est mansos IX et molendinum, et in Verniaco mansos VIII et dimidium, et in villa Colummis adas duas in comitatu [Col. 0415D] Remensi. Aliam autem villam nomine Loeium, in qua continentur mansi VII et dimidius, et quarta una, excepto indominicato manso, et quarta pars Ecclesiae, pratum, molendinus, et silva cum mancipiis utriusque sexus numero LXXI in comitatu Castricensi super fluvium Bair. Sed et in villa quae dicitur Eccleis, duas partes de ecclesia, et quidquid juris habetur in ea, mansi scilicet V pratum unum, cum terris et mancipiis utriusque sexus in comitatu Porcensi: ea videlicet ratione altrinsecus stabilita hujusmodi precaria, ut iidem canonici pro respectu, et vestitura Tencaudam et Verniacum manu sua teneant, caetera vero tam ipse, quam sua conjux praedicta, cum eadem potestate Vindenissa, in sua tantummodo vita libera facultate sibi teneant atque possideant. Ubi vero rebus humanis excesserint, totum illud ex integro praedium, precario datis scilicet rebus, inviolabili jure sorti canonicorum jugiter [Col. 0416A] adhaerentibus, in manus eorum pro debito legibus ad possidendum redeat. Si quis vero, quod fore non creditur, precariae isti in posterum ullatenus adversari tentaverit, illi temeritas stulta prorsus existat inanis et irrita, et sic haec eadem precaria, majorum auctoritate constituta legaliter, maneat stabilis et firma, tali videlicet conditione, si ille Manasses omnes res illas e contra redditas jure quieto stabiliter canonicis solidaverit: alioquin aut his similia reddat, aut Remensis Ecclesia quod suum est juste recipiat. Actum Remis in sede VIII Idus Novembris, anno XX regnante domno Lothario rege Francorum D., episcopatus autem domni Adalberonis IV. Domnus Adalbero archipraesul subscripsit, et firmavit.»
Alia quoque conventio de villa Virtutis inter Heribertum comitem et canonicos Remenses tempore praefati Adalberonis stabilita fuit, cujus rei memoria, [Col. 0416B] ne senio temporum obliteraretur, tali scripto roborata fuit.
«In nomine sanctae et individuae Trinitatis, ego Leudo S. Remorum Ecclesiae praepositus, omnisque ejusdem loci canonicorum congregatio. Nolumus latere omnium tam praesentium quam futurorum industriam, quoniam Heribertus comes nostrae humilitatis adiens conspectum, petiit dari a nobis sibi nostri juris eam quae dicitur villa Virtutis, quam ipse sibi ex pervasione vindicabat: ea videlicet ratione, ut pro vestitu nobis ad praesens ex ea retineremus mansos duos ingenuiles et vestitos, et pro respectu annuatim persolvere libram unam denariorum Remensis monetae festivitate sancti Remigii Kalend. Octobris in diebus tantum vitae suae, seclusis uxore sua, et infantibus, cunctisque haeredibus suis. Cujus petitioni faventes, cum omni consilio et voto, concessimus illi praefatam villam, secundum praescriptam [Col. 0416C] ab eoque determinatam rationem. Quod si de censu negligens exstiterit, et emendare renuerit, usumfructum amittat. Et ut securius in diebus vitae suae praefatas res possidere valeat, post discessum vero ejus praenominatam villam cum omni integritate nostris usibus recipere valeamus, sancitum est non solum a nobis, verum etiam ab illo, ut super hoc negotio faceremus cum chirographo mentionis decretum, addentes insuper, ut si quaelibet persona post vitae suae terminum aliquam nobis inferre conatus fuerit inquietudinem vel injustitiam, sub maledictionis, et anathematis excommunicatione insolubiliter adstrictus damnetur, fiat, fiat, fiat. S. signum Domini Adalberonis archiepiscopi confirmantis et consentientis.»
Cum igitur praememoratus Adalbero Remensem dioecesim per decem et novem annos viriliter gubernasset, [Col. 0416D] et honestae conversationis ejus bona opinio circumquaque diffunderetur, ad ultimum confectus senio fine bono diem ultimum clausit, corpusque ejus in ecclesia majori, sub altari quod in honore sanctae crucis consecratum est, sepulturae traditum fuit; cujus epitaphium in tabula aerea litteris aureis descriptum, tale adhuc permanet.
Plura non erant in codice Igniacensi, unde haec excerpta sunt.
Annales
[Col. 0417B] Remensis Ecclesia quemadmodum saeculo nono Hincmarum archiepiscopum, ita decimo Flodoardum [Col. 0417D] Flodoardus, haud Frodoardus, scribendus est ex epitaphio, tum ex codicibus nonnullis Historiae Remensis, qui Floardum abbreviant, codice optimo Annalium ad an. 963, Richero, et Kalendario vetere S. Mariae Remensis; ipse avunculi matris suae nomen lib. II, c. 3, Flavardum scribit. Caeterum Frodoardus plane idem, et utrumque ex Chlodouvaldus corruptum est. presbyterum et Richerum monachum insignes historiarum scriptores edidit. Quorum ille anno 893 vel 894 [Col. 0417D] Ex Annal. an. 962. Sparnaco [Col. 0417D] Epitaph. Gallicum. villa dioeceseos Remensis natus, et in schola Remensi a Fulcone restituta litteris imbutus, ab Herivaeo archiepiscopo clero Ecclesiae Remensis ascriptus, bonisque ditatus est [Col. 0417D] Hist. Remens. IV, 13. . Circa quintum et vicesimum aetatis annum rebus publicis animum advertere coepit [Col. 0417D] Ita fuisse conjicio, cum si non scribendis Annalibus, at certe enotandis rebus gestis circa annum 919 manum admovisse videatur. , ut ex Annalium initio, quos inde ab anno 919 usque ad an. 966 produxit, conjicere licet. Certe ab eo inde tempore archiepiscopis Remensibus Herivaeo, Seulfo et Artoldo valde acceptus fuit et rebus eorum gerendis adhibitus est. Anno 924 Seulfum comitatus, [Col. 0417C] colloquio Rodulfi regis et Hugonis Provinciae comitis cum Wilhelmo Aquitanorum principe in territorio Augustodunensi habito interfuit [Col. 0417D] Ann. an. 924. . Anno sequenti Seulfo vita defuncto, Heribertus Veromanduorum comes Hugonem filiolum successorem ei imposuit, omnesque qui conatibus suis tantum non suffragarentur, beneficiis possessionum ecclesiasticarum privavit [Col. 0418D] Ann. an. 925. . Quos inter et Flodoardus injuria affectus, adversas deinde partes secutus est, atque Artoldo archiepiscopo a Rodulfo rege in locum Seulfi subrogato adhaesit. Proximis annis carmine heroico Jesu Christi sanctorumque et Italiae martyrum triumphos celebravit [Col. 0418D] Codicem operis unum Roberto Trevirensi archiepiscopo tradidit, alterum ipse fortasse ecclesiae S. Juliani Turonensis intulerat, in Actis SS. Mai VII, p. 69, apud Arvernos exstare dicitur. , additis pontificum Romanorum usque ad sua tempora gestis, eoque famam sibi apud exteros etiam comparavit, ita ut [Col. 0418B] Ratherius Veronensis episcopus librum quem De exsilio suo scripserat, ei quoque judicandum transmitteret [Col. 0418D] Folcuini Gesta abb. Laubiensium, c. 20. . Anno 936 vel proxime sequentibus [Col. 0418D] Leo inde a mense Januarii an. 936 usque ad Julium anni 939 sedit. , dubium an pro negotiis suis Ecclesiaeve Remensis, Romam adiit, ubi a Leone VII papa benigne exceptus votique sui compos factus atque in presbyterum promotus est [Col. 0418D] Vide infra. . In patriam redux operi heroico finem imposuit [Col. 0418D] Apud Mabillon., Acta SS. O. S. B. S. III, p. II, p. 596. . Anno 940 mense Octobri orationis gratia sepulcrum sancti Martini visere disposuit, sed apud Heribertum comitem clam accusatus, quod contra eum vel filium ejus esset profecturus, cum Hugonis in partes transire renueret [Col. 0418D] Hist. Rem. IV, 28. Cf. Annales an. 940. , ablatis rebus quas de episcopatu Remensi tenebat et ecclesia sua in Culmisciaco, custodiae traditus est. Nec nisi post quinque menses die, 25 Martii an. 941, [Col. 0418C] libertatem recuperavit. Tum in synodo Suessionensi ab Hugone principe Hugoni archiepiscopo commissus, ecclesiam aliam scilicet sanctae Mariae in Colrido, atque terram injuste ereptam recepit [Col. 0418D] Ib. IV, 28. . Sed postea etiam Artoldo in sedem suam restituto fidus, eum in negotiis ecclesiae agendis tam domi quam in conventibus principum et synodis adjuvit; cui rei eo magis idoneus videbatur, quod archivo ecclesiae praepositus erat [Col. 0418D] Hist. R. II, 19. . Anno 948 synodo Ingelheimensi interfuit, ubi illustribus viris compluribus innotuit, eaque peracta, ex decreto regum cum Artoldo apud Rotbertum Trevirensem archiepiscopum per quatuor hebdomadas mansit, cum anno proxime praeterito ab Artoldo missus [Col. 0418D] Hist. Rem. I, 20: «Easdem res domnus [Col. 0419C] Artaldus episcopus dudum Conrado duci commiserat; quas ille Ragenbaldo cuidam suorum delegaverat. Qui Ragenbaldus earumdem rerum colonos valde affligebat. Ipsi vero pro afflictione sua saepe ad sanctum Remigium clamabant, Remis venientes, et ipsius patroni sui patrocinia requirentes. Pro qua re nuper anno praeterito, cum rege Ottone et praefato duce locuti sumus, quando Aquis ad eumdem regem missi fuimus. Sed ut idem Ragenbaldus ab ipsarum rerum direptione desisteret, impetrare nequivimus. Unde contigit horno [ cod. ap. Colv. hoc anno], ut dum quodam sabbato eosdem colonos ad opus quoddam peragendum congregatos haberet, [Col. 0419D] praeciperetque presbytero, ne signa vespertinalia usque prope noctem pulsaret, operique implendo insisteret, percuteretur percussore inviso. Qui dum requireret quis eum percussisset, omnesque se vidisse negarent, vidisse negarent, furiis exagitatus, sensum amisit, graviterque vexatus, spiritum exhalavit. Quo comperto, dux Conradus nimium territus ad sanctum Remigium venit, eique res ipsas reddidit, quas praemissus praesul Artaldus Hincmaro abbati ac caeteris monachis ad supplementum victus attribuit.» , cum Ottone rege et Conrado duce Aquis pro rebus Ecclesiae Remensis [Col. 0419A] in Vosago, a Regembaldo quodam pervasis, locutus fuisset. Media inter negotia historiam Ecclesiae Remensis scribere aggressus, subsidiis undique congestis, praecipue vero chartis in archivo librisque in bibliotheca ecclesiae asservatis, opus quatuor libris inde ab origine Remorum usque ad exitum anni 948 perduxit, atque flagitante Roberto Treverensi archiepiscopo recognitum hac ipsi dicavit epistola:
«Domino venerabili,» etc. ( Hanc epistolam habes supra Historiae Ecclesiae Remensis praefixam. )
Libro primo historiam Ecclesiae usque ad obitum et translationem sancti Remigii, secundo successores sancti Remigii usque ad Hincmarum, tertio res gestas et scripta Hincmari archiepiscopi recenset, quarto Fulconem, Herivaeum, Seulfum et Artoldum [Col. 0419B] usque ad synodum Ingelheimensem peractam scribit. Opus magno historiae Galliae, non solum ecclesiasticae sed et civilis et litterariae, commodo editum, cum, fontibus quibus auctor usus est deperditis, plurimas magni momenti notitias ibi tantum reperias; praecipuam tamen ea ratione laudem sibi in historia Hincmari et Fulconis [Col. 0419D] In litteris Fulconis ad Arnulfum imp. pro Carolo Simplice rege haec etiam scripta refert IV, c. 5: «Adnectit etiam, quod in omnibus pene gentibus notum fuerit, gentem Francorum reges ex successione habere consuevisse, proferens super hoc testimonium beati Gregorii papae. Subjicit etiam ex libris Teutonicis de rege quodam, Hermenrico nomine, qui omnem progeniem suam morti destinaverit impiis consiliis cujusquam consiliarii sui, [Col. 0420C] supplicatque ne sceleratis hic rex adquiescat consiliis, sed misereatur gentis hujus, et regio generi subveniat decidenti, satagens, ut in diebus suis dignitas successionis suae roboretur, et hi qui ex alieno genere reges exstabant, vel existere cupiebant, non praevalerent contra eos, quibus ex genere honor regius debebatur.» vindicat, quorum rebus et scriptis recensendis praecipuam operam impendit; reliqua magnam partem et Annalibus suis repetita legimus. Quibus quidem inde ab eo tempore haud intermissam operam curamque adhibuit [Col. 0420C] Praecipue usque ad annum 954. ; mediasque inter res et in magna rerum per Gallias commotione oculatus testis, regnum, principum virorumque aut doctrina aut potestate per Galliam et Germaniam [Col. 0420C] Exempli gratia Rodulfo Traverensi, Adaldago Hammaburgensi archiepiscopo, Annone abbate Magdeburgense, postea episcopo Wormaciensi. De quo Hist. Rem. I, 4, haec refert: «Beati denique Timothei ossa, rex Otto, concedente Artaldo Archiepiscopo, [Col. 0420D] transferri fecit in Saxoniam, et monasterium monachorum in ejus instituit honore. In qua translatione multa mira feruntur ostensa. Nam ut Anno tunc abbas, nunc episcopus, mihi retulit, a quo eadem sacra pignera translata sunt, praeter alia plura remedia, duodecim inter claudos et caecos fuere curati. Beatus quoque Apollinaris ossibus suis in Orbacense monasterium translatis, nonnullis inibi florere spectatur gratiarum insignibus.» illustrium [Col. 0419C] commercio haud alienus, quae veram sui aevi imaginem posteris redderent diligentissime enotavit, ea scilicet fide, qua virum pium, candidum et a violento partium studio alienum decet, qualem fuisse [Col. 0420A] et stylus purus, simplex, gravis, ornatus fastidio comptus, arguit.
Perfecit tamen Annales in monasterio, quo se beneficio deposito monachus [Col. 0420D] Adaldagi litterae apud Colvenerium in Hist. Remensi. moxque abbas [Col. 0420D] Abbas fuisse videtur, an. 962 de praelatura deposita scribens. futurus detulerat. Ubi ejusmodi occupationibus studiisque deditum cum anno 952 aut 953 [Col. 0420D] Vide Gall. Christ. edit. 2 episc. Noviomensis. clerus et populus Noviomensis et Tornacensis episcopum sibi elegissent, regius tamen favor minime secutus, frustra renitente Flodoardo [Col. 0420D] Ex Adeldagi litteris. , alium cathedrae pecunia venali imposuit; qua de re ab Adaldago archiepiscopo Hammaburgensi litteris ad eum datis visitatus est. Aetatem igitur Ecclesiae Remensis presbyter et praelatus penes Artoldum exegit, quo defuncto, et Hugone qui superstes erat excommunicato, anno 962 ipse cum caeteris ecclesiae canonicis, [Col. 0420B] rege Lothario cum regina matre et Brunone archiepiscopo Coloniensi faventibus, Odelricum, Hugonis cujusdam comitis filium, archiepiscopum elegit [Col. 0420D] Ann. an. 962. . Anno sequenti senio occupatum se sentiens [Col. 0420D] Ib. an. 963. , septuagenarius coram eodem praelaturae ministerium abdicavit, et Flodoardum nepotem successorem in ea accepit. Quadriennio quo supervixit, aetate fractus et infirmitate attritus ut erat, vel annalibus suis paucas tantum lineas adjecit, et anno demum 966 «vir vitae venerabilis, sanctitatis honore venerandus, castitatis splendore angelicus, fulgore sapientiae caelicus, caeterarumque virtutum insignibus abundanter oppletus, dictator egregius, V Kalendas Aprilis terrenae peregrinationis relinquens exsilia, civica ut credimus adeptus est jura.» [Col. 0420C] Epitaphium ad finem codicis carminum, ab ipso fortasse compositum, ita habet:
Aliud ejus epitaphium lingua Gallica conscriptum [Col. 0421D] A Colvenerio in codice historiae Remensis repertum:
Ex scriptis ejus Annales principem sibi inter Monumenta Germaniae locum vindicant, eisque [Col. 0421B] Historiae Remensis locos, quibus eaedem res aliis verbis efferuntur, illustrationis causa subjiciendos duximus, qua in re Colvenerii editione a Cl. Waitzio cum codice bibliothecae Montispessulanae n. 186 membr. saec. XIII collata uti placuit; nam codex Paris. n. 5209 in capite 4 libri III subsistit.
Annales primum a Petro Pithoeo inter SS. XII, Parisiis an. 1588 p. 147 sqq. (iterum Francofurti an. 1594 impressos, p. 109 sqq.) ope codicum trium vulgati sunt. Unum eorum Divionensem, alterum antiquiorem vocat, quorum alteruter in codice unde Annales Fuldenses edidit, jam in Vaticano in bibl. Christinae reginae n. 994 asservato, exstabat, jam vero, Cl. Papencordt referente, excisus est. Pithoei [Col. 0421C] editionem Chesnius in SS. Franc. II, 590 sqq., adhibito codice Thuaneo, Chesnianam, Pithoeana inconsulta, Bouquet tom. VIII, 176 sqq., ex eodem, qui jam bibliothecae regiae Parisiensi sub n. 5354 illatus erat, et codice S. Victoris Parisiensis emendaverunt. Editio nostra his subsidiis nititur [Col. 0421D] Codex jam exustus bibl. Cott. Otho B. III Chron. Frodoardi S. Albani a. Chr. n.â966 Et Ragenaldi Andegav.â1277 (Smith Cat. bibl. Cott. p. 69) recentius opus ex Flodoardo haustum continuisse videtur. .
1) C. bibl. olim collegii Trecensis, jam in bibl. universitatis Montispessulanae sub n. 151 asservatus, membr. in folio minori, saeculi XI, quem eumdem ac Divionensem Pithoei esse, lectiones, appendix et visiones Flothildae operi praefixae demonstrant. Eum in usum nostrum anno 1837 diligentissime contulit cum editis V. Cl. Georgius Waitz. Locum ei primum inter subsidia nostra adjudicandum censui. Habet enim textum, qualem Flodoardus usque ad obitum [Col. 0421D] suum dederat, absque appendice; ideoque ex authentico derivatus esse videtur, quod lectionibus praeterea in universum et textu continuo comprobatur, [Col. 0422A] cum reliqui codices omnes hinc inde lacunis iisdem dehiscant et appendicem annorum 966, 976, 977, 978 exhibeant. Liber septem quaternionibus VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII, signatis et octavo non signato constans, codici jam majori impactus est, cujus pro paginis 27 et sequentibus numeratur. Exhibet primo p. 27 visiones Flothildae a Pithoeo p. 278 editas, p. 31 absque Rubrica Annales nostros; quorum annus quisque littera Graeca, numerum quo ab anno 893, initio regni Caroli Simplicis, diste. significante exempli gratia in fine anni 925. ÎÎ, 926. ÎÎ et rel. insignitur.
2) C. regius Parisiensis n. 5354 membr. saec. XI in fol., Incipit cronica Flodoardi presbyteri de gestis Normannorum inscriptus [Col. 0422D] Scheda antiqua teste in hoc codice continentur: Passio sancti emani et sociorum ejus. Vita et transitus sancti marcialis episcopi et confessoris. Cronica frodoardi presbiteri de gestis normannorum. Passio sanctorum pontificum saviniani potaenciani sociorumque ejus Altini s. eodaldi victorini s. erotiani. Vita et conversacio karoli regis magni. Vita ludovici imperatoris. Vita sancte marie egipciace. Expositio helmonis in apocalipsin. âFlodoardus fol. 21-41 habetur. , quem eximia diligentia [Col. 0422B] in usum nostrum V. doctissimus Otto Jahn. Ph. Dr. Kiloniensis vertit. Librum eumdem ac Chesnii Thuaneum esse judicaveris, nisi quod Thuani in eo nomen desideratur. Annalibus notitiam de obitu Caroli Calvi praemittit, ex libro quodam abbatiae S. Farae Meldensis descriptam, quae tamen causa fuit, quod docti viri plures abinde Flodoardum scribendi initium fecisse et annos operis ejus 878-918 desiderari statuerent. Quod quam veritati contrarium sit, tum ex ipsis codicibus tum ex Richero patet, qui Flodoardum ab an. 919 exscripsit [Col. 0422D] Annum 917 perperam scribit Chron. Andegavense, apud Labbe I, p. 285. . Notitiam istam hic inserimus:
«Anno 877 et indictione X, II Nonas [ Pithoeus, ind. XII, Nonas] Octobris, praecellentissimus imperator Karolus, sanctae recordationis insignisque memoriae, [Col. 0422C] temporalem finiens cursum, feliciter, ut credimus, ad gaudia migravit aeterna. Hic siquidem fuit serenissimi augusti Hludovici filius, ac nepos gloriosissimi caesaris ejusdem nominis Karoli. Cujus celsitudinis atque dulcedinis nobilissima propinqua ejus, Bertrada abbatissa, cum omni congregatione sibi commissa supplicationibus devotissimis assidue memor, hanc memoriam litteris conpendio conprehensam fecit describi, quae in ejus anniversario annuatim recitaretur, ejusque memoria semper haberetur.»
Ex codice isto fluxit
2 a ) C. bibliothecae Albigensis chart. in fol. saec. XVII. Inscribitur Fredoardi presbyteri Annales; 58 paginas explet; lectiones ejus momenti alicujus Waitzio flagitante enotatas urbis bibliothecarius transmisit. Exhibet annales annorum 919-966, adjecta [Col. 0422D] appendice anni 966, qualem in codice 2 legimus.
3) Tertio loco laudanda venit editio Pithoei, una cum
[Col. 0423A] 3 a ) lectionibus codicis cujusdam in margine editionis Pithoeanae sigla M. notati, et
3 b ) codice sancti Victoris Parisiensis, cujus lectiones apud Bouquetum propositae hunc ei locum adsignant.
Usi sumus praeterea scriptoribus, qui Flodoardum saeculo eodem et proxime sequentibus libris suis exceperunt, Richero et Hugone Flaviniacensi [Col. 0423D] Lectiones ejus Hugo V; Floriacensis, Hugo Il. notamus. , qui cum codice nostro 1 consentiunt, tum Balderico et Hugone Floriacensi, eorumque lectiones additionesve hinc inde adducendas duximus.
Anno incarnationis domini nostri Jhesu Christi
cecidit Remis grando mirabilis, ovum gallinae superans magnitudine; quae vero distendebatur in latitudine, [Col. 0423B] occupabat medium palmae. Sed et grandior per alia quaedam loca visa est cecidisse. Hoc anno nihil vini in pago Remense [Col. 0423] remensi 2. 3. nisi parum admodum fuit. Nortmanni [Col. 0423] ita 1. scribere solet, sed et nordmanni; 2. 3. utrumque, Richerus Nortmanni plerumque. omnem Britanniam [Col. 0423] britanniam 2. saepius. in Cornu-Galliae [Col. 0423D] Cornouaille in Britannia minori. , in ora scilicet maritima, sitam depopulantur, proterunt atque delent, abductis, venditis, ceterisque cunctis ejectis Brittonibus. Hungari [Col. 0423] hungarii 3. Italiam partemque [Col. 0423] partem 3. Franciae, regnum scilicet Lotharii [Col. 0423] lodharii 3. [Col. 0423D] Cf. Mabillon. Ann. Bened. lib. XLII, n. 30. , depraedantur. Anno Dominicae incarnationis
pene [Col. 0424A] Hist. Rem. IV, 15. Cum pene cuncti Francorum optimates apud urbem Suessonicam a rege suo Karolo [Karlo c.] desciscentes, propter Haganonem consiliarium suum, quem de mediocribus electum super omnes principes audiebat et honorabat, eum penitus reliquissent, hic pontifex fidelis et pius atque robustus in periculis semper existens, regem intrepidus ab eodem loco suscipiens, ad metatum suum deduxit; indeque secum ad urbem Remensem perduxit, et per septem fere menses eum prosecutus atque comitatus [contutatus [Col. 0424B] c.] est, donec illi comites suos, eundemque regno restituit.] ** H. Rem. IV, 16. Excommunicavit hic praesul Erlebaldum comitem Castricensis pagi, propter Remensis episcopii terram, quam pervaserat, ibique munitionem quandam super Mosam construxerat, indeque frequentia ecclesiasticae familiae mala ingerebat. Insuper et castrum Altimontem furtim irruperat. Sed cum nec ita cessaret a malis quae coeperat, pergit archiepiscopus cum suis ad capiendam munitionem, quam ille construxerat Maceriasque nominabat. Quam per quatuor pene ebdomadas obsidens, deserente tandem illam Erlebaldo, cepit, et depositis inibi custodiis Remis rediit. At Erlebaldus profectus ad regem, qui tunc morabatur in pago Warmacensi contra Heinricum principem Transrhenensem, ibidem ab hostibus regis sibi supervenientibus interemptus est. Quem tamen postmodum in synodo, quam apud Trosleium [Col. 0424C] idem domnus archiepiscopus cum diocesaneis suis habuit, intercedente rege et obnixe flagitante, a vinculo excommunicationis absolvit. omnes Franciae comites regem suum Karolum apud urbem Suessonicam [Col. 0423] suessionicam 1. saepius; suessionem 3. , quia Haganonem consiliarium suum, quem de mediocribus potentem fecerat, dimittere nolebat, reliquerunt [Col. 0423] relinquerunt 2. . Heriveus autem, [Col. 0423C] Remorum archiepiscopus, accipiens regem cum omnes eum deseruissent, duxit eum ad hospitia sua in villam [Col. 0423] villa 2. 3. quae dicitur Carcarisia [Col. 0423] carcasiria 2. 3. Carisia Hugo Fl. , in crastinum vero venerunt in Crusniacum [Col. 0423] crusin acum 3. , Remensis episcopii villam, ibique manserunt, donec Remis venirent. Sicque deduxit eum per septem fere menses, usque quo illi suos principes, eumque suo restitueret regno. Postea profectus est archiepiscopus Heriveus super Mosam, propter quoddam castellum in terra sui episcopii situm, quod nominant Macerias [Col. 0423] macherias 2. 3a. et ita infra. [Col. 0424D] MaisiÚres. , recipiendum, quod tenebat Erlebaldus, comes pagi Castricensis [Col. 0424D] In quo MeziÚres et Donchéry. , contra illum; quem tunc etiam habebat excommunicatum, propter illa quae ipsius episcopatus familiae frequentia ingerebat mala, propterque Altmontem [Col. 0424D] Omont. , aecclesiae Remensis, quod furtim irruperat, [Col. 0423D] castrum. Archiepiscopus autem postquam praefatum castellum, id est Macerias, cum suis fidelibus per quattuor fere ebdomadas obsedisset, deserente tandem [Col. 0424A] illud Erlebaldo, recepit, et dispositis inibi custodiis, reversus est Remis. Qui Erlebaldus profectus ad regem, qui tunc morabatur in pago Warmacensi sedens contra Heinricum [Col. 0423] henricum 3. principem Transrhenensem [Col. 0423] transrenensem 2. 3. ibi ab hostibus regis sibi [Col. 0423] sibi regis 3. supervenientibus interfectus est.
[Col. 0424C] Hoc anno, sequenti quoque, agitatur inter Hilduinum episcopum et Richarium abbatem de episcopatu Tungrensi contentio. Siquidem rex illud episcopium [Col. 0423] episcopum 2. Richario, quia Hilduinus a se descivit, cui prius ipsum concesserat, dedit. Herimannus vero archiepiscopus Hilduinum ibi episcopum, eligente clero, ac populo favente, necnon Gisleberto, quem plurimi Lotharienses principem, relicto Karolo rege, delegerant [Col. 0423] delegerent corr. delegerant 2. ordinavit. Karolus vero reversis ad se Lothariensibus et ipso Gisleberto, Richario abbati, non Hilduino episcopo, ipsum episcopatum consentiebat. Remis in monasterio sancti Petri [Col. 0424D] Inferiori, ex Mabill. Ann. lib. XLII, n. 41. ad portam basilicarem cereus, quem ibi posuerant hi cives [Col. 0424D] qui Romam ad visitanda apostolorum limina profecti fuerant, accensus est [Col. 0423] deest 1. etiam ter igne [Col. 0423] igni 2. 3. caelesti. Ad [Col. 0425A] idem quoque monasterium quaedam puella advenerat nomine Osanna, de pago [Col. 0425] pago corr. paco 1. Vonzinse [Col. 0425] voxinse 2. [Col. 0425D] Circa Vouzy in Campania. , carnem non comedens, neque panem ab annis jam duobus edere valens, cui multae visiones ostendebantur. Haec in ipsis diebus ebdomada plena jacuit immota, et sanguinem cum omnium ammiratione [Col. 0425] omni adm. 2 3. sudavit, ita ut frons ejus tota et facies usque ad collum operiretur sanguine; in qua vita vel tantum calor remanserat, halitu etiam tenuissime spirante. Tunc quoque multa se vidisse perhibuit, ex quibus aliqua dixit, plurima vero [Col. 0425] deest 2. 3. quae viderat, se dicere non audere professa est. Tunc etiam circa Remensem urbem mel in spicis inventum [Col. 0425] i. est 2. 3. , et flores quibusdam in arboribus, maturis vel collectis jam fructibus. Anno
incarnati Verbi Rodulfus episcopus montis Lauduni moritur; cui succedit Adelelmus, ejusdem loci thesaurarius [Col. 0425] tesaurarius 2. , Remis a domno Heriveo episcopus ordinatus. Anglorum Romam proficiscentium plurimi inter angustias Alpium lapidibus a Sarracenis sunt obruti [Col. 0425] o. sunt 3. Synodus [Col. 0425] sinodus 2. 3. apud Trosleium [Col. 0425D] Troli ad Anonam, in pago Suessonico. BOUQ. habita, cui praesedit Heriveus archiepiscopus, praesente quoque Karolo rege; cujus obtentu Erlebaldus [Col. 0425] herlebaldus 2. 3. ibi Castricensis absolvitur. Richardus [Col. 0425] ricardus 3. marchio de Burgundia obiit. Karolus rex in regnum Lotharii abiit [Col. 0425] habiit 2. , receptisque per vim quibusdam Ricuini infidelis sui praesidiis, et facta pactione usque ad missam sancti Martini cum Heinrico principe Transrhenensi [Col. 0425] transrenensi 3. saepius. reversus est [Col. 0425] deest 2. in montem Lauduni. Tempestates hoc [Col. 0425C] anno diversis in locis plurimae, homines quoque fulmine exanimati, et domus incensae. Aestus in aestate magnus, et foeni plurimum. Siccitas ingens tribus fere continua mensibus, Julio, Augusto atque Septembri. Rotbertus comes Nortmannos, qui Ligerim fluvium occupaverant, per quinque menses obsedit, acceptisque [Col. 0425] acceptumque 2. ab eis obsidibus, Brittanniam ipsis, quam vastaverant, cum Namnetico [Col. 0425] nannetico 3. pago concessit; quique fidem Christi coeperunt suscipere. Erluinus, Belvacensis episcopus, obiit. Karolus iterum pacem cum Heinrico firmat. Anno
Karolus regnum Lothariense [Col. 0425] lodhariense 3. saepius. ob persecutionem Gisleberti et Ottonis rapinis, sacrilegiis atque incendiis, [Col. 0425D] etiam in tempore quadragesimae, sicut et tota hieme vastat. Richarius, qui Romam profectus fuerat [Col. 0426A] propter episcopium Tungrense, reversus est, ordinatus a Johanne papa episcopus, Hilduino ab ipso papa excommunicato, qui etiam illo abierat episcopus. Drogo [Col. 0425] Rogo 3a. episcopus de Tullo moritur; cui succedit [Col. 0425] successit 3. Gauzlinus [Col. 0425] goslinus 2. 3. gauclinus successit, qui etiam ordinatus est 16. Kal. Aprilis. Hugo V. . Berengario Langobardorum [Col. 0425] lamgobardorum 2. rege [Col. 0425] imperatore 2. 3. regno ab optimatibus suis ob insolentiam ejus [Col. 0425] ob i. e. desunt 2. 3. deturbato, Rodulfus Cisalpinae Galliae rex ab ipsis in regnum admittitur; et Hungari, actione praedicti Berengarii, multis captis oppidis, Italiam depopulantur. Karolo denique Laudunum regresso, Hugo filius Rotberti post pascha supra [Col. 0425] super 2. 3. Vidulam [Col. 0425] uidolam. 2. [Col. 0425D] La VĂȘle, Axonam influit. venit, ubi apud villam Finimas [Col. 0425] fimmas 3. [Col. 0425D] Fimes. Herivei archiepiscopi fideles cum quibusdam Franciae comitibus obvios habuit. Quo cum eidem super Axonam in pagum Laudunensem profecto, propter praedictum [Col. 0426B] Haganonem, cui rex abbatiam Rothildis, amitae [Col. 0425] amicae 2. 3a. suae, socrus autem Hugonis, dederat, nomine Golam [Col. 0425] colam 2. 3. [Col. 0426D] Videtur esse Chelles, haud procul Parisiis. , Karolus cum Heriberto et Haganone clam Laudunum egressus, ob Haganonis amorem hujus causa timoris trans Mosam profectus est. Quem insecutus Hugo cum ceteris pugnatorum duobus milibus usque Mosam, Gislebertum Lothariensem obvium [Col. 0425] obviam corr. obvium 2. habuit; cum quo a patre, qui eum prosequutus fuerat et super Axonam in pago Laudunensi sedebat, ad colloquium revocatus, revertitur. Quo comperto, Karolo Mosa retransmissa, cum nonnullis qui ad se venerant Lothariensibus, villas Remensis ecclesiae depraedari necnon incendere coepit. Altmontem quoque castrum bellando, non sine suorum clade [Col. 0425] c. s. 3. , cepit atque diripuit. Rotbertus [Col. 0425] robertus 3. saepius. igitur super [Col. 0426C] Maternam fluvium Rodulfo filio Richardi, genero suo, procedit obviam; quem sequens [Col. 0425] sequi alia linea quens 1, subsequens 3. Karolus cum Lothariensibus, Maternam transiit, et castrum Sparnaci [Col. 0425] sparnau 1. [Col. 0426D] Epernay. direptum est ab Haganonis complicibus. Rotbertus etiam, praefato Rodulfo cum Burgundionibus veniente, fluvium transiens subter Sparnacum, non longius tribus leugis ab exercitu Karoli castra metatus est; ubi una magis ebdomada consederunt utrique [Col. 0425] ita in loco raso 1. utrimque 2. 3. , ad colloquium ceteri [Col. 0425] deest 1. praeter Haganonem [Col. 0425] aganonem 1. et Karolum venientes.
Hugo interea filius Richardi ad Rotbertum veniens, ducentos circiter ex his qui cum Haganone [Col. 0425] haganonem 2. erant obvios habuit, in villas episcopii Remensis abeuntes praedari; quibus captis, tribus tantum occisis, equos [Col. 0425] aequos 2. cum armis abstulit et ad suos ignominia oneratos [Col. 0426D] [Col. 0425] honeratos 2. remisit ceteros. Hinc Rotbertus apud Calmiciacum [Col. 0426D] Chermizy aut Chaumuzy, prope Remos. et Karolus circa Remis [Col. 0425] remim 2. castra metati [Col. 0427A] sunt; ubi cum tribus continuis consedisset diebus, una scilicet a civitate leuga, et nonnulli ex equis illorum caperentur a civibus Remorum, una tantum die, dominica videlicet pentecostes, contra urbem pugnarunt [Col. 0427] pugnaverunt 3. . Ubi nonnullis occisis [Col. 0427] deest 1. ex Lothariensibus, vulneratisque plurimis, nox praelium diremit. Audito denique, quod hi qui cum Rotberto erant Laudunum captum haberent, et thesauros Haganonis [Col. 0427] aganonis 1. , qui inibi erant, dispertiti essent, et unum de fratribus ejus ibi comprehendissent [Col. 0427] conp. 2. , Karolus cum Haganone Laudunum contendit. Lotharienses quidam regrediuntur ad sua; quidam cum Karolo pergunt. Rotbertus super Axonam tentoria fixit. Karolus, abnegato sibi introitu Lauduni, resedit super fluvium Saram [Col. 0427] isaram 2. [Col. 0427] La SĂšre et l'Ale, in pago Laudunensi, Isaram apud la FĂšre influentes. , et Rotbertus castra metatus est [Col. 0427B] super Aleam [Col. 0427] La SĂšre et l'Ale, in pago Laudunensi, Isaram apud la FĂšre influentes. . Et cum cotidie copiis Rotberti crescentibus, decrescerent Karoli, clam tandem secedens cum Haganone trans Mosam proficiscitur. Franci Rotbertum seniorem eligunt ipsique sese committunt. Rotbertus itaque rex Remis apud sanctum Remigium ab episcopis et primatibus regni constituitur. Heriveus [Col. 0427] heinricus 2. [Col. 0427B] [ Hist. Rem. IV, 17. Excrescente denique discordia inter regem Karolum et Rotbertum, cum pene [Col. 0427C] cuncti regni proceres ad constituendum regem Rotbertum apud sanctum Remigium congregati essent, idem archiepiscopus, languore depressus, vita decessit, tertia die scilicet postquam Rotbertus rex factus fuerat, quarto vero die antequam vicesimum secundum sui episcopatus expleret annum. Contigit autem ( deest. c. ), ut ipsa die sui decessus plures qui advenerant episcopi Remensem ingrederentur urbem, quique funus ipsius dignis exsequiis celebrantes, cum maximo suorum sed et ( deest. c. ) exterorum luctu, decenti tradidere sepulturae.] Remorum archiepiscopus obiit tertia die post consecrationem [Col. 0427] consecratione. 1. Rotberti regis, scilicet 6 Nonas Julii, quarto die antequam vicesimum secundum sui episcopatus expleret annum. Cui successit in episcopatum Seulfus, qui tunc urbis [Col. 0427] e. urbis. 3. ejusdem ministerio fungebatur archidiaconatus.
[Col. 0427C] Apud Cameracum [Col. 0427] camaracum 3. et infra. visi sunt [Col. 0427] visi sunt desunt 3. quasi tres soles apparere, vel sol tres orbes a se invicem distantes habere, item duo in coelo spicula contra se utrimque propinquantia, donec nube [Col. 0427] deest. 1. sunt cooperta, item duo stipites sibimet in coelo propinquantes, quousque similiter operti sunt nube. Rotbertus filium [Col. 0427D] suum Hugonem in regnum Lotharii mittit cum aliquo Francorum [Col. 0427] frangorum 1. agmine propter Capraemontem [Col. 0427] caprae mortem 1. , Gisleberti castrum, obsidione liberandum, quod Karolus premebat obsessum. Quo comperto, Karolus [Col. 0428A] obsidionem reliquid [Col. 0427] relinquid 2. relinquit 3. et Hugo, acceptis obsidibibus a quibusdam Lothariensibus, ad patrem remeavit. Terrae motus in pago Cameracensi factus, ex quo domus inibi nonnullae subversae sunt. In pago quoque Parisiaco, in villa quae dicitur Jesedis [Col. 0427] gesedis 2. gesedis 3. , multa miracula in aecclesia sancti Petri a quarto superiore anno, ex quo scilicet reliquiae de barba ipsius apostoli illuc sunt relatae, facta memorantur, ita ut inter caecos et claudos [Col. 0427] claudus corr. claudos 1. vel contractos amplius quam centum septuaginta sanitate [Col. 0427] sanitatem 2. donati referantur. Daemoniaci vero, quotquot illo abierunt, sano sensu, pulsis daemonibus, redierunt, praeter alia innumerabilia quae ibidem sunt acta. Anno
[Col. 0428B] Rotbertus in regnum Lothariense proficiscitur, locuturus cum Heinrico, qui ei obviam venit in pagum Ribuarium [Col. 0427] ribuariarium 3. 3 b. super fluvium Ruram; ubi se invicem paverunt, et pacta amicitia, datisque ab alterutro muneribus, discesserunt. Ubi etiam quidam Lotharienses dederunt obsides, et inducias a Rotberto acceperunt usque in [Col. 0427] deest 2. Kalendas Octobris. Nortmanni [Col. 0427] normanni 1. Aquitaniam Arverniamque depraedabantur [Col. 0427] depraedantur 2. ; contra quos Willelmus [Col. 0427] willemus 1. saepius. dux Aquitaniorum [Col. 0427] aquitanorum 2. et Ragemundus pugnaverunt, et caesa sunt ibi ex Nortmannis duodecim milia. Boso filius Richardi Ricuinum in lecto languentem occidit. Karolus cum suis Lothariensibus, inducias quas nuper a Rotberto acceperant [Col. 0427] acceperat 2. infringentibus, Mosam transiens, ad Atiniacum venit, et antequam Rotbertus suos fideles [Col. 0428C] adunare potuisset, super Axonam insperate [Col. 0427] insperante 1. , ubi Rotbertum sub urbe Suessonica sedere compererat, adiit. Et in crastinum, die dominica, hora jam sexta praeterita, Francis dehinc illa die praelium non sperantibus, plurimis quoque prandentibus, Karolus Axonam [Col. 0427] axonem 3. transiit, et super Rotbertum cum armatis Lothariensibus venit. Rotbertus [Col. 0427] Rotbertusâprocessit desunt 3. vero armatis his qui secum [Col. 0427] cum eo 2. erant, contra processit; commissoque praelio, multis ex utraque parte cadentibus, Rotbertus quoque rex lanceis perfossus cecidit. Hi tamen, qui erant ex parte Rotberti, Hugo scilicet ipsius [Col. 0427] f. i. 2. 3. filius, et Heribertus [Col. 0427] H. comes Vermandensis Hugo V. et Fl. cum ceteris, victoria potiti, Karolum cum Lothariensibus [Col. 0427] suis Lodh. 3. in fugam verterunt; sed ob mortem regis sui Rotberti eos persequi destiterunt, campum vero obtinuerunt [Col. 0427] opt. 2. [Col. 0428D] spoliaque ab eis, maxime autem a [Col. 0427] deest 2. 3. rusticanis et ex Suessonicae urbis suburbio confluentibus, direpta sunt. Lotharienses denique, perditis multis angariis, quas Rothgarius [Col. 0427] rotgarius 2. 3. comes accipiens in Laudunum castrum [Col. 0429A] abduxit, relictoque infra [Col. 0429] in 2. regnum Franciae Karolo, revertuntur ad sua. Karolus dehinc [Col. 0429] dehin 1. Heribertum comitem [Col. 0429] comitem 1. , Seulfum archiepiscopum, ceterosque regni primates, multis legationibus ut ad se revertantur exorat; quod illi renuentes, pro Rodulfo [Col. 0429] R. Richardi Justitiarii filio. Hugo V. Ricardi R. magni principis filio. Hugo Fl. in Burgundiam transmiserunt, qui otius [Col. 0429] ocius 2. 3. cum multa suorum manu illis occurrit. Auditoque Franci, quod Karolus Nortmannos [Col. 0429] ad se v, normannos 2 ad s. v. n. 3. ad se venire mandasset, ne illi conjungerentur, inter Karolum atque Nortmannos super Isaram fluvium cum Rodulfo medii [Col. 0429] medii medii 1. resederunt. Tumque [Col. 0429] Tuncque 2. 3. Karolo trans Mosam refugiente, Rodulfum cuncti regem [Col. 0429] deest. 2 3. eligunt. Rodulfus filius Richardi rex apud urbem Suessonicam [Col. 0429] S. in monasterio sancti Medardi c. Pithaeus asteriscis notata. Nec apud Richerum neque apud Hugonem V habentur. constituitur [Col. 0429C] Hugo Flav. ita pergit: Et Boso frater ejus rex Galliae superioris, quae comata dicitur, constitutus est, id est Burgundiae superioris, et Hugo Capeto dux Burgundiae inferioris. . Et Heribertus comes Bernardum, consobrinum suum, cum aliis legatis, consilium [Col. 0429B] quod per illos agebatur, ut fertur, ignorantibus, ad Karolum dirigit. Qui ab eisdem sacramentis persuasus, ad Heribertum cum paucis proficiscitur, quique eum in castello suo super Somnam apud Sanctum Quintinum [Col. 0429C] Saint-Quentin. suscepit, indeque his qui cum eo venerant remissis, Karolum in quandam munitionem suam, quae vocatur Castellum Theoderici [Col. 0430C] ChĂąteau-Thierry. , super Maternam fluvium deduci fecit, ibique illum, subministratis victui necessariis, sub custodia detinuit; et sic ipse Rodulfum regem in Burgundiam prosecutus est.
Interea Ragenoldus, princeps Nortmannorum qui in fluvio Ligeri versabantur, Karoli frequentibus missis jampridem excitus, Franciam trans Isaram, conjunctis sibi plurimis ex Rodomo, depraedatur [Col. 0429] praedatur 2. 3. . [Col. 0429C] Cujus castris supervenientes fideles Heriberti qui per castella remanserant, adjunctis sibi Rodulfo privigno Rotgeri et Ingobranno [Col. 0429] ingrobanno 2. comitibus, praedam ingentem eripuerunt [Col. 0429] eripierunt 1. , et captivi mille ibidem liberati sunt. Quo cognito, Ragenoldus exagitatus furore, in pagum Atrabatensem praedatum progreditur; cui obvius factus comes Adelelmus, sexcentos ex eis stravit, ceteris fuga prolapsis. Cum quibus Ragenoldus ad munitionum suorum properat refugia, indeque quantas potest exercere non desinit praedas et latrocinia. Quibus urgentibus causis, rex [Col. 0429] R. r. 2. Rodulfus ab [Col. 0429] a 1. Hugone filio Rotberti accitus, de Burgundia venit ad Compendium [Col. 0429] compendia 1. super Isaram; et audito quod Nortmanni [Col. 0429] normandni 2. pagum Belvacensem depraedabantur, illo transiit cum Seulfo archiepiscopo et Heriberto comite aliisque quibusdam et electis viris [Col. 0430A] fortibus. Itta [Col. 0429] Ita 2. 3 a. [Col. 0430C] Epte, medio spatio inter Parisios et Rodornum Sequanam illabens. , fluvio transito, ingressus est terram, quae dudum Nortmannis ad fidem Christi venientibus, ut hanc fidem colerent et pacem haberent, fuerat data. Partem quoque ipsius terrae rex cum Francis, quia ipsi [Col. 0429] ipsius 1. Nortmanni pacem quam pepigerant, propter promissiones Karoli, qui eis latitudinem terrae pollicitus fuerat, infregere [Col. 0429] infringere 2. , caedibus et igne devastat. His vero rebus [Col. 0429] e. r. 2. eum intentum legati adeunt Lothariensium, se suaque ipsi subdere spondentium. Quorum legatione revocatus ab hac devastatione, cum primatum qui secum aderant consilio Lothariensibus obviam pergit, Hugone et Heriberto comitibus ad praesidium patriae trans Isaram relictis. Lotharienses illi obviam juxta Mosomum veniunt, et uxor ipsius nomine Emma, [Col. 0430B] regis Rotherti filia, Remis interim ab Seulfo archipraesule consecratur regina. Rodulfus a plurimis Lothariensium susceptus in regno, petitur a Wigerico. Metensium [Col. 0429] mettensium 2. episcopo, receptum ire quoddam castrum in pagum Elisatium nomine Zabrenam [Col. 0430C] Zabern. . Ubi toto pene demoratus autumno [Col. 0429] auttumno corr. autumno 1. autunno 2. , castellanis [Col. 0429] catellanis qui 3 a. , quia Transrhenenses erant, auxilium ab Heinrico frustra expectantibus, tandem obsidibus ab eis acceptis, Laudunum ad uxorem suam revertitur. Interea Nortmannis quosdam pagos nostros trans Isaram, et nostratibus eorum terram depraedantibus, crebris alternatim directis legationibus, pacem Heriberto comiti et Seulfo archiepiscopo pollicentur, ceterisque Francis qui cum ipsis contra Nortmannos sedebant, si tamen eis terra daretur, quam spaciosam [Col. 0430C] petebant ultra Sequanam. Rodulfo interea rege, ut dictum est, Laudunum reverso, obsides illi mittunt, et inducias ab eo usque ad medium Maium accipiunt.
Dum haec geruntur, Heinricus, invitantibus se Gisleberto comite et Rotgario Trevirorum praesule, qui necdum se Rodulfo subdiderant, Rhenum [Col. 0429] renum 3. semper. transmisisse regnumque Lotharii depraedari nuntiatur [Col. 0429] nuntiantur ( corr. nuntiatur 1.) 2. nunciantur 3. . Depopulatus est autem quod inter Rhenum et Mosellam interjacet, gregum armentorumque abductione [Col. 0429] adductione 2. ac ceterarum opum exhaustu, cum plurimorum quoque juventutis captivitate. Quique, audito quod Rodulfus exercitum [Col. 0429] exercitus 3. non modo e Francia, quin ex omni congerat [Col. 0429] cogeret 2. 3. Burgundia, in suo se regno recepit, datis induciis Lothariensibus usque Kalendas Octobris anni sequentis [Col. 0429] s. a. 2. 3. . Otto [Col. 0429] Otho 3. tantum ex [Col. 0431A] his qui se Rodulfo commiserant, ad Heinricum defecit. Wigericus [Col. 0431] uuigerius 1. uuitgericus 2. wilgericus 3. episcopus Zabrenam ut recepit, evertit. Camaracus male proviso conflagravit incendio. Alter Rodulfus Cisalpinae Galliae rex, quem Italici abjecto [Col. 0431] accepto 3a. rege suo Berengario in [Col. 0431] i. r. r. c. i. B. desunt 2. regnum receperant, cum ipso Berengario conflixit, eumque devicit; ubi mille quingenti viri cecidisse dicuntur. Seulfo archiepiscopo archiepiscopalis infula, quae pallium nominatur, ab Johanne [Col. 0431] iohhanne 1. papa transmittitur. Multitudo Anglorum limina sancti Petri orationis gratia petentium inter Alpes a Sarracenis [Col. 0431] saracenis 1. 3. trucidatur [Col. 0431] trucidantur 2. . Dado Virdunensium episcopus obiit [Col. 0431C] Hugo pergit: «Exactis in episcopatu 37 annis, et inter sepulcra praedecessorum suorum episcoporum in ecclesia sancti Vitoni condignam sepulturam [Col. 0432C] meruit.» , et episcopatus ejus Hugoni ab Rodulfo rege conceditur, quique presbiter Remis ab [Col. 0431] a 1. Seulfo archiepiscopo [Col. 0431] episcopo 1. consecratur. Anno
incipiente, fit exactio per Frantiam [Col. 0431] franciam 2. 3. saepius. pecuniae collaticiae, quae Nortmannis pacto pacis daretur; et Rodulfus rex profectionem parabat in Aquitaniam, quia Willelmus [Col. 0431] uuillemus 1. saepius. , ejusdem regionis princeps, subdi sibi differebat. Qui, comperto quod Rodulfus in Aquitaniam cum hostili manu properaret, ei obviam super Ligerim venit, et intercurrentibus alternatim legatis, tandem ad colloquium super ipsum flumen Ligerim infra pagum Augustidunensem [Col. 0431] augustidinensem 1. convenere. Ubi tota die immorati [Col. 0431] inmorati 2. , Rodulfus ex hac, Willelmus ex illa fluminis ora, nuntiis utrimque progredientibus, sicque die consumpta, flumen tandem Willelmus transiens, ad Rodulfum jam noctu pervenit, et equo desiliens, ad regem equo [Col. 0431] aequo 2. [Col. 0431C] insidentem pedibus accessit; quem postquam rex osculatus est, utrimque discessum. In crastino ad regem regreditur Willelmus, et octo dierum acceptis induciis, post finitam ebdomadam sese regi committit. Et rex illi Biturigensem [Col. 0431] bituricensem 2. pagum restituit, quem illi nuper, auxilio fretus Rotberti necdum tamen regis, vi dempserat [Col. 0431] denserat 1. cum civitate Biturigis. Heriberto denique Peronam [Col. 0431] perronam 2. parronam 3. paronam. Hugo Fl. , et Hugoni filio Rotberti Cinomannis dedit. Seulfus quoque archiepiscopus [Col. 0431] episcopus 3. terram sancti Remigii conjacentem in Lugdunensi [Col. 0431] ludunensi 2. provintia, de qua Heriveus episcopus nihil habuerat, ab Hugone de Vienna [Col. 0432C] Postea Italiae rege. , qui eidem [Col. 0431] eodem 2. colloquio intererat, reimpetravit [Col. 0431] reimperavit 1. . Inde [Col. 0432A] reversi circa quoddam castellum venimus, quod dicitur Mons sancti Johannis. Hoc Raginardus [Col. 0431] raienardus 2. constanter. ragenardus 3. invaserat, et [Col. 0431] ac 2. 3. retinebat. Hortatu tamen nepotum suorum, Walonis et Gisleberti, ceterorumque quos rex ad id expugnandum miserat, obsidem regi filium suum transmisit. Quem rex, exoratus a propinquis Ragenardi [Col. 0431] raginardi 3. et Hugone fratre suo, recipi jussit, et Ragenardo inducias dedit, ceterosque omnes qui cum Ragenardo erant, obstrictos [Col. 0431] obstricto 2. sacramento reliquid. Interea Gislebertum [Col. 0431] gislebertus corr. âum 1. Berengarius, qui sororem ipsius uxorem [Col. 0431] deest 3. habebat, comprehendit [Col. 0431] conp. 2. , quemque oblatis obsidibus [Col. 0431] obs. obl. 2. sibi pro eo filiis Ragenarii, fratris ipsius [Col. 0431] fratri sui 2. Gisleberti, dimisit. Idem vero Gislebertus dimissus, terram Berengarii Ragenariique fratris sui et Isaac comitis depraedationibus [Col. 0432B] plurimis vastat. Post haec regi Rodulfo [Col. 0431] radulfo 3. legatos, ut ab eo reciperetur, dirigit. Quod rex fidelium suorum consilio, ipsius abominatus [Col. 0431] abhom 2. perjuria et instabilitatem, facere contempsit.
Hungari ductu regis Berengarii, quem Langobardi [Col. 0431] lamgobardi 2. reppulerant [Col. 0431] pepulerant 2. 3. , Italiam depopulantur; Papiam quoque, urbem populosissimam [Col. 0431] voci populosissimam superscribitur de 2. atque opulentissimam, igne succendunt; ubi opes periere innumerabiles; aecclesiae 44 [Col. 0431] XLIII. 3. succensae, urbis ipsius episcopus cum episcopo Vercellensi, qui secum erat, igne fumoque necatur; atque ex illa pene innumerabili multitudine ducenti tantum superfuisse memorantur, qui ex reliquiis urbis incensae, quas inter cineres legerant, argenti modios [Col. 0431] md. 1 octo dederunt Hungaris, vitam murosque civitatis vacuae redimentes. [Col. 0432C] His expletis, Hungari per abrupta [Col. 0431] abruta 1. transeuntes Alpium juga, veniunt in Galliam Rodulfus [Col. 0431] G. quos R. 2. 3. , Cilsalpinae rex [Col. 0431] c. G. r. 2. Galliae, et Hugo Viennensis Hungaros [Col. 0431] deest 2. 3. inter angustias collium Alpinorum [Col. 0431] alpinarum 1. 3. claudunt; unde inopinato loco per devia montis evadentes, Gothiam [Col. 0431] Tolosanam provintiam petere compulerunt. Illi autem ibidem Dei omnipotentia prepediti, dissenteria et varia clade postmodum periere. Hugo Flor.; cf. finem hujus anni. impetunt; quos insequentes praedicti duces, sternunt ex eis quos reperire [Col. 0431] repperire 2. poterant. Interea Berengarius, Italiae rex, a suis interimitur [Col. 0431] interemitur corr. interimitur 1. Codex 2 hoc loco sententias infra scriptas Normanni cum Francis pacem usque pacto pacis eis concessae et Hungari qui Gothiam usque esse consumpti inserit; quae uncis inclusa hoc loco servat 3. .
Rodulfus rex Frantiae placitum tenuit [Col. 0431] deest 2. habuit 3. apud Atiniacum. Tunc inde profectionem [Col. 0431] profectione 1. parans in regnum Lotharii, gravissimo languore [Col. 0431] langore 2. corripitur; cujus vi recidiva, dum jam convalescere putabatur, [Col. 0433A] opprimitur, et pene desperatus a pluribus, Remis ad sanctum Remigium se deferre petiit [Col. 0433] fecit 2. 3. . Ubi nonnulla [Col. 0433] non multa 3a. dona largitus, ceterum, praeter uxoris partem, quicquit [Col. 0433] quicquid 2. 3. sibi thesaurorum supererat, per monasteria Franciae Burgundiaeque direxit; et quattuor ebdomadibus apud sanctum Remigium demoratus, tandem redintegrata sanitate, Suessonicam peciit urbem [Col. 0433] civitatem 2. , indeque regreditur in [Col. 0433] lineae superscriptum 1. Burgundiam. Heinricus aeque in ipsis Sarmatarum [Col. 0433] parmatarum 2. finibus valitudine corporis tota detinetur aestate. Interim contentio [Col. 0433] contemptio 2. inter Gislebertum et Ragenerum [Col. 0433] ragenarium 2. 3. , fratrem ejus, nec minor inter Bosonem et Othonem [Col. 0433] ottonem 3. , caedibus, incendiis ac depraedationibus utrobique patratur. Nortmanni cum Francis pacem ineunt sacramentis per Hugonem [Col. 0433] hugone 1. et Heribertum comites, [Col. 0433B] Seulfum quoque archiepiscopum; absente [Col. 0433] absente 1. rege Rodulfo, ejus tamen consensu, terra illis aucta, Cinomannis et Bajocae pacto pacis eis concessae. Isaac quoque comes quoddam castellum Stephani Camaracensis episcopi dolosa infestatione comprehendens, incendit. Praesidii etiam Heriberti turris super Maternam fluvium, ubi Karolus custodiebatur, subitaneo conflagravit incendio. Raginoldus [Col. 0433] rainoldus 1. raienoldus 2. ragenoldus 3. cum suis Nortmannis, quia nondum possessionem intra Gallias acceperat, terram Hugonis inter Ligerim et Sequanam depopulatur. Synodus episcoporum Remensis dioceseos apud Trosleium Octobri mense habita, Seulfo archiepiscopo praesidente, in qua Isaac comes ad emendationem et satisfactionem venit, pro his quae prave adversus aecclesiam Camaracensem perpetraverat, [Col. 0433C] et vadatus argenti libris [Col. 0433] libras 3a. centum, pacatur cum Stephano praefatae urbis episcopo, praesente [satagente, Hist. Rem. ] Heriberto et pluribus Frantiae comitibus.
Rodulfus rex castellum montis sancti Johannis, id Ragenardo invito licet deserente, recepit, sicque Frantiam repetit [Col. 0433] repetiit 3. . Willelmus et Hugo Rotberti [Col. 0433] f. R. 2. 3. filius cum Ragenoldo de sua terra securitatem [Col. 0433] deest 2. 3. paciscuntur, et Ragenoldus cum suis Nortmannis in Burgundiam proficiscitur. Illuminationes candelarum hoc anno multae per diversa Frantiae loca, orto repente lumine, factae, et visiones sanctorum cuidam presbytero nomine Ebrulfo in villari Mosomo proximo conmanenti [Col. 0433] conmanti 1. ostensae [Col. 0433] hostensae 2. . Remis in aecclesia sanctae Mariae sollempnitate omnium sanctorum quidam [Col. 0433D] diu contractus, cujus coxae cruribus inhaeserant [Col. 0433] ineserant 1. inhaererant 3 junctae poplitum [Col. 0433] popliter corr. poplitum 1. nervis ita retractis, virtute divina solutus et erectus [Col. 0433] ereptus 3. est. Hungari qui Gothiam vastabant, pestem quandam perpessi, capitum inflatione ac dissinteria pene cuncti, paucis evadentibus, nuntiantur esse consumpti. Anno
redintegrante, Raginoldus [Col. 0433] ragenoldus 3. cum suis Nortmannis Burgundiam depopulabatur [Col. 0433] depopulatur 2. . Cum quo Warnerius et Manasses comites, Ansegisus et Gotselinus [Col. 0433] getselinus 1. gotselinus 2. gozcelinus 3. praesules, congressi apud montem Calaum [Col. 0433] calaun 3. , Nortmannorum plusquam octingentos sternunt. Warnerius comes ibi, equo [Col. 0433] aequo 2. cui sedebat occiso, captus et interemptus est, et Ansegisus Trecasinae [Col. 0433] trecassinae 3. urbis episcopus vulneratus [Col. 0433] v. est 2. . Quo Rodulfus rex comperto, in Burgundiam cum quibusdam ex Francia, militibus scilicet Remensis aecclesiae et Abbone [Col. 0433] ebbone corr. abbone 1. Suessionensi episcopo, paucis etiam aliis secum comitantibus, proficiscitur, Heriberto quoque comite se prosequente. Collectaque ex Burgundia militum manu non pauca, venit usque ad castra Nortmannorum [Col. 0434B] super Sequanam; ibique ab his [Col. 0433] iis 2. 3. aliis 3a. qui ex Francia perrexerant pedestri pugna certatum ad castra. Videntes vero, quod illi qui erant cum rege, pars scilicet exercitus maxima, neque castra invadere neque [Col. 0433] nec 1. equis desilire temptarent, compulsis in castra Nortmannis qui fuerant [Col. 0433] fugerant 3. ad repugnandum [Col. 0433] pugnandum 2, 3. egressi, quibusdam [Col. 0433] qui erasum 1. quoque prostratis, a castrorum pervasione discedunt, castraque duobus vel tribus milibus a Nortmannorum castris metantur in girum, Hugone Rotberti filio econtra supra [Col. 0433] super 2, 3. Sequanam hac ex parte castra metato. Ubi propinquiorem castrorum obsidionem procrastinantibus Francis et de die in diem differentibus [Col. 0433] proferentibus 2. , naves a Parisio venturas expectando, eruptione clam facta, quorumdam nostrorum veluti fertur assensu, Nortmanni [Col. 0433] nortmannorum 1. [Col. 0434C] sua castra linquentes, et saltum quendam iter suum tutandi gratia petentes, evadunt; nostrorum vero quique regrediuntur ad sua. Jejuniis itaque coeptis quadragesimalibus, Heribertus, cum Gisleberto indeque cum Hugone locutus, regem accersiit [Col. 0433] accersivit 2, 3. ex Burgundia; qui festinanter adveniens, Camaracum Lothariensibus atque Gisleberto proficiscitur obviam. Quique hoc placitum omittentes, super Mosam ad eum veniunt, suique Gislebertus et Otto [Col. 0433] otho, suprascripto 1. 2. efficiuntur.
Nortmanni de Rodomo foedus quod olim pepigerant irrumpentes, pagum Belvacensem atque Ambianensem depopulantur. Ambianis civitas male proviso confugientium igne succensa est; sic et Atrabatis subito exorto conflagravit incendio. Nortmanni usque [Col. 0434D] ad Noviomagum praedatum veniunt, et suburbana succendunt. Castelliani [Col. 0433] castellani 2. cum suburbanis egredientes, Nortmannos repellunt, sternunt quos poterant, partem suburbii liberant. Bajocenses interim terram Nortmannorum ultra Sequanam depraedantur. Quo comperto Parisiaci [Col. 0433] ita 1, distinguit. , et ipsi quoque [Col. 0433] deest 1. cum quibusdam [Col. 0435A] fidelibus Hugonis filii Rotberti, et quorundam castellorum oppidanis, partem quandam [Col. 0435] quendam 2. pagi Rotomagensis [Col. 0435] rothomag. 3. , qui possidebatur a Nortmannis cis Sequanam, depopulati sunt, villis succensis, pecoribus abductis, nonnullis etiam Nortmannorum interfectis. Heribertus comes interea cum paucis Francorum, quia parum adhuc herbae inveniebatur equis [Col. 0435] aequis 2. , transitum Nortmannis prohibendi gratia, super Isaram residebat. Nortmanni terrae suae cognita vastatione, in sua festinant [Col. 0435] festinanter 2, festinanter rediere 3. redire. Heinricus denique Rhenum transiens, oppidum quoddam nomine Tulpiacum [Col. 0435D] ZĂŒlpich. , quod Gisleberti fideles tutabantur, vi coepit, nec diu demoratus infra regnum Lotharii, ad sua trans Rhenum regreditur, obsidibus a Gisleberto acceptis. Hilgaudus comes et ceteri [Col. 0435B] maritimi Franci loca sibi vicina nuper a Nortmannis possessa pervadentes, devastant.
Rodulfus interea de Burgundia revertitur in Franciam, et ut se ad bellum contra Nortmannos praeparent [Col. 0435] praeparant corr. praeparent 2, praepararent 3. Francis banno denuntiat. Heribertus igitur expeditione coepta contra Nortmannos cum militibus Remensis aecclesiae, Arnulfus quoque comes [Col. 0435] deest 1. et ceteri maritimi Franci praesidium quoddam Nortmannorum aggrediuntur, quo etiam Rollo princeps eorum mille Nortmannos praeter ipsius inhabitatores oppidi ex Rodomo transmiserat. Idem vero castrum secus mare situm vocabatur Auga [Col. 0435D] Eu, inter Dieppe et Abbeville. ; quod circumdantes Franci, vallum, quo pro antemurali cingebatur, irrumpunt, murumque infringentes conscendunt; et oppido pugnando potiti, mares cunctos interimunt, [Col. 0435C] munitionem succendunt. Nonnulli tamen evadentes, finitimam quandam occupant insulam, quam adgredientes [Col. 0435] aggr. 2. Franci, majore licet mora quam oppidum coeperant, capiunt. Quod videntes Nortmanni, qui armis vitam pro posse tutabantur, postquam spem vitae amisissent, quidam, ut enatarunt, jugulati sunt. Et alii quidem Francorum necabantur gladiis, alii propriis se oppetebant [Col. 0435] oppetebat 2. telis. Sicque omnibus prostratis, et praeda non modica direpta, Franci revertuntur ad sua. Rodulfus autem rex cum Hugone et Burgundionibus in pago Belvacensi sedebat.
Per idem tempus Seulfus Remorum archiepiscopus [Col. 0435C] [ Hist. Rem. IV, 19, 20. Fertur autem veneno potatus a domesticis vel familiaribus Heriberti comitis vitam finisse. Nec mora, post obitum ipsius Heribertus [Col. 0435D] comes Remis venit, advocans Abbonem episcopum Suessonicum, et Bovonem Catalaunicum. Quibus sibi junctis, tractans super electione rectoris hujus Remensis ecclesiae, tam clericos quam laicos ad voluntatem suam intendere fecit. Sequentes igitur ejus consilium, ne forte per extraneas personas episcopatus divideretur, eligunt filium ipsius, nomine Hugonem, admodum parvulum, [Col. 0436A] qui nec adhuc quinquennii tempus explesset. Qua re patrata ad regem properant, ejus auctoritatis impetrandae gratia. Rodulfus igitur rex, hac electione comperta, praefatorum episcoporum consilio Remensem episcopatum committit Heriberto, aequitatis censura disponendum atque regendum ab ipso. Qui etiam legatos ecclesiae cum Abbone praesule Romam mittere satagit, hujus electionis decretum secum ferentes, et assensum papae super ea petentes. Johannes itaque papa, interveniente Abbone praesule, petitioni eorum consensum praebens, episcopium Remense Abboni episcopo delegat, quae sunt episcopalis ministerii ab ipso in eodem episcopio tractanda ac (et c ) finienda decernens. Heribertus itaque comes potestate potitus Remensis episcopii, injuste privavit tam me, qui non interfueram praemissae electioni suae, quam nonnullos alios, et clericos et laicos, beneficiis possessionum ecclesiasticarum, quibus a praecedentibus episcopis munerati videbamur obsecundationis [Col. 0436B] gratia. Quae pro libitu suae voluntatis, quibus sibi placuit, et impertivit. Nec longum postea, tumultu infra claustrum canonicorum inter clericos exorto, supervenientibus quibusdam militibus cum armis, duo interempti sunt ibidem clerici, quorum alter diaconus, alter habebatur subdiaconus.] obiit, expletis in episcopatu annis tribus et [Col. 0435] deest 1. [Col. 0436B] diebus quinque. Heribertus comes Remis venit, et vassallos ipsius aecclesiae sed et clericos de electione rectoris ad suum consilium intendere fecit. Hugo filius Rotberti pactum securitatis accipit [Col. 0435] accepit 2. a Nortmannis, terra filiorum Balduini, Rodulfi quoque de Gaugeio atque Hilgaudi [Col. 0435] hilgaldi 3. extra securitatem relicta. Episcopatus Remensis Heriberto [Col. 0435] herberto 1. comiti commissus est sub [Col. 0435] sed corr. sub 1. obtentu filii sui Hugonis, admodum parvuli, necdum, ceu ferebatur, quinquennis. Abbo episcopus Romam [Col. 0436C] petit cum legatis Heriberti comitis. Heinrico cuncti se Lotharienses committunt; et ipse Bernuino, Dadonis [Col. 0435] dadanis 2. episcopi nepoti, episcopium Virdunense concedit, qui et expulso Hugone presbitero, cui Rodulfus illud dederat, ibidem ordinatur episcopus [Col. 0435D] Hugo addit: Abhinc Virdunum et aliae civitates [Col. 0436D] a regno Francorum defecerunt. . Annus
incipiebat, et Rodulfus rex cum Heriberto comite et quibusdam maritimis Francis Nortmannos in pago Atrabatensi quodam saltu coartatos obsidebat, cum repente post aliquot dies noctu eruptione coepta, Nortmanni castra regis aggrediuntur; ibique regi, ne a Nortmannis comprehenderetur, succursum ab Heriberto, succensisque casis [Col. 0435] deest 2. quibusdam, pugnatum [Col. 0436D] ad castra. Nortmanni tandem a castrorum pervasione repulsi, recedunt; rex ibi vulneratus et Hilgaudus comes interemptus est; Nortmanni mille et centum dicuntur ibidem occisi. Sicque Rodulfus Laudunum revertitur, et Nortmanni usque in pagum Porcensem [Col. 0436D] In Campania, in quo, exempli gratia, Chateau-Porcien in praefectura Ardennensi. silvestria [Col. 0435] silvestra 2. loca depraedantur. Hungari quoque Rheno [Col. 0435] deest 2. transmeato usque in pagum [Col. 0437A] Venzinsem [Col. 0437] uotinsem 2, vozinsem 3. praedis incendiisque desaeviunt. Luna quartadecima sabba o sancto paschae [Col. 0437] deest 1, 3. , die Kalendarum Aprilium, passa [Col. 0437] in cod. 1 est superscriptum. defectum et in pallorem conversa est, quadam luminis relicta particula, velut [Col. 0437] veluti 3. esset secunda; sicque aurora jam incipiente, in sanguinem tota mutata [Col. 0437] inmutata 2. est colorem [Col. 0437] deest 2. . Corpus sancti Remigii et aliorum quorundam sanctorum pignera Hungarorum metu Remis a suis monasteriis sunt delata; inter quae sanctae quoque Walburgis [Col. 0437] walleburgis 2, 3, galburgis. Hugo Fl. reliquiae, ad quas nonnulla exercebantur [Col. 0437] saepe fiunt. Hugo Fl. miracula. Exactio pecuniae collaticiae, Nortmannis pacto pacis dandae, publice fit per Franciam atque Burgundiam. Data igitur pecunia, pax utrimque est [Col. 0437] deest 1. cum juramento [Col. 0437] c. j. desunt 2. firmata. Hinc exercitus ex Francia Burgundiaque cum Rodulfo rege et [Col. 0437B] Heriberto comite proficiscitur super Ligerim, et acceptis obsidibus ab urbe Nivernensi, quam frater Willelmi contra regem tutabatur, in Aquitaniam ad persequendum Willelmum, qui a rege forte desciverat, transeunt insecunturque fugitantem [Col. 0437] fugientem 2, 3. , donec rumor infestationis Hungarorum, quod iterum jam Rhenum transissent, exercitum in Franciam repedare coegit.
Hugo, filius Bertae, rex Romae super Italiam constituitur, expulso Rodulfo Cisalpinae Galliae rege, qui regnum illud pervaserat, et alteri feminae vivente uxore sua se copulaverat; occiso quoque a filiis Bertae Burcardo [Col. 0437] buchardo 3. Alamannorum principe, ipsius Rodulfi socero, qui Alpes cum ipso transmearat, Italiae [Col. 0437] italia 2. italiam 3. regni gratia recuperandi genero. Hugo presbiter [Col. 0437C] expulsus Virduno, defungitur. Ebrardus quidam [Col. 0437] quoque 2, 3. Transrhenensis in regnum Lotharii mittitur ab Heinrico, justitiam faciendi causa, et Lotharienses inter se pace consociat. Rodulfus comes, filius Heiluidis [Col. 0437] heiloidis 2. heloidis 3. 3 b. , obiit. Non multo post etiam Rotgarius [Col. 0437] rotgardus 1. vitricus [Col. 0437] victricus 2. ejus, comes Laudunensis pagi, decessit. Hugo filius Rotberti filiam Eadwardi [Col. 0437] eaduardi 2. regis Anglorum, sororem conjugis Karoli, duxit uxorem. Anno
inter Rodulfum regem et Heribertum comitem pro Laudunensi comitatu, quem Heribertus Odoni filio suo dari petebat, concedente illum rege cuidam filiorum Rotgarii nomine Rotgario [Col. 0437] rotgerio 1. rotgarii 2. , simultas exorta est [Col. 0437] exoritur 2. 3. . Acies igneae Remis in coelo mense Martio [Col. 0437D] mane quadam die dominica visae; cui signo pestis e vestigio successit, quasi febris et tussis, quae mixta quoque [Col. 0437] deest 1. mortalitate in cunctas Germaniae Galliaeque [Col. 0438A] gentes irrepsit. Widricus Mettensis [Col. 0437] metensis 3. et infra. antistes defungitur. Heribertus comes legatos suos trans Rhenum dirigit ad Heinricum, quibus reversis, evocatur ad colloquium Heinrici per eosdem [Col. 0437] pro eodem 3. , ad quod [Col. 0437] quos 1. properans, cum Hugone Rotberti filio pace firmata, muneribus Heinricum honorat et honoratur ab illo. Ibi etiam Heinricus episcopium [Col. 0437] episcop: um 2. Mettensium, contempta electione ipsorum, cuidam, ut ferebatur, Dei servo dedit, cognomento Bennoni.
Hugo filius Rotberti et Heribertus comes contra Nortmannos pergunt, qui super fluvium Ligerim morabantur. Tempestas maxima pagum Laudunensem concussit et Suessonicum, qua domus eversae arboresque multae fuerunt evulsae, homines exanimati per loca diversa quamplures [Col. 0437] plures 1. . Willelmus Aquitanorum [Col. 0438B] princeps obiit. Nortmanni de Ligeri postquam obsessi sunt ebdomatibus quinque ab Heriberto et [Col. 0437] deest 2. Hugone, datis acceptisque obsidibus et concesso sibi pago Namnetico, pacem pepigere Francis. Synodus sex episcoporum apud Trosleium habita, contradicente rege Rodulfo, per missos Heriberti comitis, et mandante illi ut synodum differret, sibique obviam ad Compendium [Col. 0437] conpendium 2. veniret. Quod ille agere renuit [Col. 0437] rennuit 2. ; synodo vero interfuit. Ubi Herluinus comes ad poenitentiam venit pro uxore, quam duxerat alia vivente. Post absolutionem synodi Heribertus comes Laudunum ingredi voluit; praevenit autem eum Rodulfus rex, missis illo militibus ad custodiam loci; ipse denuo [Col. 0437] denique 2. 3. subsecutus, idem castellum ingressus est. At Heribertus Karolum de custodia [Col. 0438C] ejecit, secumque in pagum Veromandinsem [Col. 0437] ueromandissem 2. , scilicet ad Sanctum Quintinum deduxit [Col. 0437] deducit 2. 3. . Rodulfus vero in Burgundiam revertitur, Rotgarii [Col. 0437] rotgerii 1. filiis cum uxore sua ad custodiam Lauduni relictis; qui egredientes, loca quaeque devastant [Col. 0437] devastent 2. circa Codiciacum [Col. 0437D] Coucy. , episcopii Remensis castrum. Karolus igitur cum Heriberto colloquium petit Nortmannorum ad [Col. 0437] ad c. q. A. v. in margine 2. castellum quod Auga [Col. 0437] Alga. Hugo Fl. vocatur, ibique se filius Rollonis Karolo committit [Col. 0437] conmittit 2. , et amiciciam firmat cum Heriberto. Metus interea falsi rumoris Hungarorum et fugae per regnum Lothariense agitantur et Franciam. Anno
inchoante, in ipsis solemniis [Col. 0437] solenniis 1. ortus [Col. 0437] ortum 1. Christi, Rodulfus de Burgundia cum hostili Burgundionum [Col. 0438D] manu venit in Franciam praedando, et etiam loca quaedam incendendo. Cui Hugo filius Rotberti obviam properat; venientesque super Isaram. inter [Col. 0439A] Rodulfum et Heribertum comitem sequester et medius fuit, et ab Heriberto obsides accepit, donec iterum ad denominatum placitum convenirent. Quo facto, Rodulfus in Burgundiam revertitur, non valens suadere conjugi suae Lauduno discedere. At Heribertus comes Remis cum Karolo venit, indeque litteras mittit Romam Johanni papae, significans ei [Col. 0439] deest 1. de restitutione et honore Karoli, ut ille sibi etiam sub excommunicationis interminatione mandaverat se pro viribus decertare. Rodulfus rex et Heribertus comes iterum ad placitum jam infra quadragesimam veniunt. Regina uxor Rodulfi Laudunum relinquit [Col. 0439] reliquit 3. corr. relinquit 2. , et in Burgundiam redit. Heribertus comes Lauduno potitur, et exinde placitum cum Nortmannis habuit, ipseque [Col. 0439] ipse 2. et Hugo [Col. 0439] H. filius Rotberti 3. amiciciam [Col. 0439] amicitiamque 2. [Col. 0439B] cum eis pepigerunt. Filius tamen Heriberti Odo, quem Rollo habebat obsidem, non redditur illi, donec se committit Karolo pater cum aliis quibusdam Franciae comitibus et episcopis. Tempestates variae diversis locis effusae [Col. 0439] effulsere 2. . Otgarius Ambianensium praesul, vir sanctus et plenus dierum, obiit; cujus vita usque ad annos centum et amplius protelata [Col. 0439] prolata 2. 3. refertur. Heribertus comes quandam munitionem filiorum Rotgarii [Col. 0439] lotgarii 2. lotharii 3. errore typorum. , quam dicunt Moritaniam [Col. 0439] moritamam 1. [Col. 0439D] Mortaigne. , super Scaldum fluvium [Col. 0439] deest 2. vi cepit et diruit. Interea missus Heriberti comitis Roma revertitur, nuntians Johannem papam a Widone, fratre Hugonis [Col. 0439] lihugonis 2. regis, propter simultatem quandam inter illos exortam retrusum [Col. 0439] reclusum 3. in carcerem.
Odalricus [Col. 0439] Odolricus corr. odalricus 1. Aquensis [Col. 0439D] In Wasconia. BOUQUET. quidam episcopus [Col. 0439C] [ Hist. Rem. IV, 22. Episcopus, qui ob persecutionem Sarracenorum a sede sua recesserat.] [Col. 0439C] in aecclesia Remensi [Col. 0439] remensis 2. recipitur ab Heriberto comite ad celebrandum episcopale dumtaxat ministerium vice Hugonis, ipsius comitis filii adhuc parvuli, concediturque ipsi Odalrico abbatia tantum sancti Timothei cum praebenda canonica. Heinricus, Germaniae [Col. 0439] germanicus 3. princeps, cum multitudine Germanorum Rhenum transiit, et supra Mosam veniens, obsidet quoddam castrum Bosonis comitis nomine Durofostum [Col. 0439D] Reginoni Durfos; an Delft? , pro eo quod Boso ad legem venire nolebat de quibusdam abbatiis et terra [Col. 0439] deest 1. episcopatuum [Col. 0439] episcopii 3. , quam potestatis auctoritate ceperat, et pertinaciter Heinrici praecepta spernens detinebat; mittensque ad Bosonem, pacem spondet, si ad se [Col. 0439D] veniat. Qui acceptis obsidibus pacto securitatis ab Heinrico, venit ad eum, eique fidelitatem et pacem regno juramento promittit, terram quam vi ceperat [Col. 0440A] reddit, data sibi alia recompensationis [Col. 0439] reconp. 2. gratia; pacaturque tam ipse quam Ragenarius cum Gisleberto et ceteris Lothariensibus. Hugo et Heribertus ad Heinricum [Col. 0439] heinrico 2. colloquii causa proficiscuntur, indeque revertentes, obviam pergunt regi Rodulfo. Rursusque Heribertus se illi committit, iterum redacto sub custodia Karolo; deinde cum Rodulfo proficiscitur in Burgundiam obviam Hugoni Italiae regi. Vindemiae pene peraguntur infra mensem Augustum. Hugo rex habens colloquium cum Rodulfo, dedit Heriberto comiti provintiam Viennensem [Col. 0439] viensem 2. 3 a. vice filii sui Odonis. Benno Mettensis [Col. 0439] metensis 3. saepius. episcopus, insidiis appetitus, eviratus luminibusque privatus est. Rodulfus rex Remis veniens, pacem fecit cum Karolo [Col. 0440B] [ Ibid. Karolo, humilians se ante ipsius praesentiam et reddens, etc.] , reddens illi [Col. 0439] ei 3. Atiniacum, muneribusque [Col. 0440B] honorans illum. Anno
Heribertus et Hugo comites contra Bosonem, Rodulfi regis fratrem, proficiscuntur, propter quosdam Rothildis alodes nuper defunctae, quos a Bosone pervasos repetebat Hugo, gener ipsius Rothildis. At Heribertus comes Victoriacum [Col. 0440D] Vitry en Pertois. , Bosonis castellum, cepit, et posthac [Col. 0439] post haec 2. 3. inducias dant Bosoni usque ad finem Maii mensis. Boso ad Heinricum profectus, pacem publice [Col. 0439] deest 1. jurare compellitur. Deroldus medicus episcopatum Ambianensem [Col. 0439] ambianensis 1. adipiscitur, Albero Mettensem; Bennoni quadam abbatia concessa sustentationis tenore [Col. 0439] s. t. c. 3. . Heribertus et Hugo Monasteriolum [Col. 0440D] Montreuil, a meridie Bononiae ad Marc. , castellum Erluini [Col. 0439] herluini 2. 3. , filii [Col. 0440C] Hilgaudi comitis, obsident, tandemque acceptis obsidibus revertuntur. Johannes papa, dum a quadam potenti femina cognomine Marocia principatu privatus sub custodia detineretur, ut quidam vi, ut plures astruunt, actus angore, defungitur. Karolus quoque rex [Col. 0439] deest 3. apud Perronam [Col. 0439] parronam 1. parronam. Hugo V. obiit. Simultas inter Hugonem et Heribertum comites exoritur, recepto Herluino ab Hugone cum terra sua, et Hilduino [Col. 0440C] [ H. R. IV, 23, Necnon et Arnaldo.] , qui erat Hugonis, ab Heriberto. Viae Alpium a Sarracenis obsessae, a quibus multi Romam proficisci volentes, impediti revertuntur. Anno
Rodulfus rex Nortmanos de Ligeri, qui Aquitaniam depraedationibus [Col. 0439] depraedationis 2. infestabant, in pago Lemovicino [Col. 0440D] [Col. 0439] lemocino 2. idem superscripto ui 1. [Col. 0440D] [ H. R. IV, 23. C. sancti Remegii municipium.] uno proelio pene delevit, et Aquitanos sibi subditos fecit. Heribertus Arnoldum [Col. 0439] harnoldum 2. arnulfum 3 b. , qui [Col. 0441A] erat Hugonis, recepit. Diversi motus agitantur bellorum per Franciam inter Hugonem et Heribertum. Rodulfus rex in Franciam veniens, pacem inter eos atque [Col. 0441] a. inter b. 2. Bosonem multo labore per diversa placita componit; et Heribertus Victoriacum [Col. 0441] uicturiacum 2. Bosoni reddit. Adelelmo Laudunensium praesule defuncto, Gozpertus [Col. 0441] gozbertus 2. 3. nepos ejus episcopium [Col. 0441] e. n. eius a. 2 adipiscitur. Heribertus Ansellum Bosonis vasallum, qui Victoriacum [Col. 0441] nicturiacum 2. constanter. tenebat, cum ipso castello recipit, et Codiciacum illi cum alia terra concedit. Rodulfo rege in Burgundiam regresso, Lotharienses in Franciam cum Gisleberto obviam Hugoni [Col. 0441] v. h. 2. 3. veniunt, et oppidum quoddam nomine Duagium [Col. 0441D] Douay. , quod Arnoldus tenebat, adactum obsidione capiunt. Interea homines Bosonis Victoriacum proditione recipiunt, [Col. 0441B] et Mosomum fraude pervadunt. Boso, relictis quibusdam fidelibus suis ad custodiam Mosomi, proficiscitur ad obsidionem castri praememorati. At Heribertus, a quibusdam Mosomensibus [Col. 0441] mosomansibus 2. evocatus, supervenit insperatus, transmissaque Mosa vadis inopinatis, et intrans oppidum, porta latenter a castellanis [ H. R., civibus] aperta, vassallos Bosonis, qui ibi [Col. 0441] q. i desunt 2. relicti ad munimen loci fuerant, omnes capit. Remis [Col. 0441B] Ibid. Eodem tempore ante natalem Domini Remis, etc.âapparens ad australem partem pertransisse visum est. infra et circa aecclesiam sanctae Mariae lumen magnum ab aquilonari et orientali parte paulo ante initium diei apparuit. Anno
[Col. 0441C] Rodulfus rex [Col. 0441] deest 3. ibidem viennem. Viennam profectus, Karlo [Col. 0441] karolo 2. 3. Constantino, Lucdowici [Col. 0441] ita 1. 2. lugdovici 3. Orbi [Col. 0441] orbis 2. 3. filio, qui eam tenebat, subjectionem pollicitante, revertitur, et Turonum ad sanctum Martinum orationis gratia proficiscitur. Lotharienses interea Duvagium [Col. 0441] duaglum 3. capiunt, et Hugo illud Rotgario filio Rotgarii concedit. Heribertus vero castrum sancti Quintini Arnoldo pro eo reddit [Col. 0441] reddidit 2. 3. Graeci Sarracenos [Col. 0441] saracenos 3. per mare insequentes usque [Col. 0441] deest 3. in Fraxinidum saltum, ubi erat refugium ipsorum, et unde egredientes Italiam sedulis praedabantur incursibus, Alpibus eciam occupatis, celeri Deo propitio internetione [Col. 0441] internitione 2. internicione 3. proterunt, quietam [Col. 0441] qui eam 2. quidam cum A. r. I. 3. reddentes Alpibus Italiam. Die purificationis beatae Dei genitricis Mariae [Col. 0441] deest 2. , Remis in aecclesia ipsius [Col. 0441D] quidam canonicorum famulus, custos aecclesiae sancti Dyonisii et sancti Tedulfi, subito perculsus, contractus [Col. 0442A] obriguit nervis [Col. 0441] perculsus, contractis obriguit nervis 2. tam manuum quam basium, ruentique sibi pavimenti os visum est adhaesisse lapidi; quo paulo post resoluto, tam manibus quam cruribus rigore constrictis, defertur immobilis [Col. 0441] immobili 1. ; atque post quinta die dominica [Col. 0441] m. ei d. r. 2. manus ei resolvuntur ad missam, et crura similiter ad missam quintadecima. Cui res similis die circumcisionis Domini ante quinque annos in eadem acciderat aecclesia, et resolutus ibidem post triginta dies [Col. 0441] deest 2. in ipsa purificationis fuerat sollemnitate.
Rotbertus, archiepiscopus [Col. 0441] episcopus 2. 3. Turonensis aecclesiae, Roma remeans, sub Alpibus noctu infra tentoria cum comitantibus secum interimitur a latronibus. Gislebertus, filius Manasse, a rege Rodulfo desciscit [Col. 0441] descinit 2. 3. propter Avalonum [Col. 0441] avalonem 3. [Col. 0441D] Avallon. castrum, quod [Col. 0442B] ab eo Emma regina abstulerat, simulque recedit Ricardus [Col. 0441] richardus 2. 3. , filius Warnarii [Col. 0441] uuarnerii 2. 3. ob eandem rationem. Item inter Gislebertum Lothariensem et Bosonem simultas exoritur, pacato Bosone cum Heriberto; castrumque Bosonis Durofostum a Gisleberto capitur, itemque sub ipsis diebus Moritania [Col. 0441] moritama 1. , munitio filiorum Rotgarii, ab Arnulfo, filio Balduini. Et Heribertus amiciciam Gisleberti Lothariensis accipit. Boso, relicto Heinrico, ad Rodulfum regem vadit; indeque rediens, Catalonicum [Col. 0441] catalaucum 1. castrum vi cepit, exussit atque subvertit, ob inimicicias Bovonis episcopi, cujus homines quosdam Bosonis membris [Col. 0441] membra 2. truncaverant.
Rodulfus rex in Franciam revertitur, et Heriberto comite ab illo deficiente, rex, juncto sibi Hugone, [Col. 0442C] quoddam castrum [Col. 0441] castellum 2. 3. Hugo Fl. Heriberti, Domincum [Col. 0441] ita 1. et Hugo Fl. donincum 2 donineum 3. [Col. 0442D] Doulens. nomine, capit ac diruit; deinde Atrabatem obsidet. Heribertus comes, adjunctis sibi per [Col. 0441] p. G. d. desunt, alia pagina incipiente 1. Gislebertum ducem Lothariensibus, contra regem vadit; pactisque induciis usque Kalendas Octobris, utrimque disceditur. Interim quidam fidelium Heriberti, Remensi [Col. 0441] remensis 2. ex urbe profecti, quoddam Hugonis castrum super Vidulam situm [Col. 0441] deest 3. , nomine Brainam [Col. 0442D] Braine-sur-Vesle. , et [Col. 0441] deest 2. 3. quod ipse Hugo ab episcopo Rotomagensi tulerat, capiunt atque subvertunt. Rodulfus rex litteras Remis mittit ad clerum et populum pro agenda electione praesulis; ad quae illi respondent, se id agere non posse, salvo suo electo, et electione manente quam fecerant. Heribertus comes ad Heinricum proficiscitur, eique sese committit; et [Col. 0441] deest 2. exercitus regis [Col. 0442D] atque Hugonis Laudunensem et Remensem pagum depraedantur. Rodulfus rex pergens ad Atiniacum [Col. 0443A] [Col. 0443] atimacum 1. , Hugonem ad Heinricum mittit; a quo Heinzricus acceptis obsidibus [Col. 0443] opsidibus 2. , et pacta securitate, trans Rhenum recedit. Interea Brittones, qui remanserant Nortmannis in Cornu, [Col. 0443] corna 1. Galliae subditi, consurgentes adversus eos qui se obtinuerant, in ipsis sollemniis [Col. 0443] sollempniis 2. constanter. sancti Michahelis omnes interemisse dicuntur qui inter eos morabantur Nortmannos, caeso primum duce illorum nomine Felecan [Col. 0443] f. n. 2. .
Rodulfus rex cum Hugone et Bosone ceterisque suis Remorum obsident [Col. 0443] obsidet 2. urbem; quam tertia tandem ebdomada post obsidionem ingressus [Col. 0443] o. a. s. e. q. e. i. c. ingressus o. 2. 3. , aperientibus sibi eis qui erant in civitate [Col. 0443A] H. R. IV, 24. Sibi militibus ecclesiae. Conjunctis igitur sibi nonnullis episcopis ex Francia vel Burgundia facit ordinari in hac sede praesulem, etc. , ordinari facit ibi praesulem Artoldum [Col. 0443] artaldum 2. monachum ex coenobio [Col. 0443B] sancti Remigii, qui jam pridem, ipso tamen anno, reliquerat Heribertum et transierat ad Hugonem. Bovonem quoque Catalaunensem episcopum, qui a se desciverat cum Heriberto, rex capiens, tradidit [Col. 0443] tradit 2. 3. custodiendum Hugoni, et episcopatum ipsius [Col. 0443] i. e. 2. 3. Miloni clerico tribuit [Col. 0443] tradidit 2. 3. ; sicque pergens Laudunum, obsidet inibi Heribertum, qui ibidem sese concluserat cum suis. Nec diu persistens, locum petit egrediendi; datoque sibi spatio, recedit, dimissa uxore sua in arce, quam infra Laudunum ipse construxerat. Ad quam postea capiendam majoris laboris et morae [Col. 0443] morte 2. opus regi fuit; qua vix tandem potitus [Col. 0443] potius 2. , in Burgundiam revertitur, Aquitanis discordantibus obviam proficiscens. Incon Nortmannus, qui morabatur in Ligeri, cum suis Brittanniam pervadit, victisque [Col. 0443C] [et pervasis [Col. 0443] et pervasis desunt 1 ] et caesis [vel ejectis [Col. 0443] (ejectis 3.) v. e. desunt 1. ] Brittonibus, regione potitur. Anno
rex Rodulfus in Burgundiam reversus, quaedam castella Gisleberti et Richardi, qui a se desciverant [Col. 0443] desciuerat 1. 3. , receptat. Airardus Noviomensis [Col. 0443] inoviomensis 2. episcopus defungitur, et quidam clericus ejus urbis, qui fieri cupiebat episcopus, Adelelmum comitem noctu in civitate [Col. 0443] ciuitatem 2. , latenter muro conscenso, recipit; a quo mane loci milites urbe propulsi, collecta secum nonnulla suburbanorum manu, civitatem aggrediuntur, annitentibusque qui infra muros remanserant civibus, quidam exusta porta, quidam per aecclesiae fenestram ingrediuntur. Adelelmus in aecclesiam confugiens, [Col. 0443D] secus altare cum quibusdam qui secum introierant interemptus est, et cives urbem recipiunt. Heribertus comes, Hammo [Col. 0443] hamme 2. 3. [Col. 0443D] Ham en Picardie. castro recepto, [Col. 0444A] Ebrardum [Col. 0443] hebrardum 2. 3. fratrem Erluini [Col. 0443] herluini 2. 3. , qui illud tenenat, capit. Rodulfus rex cum Hugone locutus, Bovonem episcopum in gratiam recipit, eique suum, Catalaunense scilicet, episcopium reddit. Waltbertus [Col. 0443] uualbertus 2. 3. , Corbeiensis abbas, Noviomensibus ordinatur episcopus. Rodulfus rex, Gisleberto recepto, a Burgundia revertitur in Franciam, ibique abbatia [Col. 0443] abacia 2. sancti Medardi, quam Heribertus tenebat, potitus, regreditur in Burgundiam.
Hugo Ambianensem cum quibusdam episcopis Franciae obsidens civitatem, quam tenebant fideles Heriberti, crebroque quatiens bello, sumptis tandem relinquit [Col. 0443] reliquid 2. obsidibus, et obsidione castrum circumdat sancti Quintini. Milo, qui Catalaunense depraedabatur episcopium, excommunicatur ab Artoldo [Col. 0443] artaldo 2. saepius, 3. semper fere. [Col. 0444B] archiepiscopo ceterisque Remensis dioceseos episcopis. Hugo castellum sancti Quintini postquam duobus mensibus obsederat, oppidanorum tandem deditione capit. In crastinum postquam illud ingressus est, unus [Col. 0443] c. u. 2. contractus in aecclesia ipsa erigitur. Ragemundus et Ermingaudus [Col. 0443] Raimundus et Herminigaldus. Hugo Fl. , principes [Col. 0443] princeps 3 a. Gothiae, regi se Rodulfo committunt; Lupus quoque Acinarius [Col. 0443] lacinarius 1. Vasco, qui equum ferebatur habere annorum plus quam centum, adhuc tamen validissimum. Gislebertus cum Lothariensibus, invitante se Hugone, Perronam [Col. 0443] parronam 1. peronam 3. obsidet; ubi congressione frequenti plures occiduntur Lotharienses; reliqui munitionem capere non valentes recedunt, locuto prius Gisleberto duce cum Rodulfo [Col. 0443] r. R. 2. 3. rege, mediante Hugone. Rodulfus rex cum Hugone Hammum [Col. 0443] hamum 3. castellum [Col. 0444C] Heriberti obsidet, acceptisque obsidibus ita relinquit. Gozperto [Col. 0443] gozberto 2. 3. Laudunensium praesule defuncto, Ingramnus [Col. 0443] ingrannus 2. 3. decanus monasterii sancti Medardi, episcopus Lauduni ordinatur. Boso frater regis [Col. 0443] r. rex Galliae quae comata dicitur. Hugo Vird. , et Bernuinus episcopus Virdunensis, incendiis inter se depraedationibusque bachantur [Col. 0443] bacchantur 2. 3. b. quam ob rem urbs ipsa multum fuit afflicta. Hugo Vird. . Heribertus trans Rhenum ad Heinricum proficiscitur. Anno
missi Remensis aecclesiae, Giso et Amalricus [Col. 0443] almalricus 2. almalricus 3. , Roma redeuntes, palleum [Col. 0443] pallium 2. 3. Artoldo praesuli deferunt, nuntiantque, Johannem papam, filium Mariae, quae et Marocia [Col. 0443] matrocia 2. dicitur, sub custodia detineri a fratre suo nomine Albrico, qui matrem quoque suam Marociam clausam servabat, et Romam contra Hugonem [Col. 0444D] regem tenebat. Hungari se in tres partes dividunt; quorum pars una Italiam petit, alia terram [Col. 0443] terra 2. Heinrici trans Rhenum invadit. Contra quos profectus [Col. 0445A] Heinricus cum Bajoariis et Saxonibus ceterisque quibusdam sibi subjectis gentibus [Col. 0445] omnibus 2. 3. , omnes usque ad internetionem [Col. 0445] internicionem 2. 3. sternit; quorum triginta sex milia [Col. 0445] deest 1. 2; sed XXXVI legendum esse, haud dubium erit. caesa referuntur, praeter eos quos absorbuit fluvius et qui vivi capti sunt. Richarius [Col. 0445] richirius 1. ricarius 3. , episcopus Tungrensis, quoddam castellum Bernardi comitis, quod ipse Bernardus apud Harceias [Col. 0445] archeias 2. 3. [Col. 0445D] Arches in pago Porcinse construxerat, evertit, eo quod in [Col. 0445] s. in 2. 3. suae aecclesiae terra situm esset. Vienna Rodulfo regi, tradentibus eam his qui eam tenebant, deditur. Willelmus, princeps Nortmannorum, eidem regi se committit; qui etiam rex dat terram Brittonum in ora maritima sitam. Rodulfus rex munitionem Heriberti, quae dicitur Castellum-Theoderici [Col. 0445] teoderici 1. 3. obsidet ebdomadas sex. Postea Walo [Col. 0445] wallo 3. qui custodiebat illud, [Col. 0445B] reginae Emmae se committit, ejusdemque fidei vel provisioni castrum dimittitur. Waldricus episcopus Autisioderensis [Col. 0445] autissioderensis 2. , obiit, et Wido, ejusdem [Col. 0445] deest 2. widolus a. 3. loci archidiaconus, episcopium adipiscitur. Synodus inter obsidendum praedictum praesidium celebratur, congregatis nonnullis Franciae vel Burgundiae praesulibus, cui praesederunt domnus Artoldus antistes Remorum, et domnus Teutolus [Col. 0445] teutolo 2. 3b. teudolus 3. teutilo. Hist. Rem. Turonensis episcopus. Tunc quoque domnus Artoldus Hildegarium ordinat [Col. 0445] ordinavit 3. episcopum urbis Belvacensis.
Odo filius Heriberti Hammum praesidium tenens, pagum Suessonicum atque Noviomensem praedis incendiisque proterit. Heribertus, pater ejus, ad sanctum Quintinum clam veniens, tertia die postquam venit, castrum pugnando cepit, oppidanis non repugnantibus, [Col. 0445C] solis tantum custodibus Hugonis obnitentibus; quos capiens Heribertus, accepto [Col. 0445] accepit corr. accepto 1. ab eis sacramento, dimisit ibi, relictis etiam ex suis ad oppidi tutelam complicibus. Quod audiens Hugo, mox adveniens castrum recipit, et quendam nobilem clericum nomine Treduinum [Col. 0445] teduinum 2. ac Heriberto ibi [Col. 0445] deest 1. dimissum apprehendens, suspendit [Col. 0445] suspendio necat 2. 3. cum quibusdam aliis; nonnullis vero aliis membra diversa dedit. Indeque proficiscens cum domno Artoldo episcopo, munitionem nomine Raugam [Col. 0445D] Roge. , tradentibus eam Heriberti custodibus, sine difficultate capit. Hugo rex Italiae Romam obsidet. Et Sarraceni meatus Alpium occupant, et [Col. 0445] atque 2. 3. vicina quaeque loca depraedantur. Artoldus archiepiscopus Fulbertum urbi [Col. 0445D] Camaracensi praesulem ordinat. Heribertus Castrum Theoderici [Col. 0445] teoderici 1. saepius. super Maternam fluvium positum, tradentibus illud sibi quibusdam quos ibi ad custodiam [Col. 0446A] Walo reliquerat, recipit, dispositisque recedit custodibus. Quod audiens Hugo, idem castrum quantotius [Col. 0445] quantociens 2. obsidere procurat. Anno
obsidentibus [Col. 0445] obsiden mantibus 2. praenotatam munitionem rege Rodulfo et Hugone comite, quarto tandem mense, ascendente noctu muros, custodibus dormientibus, Walone cum suis, pars oppidi capitur, arx tamer tutior ab Heriberti fidelibus retinetur. At regiis [Col. 0445] regis 3. militibus insistentibus, non multo post obsides dedunt, et ab obsidione disceditur. Remis in aecclesia beatae Dei [Col. 0445] deest 3. genitricis Mariae solemnitate annuntiationis [Col. 0445] adnunciationis 3. Domini, dum sacra [Col. 0445] sacrarum 2. 3. missarum ab Artoldo praesule inibi celebrarentur, quidam juvenis, contractis poplitum nervis, repere solitus, repente resolutis [Col. 0446B] extendentibusque se genuum crurumque compagibus, assurgit, retemptatoque gressu jam diu oblita repetit [Col. 0445] recipit 2. recepit 3. vestigia. Item in aecclesia sancti Hilari ante portam Martis caecus quidam nomine Paulus illuminatur, ammonitus prius in somnis, ut ad ipsum locum veniret [Col. 0445] v. 1. 2. , ibique lumen recipere deberet.
Rex iterum cum Hugone, neglectis ab Heriberto quos sui dederant [Col. 0445] q. viderant 2. obsidibus, omissam repetit ob sidionem [Col. 0445] munitionem 2 3a. . Heinricus Gislebertum et Ebrardum [Col. 0445] eubrardum 3. cum episcopis regni Lothariensis ad Rodulfum regem pro Heriberto dirigit; redditoque regi Castello-Theoderici, Hammus atque Perrona [Col. 0445] parrona 1. saepius. Heriberto conceduntur usque Kalendas Octobris. Arnulfus de Flandris filiam Heriberti, olim sibi juramentis alterutro [Col. 0446C] datis depactam, sumit uxorem. Heribertus per Veromandinsem [Col. 0445] veromandensem 2. 3. pagum messes eorum qui se reliquerant vel quibus Hugo ipsam terram dederat colligens, Perronam [Col. 0445] parronam 1. barronam 3. deduci facit. Igneae Remis in coelo acies visae sunt [Col. 0445] deest 2. discurrere, et quasi serpens igneus, et quaedam jacula ferri pridie Idus Octobris mane ante lucis exortum. Mox subsecuta est pestis, diversis afficiens humana corpora morbis. Diaconus quidam Virdunensis [Col. 0445] viridunensis 2. 3. nomine Adelmarus langore depressus, spiritum visus est amisisse; sed antequam feretro imponeretur, reversus, ita surrexit validus ut sibi nihil videretur aegritudinis fuisse perpessus [Col. 0445] perpessum 1. se f. perpessum. Hugo V. . Qui se diversa suppliciorum vel refrigerii loca vidisse testatur, seque ipsum loco [Col. 0445] loca 2. poenali deputatum, [Col. 0446D] Dei vero genitricis precibus, beato quoque Martino intercedente, ad agendam poenitentiam praesenti vitae redditum [Col. 0446D] Hugo Vird. pergit: «Quamobrem hujus exemplo provocati quidam canonicorum beatae Mariae [Col. 0447C] Virdunensis saeculum deseruere, et quia in eadem civitate congregatio monachorum nulla eratâin ecclesia enim sancti Petri et sancti Vitoni clerici deserviebantâTullum petiere et in monasterio sancti Apri mutato habitu saeculum deserere et Christo domino incorporari ut membra fidelia capiti studuere. Quae res maximo erat moerori pontifici, canonicis quoque residuis et proceribus populi, quia optarent eos potius in eodem militare episcopio quam ad aliud demigrare. Bonis tamen et laudabilibus eorum studiis et exemplis religio regulae monachorum et fervor [Col. 0448C] ordinis in eodem coenobio et in quibusdam aliis per regnum Lothariense reparatur.» . Gislebertus cum Lothariensibus [Col. 0447A] in Franciam Heriberti [Col. 0447] heriberto 2. 3. venit auxilio [Col. 0447] in a. 2. , velut oppidum sancti Quintini obsessurus. Sed antequam ad illud perveniret, missi Hugonis ei venientes obviam, pacem inter Hugonem et Heribertum, dato utrimque jurejurando, usque ad Maium mensem pepigerunt; et Lotharienses regrediuntur ad [Col. 0447] in 2. sua. Religio regulae monachorum in quibusdam monasteriis per regnum Lothariense reparatur. Et Emma regina defungitur. Anno
Rodulfus rex quoddam castrum Gosfridi [Col. 0447] gosfredi corr. gosfridi 1. vocabulo Viriliacum, quod contra eum quidam Aquitanorum tenebant, obsidens cepit, et Gosfrido reddidit; indeque in Franciam remeavit, et Gosfridum trans Rhenum ad Heinricum direxit. Hoc rege Lauduni [Col. 0447B] degente, tumultus ipso die sancto paschae inter regios et episcopi milites exoritur; ubi nonnulli non modo laici, sed etiam clerici quidam vulnerati vel interempti sunt. Unde rex placitum Suessionis cum regni primatibus habuit; deinde locutus cum missis Heinrici, ad ejus properat colloquium, ubi etiam Rodulfus rex Jurensis interfuit; pactaque inter ipsos amicicia, etiam Heribertum cum Hugone pacarunt, redditis quibusdam suis eidem Heriberto possessionibus. Sed et Heinricus, Bosone recepto, terram quam prius habuerat ei ex magna parte restituit. Hungari per Burgundiam diffunduntur praedisque incendiis ac caedibus, non tamen diu, debachati, comperto Rodulfi regis adventu, in Italiam transmeant [Col. 0448C] Hugo Vird. pergit: «Herveo episcopo decedente, Romundus sub Rodulfo rege substituitur, qui Colticensem abbatiam destruens, Colticas castrum aedificavit et Curensem, similiter Petrae pertusum exstruxit, et filiis et filiabus suis bona ecclesiarum et castra quae fecerat dedit Hic post multa mala patrata a sancto Georgio flagellatus interiit.» . Artoldus archiepiscopus Wifredum [Col. 0447] umfredum 1. [Col. 0447C] quendam monachum Tarwanensi [Col. 0447] tarvianensem 2. ordinat aecclesiae praesulem.
Rodulfus rex Divionum castrum, quem Boso comes ceperat ejusque complices retinebant, obsidet. Lotharienses cum quibusdam comitibus ex [Col. 0447] e 3. Saxonia, Heriberti scilicet amicis, quasi ad colloquium Hugonis cum multo exercitu conveniunt [Col. 0447] veniunt 2. 3. . Sed quia Hugo castellum sancti Quintini Heriberto renuit reddere, ipsam munitionem obsident, belloque pressam tutantium tandem redditione recipiunt atque subvertunt; parantesque Laudunum [Col. 0447] laudum 2. obsidere, mandato [Col. 0447] mandatum 2. mandatu 3. Rodulfi regis in propria revertuntur. Interea Boso [Col. 0448A] frater regis [Col. 0447] R. r. 2. 3. Rodulfi in expeditione obsidionis castri [Col. 0447] deest 2. sancti Quintini moritur; et delatus ad sanctum Remigium sepelitur. Rodulfus rex gravi per totum autumnum decubat aegritudine. Nortmanni qui pagum Biturigensem [Col. 0447] bituricensem 3. depraedabantur, a Biturigensibus et Turonensibus bello aggressi perimuntur. Synodus septem episcoporum apud sanctam Macram [Col. 0448C] Fimes. , domno Artoldo archiepiscopo [Col. 0447] deest 1. praesidente, celebratur, in qua praedones et aecclesiasticarum rerum pervasores ad correctionem [Col. 0447] correptionem 2. 3. venire vocantur. Anno
Ingramnus [Col. 0447] ingrannus 2. 3. Laudunensis aecclesiae [Col. 0447] deest 1. episcopus obiit. Sub isdem [Col. 0447] hisdem 2. iisdem 3. fere diebus rex Rodulfus defungitur, sepeliturque Senonis apud [Col. 0447] ad 2. 3. sanctam Columbam, [Col. 0448B] cujus aecclesia factione quorundam paulo ante fuerat incensa. Brittones a transmarinis regionibus Alstani regis praesidio revertentes [Col. 0447] revertuntur et pagina sequenti revertentes 1. , terram suam repetunt. Hugo comes trans mare mittit pro accersiendo ad apicem regni suscipiendum Ludowico [Col. 0447] ludauvico 2. luduvico 3. Karoli filio, quem rex Alstanus, avunculus ipsius accepto prius jurejurando a Francorum legatis, in Franciam cum quibusdam episcopis et aliis fidelibus suis dirigit. Cui Hugo et ceteri Francorum proceret obviam profecti, mox navim egresso [Col. 0447] ingresso 3. in ipsis littoreis harenis apud Bononiam sese committunt, ut erat utrimque depactum. Indeque ab ipsis Laudunum deductus, ac regali benedictione ditatus, unguitur [Col. 0447] ungitur 2. 3. atque coronatur a domno Artoldo archiepiscopo, praesentibus regni principibus, cum episcopis [Col. 0448C] viginti et amplius. Episcopatus Laudunensis datur Rodulfo, ejusdem loci presbitero, a civibus concorditer electo, quique a domno Artoldo consecratur [Col. 0447] e c. 3. episcopus [Col. 0448C] H. R. IV, 26. Sed et per alias Remensis dioceseos sedes, excepta Catalaunensi et Ambianensi diversos ordinavit episcopos. .
Rex et Hugo in Burgundiam pergunt, et urbem Lingonum [Col. 0447] linguonum 2. , quam Hugo [Col. 0447] Hugo Capito. Hugo V. frater regis Rodulfo ceperat, obsident; fugientibusque his qui eam custodire videbantur, sine bello recipiunt. Acceptisque obsidibus ab episcopis Burgundiae vel primatibus. Parisius veniunt. Heinrico rege sub isdem [Col. 0447] iisdem 3. diebus [Col. 0449A] obeunte, contentio de regno inter filios ipsius agitatur; rerum tandem summa natu majori nomine Othoni [Col. 0449] ottoni 3. semper fere. obvenit. Luna quartadecima sanguineo colore obducta 2 Nonas Septembris noctem [Col. 0449] nocte 2. minime videbatur illustrare. Johanne papa fratre Alberici [Col. 0449] albrici 2. 3. patricii [Col. 0449] deest 3. defuncto, Leo quidam Dei servus Romae papa constituitur. Hugo rex Italiae [Col. 0449] I. r. 3. Romam nisus capere, afflicto exercitu [Col. 0449] s. e. 3. suo fame et equorum interitu, pacta tandem pace cum Albrico, dans ei filiam suam conjugem, ab obsidione desistit, repertisque quibusdam [fratris sui [Col. 0449] f. s desunt 1. ] Bosonis contra se, ut fertur, insidiis, eundem fratrem suum dolo capit atque in custodia mittit. Sarraceni in Alamanniam praedatum pergunt, et revertentes multos Romam petentes interimunt. Hugo [Col. 0449] Hugo Magnus cum Hugone Capito R. f. Hugo V. filius [Col. 0449B] Rotberti cum Hugone filio Richardi, dispertita inter se Burgundia, pacem facit. Adelelmus Silvanectensium praesul obiit. Anno
Silvanectensium praesul ordinatur Bernuinus ex coenobio sancti Crispini. Waltberto [Col. 0449] walberto 2. waliberto 3. quoque Noviomagensium praesule defuncto [Col. 0449D] VII Kal. Januarii, ex syllabo Corbeiensium abbatum, quo ex loco Walbertus ad sedem Noviomagensem [Col. 0450D] assumptus fuerat. BOUQ. , succedit Transmarus [Col. 0449] Fransmarus 3. , monasterii sancti Vedasti praepositus. Ludovicus rex ab Hugonis principis se procuratione separans, matrem suam Lauduni recipit. Hugo cum Heriberto paccatur [Col. 0449] pacatur 2. 3. . Heribertus castellum quod dicitur Theoderici, Walone sibi aperiente, recipiens, ipsum Walonem, cum jam suus esset effectus, in vincula conjicit. Caeli pars ardere visa, et Hungarorum persecutio ab eadem parte per Franciam insecuta est; [Col. 0449C] qua villae et agri depopulati, domus basilicaeque conflagratae, captivorum abducta multitudo. Nonnullas tamen aecclesias, ignibus applicitis, non valuere succendere; aecclesiam sanctae Macrae [Col. 0449] magrae 2. 3 b. duabus etiam segetum metis, quae parietibus pene ipsius adhaerebant, exustis, accendere nequiverunt. In [Col. 0449C] Flodoardus in Hist. Remensis lib. II, cap. 3, haec ita narrat: Quando nuper hae Galliarum patriae, [Col. 0449D] peccatis nostris impellentibus, Hungarorum gladiis dilacerandae sunt traditae, quidam barbarorum sancti Basoli monasterium ingressi, dum clerici jam cum patroni sui pigneribus ad civitatem [Col. 0450A] confugissent, habitacula coenobii hominibus pene vacua repererunt, ibique metatum suum constituentes, huc undecunque praedatu reverti coeperunt. Quorum quidam in ecclesiae signorum terricula, deaurata conspiciens relucere metalla, cupidus auri pecuniae, tectum conscendit basilicae, nisusque dissipare turriculam, subito delapsus ad terram corruit, membrisque confractis interiit. Alius horum super aram ipsius ecclesiae, in honore beati Martini consecratam, conatus ascendere, dum manum supra cornu altaris apposuisset, ipsa manus ejus ita inhaesit marmori, ut nullo modo ab eo postea potuisset avelli. Et quia hic eum sui noluerunt relinquere, partem lapinis circa manum ipsius bipennibus abscindentes, eum secum particulam marmoris, quae manui ejus adhaeserat, invite ferentem deduxerunt. Qui etiam, ut captivi qui reversi sunt referunt, usque ad terram suam, arente jam brachio, hunc lapidem ferens, et Basoli [Col. 0450B] virtute factum proclamans, reversus est. aecclesia [Col. 0449] ecclesiam 3. sancti [Col. 0449] beati 2. 3. Basoli cum quidam Hungarorum ascendere super altare nitens arae manum applicuisset, ipsa manus ejus altaris adhaesit lapidi [Col. 0449] lapidibus 3. , nec omnino quivit avelli, donec ceteris Hungaris arae saxum circa ipsam manum incidentibus, partem lapidis, qui manui ejus inhaeserat, in admirationem omnium proferre [Col. 0449] perferre 3. Hugo V. coactus est ethnicus.
[Col. 0450B] Quidam presbiter de Bovonis curteâsic enim villa vocatur ejus aecclesiaeânomine Adalgarius, captus est ab eis, et abductus usque in pagum Biturigensem [Col. 0449] bituricensem 2. . Qui cum esset in vinculis et compedibus ferreis, noctu visio cuidam concaptivae [Col. 0449] captivae supra lineam 1. concaptivo 3. apparuit; jussumque est ei [Col. 0449] deest 3. ut diceret eidem presbitero, quatinus fugam caperet, ut se resolutum videret; pariterque cum visione catena ipsius reserata est. At ille mortem metuens, quam barbarus ei saepe minabatur [Col. 0449] s. m. in marg. 1. , si eum de fuga forte reprehendisset, catena sibi pedes revinciens, et seram quae exsilierat [Col. 0449] exsoluerat 1. a compede requirens, iterum munire sibi sera studuit vincula, non ausus evadere fuga. Nocte altera iterum visio praememoratae facta est [Col. 0449] deest 2. [Col. 0450C] captivae, quae presbiterum [Col. 0449] presbitero ad iterandam 1. ad ineundam fugam roboraret [Col. 0449] roborarat 2. , iterumque vincula ipsius resolata sunt. Animatus ad id tunc tandem presbiter fugam petiit, et in palude quadam diebus aliquibus latens, ubi praeterisse barbaros comperit, patriam tum demum repetiit. Is nobis retulit, quod viderit in hac captivitate quendam Orbacensis coenobii monachum nomine Hucbaldum [Col. 0450D] Eadem Flodoardus Hist. Rem. II, 10, narrat. , quem frequenter ethnici trucidare voluerunt, nec carnem ejus incidere potuerunt; deum ergo eum esse dicebant [Col. 0449] dicere coeperunt Brittones, media desunt 2. 2a. 3a. b., leguntur apud Hugonem V. . Quidam, ut hic presbiter refert, nudum eum vidit in medio positum, et sagittis undique appetitum, nec summo tenus saltem cute praecisa vulneratum. Resiliebant enim ab ejus corpore, ut ab adamante, relisae sagittae, nec signum ictus ullum [Col. 0449] ullus corr. ullum 1. ejus apparebat in [Col. 0450D] cute. Sed et gladio cum omni conatu eum nudum se vidisse percuti dicit, ac nihilominus caro ipsius intemerata permansit.
[Col. 0451A] Brittones ad sua loca post diutinam regressi peregrinationem, cum Nortmannis, qui terram ipsorum contiguam sibi pervaserant, frequentibus dimicant proeliis, superiores pluribus existentes, et loca pervasa recipientes. Rodulfus, Jurensis ac Cisalpinae Galliae rex, obiit; cui filius parvus Chonradus [Col. 0451] conradus 2. 3. in regno succedit. Abbo Suessorum praesul defungitur; et Wido filius Fulconis [Col. 0451] folconis 2. Andegavensis, sancti Martini Turonensis canonicus, ejus episcopatu potitur. Anno
rex Ludowicus quoddam castrum nomine Montiniacum [Col. 0451D] Montigny in pago Suessionensi. , quod quidam Serlus latrocinia exercens tenebat, vi cepit; ipsum vero [Col. 0451] quoque corr. uero 1. Serlum per deprecationem domni Artoldi archiepiscopi vita donavit, [Col. 0451B] et oppidum evertit. Heribertum per deprecationem Hugonis ad pacem recepit. Tusciacum [Col. 0451D] Tulley. super Mosam, cum villis aliis ad ipsam pertinentibus, quas pater ipsius matri ejus dotis jure dederat, quasque Rotgarius [Col. 0451] rotgerius 1. comes tenebat, ipso reddente recepit, dum eas hostili manu repetiit. Inde revertens Corbenacum [Col. 0451D] Corbeny. castellum, quod pater ejus sancto Remigio tradiderat quodque pervaserat Heribertus, rex sibi [Col. 0451] s. r. 2. a monachis commissum [Col. 0451] commissam 1. per vim recepit, et homines Heriberti, qui erant in eo, comprehensos, rogante domno Artoldo archiepiscopo, abire permisit. Hugo princeps, filius Rotberti, sororem Othonis regis Transrhenensis, filiam Heinrici [Col. 0451] henrici 3. , ducit uxorem. Ludowicus rex maritima loca petens, castrum quoddam portumque [Col. 0451] castrumque 2. 3. supra mare, quem [Col. 0451] quod 2. 3. [Col. 0451C] dicunt Guisum [Col. 0452D] Wissant ab occidente Caleti. , restaurare nisus est. Dumque cum Arnulfo moratur, homines Heriberti quoddam castrum Remensis aecclesiae, quod vocant Causostem [Col. 0452D] La Chaussée? , super Maternam fluvium, ab Artoldo praesule constructum, prodente Wiperto [Col. 0451] wilberto 3. 3 b. quodam capiunt, et Raegibertum [Col. 0451] ragebertum 2. 3. [Col. 0451C] H. R. IV, 26. Ragenbertum Artoldi praesulis consobrinum. , qui eidem castro praeerat, secum abducunt [Col. 0451] adducunt 2. , villasque circumpositas crebris depraedantur infestationibus.
Interea rex Ludowicus [Col. 0451] L. r. 2. 3. evocatus ab Artoldo archiepiscopo [Col. 0451] episcopo 2. regreditur, ingressusque Laudunum, arcem novam nuper [Col. 0451] quam nuper 1. inibi ab Heriberto [Col. 0451] a. h. i. 3. aedificatam obsidet; multisque machinis suffosso [Col. 0451] effosso 1. suffosso 2. eversoque muro, cum magno tandem capit labore. Inde [Col. 0451D] ad colloquium proficiscitur Hugonis, fratris quondam Rodulfi regis, Odone filio Heriberti, qui se illi nuperrime [Col. 0451] nuper 3. commiserat, ad Lauduni tutelam relicto. [Col. 0452A] Praemissus vero Hugo ad regem venit [Col. 0451] uenerat 3. , et amicitiam ei sacramento promittit. Gislebertus cum Lothariensibus Hugoni et Heriberto venit in ad utorium contra regem Ludowicum, castrumque Petraepontem [Col. 0452D] Pierrepont in pago Laudunensi. vi capiunt. Arnulfus comes et Heribertus inter regem Ludowicum et Hugonem dilationem accipiunt, pacem sacramento paciscentes usque ad finem Januarii mensis [Col. 0451] deest 2. . Nec mora Ludowicus [Col. 0451] loduuicus 3. rex consilio [Col. 0451] deest 2. Odoini [Col. 0451] hodouuini 2. 3. et Gerardi, qui dimiserant Rodulfum episcopum Laudunensem et transierant ad Hugonem, res vel thesauros Lauduni repertos diripit atque dispertit. Anno
Ludowicus [Col. 0451] Ludovicus 3. saepius. rex Hugoni filio Richardi proficiscitur obviam; cum quo de Burgundia revertens, pergit [Col. 0452B] contra Hugonem filium Rotberti, et Willelmum [Col. 0451] uuilelmi 2. Nortmannorum principem. Qui quoniam vittas nuper Arnulfi comitis quasdam praedis incendiisque [Col. 0451] p. et incendiis quas 2. vastaverat, excommunicatur ab episcopis qui erant cum rege, simul cum Heriberto [Col. 0451] herito 3 a. , qui oppida quaedam villasque sancti Remigii pervasas pertinaciter detinebat. Hugo datis obsidibus pacem paciscitur usque Kalendas Junii. Lotharienses Othonem regem suum [Col. 0451] s. r. 2. 3. deserunt, et ad Ludowicum regem veniunt, qui eos recipere distulit ob amicitiam, quae inter eos, legatis ipsius Othonis et Arnulfo comite mediante, depacta erat. Castellum Erluini [Col. 0451] in marg. 1. Bernuinus Virdunensis episcopus obiit. Hugo V. desunt 2. maritimum, quod vocatur Monasteriolum, comes Arnulfus, tradente quodam proditore, cepit, et uxorem ipsius Erluini [Col. 0451] herluini 2. saepius, 3. constanter. trans mare cum filiis ad Alstanum [Col. 0451] alstannum 3. [Col. 0452C] regem mittit. Nec longum collecta Nortmannorum non modica manu, Erluinus castrum pugnando recepit; et ex militibus Arnulfi, quos intus invenit, nonnullos interemit, quosdam vero propter uxorem recipiendam reservavit. Lotharienses iterum veniunt ad regem Ludowicum; et proceres ipsius regni, Gislebertus scilicet dux, et Otho, Isaac atque Theodericus [Col. 0451] teodericus 1. saepius. comites, eidem [Col. 0451] deest 2. se regi committunt; episcopi vero [Col. 0451] deest 2. , quoniam rex Otho [Col. 0451] deest 2. eorum secum detinebat obsidatum, Ludowico regi se committere differunt. Otho rex, Rheno transmisso, regnum Lothariense perlustrat, et incendiis praedisque plura loca devastat.
Anglorum classis ab Alstano, rege suo, in auxilium Ludowici regis transmissa, mare [Col. 0451] mari 2. 3. transito, [Col. 0452D] loca quaeque Morinorum mari depraedatur contigua; nulloque negotio propter quod venerant peracto, remenso [Col. 0451] remo 2. mari, propria repetunt loca. Otho rex [Col. 0453A] colloquium habuit cum Hugone et Heriberto, Arnulfo et Willelmo Nortmannorum principe; et acceptis ab eis pacti sacramentis, trans Rhenum regreditur.
Rex interea Ludowicus Virdunensem [Col. 0453] virid. 2. 3. pagum petit, ubi quidam regni Lothariensis episcopi sui efficiuntur. Indeque in pagum proficiscitur Elisatium, locutusque cum Hugone Cisalpino, et quibusdam ad se venientibus receptis Lothariensibus, nonnullis quoque Othonis regis fidelibus trans Rhenum fugatis, Laudunum revertitur, et Rodulfum, Laudunensem [Col. 0453] ita 2. et Richerus; uirdunensem 1. episcopum, proditione insimulatum castro ejicit; sed et homines ipsius rebus episcopii privat, et easdem res suis hominibus confert. Gislebertus dux Lothariensium, trans Rhenum profectus [Col. 0453B] praedatum, Saxonibus se dum revertitur insequentibus, in Rhenum fertur desiluisse [Col. 0453] dissiluisse 2. cum equo; ibique vi enecatus undarum, postea repperiri non potuit, ut fertur. Quidam tamen ferunt, quod a piscatoribus sit repertus et humatus, atque propter spoliorum ipsius ornamenta celatus.
Ludowicus rex in regnum Lothariense regressus, relictam Gisleberti Gerbergam duxit [Col. 0453] ducit 2. 3. uxorem, Othonis scilicet regis sororem [Col. 0453D] Hugo Vird. addit: Ducatum Otho (i. e. Gisleberti filius) accepit. . Collecta diversorum hominum, quae Romam petebat, a Sarracenis [Col. 0453] saracenis 3. saepius. pervasa et interempta est. Brittones cum Nortmannis confligentes, victoria potiuntur, et quoddam Nortmannorum castellum cepisse feruntur. Quidam homines Arnulfi terram Erluini depraedantes, ab eodem Erluino perempti sunt. Otho rex in [Col. 0453] deest 1. regnum [Col. 0453C] Lothariense regrediens, pene cunctos ad se redire cogit [Col. 0453] coegit 3. Lotharienses. Hugo Albus ad ejus proficiscitur cum Heriberto colloquium, et revertentes, loca quaedam fidelium Remensis aecclesiae depraedantur, incenduntque nonnulla [Col. 0453] in marg. alia tamen manu 1. habet: autanda, tunc numeros Graecos MZ (47) mal. . Anno [Col. 0453] haec solus 1 habet in margine: Berengarius Virdunensis episcopus consecratur ab Artaldo Remensi archiepiscopo. Apud Hugonem Vird. haec fusius narrantur.
rex Ludowicus [Col. 0453] lodunicus 3. abiit obviam Willelmo principi Nortmannorum; qui venit ad eum in pago Ambianensi, et se illi commisit. At ille dedit ei terram, quam pater ejus Karolus Notmannis concesserat, indeque perrexit contra Hugonem [Col. 0453] c. h. p. 3. . Quo ad se venire detrectante, revertitur Laudunum. Dedit autem rex Artoldo archiepiscopo [Col. 0453] episcopo 2. ita et infra. , ac per eum aecclesiae [Col. 0453] deest 2. Remensi, per praeceptionis regiae paginam Remensis urbis monetam jure perpetuo possidendam; [Col. 0453D] sed et omnem comitatum Remensem eidem contulit aecclesiae. Artoldus archiepiscopus Causostem [Col. 0454A] munitionem obsidet, quam quinto tandem die, Ludowico rege illuc veniente, hi qui erant intus reddentes deserunt; nec longum, subversa funditus, ab his qui recepere dissipatur. Missi Hugonis ad regem veniunt, et de pace cum eis rex inter Artoldum praesulem et Heribertum laborare studet. Deinde ad castrum quoddam, quod Heriveus, nepos Herivei quondam episcopi [Col. 0453] archiepiscopi 2. 3. , super fluvium Maternam tenebat, unde et villas episcopii Remensis circumquaque positas depraedabatur, proficiscitur cum Artoldo archiepiscopo. Nec mora, obsidibus acceptis [Col. 0453] a. o. 2. 3. ab ipso Heriveo, revertitur Remis; pergensque in crastinum ad sanctum Remigium, sese ipsius sancti committit intercessionibus, promittens vadibus libram argenti se daturum singulis annis [Col. 0453] a. s. 2. 3. , monachis [Col. 0454B] quoque ejusdem loci praeceptum de eodem castello dedit immunitatis. Hugo [Col. 0453] fomes iniquitatis Hugo Magnus. Hugo V. princeps filius Rotberti, junctis sibi quibusdam episcopis tam Franciae quam Burgundiae, cum Heriberto comite et Willelmo Nortmannorum principe Remensem obsidet urbem; sextaque [Col. 0453] sexta 2. 3. obsidionis die, deserente omni pene militari manu Artoldum archiepiscopum, et ad Heribertum transeunte, idem comes Heribertus urbem [Col. 0453] deest 3. ingreditur. Artoldus praesul ad sanctum Remigium evocatione procerum et episcoporum profectus, persuasus est vel conterritus a principibus, episcopii se procuratione vel potestate abdicare, concessaque sibi abbatia sancti Basoli et Avennaco [Col. 0453] alvennaco 3. [Col. 0454D] Saint-Basle et Apenay. monasterio, ad sanctum Basolum commoraturus [Col. 0453] commoratus 3. abscessit [Col. 0454C] [ H. R. IV, 28. Post annos octo et menses septem (cod. VI) in episcopatu exactos, etc.] . Hugo et Heribertus locuti [Col. 0454C] cum quibusdam Lothariensibus, ad obsidionem Lauduni cum Willelmo proficiscuntur [Col. 0453] p. c. W. 2. 3. , relicto Remis Hugone diacono Heriberti filio, jam pridem ad episcopatum [Col. 0453] ab episcopatu 2. ipsius urbis evocato [Col. 0453] electo 1. [Col. 0454C] [ H. R. IV, 28. Quique tertio postquam regressus est mense presbiter a Widone Suessonico praesule ordinatus est, expletis postquam fuerat electus annis quindecim, quos Autissiodori commorans egerat, litterarum studiis occupatus, apud Widonem ipsius urbis antistitem, a quo et diaconus ordinatus fuerat. Nam ceteros inferiores gradus ab Abbone Suessonico praesule Remis acceperat.] .
Ludowicus rex post sex vel septem ebdomadas a Burgundia rediens, assumpto secum Artoldo archiepiscopo, [Col. 0454D] cum propinquis ipsius pariter cum eo comitantibus, quorum beneficia Heribertus comes abstulerat, in Remensem venit Campaniam; transitoque [Col. 0455A] fluvio Axona, Laudunum contendit. Quo comperto, Hugo et Heribertus, relicta obsidione Lauduni, noctu ad munitionem Petraepontem deproperant; indeque Othoni regi obviam proficiscuntur. Cui conjuncti ad Atiniacum eum perducunt, ibique cum Rotgario comite ipsi Othoni [Col. 0455] odoni 3. sese committunt. Ludowicus rex ingressus Laudunum, victus suis [Col. 0455] sui 2 providet necessaria [Col. 0455] necessariis sique 3. ; sicque cum Hugone Nigro et Willelmo Pictavensi Burgundiam repetit. Otho [Col. 0455D] Hugo Floriacensis his praemittit: «Otho Transrhenensis regnum Lothariense a Ludowico suscepit,» etc. rex Heinrico, fratri suo, regnum Lothariense committit. Tumque cum diversarum gentium, quas secum adduxerat [Col. 0455] abduxerat 2. 3. , multitudine post Ludowicum in Burgundiam proficiscitur, habens secum Conradum, filium Rodulfi regis Jurensis, quem jam dudum dolo captum sibique adductum retinebat; castraque metatus [Col. 0455B] supra [Col. 0455] super 2. 3. Sequanam, obsides ab Hugone Nigro accepit, cum juramento ne esset nocumento Hugoni vel Heriberto, qui se [Col. 0455] deest 2. subdiderant eidem Othoni [Col. 0455] oddoni 2. 3. . Quo facto, revertitur ad sua. Hugo filius Heriberti Remis a Widone Suessonico praesule presbiter ordinatur. Ludowicus rex Laudunum redit. Ego denique disponens orationis gratia sepulcrum sancti Martini visere, retentus sum ab Heriberto comite, clam me quibusdam accusantibus apud eum, quod sui causa nocumenti vellem proficisci vel filii sui [Col. 0455] vel f. s. v. p. 2. 3. [Col. 0455B] [ H. R. IV, 28. Et quia renutabam me huic electo nostro committere, nesciens utrum Deo placeret eum praesulem nostrum fore. Sicque, etc.] . Fecitque me sub custodia detineri, ablatis a me rebus quas de episcopatu tenebam, cum aecclesia [Col. 0455C] quam regebam in Culmisciaco [Col. 0456D] Cormicy. , sicque plenis quinque mensibus [Col. 0455C] [ H. R. IV, 28. Apud fratres nostros, ipso comite jubente, sub custodia partim libera sum detentus. Contigit autem mihi, domina mea beata Dei genitrice intercedente, ut ipsa die conceptionis et passionis Domini nostri Jesu Christi absolverer a custodia, et die tertia scilicet 6 Kal. Aprilis, qua Dominus a mortuis resurrexit, egressus ipse cum praefato electo nostro ad urbem Suessonicam profectus sum. Ubi convenientes episcopi hujus dioceseos cum principibus Hugone ac Heriberto tractarunt quid eis esset agendum super episcopali hujus Hugonis ordinatione, sicque decreverunt, petentibus quibusdam filiis ecclesiae Remensis, tam clericis, quam laicis, eum ordinandum, asserentibus fautoribus, ipsius, quod Artoldus nequaquam electus, sed per violentiam [Col. 0455D] fuerit intromissus, seseque episcopali abdicaverit ditione. Ibi ergo Hugo princeps tunc me per manum accipiens, huic Hugoni nepoti suo ad benefaciendum commisit; quique mihi ecclesiam sanctae Mariae dedit in Colrido sitam, terram quoque, quam pater suus mihi abstulerat, reddidit, et aliam in praedicta villa superadjecit. sum detentus. Rex Ludowicus [Col. 0456A] Petraepontem munitionem bello aggressus est, et obsides accipiens, recessit ab ea. Deinde in regnum Lothariense cum Artoldo archiepiscopo et aliis fidelibus suis profectus est. Otho quoque rex, Rheno transito, adversus eum venit; sed ab eorum fidelibus inter eos indutiae determinatae sunt.
Puella quaedam virgo paupercuia de villa quae dicitur Lavenna, nomine Flothildis, visiones sanctorum manifeste vigilansque et in spiritu videre assueverat [Col. 0455] asse uenit 2. asseverat 3. , ac quaedam futura praedicebat [Col. 0456D] Visiones eae in codice 1 leguntur. . Quae post sequentem annum in ipsa natalis Domini nocte decessit. Hoc anno acies diversorum colorum in caelo visae sunt mense Decembrio [Col. 0455] decembri 2. 3. nocte dominica. Collecta Transmarinorum, sed et Gallorum, quae Romam petebat, revertitur, occisis eorum nonnullis [Col. 0456B] a Sarracenis; nec potuit Alpes transire propter Sarracenos, qui vicum monasterii sancti Mauricii occupaverant. Anno
Gerlandus Senonensis archiepiscopus urbe sua depellitur a Frotmundo, quem Hugo Albus [Col. 0455] abbas 3. eidem civitati praefecerat, culpato Gerlando quod Waloni faverit, nomini Heriberti comitis, qui Frotmundum vel suos a praefata expulerat urbe. Heribertus comes synodum convocavit ad determinandam controversiam inter filium ipsius Hugonem [Col. 0455] deest 1. et H. 3. et Artoldum archiepiscopum; sed impediente Hugone, atque satagente ne forte ad fidelitatem et auxilium Ludowici regis congregarentur, omisere conventum. Rex Ludowicus Burgundiam petens, comperit Rotgarium [Col. 0455] rotgerium 1. [Col. 0456C] comitem prope se forte metatum; quem aggressus, comprehendit cum his qui cum eo erant super fluvium Maternam, secumque in Burgundiam duxit. Hugo et Heribertus comites episcopos convocant Remensis dioceseos. Qui convenientes apud Suessionem in aecclesia sanctorum Crispini et Crispiniani, tractant de statu Remensis episcopii, definientes [Col. 0455] definiuntque 2. 3. , conquerentibus clericis atque nobilibus laicis diu pastore sedem ipsam vacare, ut [Col. 0455] deest 1. quoniam Artoldus episcopus juraverat quod numquam se de ipso episcopatu intromitteret [Col. 0455] intermitteret 1. Hugo V. , ad ipsius gubernationem reverti non deberet, Hugo vero, filius Heriberti comitis, qui prius ad ipsum episcopatum fuerat evocatus [Col. 0455] electus corr. evocatus l. , clero populoque petente, ordinaretur episcopus. Ibique [Col. 0455] ibiqueâevocat. desunt 2. 2a. 3b. me Hugo primum de exilio jussu suo [Col. 0456D] evocat. Indeque Remos adeuntes episcopi, eundem electum nostrum [Col. 0455] deest 2. 3. p. e. 3. praesulem consecrant apud sanctum Remigium. Rotgarius comes, datis obsidibus, dimittitur a rege Ludowico, Duagium castellum reddens Arnoldo. Monasterium sancti Theoderici divinis [Col. 0457A] illustratur miraculis. Crux major aecclesiae Remensis auro cooperta, gemmisque pretiosis ornata, ab eadem furtim aufertur aecclesia. Canonici Montisfalconis [Col. 0457D] Montfaucon. oppressione Virdunensis episcopi praegravati [Col. 0457] ut asserebant p. Hugo V. , deserentes coenobium suum, corpus sancti Balderici patroni sui deferunt Remis.
Ludowicus rex Burgundiam petens, Rotgarium comitem cum Hugone nigro ac Gisleberto pacificavit; indeque Laudunum remeans, Arnoldum cum Landrico, fratre ipsius, eodem castro proditionis insimulatos expulit, et Rotgario [Col. 0457] rotgerio 1. Laudunensem comitatum dedit; compertoque quod Hugo Albus ad obsidendum Laudunum properaret, Burgundiae partes cum Artoldo episcopo et Rotgario comite repetit. Quo circa Vitriacum [Col. 0457] uituriacum 2. victuriacum 3. castrum deversante, Hugo [Col. 0457B] et Heribertus Laudunum obsident. Sumptis autem secum rex quos undecumque colligere potuit, in pagum Porcensem venit. Quo audito, Hugo et Heribertus, scilicet quod rex eis appropinquaret, obsidione relicta properant contra, et insperatum regis invadentes exercitum, nonnullos sternunt, reliquos in fugam vertunt. Rex ipse cum paucis eductus a suis, et eximere se bello coactus, vix evasit, Artoldo episcopo et comite Rotgario comitantibus secum. Artoldus episcopus, perditis rebus quas ibi habuerat, ad Hugonem ac [Col. 0457] et 2. 3. Heribertum accessit [ H. R. IV, 29, add. adductus ab amicis]; et datis sacramentis prout ab eo quaesierunt, redditisque sibi abbatiis sancti Basoli et Avennaco cum villa Vindenissa, et pacta pace cum Hugone praesule, ad sanctum Basolum illic habitaturus [Col. 0457C] devenit. Hugo et Heribertus obsidionem Lauduni relinquunt. Ludowico regi filius nascitur, et praemissi comites cum Willelmo locuti, mox Lauduni repetunt obsidionem, proditionem castri sibi fieri rati; nulloque, quod arbitrati fuerant, patrato negotio, revertuntur in sua. Ludowicus rex a Karlo Constantino in Vienna recipitur; et Aquitani ad eum veniunt, illumque suscipiunt. Hugo et Heribertus, Willelmus et Arnulfus simul locuntur; et Heribertus inde ad Othonem regem [Col. 0457] ad regem 3. trans Rhenum proficiscitur. Anno
Ludowicus rex, firmatis sibi Aquitanis, Laudunum revertitur; nec diu remoratus [Col. 0457] moratus 3. , non obtenta pace, in Burgundiam remeat [Col. 0457] revertitur 3. . Legatus Stephani papae, [Col. 0457D] nomine Damasus, episcopus Romae ob hanc legationem peragendam ordinatus, in Franciam venit, afferens litteras apostolicae sedis ad principes regni cunctosque Franciae vel Burgundiae habitatores, ut recipiant regem suum Ludowicum; quod si neglexerint, et eum amplius hostili gladio persecuti fuerint, excommunicationis [Col. 0458A] depromissurum [Col. 0457] depromens 2. 3. interminationem. Pro qua re colloquentes episcopi Remensis dioceseos cum Heriberto comite, deprecati [Col. 0457] precati 1. sunt eum, ut intercederet apud Hugonem principem pro receptione regis. Proditores quidam Remis reperti et interfecti sunt; quidam rebus aecclesiae privati, ab urbe depelluntur. Legati Remensis aecclesiae Roma regressi, pallium deferunt Hugoni episcopo ab Stephano papa transmissum. Cum quibus pariter et legatio venit principibus regni, ut Ludowicum [Col. 0457] loduuicum 3. regem recipiant, et sic legatos suos Romam dirigant; quod si usque ad nativitatem Domini facere non procuraverint, excommunicandos tunc fore se noverint. Domnus Odo abbas pro pace agenda inter Hugonem regem Italiae et Albricum Romanum patricium [Col. 0458B] apud eundem regem laborabat. Idem vero rex Hugo Sarracenos de Fraxinido eorum munitione disperdere conabatur. Rotgarius comes apud Willelmum Nortmannorum principem functus legatione pro Ludowico rege, ibidem defunctus est. Willelmus regem Ludowicum regaliter in Rodomo [Col. 0457] rodomum 2. suscepit. Item Willelmus Pictavensis et Brittones cum suis principibus ad regem venerunt. Cum his ergo rex super [Col. 0457] deest 2. Isaram venit. Hugo vero et Heribertus cum Othone duce Lothariensium, destructis pontibus et ablatis navibus, cum his quoque quos habere poterant, ex altera parte fluminis consederunt; et agitata inter eos per internuntios controversia, dantur tandem [Col. 0457] t. d. 2. 3. indutiae a medio Septembri usque ad medium Novembris, et obsides accipiuntur utrimque, a [Col. 0458C] rege quidem filius Heriberti minor. Qui etiam rex, tam ipse quam Willelmus, sed et Hugo, mittunt obsides Othoni regi per Othonem ducem. Fames magna per totam Franciam et Burgundiam, mortalitas quoque maxima boum grassata est in tantum, ut valde pauca hujusmodi animalia in his remanserint terris.
Ludowicus [Col. 0457] Lodhuuicus 3. rex Othoni regi obviam proficiscitur, et amicabiliter se mutuo suscipientes, amicitiam suam [Col. 0457] s. mutuo 3. firmant conditionibus; multumque de pace inter regem Ludowicum et Hugonem laborans Otho, Hugonem tandem ad eundem regem convertit. Heribertus etiam pariter cum aequivoco filio suo ipsius regis Ludowici efficitur. Revertente rege, Remensis dioceseos episcopi ad eum veniunt; et [Col. 0458D] ipse Rodulfum [Col. 0457] q. r. 3. quoque Laudunensem recepit, ac suum eidem restituit episcopium. Domnus Odo venerabilis abbas, multorum restaurator monasteriorum sanctaeque regulae reparator, Turonis obiit, et sepultus est apud sanctum Julianum [Col. 0457] ita 2. 3. Hugo Fl. martinum 1. Hugo V. sed cf. infra a. 945. [Col. 0457] Hugo Vird. addit: «Et successit ei Heimardus vir venerandus.» . Anno
Arnulfus comes Willelmum, Nortmannorum principem, ad colloquium evocatum, dolo perimi fecit [Col. 0459] et Richardus primus successit, qui Normaniam dono regis Ludovici obtinuit Hugo V. . Rex Ludowicus filio ipsius Willelmi, nato [Col. 0459] natum 1. 3. de concubina Brittanna, terram Nortmannorum dedit; et quidam principes ipsius se regi committunt, quidam vero Hugoni duci. Heribertus comes obiit, quem sepelierunt apud sanctum Quintinum filii sui [Col. 0459] ipsius 2. ; et audientes Rodulfum, filium Rodulfi de Gaugliaco [Col. 0459] gaugiaco 2. 3. [Col. 0459D] Gouy in pago Braebantensi. BOUQ. , quasi ad invadendam terram patris eorum advenisse, aggressi eundem interemerunt. Quo audito, rex Ludowicus valde tristis efficitur. Artoldus episcopus, relicto coenobio sancti Basoli, ad regem profectus est. At ille promittit ei se redditurum Remensem episcopatum; quique assumptis [Col. 0459B] secum fratribus suis, et aliis quibusdam qui abjecti fuerant ab episcopatu Remensi, Altmontem castrum occupant [Col. 0459] occupat 2. 3. H. R. . Cum quibus rex Ludowicus [Col. 0459] lodhuuicus 3. etiam Mosomum aggressus [Col. 0459] agressus 3. , repellitur a fidelibus Hugonis episcopi, quibusdam suorum interemptis; suburbanas tamen domos quasdam ipsius castri succendit, in quibus multum congestarum periit frugum.
Hugo [Col. 0459] H. Magnus Hugo V. dux Francorum crebras agit cum Nortmannis, qui pagani advenerant, vel ad paganismum revertebantur, congressiones; a quibus peditum ipsius christianorum multitudo interimitur. At ipse nonnullis quoque Nortmannorum interfectis, ceterisque actis in fugam, castrum [Col. 0459] urbem 2. 3. Ebroas [Col. 0459] ebroicas 2. 3. [Col. 0459D] Evreux. , faventibus sibi qui tenebant illud [Col. 0459] deest 2. Nortmannorum [Col. 0459C] christianis, obtinet. Ludowicus Rodomum repetens, Turmodum [Col. 0459] trumonum 3 b. Nortmannum, qui ad idololatriam gentilemque ritum reversus, ad haec [Col. 0459] adhuc 3. etiam filium Willelmi aliosque cogebat, regique insidiabatur, simul [Col. 0459] simulque 3. cum Setrico rege pagano, congressus cum eis interemit [Col. 0459] interimit 2. 3. ; et Erluino Rodomum committens, revertitur ad Compendium, ubi eum expectabat Hugo dux cum nepotibus suis, Heriberti filiis, de quibus recipiendis frequens agitabatur intentio. Quorum rex primum tunc Hugonem episcopum, mediatoribus Othone duce Lothariensium et Adelberone praesule, Hugone quoque duce praecipue insistente, recepit, eo tenore, ut abbatiae, quas dimiserat [Col. 0459] relinquerat 2. reliquerat 3. ad regem profectus, Artoldo [Col. 0459] altoldo 1. episcopo restituerentur; aliud etiam episcopium ipsi provideretur; [Col. 0459D] fratribus quoque et propinquis ejus honores, quos ex episcopatu Remensi habuerant, redderentur. Postea ceteri quoque filii Heriberti comitis recipiuntur a [Col. 0460A] rege. Item rex Ludowicus [Col. 0459] l. r. 2. 3. Rodomum [Col. 0459] rodomo 3. profectus, Ebroas [Col. 0459] ebroicas 2. 3. ab Hugone duce recepit, et apud Parisium, depressus infirmitate, pene [Col. 0459] poene 2. tota decubuit [Col. 0459] decumbit 2. aegrotus aestate.
Hugo praesul Amblidum [Col. 0460D] Ambli ad flumen Barum, qui Mosam infra Sedan influit. castrum cepit [Col. 0459] c. castrum 2. 3. atque combussit; quod Rotbertus et Rodulfus fratres Remis expulsi tenebant [Col. 0459] detinebant 2. 3. H. R. , unde et depraedationes per episcopium Remense faciebant. Erluinus cum Arnulfo congressus, victoriaque potitus, eum quoque, qui Willelmum Nortmannorum principem interemerat, occidit, et amputatis manibus [Col. 0459] amputatas manus 2. 3. ipsius, Rodomum transmisit. Item praefatus Hugo episcopus Altmontem [Col. 0459] almontem 3. munitionem obsidet, quam tenebat Dodo frater Artoldi episcopi; tandemque accepto parvulo filio ipsius [Col. 0459] i. f. 2. 3. obside, discedit, rege quoque [Col. 0460B] mandante. Hugo dux filiam regis ex lavacro sancto suscepit, et rex ei ducatum Franciae delegavit, omnemque Burgundiam ipsius ditioni subjecit. Idem vero Hugo Arnulfum cum rege pacificavit, cui rex infensus erat ob necem Willelmi. Oddo [Col. 0459] Odo 2. 3. 3 b . rex quosdam fideles Ludowici, qui sibi insidiabantur, comprehensos [Col. 0459] comprehendit et in 2. 3. in custodia misit; unde inter ipsos reges exoritur scandalum. Anno
Ludowicus rex in Aquitaniam proficiscitur cum regina [Col. 0459] reginaâcum desunt 3 b . Gerberga, et locutus cum Regimundo [Col. 0459] ragimundo 2. 3. 3 b . , Gothorum principe, ceterisque proceribus Aquitanorum, revertitur in Franciam. Castrum quoddam vocabulo Montiniacum, in pago Suessonico situm, quod [Col. 0459] deest 2. erat ex abbatia sancti Crispini, quam dudum [Col. 0460C] receperat [Col. 0459] perceperat 2. praeceperat 3. , reddentibus eam sibi filiis Heriberti, et Ragenoldo dederat, proditione quorundam oppidanorum fideles regis ceperunt, occiso Andrea quodam, qui illud tenebat ad fidelitatem filiorum Heriberti, sed et proditore ab Andrea perempto. Ambianensem quoque urbem, quam tenebat Odo [Col. 0459] hodo 2. filius Heriberti, favente Deroldo episcopo, et tradentibus ipsius episcopi fidelibus, domestici regis recipiunt. Ex quibus rebus ita gestis exoritur iterum discordia inter regem et filios Heriberti. Otho dux Lothariensium vita decessit. Hugo dux Francorum cum Nortmannis pactum firmat [Col. 0459] p. f. c. N. 2. 3. , datis utrimque et acceptis obsidibus; indeque profectionem parat cum filiis Heriberti, obviam profecturus Oddoni [Col. 0459] othoni 2. odoni 3. regi in regnum Lotharii. Sed idem rex adventum [Col. 0460D] suum differens, Herimannum quendam ducem cum ingenti dirigit exercitu. Ludowicus rex, pace facta inter Erluinum et Arnulfum, castrum Ambianensium [Col. 0461A] eidem Erluino dedit. Filii Heriberti quandam munitionem Rodulfi [Col. 0461] radulfi 2. 3. cujusdam fidelis Ludowici regis, nomine Clastris, sitam in pago Veromandinse [Col. 0461] veromandinse corr. veromandense 1. proditione capiunt. Et eodem Rodulfo [Col. 0461] radulfo 2. clam evadente, thesauros ipsius invadunt atque diripiunt, municipiumque vacuum derelinquunt.
Hugo dux colloquium Herimanni petit, qui missus erat obsidere castella Ragnarii [Col. 0461] ragenarii 3. ac Rodulfi fratrum, Ludowici regis fidelium; qui resistendi Herimanno praesidium non habentes, veniam, datis muneribus multis, ab Oddone rege [Col. 0461] ad odonem regem 2. 3. deposcunt. Is equidem palatium Aquis deveniens, cum Lothariensibus colloquium habuit. Ubi missi regis Ludowici, sed et Hugonis ducis legati ad eum venerunt. Qui legatos regis honorifice suscipiens, legatis aversabatur [Col. 0461B] [Col. 0461] adversabatur 2. 3. ducis; donec Manasses quidam, missus Hugonis, videns legatos Ludowici valde legationi suae adversos existere, mandata quaedam [Col. 0461] deest 3. sibi ab hoc rege data nuper ad ipsum Oddonem [Col. 0461] odonem saepius 2. 3. perferenda, quae [Col. 0461] qui 2. prius aperire noluerat, in medium protulit; pandens exprobrationes non modicas, quas sibi rex Ludowicus Oddoni regi [Col. 0461] deest 3. perferre praeceperat, quod scilicet perjurus esset Oddo de juramentis quae Ludowico juraverat, adiciens et alia indecora nonnulla. Quibus admodum permotus Oddo, missos Ludowici, quia verbis Manasse contradicere non valebant, abiciens, legatos Hugonis honorabiliter habuit, omnesque sibi fideles ab auxilio seu participatione [Col. 0461] partitip. corr. particip. 1. Ludowici sese submovere praecepit.
[Col. 0461C] In Transrhenensibus Germaniae regionibus quidam homo erat, cui manus abcisa [Col. 0461] abscissa 2. 3. fuerat, et post annos quatuordecim, sicut asserunt qui eum noverunt, subito dum nocte [Col. 0461] noctu 2. 3. dormiret, ei ex integro restaurata [Col. 0461] restituta 3 b . est. In eisdem [Col. 0461] iisdem 3. partibus per quosdam pagos ignei globi ferri [Col. 0461] ferre 2. 3. videbantur in aere, quique nonnullas [Col. 0461] nonnullos 1. illic circumvolantes incenderunt domos ac [Col. 0461] et 2. 3. villas; a [Col. 0461] ex corr. a 1. quibusdam vero locis, crucibus [Col. 0461] cruribus 2. oppositis, cum benedictione episcopali et aqua benedicta repellebantur. Regii milites episcopatum Remensem depraedantur, et filii Heriberti abbatiam sancti Crispini, Ragenoldus quoque abbatiam sancti Medardi; sicque alterutris debachantur rapinis atque depraedationibus. Tempestas nimia facta est in pago Parisiaco, et turbo vehementissimus, [Col. 0461D] quo parietes cujusdam domus antiquissimae, qui [Col. 0461] quae 2. validissimo constructi [Col. 0461] constructu 2. cemento in monte qui dicitur Martyrum [Col. 0461D] Montmartre. diu perstiterant immoti, funditus sunt eversi. Feruntur autem daemones tunc [Col. 0462A] ibi sub equitum specie visi, qui aecclesiam quandam [Col. 0461] quendam 2. , quae proxima stabat, destruentes, ejus trabes, memoratis parietibus [Col. 0461] p. m. 2. 3. incusserint [Col. 0461] incusseruntâsubrueruntâevulseruntâvastaverunt 3. , ac sic eos subruerint, vineas quoque montis ipsius evulserint, et omnia sata vastaverint.
Subsecuta mox Brittonum pernities, qui discordia inter se principum Berengarii et Alani divisi, a Nortmannis, cum quibus pactum inierant, pervasi et magna sunt caede attriti [Col. 0461] atriti 2. . Civitas eorum Dolus nomine capta, et episcopus ejusdem confugientium in aecclesiam multitudinum stipatione oppressus et enecatus est. Reparatis denique Brittones viribus certamen ineunt, in quo superiores Nortmannis exstitisse [Col. 0461] deest 1. visi sunt. Tertia tandem congressione inita [Col. 0461] inito 1. , magna ex utraque parte [Col. 0461] deest 2. cecidit multitudo; [Col. 0462B] victoria vero potiti Nortmanni, Brittones usque ad internetionem caedunt et [Col. 0461] et eos a 2. 3. a terra ipsorum disperdunt. Ipsique Nortmanni, qui nuper a transmarinis advenerant [Col. 0461] venerant 3. regionibus, eorum terras [Col. 0461] terram 2. 3. invadunt.
Ludowicus rex in terram Nortmannorum proficiscitur cum Arnulfo et Erluino et quibusdam episcopis Franciae ac Burgundiae. Arnulfus itaque praecedens regem, quosdam Nortmannorum, qui custodias observabant apud Arcas [Col. 0462D] Arques. , fudit, et regi transitum praeparavit; sicque rex Rodomum perveniens, a Nortmannis in urbe suscipitur; quibusdam mare petentibus qui eum nolebant recipere, ceteris omnibus sibi subjugatis. Hugo dux cum suis et quibusdam Burgundiae proceribus trans Sequanam faciens iter, [Col. 0462C] Bajocas usque pervenit, et civitatem obsedit, quam rex ei dederat, si eum ad subiciendam sibi hanc Nortmannorum gentem adjuvaret. Receptus autem rex a Nortmannis, mandat duci, ut a praefatae civitatis obsidione discedat. Quo discedente, rex in eam ingreditur; unde et discordiae fomes inter regem concitatur et ducem; sed et pro eo quod rex obsides ab Ebrocensibus, qui Hugoni subditi erant, accepit, quos eidem duci reddere noluit. Anno
adhuc rege Ludowico [Col. 0461] l. r. 2. 3. apud Rodomum degente, Gerberga regina filium Lauduni peperit, qui Karolus ad catezizandum [Col. 0461] catetiz. corr. cateciz. 1. vocitatus [Col. 0461] vocatus 2. 3. est. Reversus rex Laudunum, et cum Arnulfo locutus, dispositis quibusdam rebus, Rodomum regreditur. At Bernardus [Col. 0462D] Silvanectensis comes et Tetbaldus Turonensis [Col. 0461] deest 2. 3. cum Heriberto castellum regis Montiniacum paschae diebus aggressi, capiunt, incendunt [Col. 0461] i. ac d. 2. 3. , diruunt. Idem quoque Bernardus venatores et canes regis invadens, [Col. 0463A] equos eorum vel quaeque sibi visa sunt, aufert; Compendium etiam, regalis sedis oppidum, pervadit cum quibusdam villis eidem sedi subjectis. Rex Ludowicus, collecto secum Nortmannorum exercitu, Veromandinsem [Col. 0463] veromandensem 1. pagum depraedatur, assumptoque cum ipsis [Col. 0463] illis 2. 3. Erluino cum parte [Col. 0463] patre 2. militum Arnulfi, sed et Artoldo episcopo cum his, dudum [Col. 0463] q. d. 2. 3. H. R. qui Remis ejecti fuerant, comitibus quoque Bernardo ac Theoderico [Col. 0463] teoderico 2. nepote ipsius, Remorum obsidet urbem. Vastantur circumquaque segetes, villaeque diripiuntur et partim exuruntur, necnon aecclesiae plures effringuntur. Quoties [Col. 0463] Quotiens 2. pugnatum ad portas vel circa murum, vulnerati ex utraque parte non pauci, quidam etiam interempti sunt. Hugo denique dux proeliatus cum Nortmannis, [Col. 0463B] qui fines suos ingressi fuerant, eos non modica caede [Col. 0463] clade 3. fudit, et a terminis suis ejecit; post haec Remis ad regem mittit, dans obsides, ut Ragenoldus ex parte regis ad colloquium sibi occurrat. Quo abeunte, tractat cum eo, uti rex obsides ab Hugone episcopo accipiat, et ab obsidione Remensi discedat; quatinus [Col. 0463] quatenus 2. 3. idem praesul denominato placito ad reddendam rationem de omnibus, quae rex ab eo quaesierat [Col. 0463] quaesierit 2. H. R. , accedat. Quibus hoc sibi tenore datis, rex ab obsidione recedit post quintam decimam, quo civitas obsessa fuerat, diem. Igitur circa missam sancti Johannis Hugo dux placitum cum rege per sequestres [Col. 0463] sequestros 2. habuit, in quo nihil certi [Col. 0463] certe 1, certum 2. 3. de pace inter ipsos componenda gestum, nisi tantum quod [Col. 0463] deest 2. indutias ad invicem sibi [Col. 0463C] dederunt [Col. 0463] deest 2. usque ad medium mensem Augustum.
His ita gestis, rex Ludowicus, assumpto Erluino et quibusdam domesticis suis secum, Rodomum petit. Domnus Theotilo [Col. 0463] teotilo 2. venerandus urbis Turonicae praesul obiit, qui dum de pace inter regem et principes componenda certaret, hisque studiis occupatus a Lauduno rediret, aegritudine corporis in ipso deprimitur itinere. Cumque ultimum jam exhalaret [Col. 0463] exalaret 2. 3. spiritum, apparuit signum quoddam luminis per aera discurrens, cubitum longitudinis habere visum; cujus lumine ad depellendas noctis tenebras sufficienter perfuncti sunt [Col. 0463] superscr. 1. deest. 2. , qui funus ejus deducebant; talique potiti solamine per milia fere, ceu fertur, ducenta, Turonicam usque corpus ejus perferunt urbem. Quodque in monasterio [Col. 0463D] sancti Juliani, quod idem vir sanctus summa instituerat religione, juxta sepulcrum domni Odonis reverenter humatur, et exinde ipsum templum divinis illustrari [Col. 0463] inlustrare 2. miraculis declaratur.
Dum rex Ludowicus [Col. 0463] lodhuuicus 3. moraretur Rodomi, Hagroldus [Col. 0464A] [Col. 0463] haigroldus 2. 3. et infra. Nortmannus, qui Bajocis praeerat, mandat ei, quod ad eum venturus esset condicto tempore vel loco, si rex ad illum locum accederet. Veniente denique rege cum paucis ad locum denominatum, Hagroldus cum multitudine Nortmannorum armatus advenit [Col. 0463] venit. corr. advenit 1. advenerat 2. , invadensque socios regis, pene cunctos interemit [Col. 0463] interimit 3. . Rex solus fugam iniit, prosequente se quodam Nortmanno [Col. 0463] N. (normanno) 3. q. 2. 3. sibi fideli. Cum quo [Col. 0463] cumque 2. Rodomum veniens, comprehensus est [Col. 0463] deest 3. ab aliis Nortmannis quos sibi fideles esse putabat, et sub custodia detentus. Hugo quoque, rex Italiae, regno depulsus a suis, et filius ipsius in regnum receptus [Col. 0463] susceptus 2. 3. cui successit Lotharius filius ejus Hugo V. est. Hugo praesul Altmontem castrum obsidens, post septem ferme [Col. 0463] formae corr. fermae 2. obsidionis ebdomadas recipit, reddente illud Dodone [Col. 0463] odone 2. 3. [H. R. IV, 31, D. domni Artoldi fratre] , tali sub tenore, ut filium ipsius et filium fratris sui suscipiens idem archiepiscopus [Col. 0463] episcopus 2. 3. , concederet eis terram patrum suorum. Hugone duce de regis ereptione laborante, Nortmanni filios ipsius regis dari sibi obsides quaerunt, nec aliter regem se dimissuros asserunt. Mittitur igitur [Col. 0463] deest 2. ad reginam pro pueris; illa minorem mittens, majorem fatetur se non esse missuram. Datur igitur minor, et ut rex dimittatur, Wido [Col. 0463] vindo 3. Suessorum episcopus sese obsidem tradit. Dimissus itaque rex a Nortmannis, suscipitur ab Hugone principe; quique committens eum Tetbaldo [Col. 0463] Tethaudo Carnotensium comiti Hugo V. , cuidam suorum, proficiscitur Othoni regi obviam. Qui rex nolens loqui cum eo, mittit ad eum Conradum ducem Lothariensium. Cum quo locutus Hugo infensus Othoni regi revertitur. [Col. 0464C] Richario Tungrensium praesule defuncto, idem episcopium rex Otho Hugoni, abbati monasterii sancti Maximini, nolenti atque refugienti dedit, eumque ordinari fecit episcopum; et ita remeat trans Rhenum.
In pago Parisiacensi, necnon etiam per diversos [Col. 0463] diversas corr. diversos 1. divisos 2. 3. circumquaque pagos, hominum diversa membra ignis plaga pervaduntur; quaeque [sensim [Col. 0463] deest. 1. ] exusta consumebantur, donec mors tandem finiret supplicia. Quorum quidam, nonnulla sanctorum loca petentes, evasere tormenta; plures tamen Parisius in aecclesia sanctae Dei genitricis Mariae sanati sunt, adeo ut quotquot illo pervenire potuerint, asserantur ab hac peste salvati; quos Hugo quoque dux stipendiis aluit cotidianis. Horum dum quidam vellent ad [Col. 0464D] propria redire, extincto refervescunt incendio, regressique ad aecclesiam liberantur [Col. 0463] liberentur corr. liberantur 2. . Anno
quidam motus inter filios Heriberti comitis [Col. 0463] deest. 2. 3. agitantur pro hereditatum distributione suarum. Qui [Col. 0465A] tamen, Hugone principe avunculo [Col. 0465] auumculo 2. ipsorum mediante, pacantur, divisis sibi, prout eis competens visum est, rebus. Hugo rex Italiae a suis in regnum recipitur. Edmundus Anglorum rex legatos ad Hugonem principem pro restitutione Ludowici regis dirigit; et idem princeps proinde conventus publicos cum nepotibus suis aliisque regni primatibus agit. Marinus papa decessit, cui successit Agapitus; et pax inter Albericum patricium et Hugonem regem [Italiae] depaciscitur. Hugo dux Francorum, ascito secum Hugone [Nigro] filio Richardi, ceterisque regni primatibus, Ludowicum regem, qui fere per annum sub custodia detinebatur apud Tetbaldum comitem, in regnum restituit; recepto Lauduno castro, quod regina Gerberga tenebat, et eidem Tetbaldo [Col. 0465B] commisso. Qui dux Hugo renovans regi Ludowico regium honorem vel nomen, ei [Col. 0465] et 1. sese cum ceteris regni committit primoribus. Edmundus rex transmarinus defungitur; uxor quoque regis Othonis, soror ipsius Edmundi, decessit.
Regina Gerberga nuper ad Othonem regem, fratrem suum, legationem direxerat, auxilium deposcens ab eo. Qui maximum colligens ex omnibus regnis suis exercitum, venit in Franciam, Conradum [Col. 0465] chonradum 2. quoque secum habens, Cisalpinae Galliae regem. Quibus rex Ludowicus obviam profectus, satis amicabiliter et honorifice suscipitur ab eis; sicque pariter Laudunum venientes, considerataque castri firmitate, deverterunt ab eo, Remensem aggredientes urbem; quam cingentes obsidione, ingenti vallarunt exercitu. [Col. 0465C] Videns autem praesul [Col. 0465] h. p. 2. 3. H. R. Hugo, obsidionem se tolerare non posse, neque tantae resistere multitudini, locutus est cum quibusdam principibus qui videbantur sibi esse amici, videlicet cum Arnulfo, qui ejus sororem, et Uddone [Col. 0465] oddone 1. uuiddone 2. , qui amitam [Col. 0465] amicam 2. ipsius habebat uxorem, sed et cum Hermanno [Col. 0465] herimanno 2, 3. Uddonis [Col. 0465] uuiddonis 2. fratre; quaesivit ab eis, quid [Col. 0465] quid corr. quod 2. sibi foret agendum. Qui tale consilium dederunt ei, ut egrederetur [Col. 0465] egrederentur 2. cum suis et relinqueret urbem, quia id dispositum a regibus erat, ut omnimodis expelleretur, neque intervenire possent apud reges pro ipso, quin eruerentur ei oculi si urbem vi capi contigisset. Quo consilio percepto ac suis intimato, post tertiam obsidionis [Col. 0465] obsidiones 2. diem cum pene cunctis qui secum tunc aderant militibus egressus est. Sicque reges cum [Col. 0465D] episcopis et principibus ingredientes urbem, domnum Artoldum praesulem, qui dudum fuerat ejectus, iterum [Col. 0465] deest 1. intronizari fecerunt; quem Rotbertus Treverensis archiepiscopus et Fredericus Magonciacensis [Col. 0466A] [Col. 0465] maguntiacensis 2. accipientes [Col. 0465] quia sic sedis Romanae auctoritas promulgaverat Hugo V. utraque manu eidem sedi restituerunt. Deinde relinquentes Gerbergam reginam Remis, ipsi reges cum exercitibus suis [Col. 0465] deest. 1. terram Hugonis aggrediuntur; et urbem Silvanectensem obsidentes, ut viderunt munitissimam, nec [Col. 0465] n. e. v. e. desunt 2. eam valentes expugnare, caesis quibusdam suorum, dimiserunt [Col. 0465] d. s. t. S. desunt 2. . Sicque trans Sequanam contendentes, loca quaeque praeter civitates gravibus atterunt depraedationibus [Col. 0465] praedationibus 3. , terramque Nortmannorum peragrantes, loca plura devastant, indeque remeantes [Col. 0465] revertentes 2. , regrediuntur [Col. 0465] regredientur corr. regrediuntur 2. in sua [Col. 0465] illa 1. . Deroldus Ambianensium praesul vita decessit [Col. 0465] decedit 3. . Anno
Hugo princeps, moto exercitu, in Arnulfi terram proficiscitur, obsidetque quasdam munitiones ipsius; [Col. 0466B] nulloque patrato prout speravit negotio, revertitur in sua. Rex quoque Ludowicus cum quibusdam Lothariensibus Mosomum [Col. 0465] mosonum 3. , quod Hugo praesul ejectus [Col. 0465] rejectus 1. R. e. 2. 3. H. R. Remis tenebat [Col. 0465] retinebat 2. 3. H. R. , obsedit; sed nec ipse quippiam pro votis efficiens, recedentibus tandem post mensem Lothariensibus, ipse Remos [Col. 0465] remis corr. remos 1. regreditur. Bovo Catalaunensis episcopus obiit; eliguntque sibi Catalaunenses quendam nobilem adolescentem clericum, nomine Gibuinum. Ludowicus rex Aquis pascha cum Othone rege celebrat, et regiis ab eo honoratur [Col. 0465] h. ab. eo 2. 3. muneribus. Hugo princeps a quibusdam praesumptiose persuasus, Remensem cum Hugone praesule, quasi mox capturus, aggreditur urbem; frustratoque voto, resistentibus fidelibus regis et Artoldi archiepiscopi, octavo postquam advenerant die, illusi recedunt. [Col. 0466C] Hugo praesul, annitente [Col. 0465] adnit. 2. 3. avunculo suo Hugone, ordinat Ambianis episcopum Tetbaldum quendam, aecclesiae Suessonicae clericum. Ludowicus rex, expetente Arnulfo comite, Atrabatem proficiscitur cum Artoldo episcopo, indeque cum Arnulfo ad obsidendum Monasteriolum, castrum Rotgarii [Col. 0465] rotgerii 1. filii Erluini, progrediuntur; postque laborem inefficacem, pluriumque [Col. 0465] plurimumque corr. pluriumque 2. mortes suorum, spe privati regrediuntur ad propria. Tempestas magna Remis effusa est per unius omne noctis spatium cum coruscationibus [Col. 0465] chor. 2. continuis et terrae motu, adeo ut putei replerentur et domus nonnullae subverterentur.
Conventus placiti regum Ludowici et Othonis super Charam [Col. 0465D] Cher fluvium intrante mense Augusto celebratur, Hugone principe circa Mosomum et Duodeciacum [Col. 0466D] [Col. 0466D] Douzy castra metato; ubi res litis inter Artoldum et Hugonem Remensis aecclesiae praesules ab episcopis auditur. Et quia synodus tunc convocata non fuerat, altercatio determinari non potuit. Synodus [Col. 0467A] autem circa medium mensis Novembris habenda [Col. 0467] abenda 2. denuntiatur. Interim vero sedes Remensis Artoldo conceditur, Hugo alter praesul in Mosomo commorari permittitur. Treugae vel indutiae belli inter regem Ludowicum et Hugonem principem usque ad synodi tempus. Othone rege mediante, disponuntur. Heriveus, nepos Herivei quondam archiepiscopi, habens munitionem quam aedificaverat citra Maternam fluvium, villas circumquaque [Col. 0467] circumquique 3. infra ad artaldo typorum errore. depraedabatur Remensis episcopii: excommunicatus ab Artoldo praesule pro his quas invaserat aecclesiae rebus. Contra cujus praedones egressi quadam die Ragenaldus [Col. 0467] ragenoldus 2. 3. comes et Dodo, frater [et fratres. H. R. ] ipsius praesulis, cum quibusdam militibus [Col. 0467] a. m. 2. 3. aecclesiae, ipsos grassatores in fugam agunt. Quo audito, idem [Col. 0467B] Heriveus [Col. 0467] herviveus 3. , armatis his quos secum habebat militibus, a munitione sua egressus contra nostros [Col. 0467] nos 2. ad pugnam, et congressus cum eis, interemptus est cum suorum quibusdam [Col. 0467] q. s. 2. 3. ; ceteri omnes in fugam versi sunt, vulneratis ex utraque parte nonnullis. Corpus ejusdem Remos a victoribus perlatum est. Hugo praesul assumens [secum [Col. 0467] deest. 1. ] Tetbaldum de Lauduno [Col. 0467B] [* H. R. IV, 33. T. de Monteacuto ( deest tamen in cod. Montispessulani ) sororis suae maritum.] cum aliis nonnullis malefactoribus, in Culmisciacum [Col. 0467] colmisciacum 1. [Col. 0467D] Cormicy. ceterasque contiguas villas tempore vindemiae venit; qui omne pene vinum ex his colligentes, in diversos pagos abducunt.
Synodus praedicta [Col. 0467] S. denunciata circa medium mensis novembris Virduni Hugo V. Virduni habita est, praesidente Rotberto Treverensi praesule, cum Artoldo [Col. 0467C] Remensi [Col. 0467] R. Berengario Virdunensi, O. Hugo V. , Odalrico [Col. 0467] odolrico 2. 3. Hugo Fl. Aquensi, Adalberone [Col. 0467] adhelberone 2. 3. alberone Hugo Fl. Mettensi, Gosleno [Col. 0467] goslino 2. 3. ita et infra. Tullensi, Hildebaldo Transrhenensi [Col. 0467] t. Mirnegardo Werdensi 3; et Hildebaldus vere Mimigardevordensis episcopus erat. , Israhele Brittone, praesente [Col. 0467] brittone praesente. Brunone 1. Hugo V. Brunone abbate [Col. 0467D] Laureshamensi. fratre regis Othonis, Agenoldo [Col. 0467D] Gorziensi. quoque et Odilone [Col. 0467] odilone Cluniacensi abbate Hugo Fl. [Col. 0467D] Stabulensi. , cum aliis quibusdam venerandis abbatibus [Col. 0467D] Hugo V. addit: «Synodus autem haec ob hoc [Col. 0468D] Virdum denuntiata fuit, ut sic saltem interesset conventui episcoporum praefatus Virdunensis Beringarius, cujus tanta esset auctoritas, ut improbari videretur, quod constantissimae nobilitatis ejus authentica praesentia non roboraretur.» . Ad quam Hugo episcopus evocatus, missis etiam duobus ad eum deducendum episcopis, Adalberone et Gosleno, venire noluit. Universa vero synodus domno Artoldo [Col. 0467] deest. 1. Remense tenendum adjudicavit episcopium. Indicitur iterum synodus Idus Januarii habenda [Col. 0467] deest 1. Anno
synodus praedicta celebratur in aecclesia sancti Petri, ante prospectum castri Mosomi, a domno Rotberto ceterisque Trevirensis [Col. 0467] treverensis 2. 3. dioceseos episcopis [Col. 0467D] et aliquibus Remensis. Veniens autem illuc Hugo [Col. 0468A] praesul, et locutus cum Rotberto, synodum noluit ingredi. Litteras vero quasdam ex nomine Agapiti papae misit ad episcopos per clericum suum, qui eas Roma detulerat, nihil auctoritatis canonicae continentes; hoc tantum praecipientes, ut Hugoni Remense redderetur episcopium. Quibus lectis, ineuntes episcopi consilium cum abbatibus et ceteris sapientibus qui aderant, responderunt, non esse dignum vel congruum, ut mandatum legationis apostolicae, quam dudum Rotbertus archiepiscopus, deferente Frederico praesule Mogonciacensi [Col. 0467] mogonciacensis 1. magont. 2. magonc. 3. , coram regibus et episcopis tam Galliae quam Germaniae susceperat, et partem jam praeceptionis ipsius exegerat, propter illas litteras intermitteret, quas insidiator Artoldi praesulis exhibebat; imo quod [Col. 0468B] regulariter coeptum fuerat, canonice pertractaretur. Sicque praeceptum est, ut recitaretur capitulum 19 Cartaginensis concilii de accusato et accusatore. Quo recitato, judicatum est, secundum diffinitionem [Col. 0467] def. 3. ipsius capituli, ut Artoldo praesule retinente communionem et parroechiam [Col. 0467] paroech. 1. paroch. 3. Remensem, Hugo, qui ad duas [Col. 0467] duos s. i. 2. jam synodos evocatus venire contempserat, a communione et regimine Remensis episcopii abstineret, donec ad universalem [Col. 0467] anniversalem 1. synodum, quae indicebatur Kalendas Augusti, sese purgaturus occurreret. Ipsumque capitulum mox in carta describi fecerunt episcopi coram se, subnectentes hanc etiam definitionem suam, et eidem Hugoni miserunt. Qui post alteram diem eandem cartam Rotberto praesuli remisit, hoc verbis remandans, [Col. 0468C] quod ipsorum judicio nequaquam oboediturus esset. Arnulfus comes castrum Monasteriolum, favente Hugone principe, capit. Interea proclamationis litterae a domno Artoldo diriguntur ad sedem Romanam. Domnus igitur Agapitus papa vicarium suum Marinum episcopum mittit ad Othonem regem propter evocandam et aggregandam generalem synodum. Litterae quoque ipsius papae mittuntur ab urbe Romana speciatim quibusdam episcopis Galliae Germaniaeque, vocantes eos ad eandem [Col. 0467] deest 3. synodum. Quae synodus aggregata [Col. 0467] congregata 3. est ex praecepto praefati papae in Engulenhein [Col. 0467] eungulenhein 1. eglehem 3. palatio regali, in aecclesia beati Remigii honore dicata, 7 [Col. 0467] deest 1. legitur etiam apud Hugonem V. Id Junii [Col. 0467] I. a 948. ind. 6. tertio papatus domni Agapeti anno, regni regis Othonis 13, Ludowici quoque 13. Hugo V. , causa videlicet maximarum dissensionum, [Col. 0468D] quae agitabantur inter regem Ludowicum [Col. 0469A] et Hugonem principem; inter Artoldum quoque Remorum archiepiscopum [Col. 0469] remensem episc. 2. 3. remensem archiepisc. Hugo V. et Hugonem illicite substitutum eidem urbi praesulem; quae dissensiones omne perturbaverant regnum Francorum. Ad quam synodum celebrandam, adveniente praedicto Marino sedis apostolicae vicario, convenerunt [Col. 0469] convenerunt 32 episcopi Galliae et Germaniae, quos dignos judicavimus subter annotare Hugo V. etiam Germaniae praesules cum quibusdam Galliarum episcopis, Rotbertus [Col. 0469] robertus 2 a . videlicet Trevirensis [Col. 0469] trever. 2. 3. saepius. archiepiscopus, Artoldus [Col. 0469] astardus 2 a . Remensis, Fredericus Mogontiacensis [Col. 0469] magunt 2. 3. , Wicfredus [Col. 0469] wifredus 2 a . Coloniensis, Adaldachus [Col. 0469] adeldacus 2. 3. adelbatus 2 a . Hammaburgensis, Hildeboldus [Col. 0469] hildebaldus 2. 3. heldebaldus 2 a . Mimegardevurdensis [Col. 0469] mimegarnouuredensis 1. mirnegardouurdensis 2. 3. mimagarnorverdensis Hugo V. , Goslenus [Col. 0469] gauslinus 2. goslinus 2 a . Tullensis, Adalbero [Col. 0469] adelbero 2. 3. adelbero. 2 a . Mettensis, Berengarius [Col. 0469] berungarius 2 a . Virdunensis, Fulbertus Camaracensis, Rodulfus Laudunensis [Col. 0469] licudunensis 3. , Richoo Warmacencis, Reimboldus [Col. 0469] reinboldus 2. rainbaldus 3. rambaldus 2 a . Spirensis, [Col. 0469B] Poppo [Col. 0469] popo 2 a . Wirtsiburgensis [Col. 0469] wilsib. 2. wizib. 3. witsib. Hugo V. , Chounradus [Col. 0469] ita 2; 1. corr. in choonradus; conradus 2 a . 3. Constantiacensis, Odelricus Augustensis, Thethardus [Col. 0469] tethardus 2 a . 3. Hugo V. Hildinesheimensis [Col. 0469] hildinesheimsis 1. hildinesheinsis 2. 3. hildinehensis Hugo V. , Bernardus Alfurtestedensis [Col. 0469] alfurcestensis 2. , Dudo [Col. 0469] dodo 2 a . Poderbrunnensis [Col. 0469] poderbrumensis 2. poderburnensis 3. , Farabertus [Col. 0469] Liopt. R. Michael R. Farab. T. 2. Michael. R. Far. T., Liop. Rib. 3. Tungrensis, Lioptacus Ribunensis, Michahel Radisponensis, Doddo Osnebruggensis [Col. 0469] dodo osneburgensis 2. 3. , Everis Mindensis, Baldricus Trajectensis, Heroldus Saltburgensis [Col. 0469] saleb. 1. salb. 3. , Adalbertus Bazsoensis, Starchandus Eistetensis [Col. 0469] eistenensis 1. eistentiensis 2. eistanciensis 3. , Horath Sleoswicensis [Col. 0469] leowicensis 3. horachs l. 2 a . , Wichardus [Col. 0469] wikardus 3. Basiliensis, Liesdac Ripuensis [Col. 0469] liesdao 1. Hugo V. lidac ribuensis 3. . Residentibus his praesulibus in aecclesia praedicti loci, post praemissas [Col. 0469] missas 2. preces secundum ordinem celebrandi concilii, et post lectiones sacrae auctoritatis, ingressis gloriosis regibus Othone ac Ludowico, et simul residentibus, post allocutionem praefati Marini sedis [Col. 0469C] apostolicae legati, exurgens Ludowicus rex e latere et consessu [Col. 0469] consensu 2. domni regis Othonis, proclamationis suae quaerimoniam propalavit coram praemisso Romanae sedis vicario ceterisque consedentibus [Col. 0469] consid. 2. 3. episcopis, referens qualiter accersitus fuerit a transmarinis regionibus per legatos Hugonis ceterorumque Franciae principum ad suscipiendum suae paternae hereditatis regnum, cunctorumque votis et acclamationibus [Col. 0469] clamat 2. 3. procerum militiaeque Francorum sublimatus et consecratus sit ad apicem regalis moderaminis obtinendum; postea vero ejectus sit a praefato Hugone, et dolis appetitus ac comprehensus, [Col. 0470A] per annum integrum sub custodia fuerit ab eo detentus, nec aliter ejus absolutio potuerit obtineri [Col. 0469] optineri 2. , nisi Laudunum castrum, quod solum tunc regina Gerberga cum fidelibus suis ex omnibus suis regiis sedibus retinebat, Hugone illud occupante, dimitteret. De his omnibus malis, quae post regni susceptionem passus fuerat, si quis obiceret, quod sui facinoris causa eidem fuissent illata, inde se [Col. 0469] deest 2. juxta synodale judicium et regis Othonis praeceptionem purgaret, vel certamine singulari defenderet.
Deinde surgens Artoldus archiepiscopus, protulit secundum jussionem papae Romani, quam ei delegaverat, litis initium atque tenorem, quae versabatur inter ipsum et Hugonem, subrogatum sibi aecclesiae [Col. 0470B] Remensis antistitem. Post quarum litterarum [Col. 0469D] Mon. Germ., Leg. II, 21 (Patrolog. tom. CXXXVIII, inter Ottonis Magni Constitutiones ecclesiasticas, Acta synodi Ingelheim.) . recitationem, et earum propter reges [Col. 0470D] Igitur et Ludovicus linguam Teutiscam callebat. juxta Teutiscam [Col. 0469] teusticam 1. teotiscam 2. 3. linguam interpretationem, ingressus synodum quidam Sigiboldus [Col. 0469] sygibaldus 2. sigebaldus H. R. Bald. praemissi Hugonis clericus, attulit litteras quas Roma detulerat, quasque jam in alia synodo Mosomi [Col. 0469] mosoni 1. propalaverat, asserens easdem litteras sibi Romae ab ipso, qui aderat, Marino vicario datas. Qui Marinus proferens litteras, quas idem Sigiboldus Romam detulerat [Col. 0469] tulerat 2. 3. , praecepit eas coram synodo recitari. In quarum recitatione repertum est, prout ipsae litterae fatebantur, quod Wido episcopus Suessonicus, Hildegarius quoque Belvacensis, Rodulfus Laudunensis, ceterique cuncti Remensis dioeceseos episcopi easdem litteras ad sedem delegaverint [Col. 0469] delegaverant 3. apostolicam [Col. 0470C] pro restauratione Hugonis in sede Remensi et expulsione Artoldi. Post quarum lectionem exurgentes Artoldus praesul et praefatus Rodulfus, qui in eisdem litteris nominabatur, Fulbertus quoque Camaracensis antistes, easdem litteras refutarunt, astruentes, quod eas antea numquam viderint vel audierint, neque in earum delegatione consensum praebuerint. Quibus dum [Col. 0469] cum 3. idem [Col. 0469] isdem 2. clericus contraire non posset, licet in eos calumniis obstrepens [Col. 0469] calumpniis abstr. 2. , praecepit domnus Marinus, suggerens universae [Col. 0469] universo 2. synodo, ut sibi consilium et rectum judicium proferrent super hujusmodi calumniatore [Col. 0469] calumpn. 2. constanter. et [Col. 0471A] calumniarum in episcopos delatore. At illi, postquam delator publice confutatus est falsa detulisse, lectis capitulis de hujuscemodi [Col. 0471] hujusmodi 2. calumniatoribus, judicant et unanimiter censent, eum quo fruebatur honore privari debere ac secundum capitulorum tenorem in exilium detrudi. Diaconatus igitur quo fungebatur ministerio multatus, a conspectu synodi reprobatus abscessit. Artoldo vero praesuli, qui omnibus se synodis praesentabilem fecerat, non refugiens synodale judicium, episcopium Remense juxta canonum instituta et sanctorum Patrum decreta omnino retinendum atque disponendum, decernunt, laudant atque corroborant.
Secunda consessionis die, post recitatas divinae auctoritatis lectiones et Marini vicarii allocutionem, suggessit [Col. 0471B] domnus Rotbertus Trevirensis archiepiscopus, ut, quoniam juxta sacrae legis instituta restauratum atque restitutum fuerat Remense Artoldo praesuli episcopium, in ejusdem sedis invasorem synodale perageretur judicium. Praecepit itaque Marinus vicarius, ut canonicam super hac praesumptione synodus proferret sententiam. Jubentur ergo sanctae legis catholica recitari capitula, quibus recitatis, secundum sacrorum instituta canonum, et sanctorum decreta Patrum, Sixti, Alexandri, Innocentii, Zosimi, Bonefacii, Caelestini, Leonis, Symmachi [Col. 0471] simmachi 2 3. , ceterorumque sanctorum aecclesiae Dei doctorum, excommunicaverunt et ab aecclesiae Dei gremio reppulerunt praedictum Hugonem Remensis ecclesiae pervasorem, donec ad poenitentiam et dignam satisfactionem [Col. 0471C] venire procuret [Col. 0471] veniret 2. Hugo V v. procuraret 3. H. R. . Ceteris quoque diebus synodi tractata [Col. 0471] tracta 1. sunt quaedam necessaria de incestis conjugiis, et aecclesiis, quae presbyteris in partibus Germaniae dabantur, imo vendebantur, indebite et auferebantur a laicis illicite [Col. 0471] inl. 2. ; prohibitumque [Col. 0471] que deest 2. ac statutum, ne id omnino praesumeretur ab aliquo. Sed et de aliis aecclesiae Dei utilitatibus tractata sunt et diffinita [Col. 0471] definita 3. nonnulla.
Interea rex Ludowicus deprecatur regem Otthonem [Col. 0471] othonem 2. 3. saepius. , ut subsidium sibi ferat contra Hugonem et ceteros inimicos suos. Qui petita concedens, jubet ut Chonradus dux cum exercitu Lothariensium in ejus [Col. 0471] ejusdem 2. pergat auxilium; interim vero dum congregetur exercitus, rex Ludowicus cum ipso duce maneat, et episcopi Artoldus atque Rodulfus, qui erant [Col. 0471D] cum rege, ne quid in via paterentur adversi, degerent cum Lothariensibus episcopis. Mansimus itaque cum Rotberto Trevirensi, Rodulfus Laudunensis cum Adalberone [Col. 0471] adhelberone 2. 3. Mettensi, ebdomadas fere quattuor. [Col. 0472A] Exercitu denique collecto, Lotharienses episcopi Mosomum petunt, ipsumque obsidentes castrum atque oppugnantes, milites qui erant ibi cum Hugone ad deditionem compellunt; et acceptis ab eis [Col. 0471] ab eis desunt 3. obsidibus, pergunt obviam Ludowico regi et Chonrado [Col. 0471] conrado 2. 3. semper. duci in partes Laudunensis pagi. Obsident igitur ibi dux et exercitus quandam munitionem, quam aedificaverat et tenebat Tetbaldus in loco qui dicitur Mons acutus [Col. 0471] munitionem quae dicitur Mons acutus ante Laudunum capit. Hugo V. [Col. 0471D] Montaigu. , qui et Laudunum contra regem retinebat. Hoc etiam oppidum expugnantes [Col. 0471] expugnentes 2. , tandem non sine mora capiunt, indeque Laudunum adeunt. Et in aecclesia sancti Vincentii congregati episcopi, praedictum Tetbaldum excommunicant, Hugonem vero principem vocant litteris ex parte Marini legati apostolicae sedis et sua, venire ad emendationem [Col. 0472B] pro malis quae contra regem et episcopos egerat. Wido denique, Suessonicae urbis episcopus, ad regem Ludowicum veniens, eidem sese committit, pacaturque cum Artoldo archiepiscopo, satisfaciens illi pro ordinatione Hugonis. Chonradus quoque dux filiam Ludowici regis sacro de fonte suscepit. Sicque recepto Mosomo castro et everso, Lotharienses revertuntur in sua.
Igitur Hugo nullam moram faciens, collecta suorum multa Nortmannorumque manu, Suessonicam aggreditur [Col. 0471] adgr 2. 3 urbem, et obsidens oppugnat [Col. 0471] oppugnabat 2. , caeditque nonnullos; injectis etiam ignibus domum patris aecclesiae succendit, simulque claustra canonicorum et partem civitatis. Nec tamen ipsam capere valens, urbem reliquit, et ad quandam munitionem, [Col. 0472C] quam Ragenoldus comes Ludowici super Axonam [Col. 0471] axonem 2. fluvium in loco qui dicitur Rauciacus [Col. 0472D] Roucy. aedificabat, devenit, ipsamque adhuc inperfectam castris vallavit. Sed nec ipsam cepit; villas tamen Remensis aecclesiae castris suis contiguas devastavit. Plures quoque colonorum praedones ipsius interemerunt, violantes [Col. 0471] vallantes 1. aecclesias, et in tantum debachantes, ut in Culmisciaco vico tam infra quam circa aecclesiam fere quadraginta [Col. 0471] quadringentos H. R. IV. 36. quadringenta cod. Montispess. homines interfecerunt [Col. 0471] interficerent 2. 3. interfecerint H. R. ipsumque templum omnibus pene rebus [Col. 0471] t. r. penitus e. 2. 3. H. R. expoliaverunt. Multis ergo [Col. 0471] Multisque f. 2. 3. flagitiis tunc perpetratis, Hugo tandem cum suis regreditur grassatoribus. Itaque milites, qui hactenus cum Hugone fuerant excommunicato, ad Artoldum praesulem revertuntur; qui nonnullos eorum, redditis eis rebus quas habuerant, recepit [Col. 0471] recipit q. v. reicit 2. 3 b . , [Col. 0472D] quosdam vero abjecit. Post haec Treviros proficiscitur ad synodum cum episcopis Widone [Col. 0471] deest 2. 3. Suessonico, Rodulfo Laudunensi, et Wicfredo [Col. 0471] vincfredo 3. Morinensi. Quo pervenientes, Marinum sese praestolantem repperiunt [Col. 0473A] [Col. 0473] repererunt 3. cum Rotberto archiepiscopo; ceterorum vero Lothariensium vel Germanorum praesulem illic invenere neminem. Considerantibus igitur illis, sciscitari Marinus vicarius coepit [Col. 0473] c. m. v. 2. 3. H. R. , quid egisset post praemissam synodum Hugo princeps erga ipsos vel regem Ludowicum. At illi referunt supra memorata, quae ipsis et aecclesiis eorum intulerat, mala. Requirit ergo de vocatione ipsius principis Marinus, utrum perlatae fuissent ei litterae vocationis, quas ei perferendas delegaverat. Cui respondetur ab Artaldo archiepiscopo, quod quaedam earum perlatae sint [Col. 0473] sunt 3. , quaedam vero perferri nequiverint [Col. 0473] non potuerunt 3. , earum gerulo ab ipsius grassatoribus intercepto; vocatus tamen fuerit [Col. 0473] fuerat corr. fuerit 1. tam litteris quam quibusdam internuntiis. Requiritur itaque, si adsit aliquis ex parte ipsius [Col. 0473B] legatus. Ubi cum nullus fuisset inventus, decernitur expectandum, si forte adventurus esset in crastinum. Quod cum minime contigisset, et omnes qui aderant [Col. 0473] aderent corr. aderant 2. , tam clerici quam [illustres [Col. 0473] deest 1. 3. ] laici, eum excommunicandum esse acclamarent [Col. 0473] adclamare 2. adclamarent 3. , definitur ab episcopis, hanc excommunicationem adhuc differendam usque ad [Col. 0473] in 3. diem synodi tertiam. Tractatur autem de episcopis, qui vocati fuerant et venire distulerant, vel his qui ordinationi Hugonis participes extiterant. Et Wido quidem [Col. 0473] quidam 2. 3. Suessonicus se culpabilem, prostratus coram Marino vicario et Artoldo archiepiscopo, confitetur. Intercedentibus autem pro eo apud Marimum Rotberto et Artoldo archiepiscopis, absolvi ab hac noxa meretur. Wicfredus Morinensis inmunis ab eadem ordinatione repperitur. Adest [Col. 0473C] Transmari [Col. 0473] transmarini 2. 3. , Noviomensis episcopi, legatus quidam presbiter, astruens eundem praesulem ita gravi langore [Col. 0473] languore 2. detentum, ut ad eandem [Col. 0473] eundem corr. eandem 2. synodum venire non valuerit; id quoque nostrates, qui aderant, attestantur [Col. 0473] adtest 2. 3. episcopi.
Tertia tandem die, insistente praecipue Liuddulfo [Col. 0473] liutdulfo 2. 3. legato et capellano regis Otthonis, quoniam idem rex id omnino fieri praecipiebat, excommunicatur Hugo comes, inimicus Ludowici regis, pro supra memoratis malis ab ipso perpetratis; eo tamen modo, donec resipiscat, et ad satisfactionem coram Marino vicario, vel episcopis quibus injuriam fecit, deveniat; quod si facere contempserit, Romam pro absolutione sui proficiscatur. Excommunicantur et duo pseudoepiscopi, ab Hugone damnato ordinati, Tetbaldus et [Col. 0473D] Ivo [Col. 0473] luo 1? , prior post expulsionem ipsius in Ambianensi urbe, alter post damnationem ejusdem Hugonis in Silvanectensi, ab ipso [Col. 0473] eo 2. 3 constituti. Excommunicatur etiam quidam clericus Laudunensis nomine Adelomus, quem accusavit Rodulfus episcopus [Col. 0473] deest 2. suus, eo quod Tetbaldum excommunicatum in aecclesiam [Col. 0474A] introduxerit. Vocatur Hildegarius, Belvacensis episcopus, litteris praefati Marini, ut [Col. 0473] et 2. 3. veniat coram ipso, vel eat Romam, rationem redditurus coram domno papa pro illicita ordinatione praedictorum pseudoepiscoporum, cui interfuerat. Vocatur et Heribertus, Heriberti comitis filius, ad satisfactionem venire pro malis, quae contra episcopos agebat.
His ita gestis, episcopi revertuntur in sua. Liuddulfus [Col. 0473] laudulphus 1. liutd 2. luid 3. autem capellanus Otthonis Marinum vicarium deducit ad regem suum in Saxoniam, ubi consecraturus erat [Col. 0473] fuerat 2. 3. aecclesiam Vuldensis monasterii. Post cujus consecrationem [idem [Col. 0473] deest 1. ] Marinus, exacta hieme, Romam revertitur. Hoc anno defunguntur episcopi Geruncus Biturigensis [Col. 0473] bituricensis 2. et Rodulfus Laudunensis. [Col. 0474B] Nascitur regi Ludowico filius, quem praesul Artoldus de sacro fonte suscepit, patris ei nomen imponens [Col. 0473] Huc usque Historia Remensis IV. 37. . Anno
Laudunenses, qui fidelitati [Col. 0473] fidelitate corr. fidelitati 1. Ludowici regis attendebant, eligunt sibi praesulem Roriconem diaconem, ipsius regis fratrem, quemque consecrat Artoldus archiepiscopus Remis. Qui tamen non receptus Lauduno, apud Petraepontem munitionem resedit. Ambianenses Tetbaldum, quem eis Hugo constituerat episcopum, exosi, castrum Arnulfo comiti produnt, qui advocans regem Ludowicum, oppidum ipsum coepit, Tetbaldum expulit, et Ragembaldum illuc Atrabatensem [Col. 0473] attrab. 3. quendam monachum, quem idem [Col. 0473] iidem 2. Ambianenses prius sibi delegerant [Col. 0473] delegaverant 2. , [Col. 0474C] introduxit; quique Remos a rege perductus, ordinatur episcopus ab Artoldo archiepiscopo. Altmontem munitionem, quam tenebat Dodo, frater domni Artoldi episcopi, milites Remensis aecclesiae, qui recepti non fuerant ab ipso praesule, furtiva capiunt proditione; et advocantes Hugonem excommunicatum, in oppido [Col. 0473] oppidum 2. 3. suscipiunt, indeque per villas episcopii circumpositas rapinis desaeviunt. Imminente denique paschali sollemnitate, Gerberga regina proficiscitur ad fratrem suum Ottonem regem, et Aquisgrani palatio [Col. 0473] palatii 1. pascha cum ipso celebrat. Ibi tunc diversarum gentium affuere legationes, Graecorum scilicet, Italicorum, Anglorum, et aliorum quorundam populorum.
Regressa Remos regina cum fraterni [Col. 0473] fratre in 1. auxilii [Col. 0474D] pollicitatione, rex Ludowicus Laudunum improvisus [Col. 0473] improvissus 2. aggreditur, et noctu muro latenter a suis ascenso, disruptisque portarum seris, oppidum ingreditur, capitque custodes, praeter eos qui turrim [Col. 0473] Vidi eam adhuc anno 1827 mense Maio praesens; jam vero haud amplius exstat in utilitatem publicam, ut dicunt, demolita. regiae domus conscenderant, quam ipse ad portam castri fundaverat. Hanc itaque capere non valens, a [Col. 0475A] civitate secludit, ducto intrinsecus muro. Quo comperto, Hugo [Col. 0475] H. 1. comes illo cum suis proficiscitur, et rex Chonradi [Col. 0475] contra 2, 3 a . Lothariensium ducis auxilium, missa legatione, petit. Hugo vero appropians turri, ante portam metatur, et introducens in arcem custodes cum sufficiente victu, recedit a monte. Rex igitur obviam pergit Chonrado, et ipse dux cum rege locutus, indutias belli disponit inter ipsum et Hugonem usque ad mensem Augustum, dum rex idem locuturus pergat ad regem Ottonem. Cum quo postquam locutus est, Remos revertitur; ubi Adalbertus filius Heriberti ad eum veniens, ipsius efficitur. Ragenaldus [Col. 0475] ragenoldus 2, 3. comes, junctis sibi quibusdam fidelibus Artoldi praesulis, munitionem quandam construit in fluvio Materna, scilicet apud Maroilum [Col. 0475] marcilum 1, maroillum 3. [Col. 0475D] Mareuil. . [Col. 0475B] Codiciacum castrum domno Artoldo praesuli redditur ab his qui custodiebant illud ex parte Hugonis comitis vel Tetbaldi, quique se committunt eidem archiepiscopo. Altmontem praesidium, quod ingressus cum suis tenebat Hugo quondam episcopus, obsident Dodo, frater domni Artoldi, cum fidelibus ipsius et Theodericus comes, et ante portam ipsius castri castra sibi constituunt atque praemuniunt.
Hugo comes collecta suorum multa Nortmannorumque manu, Laudunum adit, et suos qui arcis [Col. 0475] archis 2, 3. domum tenebant educit, aliosque cum sufficiente victu custodes introducit. Et profectus hinc in pagum Porticensem, supra Caldionem [Col. 0475] caudionem 2. castra metatur, indeque ad regem Ludowicum Remis degentem quasi pacis petendae gratia mittit; insperatusque [Col. 0475C] interim Laudunum [Col. 0475] laudum 2. aggressus capere nisus est, frustratoque [Col. 0475] frustroque corr. frustratoque 1. consilio revertitur in sua. Rex vero, evocato Arnulfo atque [Col. 0475] et 2, 3. quibusdam Lothariensium, post eum proficiscitur usque in pagum Silvanectensem. Arnulfus itaque suburbium civitatis ipsius igne succendit, et sic ad propria regrediuntur. Hugo igitur, non modico [Col. 0475] n. m. desunt 2. tam suorum quam Nortmannorum collecto exercitu, in pagum Suessonicum venit, et missis ad regem episcopis, Widone [Col. 0475] vindone 3. Autisioderensi [Col. 0475] antisioderensi 2, autisiodorensi 3. , et Ansegiso Trecassino [Col. 0475] trecasino 2, 3. , Ragenaldum [Col. 0475] ragenoldum 2, 3, ita et infra. comitem sibi accersiit; et ita, dato alterutrum [Col. 0475] alterutrim 3. jurejurando, treugae sunt acceptae usque octavas [Col. 0475] octabas 2. paschae. Nec longum post, rex cum Arnulfo locutus est. Ragenaldus comes castrum quondam Herivei, videlicet [Col. 0475D] Castellionem, conscenso [Col. 0475] consensu 2. noctu muro capit; et Dodo, frater domni Artoldi, tertia dein [Col. 0475] deinde 2, 3. die Altmontem simili pene modo recepit [Col. 0475] recipit. 2. 3. .
[Col. 0476A] Agapitus papa synodum habuit apud sanctum Petrum, in qua dampnationem Hugonis episcopi apud Ingulenheim factam confirmavit, excommunicans etiam Hugonem principem, donec Ludowico regi satisfaciat [Col. 0475] satisfaciant 3. . Bernardus quidam partium Hugonis, habens castellum super Isaram fluvium nomine Colnacum [Col. 0475] calnacum 2, 3. [Col. 0475D] Chauny. , se cum ipso castello committit Adalberto comiti [Col. 0475] A. c. desunt 1. . Quaedam aecclesia in honore sanctae Mariae dicata super Arnam rivum, claris illustratur miraculis, et sanitatum praesidiis. Item altera aecclesia in ipsius honore super Pidum rivulum [Col. 0475] rinolum 2. 3. sita, pene simili resplendet nitela. Anno
rex Ludowicus ad Ottonem regem proficiscitur trans [Col. 0476B] Mosellam, consilium quaerens et auxilium ab eo de pace fienda inter se et Hugonem. Qui promittit se missurum ei ducem Chonradum cum Lothariensibus ad id exsequendum. Qui dux veniens cum episcopis quibusdam et comitibus, locutus est cum Hugone de paciscenda pace; quodque apud ipsum invenit, Ludowico regi renuntiavit. Sicque ad Ottonem rediit [Col. 0475] redit 2, 3. , dimissis apud Ludowicum quibusdam comitibus, qui voluntatem regis Hugoni significent. Itaque rex Ludowicus et Hugo princeps super Maternam fluvium pacem facturi cum suis deveniunt. Et residentes isti ex hac parte fluvii, illi ex altera, legatos invicem sibi [Col. 0475] s. i. 2. 3. mittunt; et mediantibus atque [Col. 0475] ipsis 2. sequestris Chonrado duce, Hugone Nigro, Adalberone [Col. 0475] adelb. 2, 3. quoque ac Fulberto episcopis, Hugo ad regem venit et suus efficitur, pacaturque cum [Col. 0476C] Arnulfo comite et Ragenoldo atque [Col. 0475] deest 2. Artoldo archiepiscopo, reddens regi [Col. 0475] ita 1, 2, 3. turrim Lauduni.
Post haec iterum Hugo [Col. 0475] c. h. 2, 3. colloquium cum rege apud Compendium habuit, ubi datur episcopatus Noviomensis Rodulfo, archidiaconatus ejusdem aecclesiae ministerio fungenti, quem ipsi Noviomenses [Col. 0475] nouiomensis 2. sibi delegerant [Col. 0475] deligerant 3. dari praesulem. Nec longum post tempore [Col. 0475] deest 2, 3. Hugo cum exercitu Ambianensem petit urbem, ibique in turri, quam Ragembaldus [Col. 0475] ragenb. 3. episcopus tenebat, recipitur [Col. 0475] recipit 1. ; alteram vero turrim, quam Arnulfi comitis homines custodiebant, obsidet, rege Lauduni aegritudine decubante. Otto rex, qui quandam Wenedorum [Col. 0475] wined. corr. wened. 1. magnam obsederat urbem, nomine Proadem [Col. 0475] praidam 2 2 a , praidem 3 3 b [Col. 0476D] Pragam. , [Col. 0476D] regem ipsorum in subjectionem recipit; sed et Hungaros sibi subditos facit. Homines Ragenoldi comitis quandam munitionem Rodomensis aecclesiae super [Col. 0477A] fluvium Vidulam [Col. 0477] uidullam 2, indellam 3. sitam, quam vocant Brainam [Col. 0477] bramam 1. , furtivo capiunt ingressu. Unde iratus Hugo princeps, ad regem mittit; et rex illo profectus, eosdem invasores expellit inde, et [Col. 0477] deest 2, 3. ipsum castrum prioribus reddit custodiis. Deinde colloquium petit Hugonis: quod dum haberet [Col. 0477] haberetur 2, 3. , custodes castri Codiciaci, qui desciverant a domno Artoldo praesule, Tetbaldum comitem in ipso recipiunt oppido. Quare iratus rex, rogat Hugonem, ut reddat ipsam sibi munitionem, sed quoniam id [Col. 0477] deest 3. optinere non potuit [Col. 0477] n. p. obt. 2, 3. , Tetbaldo comite omnimodis [Col. 0477] modis omnibus 3. obsistente, infensus Laudunum, Hugone inconsulto, recessit [Col. 0477] recessit T. a C., et p. 1. . Tetbaldus a Codiciaco [Col. 0477] codiaco 1, 2? plures eorum, quos intus invenerat, expulit. Domnus Artoldus praefatum Rodulfum, Noviomensium electum, Remis ordinat episcopum. [Col. 0477B] Berengarius quidam princeps Italiae, veneno, ut ferunt, necato Lothario rege, Hugonis filio, rex efficitur Italiae. Anno
Ludowicus rex Aquitaniam cum exercitu petiit [Col. 0477] peciit 2, petit 3. , sed antequam eandem ingrederetur provintiam, Karlus Constantinus, Viennae princeps, et Stephanus Arvernorum praesul ad eum venientes, sui efficiuntur; idem vero episcopus opimis eum honorat muneribus. Willelmus quoque Pictavensis obviam [Col. 0477] obvius 2, 3. ei fuit. Dumque moratur Aquitaniam rex intrare, gravi corripitur infirmitate; quem suscipiens Letaldus [Col. 0477] letoldus 2, letodus 3. , quidam Burgundiae comes, qui tunc etiam suus noviter effectus erat, utiliter eum in ipsa aegritudine observavit. Reparatis igitur sibi viribus, rex [Col. 0477C] in Franciam regreditur. Interea Fredericus [Col. 0477] Federicus Adelb. 3. Adalberonis episcopi frater, qui filiam Hugonis principis sibi desponderat, in hoc regnum veniens, munitionem in loco qui dicitur Fanis [Col. 0477] Banis 3. [Col. 0477D] Fains prope Barrum. , inconsulto rege vel regina construere coepit, et loca circumposita crebris depraedationibus diripit. Pro qua re valde molestus rex Ludowicus, legationem suam dirigit ad Ottonem. Hugo princeps ad eundem regem Ottonem, invitatus ad ipsum [Col. 0477] i. ab eo 2, 3. , vadens, duos illi praemisit leones, et ipse mox subsecutus [Col. 0477] secutus 2, 3. , honorifice ab eodem in diebus paschae susceptus est; decenterque habitus ab eo, per ipsos paschalis sollemnitatis dies exultanter Aquis cum ipso [Col. 0477] eo 2, 3. mansit; multisque donis opime ab eo muneratus revertitur, deducente se duce Chonrado usque ad fluvium [Col. 0477D] Maternam. Qui dux Chonradus quibusdam infensus [Col. 0477] infensis 2. Lothariensibus, turres quorundam deicit, et quosdam Virdunensium honoribus privat; Raginerii [Col. 0477] ragenari 2, 3. vero comitis quoddam [Col. 0477] quondam 2. castellum capit, [Col. 0478A] cetera ipsius obsidere [Col. 0477] obsideri 2, 3. facit. Legati regis Ludowici ab Ottone regressi, nuntiant, nolle immo prohibere Ottonem regem, ne Fredericus vel aliquis suorum ullam [Col. 0477] villam 3. munitionem in hoc regno habeat, nisi consensum regis Ludowici super hoc sibi obtinere queat.
Hungari ab Italia transcensis [Col. 0477] trascensis 3. Alpibus egressi, Aquitaniam ingressi sunt; ibique tota pene demorati aestate, multis hanc regionem rapinis et internetionibus [Col. 0477] interminationibus 2, 3. attriverunt; sicque per Italiam reversi sunt in terram suam. Ludowicus rex munitionem quandam nomine Brenam, quam quidam praedones, Gotbertus scilicet ac frater ejus Angilbertus, munierant [Col. 0477] munerant 2. , obsidet, penuriaque famis oppressam, capit tandem [Col. 0477] t. c. 2, 3. ac diruit; inde reversus, ad colloquium [Col. 0478B] Arnulfi et Hugonis proficiscitur. At Hugo, quoniam infensus erat Arnulfo propter castrum Monasteriolum et terram quondam Erluini, quam idem Arnulfus occupaverat, ad ipsum colloquium venire noluit; sed ipsam terram ingressus cum Rotgario, Erluini filio, quoddam castrum obsedit. Rex autem, petente [Col. 0477] potente 2. Arnulfo, ad eum misit, ipsamque obsidionem resolvi fecit, induciasque vel treugas [inter ipsos [Col. 0477] desunt 1. ] usque ad Kalendas Decembris accepit.
Ottogeba [Col. 0477] ita 1. Aethgiva Richer. gerberga 2, 2 a , 3. regina, mater Ludowici regis, egressa Lauduno, conducentibus se quibusdam tam Heriberti quam Adalberti fratris ipsius hominibus, ad Heribertum proficiscitur; qui suscipiens eam, ducit in conjugem. Unde rex Ludowicus iratus, abbatiam [Col. 0478C] sanctae Mariae, quam ipsa Lauduni tenebat, recepit, et Gerbergae uxori suae dedit; fiscum [Col. 0477] f. q. A. s. d. s. desunt 2, 3 b . quoque Atoniacam suo dominio subdidit. Otto rex Italiam adiit; ad cujus adventum Berengario Longobardorum [Col. 0477] languob. 2. rege ab urbe Papia fugiente, ipse Otto eandem ingreditur urbem, uxorem quoque Lotharii regis defuncti, filii Hugonis, sororem Chonradi regis Jurensis, sibi conjugem duxit [Col. 0477] ducit 2, 3. . Sarraceni meatum Alpium obsidentes, a viatoribus Romam petentibus tributum accipiunt, et sic eos transire permittunt. Anno
Otto [Col. 0477] ottho 3. saepius. rex legationem pro susceptione sui Romam dirigit, qua non obtenta, cum uxore in sua regreditur, [Col. 0478D] dimissis ad custodiam Papiae quibusdam ex suis. Ludowicus cum Gerberga regina Laudunum repetit [Col. 0477] recepit 3. . Berengarius rex ad Chonradum ducem, qui Papiae remanserat, venit; a quo in fide ipsius susceptus, ad Ottonem perducitur. Quem ille [Col. 0479A] benigne suscipiens, concessis eidem rebus, prout sibi visum fuit, quibusdam in Italia [Col. 0479] quibusdam, in Italiam p. 2. pacifice redire permisit; ipse quoque Otto [Col. 0479] De Berengario Flodoardus cogitasse videtur; Otto hoc anno minime in Italiam venit. post celebrationem paschae Papiam regreditur. Hugo comes cum suis super Maternam fluvium venit; cui occurrit dux Chonradus cum quibusdam Lothariensibus; obsidentque pariter munitionem apud Maroilum [Col. 0479] maroillum 3. , quam Ragenaldus [Col. 0479] ragenoldus 2, 3. saepius. comes cum hominibus domni Artoldi praesulis intra ipsum fluvium nuper construxerat; instructisque multis undique machinis, fortiter opprimunt; tandemque non sine suorum damno capiunt atque succendunt, his [Col. 0479] iis 2, 3. qui intus erant ad fidem Chonradi egressis. Nepotes Hugonis, Heribertus et Rotbertus [Col. 0479] robertus 2. , interim in loco qui dicitur Mons-Felicis sibi munitionem instruunt; [Col. 0479B] sicque tam Hugo quam Chonradus revertuntur in sua. Nec mora, rex Ludowicus et Artoldus archiepiscopus cum [Col. 0479] p. c. c. r. 2, 3. Ragenaldo comite profecti super Maternam fluvium, munitionem, quam praefati principes succenderant, restruunt, custodesque ibi plures instituunt. Inde rex cum Ragenaldo proficiscitur in partes Victuriaci [Col. 0479] Wicturiaci 2. castri, quod tenebat Walterius quidam, qui nuper a rege defecerat, et cum ipso castro se Heriberto subdiderat. Cujus villas depraedationibus incendiisque devastant, necnon Pontigonem fiscum, quem Heribertus invaserat; aliamque munitionem rex contra Victuriacum instruit, et quosdam sibi fideles ex paribus [Col. 0479] ita 1, 2, 3. partibus du Chesne. Bouq. Walterii ad custodiam inibi [Col. 0479] ibi 3. dimittit; ipsamque munitionem Odalrico abbati cuidam ex Burgundia [Col. 0479C] committit; et sic Laudunum repetit. Nec mora, Remos cum regina revertitur. Artoldus archiepiscopus in monasterio sancti Basoli monachos mittit, expulsis clericis qui serviebant ibi [Col. 0479] illi 1. , committens illud Hincmaro et Rotmaro abbatibus. Anno
incipiente, Hugo princeps legatos mittit ad regem Ludowicum pro pace ac [Col. 0479] et 3. concordia inter ipsos firmanda, petens ut regina Gerberga suum petat colloquium [Col. 0479] alloquium 1. ; quod et fecit, muneribusque ab eodem [Col. 0479] eo 2, 3. honorata Remos rediit; obtinuitque Hugo a rege, ut munitio, quae contra Victuriacum castrum constructa fuerat, solveretur. Placitum ergo concordiae ac pacis rex et Hugo mediante quadragesima iniere Suessionis. Exoritur interea inter Ottonem [Col. 0479D] regem et Liudulfum filium ejus, Chonradum quoque ducem et quosdam regni ipsius primates, discordia. Nato siquidem regi filio ex moderna conjuge, ferebatur eidem puero rex regnum suum promittere, [Col. 0480A] quod olim, priusquam Italiam peteret, Liudulfo delegaverat, et magnates suos eidem promittere fidelitatem jurejurando fecerat. Rex igitur Chonradum [Col. 0479] c. si a 2. a ducatu Lothariensium removet, et Chonradus quaerebat ut regem caperet. Quo comperto, rex [Col. 0479] deest 2. caute se agere coepit, de interitu vero Chonradi quaerere; Chonradus autem oppida sua munire. At Ragenarius [Col. 0479] regen. corr. ragen. 2. , ei jam dudum inimicus, quoddam ipsius munitissimum obsidet [Col. 0479] o. m. 2, 3. castrum. Collecta [Col. 0479] Collecto 2. ergo [Col. 0479] igitur 2, 3. Chonradus quanta potuit militum manu, ad resolvendam properat obsidionem. Quibus mutuo congressis et pluribus utrimque peremptis [Col. 0479] interemptis 2, 3. , Chonradus in fugam vertitur [Col. 0479] versus est 2, 3. , et urbem [Col. 0479] in urbem 3. Mogontiam [Col. 0479] maguntiam 2, 3. constanter. ingreditur.
Interea Gerberga regina Lauduni geminos est [Col. 0480B] enixa, quorum unus Karolus, alter vocatus est Heinricus; sed Heinricus mox [Col. 0479] deest 2 post baptismum defunctus est. Synodus quinque episcoporum apud sanctum Theodericum in territorio Remensi celebratur, Artoldo archiepiscopo praesidente. Ad quam vocatus Ragenaldus comes ob res aecclesiasticas ab eo pervasas, venire noluit, sed deprecatus est regem, ne excommunicaretur, ut ad synodum mitteret; cujus excommunicatio, rege petente, tunc intermissa est. Otto rex urbem Mogontiam, ubi Chonradus se receperat, obsidet; tandemque post duos fere menses cum egresso ad se Chonrado locutus, et obsidibus ab eo acceptis, trans Rhenum regreditur. Nec mora, Chonradus, dimisso Mogontiae militum suorum praesidio, Mettensem appetit urbem, quam [Col. 0480C] mox furtiva pervadit irreptione [Col. 0479] inrept. 2, 3. . Otto rex vocatus a fratre Heinrico, Bajoariam [Col. 0479] baioriam 2. petit, quam filius ejus Liudulfus, captis quibusdam urbibus, devastabat. Chonradus Mettensem [Col. 0479] metensim 3. quoque urbem, post non modicam ipsius depraedationem, hortatu [Col. 0479] ortatu 2. , ceu fertur, Agenoldi abbatis reliquit. Wicfredus Coloniensis antistes defungitur, et Bruno, frater regis Ottonis, inibi pontifex ordinatur; cui etiam rex Otto regnum Lothariense committit. Anno
praememoratus Chonradus, pacto cum Hungaris inito, eos per regnum Lothariense deducit, usque in terram Ragenarii [Col. 0479] ragnari 1. scilicet, aemuli sui, atque Brunonis episcopi; nimiaque [Col. 0479] niminiaque 3. typorum errore. peracta depraedatione, cum praeda magna captivorumque multitudine [Col. 0480D] regnum ingrediuntur Ludowici. Sicque per pagos [Col. 0479] pagum 2. Veromandensem, Laudunensem atque Remensem, Catalaunensem quoque transeuntes, Burgundiam intrant. Quorum non parva manus tam [Col. 0481A] proeliis quam morbis interiit; ceteri per Italiam revertuntur in sua. Ludowicus, filius regis, Lauduni defungitur. Ludowicus rex egressus Lauduno, Remensem, velut [Col. 0481] velud 2. veluti m. 3. ibi moraturus, repetit [Col. 0481] repetiit 2, 3. urbem. Antequam vero ad Axonam [Col. 0481] axonem 2, 3. fluvium perveniret, apparuit ei quasi lupus praecedens; quem admisso insecutus equo, prolabitur, graviterque attritus Remos defertur, et protracto langore [Col. 0481] languore 2. decubans, elefantiasi [Col. 0481] ita 2 et Richer. elefantiae 1. elephantiasis 3. peste perfunditur. Quo morbo confectus, diem clausit extremum, sepultusque est apud sanctum Remigium. Gerberga regina mittit ad Hugonem, ejus consilium et auxilium petens. Quam ille ad colloquium asciscit, et venientem honorifice suscipit atque consolatur; et [Col. 0481] ac 2, 3. de provectione filii ejus in regnum pollicetur. Liudulfus, [Col. 0481B] expulso Heinrico patruo [Col. 0481] patrio 1. suo, tocius Bajoariae nanciscitur principatum. Lotharienses tam Chonradi ducis infestationibus, quam mutuis inter se depraedationibus lacerantur. Fulcharius [Col. 0481] fulcarius 2, 3. fulcanus 3 a . , decanus monasterii sancti Medardi, Noviomensium Remis ordinatur [Col. 0481] ordinatus 3. episcopus. Fredericus, frater Adalberonis [Col. 0481] adelb. 2, 3. episcopi, Hugonis principis filiam ducit uxorem. Rauciacum, munitionem Ragenaldi. Heribertus comes per quosdam satellites suos furtiva pervadit [Col. 0481] invadit 3. irruptione [Col. 0481] inr. 2, 3. .
Lotharius puer, filius Ludowici, apud sanctum Remigium rex consecratur ab Artoldo archiepiscopo, favente Hugone principe, ac Brunone archiepiscopo, ceterisque praesulibus ac proceribus Franciae, Burgundiae [Col. 0481] deest 2. adest et apud Richerum. atque Aquitaniae. Burgundia quoque et [Col. 0481C] Aquitania Hugoni dantur ab ipso. Castrum Rauciacum Ragenaldo redditur, datis quibusdam villis Heriberto ex parte Ragenaldi. Et regina Gerberga cum filio rege [Col. 0481] deest 1. Laudunum revertitur. Nec longum post milites Ragenaldi quandam munitionem Heriberti, quae dicitur Mons-Felicis, trans Maternam fluvium clandestina [Col. 0481] clamdestina 2. irruptione [Col. 0481] irreptione 2, 3. capiunt. Heribertus igitur et Robertus frater ejus eandem munitionem obsident, et Heribertus legatos Remis ad Ragenaldum mittit, pro reddendo sibi oppido. Abnuit Ragenaldus, nisi ab obsidione discedatur, et ad examinis rationem conveniant pro subreptis [Col. 0481] subrectis 1. mutuo sibi castris. Quo facto, villas recipit ab Heriberto, quas pro praedicto [Col. 0481] pedicto 2. castro dederat, et oppidum Montis-Felicis Heriberto reddit. Albrico [Col. 0481D] patricio Romanorum defuncto, filius ejus Octavianus, cum esset clericus, principatum [Col. 0481] patriciatum Hugo Fl. adeptus est; quique postea, defuncto Agapito, suggerentibus sibi Romanis, papa Urbis efficitur. Anno
rex Otto Hungaris de locis suis praedatum progredientibus obviam profectus, pugnavit cum eis, et vicit, nec eos ingredi regna sua permisit. Hugo princeps Gerbergam reginam cum filio suo rege Lothario Parisius honorifice ad pascha suscipiens, decenter secum per plures detinuit dies; inde cum ipso rege in Aquitaniam [Col. 0481] aquinaniam 2. profectus, urbem Pictavim petiit. Willelmum vero ibi non inveniunt, ipsam tamen urbem obsident, diuque in eadem obsidione residentes nihil proficiunt; castrum tamen sanctae Radegundis urbi contiguum Ragenaldus comes clandestina [Col. 0481] clam destinat 2. irruptione [Col. 0481] irrept. 2. 3. cepit, atque [Col. 0481] et 3. succensum est; tandem post duos menses, exercitu victus indigentia fatigato, ab obsidione disceditur. Willelmus [Col. 0482B] collecto exercitu suo, exercitum regis insequitur. Quo audito, rex et Hugo contra redeunt. Quorum multitudine comminus visa, Willelmus in fugam vertitur. Quem regiae acies insecutae, multos Aquitanorum interimunt, nonnullos nobilium vivos capiunt. Willelmus cum paucis vix evasit [Col. 0481] evadit 2. 3. .
Hungari cum inmensis copiis et ingenti multitudine Bajoariam ingrediuntur, volentes venire in [Col. 0481] deest 2. Franciam. Contra quos Otto rex cum Burislao, Sarmatarum [Col. 0481D] Bohemorum, principe, et Chonrado jam sibi pacificato pugnavit [Col. 0481D] Diem quarto Idus Augusti etiam Hugo V. [Col. 0482D] notavit. ; et eosdem Hungaros interimens, cunctos pene delevit. Chonradus autem, qui valde fortiter ea die pugnaverat, et regem praecipue de victoria confortaverat, ibidem peremptus est. Post hoc bellum pugnavit rex Otto cum duobus Sarmatarum [Col. 0482C] regibus; et suffragante sibi Burislao rege, quem dudum sibi subdiderat, victoria potitus est. Fulchario episcopo defuncto, tandem post quinque menses Hadulfus quidam, Laudunensis clericus, a Noviomensibus electus, ab Artoldo, Roricone ac [Col. 0481] et 3. Gibuino Remis ordinatur episcopus. Anno
rex Otto placitum habuit apud Engulenheim [Col. 0481] engulehem 2. enguheein 3. cum Lothariensibus, a quibus et obsides accepit de cunctis pene ipsorum oppidis. Item aliud placitum ab [Col. 0481] hab 2. eo post pascha Coloniae habitum est; ubi non paucos a Lothariensibus thesauros accepit. Moxque pestilentia super Germaniam omnemque Galliam effusa, interiere nonnulli, plures gravi sunt langore confecti. Rotbertus Trevirensis episcopus [Col. 0481] e. Ragnarius et 3. sed vox deest in 1. 2. , et [Col. 0482D] Baldericus [Col. 0481] baldricus 2 3. [Col. 0482D] Leodiensis , et [Col. 0481] ac 2. duo alii episcopi ex ea peste sine mora defuncti sunt. Lotharius rex munitionem quandam super Charum [Col. 0481] carum 2. 3. fluvium, quam Ragenarius [Col. 0481] ragnarius saepius 1. ingenarius 3. comes Ursioni cuidam Remensis aecclesiae [Col. 0483A] militi abstulerat, pugnando recepit; et infantes Ragenarii ac milites quosdam ibidem inventos secum abduxit; ipsumque castrum direptum incendit. Hugo princeps obiit. Gerberga regina colloquium habuit cum Brunone fratre suo, ubi praedicto Ragenario sui milites et infantes redduntur; reginae vero possessiones, quas illi quondam Gislebertus dux dotis nomine dederat, restituuntur. Episcopatus Trevirensis cuidam Haynrico [Col. 0483] hayrico 1. cf. Hugo V., hainrico 2. heinrico 3. , regis Ottonis propinquo, datur. Fulbertus Camaracensis episcopus defungitur; et ipsum episcopium cuidam Berengario Transrhenensi clerico tribuitur, nepoti Bovonis, Catalaunensis [Col. 0483] catalaunensi 2. quondam episcopi, quique Remis ordinatur ab Artoldo archiepiscopo [Col. 0483] episcopo 2. 3. . Anno
[Col. 0483B] quadam nocte in mense Januario illustrata est aecclesia Remensis sanctae Dei genitricis repente paulo post mediam noctem [Col. 0483] media nocte 2. magno splendore, praesente domno Artoldo archiepiscopo, ammirante [Col. 0483] adm. 2. 3. quoque pariter Withardo custode. Lotharius rex in superiorem profectus est Burgundiam. Bellorum tumultus agitantur inter Brunonem, ex praesule ducem, et Ragenarium comitem ceterosque Lotharienses; item in Francia inter Balduinum filium Arnulfi et Rotgarium quondam Erluini ob castrum Ambianense [Col. 0483] ambianensem 1. . Rotbertus filius Heriberti se Lothario regi committit. Lotharius rex cum matre [Col. 0483] m. sua 2. 3. et amita [Col. 0483] amica 3 a . sua, relicta Hugonis [Col. 0483] hugoni 1. 3. , obviam pergit in pagum Camaracensem avunculo suo Brunoni. Videns vero Ragenarius, non posse se venienti resistere multitudini, [Col. 0483C] ad Brunonem venit [Col. 0483] v. ad B. 2. . At quia quaesitos dare noluit obsides, eum [Col. 0483] deest 2. Bruno comprehendens, sub custodia secum deduxit; nec multo post trans Rhenum in exilium misit. Liudulfus Ottonis filius, qui pene totam obtinuerat Italiam, obiit, sepeliturque Mogontiae apud sanctum Albanum. Anno
castrum Codiciacum quidam fideles Artoldi praesulis clandestina capiunt irruptione [Col. 0483] irreptione 2. inruptione 3. . Harduinus subjectus Tetbaldi, cui Tetbaldus idem commiserat castrum, videns oppidum captum, confugit [Col. 0483] c. s. conf. 2. 3. cum suis in arcem. Erat autem turris illa firmissima. Ad quam expugnandam veniens rex Lotharius cum domno Artoldo et nonnullis aliis episcopis atque comitibus, per duas fere hanc obsidet ebdomadas; [Col. 0483D] tandem nepotibus Harduini [Col. 0483] arduini 2. 3. acceptis obsidibus, ab obsidione disceditur. Tum Tetbaldus adveniens, oppido non recipitur, reversusque per pagum Laudunensem et Suessonicum, rapinis desaeviens, in sua regreditur. Homines Tetbaldi munitionem [quandam [Col. 0483] deest 1. ], quae vocatur Fara, tradentibus eam sibi quibusdam proditoribus, capiunt. Ad quam obsidendam Rorico praesul Laudunensis, cum militibus [Col. 0484A] aecclesiae Remensis et aliis, quoscumque ascisci potuit, amicis advenit. Rege tandem Lothario adventante, mediantibus Heriberto ac Rotberto fratribus, castrum jussione Tetbaldi redditur. Otto rex bellum [Col. 0483] deest 2. 3. adversus Sarmatas habuit [Col. 0483] habiit 2. . Bruno Coloniensis archiepiscopus cum exercitu Lothariensium per Franciam proficiscitur in Burgundiam, locuturus cum sororibus ac nepotibus suis. Anno
Bruno iterum [Col. 0483] etiam 2. 3. in Franciam venit, et apud Compendium cum regina sorore ac nepotibus suis discordantibus pro quibusdam castris, quae rex Lotharius ex Burgundia receperat, colloquium habuit; obsidibusque datis, pacem inter ipsos usque ad [Col. 0483] in 3. futurum placitum [Col. 0483] f. tempus placiti 2. 3. pepigit. Lotharius rex cum [Col. 0484B] matre regina Coloniam proficiscitur [Col. 0483] pâr, i. d. paschae m. 1. in diebus paschae, moraturus hac festivitate cum avunculo suo Brunone. Dataque illi securitate de regno Lothariense, et quibusdam acceptis ab avunculo donis, Laudunum revertitur. Lotharienses a duce Brunone [Col. 0483] B. d. 2. 3. desciscunt, suadente quodam Immone, qui ejus pridem consiliarius extiterat et ab eo nuper recesserat, propter oppida quaedam ipsorum novitia, quae idem dux everti praecipiebat, aliaque onera ipsis [Col. 0483] illis 2. insueta, quae illis imponere velle ferebatur. Quibus postmodum evocatis [Col. 0483] revocatis 2. 3. , Fredericum quendam comitem eis vice sua praefecit. Arnulfus comes Remis venit, et aecclesiam sanctae Mariae non modico argenti pondere muneravit; unde arcae, quibus sancti Calisti [Col. 0483] calixti 3. sanctique Nicasii ac sanctae Eutropiae [Col. 0484C] membra ceterorumque sanctorum quorumdam pignera continentur, ornatae vel coopertae [Col. 0483] comptae 1. sunt. Sed et quendam evangeliorum hujus aecclesiae librum auro argentoque decoravit; monasterio quoque [Col. 0483] monasterioque 2. sancti Remigii dona contulit. Castrum Divionem [Col. 0483] divionum 2. 3. Rotbertus comes invadit, regis expulsis fidelibus. Quapropter accitus [Col. 0483] accinctus 3. Bruno regis ac reginae petitione, in Burgundiam venit cum [Col. 0483] deest 2. Lothariensibus aliisque sibi subditis populis; idemque castrum, sed et Trecas civitatem quam praefatus potiebatur Rotbertus, obsidione vallat. Anno
apud Altmontem castrum proditores quidam deprehensi sunt a Manasse, nepote domni Artoldi praesulis, ac damnati suspendio; inter quos etiam presbiter [Col. 0484D] quidam. Munitio quam vocant Macerias [Col. 0483] materias 2. , sita [Col. 0483] sitam 3. supra Mosam infra terram Remensis aecclesiae, Artoldo archiepiscopo redditur [coram [Col. 0483] c. F. L. d. desunt 1. Frederico Lothariensium duce] a Lantberto, qui eam tenere prohibebatur. Richardus filius Willelmi, Nortmannorum principis [Col. 0483] princeps 2. 3. , filiam Hugonis, Transequani [Col. 0483] trans Sequanam 2. 3. quondam principis, ducit [Col. 0483] duxit 3. uxorem. Divionem quandam munitionem, quam regis Lotharii [Col. 0485A] fideles tenebant, Rotbertus frater Heriberti, fidelem regis se fallens, dolo ingressus invadit, regiis expulsis custodibus. Ad quam recipiendam rex cum matre regina profectus, ipsum obsidet [Col. 0485] deest 1. castrum. Bruno [Col. 0485] castrum bruno 1. praesul cum Lothariensibus et aliis sibi subditis illuc adveniens, obsides a Rotberto accepit, quos regi tradidit. Quorum unus, Odelrici [Col. 0485] odalrici 2. 3. comitis filius, proditor comprobatus et judicatus atque decollatus est, alter vivus retentus. Otto et Hugo, filii Hugonis, mediante avunculo ipsorum Brunone, ad regem veniunt ac sui efficiuntur. Quorum Hugonem rex ducem constituit, addito illi pago Pictavensi ad terram quam pater ipsius tenuerat; concessa Ottoni Burgundia. Audiens autem Bruno, quosdam adversum se Lothariensium insurgere, [Col. 0485B] illo cum festinatione regreditur, rege ad obsidionem cum suis consobrinis dimisso. Quidam Brunonis hostium, Rotbertus nomine, Namuurum [Col. 0485] ita 1. manuvium 2. 3. manurium 2 a . [Col. 0485D] Namur. castrum muniebat; alter Immo munitionem quam dicunt Capraemontem. Ad cujus obsidionem properans [Col. 0485] approperans 2. 3. Bruno, loca circumquaque rebus exhausta [Col. 0485] exausta 2. repperit; sicque alimentis [Col. 0485] ab. al. 2. 3. abundantem obsidet hostem. Datis ergo treugis, Coloniam ingreditur. Rex quoque Lotharius, Divionis [Col. 0485] divione 2. munitione recepta, intromissisque custodibus suis, Laudunum reversus est. Anno
Wido praesul Autisioderensis [Col. 0485] autisiodor. 2. antisiodor. 3. obiit. Otto filius Hugonis quondam principis, ad regem Lotharium in ipsis festi paschalis diebus Laudunum venit, sed [Col. 0485C] et nonnulli tam Franciae quam Burgundiae proceres [Col. 0485] deest 1. . Placitum regale diversorumque [Col. 0485] diversarum corr. diversorum 1. conventus principum Suessionis habetur; ad quod impediendum, si fieri posset, Richardus, filius Willelmi Nortmanni, accedens, a fidelibus regis quibusdam pervasus, et interemptis suorum nonnullis, in fugam conversus [Col. 0485] versus 2. 3. est. Hugo, filius Rotgarii quondam comitis, adolescens [Col. 0485] deest 3. defungitur, et apud sanctum Remigium sepelitur. Artoldus Remensis archiepiscopus decessit [Col. 0485] recessit 2. pridie Kalend. Octobris. Lotharius rex cum matre [Gerberga [Col. 0485] deest 1. ] regina et quibusdam Franciae proceribus Burgundiam petiit; quo quidam ex Aquitania [Col. 0485] aquitaniam 3. praesules ac primates ad eum venerunt. Anno
[Col. 0485D] Gerberga regina fratris Brunonis colloquium petiit [Col. 0486A] [Col. 0485] peciit 2. et infra. , eique hic frater ejus, ne Hugoni Remense redderet [Col. 0485] redderetur 2. 3. episcopium, prout fratres ipsius [Col. 0485] frater ejus petebat 2. 3. petebant [Col. 0486D] Scilicet Hugonis, Heriberti filii. , suggessit. Otto rex Romam pacifice adiit, et amabiliter exceptus, atque honore illic imperiali sublimatus est. Quod Berengarius Italiae rex indigne ferens, regiones, quas regere debebat, incendere atque vastare coepit. Rex Lotharius locutus cum Hugone consobrino suo, petitus est ab eo, ut praefato Hugoni Remensem restituat episcopatum; indeque inducias paciscuntur usque ad medium mensis Aprilis. Synodus tredecim episcoporum in pago Meldensi super Maternam fluvium, ex Remensi videlicet ac Senonensi diocesi, celebratur, praesidente Senonensi praesule, satagentibus quibusdam episcopis, ut Hugoni saepedicto Remense rediberetur [Col. 0486B] [Col. 0485] redderetur R. 2. 3. episcopium. Renitentibus autem praecipue Roricone Laudunensi et Gibuino Catalaunensi praesulibus, et asserentibus, quod a tot episcopis excommunicatus a minore numero absolvi non poterat [Col. 0485] potuerat 2. , ita relinquitur usque ad interrogationem papae Romani. Die [Col. 0485] Dieâilluminatus in fine anni habentur 2. 2 a . 3. nativitatis dominae nostrae Dei genitricis daemoniacus quidam, servus Gerbergae reginae, nudus accurrens per mediam aecclesiam usque ad altare, ibidem prostratus jacuit ut mortuus, tandem [Col. 0485] t. sp. s. purg. est inmundo 2. 3 b . a nequam spiritu surgens purgatus est. Ipsa die quidam caecus nomine Harbertus [Col. 0485] herbertus 2. heribertus 3. ibidem est illuminatus [Col. 0485] in l. 2. 3. .
Rex [Col. 0485] deest 2. Lotharius cum Arnulfo principe locutus, pacem fecit inter ipsum et nepotem ipsius omonimum [Col. 0485] ononmum 1. ejus; quem infensum [hic comes [Col. 0485] desunt 1. ] [Col. 0486C] habebat ob necem fratris ejusdem, quem de infidelitate [Col. 0485] infirmitate 2. 3. sua [Col. 0485] deest 2. 3. deprehensum idem comes interimi fecerat. Tunc ipse princeps omnem terram suam in manu regis dedit, ita tamen ut ipse [Col. 0485] d. ut t. ipse 2. in vita sua inde honoratus existeret. Tetbaldus quidam [Col. 0485] quidem 2. 3. cum Nortmannis cunfligens, victus est ab eis, et fuga dilapsus evasit. Qui seniorem suum Hugonem proinde infensum [Col. 0485] offensum 2. 3. habens, ad regem venit; a quo, sed et a regina Gerberga [Col. 0485] g. r. 2. 3. , benigne susceptus, et miti consolatione refocilatus, abscessit. Vulfaldus [Col. 0485] vulfoldus 2. 3. , abbas monasterii sancti Benedicti, praesul efficitur urbis [Col. 0485] deest 2. 3. Carnotensis. Legatio veniens a [Col. 0485] ab 2. 3. Johanne papa, intimat praefatum Hugonem quondam episcopum tam ab ipso papa quam ab omni Romana synodo excommunicatum, [Col. 0486D] sed et [Col. 0485] deest 2. ab alia synodo apud Papiam celebrata. [Col. 0487A] Cujus legationis redditi certiores per Brunonem archiepiscopum, elegimus ad episcopatum [Col. 0487] episcopum 2. 3. Remensem Odelricum [Col. 0487] odelricum corr. odelrico 1. odalricum 2. 3. illustrem clericum, Hugonis cujusdam comitis filium, favente Lothario rege cum regina matre praefatoque Brunone. Quique Remis ordinatur ab episcopis Widone Suessonico, Roricone Laudunensi, Gibuino Catalaunensi, Hadulfo Noviomensi, Wicfredo Virdunensi. Anno
Odelricus [Col. 0487] odalricus 2. 3. Remensis archiepiscopus proceres Franciae, qui possessiones quasdam Remensis occupaverant aecclesiae, vocari fecit. Ego vero, fractus aetate et attritus infirmitate, ministerium [Col. 0487] ministerio me 2. 3. abdicavi praelaturae coram eodem praesule. Quique me hoc absolvens jugo, imposuit illud per electionem [Col. 0487B] fratrum nostrorum [Col. 0487] meorum 3. nepoti meo Flodoardo [Col. 0487] frodoardo 2. 3. , septuagesimo aetatis meae anno. Catalaunensem urbem, praesule Gibuino egresso, Heribertus et Rotbertus fratres obsident; explicitisque tandem [Col. 0487] deest 2. nundinis, igne succendunt; milites vero in [Col. 0487] v. i. desunt 2. 3. turre quadam [Col. 0487] l. q. 2. 3. loci conscensa liberantur. Anno
hiemps [Col. 0487] hyemps 2. magna et aspera valde fuit [Col. 0487] deest 2. usque Kalendas Febroarii [Col. 0487] februarii 2. 3. mensis. Domnus praesul Odelricus Tetbaldum quendam procerem excommunicat [Col. 0487] excommunicavit 2. propter castrum Codiciacum et quaedam praedia sancti Remigii, quae improbe obtinuerat et pertinaciter retinebat. Heribertus comes villam Sparnacum ei reddit, et amiciciam praefati praesulis impetravit; ceteras quoque villas [Col. 0487] deest 1. Remensis [Col. 0487C] aecclesiae, quas occupaverat, eidem pontifici repetenti [Col. 0487] reposcenti 3 b . non ambigit reddere. Anno
Otto filius Hugonis, qui Burgundiae praeerat, obiit, et rectores ejusdem [terrae [Col. 0487] deest 1. ] ad [Col. 0487] et 2. Hugonem et Oddonem [Col. 0487] odonem 2. 3. clericum, fratres ipsius, sese convertunt. Arnulfo quoque principe decedente, terram illius rex Lotharius ingreditur, et proceres ipsius provintiae, mediante Roricone praesule Laudunensi, eidem subiciuntur regi. Quo Laudunum repetente [Col. 0487] repedante corr. repetente 2. , mater ipsius Gerberga regina cum filio Karolo puero ibidem remansit. Odelricus archiepiscopus Sparnacum ab [Col. 0487] deest 2. Heriberto recepit, et Codiciacum a Tetbaldo; quemque [Col. 0487] quoque 1. a vinculo [Col. 0487] auunculo corr. a. uinculo 1. excommunicationis absolvit; [Col. 0487D] et filio ipsius, qui eidem se commiserat, ipsum concessit castrum.
[Col. 0488A] Otto imperator ab urbe Roma regrediens, Coloniam venit, ibique Gerbergam reginam, sororem suam, cum [Col. 0487] et 1. filiis Lothario rege Karoloque puero ad se venientem, excepit; et cum eis aliisque multis proceribus placitum magnum habuit. Qui Romae, Octaviano papa, a quo fuerat susceptus et ad imperii regenda gubernacula benedictus, ab Urbe digresso, et saepe illum revocante imperatore, a quo, quia de inreligiositate sua corripiebatur reverti nolente, congregata synodo, Johannem [Col. 0487D] Leonem VIII. Hugo V. magis errat, Joannem XII tunc constitutum esse asserens. illustrem quendam ejusdem aecclesiae clericum per electionem Romanorum papam ordinari fecit. Sed eo Papiam regrediente [Col. 0487] ingr. 2. 3. , Octavianus a Romanis recipitur; nec multo post vita decessit. Johanne vero [Col. 0488B] cum imperatore demorante Papiae, Romani quendam Benedictum ipsius aecclesiae scriniarium eligunt atque pontificem sibi ordinari faciunt, qui in Johannis electione consenserat [Col. 0487] consens 2. et eidem subditus extiterat. Imperator Otto Romam reversus, convocata magna synodo, et [Col. 0487] deest 3. Johanne in sede sua restituto, Benedictum [Col. 0487] B. quia patris cubile ascenderat Hugo V. , episcoporum [Col. 0487] episcopum 2. 3. totius synodi judicio depositum, abduxit [Col. 0487] s. adduxit 2. s. abduxit 3. secum et in Saxoniam direxit. Anno
Lotharius rex uxorem accepit Emmam, filiam . . . . . [Col. 0488D] Lotharii, Hugonis filii. regis quondam Italici [Col. 0487] Italiae 3 b . . Odelricus archiepiscopus Ragenaldum comitem excommunicat pro villis aecclesiae Remensis, quas pertinaciter retinebat [Col. 0487] detinebat 2. 3. . Et ipse comes loca quaedam ejusdem episcopii [Col. 0488C] cum suis pervadens, rapinis incendiisque devastat. [Col. 0488C] In Migne, the section headed Addit Codex 1 and the section headed Addit codex 2 are printed in parallel.
Eodem tempore directae sunt litterae a quodam comite duci Aquitanorum, haec continentes. Duci Aquitanorum G. Raynaldus comes Portinensis, quicquid quilibet bonus aestimat primum. De collocutione nostra et de profectione, de qua me monuisti, contradico omnino. Nam aetas et alia impedimenta officiunt itineri nostro. Sed de genealogia. [Col. 0488D] seu de parentela, qua me praesente narrare volebas, quod inde novi. [Col. 0489A] litteris tibi mea cura mandat. Mathilde et Alberada filiae fuerunt Gerbergae. De Mathilde processit Rodulfus rex, et Mathildis soror ejus. De Alberada Ermentrudis. De Mathilde filia Mathildae Berta. De Ermentrude Agnes. De Berta Geraldus Genevensis. De Agnete Wido [Col. 0489] Hinc dimidiae paginae spatium vacat 1. .
Ipso anno vir vitae venerabilis, et Remensis aecclesiae presbiter, nomine Frodoardus, sanctitatis honore [Col. 0487] h. s. 3. venerandus, castitatis splendore angelicus, fulgore sapientiae caelicus [Col. 0487] caelitus 3. caeterarumque virtutum insignibus abundanter [Col. 0487] habund. 3. oppletus, praecedentis libelli aliorumque librorum dictator egregius, quinto [Col. 0487] quinta 3. Kalendas [Col. 0488D] Aprilis [Col. 0487] apriles 3. terrenae peregrinationis relinquens exilia, civica, ut credimus, [Col. 0489A] adeptus est jura. Mira et inaudita inundatio pluviae et fragor tonitrui ac coruscatio fulgoris decima Kalendas Augusti accidit [Col. 0489] Hic deficit codd. 2 a. 967. 968. 969. 970. 971. 972. 973. 974. 975.
Anno 976 destruxit Adelbero, nomine non merito archiepiscopus, arcuatum opus, quod erat secus valvas aecclesiae sanctae Mariae Remensis; supra [Col. 0489B] quod altare sancti Salvatoris habebatur, et fontes miro opere erant positi. Et in ipso tempore quadragesimae [Col. 0489] quadragesimo 3. , majoris ebdomadae feria quarta, tertia decima Kalendas Maii indictio [Col. 0489] indictione 3. quarta, circa mediam diem, bellum agitur inter Karolum, regis filium fratrem [Col. 0489C] Filium Ludovici, fratrem Lotharii, regum. , et Godefridum atque Arnulfum, Lotharienses comites. In quo bello ceciderunt ex parte Karoli de proceribus Emmo de Longia, qui erat miles Hugonis ducis, et Hetdo [Col. 0489] d. Ahetdo 3. fidelis Karoli et alii; ex parte vero Godefridi multo plures; et ipse Godefridus lancea perfossus ad terram cecidit; tandem a suis post solis occasum utcumque sublatus deportatusque est. Qui postea per spatia temporum vixit, sed numquam pristinae sanitati plenissime restitutus fuit. Arnulfus quippe, ut ferunt nonnulli, [Col. 0489C] fugam tamdiu remeans tenuit, quousque in propria veniens, quiescere quivit. Ipso in anno tertia decima Kalendas Januarii praesul Rorico sanctae Laudunensis aecclesiae, qui erat langore [Col. 0489] languore 2. paralisi [Col. 0489] paralisis 3. correptus, post multas ac debitas Deo pro ipsa infirmitate [Col. 0490A] redditas gratias, vita decessit, videlicet vigilia sancti Thomae apostoli post laudes Dei matutinales. Ipso anno circa mensem Augustum septem denariis emebatur vini modius.
Anno 977 Adalbero [Col. 0489] adalberto 2. adelbero 3. juvenis, qui erat ex Lotharii natus regno, Roriconi episcopo successit tali modo. Septima decima [Col. 0489] septimo decimo 3 b. Kalendas Februarii, in natale sancti Marcelli papae, donum episcopii Laudunensis aecclesiae in ipsa accepit aecclesia Lotharii regis largitione. Deinde nonas [Col. 0489] nona 3. nono 3 b. Kalendas Aprilis, vigilia videlicet annuntiationis dominicae, presbiter est [Col. 0489] deest 3. ordinatus in praescripta sanctae Mariae aecclesia ab archiepiscopo Adelberone Remis. Denique [Col. 0489] Remis denique 3. postea Kalendas Aprilis episcopus est ordinatus in sancto palmarum die. Exin Laudunum rediens, [Col. 0490B] sacrum chrisma sacravit aecclesiastico more, die vero paschae primum [Col. 0489] prima 2? 3 b. in propria resedit sede. Hadulfus Noviomensis episcopus, qui erat tempore prolixo paralisi pessime percussus, nativitate sancti Johannis Baptistae, quae tum temporis dominica accidit die, spiritum exhalavit [Col. 0489] exalavit 3. . Ipso anno tempore vindemiae magna fuit copia vini, in tantum ut non amplius pro uno vini [Col. 0489] vini uno 3. modio venditores nisi autquinque aut quattuor seu tres [Col. 0489] q. severos d. 3. denarios ab emptoribus accipiebant.
Anno 978 vir Domini Malcallanus [Col. 0489] Malcallinus 3. malcalnus 3 b. , natione Hibernicus, in vigilia sancti Vincentii levitae et martiris vitam transitoriam, quam habebat exosam [Col. 0489] exossam 2. , deseruit, et cum Deo vivo, cui [Col. 0489] cum Domino cujus 3. indesinenter dum adhuc viveret servivit [Col. 0489] serviverat 3. , vivere feliciter inchoavit. [Col. 0490C] Qui praefatus abbas in [Col. 0489] deest 2. corpore humatus, quiescit in aecclesia beati Michaelis archangeli; cujus abbatiam, dum corporaliter in hoc seculo vivens mansit [Col. 0489] s. maneret 3. , pio moderamine rexit.
[Col. 0489] Explicit.
Invocatio
De triumphis Christi sanctorumque Palestinae
De triumphis Christi Antiochiae
De triumphis Christi apud Italiam
- I.â De certamine sancti Petri apostoli cum Simone Mago.
- II.â De sancto Torpete.
- III.â De passione apostolorum Petri et Pauli.
- IV.â De sanctis Processo et Martiniano atque Lucina.
- V.â De sanctis Nazario et Celso.
- VI.â De vindicta Neronianae persecutionis.
- VII.â De imperio Vespasiani et Titi.
- VIII.â De sanctis Lino et Cleto.
- IX.â De caeteris discipulis apostolorum et sancto Apollinare.
- [Col. 0613A] CAP. I.â De sancto Clemente.
- II.â De sancto Joanne apostolo.
- III.â De confessione propinquorum Christi coram Domitiano.
- IV.â De ultione secundae persecutionis.
- V.â De reditu sancti Joannis evangelistae.
- VI.â De exsilio sanctorum Nerei et Achillei.
- VII.â Relatio sancti Marcelli de miraculis sancti Petri.
- VIII.â De sancta Petronilla.
- IX.â De sancta Felicula.
- X.â De sancto Nicomede.
- XI.â De martyrio sanctorum Nerei et Achillei.
- XII.â De sanctis Eutice, Victurnio et Severino.
- XIII.â De sancta Domitilla, Marcello quoque, et Apuleio, Sulpitio et Serviliano.
- XIV.â De doctrina, miraculis et passione sancti Clementis.
- CAP. I.â De sanctis Anacleto et Evaristo.
- II.â De sancto Alexandro papa et sociis ejus.
- III.â De relatione Plinii, et ultione tertiae persecutionis.
- IV.â De sancto Sixto papa.
- V.â De sanctis Getulio, Amantio et sociis eorum.
- VI.â De sanctis Seraphia et Sabina.
- VII.â De sancto Eustachio.
- VIII.â De sanctis Eleutherio et Ancia.
- IX.â De apologia Quadrati et Aristidis, et remissione persecutionis.
- X.â De Telesphoro papa et Hygino.
- XI.â De Novato et Pudente.
- XII.â De sanctis Praxede et Potentiana.
- XIII.â De sancto Alexandro episcopo et martyre.
- XIV.â De sancta Felicitate ac filiis ejus.
- XV.â De sancto Concordio.
- XVI.â De sancto Potentiano.
- XVII.â De ultione quartae persecutionis.
- XVIII.â De pluvia et victoria militibus per invocationem Christi concessa.
- CAP. I.â De sancto Apollonio.
- CAP. II.â De sanctis Pontiano, Eusebio et sociis eorum.
- CAP. III.â De vindicta praefatae crudelitatis.
- CAP. IV.â De sancto Aniceto papa et Egesippo doctore.
- CAP. V.â De sancto Polycarpo.
- CAP. VI.â De sanctis Sotere, Eleutherio et Victore PP.
- CAP. VII.â De vindicta quintae persecutionis.
- CAP. VIII.â De Zephirino papa et sancto Calixto.
- CAP. IX.â De sancta Martina.
- CAP. X.â De sancto Urbano papa et Caecilia.
- CAP. XI.â De sanctis Pontiano papa et Hippolyto presbytero.
- CAP. XII.â De Antero papa et ultione sextae persecutionis.
- CAP. XIII.â De duobus Philippis imperatoribus et Pontio martyre atque Fabiano.
- CAP. XIV.â De sanctis Cornelio papa et Cypriano martyre sociisque ipsorum.
- CAP. XV.â De sanctis Abdon et Sennen.
- CAP. XVI.â De sanctis Parthenio et Calocerio.
- CAP. XVII.â De sanctis Anatolia et Victoria.
- CAP. XVIII.â De sanctis Pergentino et Laurentino.
- CAP. I.â De sanctis Lucio papa et Stephano.
- CAP. II.â De sancta Eugenia.
- CAP. III.â De sanctis Rufina et Secunda.
- CAP. IV.â De sancto Sixto papa et sancto Laurentio.
- CAP. V.â De sancto Hippolyto.
- CAP. VI.â De sanctis Herennio et Abundio.
- CAP. VII.â De ultione hujus persecutionis in Valerianum et regno Romanorum.
- CAP. VIII.â De persecutione Claudii et sanctis Lucio, Marco, Petro et Theodorio.
- CAP. IX.â De ducentis et sexaginta simul martyribus.
- CAP. X.â De sancto Caesario marture
- CAP. I.â De sancto Felice papa.
- CAP. II.â De sanctis Basilicae, Modali et sociis.
- CAP. III.â De sancto Agapeto.
- CAP. IV.â De repressa persecutione Claudii.
- CAP. V.â De sanctis Chrysanto et Daria.
- CAP. VI.â De sancto Gaio papa.
- CAP. VII.â De sanctis Marcelliano et Marco atque Sebastiano.
- CAP. I.â De sancto Gabinio et Susanna.
- CAP. II.â De sanctis Primo et Feliciano.
- CAP. III.â De sancto Pancratio.
- CAP. IV.â De sanctis Claudio Nicostrato et sociis.
- CAP. V.â De sanctis Severo et Severiano.
- CAP. VI.â De sancto Genesio.
- CAP. VII.â De sancta Lucia.
- CAP. VIII.â De sanctis Marcellino et Petro.
- CAP. IX.â De sanctis duobus Felicibus.
- CAP. X.â De sancto Chrysogono et Anastasia.
- CAP. I.â De persecutione Maximiani et sancto Marcello papa sociisque ipsius.
- CAP. II.â De sancta Lucina et sociis ejus.
- CAP. III.â De sanctis Joanne et Crispo.
- CAP. IV.â De sancto Erasmo.
- CAP. V.â De sanctis Sossio et Januario.
- CAP. VI.â De sancto Domnino.
- CAP. VII.â De sancta Barbara.
- CAP. VIII.â De sanctis Secundo et Alexandro.
- CAP. IX.â De sancto Theodoro.
- CAP. X.â De sanctis Felice, Victore atque Nabore.
- CAP. XI.â De sanctis Carpophoro et Abundantio.
- CAP. XII.â De sancto Gregorio martyre.
- CAP. XIII.â De sancto Sabino episcopo et sociis ejus.
- CAP. XIV.â De sanctis Felice et Fortunato.
- CAP. XV.â De sancta Afra.
- CAP. XVI.â De sancto Eusebio papa.
- CAP. XVII.â De sancto Timotheo.
- CAP. XVIII.â De sanctis Marino et Amalchio.
- CAP. XIX.â De sancta Agnete.
- CAP. XX.â De sancta Emerentiana.
- CAP. XXI.â De visione parentum sanctae Agnetis.
- CAP. I.â De sancto Valentino episcopo.
- CAP. II.â De sanctis Anthimo et Maximo.
- CAP. III.â De septem fratribus.
- CAP. IV.â De sancto Bonifacio.
- CAP. V.â De sanctis Gorgonio, Dorotheo et Maximo.
- CAP. VI.â De sanctis Luceia et Acceia.
- CAP. VII.â De sanctis Archelio, Hyppolito, Vincentio et sociis eorum
- CAP. VIII.â De sancto Silvestro.
- CAP. IX.â De synodo quae facta est sub ipso.
- CAP. X.â De Gallicano et Constantia.
- [Col. 0729] CAP. XI.â De sanctis martyribus Joanne et Paulo.
- CAP. XII.â De sanctis Januario, Gordiano et sociis.
- CAP. XIII.â De sancto Pigmenio.
- CAP. XIV.â De sanctis Herculio, Hilarino et sociis.
- CAP. XV.â De sanctis Prisco, Priscilliano et caeteris.
- CAP. I.â De sanctis Marco et Julio episcopis.
- CAP. II.â De sancto Eusebio epis., Greg. et Oresio presbyteris.
- CAP. III.â De sanctis Damaso, Hieronymo et Siricio.
- CAP. IV.â De sanctis Innocentio, Zosimo et Bonifacio episcopis.
- CAP. V.â De sanctis Celestino et Sixto episcopis.
- CAP. VI.â De sanctis Leone, Hilaro et Simplicio episcopis.
- CAP. VII.â De sanctis Felice et Anastasio episcopis.
- CAP. VIII.â De sancto Symmacho papa et Paschasio levita.
- CAP. IX.â De sanctis Hormisda papa, Remigio atque Germano episcopis.
- CAP. X.â De Joanne papa, Symmacho, Patricio atque Boetio.
- CAP. XI.â De sanctis Felice, Bonifacio atque Mercurio episcopis.
- CAP. XII.â De sanctis Agapito et Cassiodoro, Silverio atque Vigilio.
- CAP. XIII.â De duobus Pelagiis Joanne quoque et Benedicto episcopis.
- CAP. XIV.â De sancto Gregorio papa et affinibus ejus.
- CAP. XV.â De miraculis ipsius monasterii.
- CAP. XVI.â De ministro qui ejus imminuit eleemosynam.
- CAP. XVII.â De monachis ipsius monasterii.
- CAP. XVIII.â De purificatione fundi ejusdem.
- CAP. XIX.â De visionibus Tetgaudi episcopi.
- CAP. XX.â De eo qui meretrices monasterio ipsius introduxit.
- CAP. XXI.â De revelatione sancti Andreae.
- CAP. XXII.â De eo qui fontem ipsius inquinavit.
- CAP. XXIII.â De visione Joannis levitae.
- CAP. XXIV.â De visione imperatoris Mauritii.
- CAP. XXV.â De humilitate ipsius sancti Gregorii.
- CAP. XXVI.â De successoribus ejusdem.
- CAP. XXVII.â De sanctis Deusdedit, Bonifacio et Honorio episcopis.
- CAP. XXVIII.â De sancto Severino papa et successoribus ejus.
- CAP. XXIX.â De sancto Eugenio.
- CAP. XXX.â De sanctis Vitaliano et Adeodato episcopis.
- I.â De sanctis Agathone, Leone et Benedicto episcopis.
- II.â De quinto Joanne Conone ac caeteris.
- III.â De sexto Joanne et successoribus ejus.
- IV.â De Constantino papa.
- V.â De secundo Gregorio papa et Bonifacio doctore et martyre
- VI.â De Zacharia papa.
- VII.â De secundo Stephano papa.
- VIII.â De tertio Stephano papa.
- IX.â De Adriano papa.
- X.â De tertio Leone papa.
- XI.â De Paschali papa.
- XII.â De sancto Eugenio secundo et Sergio papa.
- I.â De quarto Leone papa et Benedicto.
- II.â De sancto Nicolao papa, et Benedicto papa, Joanne quoque Ravennate.
- III.â De secundo Adriano papa, et Hincmaro praesule nostro rege quoque Carolo.
- IV.â De tertio Adriano papa, et Fulcone nostro praesule Carolo quoque Augusto.
- V.â De Stephano papa, et Formoso translatione quoque sancti Calisti ad nostram urbem.
- VI.â De Bonifacio papa et sexto Stephano, Theodoro quoque papa.
- VII.â De nono Joanne, sanctis quoque Sergio, Benedicto atque Christophoro.
- I.â De sanctis Theodoro, Acontio, Servulo et Januario.
- II.â De sanctis Deusdedit, Victoriano, Anastasio, Redempta, Galla, Romula et Mosa.
- III.â De sanctis diversorum locorum Italiae, Honorato, Libertino et caeteris.
- IV.â De sanctis Equitio, Constantio, Marcellino Nonnoso et Bonifacio.
- V.â De sancto Fortunato episcopo.
- VI.â De sanctis Martyrio et Severo.
- VII.â De sacerdote qui defunctus furem vinxit sepulcro.
- VIII.â De sancto Benedicto et miraculis ejus.
- IX.â De sancto Paulino.
- X.â De sancto Dacio episcopo.
- XI.â De sancto Frigdiano.
- XII.â De sancto Populonio.
- XIII.â De sancto Herculano.
- XIV.â De sancto Isaac monacho.
- XV.â De sanctis Florentio et Eutichio.
- XVI.â De sancto Martino.
- XVII.â De monacho nomine Quadragesimo.
- XVIII.â De Benedicto monacho et Mena.
- XIX.â De quadraginta rusticis et eis qui caput caprae noluerunt adorare.
- XX.â De sanctis Aconcio et Florido.
- XXI.â De Sanctulo.
- XXII.â De sanctis Specioso et Gregorio fratribus, sanctoque Spe.
- XXIII.â De quodam presbytero Nursiae et Probo episcopo, Stephano quoque abbate.
- XXIV.â De duobus monachis Valentianis abbatis, et sancto Surano atque diacono quodam.
- XXV.â De sanctis Mellito, Theophanio et Petro.
- XXVI.â De sanctis Severo et Egistio, caeterisque Ravennae martyribus.
- XXVII.â De sancto Germano Antisiodorensi episcopo.
- XXVIII.â De sanctis Theodosio, Donato, Secundiano et Romulo.
- XXIX.â De sanctis Hermagoro et Fortunato.
- XXX.â De sanctis Cantio, Cantiano, Cantianilla et Probo.
- I.â De sancto Michaele archangelo.
- II.â De sanctis Aristone, Justo, et sociis eorum.
- III.â De sanctis Prisco, Antonino, Aristeo atque Paulino.
- IV.â De sancta Juliana.
- V.â De Spoletana sancti Pauli ecclesia.
- VI.â De Eleutheria martyre.
- VII.â De sancto Joanne confessore.
- VIII.â De sancto Cassiano martyre.
- IX.â De sanctis Syro Hiventio martyribus.
- X.â De sanctis Martino et Augustino episcopis.
- XI.â De ecclesia sancti Zenonis Veronensi.
- [Col. 0791] XII.â De sancta Christina.
- XIII.â De sancto Ambrosio.
- XIV.â De sanctis Gervasio et Prothasio.
- XV.â De virtutibus sancti Ambrosii.
- XVI.â De sanctis Nazario et Celso, Vitali et Agricola.
- XVII.â De transitu S. Ambrosii.
- XVIII.â De sancto Columbano.
- XIX.â De sancto Attala.
- XX.â De sanctis Bertulfo et Eustasio.
- XXI.â De sanctis Blidulpho et Meroveo monacho.
- XXII.â De Baudagario et caeteris quibusdam sanctis monachis.
[Col. 0793] (Quae sequuntur, abhinc usque ad initium libri tertii decimi, col. 833 edidit Mabillonius in Actis SS. ord. S. Bened. III, 569).
[Col. 0832D] ( Huc usque Mabillonius. )
[Col. 0869] Quae sequuntur capp. 19 et 20 edidit Mabillonius, Act. SS. ord. S. Bened., tom. II, pag. 20 et seqq.
[Col. 0885] Explicit.
Sequitur in codice epitaphium Flodoardi, quod in Prooemiis jam dedimus.
Observationes praeviae
[Col. 0885C] Egregiis feminis, quibus Ludolfina familia saeculo nono claruerat, saeculo decimo Mathildis, Heinrici regis conjux, atque Ottonis I, Heinrici ducis, Brunonis archiepiscopi, Gerbergae reginae, Hathwidis [Col. 0886C] ducissae mater, accessit, Cujus virtutum fama ipsa superstite late percrebuit, in obitu ejus a Widukindo celebrata est [Col. 0885C] III, 74. , et post inter filios et nepotes, in coenobiis ab ipsa fundatis Quedlinburgensi [Col. 0887A] [Col. 0887D] Cf. Annales Quedlinburgenses, a. 936. , Northusensi, Poledensi et Angerinensi, in scriptis et memoria hominum viguit, donec tandem quadragesimo circiter post obitum ejus anno [Col. 0887D] Scripsit enim auctor Heinrico rege, igitur post annum 1002, et ante annum 1012, quo Thietmarus Vita nostra jam usus est. , jussu Henrici II regis, pronepotis ejus, Vita quam hic proponimus conscripta est. Auctor clericus aut monachus ex numero eorum qui ingenio et sapientia regi commendati, ejus familiaritate fruebantur, qui tamen nomen suum latere voluit [Col. 0887D] Ruotgeri Vitam Brunonis novisse videtur; V. c. 30. , scriptis antiquioribus [Col. 0887D] Godehardum, abbatem tunc Altahensem, fuisse, cujus interventu Heinricus a. 1017 monasterio Nordhusano villam Gamin confirmavit, V. Cl. E. G. Foerstemann gymnasii Nordbusani conrector in commentatione de Vita Mahthildis a. D. IX kal. Aug. 1838 edita indigitavit; sed quominus viro illi, litteris habitu et consuetudine cum rege ei rei aptissimo, librum adjudicem, obstat quod et Vita Godehardi ea de re tacet, et complures alios ejusdem conditionis viros tunc exstitisse constat. et narrationibus familiarium reginae, fortasse Richburgae abbatissae Nordhusensis, inniti videtur; certe rerum quas narrat bene gnarus fuit, licet nonnulla minus recta de duello [Col. 0887D] C. 1. Widukindi cum Carolo M., de baptismo Widukindi per Bonifacium archiepiscopum [Col. 0887D] Ibid. , de incerto modo successionis Henrici I, narraverit [Col. 0887D] C. 4. , imo, in iis quae extrema [Col. 0887B] Mathildis tempora attingunt, Berengarium regem Heinrico duci Mahthildae filio captivum commissum [Col. 0887D] C. 15. , et Ottonem II, una cum patre in Italiam profectum esse [Col. 0887D] C. 22. , scribat. Quae tamen non obstant quin auctori in universum fidem habeamus, et plurima alias ignota de vita et actibus optimae reginae, filiorum et nepotum ejus, nos doceri gratulemur. Liber in usum Heinrici II scriptus, proaviae ejus virtutes, quibus sanctos aequaverit, celebrat, sed errorem matris filium Heinricum Ottoni praeferentis non reticet.âAuctor, quisquis sit, poetas Latinorum, praecipue Virgilium legit, et poeticam venam oratione, cujus membra rhythmo et sono sibi respondent, ostendit [Col. 0887D] E. g. capite 23: Cum autem peragrasset civitates Saxoniae regionis et quaeque necessaria singulis impendisset monasteriis. [Col. 0888D] iterum Northusunensem civitatem adiit, quam nimium dilexit, ut videret Richburgam, quam nuper constituerat abbatissam. Statim autem ut venit, hanc ad se vocari praecepit.
Liber statim ut prodiit Thietmaro [Col. 0888D] I, 11 ex capp. 6, 10, 17; II, 12, ex cap. 25. notus et [Col. 0888A] ab eo in rem suam versus, saeculo XII ineunte ab Ekkehardo abbate Uraugiensi in compendium redactus [Col. 0888D] Fecit hoc eadem ratione qua et historias Alexandri, Gothorum, Francorum, Langobardorum, Saxonum ex Vita Alexandri, Jordani, Gestis regum Francorum, Paulo Diacono et Widukindo contraxit, insertis scilicet Vitae etiam iis quae apud Widukindum de Mahthtilda regina legerat. V. Archiv. t. VIl, 486â493. , et paulo post ab Annalista Saxone exscriptus [Col. 0888D] Ad a. 911, 921, 936, 946, 968. , saeculo vero XV ineunte Coloniae in monasteria S. Pantaleonis integer transcriptus est. Quo saeculi XV codice omnes quae prodierunt editiones Bollandianorum [Col. 0888D] Acta SS. Mart. II, p. 358. , Leibnitii [Col. 0888D] SS. Brunswic. I, 192. , Erathi [Col. 0888D] Cod. dipl. Quedlinburg. p. 925 sqq. et nostra, nituntur. Servatur hodie
1) Bruxellis in bibl. regia Burgundica numeris 329â341 insignis, binis columnis pulchre scriptus et hic illic in margine picturis ornatus. Librum a Bethmanno in usum nostrum versum integrum expressimus, correcta tantum saeculi XV orthographia et emendatis locis aliquot. Qua in re subsidio fuerunt
2) Ekkehardi Uraugiensis compendium Vitae Mahthildis [Col. 0888B] reginae, iisdem saepe verbis ex nostra contractum, sed sententiis saepe loco suo motis, quare loca nonnulla quae in Bruxellensi excidisse videbantur haud tuto ex Ekkehardo restitui posse judicavi. Usus sum tamen codicibus Vaticano-Guelferbytano [Col. 0888D] De quo retuli in Annalibus nostris t. V, 158â161. saec. XII, cujus lectiones, quantum in particula operis Guelferbytana habentur, jam Leibnitius t. III, 655 sqq., protulerat, Wirceburgensi [Col. 0888D] Ibid. VII, 489. saec. XII, et Claustroneoburgensi a D. Goldhann transscripto [Col. 0888D] Ibid. . Alios ejusdem compendii codices Monacenses saec. XII et XV, Sanctae Crucis in Austria saec. XII, et Humburgensem chartaceum in Annalibus nostris recensui [Col. 0888D] T. VII, 487, 488 et VI, 184, 239. .
3) Codex regius Parisiensis inter libros S. Germani [Col. 0888C] N. 440, mbr., saec. XII, Annalistam Saxonem exhibens, cujus textus, quantum ex Vita Mahthildis derivatus est, cum nostro ad verbum fere convenit.
4) Ultimo loco codicis regii Bruxellensis N. 3202 signati mentionem facimus, qui, Bethmanno monente, ex codice Carthusiae Coloniensis descriptus, uno saeculi XVII folio initium tantum Vitae Mahthildis continet, ex nostra ad verbum excerptum, hoc exordio: Sancta Mathildis regina ex progenie, etc.
Vita S. Mathildis
[Col. 0889A] Heinrico regi summae venerationis dignissimo, explanator hujus operis vobis exoptat incrementa spiritualium carismatum, augmenta virtutum, et prosperitatem temporalium rerum. Cum multis sit notum vos scientia disciplinaque artium diversarum praeditum, plurima perlegisse volumina sanctorum Vitam Patrum in se continentia, quorum exemplis vestra venerabilis conversatio bene potest informari et ad altiora transvehi, non minimae est virtutis vos pia vestrorum inquirere facta precedentium propinquorum, et maxime vestrae proavae Mahthildis illustris reginae, cujus vita lucida merito est imitanda, et cujus virtus tanto est laudabilior, quanto sexus fragilior. Gratias agimus vestrae almitati, vobis placuisse, hoc opus a nobis recitari, nostrae [Col. 0889B] imperitiae magnum et nimis formidandum, cum vestro dominatui subjecti sint perplures ingenio et sapientia nobis excellentiores, qui radio linguae profunda possunt penetrare. Vebis imperante hoc opus inchoari, difficillimum videbatur nostrae parvitati; sed praesumptionis esset maximae vestro imperio nos resistere. Implevimus quidem vestrum praeceptum ultra modum nostrarum virium; non autem dubitamus, invidorum studia affore, qui quod fecimus cupiunt reprehendere. Igitur obsecramus, rex gloriose, et, si fas est dicere, dulcissime, non temeritatis audacia, sed necessitatis causa: librum [Col. 0890A] manualem ne feratis in publicum sapientibus deridendum, priusquam vestra peritia persenserit quid vestrae pietati in eo displicuerit, et haec clementer corrigantur quae vestrae sapientiae non recta videantur. Dignum est enim ut qui hujus dictatus est praeceptor, sit etiam emendator et defensor; ne a nobis [Col. 0889] ita Erath: vobis L. 1? insipienter edita, invidorum perfodiantur lingua. Habetis quidem in hoc volumine perpauca vestrorum facta patrum, ex quibus potestis discere quid agere quidve vobis expediat vitare. Rector totius mundi, qui illorum corda visitando, justa concessit agnoscere et operibus implere, ipse vobis concedat quae recta sunt agere et alios ad haec admonere, et virili fortitudine vos injusta refugere et aliis prohibere; tribuat vobis invictissima arma, [Col. 0890B] quibus vestrorum inimicorum superetur saevitia. Ipsius etiam gratia vobis sit fautrix firma et comes assidua, et faciat vos exemplum et formam justitiae, ad gubernandam fideliterque regendam Ecclesiam; ut speculator idoneus effectus, sitis magni consilii, industriae et disciplinae. Dominus vias vestras omnes ita disponat, ut in omnibus ejus mandatis sine reprehensione vivatis, et ad bravium supernae vocationis perveniatis, ibique coronam justitiae atque coelestium thesaurorum donativa percipiatis. Si cuiquam in hoc opusculo quid placuerit, laus praeceptoris erit.
EXPLICIT PRAEFATIO IN VITAM [Col. 0889] in v. desunt 1. MAHTHILDIS REGINAE.
[Col. 0889C] 1. ( An. 912.) Temporibus Conradi, regis Francorum gloriosi, extitit in partibus Germaniae dux quidam Otto nomine, honestate morum perspicuus et in decernendis rebus providus, clarus nobilitate generis et famosus bellorum triumphis. Cui Hathuwic, matrona venerabilis, conjugali copulabatur vinculo. Quibus duo gignebantur filii, herili forma decorati; et ipsos summa nutriebant diligentia, uti exigebat nobilitatis honorificentia. Major natu vocabatur Thancmarus, et alter Heinricus. Is quamvis esset junior, probitate morum tamen elucebat altior, et ab annis puerilibus intendebat bonis operibus, sequens humilitatis vestigia, quibus certissime pervenitur ad virtutum culmina [Col. 0889] c. v. 1. . Omnes cum quibus erat haud minus quam se ipsum diligebat; nulli [Col. 0889D] se praetulit, nec per vim aliquem oppressit. Puer vero mirae claritatis ac amandae indolis cum attigisset florentes annos juventutis, coeperunt inter se [Col. 0890C] tractare parentes, ut illi desponsarent virginem, genere sibi non inferiorem, et cujus mos liberalis praeclaro juveni esset persimilis. Interim illorum pervenit ad aures, in coenobio Herivordinense egregiam hospitare puellam, nomine Mahthildam, genere nobilem, specie exoptabilem, et moribus illustrem, ut cum ava sua abbatissa disceret psalmodialem librum et industrias operum. Haec etiam virgo traxit egregium genus a venerabili viro Witikino, qui in occidentali regione dux fuerat gloriosus, opibus pollens et dignitatis honore multos praecellens. Proh [Col. 0889] proch 1. dolor! sed errore captus adorabat idola manu artificum facta, Christumque colentibus varios ingerebat cruciatus, quia deerant praedicatores qui Christum praedicarent, incredulos ad fidem [Col. 0890D] converterent. Rex vero Karolus, vir Christianissimus et erga Dei cultores benivolus, tunc temporis tenebat arcem principatus. Cum autem praefati ducis comperisset [Col. 0891A] incredulitatem, nimium doluit, et congregans omnem suum exercitum, iniit bellum contra eundem Witikinum, causa defendendae fidei et errantem ad salutis viam convertendi. Cumque convenissent et diu inter se certarent amborum milites, et ex utraque parte jam deficerent pugnandi vires, placuit principibus, ut rex cum Witikino conferret manus, et cui Christus victoriam concederet, ipse cum toto exercitu suo regnaret. Qui congressi, diu multumque instabant bello robore colluctanti. Tandem Dominus, lacrimis Christianorum pulsatus, suo bellatori de hoste triumphum concessit, fides ut meruit.
2. De conversione Witikini ducis. Tunc, Deo donante, Witikinus projecit arma perfidiae, ac arripuit scutum [Col. 0891B] fidei Christianae, novo fervens studio, sacri fontis in mysterio veterem hominem deponere et novum in Christo induere. Quem rex Christianissimus benigne suscipiens, a venerabili episcopo Bonifacio eum baptizari praecepit, ipseque illum de sacro fonte levavit; et per consanguinitatem fidei postea fuerunt concordes amici. Witikinus vero baptizatus, mox mirum in modum totus in Dei opere est conversus. Dehinc omnis exercitus sibi subjectus hanc eandem fidei credulitatem est confessus, et suum principem devote imitando, sacro baptismatis intingebatur fonte. His ita peractis et composito inter se foedere pacis, rex Karolus cum victoria revertebatur laetus. Dux autem Witikinus in propriam remeavit patriam, sancti Spiritus gratia illustratus; et sicut [Col. 0891C] prius persequebatur Christum invocantes, sic postmodum ad fidem Christi traxit quosque errantes, et ut antea bonorum extitit persecutor, ita vigilantissimus tum apparuit sacrae fidei propugnator. Jam tum desiderabat ecclesias reaedificare, quas prius destruxerat in infidelitate, et ubi constituerat idola, hic jam sanctorum collocavit oratoria. A posteris ergo ejusdem Witikini, egregii ducis, processit stirps beatissimae Mahthildis. Cujus pater, nomine Thietricus, in occidentali regione comes fuerat gloriosus [Col. 0891] habitabat in villa Enger proxime Herford; vide infra cap. 11 , et venerabilem Reinhildam, Danorum Fresonumque germine [Col. 0891] i. e. patre Dano, matre Fresone. procreatam, moribus probabilem, sibimet adjunxerat conjugem. Qui meruit dono Dei gignere infantem hominibus amabilem. O felix partus hujus infantis, cui gratia [Col. 0891D] Christi postmodum contigit dignitas regalis! Nam extitit gloria parentum, laetitia propinquorum, spes hereditatis, et decus totius futurae sobolis, amabilis dum nascitur, et amabilior dum nutritur. Quid plura? Tunc temporis raro videbatur infans talis. Cum ergo illustris parvula esset ablactata, desideravit abbatissa Mahthild, mater Thietrici comitis, quae in Herivordinense sedem possedit abbatiae, praefatam [Col. 0892A] puellam nutriendam suscipere. Parentes autem illius consentientes petitioni abbatissae, sibimet ad procurandum commendabant, ut illam doceret sacras lectiones et manuum operationes.
3. De desponsatione Mahthildis. Puella igitur insignis mirum in modum proficiebat in cunctis, aetate tenera, probitate grandaeva, capax in studio disciplinae litteralis et operum industriis. Cum autem ubique divulgaretur virtus illius laudabilis, etiam pervenit ad aures praeclari ducis Ottonis, qui statim misit suum comitem Thietmarum haec ad explorandum ( an. 909). Ille vero, praecepto ducis obediens, ad supra memoratum coenobium iter acceleravit ardens, et statim adiens cubiculum matronarum eidem puellae jussu abbatissae servientium, ac adminiculo [Col. 0892B] earum clam se inferens monasterio, diligenter perspexit formam virginis herilem et mire laudabilem. Igitur tacite investigatis et caute consideratis omnibus quae desiderabat, domino suo reportavit hilaris cuncta quae viderat. Die vero sequenti dux Otto disposuit ire suum filium Heinricum ad praefatum coenobium una cum comite Thietmaro, suo magistro, ut cauta consideratione perspicerent, si forma moresque puellae sibimet convenirent. Elegit itaque non paucos juvenes, genere et specie elegantes, qui comitarentur juvenem Heinricum, quo se jactantius ferret ad praedestinatum locum. Appropinquantes autem monasterio, castra metati sunt in campo; pauci vero illorum quasi causa orationis ingressi oratorium, viderunt virginem intus sedentem [Col. 0892C] et psalterium manu tenentem, honestissimam habitu et admodum reverendo cultu. Heinricus autem, eximiae virginis amore succensus, interdixit sociis ne cuiquam indicarent qua causa huc venissent; statimque ad castrum revertebatur, ubi cetera pars juvenum commorabatur. Et induens se herili ornatu, templum denuo intravit multo comitatu, postulans sibi copiam dari abbatissam alloquendi. Quae etiam procedens, ipsum cunctosque suos satellites suscepit gaudens. Postquam autem invicem dedissent verba salutationis, secum duxit juvenem Heinricum una cum comite Thietmaro in suum cubiculum, et familiare cum eis in longum produxit colloquium. Egregius vero juvenis interim sumens fiduciam animi, [Col. 0892D] paulatim incepit sermonem de virgine, interrogans quantum provecta esset aetate aut qualis staturae; postremo etiam desideravit sibi licentiam dari ipsam conspiciendi. Qua [Col. 0891] Que 1. evocata praecepto abbatissae, apparuit in ea virginalis incessus et verae pudicitiae habitus, frons serenus [Col. 0891] ita 1. respondens sequenti vultus. et speciosus ad intuendum vultus in candore liliis extitit persimilis, in vivido autem colore assimulabatur rosarum foliis. Hanc tanti decoris ut vidit egregius juvenis, minime valens [Col. 0893A] diutius celare amorem cordis, postulavit prece justanti, ipsam virginem sibi desponderi. Contra haec abbatissa oculos dejecit, et nutanti animo in responsione diu haesitavit. Cum autem magis ac magis perseveraret adolescens in incepto petitionis, tandem domina talibus respondebat verbis: «Non est nostrum, eam nuptam dare alicui absque consilio et consensu parentum; dignum est enim ut a nobis integra fide illis restituatur, ex quibus nostrae procurationi commendata est. Quin etiam nobis versatur in dubio, si alterius viri eam decreverunt thalamo; nam illam desiderabant perplures genere et forma illustres. Quamquam autem nobis sit incognitum, quem de his [Col. 0893] hiis 1. constanter. velint eligere generum, adimplebimus tamen vestrum votum; et si Dei [Col. 0893B] aderit voluntas, nostra de parte non tardamus nuptias, quia excellentia vestri generis crebro insonuit auribus nostris, et hoc non est minima pars foederis, quod ipse [Col. 0893] ita 1. et 3. in quo tamen vox postea erasa et ipsi scriptum est. ad nos iter direxistis.» Haut mora, ornamentis honeste paratis, quae congrua erant desponsationi virginis, sequenti die Heinricus secum duxit venerabilem virginem in partes Saxoniae. Tunc circumducebatur per civitates [Col. 0893] ita 3. ciuitas ( absque per) 1. egregii ducis Ottonis a comite Thietmaro et militibus ceteris, donec in Walohusun [Col. 0893D] Walhausen in Thuringia ad Helmam prope Rosla et Sangershausen. praeparabatur convivium nuptiale magno honore, uti decuit illos, qui postea imperabant gentibus plurimis; ibi perfruebantur connubiis et licito foedere amoris. Heinricus autem tradidit [Col. 0893D] cf. chartam Heinrici I regis d. 16 Sept. [Col. 0894D] a. 919. venerabili nuptae in dotem omne quod attinet ad eandem civitatem, patre suo [Col. 0893C] consentiente, et ipse venerabilis dux Otto enutrivit eam in vice filiae usque ad obitum suae vitae. Tribus autem annis post haec transactis, vir venerandus mortem subiit temporalem ( an. 912), et Dei ordinatione Heinricus ducatus percepit honorem. Ascendens autem gradum dignitatis, tantam humilitatem exhibebat subditis, ut etiam, si posset evenire, exoptarent ipsum regale solium jam possidere.
4. De obitu Conradi regis. Interim dum haec agerentur, invasit regem Conradum crudelis languor, et mors sequebatur crudelior ( an. 918). Tunc disponente Deo successit Heinricus regali solio ( an. 919, Apr. ); bello seu pace fieret, est incertum, sed absque dispositione Dei non [Col. 0893] vocem inserui. accidisse non est [Col. 0893D] dubitandum. His ita dispositis, Christo adjuvante, multa exercuit bona opera vigilanti diligentia, gratias agens Deo largitori de dignitate seculi. Inopum et viduarum apparuit promptissimus consolator. Cum autem mirum in modum proficeret princeps laudabilis, [Col. 0894A] Christus illi plus auxit honorem dignitatis, perplurimas nationes suo subjugans dominatui, Danos, Sclavos, Boemones, Bajowarios, ceteraque quam plurima regna, quae suis antecessoribus non fuerant subdita.
5. De religione Mahthildis. Hic plurima praetermittuntur de laudibus regis Heinrici, quia properandum est ad vitam moresque illustris reginae Mahthildis, de die in diem Christi gratia in omni bono opere proficientis, ut nepotes ejus et posteri totiens habeant gaudium animi, quotiens tam sanctae matris meritum invenerint legendum; cujus probitati computatur et meritis, quidquid futurae soboli evenerit honoris ac dignitatis. Cum igitur regalis solii ascendisset gradum venerabilis regina, illustris maritali [Col. 0894B] potentia et illustrior religione divina, in conjugii foedere manebat pudica, et tamen nihilominus [Col. 0893] nichilominus 1. [Col. 0894D] i. e. minime. carebat palma virginati proxima [Col. 0893] ita distinguo, ed. post palma. , humilitate sic tendens ad gloriam, ut dono Dei postmodum mereretur fieri allecta in coelesti patria. Nam quanto sibi [Col. 0893] jam addit 2. accessit potestas sublimior, tanto se humiliavit devotior; et, quod perraro evenit, dignitatem seculi sine superbia possedit. In publico processit ornata gemmis et serico, sed interius gerebat pretiosius ornamentum, cor acceptabile Deo; tantamque sibi subditis exhibebat humilitatem et in vice matris caritatem, ut omnibus esset amori pariter et honori. Noctis quoque tempore sese a latere regis furtive subtraxit, quasi ipso ignorante relinquens regalem thalamum [Col. 0893] et ingressa ecclesiam palatio proximam Ekkehardus hic legisse videtur, ita scribens: quasi ipso inscio surrexit, et ecclesiam palatio proximam ingressa. , orationi intendebat animum, ut sibi reconciliaret [Col. 0894C] Deum, quem diligebat casto amore et cui serviebat integra fide. Quis etiam dubitet, ut rege nesciente electa Christi famula talia posset agere? Ipse etenim bene intelligebat, sed quasi se nescire simulabat, quia veraciter noverat cuncta ejus opera bona existere et utrisque prodesse. Igitur faciles illi consensus praebuit ad omnia quae desideravit; nam sua voluntas a Deo incipiebat, et in Deo coepta finiebat Quicquid mundus delectabile habuit, pene totum pro amore Christi contempsit. Divitias non concupivit, paupertatem non timuit; ejus manus semper larga fuit pauperibus, et ab elemosina eroganda raro inveniebatur vacua. Numquam quis ad illam accessit dolens, qui non abiret gaudens, et quis illam egens adiit, impetravit quod voluit. Sin autem quempiam [Col. 0894D] intellexit aliqua vi opprimi, aut pro scelere criminis carcere includi, seu populari examine deputari morti, nihil habuit hilaritatis, antequam reconciliavit exacerbationem regis. Si quando abscessit non exaudita, id provocante vulgari [Col. 0893] id dictante populari 2. sententia, rex secum [Col. 0895A] tacitus ingemuit, quod petentis votum non implendo perturbavit, et saepe egressus [Col. 0895] egressus 2. 3. regressus 1. a judicio, quasi ipsam mulcendo, arbitris reliquit discutienda quaeque fuerant legaliter punienda; et ecclesiam ingressus seu aliquo bono opere detentus, illud evangelicum solicita mente adimplevit, quod Christi famula suis auribus sedulo infudit: «Nolite judicare, ut non judicemini; in quo enim judicio judicaveritis, judicabimini, et in qua mensura mensi fueritis, remetietur vobis (Matth. VII, 1, 2) .»
6. De procreatione liberorum suorum. Deus autem omnipotens, sibi servientes numquam derelinquens, clementer inspexit bona opera regis Heinrici et beatissimae Mahthildis, atque illis multiplicavit excellentiam nobilissimae prolis. Beatus etiam partus, qui [Col. 0895B] in utroque sexu enituit pulcherrimus, nec particulatim comprehenditur, nec penitus reticetur. Otto praeclarus, ante regalem dignitatem procreatus, natu fuerat maximus, forma insignis et moribus illustris. Heinricus autem, in regali solio natus, junior fuit annis, sed haud inferior excellentia probitatis. Huic nimirum tanta inerat pulchritudo, ut tunc temporis vix posset alicui comparari viro. Industria [Col. 0895] ita corrigo. In fiducia 1. et ed. , armis, vultu [Col. 0895] vocem recepi ex Ekkehardo qui haec habet: industria, fortitudine, vultu patrem similabat. patri fuerat consimilis; in omni autem tolerantia adversitatis caute observabat vestigia inclitae genitricis, et propter haec specialiter dilectus sanctae Dei; quasi esset unicus illius, confovens eum omnibus deliciis, ceteris in amore praeposuit filiis, atque desideravit ipsum regno potiri post obitum incliti [Col. 0895C] regis Heinrici, si permissu Dei voluntas illius posset adimpleri. Hinc etiam venit puero prima labes mali, et ob hoc Otto egregius contra fratrem parumper est commotus, talique modo inter ipsos crescebat invidia et lis assidua. Bruno vero, aetate minimus, sed honestate morum haud infimus, in annis puerilibus scolasticae deditus censurae, divino famulatui insudabat die tenus. Sed enim insignis gloria parentum de filiis jam prohibet prolixitatem sermonum, quia remeandum est ad vitam Heinrici regis et beatissimae reginae Mahthildis. Quorum probitas enumerari non potest, sicut dignum est. Ambo fuerant fortunati, et merito laude sunt digni; nam illorum promeruerat virtus quidquid boni nunc resplendet in nepotibus. O beati, qui non solum fuerant in [Col. 0895D] carne coadunati, sed in animo uno et spiritu ad omne opus bonum prompti! Inerat illis unus amor in Christo, aequa coadunatio in bono, Deo placens voluntas, et recta peragendi facultas, par dilectio in proximos, aequalis compassio in subjectos. O beatum virum in cultu divini famulaminis studiosum, et egregiam mulierem, quae totis visceribus diligebat Christum regem! Non ergo est dubitandum quin Dei gratia nunc perceperint praemium virginitati proximum, [Col. 0896A] quia in ipsis regnavit castitas conjugalis, nec tamen defuit continentia laudabilis. In cunctis eorum actibus resplenduit modestiae virtus; merito fuerunt rectores regni talibus a Deo virtutibus munerati. Beati existunt, et aeternae beatitudinis requiem possidebunt; pro quibus ipsae elemosinae exorant, quas larga manu indigentibus tribuebant, quamdiu in mortali vita manebant. Quid plura? Quanto sublimiorem ascenderant dignitatis gradum, tanto devotiorem Christo impendebant famulatum.
7. De intentione monasteria construendi. Cum autem persisterent magna prosperitate pacis, omnipotentis Dei inspiratione desiderabant monasteria construere, et adminiculum praebere illic commorantibus [Col. 0896B] de regiis facultatibus, quatenus sui suorumque patrum vel nepotum memoria ibidem perpetim haberetur firmissima. Igitur tractantibus tanti operis fundamentum quonam ponerent loco, principibus populi in unum convocatis ( an. 935), postulabant sibi consilium dari, in qua parte regionis haec decenter possent adimpleri. Ad haec principes responderunt, dicentes: intra Winithehusum [Col. 0895] winethusum 3. existere sanctimoniales regulari disciplina carentes, quae non possent illic diutius demorari, ni sustentarentur adjuvamine regali; et consilium dabant in Quitilingoburc transferri. Ergo ambobus hoc placuit consilium, et se conspirabant implendum. Posthaec rex Heinricus adiit Batfelthun, quo saepissime exercuit venatum. Ibi paucis diebus interpositis languore [Col. 0896C] correptus, vi febrium nimirum laboravit, sed parumper sedato infirmitatis dolore, inde ad Erpesvort [Col. 0895] erpesford 3. iter direxit, ibique cunctos principes regni convenire praecepit, ut se invicem coadunarent, quem suorum filiorum regale solium possidere eligerent ( an. 936). Venit et Diemoth [Col. 0895] ita 2. dietmoet 1. diemut Cl. demot 3. abbatissa Winethehusinensis [Col. 0895] winethesusinensis 1. , evocata praecepto regis. Et prioris haud immemor desiderii postulabat, ut sibi subditas sanctimoniales in Quitilingoburc consentiret transponi; quae petitionem regis gratanter accipiens, libenter id annuit.
8. De obitu Heinrici regis. His ita dispositis, rex Heinricus perrexit ad Imilebun [Col. 0895] unilebun 1. imileba 2. imilebi 3. , secum comitantibus paucis. Illic iterata est ejus infirmitas, et non multo post sequebatur mortis asperitas ( Jul. 2). Cum [Col. 0896D] autem sentiret sui corporis dissolutionem imminere, reginam ad se vocans, multa cum ipsa disputavit secreta, et postremo sermonem talibus conclusit verbis: «O nobis semper fidissima et merito dilectissima, Christo gratias agimus quod te superstitem relinquimus. Nam nullus sibi adjunxit [Col. 0895] conjunxit 2. mulierem fide firmiorem, in omni bono probabiliorem. Itaque gratiam habeas quod nos sedulo mitigasti iratum, et in omni re utile nobis dedisti consilium, nos saepius [Col. 0897A] revocasti ab iniquitate ad justitiam, et sedulo monuisti, vi oppresso facere misericordiam. Nunc te et nostros filios omnipotenti Deo commendamus et electorum Dei precibus, simul cum anima, quae de corpore jam est recessura!» Haec cum dixisset, et regina haud minus illi [Col. 0897] illi pro omnibus bonis sibi ab eo benigne impensis gratias 2. gratias egisset, moerore plena ecclesiam est ingressa, se suaque omnia commendans Deo, sicut semper solebat. Interim discessit anima regis de ergastulo carnis. Sentiens autem sancta Dei plebis lamentatione, inclitum virum rebus humanis excessisse, prostravit se in orationem, et ipsius animam commendavit in Christi fidem. Postea surgens interrogavit, si adhuc aliquis jejunaret, qui animae sui domini missam decantaret? Audiens hoc Adeldach [Col. 0897] ita 2. adeldac 1. presbiter, respondit festinus: «Domina, [Col. 0897B] nondum quidquam gustavimus.» Venerabilis regina olim induerat duas armillas mira arte celatas, quae tanta firmitate brachiis fuerant circumdatae, ut sine auxilio fabri nullatenus possent divelli. Has tunc minimo tangens digito, citius dicto excussit, ita ad presbiterum dicens: «Accipe tibi hoc aurum, et canta missam animarum.» Quamdiu enim venerabilis domina postmodum vixit, eidem presbitero magnam exhibuit gratiam, numquam tradens oblivioni quod primam missam decantaverat animae regis Heinrici; et ob memorem causam hujus facti ipsi impetravit episcopalem dignitatem [Col. 0897] in Bremis addit 2. [Col. 0897] A. 936. exeunte. apud filium suum Ottonem. Cum autem finita esset missa animarum, regina flens intravit cubiculum, ubi jacebat corpus mortuum, et intus invenit regales filios multum [Col. 0897C] lacrimantes, simulque cum eis omnes militum principes. Haec ut vidit inclita regina, decoras genas lacrimis est perfusa, et exanimi corporis pedibus provoluta amarissime flebat, sicut venerandus rex erga se promeruerat. Sed tantam illi Deus contulerat gratiam et tam laudabilem temperantiam, ut nec per impatientiam illum offenderet, et tamen digne regis obitum plangeret. Tunc filiis ad se vocatis, talibus eos verbis admonuit, dicens: «O filii karissimi, haec sedulo inducite vestrae menti [Col. 0897] menti, quemadmodum sapiens quidam nos hortatur dicens: Omni tempore memorare novissima tua, et in aeternum non peccabis. Verum qui rex est et dominus semper timete et honorate, qui nos de terra plasmavit et in terram redire facit, qui dominatur in regno hominum et cuicumque voluerit dabit illud, et humillimum hominem constituet super eo. Nolite contendere, etc. 2. Igitur hic quaedam omissa sunt. . Deum timete [Col. 0897] timere 1. , et ipsum in omnibus semper honorate [Col. 0897] honorare 1. , qui talia potens est facere. Hic merito vocatur rex et dominus, qui tantam potestatem exhibet pauperibus et divitibus. Desistite jam contendere pro transitoria [Col. 0897D] dignitate; talem finem capit omnis mundana gloria. Beatus est ille, qui sibi praeparat aeterna semper permanentia. Nec inde vester animus contristetur, quis vestrum alteri praeponatur. Memoriter [Col. 0898A] retinete, quod in Evangelio dicitur veritatis ore: «Omnis qui se exaltat, humiliabitur, et qui se humiliat, exaltabitur (Luc. XIV, 11) .» Post haec rite paratis omnibus quae necessaria erant ad funus, maximo cum honore corpus in Quitilingoburc transportabant, ubi ipse requiescere decreverat; ibique honorifice tradiderunt sepulturae. Tunc regina venerabilis supra memoratam abbatissam monasterii [Col. 0897] deest 1. Winithehusinensis ad se iterum vocavit, et congregationem sibi subditam illuc transferri admonuit. Quod abbatissa primo rennuit, sed postmodum imperante ejus filio Ottone consensit.
9. De electione Ottonis regis. Post excessum incliti regis Heinrici ductores primi conveniebant et de statu regni consilium habebant. Perplures dijudicabant, [Col. 0898B] Heinricum regno potiri, quia natus esset in aula regali; alii vero desiderabant Ottonem possidere principatus honorem, quia aetate esset major et consilio providentior. Quid plura? Disponente providentia Dei, sceptrum regiminis cessit Ottoni ( Aug. 8). Inde magis ac magis inter fratres convalescebat discordia, quae inter ipsos versabatur ab infantia. Assidue litigantes, nil pacificum mutuo loquebantur. Tunc regius juvenis Heinricus multa sustinuit adversa, quae inclita mater econtra salutaribus disciplinis lenivit, et sedulo ammonuit Scripturae dicentis: «Quem enim diligit Dominus, corripit, et quasi pater in filio complacet sibi (Prov. III, 12) .» Hic multa de angustiis ejus praetermittuntur, quia si per singula volverentur, narrantibus [Col. 0898C] simul et legentibus prolixa viderentur. Tandem mediator Christus Jesus nolens fratres inter se diutius discordare, per sanctae matris meritum illos concordavit in unum ( an. 939-941). Post haec rex Otto praefecit fratrem suum Heinricum ducem super Baowariorum gentem ( an. 946). Sanctus vero Bruno, aetate minimus, adhuc degebat sub censura litteralis disciplinae, et laeta indole de die in diem proficiebat in Christi servitute. Cum autem profecisset aetate et sapientia, rex adjunxit eum sibi per amorem fraternitatis in ministerium arch capellani. Interim obiit Wigfridus vir venerandus, qui archiepiscopalem Coloniae sedem possedit; et munere superni dispositoris Brunoni cessit episcopalis honor [Col. 0898D] dignitatis ( an. 953). Ascenso [Col. 0897] accenso 1. [Col. 0897] Cf. Ruotgeri Vitam Brunonis, c. 30; caput 5 Vitae alterius ex nostro transcriptum est. autem tanto culmine potestatis, nequaquam sibi inde crescebat tumor elationis; sed sancta mens episcopi se potius inclinavit humilitati, illud in memoria recondens, [Col. 0899A] quod Scriptura ammonet dicens: «Quanto magnus es, humilia te in omnibus (Eccli. III, 20) .» Pervigil fuit sapientia, placabilis lenitate nimia, serpentis astutiam cum lege custodivit, et columbae simplicis animum non amisit. Gregem sibi commissum dilexit, et per baculum disciplinae multos ab errore eripuit, quosdam collationibus assiduae disputationis ad meliora ducens, quosdam placidae maturitate doctrinae desiderio sanctae conversationis implens. In sermone fuerat mitis, in doctrina humilis, malorum acerrimus destructor, et veritatis studiosus assertor; humilibus blandus, superbis severus. Quosdam intra septa gregis suscipiens, ex lupis oves fecit, alios extra septa enutrivit. Et quidquid alios docuit, ipse primum implevit. Necnon in eadem [Col. 0899B] civitate extruxit quam plurima monasteria. In omnibus etiam extitit fortis athleta Dei et propugnator Christianae fidei. Quid mirum, filios in bono proficere quorum mater numquam cessabat Deo servire?
10. Qualiter post obitum mariti vixit. Quis scripto valet comprehendere vel cujus lingua poterit explicare, quam gloriosus amor Christi flagrare coepit in mente illustris reginae Mahthildis post obitum Heinrici regis? Stabilis permansit in fide, humilis in Dei timore; cujusque disciplinae memor extitit, et justitiam cum religione retinuit; ad omnem tolerantiam fortis, et ad sustinendam injuriam mitis, facilis [Col. 0899] mitis et affabilis fuit. Raro videbatur irata vel commota, nemo vidit eam ultra modum merentem aut ridentem, neminem dampnavit, nulli malum pro malo reddidit 2. ad faciendam misericordiam, gerens pacem fraternam. In omnibus ejus actibus et confabulationibus [Col. 0899C] laudabilis apparuit gravitas et admiranda dignitas, tamque se honestam exhibuit in pudore, ut perplures [Col. 0899] videntes 2. arbitrarentur illam esse virginem, ni vidissent [Col. 0899] nisi viderent 2. egregiam prolis foecunditatem. O quanta reverentia Dei timoris! Semper intendebat studio orationis et quam [Col. 0899] ita 1. perquam L. forti animo se praeparavit ad resistendum diabolo, fiducialiter gerens scutum fortitudinis ad expugnandum secularis pelagus temptationis. Transitoriis enim rebus non implicata, Christum solummodo secuta est. Noctis [Col. 0899D] Widukind. III, 74 quoque tempore, quando omnibus mos est requiescere, collocavit se in lecto quasi causa dormiendi, ut sic celaret intentionem operis boni, et parumper est dedita sompno, ut potius confortaretur [Col. 0899D] ad serviendum Deo. Postquam autem persensit dormire omnes in cubiculo secum pernoctantes, spreto fulgenti stratu clam surrexit, atque cubicularem puellam tacita excitavit; exin gressu [Col. 0899] ita corr. ex ingressa cod. et ingressu L. suspenso exiens cubiculum, ecclesiam intravit sancta celebritate ymnorum, non stipata turbarum [Col. 0900A] obsequiis, sed incedebat sine humano favore, gratia Christi secum comitante; pernox in oratione non cessabat Deo servire. Quotienscumque ecclesiam intravit, numquam vacua manu ad altare accessit, nec rege vivente nec in viduitate. O quam feliciter consummavit longitudinem noctis in omni studio boni operis, et quam familiari voce ad Deum clamavit et veniam peccatorum postulavit, et qualem cum sanctis animabus meruit habere amicitiam, quibus a Christo imploravit requiem sempiternam! Ante galli cantum totum finiverat psalterium, nisi brevitate noctis impediretur. Sentiens autem tempus appropinquare quo conveniebat [Col. 0899] conveniebant 1. nocturnales laudes celebrari, recessit ad cubiculum cum silentio, et nesciente aliquo collocavit se in lecto, quasi [Col. 0900B] totam noctem illic dormiendo egisset et nusquam inde pedem movisset. Dato autem signo ad nocturna, haud segnis surrexit, et properando iterum intravit ecclesiam, divinas laudes auscultans, et intento corde orationum instantia desudans. Post nocturnam vero omnibus egressis, intus mansit januis clausis, oculis ac manibus intendens in coelum, invictum ab oratione non relaxavit spiritum, usque dum aurora lucis umbram depulit noctis. Postea ingressa cubiculum, reclinavit se paulisper ad requiescendum, ut lassa membra reficeret, ne in famulatu Christi deficeret [Col. 0899] Deinde surgens infirmos ubicumque audivit in vicino visitavit, necessaria praebuit 2. . Interim confluxit multitudo pauperum, de ejus manu acceptura victum et vestitum. Quorum clamorem mox ut persensit, impigre de somno [Col. 0899] sompno saepius 1. surrexit; esurientes [Col. 0900C] misericorditer pascens, et nudos vestimentis induens, non dubitavit se Christi membra tegere sub inopum veste. Quibus etiam refectis, et quae necessaria erant habundanter impensis, vestimenta viduitati congrua induit, et ecclesiam cum reverentia intravit. Nullus praevalet dicere quanta religione consueverat missam audire: nullum interim protulit verbum, sed actu pariter et habitu intendebat in Deum. Quid plura? A matutina hora usque ad vesperam nemo illam conspexerat a bonis operibus otiosam. Non est etiam reticendum beatissimae reginae temperamentum, quod in omnibus suis laudabiliter servavit; nam nec cibo aut somno amplius indulgebat, nisi quantum naturae necessitas depoposcit. [Col. 0900D] O beata, quae dolo caruit, et in qua pietas apparuit! Mitis et pacifica et omnibus misereri promptissima, neminem judicans, neminem dampnans, nulli malum pro malo reddens, nihil arbitrio suo agebat, sed per omnia ad nutum et voluntatem Dei tendebat. Omnes male agentes illam oderunt, [Col. 0901A] et recte viventes dilexerunt. Magnam [Col. 0901] magnas 1. adversus omnes injurias patientiam assumsit, et quae excellens fuit regina, propter Deum multa sustinuit adversa. Raro videbatur irata vel etiam commota; nemo illam vidit ultra modum moerentem aut ridentem. Miro caritatis splendore effulsit, modestiae mirabilis amatrix et humilitatis placida sectatrix; in se plerumque severior, in ceteris autem clementior, omnibus fuit totius bonitatis exemplum, largiendo, miserando, errantes convertendo. Quotiens sibi tributa solvebantur a vectigalibus, decimas inde dedit pauperibus et Christo famulantibus; et quo ire pede non poterat, misso munere circuibat. Neque enim sunt tam parva quae gessit, ut omnia litteris comprehendi possint, quia si quis universa numerare [Col. 0901B] voluisset, immensum legentibus volumen edidisset.
11. De tribulatione quam a filiis sustinuit regina Mahthildis. Tunc diabolicae fraudis astutia, semper invidens operanti bona, studuit Deo dilectam reginam a servitio Christi impedire sua callidissima temptatione, et contra venerandam Christi famulam quosdam excitavit perversos, ejus vitae et virtutibus invidos, qui ad aures filiorum pervulgabant quod innumerabiles pecunias congregasset, et regalis [Col. 0901] regales 1. census [Col. 0901] quasi publici questus pessumdaret omnia 2. opulentiam penitus consumpsisset. Cum autem haec et alia istiusmodi pervulgarentur regi Ottoni, graviter commotus, totum imperialiter [Col. 0901] imperaliter 1. reposcebat, quod sancta Dei pauperibus distribuebat; ubique mittens exploratores, [Col. 0901C] qui ejus nuntios, indigentibus munera portantes, expoliarent et contumelia affectos remitterent. Haec et his similia cum immerito sustineret Christi famula, quod illi videbatur molestius, haut minus gravem injuriam sibi intulit Heinricus, quem miro affectu amoris cunctis praeposuerat filiis. Ad extremum cogebant eam, dotales regiones relinquere et sacro velamine se consignare. O beatam dominam, quae in multis temptata, nec tamen temptationi succubuit evicta! Quid creditur illi inesse moeroris, dum undique angebatur tanta vi tribulationis? Minus moleste ferret, si, Heinricus, quem egregie amavit, fratri non concordasset. Impia ergo discordia, quae inter ipsos versabatur ab infantia, illos [Col. 0901D] tunc consociavit ad iniquitatem, quos prius prohibuerat fraternam gerere [Col. 0901] gerens 1. pacem. Contra haec omnia venerabilis regina miram in cunctis exhibuit patientiam et fortem in adversis constantiam; custos oris sui, ne quid proferret incongrui, studiosa ad continuae orationis usum, ut vinceret insidias adversantium, immo illata sibi injuria constantior, [Col. 0902A] et psalmistae versiculi non immemor: «Dominus mihi adjutor est, non timebo quid faciat mihi homo (Psal. CXVII, 6) ;» leve existimans quid ferret, tantum ne Christo vilesceret. Nulli maledixit, sed propriis deputavit meritis quicquid angustiae pertulit ab adversantibus filiis; semper retinens in memoria quod in sacra didicerat Scriptura: «Quia per multas tribulationes et angustias oportet nos introire regnum Dei (Act. XIV, 21) .» Si quis autem calumpniam, quam patiebatur, ingemuit ipsa praesente, quasi cupiens moerorem ipsius lenire, talibus verbis econtra fertur respondisse: «Rex Otto calumpniatur nobis, id nostris exigentibus meritis; Deus autem sciat illum, qui contra nos excitaverit [Col. 0901] excitauerunt 1. excitauit 3. nostrum amabilem filium Heinricum, [Col. 0902B] cujus solamine sperabamus enatare quicquid nobis accidisset triste; nunc iste adversatur nobis, qui debuit esse consolator. Nequaquam tamen pati possumus, ut quid de eo inclementius dici audiamus; quia nunc a nobis praecordialiter diligitur, quamvis inimicus putetur. Illud autem nos graviter compungit recolentes, illum nobis dulcissimum erga nos esse tam amarum. Sed nil ageret, si regis juvamen sibi deesset; Deus autem illi parcat, ne ab ipso ultionem recipiat. Utinam donante Deo sine amborum fieri posset periculo, ut propter nos tanta inter eos firmaretur pacis unitas, ne ulterius inirent inimicitias!» Cum autem sancta Dei vidisset, molestias filiorum sibi non minui, sed de die in diem plus [Col. 0902C] augeri, relinquens quidquid rex Heinricus sibi dederat in dotem, in occidentali regione adiit Angerinensem [Col. 0901] ita 1. 3. in occidentales secessit partes 2. [Col. 0901D] Enger igitur paterna ejus domus erat; cf. supra cap. 3. , cupiens adversantibus parcere filiis, ne incurrerent iram divinae ultionis. Illic, Deo cooperante, haud minus quam consueverat quodque bonum exercebat. Post haec divina dispositione regi innumerabilia supervenere flagella [Col. 0901D] Auctor Liudgardis filiae Ottonis morbum innuere videtur, ob quem rex Quedlinburgensi coenobio [Col. 0902D] Kinlingam villam contulit; d. 30 Sept. a. 944. Thornburgi. , retroversis victoriae triumphis ( an. 944), aliisque rerum nihilominus [Col. 0902D] I. e. nihil minus quam. secundis. Heinricum autem invasit morbi gravedo, quae et illum purgavit a delicto. Et tamen superna miseratio illi pepercit feriendo, quasi Christus satisfaceret voto matris, quae sedula prece ei exoravit veniam remissionis.
12. Qualiter reducta sit. Videns autem rex Otto quia nihil proficeret in prosperis ut prius, timuit [Col. 0902D] usque ad mortem contristatus. Tunc sacerdotes et ceteri principes, quorum corda Deus illustraverat, ingressi ad venerabilem reginam Edith, cohortantur illam, ut admoneret regem, quatinus cum honore suam in regnum revocaret matrem. Quae statim ingressa ad regem, sic ait: «Ne contristetur noster dominus, divinis flagellis correptus, revocetur [Col. 0903A] vestra mater sanctissima, regnumque, ut convenit, prima possideat; et ut speramus, vestra omnia prosperabuntur et in pristinum restituentur [Col. 0903] restituuntur 1. gradum.» Rex autem poenitentia compunctus et commissi haut immemor reatus, Deo inspirante, in sancta matre se deliquisse cognovit. Haut mora, missis episcopis, ducibus ac comitibus et omnibus sapientissimis militum, matrem cum honore revocandam, praecepit Christi famulae hujusmodi scripta deferri: «O venerabilis domina, Dei iracundiam jam satis nimiumque exacerbavimus in nos persecutione vestra. Fatemur quod peccavimus, et injuste contra vos egimus; propter Deum nobis dimittite, et a Christo veniam remissionis implorate. Quodlibet supplicium libenter patimur, tantum ut [Col. 0903B] vestra gratia fruamur. Ad haec ut ad nos iter dirigatis, petimus; nos et omnia nostra ditioni vestrae subdimus, insuper et restituemus quidquid vobis injuste abstraximus. Nil nobis jocundum erit, antequam vos videre contigerit.» Beatissima vero regina petitionem filii hilari mente percipiens, quidquid pertulerat adversi penitus tradidit oblivioni, nec diutius distulit, sed iter accelerans in Gruona [Col. 0903] grona 1. ad gruonam hilaris accelerauit 3. venit.
13. De reconciliatione Ottonis et matris (Oct.). Cum autem adventus venerabilis reginae Mahthildis pervulgaretur ad aures regis Ottonis, multo comitatu obviam tendit, secum comitante regina Edith. Ut vero primum vidit Deo dilectam appropinquare, ab equo desiliit, et propius accedens, genu flexo in [Col. 0903C] terram, veniam postulavit, dicens: «O omne decus nostri decoris, et solatium cujusque laboris, cujus meritis deputabimus; regnum quod possidemus. Sumite de nobis quodcunque supplicium vultis, ut nobis tantum liceat redire in gratiam reconciliationis. Jam satis luimus quidquid contra vos deliquimus; nam ex illo tempore quo abscessistis a vestra dotali regione, retroversa est omnis prosperitas belli, necnon fractae sunt nostrae vires, et crebro contra nos praevaluerunt hostes.» Contra haec mater venerabilis, decoros oculos perfusa lacrimis, filio statim praebuit osculum pacis, quasi ab eo nihil pertulisset adversitatis, et animum supplicantis talibus consolabatur verbis: «Fili mi, nolite contristari; speramus enim, vos veniam a Domino consequi; nam si nostrorum non exigissent peccaminum merita, vestra ex parte nulla nobis obviassent adversa. Deus autem vobis tribuat indulgentiam [Col. 0903D] per ineffabilem suam misericordiam, qui paratus est misereri cuique poenitenti, si commissa perfecte defleverit et postmodum non admiserit.»
[Col. 0904A] 14. De reconciliatione Heinrici. Comperiens autem Heinricus, juvenis decorus et egregiae matris nimium dilectus, regem Ottonem suum fratrem tanta satisfactione inclitam sibi matrem reconciliasse, haut minus poenitentia compunctus, iter tendit, et ubi sanctam Dei invenit, talibus verbis eam est aggressus: «O venerabilis domina et, si fas est dicere, mater karissima, nos graviter contra maternam vestri dulcedinem deliquisse confitemur; sed nunc veniam postulamus, quam non meremur. Attamen obsecramus vos per animam et nomen nostri patris, ut in pristinum vestrae gratiae gradum nos redire concedatis. Non dubitamus quin a Christo consequamur veniam remissionis, si vos ex toto corde ignoscitis; quia, ex quo vestram pietatem [Col. 0904B] in iram provocavimus, morbi gravedine nimium periclitati sumus.» Quem venerabilis domina ut vidit lacrimantem et pro indulgentia humiliter supplicantem diutius pati non potuit, sed in hanc vocem celeriter prorupit: «Fili mi Heinrice, noli flere; desiste, fili, desiste! Mater enim tua ex te audire non praevalet haec precantia verba. Propius accede, et matri tuae osculum praebe. Deus fidelis sit tibi placabilis; nos te diligimus, sicut prius; nam non ignoramus quod te adversum nos excitavit persuasio inimicorum.» Haut mora, satisfactione tali percepta [Col. 0903] perceptione 1. rex Otto et dux Heinricus sanctam Dei introduxerunt in [Col. 0903] deest 1. sed adest 3. dotales regiones, et sicut dignum erat primam constituebant. Post haec mira inter matrem et filios erat pacis tranquillitas, [Col. 0904C] et ad omne bonum unita voluntas; in consolatione pauperum fuerunt unanimes, in constructionibus ecclesiarum et monasteriorum concordes. In matre erga filios mira fuit caritas, in filiis obedivit sancta humilitas; et ut breviter conciudatur, perseverabant pacis stabilitate usque ad obitum vitae, diabolum conculcantes per caritatem, qui nuper inter ipsos seminaverat litis fomitem.
15. De obitu Edith reginae. Interim contigit piam Edith reginam, perpetuo victuram, praesentem amittere vitam ( an 946, Jan. 26). Rex autem Otto, jam provectae aetatis [Col. 0903D] Rex annorum tantum 34 erat, igitur haec verba ad Mathildem potius referenda aut errori auctoris tribuenda sunt. simul cum matre, ecclesias et monasteria construxit; portans pacem et recte judicans, paternam in cunctis imitatus est pietatem. Post obitum Edith illustris reginae tres [Col. 0903D] Auctor Edithae obitum anno 917 ascripsisse [Col. 0904D] videtur. annos egit in viduitate, cunctis bonis operibus diligenter instabat, et sacras lectiones studiose legebat. Jamdum multis comprobarat castitate viduitatis [Col. 0904D] et assiduitate orationum, sibi animum esse, a conjugali consortio se velle postmodum abstinere. Tunc construxit beatissima regina Mahthild monasterium in Palidi [Col. 0904D] Pölde prope Herzberg, ad radices silvae Hercyniae. , illic congregans turmulam [Col. 0905A] [Col. 0905] ita codex; tria millia Act. SS. et Leibn. clericorum, quibus larga manu impendebat quaeque necessaria [Col. 0905D] Cf. diploma spurium apud Maderum Antiqq. Brunsv. p. 107. . Interim vero obiit Lotharius ( an. 950), Latinorum princeps egregius, cui regina Adelheit in matrimonium copulata fuerat, excellens morum probitate et generis nobilitate. Hanc quidam perversus, nomine Berengarius [Col. 0905] berngarius 1. , multis infestabat injuriis, ut ea potita conjuge, dominium pariter sibi usurparet in regno Latinorum. Quod cum pervenisset ad aures incliti regis Ottonis, fratrem suum Heinricum et omnes principes militum convocavit, et ad bellum arma praeparari jussit, dicens sibi esse animum regionem visitare Romanorum, superbienti Berengario ut resisteret et viduae oppressae subveniret. Quid plura? Rite paratis rebus, prospero cursu in Italiam pervenerunt [Col. 0905B] ( an. 951), et gratia Dei sors victoriae contigit regi Ottoni in expugnatione Berengarii regis et in ereptione Adelheidis. His itaque peractis, rex cum exercitu suo Christo offerebat sacrificium laudis, qui in omnibus suum adimpleverat votum, et contra inimicos confortaverat manum. Postea rex commendavit Berengarium fratri suo duci Heinrico custodiendum [Col. 0905D] Berengarius prima expeditione victus quidem, [Col. 0906D] sed in regno relictus est, et cum deinde caperetur, jam obierat Heinricus. LEIBN. , praecipiens, illum in regionem Bajowariorum mitti et illic sub arta custodia constringi; ubi etiam praesentem vitam finivit ( an. 964). Praefatam vero dominam Adelheidam gaudens secum duxit per civitates Latinorum. Videns autem, quod mirae esset prudentiae et probabilis vitae, suum animum illius amori indulsit, et in conjugium sibi copulavit. Postea aliquantum temporis in Italia [Col. 0905C] commorabantur, et non multo post in regionem Saxonum proficiscebantur ( an. 951-952). Illi autem per longum tempus regni solium possidentes, gratia Dei foecundabantur sobole regali. Primo procreabant puellam, inclitae Mahthildis reginae vocabulo dictam, quam rex Otto conjunxit in Quitilingoburc contubernio sanctimonialium juxta matris votum. Exinde gignebant puerulum, patris nomine vocatum; huic post obitum patris Dei ordinatione provenit dignitas regalis ( an. 955). Quotienscumque beatissima domina Mahthild suae sobolis partum comperit, Christo gratias retulit, cujus misericordiae deputavit, quicquid sibi boni et hilaritatis contigit.
16. De infirmitate et obitu Heinrici ducis, filii Mahthildis. Igitur venerabilis regina multum hilaris [Col. 0905D] effecta, quia filii de finibus Italiae venerant incolumes, et in utroque sexu clara suae sobolis multiplicabatur progenies; sed insperate dolor ingens accidit, qui hoc gaudium in moerore penitus consumsit, et quem oblivioni non tradidit, quamdiu mortalis vitae spiritum traxit. Heinricus, dux Bajowariorum praeclarus, nimia infirmitate correptus est. Qui cum sentiret, morbi gravedinem non minui, [Col. 0906A] sed magis magisque augeri, iter festinavit in Palidi, piam matrem videndi. Illic et sanctam Dei postremo vidit, atque in propriam regionem proficiscendi licentiam postulavit. Regina vero aegrotantem filium secum paucos dies retinuit, ejusque infirmitati omnem curam et medicinam adhibuit. Appropinquante autem die quo abire decreverat, sancta mater illi plurima praedixit, ac postremo his salutaribus verbis admonuit «Fili mi karissime matris tuae [Col. 0905] Ultima m. t. v. fili c. 2. verba diligenter attende, et poenitentiam tuorum age peccatorum, ut a Deo consequaris veniam. Nam versatur in dubio, quorsum haec spectet aegritudo; ut enim timemus, tuam desiderabilem faciem ultra non videbimus.» Praeter haec per spiritum prophetiae multa illi praedixit, quae [Col. 0906B] eventus rei postmodum comprobavit. Postea sese invicem amplectentes, oscula dederunt, multum lacrimantes. Quid plura? Heinricus in regionem Bajowariorum perrexit, et ibi quam plurimos dies aegrotando laboravit, usque dum Deo jubente anima de corpore exivit, et ut speratur, paradisi januam introivit ( an. 955, Nov. 1). His ita peractis, in urbe Ratispona sepelierunt corpus incliti ducis. Tunc venerabilis domina Judit, illustri viro legali vinculo conjuncta, misit nuntios, grave nuntium piae matri indicaturos. Qui cum recto cursu in Quitilingobure venissent, et tristem ducis obitum principibus indicassent, per totum diem omnes in dubio versabantur, a quo sanctae Dei haec placide nuntiarentur. Altera vero die postquam missam audierat, cum [Col. 0906C] dialogum accepisset in manum et studiose intendisset legendum, Richburch sua fidelis pedissequa intravit, et nuntios de regione Bajowariorum venisse indicavit. Quae statim moerore concussa, quasi mali quod acciderat praescia: «Jube illos, inquit, accersiri, ut comperiamus quomodo se habeat infirmitas filii nostri.» Qui cum fuissent ingressi et coram data esset copia fandi (VIRG. Aen. I, 520) , reginam salutaverunt, et adhuc nil triste dixerunt. Illa autem multa interrogavit super filio corde sollicito, si se lenius haberet infirmitas, vel quomodo apud ipsum ageretur rerum prosperitas. Legati vero de his pauca respondentes, epistolas praesentabant pertristes, quae causam continebant, quam ipsi indicaturi venerant. Ut ergo [Col. 0906D] cognovit gloriosa regina ex litteris, dilectum filium suum ex hac vita migrasse, pallor in facie apparuit, et gelidus tremor per omnia membra cucurrit, et liber, quem in manibus tenebat, cadentem vultum suscepit. Cum autem paululum refrigesceret moeroris asperitas, statim prorupit in lacrimas, et totum diem flendo peregit, nec prae doloris amaritudine quicquam cibi eo die gustavit. Convocans autem sanctimoniales ad ecclesiam, illas exhortabatur pro [Col. 0907A] defuncto misericordiam Domini implorare, et ipsa primum flectens genua, hanc orationem effudit pro cari filii anima: «O domine Deus omnipotens, miserere animae famuli tui, quam de hoc seculo migrare jussisti: memento, quaesumus, quod perraro jocunde vixit, et omne tempus mortalis vitae pene in angustia peregit.» Post haec ab oratione surrexit, et ad sepulchrum regis Heinrici gressum mediocriter tendit; super quod caput inclinans, sic illacrimans ait: «O noster domine, quam felicior nobis extitisti, qui hanc amaritudinem doloris non expectasti in stadio vitae mortalis! Nunc, ut speramus, gaudes in requie, nec quicquam curas de nostra perturbatione. Quotiens acerbum diem tuae mortis menti induximus, hac sola consolatione respiravimus, [Col. 0907B] quod [Col. 0907] quid 1. dilectissimi filii nostri vita superstes erat, qui ore [Col. 0907] voce 2. , nomine et habitu te maxime referebat [Col. 0907] Ipso subtracto, jam quae nobis spes et consolatio nisi in Deo addit 2. .» In hac etiam die herilia deposuit vestimenta, quae in viduitate pro ornamento habuit. Post obitum enim memorandi regis Heinrici assidue induit coccinum [Col. 0907D] Vestem coccineam Ekkehardus scribit; et ita coccinum intelligendum esse, ex Widukindo III, 74, [Col. 0908D] prodit, ubi dicit, Mahthildam nihil de honore regio minuisse. unius coloris, non in publico, sed sub lineo vestimento, et pro decore ornamenti ante se gessit parum auri. Hoc totum tunc deposuit, et postmodum lugubri veste induta processit. Posthac neminem voluit audire carmina secularia cantantem, nec quemquam videre ludum exercentem, sed tantum audivit sancta carmina [Col. 0907] secularia cantantem addit 1. de evangeliis vel aliis scripturis sacris sumpta, necnon in hoc sedulo delectabatur, ut de vita vel passione sanctorum sibi cantaretur. Cetera mundi [Col. 0907C] delectamenta [Col. 0907] oblectamenta 2. respuit, et tota [Col. 0907] ita corrigo; tuta 1. intentione divino famulatui tantum intendit; Deum [Col. 0907] D. vero ab ipsis cunabulis in 2. in omnibus et super omnia diligens, et nihil [Col. 0907] nil 1. ejus amori praeponens [Col. 0907] p. quod ex prudentibus ejus virtutum praeconiis conici poterit. Nam ut beatus Gregorius ait: Numquam est amor Dei otiosus; operatur enim magna si est; si vero operari rennuit, amor non est 2. . Resplenduit in ea aurum justitiae, gemma misericordiae, gravitas amabilis, honestas admirabilis, sermo modestus et in suo tempore congrue proferendus. Numquam reticuit quicquid loqui idoneum fuit. Peregrinis, viduis et pupillis praeerat, sicut mater filiis. In omnibus quae fecit, temperantia justitiae sibi non defuit.
17. Quanta cura elemosinam impendebat egenis. Difficile est enumerari quantum intendebat venerabilis regina elemosinarum largitati. Bis in die omnigenis ciborum deliciis inopes recreavit; insuper [Col. 0907D] cum accederet [Col. 0907] accideret Erath. mensae regali, praecepit peregrinos et indigentes convocari, illis devote distribuens alimenta, quae sibi apponebantur lautissima, credens se pascere Christum sub specie pauperum. Si aderat monasterium, tria [Col. 0907] rex 1. ter L. tres superpositiones 2. superposita mensae misit Christo famulantibus et in aegritudine decumbentibus, [Col. 0908A] sin autem abfuit monasterium, ceteris indigentibus haec eadem porrexit. Quid autem mirum, quod hominibus larga fuit et benivola, quae gallo cotidie ministravit, qui lucem diei nuntiat et quosque fideles ad Christi servitium excitat. Nec etiam oblita est volucrum aestivo tempore in arboribus resonantium, praecipiens ministris, sub arbores projicere micas panis, ut si quis de volucribus supra sedisset, in nomine Creatoris illic alimoniam inveniret. Porro ubicumque iter egit, juxta currum candelas portari jussit, quas singulis divideret oratoriis, et simul cibos, quibus in itinere obviantes reficeret egenos. Sin autem intenderet lectioni vel psalmorum decantationi, ut ipsa praetereuntes videre non posset, [Col. 0908B] aut si caput somno inclinaverat, quia in bonis actibus noctem pervigilem ducere solebat, Richburgam sibi ministrantem sanctimonialem praecepit diligenter observare, ut nullus praeteriret pauperum insalutatus vel de suis largitionibus non [Col. 0907] deest 1 recreatus. Si vero illa negligente aliquis pertransiit egentium non percipiens alimentum, statim caput elevans de somno, quasi spiritu prophetiae plena, praecepit currum stare et egenum qui transierat revocare, praebens illi victum seu aliud necessarium. Post haec paullisper commota, sanctimonialem salutaribus verbis admonuit, ut deinceps diligentius observaret, quidquid suae fidei commendasset. Vox egeni numquam apud illam inaniter sonuit, nec ipsa surda praeteriit [Col. 0907] sed ei quaeque necessaria tribuit addit 2. . Non minor erat misericordiae usus, quam de plebe [Col. 0908C] concursus; nec deerant qui peterent, nec deficiebat quod donaret. In quacumque civitate [Col. 0907] In quocumque loco 2. commorabatur hieme, per totam noctem ignis ardebat in singulis tectis quae ibi fuerant, et insuper sub aere nudo [Col. 0907] sub divo 2. , ut quisquis indigeret, illic sese calefaceret, aut quisquis in caligine noctis erraret, viso lumine non offenderet. Praeter cotidianam largitatem elemosinarum singulari honore celebravit sabbatum, a prima quippe hora, immo ab ipsa aurora lucis, numquam vacavit ab operibus bonis. Mane balneum praeparari jussit, et pauperes peregrinosque lavari jussit. Aliquando vero cum se a populi frequentia abripere potuit, ipsa occulte ingrediens, manibus propriis sordes diluebat singulis, et quae multis [Col. 0908D] imperabat regina, pauperibus serviebat quasi ancilla. Si vero ipsa impedita est ingredi, circumfusa multitudine populi, suas intromisit pedissequas, quas in fide apud se noverat probatissimas, ut necessaria egenis ministrarent, et in vice ejus ipsis humili et deservirent. Egredientibus autem illis de balneo, [Col. 0909A] omnes cubiculum introduxit, esurientibus dans alimenta et nudis vestimenta; quia non dubitavit, membra Christi tegi sub largita veste inopi. Laborantibus autem in infirmitate, qui ad se non poterant venire, misit poma et quae inter regales cibos videbantur optima; et saepe accidit gratia Dei, ut qui infra decem dies nil gustaverat cibi, per ejus merita perciperet refectionem pariter et salutem. Nec hoc silendum esse censeo, quare tali reverentia custodiret sabbatum. Primo quidem propter vigiliam dominicae resurrectionis, quae in hac die celebratur per circulum orbis; dehinc quia venerandi regis. Heinrici anima in eadem die de corpore soluta est, et, ut speratur, paradisi januam est ingressa. Quamdiu ergo sancta Dei vixit, studiose observavit incliti [Col. 0909B] regis octavum, tricesimum et diem anniversarium. Nullus etiam dubitet, quin ejus bona opera placuissent Deo, quae tanta devotione operabatur in sabbato; nam ipsa quoque eadem die de hoc seculo migravit, et de labore ad requiem pervenit.
18. Quia nunquam ocio indulserit; et de pane pauperi de monte projecto. Festis diebus, quibus non licitum est insistere manuum operibus, ipsa legit [Col. 0909] Ekkehardus ex Widukindo III. 74. tradit, eam ancillas litteris instituisse, et pergit: Nam et ipsa litteras novit, quas adhuc adolescentula in monasterio Hervordiensi, avia sua matre Theodorici ejusdem loci abbatissa docente, didicerat; quod supra cap 2. legerat. vel legentibus aurem accommodavit, et quidquid sacra Scriptura praecepit, memoriter tenuit. Cotidianis vere diebus psalmodiae et divinae lectioni inhaerebat, nec minus manuum operationi instabat. Si quando autem impediebatur diverso populorum sermone, solito more divini operis studium celebrare, [Col. 0909C] hora saltem refectionis stans ante mensam, nihil cibi gustavit, priusquam aliquid operis faceret, illud non obliviscens quod dicit Apostolus: Qui non operatur, nec manducet (II Thes. III, 10) . Clementia vero Dei omnipotentis meritum venerabilis reginae nolens diutius latere, per illam operabatur miracula, ut liquido cunctis innotesceret, quantum sibi obsequentis vita placeret. Nam dum quodam tempore in Quitilingoburc anniversarium diem regis Heinrici magno apparatu celebraret, ut semper consueverat, tanta confluxit multitudo pauperum, ut nullo possent comprehendi numero. Regina vero illorum adventu hilaris effecta, praecepit quosdam collocari in cacumine montis, et ceteros in imo vallis, ipsa ministrans in monte vescentibus, alios vero commendans [Col. 0909D] dispensatoribus. Cum autem omnes regales cibos impendisset, et larga manu quaeque necessaria habundanter ministrasset, adhuc tortum panem [Col. 0909] quos dare solebat tortos panes 2. non perceperant, qui in valle sedebant. Stans ergo illa supra montis verticem, subito arripuit panem, super quem signum crucis imponens, invocato Christi nomine, projecit ab alto cacumine; qui volutus de loco in locum, inter densitates saxorum et sepium [Col. 0910A] integer pervenit in cujusdam pauperis sinum, cui illum decreverat dandum, coram astante plurima multitudine populi, qui ejusdem testes fuerant miraculi. Ad haec beatissima regina Christo gratias humiliter egit, cujus munere et virtute id noverat evenisse. Sed et alio nihilominus in eadem civitate [Col. 0909] eodem castello 2. est declarata miraculo.
19. De cerva, quae ampullam devoraverat. Mos quippe fuerat sanctae dominae, cotidie sacerdoti ad missam praesentare oblationem panis et vini pro salute et utilitate totius sanctae ecclesiae. Quadam ergo die, finita missa, una aurea ampulla incaute est perdita, in qua sancta Dei ad sacrificium vinum obtulerat. Richburc autem pedissequa ejus et aliae sibi ministrantes, nimio timore coangustatae, ubique [Col. 0910B] requirebant, et invenire non poterant. Sequenti vero die cum cantaretur missa, Christi famula solitam reposcebat ampullam a sanctimoniali praedicta; quae perfusa rubore dixit, furto es e sublatam. Post missam regina ecclesiam egressa est, paullulum commota; statimque obviam habuit quamdam cervulam [Col. 0909] capreolam 2. infra claustra monasterii edomitam; quam ut vidit, blando nutu ad se vocavit, adjurans per nomen Christi, ut sibi vas redderet, quod devorasset. Bestia autem virtuti imperantis obediens, dicto citius ampullam evomuit, haud immerito illius praecepto parens, quae Deo semper fuit obediens. Omnes qui aderant Deo gratias agebant, quia regina de bruto animali vas illaesum recepit, quod nec ipsa devoratum [Col. 0910C] viderat, nec ab aliquo audierat.
20. De prophetia sanctae Dei. Non etiam prophetiae dono caruit, quae signorum efficacia enituit. Regalis progenies quodam tempore in Fraso [Col. 0909D] Frose ad Albim. conveniens, pariter venerunt regales pueri, filiorum scilicet filii, Otto puer filius Ottonis imperatoris, et Heinricus natus Heinrici ducis Bajowariorum; et sicut venerabilis regina hunc prae ceteris suis natis dilexerat, ita et filium ejus Heinricum, suum parvulum nepotem, aliis nepotibus in amore praeposuit. Sedente igitur Mahthilda venerabili ad epulas regalis mensae et secum Adelheida [Col. 0909] adilheida 1. regina, coram astabant pueri jocantes ludo infantili. Tunc Heinricus mensae accessit propior, qui sanctae Dei fuit carior, egregiam aviam diligenter intuens, ac familiariter se [Col. 0910D] reclinavit in ejus gremium, tamquam ab ea desiderans osculum. Quem venerabilis regina gratanter suscepit, et amplectens illum brachiis, sic ait: «O domine Deus omnipotens, gratias tuae pietati referimus et laudes, qui hunc parvum nepotem nobis reservasti incolumem, cujus patrem atra dies mortis abstulit. Sed gratias tibi, qui hoc nomen de nostra generatione delere noluisti. Hunc nobis, quaesumus, [Col. 0911A] salvum reserva, quamdiu velis mortali nos tenere in vita, ut nostrum amabilem filium Heinricum per nomen saltem imitetur et vocem.» Tunc et venerabilis regina Adelheit sic ait: «Quam exoptabilis est hujus pueri aspectus, et quam decorus ad intuendum vultus! Ubi ergo invenietur virgo, quae ei conveniat forma et ingenio? Nos natam habemus parvulam, nomine Hemmam [Col. 0911D] Nupsit a. 966 Lothario regi Gallorum. ; hanc illi reservemus, si Deo placet et vobis, ut nobis copuletur hic gener exoptabilis.» Econtra Christi famula reticuit, et diu in responsione haesitavit. Post haec longa trahens suspiria, haec reddidit verba: «Absit, ut de nostra parte vobis eveniat tantum triste; expedit enim filiae vestrae feliciori se viro adjungere. Hoc nomen tunc solummodo decus habuit, quamdiu dominus noster [Col. 0911B] Heinricus vixit. Postquam autem in posteros venit, numquam infortunio caruit. Quid dicimus de angustiis et tribulationibus quas sustinuit pater ipsius? Sed enim adhuc in divina dispositione est quid huic debeat accidere. Speramus autem, hoc nomen non excidere de genere nostro, priusquam aliquis parvulus nepos oriatur de ejusdem parvuli semine, qui sublimetur regali dignitate.» Quis [Col. 0911] Quis dubitet, hanc prophetiam in Heinrico Babenbergense ipsius pueri postea filio adimpletam, qui post ducatum Bajoarie optime administratum, Ottone tercio imperatore reuerendae ipsius Mahthildis pronepote defuncto, ipse nichilominus pronepos imperii suscepit coronam? Preterea eadem Dei famula, etc. 2. autem dubitet, electae Christi famulae prophetiam in christianissimo rege Heinrico nunc esse impletam; qui sine vi et armis suscepit culmen regiminis, et tranquilitate pacis nunc tenet honorem dignitatis? O rex Heinrice, merito laudande, induc etiam atque etiam menti tuae prophetiam insignis reginae, et cognosce te tantae dignitatis ascendisse solium per ipsius interventum [Col. 0911C] et meritum. Dominus Deus omnipotens, qui te elegit et sine vi culmen honoris concessit, tribuat tibi copiam benedictionis suae, coronetque te corona justitiae; faciat te blandum justis et terribilem impiis, quatinus justitiam sectantes per lenitatis mansuetudinem corrobores, et errantes per justitiae districtionem terrifices. Angelus Domini te semper praecedat. comitetur et subsequatur, qui omnes actus tuos dirigat, et cunctos inimicos sub tuis pedibus conterat, ut ad profectum sanctae ecclesiae diuturno vivas tempore, et postmodum vitam percipias sine fine. Autor hujus dictatus non omitteret, quin tibi, rex gloriose, perpetuae felicitatis et mundanae prosperitatis plus exoptaret, si non ab invidis magis deputaretur [Col. 0911D] vituperationi adulationis, quam caritati veritatis. Supersunt plurima de te laudabiliter dicenda; sed haec praetermittenda sunt, ut ora invidorum obstruantur.
21. De unctione Ottonis regis. Revertendum est est ad priora, ut ad finem perducantur incepta. Cum gitur longe lateque divulgarentur innumerabiles [Col. 0912A] virtutes reginae Mahthildis, mira opinione laudis vocatus est filius ejus rex Otto in regnum Romae a praesule sedis apostolicae, ut gloriam imperialis coronae perciperet, et Romanis praeesset ( an. 961). Tunc commendans regnum et Ottonem, parvum filium suum, piae matri et archiepiscopo Wilhelmo, secum tulit fortia virorum pectora, et Christo duce Romam properabat, sicut papa mandaverat, secum comitante regina Adelheida. Cum autem pervenisset ad cathedram sancti Petri, simul cum uxore imperialem coronam accepit munere Christi, et totus populus Romanorum se sponte subjugavit ipsius dominatui, et sibi solvebant tributa, et post illum ceteris suis posteris ( an. 962, Febr. 2). Interim venerabilis regina inter spem et metum angebatur dubia, utrum [Col. 0912B] filio suo evenissent prospera an adversa, et pro incolumitate ejus vitae Deo semper obtulit sacrificium continuatione precum et largitate elemosinarum. Tunc etiam construxit monasterium in civitate Northusunensi [Col. 0911] northusanensi 1. constanter. âin castro Northusun 2. consensu sui parvuli nepotis Ottonis, pro anima regis Heinrici et sui carissimi filii, cui patris nomen imposuerat, et quem in praefata civitate procreaverat. Illic congregaverat turmulam [Col. 0911] ita et 2. sororum Deo et beatae Mariae virgini famulantium. Interea pervulgabatur Ottoni imperatori in Roma, suam eptimam matrem nimium contristari de ejus absentia; qui miro accensus amore Christo dilectam videre, statim reliquit Romam et pervenit in civitatem Coloniam, ubi frater ejus Bruno venerandus archipraesulatus tenebat infulam ( an. 965, Mai.-Jun. ). [Col. 0912C] Illic sancta venerabilis regina filio obviam venit cum nepote parvulo, quem Romam petens sibi commendaverat, secum etiam comitante herili puero Heinrico, quem in loco filii dilexit, postquam idem dux Bajowariae, filius scilicet ejus, ex hac vita discessit. Venit et regina Gerbirc, sanctae Dei filia. Illic regalis conventus postremos alterutrum dedit amplexus, et illic sortiti sunt extrema collocutionis verba, id ita disponente divina clementia. Postea enim se non viderunt in hoc mortali corpore, sed ut speramus in aeterna nunc congaudent requie.
22. Quomodo vestigia filii Ottonis deosculaverit. Ergo inclita regina primum a caesare et filio suo archiepiscopo Brunone ceterisque illic confluentibus [Col. 0912D] honorifice suscepta, suos gavisa est se vidisse filios et nepotes, necnon Christo referebat laudes et gratias pro incolumitate omnium. Postea vero quam se mutuo salutarunt, ingressi sunt cubiculum, inter se producentes familiare colloquium. Interim introiit episcopus Baldericus [Col. 0911] Trajectensis; non ut Ekkehardus vult, Leodicensis. , qui fuit magister Brunonis archiepiscopi temporibus regis Heinrici, et omnibus [Col. 0913A] caput inclinans, regalem conventum benedixit. Post haec ad sanctam dominam Mahthildam specialiter infit: «Laetare, venerabilis regina, talibus muneribus a Deo honorata; nunc vides filios tuos et illorum filios! Vere adimpletus est in te versiculus psalmistae, qui ait: Et videas filios filiorum tuorum (Psal. CXXVII, 6) .» Econtra regina Deo gratias egit, sicut semper solita fuit [Col. 0913] quod sibi Dominus ex Syon in tantum benedixit addit 2. . Tunc disseruit filiis et nepotibus suis de constructione monasterii Northusunensis, et quali [Col. 0913] quasi 1. angeretur timore, ut inceptum opus non posset perficere; tandem sic ait lacrimis perfusa: «Istud monasterium nostrae aedificationis extremum est opus, ut aestimamus. Aetas nostra ad laborandum est fragilis, insuper ceteris distribuimus monasteriis possessiones et rerum facultates; [Col. 0913B] quapropter commendamus vobis omnibus, ut inceptum opus perficiatis; quia inchoavimus pro anima nostri domini et carissimi filii Heinrici, nec non pro regni stabilitate, et vestrum [Col. 0913] virorum 1. omnium incolumitate.» Ad haec imperator Otto coram omnibus respondit: «Deus secundet vestra incepta; nostra non deerunt auxilia, quin etiam cohortamur filium nostrum Ottonem et caeteros nostros nepotes, ut illis subsidium praebeant, quamdiu vivant.» Postea pariter perrexerunt in civitatem Northusunensem, ad videndum ipsam congregationem. Tunc Deo dilecta regina sanctimoniales convocavit [Col. 0913] ita corrigo; conuocari 1. , et omnes imperatori commendavit. Ille autem omnes placido animo et hilari vultu suscipiens, Deo commendavit, dicens: [Col. 0913C] «Sancta Dei genitrix virgo Maria, coelestis [Col. 0913] coeli 2. regina, illas [Col. 0913] has famulas suas 2. clementer suscipiat et per amorem filii sui [Col. 0913] s. domini nostri Jesu Christi 2. semper custodiat, ut Deum solum prae omnibus diligant, et illi tota mente deserviant, non pro appetitu humanae laudis, sed solo desiderio aeternae remunerationis [Col. 0913] retributionis 2. . Ad haec precamur, ut filii nostri ac nepotes tali misericordia commoveantur erga has sanctimoniales, ut quamdiu remaneat una scintillula nostrae sobolis, illis numquam desit adminiculum consolationis.» Tunc [Col. 0913] Mox manu sua confirmat quae 2. pro se suorumque salute parentum vel nepotum haec omnia iterando firmabat, quae sancta Dei consensu nepotis sui antea dederat, insuper et illa addidit quae mater desideravit. Postea septem dies [Col. 0913] menses 2. in eadem civitate commorabantur, et sancta regina filio commendavit quamplurima, quasi [Col. 0913D] in hoc mortali corpore ulterius eum non esset visura. Ut autem dies illuxit quo rex abire decreverat, mane surgentes in longum produxere sermonem, multum lacrimantes. Post haec ingressi sunt ecclesiam, pariter audituri missam, et venerabilis regina hilaritatem vultu simulabat, sed magnum dolorem corde premebat. Finita autem missa, filium talibus verbis iterum est aggressa: «Fili mi carissime, sedulo [Col. 0914A] inducite vestrae memoriae omnia quae in [Col. 0913] de 2. hoc loco commendavimus fidei vestrae. Saepe hic jucunde viximus, et de periclitatione partus nos eripuit Deus. In hac civitate fratrem vestrum Heinricum procreavimus, quem propter paternum nomen nimium dileximus, necnon et hic nata est soror vestra Gerbirg. Ergo quia per intercessionem sanctae Mariae virginis in hoc loco bis enavigavimus angustias partus, hujus monasterii [in ejus honore [Col. 0913] i. e. h. desunt 1. ] fundamentum posuimus, et maxime pro anima vestri genitoris et fratris et pro incolumitate vestra, sicut supra memoravimus. Quapropter convenit ut, quotiens horum [Col. 0913] ut quorum 1. memineritis, propter nos majorem compassionem in hoc loco commorantibus exhibeatis. Ad haec, ut opinamur, extrema collocutionis verba hic [Col. 0914B] inter nos sortimur. Quid plura? Haec ultima vestrae matris visio hujus monasterii sit [Col. 0913] sit frequens a. 2. admonitio.» Tunc imperator compunctus corde, promisit se omnia impleturum quae postulaverat. Deinde pariter egressi ecclesiam, substiterunt ante januam. et amplectentes se invicem, fletus utrorumque humectavit faciem. Postquam autem oscula mutuo dederunt, omnes qui aderant lacrimas fundebant. Regina vero in ipsis foribus sistens gradum, euntem filium deducebat ad equum claro intuitu oculorum. Exinde ecclesiam ingressa, propere ad locum contendit, in quo imperator, dum missa cantabatur, steterat, et flectens genua, abeuntis filii lacrimando deosculabatur vestigia. Haec ut vidit Witigo comes et ceteri, qui adhuc substiterant, [Col. 0914C] milites, gemitu perculsi exierunt, et haec imperatori dixerunt. Qui statim ab equo desiliens, ad ecclesiam revertebatur ingemiscens, et ingressus invenit illam adhuc in eodem loco orantem et multum lacrimantem, statimque pronus in terram cadens, ita locutus est: «O venerabilis domina, quali servitute has lacrimas vobis possumus rependere?» Iterumque aggressi, perpauca dixerunt voce lacrimabili. Postremo venerabilis regina sic ait: «Quid nobis prodest diutius morari? Quamvis nolentes, cogimur tamen ab invicem divelli; et nos [Col. 0913] uos 1. intuendo dolorem non minuemus, sed potius augmentabimus. Ite jam in pace Christi; nostram faciem ultra non videbitis in carne mortali. Ut aestimamus, nil praetermisimus, sed vestrae fidei commendavimus omnia [Col. 0914D] quae mente gerebamus. Tantum animae nostrae haec munera remittite, ut hunc locum sedulo inducatis vestrae memoriae.» Imperator vero inde pergens, peragravit alias urbes Thuringiae regionis ( an. 966), postea iterum Romam perrexit, filio suo secum comitante ( an. 967).
22, 23. De aegrotatione Mahthildis. Jamjam appropinquavit hora multis luctuosa, in qua Deus animam [Col. 0915A] inclitae reginae de carnis ergastulo voluit dissolvi, ut perciperet praemium laboris et gloriam aeternae remunerationis. Per [Col. 0915] Beata igitur M. jam senio fessa, non minus enim quam septuagenaria erat, etc. 2. Certe anno 909, nupta, anno 968. ad minimum 75 annos habebat. circulum totius anni laborabat aegrotatione gravi, sed tamen circuibat loca regalia, quamvis deficerent corporis vires. Cum autem peragrasset civitates Saxoniae regionis, et quaeque necessaria singulis impendisset monasteriis, iterum Northusunensem civitatem adiit, quam nimium dilexit, ut videret Richburgam [Col. 0915] rigburgam 1. , quam nuper constituerat abbatissam. Statim autem ut venit, hanc ad se vocari praecepit, multa interrogans de congregatione sibi commissa. Post haec ipsa monasterium est ingressa, diligenter investigavit quali studio disciplinae unaquaeque fuisset exercitata. Nam ex quo primum monasterium, construxit, hanc consuetudinem [Col. 0915B] semper habuit, ut ipsa scolam intraret, et singularum [Col. 0915] singulorum 1. studia intente pernosceret; quia sibi fuerat hoc munus gratissimum, videre vel audire cujusque hominis profectum. Tum commorabatur in eadem civitate a tempore autumni [Col. 0915] autumpni 1. usque ad festivitatem nativitatis Christi. Post sollempnitatem vero sancti apostoli Thomae ( Dec. 21) iterum albatissam ad se vocavit, et hunc sermonem cum ipsa habuit: «O nobis semper fida et nostrorum laborum maxime conscia! jam cognoscimus frequentia infirmitatis, nostrae dissolutionis diem nobis appropinquare, et idcirco expedit nobis hinc iter accelerare, ne hic praeveniat nos ultimus dies praesentis vitae.» Econtra abbatissa prae singultu et lacrimis primo reticuit, et paullo post sic ait: «O [Col. 0915C] amabilis domina, quid sibi vult haec prophetia? Cur nobis miseris tam triste malum praedicitis, aut cui nos desolatas relinquitis? Speramus enim, ut Deo propitiante nondum tale quid eveniat. Verum quia versatur in dubio, quorsum vertatur [Col. 0915] versatur 1. haec vestra aegritudo, humiliter vos petimus, ut hic maneatis per aliquot tempus, usque dum videamus, si Deo donante leniatur vester morbus, ut, si grave infortunium eveniat, quod mors nostrae saluti invida nos vestra vita destituat, saltem hac consolatione respiremus, ut in hoc loco nobiscum requiescat vestrum amabile corpus.» Tum Deo dilecta regina haec responsa dedit: «Haec jam pridem a nobis fuerant praecogitata; et quantum nobis placuisset, nostrum corpus in hoc sepeliri loco, si praedestinatum [Col. 0915D] esset a Deo, ut filii nostri Ottonis et aliorum nostrorum nepotum erga vos major esset procuratio! Sed hoc haut consentiri pertimescimus, quia dominus noster Heinricus in Quitilingoburc requiescit, juxta quem oportet nos commendari sepulturae, et diem ultimum exspectare. Nunc autem si in hoc loco evenerit obitus noster, gravius coangustabitur [Col. 0916A] vester animus, et inferetur vobis calumnia [Col. 0915] calumpnia 1. despectionis, si mortuum corpus vobis auferetur in vitis. Hae igitur causae admonent nos hinc iter accelerare. Quid plura? Deum semper diligite, nec alium praeter eum amatorem admittite, sed semper ejus famulatui intendite. Estote in oratione pervigiles, et in sancto proposito permanentes. Memores estote animarum, pro quibus hoc posuimus monasterium, insuper et nepotum nostrorum adhuc mortali in vita degentium, necnon mentionem nostri facite; nam [Col. 0915] haec 2. ita effert: nullam enim sollicitudinem meliorem circa salutem animarum nostrarum ultra poteritis invenire. neminem ultra videbitis vobis placabiliorem. Commendamus vos Deo orphanorum patri, et sanctae Mariae virgini, et sanctorum intercessionibus, quorum reliquias hic collocavimus; non turbetur cor vestrum, sed spe tendite in Deum; quamvis [Col. 0916B] enim corpore simus absentes, amore tamen semper vobis praesentes erimus.»
24. De unctione reginae. Igitur discessit Deo dilecta regina de civitate Northusunense in 11 Kalendarum Januarii ( Dec. 22), et maximum moerorem illic commorantibus reliquit sanctimonialibus, quas semper materno dilexit amore; quia illam in hoc mortali corpore, pro dolore ulterius non erant visurae, quae illarum fuit honor, laetitia, decus et gloria. Tunc in Quitilingoburc properabat, ubi Deus sanctam animam de carnis ergastulo dissolvi praeordinaverat; ibique nimia aegritudine correpta, usque ad obitus diem infirmabatur ( an. 968). Appropinquante autem dissolutionis die, ad se vocari praecepit supra memoratam abbatissam Richburgam, cui omnia [Col. 0916C] ejus secreta tunc fuerant notissima, ut diem obitus sui illic exspectaret, et in extremis, sicut antea, fideliter ministraret. Sentiens autem sancta domina diem ultimum sibi advenire, episcopis et presbiteris omnem censum erogabat, quem utilitati pauperum nondum accommodaverat, et munifica manu inter monasteria dividebat [Col. 0915D] Ita et Widukindus III. 74. ; illud recondens in memoria, quod evangelica praecipit scriptura: «Vende omnia quae habes et da pauperibus (Matth. XIX, 21) .» Cum igitur innumera conflueret multitudo, aegrotantem reginam visitare, venit et Willehelmus [Col. 0915] Wilhelmus 1. et infra. , Moguntinae sedis archiepiscopus, et quamvis Deo jubente prior mortem esset subiturus, tamen aggreditur sanctam Dei, verba consolationis ministraturus: obiturus visitavit obituram, et suae mortis [Col. 0916D] nescius, consolabatur modicum post se victuram. Beata vero regina episcopum ut vidit, hilari vultu et quam familiari suscepit affatu: «Non dubitamus, inquit, voluntate Dei vos nunc ad nos dirigi; nam nemo nobis familiarior et ad hoc opus esset [Col. 0915] esse 1. acceptior; quandoquidem nobis haec absumta est spes, ut dilectus filius noster Bruno maneret superstes, [Col. 0917A] usque dum nostra extrema videret, et corpus terrae commendaret. Nunc autem primum audite nostram confessionem, et date nobis remissionem, per potestatem quae vobis tradita est a Deo et sancto Petro principe apostolorum, et tunc intrate ecclesiam, et cantate missam pro peccatis et negligentiis nostris, insuper pro anima domini nostri regis Heinrici, et pro omnibus Christi [Col. 0917] vox deest 1. fidelibus, vivis et defunctis.» Completa autem confessione, episcopus intravit ecclesiam, omnia implens quae regina desideraverat. Finita missa, rursum intravit cubiculum, et iterando dedit illi remissionem peccatorum. Postmodum perunxit eam sacrato oleo, et recreavit sacrosancto corporis et sanguinis Christi mysterio. Tunc inibi commorabatur per triduum, [Col. 0917B] quia credebat jamjam imminere ejus obitum. Quarto autem die cum intelligeret, diem dissolutionis nondum instare, ad aegrotantem reginam accessit, et eundi licentiam postulavit, plangens fletu inconsolabili, quia sentiebat, ejus infirmitatem minime leniri; sed si moeroris asperitas animo ullas remitteret inducias, non dolere, quin potius deberet gaudere; quia sanctae Dei anima recessura de corpore, de labore ad requiem creditur pervenire. Sancta autem domina et episcopus colloquebantur inter se plurima, quae enumerare sunt perlonga, Interim regina ad se vocavit abbatissam Richburgam, interrogans si quid sibi superesset, quod episcopo dare posset. Illa vero respondens ait: «Quid vobis, Deo dilectissima, potest superesse? [Col. 0917C] Omnia vestra in necessitates pauperum sunt distributa.» At illa: «Ubi sunt, inquit, pallia, quae nostrae sepulturae jussimus abscondenda? Illa nobis praesententur, ut nostro nepoti in pignus amoris donentur; nam ipse prior nobis his indiget, ut putamus, quia iter difficillimum est incepturus. Semper enim versatur in dubio, quo se vertat instabilis fortunae conditio, vel ad quos labores miseros pertrahat homines. Cum autem noster obitus evenerit, hoc proverbium in nobis potest adimpleri, quod ore vulgi dici solet: «Propinqui saepe invenient nuptialem vestem et lugubrem.» Interim dum haec loqueretur regina, venit abbatissa afferens pallia; at illa haec accipiens, dedit episcopo, et ait: «Haec munera nostra sint monimenta [Col. 0917] sunt munimenta 1. Istud caritatis donum mei apud te sit commonitorium 2. .» Et cum haec accepisset [Col. 0917D] episcopus, gratias egit, et eam benedicens recessit. Conversus autem ad circumstantes, cum silentio sic locutus est: «Hinc in Radulveroth tendimus, et unum ex clericis nostris hic [Col. 0917] hinc 1. relinquimus, ut si dominae nostrae obitus eveniat, cito ad nos redeat, et nobis annuntiet, ut iterum veniamus, et decenti honore corpus terrae commendemus.» Regina vero caput erigens, quasi episcopus haec ad se dixisset: «Non est opus, inquit, ut hic relinquatur, sed vobiscum potius proficiscatur; vos illo plus indigetis in comitatu vestri itineris. Ite in [Col. 0918A] pace Christi, quocumque voluntas ipsius decreverit.»
25. De obitu episcopi. Episcopus autem inde in Radulveroth pergens, ibique medicinalem accipiens potionem, subitanea morte defungitur ( Mart. 2). Euntes autem nuntii haec in Quitilingoburc indicabant. Cum autem omnes dubitarent qualiter haec reginae indicarentur, ne infirmitatis ejus asperitas adaugeretur, venerabilis Christi famula, quasi spiritu prophetiae illustrata, lacrimabiliter subridens ait: «Quid intra vos murmuratis? Et cur triste malum nos celare desideratis? Novimus enim, Willehelmum episcopum de hoc mundo migrasse, et hoc est magnus cumulus infirmitatis nostrae. Praecipite signa ecclesiae pulsari, et pauperes congregari, [Col. 0918B] ut elemosinas accipiant, quae pro anima ejus ad Deum intercedant.» Post haec duodecim dies mortalis vitae spiritum duxit.
26. Qualiter suos consolata sit. Sancto autem sabbatho ( Mart. 14), in quo Christi famula recessura erat a seculo, ut primum persensit lucescere, omnes in cubiculo secum commorantes admonuit de somno surgere, ut presbiteros et sanctimoniales convocarent, et quae agenda essent agerent. Cum ergo innumera utriusque sexus multitudo conveniret, praecepit sancta Dei nulli introitum prohiberi. Igitur omnibus introgressis, salutaribus monitis illos instruxit, dicens: «Servite Domino in timore, et exultate ei cum tremore; apprehendite disciplinam, ne quando irascatur Dominus, et pereatis de via justa (Psal. II, 11, 12) . Declinate a malo et facite bonum, ut in extrema hora vestrae animae ab insidiis diaboli eripiantur, et aeterna vobis praemia a Deo donentur.» Post haec praecepit, ut omnes exirent in pace Christi, nisi qui necessaria sibi essent ministraturi. Tunc ad se vocavit suam neptulam abbatissam Mahthildam, filiam Ottonis imperatoris, salutaria illi dans monita, ut esset pia et humilis, prudens et cauta, ac sibi commissum gregem custodiret, et ut monasterium raro egrederetur, ne secularibus dedita a Christi servitio impediretur. Dedit etiam ei in manum computarium, in quo nomina defunctorum scripta erant procerum; commendavit illi domini sui regis Heinrici animam, commendavit et suam, et omnium [Col. 0918D] fidelium, quorum memoriam recolebat. Novissime autem Richburc abbatissa moesta processit, et genu flexo in terram, pedes reginae lacrimando amplectitur, ita inquiens: «Domina mi carissima, cui relinquitis congregationem desolatam, super quam me indignam constituistis abbatissam? Difficile mihi est servare gregem commissum, quia vestrum aberit subsidium.» Sancta vero regina super haec verba totis visceribus commota, dixit: «Summo vos commendamus defensori; non relinquimus vos alienis, sed filio nostro Ottoni aliisque nepotibus nostris.» At illa ait: «Versatur nobis, domina, in dubio, quo [Col. 0919A] se vertat animus illorum.» Cum ergo abatissa amare fleret et consolationis verba expeteret, regina moerorem ejus lenire cupiens ait: «Quo spes nostra tendenda, quo animus noster dirigendus, nisi ad Deum? Primum quaerite regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis (Luc. XII, 31) . Credimus, filium nostrum Ottonem, prioris promissi haud immemorem, vobis impendere solamen. Quicumque autem possessionem ecclesiasticam ex nostra parte vestrae necessitati traditam injusta despoliatione scindit vel comminuit, provideat, quid Deo respondeat, contra vero quisquis muniat vel augeat, a Deo, fideli remuneratore, dignam mercedem recipiat.»
27. Qualiter obierit. Post haec verba praecepit [Col. 0919B] presbiteros et sanctimoniales propius accedere, ut ejus confessionem audirent et sibi a Deo remissionem postularent. Quo facto, jussit missam celebrari et corpus Christi sibi afferri, ut per sacri mysterii communionem securius evaderet callidi hostis laesionem. His omnibus rite peractis, sibi astantes admonuit, ut psalmos vigilanter decantarent et evangelium legerent, usque dum anima jussu Dei de corpore discederet. Post haec nullum verbum protulit, sed oculis expansis et manibus elevatis, animo et spiritu in coelum intendit. Appropinquante autem hora nona, jussit cilicium humi poni, corpus moribundum supra collocari, propriis manibus cinerem imponens capiti: «Non decet, inquit, christinianum nisi in cilicio et cinere mori.» Dein sanctae crucis se [Col. 0919C] muniens signaculo, cum pace et requie obdormivit in Domino 2 Idus Martii. Ut rectissime potuit investigari, anima sanctae Dei egressa est de corpore in ipsa [Col. 0919] id est nona addit 2. hora diei, qua semper consuetudinem habuit pauperes recreare in nomine Domini diebus quadragesimae. [Col. 0920A] Cum autem corpus lavissent et ad ecclesiam detulissent, venerunt nuntii reginae Gerburgis, filiae venerabilis domnae Mahthildis, afferentes pallium auro intertextum, aptum cooperire loculum. Tunc electae Christi famulae prophetia in omnibus fuit adimpleta, et de transmigratione archiepiscopi Willehelmi et veste lugubri.
28. De sepultura ejus. Igitur sepelierunt corpus in basilica sancti Servatii, juxta sepulcrum regis Heinrici [Col. 0919C] Ubi adhuc conspicitur. , cum magno honore, ubi ipsa decreverat requiescere et diem judicii expectare. Ergo discessit de corpore, nobilis genere, nobilior moribus et sanctitate, senex et plena dierum, omnibus suis posteris bonum relinquens exemplum. Cum honore enim praesentem vitam duxerat, et cum honore de mundo [Col. 0920B] migrabat; et quidquid temporaliter vixerat, in bonis operibus consummabat. Non est enim mortua credenda, cui, ut speratur, reddita est justitiae corona; quia temporaliter vivens, omnes desideravit salvos esse et neminem de grege Christi perire; in profectu cujusque hilaris, in adversitate autem pertristis; erga omnes pia et compassibilis, exceptis vitiis, quibus non compassio sed rectitudo debetur. Multorum festivitates sanctorum in ecclesia celebrantur, quorum meritis non impar est, ut speramus, et a quorum societate non separabitur in aeterna beatitudine. Vere fuerat dignum templum, in quo Dominus habitaverat, jejunis castigatum, orationibus refectum [Col. 0919] et mundatum, puritate decoratum 2. , puritate mundatum. Sed quid de ejus laude digne potest dici? Dominus in illa laudetur, [Col. 0920C] et ipsa in Domino; ipse enim est laus ipsius, cujus laus ab ejus ore numquam recessit, cui est honor et gloria, decus et imperium in secula seculorum, Amen.
[Col. 0919] EXPLICIT VITA GLORIOSAE REGINAE MAHTHILDIS.
Vita Vencezlavi
[Col. 0919C] Aevo post caedem Vencezlavi ducis peracto, cum [Col. 0919D] miraculorum virtute ejus perpetratorum fama Bohemiae [Col. 0920C] fines transgrederetur [Col. 0919D] Widukind. I. 35. , et jam jamque de condendo [Col. 0920D] Pragensi episcopio et Bohemia Ratisponensium [Col. 0921A] praesulum potestati eximenda cogitaretur, Otto II imperator Gumpoldo Mantuano episcopo [Col. 0921C] De ipso nihil praeterea constat; sedisse eum oportet intra annos 967 et 985. Vitam Vencezlavi scribendam injunxit. Qui quaecunque tanto temporis spatio elapso veracium virorum testimonio comperire poterat [Col. 0921C] V. cap. 21, 22, 23, 25. , collegit et stylo diffuso, contorto et saepe obscuro explicavit. Liber intra annos 968 [Col. 0921C] Ottone d. 25. Dec. 967 jam imperatore facto, sed Bohemia nondum a Ratisponensi dioecesi exemta V. cap. 15. et 973 conscriptus, et b. m. Josepho Dobrowsky docente [Col. 0921C] In libro: «Kritische Versuche die Ă€ltere böhmische Geschichte von spatern Erdichtungen zu reinigen.» fascicul. IâIII. Pragae a. 1803, 1807, 1819. omnium fere [Col. 0921C] Excepta scilicet Laurentii Casinensis vita Vencezlavi. quae postea de Vencezlavi vita prodierunt radix et fundamentum, statim claruisse videtur; nam ipso saeculo decimo in usum breviarii non semel [Col. 0921C] V. Dobrowskii legendas B. C. D. fascic. I p. 8 sqq.; III. 20 sqq. Legendae D codicem saeculo adhuc X exaratum in bibliotheca regia Monacensi inter Benedictoburanos numero 105 signatum vidi. Cf. Annales nostros VII, 387, et infra. excerptus, saeculo undecimo ineunte auctori Vitae Adalberti episcopi [Col. 0921C] Cf. c. 1 Boemiae descriptionem. innotuit, et saeculis subsequentibus non solum a Sigeberto Gemblacensi [Col. 0922C] A. 921. et Cosma [Col. 0922C] A. 894, 929, 932. sed a reliquis legendarum sancti Vencezlavi auctoribus, [Col. 0921B] quos inter Karolus IV. imperator emicuit [Col. 0922C] V. Acta SS. Sept. VII, 837 839. , exscriptus est [Col. 0922C] V. Dobrowsky l. c. III, 25-52. . Quibus omissis [Col. 0922C] A Balbino in epitome historiae Bohemiae indeque iterum in Actis SS. Sept. VII, 825 sqq. legenda, quam a Christiano Bolizlavi I filio conscriptam fingunt, typis expressa est. Fluxit praecipue ex Gumpoldo et legenda codicis Monacensis. , Gumpoldi tantum opus erroribus quidem minime vacuum, utpote fama tantum innixum, sed quod proxime ad Vencezlavi tempora accedit, proponimus.
Gumpoldi librum, quem summus Dobrowsky anno 1819 ex codice bibliothecae metropolitanae Pragensis saeculo XIV conscripto, sed nec integro nec textum bonum praebente quique auctoris nomen tacet, exscripserat [Col. 0922C] L. c. III, p. 53-119. , ope codicum optimorum, quorum alterum anno 1823 in bibliotheca ducali Guelferbytana, alterum anno 1826 in bibliotheca regia Bruxellensi evolvi proponimus.
1) C. Guelferbytanus inter Augusteos in 4 o numero 11, 2, signatus, compluribus codicibus constat, [Col. 0921C] quorum secundus foliis 18-37 Gumpoldi librum exhibet. Exaratus est manu pulchra saeculi XI exeuntis aut XII. Capitum initia littera aurea indicantur. Prima pagina [Col. 0922C] Pagina exterior a scriptore vacua relicta, saeculo XIII exeunte ultima vitae S. Aegidii recepit; ante eam pagina integra excisa est. (18'.) picturam exhibet membranae purpureae auro et coloribus diversis illatam, Hemmam principissam terrae prostratam et pedes Vencezlavi ducis amplexantem, cujus capiti Christus vitae, cujus librum sinistra tenet, praemium coronam martyrii triplicem dextra manu imponit, hac inscriptione aurea littera addita: Hunc libellum Hemma venerabilis principissa pro remedio anime suae in honore beati Vencezlavi martiris fieri jussit. Dux veste viridi limbo aureo ornata, tibialibus rubris, fasciolis et calcaribus aureis indutus, laeva lanceam gestat, [Col. 0922A] dextram, qua Christo Gumpoldi librum ab Hemma sibi porrectum obtulerat, adorans elevat. Hemma vestitu violaceo auro consperso et limbo et cappa aureis utitur. Folio secundo [19] aeque purpura auroque ornato praefationis initium legitur, littera initialis S colore rubro viridi auroque ornata. Folio 20' praefatione finita, coena qua Vencezlavus fratri reliquisque convivis poculum porrigit, fol. 21 ducis caedes prope ecclesiam et initium passionis aurea littera in membrana purpurea habentur. Textus fol. 37 explicit, pagina 37' vacua relicta. Librum igitur, cum propter litterae formas ad saeculum X aut undecimi initium referri nequeat, non Hemmae Bolizlavi II uxoris, quae a. 1006 obiit, sed aut alterius cujusdam [Col. 0922C] B. m. Ebertus noster Hemmam ab Adamo Bremensi l. II. c. 49. memoratam indigitavit; sed principissa vocabulum Bohemiae ducissam fuisse indicare videtur. Hemmae jussu confectum aut ex codice [Col. 0922B] antiquiore jubente Hemma illa scripto exceptum esse crediderim. Certe magni habendus est, et textum licet haud raro scriptoris imperitia depravatum, proxime tamen ad Gumpoldi autographum accedentem praebet, quare nonnisi raro, sententia haud dubie jubente, ab eo recessimus.
2) C. regius Bruxellensis hodie numero 9289 insignis, olim Sancti Laurentii in Leodio, membranaceus, saec. XII ineuntis, praeter Gumpoldi librum Vitas SS. Trudonis, Pigmenii et duorum Ewaldorum continet, et a Bethmanno in usus nostros versus, textum in universum quidem bonum, sed aperte correctum et pro tempore emendatum sistit. Cujus rei testem haud dubium habemus caput 15, ubi verba Bohemiam Ratisponensi cathedrae subjectam [Col. 0922C] praedicantia omittuntur. Qua in re ut multis in aliis assentitur ei.
3) C. bibliothecae metropolitanae Pragensis saec. XIV, qualem a Dobrowskio expressum legimus, sed in fine miraculum quod anno 1091 vel 1092 contigit ex Cosmae Chronico addit.
4) C. olim S. Adalberti Aquisgranensis, cujus apographum Bollandiani se habuisse in Actis SS. Sept. VII, 771, referunt, hodie latet.
5) Liber olim in codice bibliothecae Brunnensis in Moravia exstitit, quem intra annos 1100 et 1130 conscriptum Bonaventura Pitter ad Dobnerum retulit. Explicuit tamen textus in morte sancti, in fine capitis 19, adjecta tantum formula prestante [Col. 0923A] Domino, etc., usque saeculorum amen, ut lectio antiqua in usum Breviarii [Col. 0923D] Dobrowsky l. c. I. 7. 8. Codicis istius fata ignorantur.
Gumpoldi textui quaedam ex legenda inde sub finem saeculi X derivata, quam ex codice M) regio Monacensi inter Benedictoburanos Nro. 105. signato V. Cl. Föringer, biliothecae regiae custos, exscripsit, subjicere juvabit. Quae licet haud magni momenti, tamen qualiter paucos intra annos eadem res altera vice narrata sit ostendit.
[Col. 0924A] Librum Laurentii Casinensis monachi, ultimis saeculi XI annis ex relationibus Bohemi cujusdam et «domini Benedicti Saxonis, monachi Casinensis,» adhibita Vita S. Adalberti, conflatum et erroribus scatentem, hoc loco omitti placuit, quum quaecumque alicujus momenti esse poterant inde decerpta jam sexdecim ante annos Annalibus nostris inseruerim [Col. 0924D] T. V, 136-143. .
[Col. 0923B] Studiorum igitur genera multiformia varias cuique mortalium ingerere solent ingeniorum curas, quibus id genus racione praestantissimum [Col. 0923] prestantissimum 1. imaginationis potentia interioris, tum natura, tum etiam industria, res quoquo modo sensibus subjectas intellectu discernere, et ad vota humana in usus jucundos gaudet diffingere. Hic namque mente [Col. 0923] mentem 1. moderatus, spreto caducorum ludicro, superna intendit, ille extructos in altum honores ardenti rerum fugacium siti exaestuans desiderat; hunc aetas juvencula contra fas plerumque illicit, illum frigidae senectutis matura longaevitas in mores severos ac salubres coaptat; huic artis bellicae audax prudencia appetibilem laudis gloriam promeretur, illi operum diversorum labor artificiosus desidiam eximit, mentisque [Col. 0923C] naturalem subtilitatem extorquet. Quidam vero litteralis speculacione [Col. 0923] speculacioni 2. profunditatis infixi, necnon liberali ocio per miras eloquiorum venustates perspicatius dediti, frequentissima reputacione [Col. 0923] disputatione 2. , quo ordine siderum motus ac fixione non motabili disponantur, quae aut qualis mensura terrenae [Col. 0923] tenere 1. magnitudinis ambitum [Col. 0923] hambitum 1. , quadam quasi latenti racione, per formulas geometricales ad certam metiendi comprehensionem asstringat [Col. 0923] astringat 2. 3. , quove dictu [Col. 0923] dicto 2. tota per numerum decurrat summa quantitatis soliditatisque [Col. 0923] decer quantitatis solidatis, aut 1. , aut per quas consonantiarum proportiones cantilena temperetur naturalis, vel qua opinionum imagine sub veri falsique proposito eorumque difficili commixtione tam profunda eloquentium [Col. 0923D] subrepat disputacio, per artium scrupulositates investigare [Col. 0924B] desudant [Col. 0923] desiderant 2. . Alii autem studiis incitati carminum, ludo insistentes [Col. 0923] institentes 1. poetico, ad naeniarum [Col. 0923] adueniarum 1. garrulitates alta [Col. 0923] alia 1. divertunt ingenia. Famam autem veritatis erga Dei sanctorum memoranda gesta, coelesti benignitate mortalium obtutibus toties designatam, incuriae quam exitiali [Col. 0923] exitali 1. neglegentia, fabulis [Col. 0923] fabulosis 1. delectati, non pavent subcludere. Nec mirum, si grandia ac philosophicas quaestiones moventia hujusmodi sapientes a simplici composicionum serie transduxerint [Col. 0923] transduxerunt corr. transduxerint 1. traduxerint 2. , cum plures eorum, ardentius inhaerendo gentilium scriptis, non tantum [Col. 0923] s. notandum 1. quid in sacris gestis laudi divinae proferendum ac litterarum indiciis in posteros divulgandum postposuerint [Col. 0923] postposuerunt 2. , verum quicquid divinum ac menti devotae mitissimum [Col. 0923] m. menti d. 2. simpliciter ac sine difficultatis [Col. 0924C] perplexione videtur, penitus id quasi utilitate carens abjecerint [Col. 0923] abjecerunt 2. . Hac denique fortuna, uti plures existi mant, res hominum volvente ac sublimium sagacitate rethorum [Col. 0923] rhetorum 2. magis altiora spectante, nobis [Col. 0923] nobisque 3. corr. nobis itaque 2. a tanta sapientum [Col. 0923] sapientium 2. 3. ac docta loquacitate admodum sejunctis, brevis tamen seriola [Col. 0923] deest 2. (ubi subnotatio . . . ex corr. ) 3. subnotacionis, quamvis corrupte [Col. 0923] corrupte 1. prolata, victoriosissimi imperatoris augusti Ottonis secundi sacro jussu rusticitati nostrae imposita, memorabilis viri nomen gestorumque insignes mentiones paulo post declaratura, sequentis praecedat textus raritatem [Col. 0923] raritem 1. ; quem vero quantum attenuat culpa viciose scribentis, tantum exornat sancti excelsa dignitas, materiae causam operum sacra auctoritate designantis [Col. 0923] designantes 1. .
[Col. 0923] EXPLICIT PROLOGUS [Col. 0923] E. p. desunt 1. Sequuntur in 1. picturae convivii et caedis Vencezlavi; tum Incipit passio, etc. .
[Col. 0923D] 1. Avulsa igitur ob insecabilis sacramentum Trinitatis prisco catholicorum idoneoque [Col. 0923] idoneque 1 i. c. 2. refragatu [Col. 0923] refugatu 1. [Col. 0924D] pestiferae haereseos sentosa pululatione, vitalis splendor dogmatis irradianti diffusione orbem atra errorum [Col. 0925A] [Col. 0925] eorum 1. caligine obfuscatum divinitus serenavit. Sed quia fidei salubris incrementa, quo primum roboris sumpsissent exordium aecclesiastici [Col. 0925] aecclesiasticum 2. , priore [Col. 0925] priorum 2. theologorum sollertia salutarium studiis textuum iatius coruscante, libris inscriptum ac credulae posteritati certius praesignatum satis constare pernovimus: gentibus tamen quibusdam longo post errabundo anfractuum [Col. 0925] amfr. 2, diverticulo ad normalis rectitudinem tramitis sacra illustracione redactis, nondum cunctae mundi nationes, quamvis praedestinatae, hujus gratiae donum simul sunt sortitae; sed ordinante coelesti majestate, quasi paulatim surgentibus diaboli detrimentis, felicius in partes processit. Quarum quidem partium unam stili simplicitate praesentis exprimendam, incolis inhabitatam Sclavanicis [Col. 0925] germanicis 3. , [Col. 0925B] aggredimur [Col. 0925] deest 1. . Plaga aquilonalis [Col. 0925] aquilonaris 2. , ceteris immitior ac fide tardior, nostrae prostratur [Col. 0925] protestatur 2. protestat 3. intentioni; quam ipsa sacri pneumatis [Col. 0925] pneumati 1. charistia ad christianae cultum professionis, quamvis sera, tamen beata conversione dignata est instituere.
2. Quoniam quidem ab ipsis terrae incolis Boemia regioni vocabulum [Col. 0925] vocablum 1. sonat impositum; cui jam [Col. 0925] etiam corr. jam 1. regnante felicis memoriae praeclarissimo rege Heinrico, quidam gentis illius progenie clarior ac potentia in cives eminentior, Zpuytignev [Col. 0925] Zyptineus 2. Spitigueu 3. zpitigneus M. [Col. 0925D] cf. Ann. Fuldenses a. 895. Tunc jam Christianus fuisse videtur. nomine, principatus regimen sub regis dominatu impendens, divini cultus dulci voto attactus, sacri fontis mysterio regenerari non parum anhelans, baptismo mundatur, et novo studio fervens, domos Dei ad [Col. 0925] ac 2. 3. beatissimae ejus genitricis Mariae [Col. 0925D] Pragae «in urbe Praga.» D. sanctique [Col. 0925C] apostolorum principis [Col. 0925D] in loco Budec, ubi Vencezlavus scholam frequentavit. memorandam veneracionem construxit, in quibus postmodum innumera annuatim miracula [Col. 0925] milacula 1. ope divina cooperante fulserunt.
3. Hujus interim laudabilis vitae diebus, honestorum actuum exemplo, per naturae legem obclusis, frater ejus aetate [Col. 0925] post suppletum 1. minor Wratizlav [Col. 0925] Wratyzlaus 2. Wratislaw 3. wirizlaum M. bratesclabus Laurentius Cas. in principatum, se publico assensu eligente, successit, fraternamque ipse [Col. 0925] deest 2. 3. assecutus [Col. 0925] assectutus 1. religionem, victorioso Dei [Col. 0925] deest 2. 3. athletae beato martiri Georgio basilicam [Col. 0926D] in arce Pragensi. Deo dicandam, christianae credulus veritati, erexit. Quo etiam post tardos temporum tractus naturaliter hominem exeunte [Col. 0925] eunte 1. , sobolem alta ammiracione [Col. 0925] amiracione 1. mortalibus per laudes frequentandam, filiorum scilicet [Col. 0925D] tam natu quam etiam actu majorem, Deo dilectum [Col. 0926A] Vencezlaum [Col. 0925] Wencezlaum 2. M. , superstitem sibi ac multo coelestium ardentiorem reliquit.
4. Qui vero mirae claritatis ac amandae indolis [Col. 0925] i. puer 3. , dum floridam juventutis aetatem primum attigisset, patre adhuc vivo, ad litterarum disponi exercitia [Col. 0925] exertia corr. exerticia 1. desiderans, paternumque crebro flagitamine deflectens animum, ejus transmissu [Col. 0925] transmissum 1. in civitate Bunsza [Col. 0925] Budec 2. Budess 3. BudĂȘea M. litteris addiscendis est positus. Cujus itaque ingenio celeri capacitate divinitus instructo, brevi studio librum spalmodialem [Col. 0925] psalmodialem 2. ceteraque divinorum compluria perdidicit [Col. 0925] a quodam venerabili presbitero nomine Uceno M. et solidius interiori memoriae conexuit. Patre interim, ut jam dictum est, universae carnis viam ingresso [Col. 0925] v. u. c. 2. , juvenis ipse senum exempla actibus declarans, sub regis serenissimi Ottonis [Col. 0926D] Heinrici, qui Vencezlavum postea bello aggressus est. fulgente potentia, favorabili populorum [Col. 0926B] assensu in paterni ducatus successionem, se nimium refutante, delectus, et in principalis sedem dignitatis est elevatus.
5. Quam gravibus [Col. 0925] gradibus 1. tunc perturbantis molestiae diversitatibus principis novelli benignitas, terreno jure suscepto, intrinsecus angeretur, non est admirandum, quoniam coelestia, prae ceteris intuendo mente devota [Col. 0925] deuoto 1. proposuit, ut quamvis publicae utilitati providendae debitor [Col. 0925] debita 1. extitisset, Dei tamen praedulci obsequio [Col. 0925] D. t. predulce obsequium 2. uti primis se annis implicavit, potius despecto [Col. 0925] d. de s. 1. seculari fastigio, non repudiavit. Plebis autem commissae crimen luendum veritus, si dignam civilis districtionis legem non inpendisset; sed hoc ambiguum non diu mediastinum tractatus, quam sagaciter arripiens callem, ut neque hoc seculariter [Col. 0926C] agendum omisisset, vel istud ob coelestia tendendum a se neglegi in futurum non expavisset; moderari in civium ac miliciae communes [Col. 0925] comunes 1. utilitates legum decreta, benignissimo et admodum discreto dominio [Col. 0925] domiolio 1. domicilio 2. 3. denique residens, nutu certavit principali. In decernendo [Col. 0925] decerno 1. providus, et misereri cuiquam promptus, in miseras reorum noxas facilius cessanda punitate exorabilis, omnigenarum qualitate poenarum in judiciis alienus; domestica habitudine simplex, morum castitate perspicuus, bonorum promissione erga potentiores haud tardus, hisque adimplendis aeque devotus; incolarum quoque inopum jam rusticitatem majoribus saepe in diligendo praeferens [Col. 0925] proferens 1. ; viduatis parentum vel rerum [Col. 0926D] adminiculo, necnon patria exulantibus [Col. 0925] exultantibus. , consolator [Col. 0927A] ac paternus fautor miro semper caritatis splendore effulsit. Modestus in omnes actus, memorabilisque amator pacientiae, et inter [Col. 0927] in 2. cunctas casuum adversitates prudens moderator, substantiarum largissimus in pauperum flebiles indigentias dispensator, humilitatis mansuetissimae placidus [Col. 0927] placidissimus ( deest mans.) 2. exsecutor, in se plerumque [Col. 0927] pf. ipse s. 3. severior; in ceteros ubique clementior, omnibus in aeternitatis exemplum largiendo, miserando, inscios [Col. 0927] in socios 1. reformando, edoctos [Col. 0927] et doctos 3. roborando perluxit [Col. 0927] perduxit 1. .
6. His ergo virtutum fulgentibus gemmis beatissimi juvenis decorata conversatio, in tantum ad haec pietatis studium adamavit, ut quandocumque dispositis erga publicas necessitates colloquiorum vel placitorum inter ordinata judicum plebiumque subsellia [Col. 0927B] edictis, eoque eminentius res quaslibet in judiciis praenoscente, si forsan quis noxa detentus, mortali sentencia quamvis debito proscriptus ejus [Col. 0927] deest 2. 3. praesentiae ab incusatorum damnabili judicio fuisset adductus [Col. 0927] addictus 3. , [ejus [Col. 0927] e. s. i. a. e medio desunt 1. 2. suffragiis immunis abiret e medio]; si vero princeps ille misericors, nec permutata legis necessitate nec judicibus pro hoc solvendo aliquatenus ab eo exoratis, minime reum lege horribili cognovit eripiendum, se tandem cupiens ac sacros obtutus sanguinea caede non sordidandos subducere, edita quoquo modo excusabili racione, consessu ac judicio excessit, quam sano ingenii acumine [Col. 0927] accumine 1. salutaris aemulator et evangelici edicti, quo praecipitur: Nolite judicare, et [Col. 0927] ut 2. 3. non judicemini; et nolite condempnare, et non condempnabimini [Col. 0927C] (Luc. VI, 37) .
7. Hoc ipse Deo plenus juvenis mandatum perfectius amando, ac periculose a quoquam mortalium praesentiens [Col. 0927] persentiens 2. non sequendum, notatis reis criminosa dampnacione pereundis benignissime pepercit [Col. 0927] Carceres quoque destruxit et omnia patibula succidit. M. . Verum ne tormentorum nefanda monimenta diutius excrevissent, omnia patibula, hominum suspendiis in ejus regni locis quam pluribus erecta, poenitus dirui fecit, nec ulterius hoc tempore reparari toleravit [Col. 0927] n. u. h. t. r. t. desunt 2. . Felicissimo autem actuum provectu, bonitatis jam probandae cumulum magis magisque in dies convenustando exaggerans, quacumque terrarum parte clericos advenientes alacri munificencia sub tocius necessitatis grata revelatione ad [Col. 0927D] se recepit, divinoque amore erga proximum servando [Col. 0927] servandum 2. 3. , sub oculis ejus adfixo, reverenda caritate secum eos libentius commanentes curiose benigniterque tractavit, eorumque [Col. 0927] erumque corr. eorumque 1. crebris sacrisque informationibus [Col. 0928A] mens casta coelitus edocta, frequentius in discendo exculta, in miram scripturarum capacitatem prodivit [Col. 0927] p. c. 2. . Quicquid [Col. 0927] Nam quicquid 2. q. nam 3. namque docentium studia in eo praesignaverant, honestis actibus ipse complevit; quia omnium angustiae compassus, inbecillitate quosdam lassantes caritativo visitavit solacio, et mortis lege illaqueatos [Col. 0927] illaquaetos 1. , plerumque neglecta a civibus minus religiosis sepultura, funebris [Col. 0927] funeribus 1. voc. obsequii suppleto. obsequii tumulavit officio. Sed gentibus, ducatu ipsius per legem ac morum consuetudinem [Col. 0927] v. c. 2. 3. vetustam disponendis, rudis adhuc fidei doctrina nutantibus, dum per nefandas aditorum atque ararum furialium aedes, proceres quoque ipsos diis libandum alienis [Col. 0927] Denique cum hi omnes predicti malivoli irent ad immolandum demoniis agnos atque porcellos ut ederent ex his nefandissimis hostiis, ipse autem oportunitatem querens subtraxit se ab eis. M. frequentius in anno concursantes beatae indolis juvenculus conspexisset [Col. 0927] aspexisset 2. , ad hanc [Col. 0928B] scelerosam aedendis sacrificiorum victimis communionem quamvis saepe rogatus [Col. 0927] conrogatus 2. 3. , mensae coelestis convivia prae omnibus esuriens, non tantum epulas refutavit illicitas, verum etiam profana convivarum, sordibus daemoniacis inquinatorum, quam strenue aufugit consortia. Super his tamen errore pestifero depressis non parum sollicitus, voluta saepius scriptura, qua per apostoli dicta praecipitur: «Alter alterius honera [Col. 0927] onera 2. 3. portate (Gal. VI, 2) ,» quosdam, aliquo modo ad verum summi boni tramitem flexibiliores, suavis alloquio persuasionis, ut spretis quibus decepti fuissent idolorum imaginibus, ad verae et inmutabilis, crescere vel minui nescientis, semper [Col. 0927] semperque 3. manentis, essentiam Deitatis, mentes et vota cum fide inclinassent, supernae mercedis bona [Col. 0928C] promittendo inaestimabilia, constantissime adortari non destitit. Quosdam vero minus peritiae hujus salutiferae capaces, corde duriores, sensuque vera intellegendi desidiores, juxta monitum apostolicum oportune cathezizans [Col. 0927] chatezizans corr. cathezizans 1. catecizans 2. atque inportune objurgatus [Col. 0927] objurgans 2. 3. , utriusque modi [Col. 0927] supp. 1. designans praemium, pro viribus conando, quoscumque potuit, tam ultronea quam coacta etiam invitatione, ad patrisfamilias coenam, omnibus copiarum sumptibus habundantem, pulsa fame sacietatis aeternae gaudia subministrantem [Col. 0927] erasum 1. , conjungere cupidus properavit [Col. 0927] in gremio sanctae matris aecclesiae constitutos assidue divinis dapibus nutriebat, vel in tabernis bibentes et a doctrina recedentes, statim illos mensae pronos alligans, districte flagris verberabat multis. M. .
8. Inter [Col. 0927] inter corr. interea 1. mira igitur jejuniorum elemosinis fulgentium acta hoc egregium modestae consuetudini saluberrimo solitus est adnectere exemplo, videlicet [Col. 0928D] ut divini insinuatione effaminis sacrae mentis intuitu altius perspecta, quia obedientiae magis quam sacrificii Deum [Col. 0927] dominum I. c. 2. comprobare legitur obsequium, pios ac venerandos mores admodum exornare studuisset. [Col. 0929A] Quoniam [Col. 0929] uo 1. lineae initio omisso. redeunte per annuas vices legitimo arduae observationis jejunio, sacer ipse juvenis, saecularibus quamvis ob regimen negociis haut raro fuerit interceptus [Col. 0929] inceptus 1. , indefessis tamen orationum, larga inter pauperes dispensatione volantium, operibus singulos quam veneranter perduxit [Col. 0929] produxit 2. 3. dies. Noctibus autem serenissimo instans pervigilio, lenis inmemor soporis, primo quietis nocturnae conticinio [Col. 0929] deest 2. ubi nocturno. , spreto fulgentis stratu cubilis, clam ceteris de thoro [Col. 0929] lecto 2. surgit, puerum cubicularem tacitus [Col. 0929] exc. tac. 2. 3. excitat, codicellum manuali frequentia rugosum eripit, palatium nesciis custodibus egressus, comite solum clientulo, aspera montium cacumina, vallium exitialia [Col. 0929] exitilia 1. praecipitia, diverticulorum ac semitarum lapillosa vel glacie horrentia inter civitates itinera, [Col. 0929B] continua psalmorum ceterarumque precum recitacione nudipes singulatim aecclesias quaeritando perlustrabat. In tantum itaque carnis afflictionem sufferens [Col. 0929] s. a. 2. , ut scissis teneris [Col. 0929] cissis teneribus 1. plantis, cruor defluus sparsim notasset vestigia. Domum autem reversus, quae mens interius gessit ipse dissimulando, principalium item vestibus ornamentorum solio residens induitur, sed caro mundissima cilicino subtus acumine dissulcatur [Col. 0929] disculcatur 1. . Messis etiam inminente aestu, tuto noctis silentio per agellum tritici manipulos ipse falcicula [Col. 0929] fascicula 1. succidens, gravique fasce propriis impositos humeris, in secretiore [Col. 0929] secretiori 2. 3. domus angulo abscondit, ibidemque trituratis, et inter saxa tritico fracto ac purgamentis agrestibus ad mundam excussionem a sanctis manibus ipsius [Col. 0929] ejus 2. diligenter [Col. 0929C] cribrato, cum fontis aspersione quem ipse solus praesente tantum puerulo cum ydria [Col. 0929] hydria 3. producens verae Trinitatis invocatione signavit, hanc farinulam massa [Col. 0929] masse 1. naturali congestam in libas sacrificales, sacerdotum manibus offerendas, ille proprio manuum labore coqui parabat. Necdum autem secum deputans missarum se satisfecisse sollempniis, sed obedientiae, quam divinitus jam didicit victimis laude praelatam, sapore delectatus, inter annuos processus adveniente [Col. 0929] adventante 2. vindemia, clanculum accito nimiae fidelitatis jam dicto sequaci [Col. 0929] sequace 2. 3. 2. , vinearum septa noctu transiliens [Col. 0929] properabat in vineam suam cum ministro fideli. M. , fiscellulas utrisque dorso dependentes gravidis implens racemis, cellulam palatio remotiorem sibique adeo caram furto laudabili revisit. Interim hospitioli foribus repagulorum [Col. 0929] repaculorum 2. [Col. 0929D] cauta undique clausura munitis, in vas huic congruum vindemiolae uvas pistillo conterens, expressoque musti tenero liquore, per linei sacculi mundam subtilitatem studiosissima castarum [Col. 0929] castrarum 1. impressione manuum excolavit; sicque diotae, conscio [Col. 0930A] solum clientulo, infusum, secretiusque repositum, considerata oportunitate, inter clericos conprovinciales cum oblatis, quas missali celebritati [Col. 0929] celebritate 1. providendo ipse coquebat, sub mira divinorum communione [Col. 0929] ita corrigo: communicione 1. 2. communicatione 3. distribuit. O indissolubile circa pectus castissimum fidei inviolabilis vinculum! O laudabilis obedientiae sectatorem devotissimum! O principis miram humilitatem, servulorum [Col. 0929] servorum 2. officia divini amoris instinctu subire non pudentem! Qui mentis ardua contemplatione coelestia quae corde tenuit intuitus [Col. 0929] deest 2. archana, reverendam ac salutiferam dominici corporis et sanguinis collationem tanto veneratus est ac dilexit obsequio, ut libaminis [Col. 0929] c. c. 1. 2. cultui coelestis, criminum contagia mundantis, non fidei solummodo militasset constantia, verum etiam [Col. 0930B] fontis purgatissimi exteriore instar servuli agrestis labore ac pia largicione sacerdotum religioni sortitus [Col. 0929] deest 2. 3. ipse fuisset.
9. Non latere autem benignam veri amatorum intentionem utile ducimus, quoniam honesta quorundam relatione, futurorum certa praesagia coelitus jam doctum juvenem [Col. 0929] deest 2. in crebris erga res humanas eventibus [Col. 0929] evenientibus 2. praescisse ac familiarium saepe [Col. 0929] saepeâmiraculorum desunt 2. fidei per novos casuum terrores praesignasse [experti sumus [Col. 0929] e. s. desunt 1. ]. Cujus doni memorabilis gloriosam inter tot miraculorum praeconia mentionem, scribentis non reticet humillima devotio; quia divinitus aperta visione, noctis conticinio, forte cujusdam atrium presbyteri Pauli [Col. 0929] p. p. a. 2. , quod amoenis et vastis [Col. 0930C] aedium munitur ambitibus, sub sancti Deoque pleni Vencezlavi [Col. 0929] Wencezlai 2. semper . clarissimo obtutu, omni moenium cultu desertum et humanae passionis [Col. 0929] deest 2. (ubi habitationi) possessionis 3. habitacione omnino comparuit alienum. Quod videlicet ipse, pulsa somni carnalis gravitate, cordis speculatione pervigilis [Col. 0929] pervigili 2. 3. excitatus, quisdam [Col. 0929] quibusdam 2. 3. , quae visa sunt, prudenti sermone innotescens, subindeque quid [Col. 0929] quod 2. 3. verius futurum edita jam pronunciasset cetensio, prophetanti [Col. 0929] prophetandi 1. ore edisserens, convocatos hujusmodi dictis alloquitur:
10. «Thoro me accubantem, dulces amici vosque, o familiares clientuli, noctis silentio gravis et alta sustulit visio; quoniam Pauli presbiteri porticum tota aedificiorum sublimitate ac hominum cultu videbam penitus desolatam. Quo viso moestus dejicior, [Col. 0930D] ac internae pro Dei fidelibus sollicitudinis molestia consternor. Sed tamen ut immensa omnium cognitotis pietate in spem, qua credenti cuncta [Col. 0929] cunta 1. posse promissum est, transferor, hujus somnii [Col. 0929] somni 1. veritatem imminente jam casu [Col. 0929] supernoscendam praeposito casu 1. pernoscendam, clarae [Col. 0931A] solutionis interpretamento [Col. 0931] interpretamenta 1. ad certam rei excussionem [Col. 0931] excessionem 1. 3. explanare aggredior.
11. «Domorum namque visa destructio felicem [aviae [Col. 0931] deest 1. 2. ] meae Liudmilae [Col. 0931] ludmillae 3. , sanctae [Col. 0931] deest 2. ac venerabilis matronae, portendit obitum. Quae videlicet matris meae, tam genere quam operum etiam inquinacione gentilis, furiali cum aliquot ministris ad scelus aeque paratis facta conspiracione, non multum hinc processuro tempore, clanculum irruentibus perversorum armis, pro christiani nominis ac fidei professione corporis [Col. 0931] c. sui 2. crudelem subibit passionem. Porticus autem, ut visio [Col. 0931] viso 1. testatur, populis [Col. 0931] populi 2. deserta amplitudo, clero, nostro incluso [Col. 0931] cleri n. inclusi 2. 3. tutamine, miserabilem praefingit e regno expulsionem tociusque substantiae non debitam amissionem. [Col. 0931B] Enimvero execrabilis memoriae genitrix mea sectae vitali, quam pro toto posse confiteri, colere, corde tenus sequi et amare insto, et posthac aliorsum inrevocabilis instabo, mordaciter invidens, eosdem diversorum clericos ordinum [Col. 0931] o. c. 2. quia mecum sentire non negant, ope terrena privatos, regno severius ejectum iri [Col. 0931] ire 2. molitur [Col. 0931] molietur 2. 3. .»
12. Hac denique sagacis conjectura praedivinationis mens veri conscia minime frustratur; sed ut interpretacionis congrua [Col. 0931] deest 2. sonuerunt indicia, erga jam scriptae [Col. 0931] scripturae 1. peremptionem matronae, clerique longo adjacentium ambitu regionum in ejus subjectionem, immo mitissimam largitatem se prompte [Col. 0931] propter 2. concedentis [Col. 0931] concredentis corr. conced. 1. ferocem expulsionem, ordine incorrupto non longo post cuncta jam constat fuisse impleta. [Col. 0931C] Qua [Col. 0931] Quia 1. videlicet gratiae spiritualis significativa praescientia juvenis electi praecordiis elucente, parentes [Col. 0931D] Mater et frater DOBR. invidi admodum concussi, jugiter ipsum Christi constantissimum amatorem per satellitum vicinius suis adjunctorum consiliis furtiva alloquia commoventes, a proposito, quo devotius coelestibus capessendis insistere decrevit, ob necessitates publicas ab eo providendas aliquatenus avellere conati sunt. Ipse autem coelestis armaturae roboratus tutamine, hujusmodi familiarium [Col. 0931] familiarum 1. suggestionum naeniis sacras interdum aures palam regni primatibus quasi consentiens applicabat [Col. 0931] applicat 2. 3. , cordis autem interna consideratione assensum in actibus denegat; quia licet se quasi terroris humani [Col. 0931] huni 1. specie simulasset cedentem, templaque Dei aliquantum solito [Col. 0931D] rarius sub publicis conventibus frequentasset, tamen quod mentis profunditate dilexit, operum mira constancia manifestavit; quia continuam precum divinarumque orationum seriem, quam parvo inscriptam libellulo diligentius occultiusque [Col. 0931] occultusque 1. secum servando [Col. 0932A] retinuit, depositis [Col. 0931] Repositis 1. interim secularis negotii curis, duodecies vel plus eo, quamvis interdum nisi sub secretiore cubiculi vel ipsius thalami silentio orandi locus concedi non posset, inter noctis vel diei certas vicissitudines casta intentione Christum laudando ad finem usque perlegerat.
13. Transcursa [Col. 0931] cum autem factus esset vir, conuocauit omnes uiros suos et matrem et exprobravit, etc. M. interim annorum juvenilium tam felici aetate [Col. 0931] felicitate 1. felicium 3. , in virilis animi robur dux ipse altius conscenderat [Col. 0931] conscederat 1. , paulatimque suorum vana sectantium consilia viriliter abiciens, eorumque errabundam a vero ignorantiam non modicum abhominatus, die quadam militum et amicorum contione [Col. 0931] contentione 1. 3. in [Col. 0931] deest 1. palatio facta, hujusmodi ipsos effamine increpationis alloquitur: «O amici et fideles utinam Christi! Cum ego litterali studio jam [Col. 0932B] quondam parentum cura injunctus [Col. 0931] injunctas 2. doctrinas avidius hauserim, inter caetera magistrorum dicta quoddam apostoli scriptum addisco, quo ait: «Cum essem parvulus, loquebar ut parvulus, sapiebam ut parvulus, cogitabam ut parvulus; quando autem factus sum vir, evacuavi quae erant parvuli (I Cor. XIII, 11) .» Hac quippe sententia, modo me ipsum intuendo, quoniam [Col. 0931] quoniam corr. deum 2. primo jam adeunte pueritia rerum omnium factorem vilis ego factura cognoscere ejusque servitio me implicari [Col. 0931] implicare 2. ardentius desidero, sed puer ego in principatum vestra censura patri [Col. 0931] patre 2. mortuo natu fratribus major succedens, per legum frena moderata et rem publicam Deo praestruente [Col. 0931] prestante 2. 3. disposui, et patriam contra infestantium molem pro [Col. 0932C] viribus tutavi: vos autem, quia cordibus erga summam veritatem speculandam desides fideque [Col. 0931] mihique fide d. m. 2. mihi manetis dispares, quam plurimum in consiliis vestrae perversitati amabilibus, sed rectitudini [Col. 0931] r. valde a. 3. admodum dissimilibus, satis mihi injuriosos hactenus [Col. 0931] injuriosus hactanus 1. jam [Col. 0931] deest 2. patior; qua districtione, si vita regnumque manebit incolume, posthac exsolutus vacabo, et juxta scriptum retromissa [Col. 0931] etro missa 1. juventute vir effectus [Col. 0931] efectus 1. , quae sunt parvuli evacuabo; praecepti actibus dominici, vestrae ulterius non obaudiens nequitiae, superna roboratus clementia insistam. Quocirca vanescat susurrationis vestrae adversum me conspiratio; cessent saeva publicis conventibus inter vos consilia. Pacis amor domi forisque in regno ferveat. Negocia cujuslibet utilitatis judicum eversione non [Col. 0932D] damnentur [Col. 0931] damnetur 1 . Parricidiorum scelera, quibus pollui soletis, a quoquam ultra non praesumantur. Haec legis inquinamenta si summi regis metu [Col. 0931] metum non desideretis 1. non deseritis, nostra ira in scelerosos Dei zelo accensa, quemcumque hujusmodi reum capite truncabit.» [Col. 0933A] Finito [Col. 0933] inito 1. F. itaque 2. 3. excellentis alloquio jussionis, nefastae participes conjuracionis domum pavidi redeunt, superba mentium fastigia, accepto sacri ducis potenti vigore, coacti deponunt, solitasque erga mirae sanctitatis virum insidias, quamvis ad modicum tempus, moliri desinunt. Jam tunc Deo serenante comprimuntur aliquantum sub ejus manu barbarae motiones [Col. 0933] nationes corr. motiones 1. ; surgunt autem catholicae religionis laeta incrementa; quoniam divino cultui templa dicata, paulo ante infidelium neglectu cadentia, stabili reparatione fundantur, clerici patria bonisque privati, benigna largitate revocantur; statimque non tantum restituta, verum sancti viri plurimis adaucta muneribus substantia locupletantur, et tota per has partes tali sub principe elata congaudet aecclesia [Col. 0933] In tempore autem illo multi sacerdotes de provincia Bauuariorum et de Sueuia, audientes famam de eo, confluebant cum reliquiis sanctorum et libris ad eum, quibus omnibus habunde aurum et argentum, crusinas et mancipia atque uestimenta hilariter prout unicuique opus erat prestabat. Hii quoque omnes magistri mirabantur in doctrina ejus. Poterat namque imitator fore psalmistae qui in spiritu dixit: Super omnes potentes me intellexi, quia testimonia tua meditacio mea est. In cujus etiam mente sola preciosae margaritae claritas fulgebat, cuique dominus tantam graciam conferre dignatus est, ut et preliis victor existeret. Uultu autem fuit procerus, corpore castus, ita ut celebs libenti animo optaret uitam finire. Blandum habebat cum mitibus eloquium, quos autem sciebat inmites et uagantes sine causa, toto animo uitabat. addit M. .
[Col. 0933B] 14. Deinde clarius virtutum ejus coruscante per orbem decore, rei publicae commoda curioso ducis coelitus armati regimine studiosus geruntur [Col. 0933] reguntur 3. . Sed quae prius supernae dilectionis vigore peragenda instituuntur, vigilanti principis diligentia tanto minus negleguntur, quoniam, licet palatinae frequens cohortis latus utrumque circumstipaverit tumultuatio solita, tamen sagatius recolens assiduus pro se populoque incredulo orator, inopumque promptissimus fautor, moesticia pressorum benignus consolator, eventu subitaneo raptorum compatiens adjutor, nulla interrumpente saecularium mora perseverat.
15. Aut fraudulenta hostis impurissimi machinatione hujusmodi operum affectibus astu, si umquam poterit, antiquo perimendis, minimum retardante, [Col. 0933C] frater ejus Bolezlav [Col. 0933] Bolezlaus 2. aetate minor, mentis perversitate et actuum qualitate execrandus, diabolico tactu instinctus [Col. 0933] tactus instinctu 2. , furoris nequitia contra virum Dei saevienter armatus, regni fraterna manu rapiendi cupidus, cum nefario ministrorum ausu mortales [Col. 0933] mortalis 2. 3. exitii insidias sibi tendere quam plurimum conatus est. Sed divinitus praedestinatione rem, postmodum tamen futuram, tum fuisse certum constat dilatam. Jam parvo interjacente tempore vir Deo carus voto salutari propositum obligavit, se Deo donante aecclesiam nobili operum artificio constructorum, [Col. 0934A] Christi eam victoriosique athletae ejus beati Viti martiris honori dicandam. Nec mora, instat impiger facti, fervens autem propositi, missis Ratesponae [Col. 0933] Ratisponae sedis 2. 3. radaspone M. sedi regiae legatariis [Col. 0933] legaturus suppl. 1 , Tutonem episcopum [Col. 0933] Sedem tenuit a. 894â942. , totius probitatis virum cujus diocesi tota subcluditur Boemia [Col. 0933] c. d. t. s. b. desunt 2. 3. , supplici rogatu, quo idem opus Deo sacrandum ejus licentia et assensu fieret, implorat.
16. Dato juxta beati ducis vota ab episcopo permissu, remissisque caritate nuntiis, artifices celeri jussione convocat: fervet opus, labor impatiens effulget, aecclesia ad perfecti ornatus extremam manum perducitur, miroque metallorum fulgore decorata exornatur. Invitato jam dicto episcopo, in honorem [Col. 0933] honore 2. 3. sancti Viti martiris consecratur [Col. 0933] Episcopus autem Tutus expandit manus suas, cum gratiarum accione ad dominum ovans et dicens: Ite narrate filio meo UUenzezlauuo dicentes: Jam ecclesia tua constat ante Dominum Deum uenustissime constructa. Cumque narrassent secundum jussionem episcopi, ualde gauisus fuit et conuocatis omnibus Deo opitulante ipse incipiens miro ordine fundauit ecclesiam in nomine sancti Uiti. M. [Col. 0933] Ecclesiam a Tutonis successore, Michaele episcopo, consecratam esse, Cosmas tradit. ; [Col. 0934B] ibidemque plurima miraculorum, divina virtute mortalibus [Col. 0933] cmortalibus 1. gestorum, in praesens usque signa coruscant. Nondum autem sitibundi erga Dei justiciam pectoris adimpleta profunditate, vir meritorum inaestimabilium electus Dei Vencezlaus terreni fasces honoris, quos casu novit fragiles, depositurum fraternoque juri principatus moderamina spontaneo affectu illaturum cogitavit, necnon Romae liminibus apostolorum [Col. 0933] a. principis 2. orationis gratia quaeritandis sub domni apostolici sacra auctoritate saecularibus se renuntiaturum monachicoque habitu vestiendum, eaque conversatione vitae temporalis extrema visurum, interni ardoris siti anhelavit. Sed largissimi remuneratoris providentia, aequis semper meritorum recompensationibus se dignos glorificante, majora [Col. 0934C] huic coelestium consorti [Col. 0933] glorificans m. h. celestis consortii 2. 3. servare dignata est certamina, ut post horum nobiles triumphos nobiliora captet et praemia.
17 [Col. 0933] hic capitum distinctionem institui. . Quoniam vesano germani Bolezlawi regni desiderio [Col. 0933] v. vel invidia 3. quoquo modo posset acquirendi, per multimodas insidiarum versutias in sanctum Dei exardescente, iter [Col. 0933] inter 1. Romae tendendum intercipitur, profanae gentis cotidiana [Col. 0933] deest 2. conspiracio domiciliorum latibulis furtive densatur, ipsiusque fratris invidia [Col. 0933] nequitia 3. magis magisque, diabolo fomitem praebente, accenditur. Nequaquam tamen omnium saevitia [Col. 0935A] in sanctissimi viri occultam necem conjuratorum beatam futuri diem trophaei ante Dei praesignationem accelerare valuerunt. Frater autem sceleris in eum luendi satis impatiens, ceteras fraudes in ejus caedem non debere visum est diutius prosecuturum [Col. 0935] persecuturum 3. , verum unam aliis aptiorem nefas potius maturari a se [Col. 0935] ac pro a se 1. cautius inventam delegit. Nam cunctorum armis vestium contractura dolose latentibus, simulataque pace, amor sub fraterno obtutu quasi verus fingitur, qui magis nocendi facultate quaerenda monstratur [Col. 0935] praemonstratur 2. .
18. Sub cujusdam vero festivae diei exultabili ortu infelix ille fraudis amicus domum propriam [Col. 0935] Bolislawiae, hodie Bunzlau; in Laurentii Casinensis libro Uollesclabus vocatur omni ornamentorum copia, quae huic genti umquam moris erant habenda [Col. 0935] habendam 1. , quam studiose fulgidam [Col. 0935B] fecit; convivium plus solito parandum ministris indixit; amicos sub hylaritatis specie invitavit; ipsiusque principis supplex [Col. 0935] suplex 1 ingressus palatium, conviviis eum interesse fraternis primo omnium quo dignaretur corrogavit. Cujus mansuetudini quamvis falsae Deo dignus Vencezlaus [Col. 0935] vencizlaus 1. multum congaudens, atque consertis invicem manibus, domum [Col. 0935] super lineam addit 2. gaudio introeunt. Epulis discumbunt. Vinoque post longum quisdam [Col. 0935] quibusdam 2. 3. ferocium convivarum saturatis, fraus conflata diu latere nesciens, eos quasi unanimiter in sancti viri necem accendit. Qui malivoli, mucronibus veste jam tectis, ter surgentes, terque iterum quasi quodammodo lassi sedibus se inclinantes [Col. 0935] acclinantes 2. 3. , viribus saltim [Col. 0935] saltem 2. saepius. et audatia omnino emolliti, eo quod nondum divinitus jussa venerit passionis [Col. 0935C] hora, inlaesum eum dimiserunt. Hujus rei ipse aut inscius, periculo non pavidus, divini tutaminis securitate animatus, quamvis cujusdam clientuli in [Col. 0935] ut 1. ad 3. aurem susurrantis cautela, quomodo contra eum moliti fuerint, praestrueretur, sede [Col. 0935] sed eo 2. 3. tamen non motus, fratrem, ceterosque considentes [Col. 0935] confidentes 1. 2. exhilarari, quasi hospitis [Col. 0935] ospitis 1. grata vice, amabiliter rogavit. Et paulo post amota mensa surgit, impletaque vino patera, modestae salutacionis dicto omnes dulciter hujusmodi alloquitur: «Salutet vos salus omnium Christus! Calicem, quem manu teneo, in sancti archangeli Michahelis amorem ebibere, unumquemque nostrum ne pigeat, hoc amore spiritalitatis [Col. 0935] spiritatis corr. spiritalitis 2. ejus altitudinem pro posse venerantes, ut quacumque [Col. 0935D] hora lex naturae ad extrema nos deduxerit, animarum [Col. 0936A] nostrarum paratus susceptor clemensque in paradisi voluptates dignetur fieri subvector, cordium imis precemur!» Statimque post verbum laetus ebibit, singillatim [Col. 0935] singilatim 1. omnibus eodem amore singulos scyphos [Col. 0935] cyphos 1. ebibendos blandissimo propinat osculo. Intrepidus autem, sumptis tam honeste epulis, uti divino jussu res differtur, domum inlaesus revisit.
19. Noctis autem sequentis [Col. 0935] frequentis 1. frequenti 2. cursu; orationum ac elemosinarum curiosissima [Col. 0935] curiocissima 1. desudans instantia, futuri [Col. 0935] futurae 2. 3. conscius, mortis pro Christo jura pati devotus pernoctavit. Redeunte autem post gallicinia matutinalis horae officio, pulso signaculo, non segnis thoro, ut jam est solitus, prosiliens, aecclesiamque properando ingressus, cantum nocturnalem laudesque matutinales modesta intentans auscultacione, [Col. 0936B] post plurimas oraciones domum lassis membris aliquantum somno [Col. 0935] somnio 1. aliquanto ( deest somno) 2. reficiendis divertitur. Rubente jam [Col. 0935] autem 2. 3. primum aurora, execrabili memoria scribendus Bolezlaus [Col. 0935] belezlaus 1. viri sancti germanus, perversitatis auctor, quae prius arma contra innocentem latenter commoverit [Col. 0935] c. l. 2. non inmemor, specu quo latuit, more lupino, cum ex adverso agnum furtive lacerandum irruit, ipse cum aliquot sequacibus huic sceleri comparibus furibunde progressus, et mucrone succinctus, viro simplici media via obvius restitit. Quem sanctus ipse mitissima inter salutando [Col. 0935] salutandum 3. benignitate [Col. 0935] benignitate 1. ita [Col. 0935] deest 1. alloquitur: «Ave, frater dilecte! grates immensae dilectioni tuae a nobis sint relatae, quia honorifice disposito [Col. 0935] deposito 1. heri convivio bene nobis et satis jucunde [Col. 0935] abunde 3. ministrasti.» Tam [Col. 0935] Jam 1. dulci [Col. 0936C] pessimus ille non respondens allocutioni, sed extracto cicius ense, in sancti capitis verticem, ut fortius valet, percutiens, ait: «Melius hodie tibi praeparavero [Col. 0935] praeparo 2. 3. convivium!» Sed [Col. 0935] Et vix sanguis emanuit, quia inpotens erat pre pauore horribili, et beatus UUenzezlaus facile superare potuisset eum, quia et gladium abstulit a manu ejus, sed noluit semet ipsum polluere. Ille uero uociferabatur dicens: Eia ubi estis? adjuuate me. Tunc omnes maliuoli accurrentes de latebris cum gladiis et lanceis multis uulneribus laniantes occiderunt. M. ferro resiliente et nec vulneris tandem signum annotante [Col. 0935] anotante 1. , geminatur ictus. Quo nihilo magis laedente, tercio ferire cum velit, una cum extenso ictus ensis manu territi militis [Col. 0935] m. t. 2. excidit. Quem statim sanctus Vencezlaus per capulum [Col. 0935] capulam 1. surripiens et supra scelerosum fratris jam inermis verticem manu librans [Col. 0935] uibrans 2. 3. : «Videsne, inquid, o funeste? Verti in te posset tuae crudelitatis exitium. En! unde prohibeor fraterni sanguinis fieri effusor? Sed nolo, de manu mea ultimo examine sanguis [Col. 0935] tuus o f. s. 2. , o frater, tuus quaeratur in me. Recipe [Col. 0936D] gladium, matura supplicium; quae sunt agenda [Col. 0937A] ne differas in longum!» Resumpto iterum frater impius ferro, altum quasi vinci metuens clamat, in auxilium sui socios [Col. 0937] s. in a sui 2. vocat, se quasi coactum et a fratris impetu prius laesum repugnare simulat. Mox sotii magno clamore vocati accurrunt, causam quasi sceleris [Col. 0937] s. q. 2. inscii de tumultu quaerunt domini sui fervidam sentiunt iram. Eoque jam tunc sceleris auctore quarta vice sacrum caput per ictum saltim confringente, omnes simul armis irruunt, certatim membra lanceis gladiisque perfodiunt. Corpus sauciatum humi prosternitur semivivum. Crebrescunt iterum iterumque saevae gladiorum percussiones; sanguis innocuus effunditur; corpus labe vacuum minutatim [Col. 0937] minuatim 1. quasi a canibus laceratur. Anima sacratissima carnei clausura domicilii sub tot vulnerum [Col. 0937B] exuta tormentis, nobili triumpho angelicis subvecta manibus, summi remuneratoris aspectum gaudio visura, et inter gloriosos martirum ordines per aevum consessura, sub 4 [Col. 0937] III. Kal. Oct. M. Kalendarum Octobrium perpetuo laetantia regni coelestis ingreditur consortia.
20. Sacrum autem corpus credulorum pauci qui aderant venerabiliter sarcofago [Col. 0937] sarchofago 2. constanter. includentes, celebrato a clericis funebri obsequio, extra aecclesiam certaminis loco vicinam condiderunt. Succedente post hinc in regnum nimiae perversitatis duce Bolezlavo, saevitiaque ejus in catervas fidelium [Col. 0937] f. c. 2. 3. furente, non multo post beati viri necem [Col. 0937] deest 1. , humana dum fruitur vita, clericos et amicos, necnon servicio ejus familiariter junctos, subita mortis sententia damnavit [Col. 0937] Illi quoque forsitan cursu rapido venientes in civitatem Pragam omnes amicos ejus peremerunt et clericos ejus persecuti sunt. M.
[Col. 0937C] 21. Peracta fortissimi Dei athletae [Col. 0937] atletae 1. venerabili passione, ministri quidam sanguinem, qui per tabulas aecclesiae ipsa martirii hora aspersus apparet [Col. 0937] apparuit 2. , jussi aqua lavantes, penitus absterserunt. Posteraque die illuc venientes, non minus quam cum primum parieti adhaesit cruorem ipsum eodem loco dilatatum [Col. 0937] dilatam 1. conspiciunt. Non parum ipsi hoc viso [Col. 0937] deest 2. territi, aqua iterum allata, multo [Col. 0937] multa 1. studiosius abluere decertant. Crastino autem probandi causa, si etiam adhuc frustrati sint, redeuntes, non minus tinctum sanguine parietem, quamvis ter ablutus videatur, agnoscunt. Quibus [Col. 0937] Q. vero 2. 3. multum super hoc mirantibus, eoque abluendi labore post inde cessantibus, usque hodie sanguinis ejusdem intinctione paries ipse pro signo venerando nitescit.
[Col. 0937D] 22. Ut [Col. 0937] Et 2. 3. veracium saepe nobis relatu patefactum est, post constantissimi triumphum [Col. 0937] ath. tropheum 2. athletae omnes sanguinis effusores innocentis superno incussi furore, aut demonum potestate rapti inter homines [Col. 0938A] postea non comparuerunt, aut versa pro viciis natura, canum [Col. 0937] canu 1. latratu vice loquendi utentes, dentium stridore morsus imitantur [Col. 0937] imitantur 1. caninos, aut misera corporum ariditate siccati, necnon auditus continua privacione, vitam ipsis saltim odiosam finierunt.
23. Quiescente ibidem per trium spatia annorum venerando corpore, fidelibus quisdam [Col. 0937] quibusdam 2. 3. nocte visum est, ut, Deo rem insinuante, inde ad aecclesiam sancti Viti martiris, quam ipse jam construxerat, religiosiore condendum sepultura transferri debeat. Qui somno emersi viso credentes, et licet principis tyrannidem metuentes, noctis tamen medio conticinio bustum quam pavidi recludunt, preciosum martyris pignus, non aperto sarcofago, vehiculo [Col. 0937] vegiculo corr. vehiculo 1. [Col. 0938B] percaute ligatum superponunt, viamque qua gressus eo dirigitur, carpentes, perveniunt ad rivum [Col. 0937] Rivi vocabulum Rokytnicza ex Cosma et Cristiano adnotat Dobrowsky. , incedendo supergredi animalibus plaustrum ducentibus nimia profunditate intransibilem, naviculis et portu utrimque [Col. 0937] utrique 1. carentem. Stant quippe circumspicientes. Pons jam fractus undosa transgressione dissipatur; ligna ad ejus reparationem non inveniuntur. Quid facerent [Col. 0937] q. f. deest 2. ? Dum in hac versantur angustia, subito erectis obtutibus, ecce mira Dei praesente virtute, plaustrum altera stat [Col. 0937] stat a. 2. 3. ripa, undiquesecus [Col. 0937] secus deest 2. aquae humiditate [Col. 0937] humiditatem 1. intactum. Quo miraculo ipsi aliquantum haesitantes, transnatato supra caballos rivulo, vehiculum sacro fasce gravatum prosecuti, ad locum praedestinatum citius applicant, aecclesiam cum sarcofago Deum laudando introeunt, [Col. 0938C] foribusque diligentius obseratis precibusque sinceriter effusis, sarcofagum aperiunt; et ecce corpus carnea adhuc mole integrum et per cuncta vulnera sanum, apparentibus [Col. 0937] aparentibus 1. tantum plagarum signis, nisi solum vulnus fraterno ense factum, quod se dehiscens sanguine visum est manare. Incluso iterum sub ipso altaris aditu, comitante fidelium turba, interque sonantibus clericorum ymnis, preciosum corpus celebri memoria venerandum conciderunt. Ibi vero divina saepius coruscante omnipotentia, innumerabilibus miraculorum signis felix exultacio fidelibus terrorque incredulis, tanti viri meritis, frequentissime clarescit. Cujus autem translationis tempus sub 4 [Col. 0937] III. M. Non. Martii mortalibus celebrandum annotatur. De virtutibus autem, quae [Col. 0938D] pietas divina per meritorum ejus orbi clarescentem gloriam post dignata est operari, sermonis nostri transcursu curiosa interseratur mentio, condignum videtur.
[Col. 0939A] 24. Quidam crimine judiciario capti [Col. 0939] judicario capiti 1. , palatium sub vinculis ingressi, principis jussu carceri includuntur, tenatioribus infra ligaminibus per manus ac pedes sub crudeli [Col. 0939] deest 1. custodia implicantur [Col. 0939] post haec in carcere plurimi homines jacebant in ligno inclusi, et unicuique fuit torques ferreus in collo, et hii omnes in angustiis suis Dominum omnipotentem deprecabantur dicentes: Domine Deus per merita et orationes beati We(n)zezlawi adjuva nos. Nocte autem insecuta quasi tintinnabulum sonuit in auribus eorum, et lux refulsit in carcere, et tetendit se lignum velut arcus, et extraxerunt pedes suos de ligno. Tunc omnes vociferabantur unanimiter dicentes: Domine Deus miserere nobis. Mox adfuit Christi virtus, et uniuscujusque torques confractus, cecidit de collo, cecidit in terram. M. . Qui media nocte, ut erat necesse, pervigiles, strictura compedum ac manicarum miserabiliter contriti, gemitu amaro corda pulsantes, in hujusmodi verba orationis, dormitante parum custode, omnes simul flendo [Col. 0939] deest 2. 3. proruperunt: «O summe gementium consolator Deus, coeli terraeque mirabilis creator, aspice nos mortis juri destinatos, et per suffragia dilecti tui Vencezlavi militis, qui semper jam in mundo vivus, miseris pro tuo nomine benignus extitit defensor, ab instanti damnatione educere nos miserrimos dignare. Facta oracione, media pars carceris, [Col. 0939B] qua custodes stantes vigilabant, repente tota quasi aere densissimo [Col. 0939] denso 2. obnubilatur; extinctisque intus ardentibus vigilum lucernis, cetera pars, qua vincti jacent, quasi sole clarissimo serenatur. Et ecce vox repentina, coelitus ut vere credendum est [Col. 0939] u. v. c. c. desunt 2. emissa, vinctis in aures tonat [Col. 0939] intonat 2. 3. ; ut surgant, indicit. Qui ergo tam pavore quam [Col. 0939] et 1. laeticia stupefacti, membra silenter movent; statimque vincula in partes disrupta decidunt, manus solvuntur ac pedes; apertoque divinitus carceris hostio, laeti exiliunt. Ita Dei nutu expediti, laudes Christo sanctoque ejus martiri Vencezlavo inter populos referunt, immensaque virtutum ejus mirabilia constantissime et credentes et ammirantes propagare decertant.
25. Inter [Col. 0939] Quo viso miraculo unus paganus qui in eadem tentus servabatur, votum vovit domino dicens: Si Deus adjuvat me per merita beati Wencezlawi, credo in Christum, et dabo filium meum ei in servitium. De quo statim omnia vincla ferrea ceciderunt, quem iterum iterumque artiusque incluserunt, et rursum sicut ante ceciderunt ab eo compedes. Qui continuo dimissus, et sancta fide instructus, baptizatus est, et postea vixit plurimos annos. M. quos gentilis quidam, baptismi gratia [Col. 0939C] nondum mundatus, cum se jam per beati merita Vencezlavi morte liberatum senserit, ad fidei catholicae veram agnitionem devotus convertitur, salubri lavacro purgatur, firmataque fide [Col. 0939] firmitaque fidei 1. , ae Dei in se confixo amore [Col. 0939] a. c 2. gnatum corr. natum 1. , natum unicum, quem aeque propria vita dilexit, in clericatus officium Dei servicio ad beati martiris aecclesiam se daturum promisit. [Col. 0940A] Hoc postmodum impleto, credens ipse Deoque serviens, satis longam perduxit aetatem.
26. Huic quid [Col. 0939] Quae in hoc capitulo leguntur, non habentur in M. [Col. 0939] Quicquid 1. H. quoque 2. 3. aliud non minus succedit miraculum. Juvenculum quendam cubicularium, nomine Podhiwen [Col. 0939] Podhivuen alio atramento sed eadem manu in loco vacuo relicto 1. ubi h superscriptum; n. P. desunt 2. 3. , ceteris fideliorem servulis [Col. 0939] s. f. 2. , ejusque secretis aptiorem, vir sanctus jam saeculo vivens admodum amavit; cujus etiam superius meminit scriptum. Qui [Col. 0939] vi 1. karissimo privatus domino, lamenta tristis per dies frequentavit, et non minus plura factorum ejus exempla, quorum ipse conscius est, inter multos laudando dilatavit. Quo dux vesanus comperto, rapidissima [Col. 0939] rabid. 3. succensus ira, suspendio mox eum [Col. 0939] enim 1. interire jubet. Suspensus namque, ut vera bonorum testantur dicta virorum, post biennium, non aliter quam viva et sana solent hominum [Col. 0940B] capita, florenti canicie per pilos [Col. 0939] pillos 1. crescere atque candescere visus est.
27. Interea [Col. 0939] Alius quoque eodem modo jussus fuerat retrudi in carcerem, a quo similiter cuncta argumenta vinculorum disrupta ceciderunt, quem increduli statim comprehendentes vendiderunt longinquis paganis. Qui cum duceretur ab eis, meritis beati Wencezlawi sicut et frequenter ceciderunt catene de manibus ejus, et torques de cervice ejus. Qui etsi gentiles erant, cernentes mirabilia Dei eum dimiserunt. M. captus quidam severa judicis sententia, in similem carceralis custodiae poenam, altera die perimendus, intruditur [Col. 0939] includitur 2. 3. , et prioribus solutis, multo strictius vincitur. Qui [Col. 0939] Quin 1. etiam amarissime flendo sanctum Dei Vencezlaum intimis ad sui auxilium precibus vocavit dicens: «Sancte Dei martyr, si tantum, ut homines dicunt, apud altissimum Deum obtinere vales, interveni pro me morituro, ut tuis liberatus meritis, ad criminum purganda commissa miser ego praesente aliquantum diutius vita subsistam.» Statimque ut oratum [Col. 0939] oratus 1. est, ruptis quam fortiter vinculis, Dei gratia nesciis custodibus carcere est exsolutus; sed extra astantibus paganorum [Col. 0940C] latronibus iterum captus, nimium constringitur, et dum longius sub vinculis, precio quo possit commutandus, transfertur, priorem repetit oracionem; ac mansuefactis gentilium cordibus, sponte eum solvunt ac dimittunt. At [Col. 0939] Et 2. 3. ita denuo liberatus, laudes Deo et beato duci per terras eundo magnificavit [Col. 0939] Postea quoque alium jussit princeps recludi in carcere, qui cum suspiriis frequenter invocabat Dominum dicens: Domine Deus per merita beati Wencezlawi adjuva me. Et dum obdormivit, statim expergefactus, vidit se stare extra carcerem in plateis, et neque compedes erant in pedibus ejus, neque manices in manibus neque torques in collo illius. Et regressus ad vicarium, narravit quomodo mirabiliter Dei virtute raptus esset de carcere, quem illi statim dimiserunt. add. M. .
28. Mansisse fertur eadem civitate, qua sanctum [Col. 0941A] requiescit corpus, mulier quaedam visu orbata, manuum recurva inflexione ab ipso jam ortu contracta, omni usu [Col. 0941] visu 1. , manibus per naturam concesso privata. Quae videlicet, reverso per annum die festivo [Col. 0941] festo 2. , aecclesiam sancti Viti martyris ingressa, et ante sepulchrum beati Vencezlavi, quo desideravit, ducta, orans prostrata, tamdiu precibus lugendo perseverat, quoad cunctis cernentibus sancti viri meritis visu inluminatur, et manuum salva restitucione instauratur.
29. Postea quoque captus quidam ah his, quibus aliquantum pecuniae sub accomodacionis [Col. 0941] acomm. 1. pacto debuit, diuque sub vinculorum districtione, quo debitum solvat, contritus est. Sed ceteris imminentibus [Col. 0941] in mentibus 1. negociis, aliquo per urbem ipsi vagantes, [Col. 0941B] vinctum interim eum [Col. 0941] cum 1. inter viam publicam et aecclesiam deforis sub custodia jacentem dimiserunt. Ille media versatus angustia, manus contra portam aecclesiae levavit, hoc modo precatus: «O dux mitissime martirque sanctissime, cum jam multos ab impiorum manibus sanctitas tua ad magnum Deum intercedendo eripuerit, exoro miser, ne me obliviscaris ligatum, sed solita pietate hinc me facias exsolutum [Col. 0941] absolutum 2. .» Praesente [Col. 0941] Cresente 1. cicius Dei clementia, beati martiris precibus quasi ferrea acie concisa [Col. 0941] c. a. 2. , subito dissotiantur vincula, ipseque Dei templum grates rependendo ingressus, prolatisque ad Deum et sanctos martires orationibus, liber domum remeavit.
30. Francorum igitur provincia vir quidam pedum [Col. 0941C] [Col. 0941] deest 1. incessu ab ipsa jam infantia carens [Col. 0941] vir claudus M. , et viciata natura non gressibilis sed reptilis per terram se contrahendo incedens, nocte quadam per soporem visione intremuit, quoniam mirae pulchritudinis vir, albis [Col. 0941] alis 2. indutus, lectulo assistens [Col. 0941] asistens 1. , claudum excitat, ac salutem monstrat dicens: «Quoquo modo [Col. 0942A] valeas, o pauper, surge, ac Pragam, Boemiae [Col. 0941] hoemiae corr. boemaniae 1. civitatem, quamvis omni data pro vehiculo quo feraris substantia, proficiscere, eoque perventus, aecclesiam sancti Viti martyris, qua sanctum Vencezlavi martiris corpus requiescit, ingreditor; factaque oracione ibidem, gressus praeter omne dubium recipies sanitatem.» Qui somno emersus jussa [Col. 0941] visa somni n. se d. esse c. 2. neglegens, somni se delusum credens, iter impositum omnino differt. Nocte autem insecuta cubil pauper quiescens, eundem tantae claritatis seniorem lectulo iterum [Col. 0941] deest 1. cernit adstantem, qui eum hoc modo redarguens ait: «Pauper amande, somno excitare, visionis hujus verum [Col. 0941] certum 2. agnosce praesagium. Unde misero tibi neglegentia, corpus debile curandum? Cur iter [Col. 0941] ita 2. ad propriam salutem nuper [Col. 0942B] mea tibi indictum [Col. 0941] i. tibi 2. visione distulisti?» Qua increpationis asperitate claudus evigilans, pulso auditus dubio, veritatis non inscius, respondit: «Proficisci non moror, o pie ac venerabilis senior!» Factoque mane, paratur quantocius vehiculum: ac data mercatoribus per eandem viam tendentibus placita mercede, festino eorum ductu ad jam destinatum [Col. 0941] designatum 2. pervenit locum, et juxta priorem viri in [Col. 0941] in s. a. desunt 2. somno apparentis monitionem [Col. 0941] ammonitionem 2. sancti Viti martiris aecclesiae, qua beatum corpus quiescit, gressuum orbitate invalidus, aliorum [Col. 0941] ab horum 2. portacione infertur. Solo ante aram prostratus, intime Deum sanctosque precatur. Non diutius morante virtutis divinae [Col. 0941] d. v. 2. subsidio, sed per miranda beati Vencezlavi martiris [Col. 0941] deest 2. merita, pedum nervi prius contracti [Col. 0942C] quasi fragore extenduntur [Col. 0941] dist. 2. , bases et plantae consolidantur. Surgit Dei gratia sanus, relataque [Col. 0941] elataque 1. gratiarum actione, sana et forti incessus restauratione potenter sine alicujus sustentaculo egressus, patriam exultando ac Dei mirabilia latius praedicando revisit [Col. 0941] r. Explicit passio S. Wencezlai 2. .
Notitia historica
[Col. 0943A] Eraclius, qui et Euracius et Everaclus, et a Fulcuino Euracrus nuncupatur, Saxonicae gentis nobilitate, singulari sapientia et rara scientia fuit percelebris. Coloniae Agrippinae eruditus, tantum progressum in sacris litteris fecit, tantumque pro eis dilatandis ardorem concepit, ut ex Bonnae decano seu praeposito factus Leodic. episcopus circa an. 960, totam Leodicensem Ecclesiam, imo totam provinciam, nullis hactenus litteris illustratam, ad studium accenderit, peritos undequaque clericos collegerit, eosque magistros instituens sua ope liberaliter paverit, scholasque per omnia tum saecularis, tum regularis cleri claustra instituerit, inquit Egidius. Eas vero frequentare sua dignitate nullatenus indignum judicabat, animos tironum accendebat, sapientioribus difficillimas [Col. 0943B] quaestiones proponebat enodandas, si minus possent, ipse enodabat. In via posito aderant perpetuo quibuscum de Scripturis tentaret, absens, quos scholaribus reliquerat magistros frequentibus litteris ad studium provocabat. Eaque insigni sollicitudine complures provexit ad eximiam rerum humanarum et divinarum cognitionem, adeo ut mox celeberrimae per vicina late regna scholae Leodienses evaserint.
Tanta erat ejus sapientia, ut a principibus saeculi plurimi fieret et etiam ad regni negotia vocaretur. Hinc jubente Othone Augusto Brunonem Coloniensem comitatus est in Franciam, quo mittebatur, ut nepoti Lothario regi suppetias ferret. Trecis transiens Bruno sancti Patrocli corpus ab episcopo obtinuit, [Col. 0943C] sed negotiis urgentibus redire coactus rem totam Eraclio commisit, qui sedulo eam exsecutus sacrum depositum Coloniam detulit. Imperatorem aut ejus filium cognominem ( sic ) secutus est in Italiam et victoriae in Apulia Calabriaque adversus Graecum imperatorem perfidum reportatae testis fuit; imo exercitum tot jam victoriis illustrem, sed solis eclipsi territum et ad deliquium fere adductum excitavit, vanum et puerilem esse terrorem edocuit, ac in pristinum animi vigorem restituit.
Ecclesiarum decorem adeo amavit, ut duas basilicas Leodii condiderit, alteram sub beati Pauli, alteram sub Sancti Martini nomine dedicaverit, et 30 [Col. 0944A] canonicos singulis deputaverit. Ternas curias descripsit, et paroecis condidit templa S. Magdalenae urbe media, et S. Severini ac S. Margaritae in suburbiis. Suum et in rem monasticam studium ostendit, cum et Laubiensi monasterio idoneum pastorem instituit domnum Aletramnum, et postea Fulcuinum, quos plurimum juvit, restituens tres villas antea abalienatas, inquit Fulcuinus c. 27. Monasterium Sancti Laurentii sub vitae finem aedificare aggressus est: ubi a fundamento surrexere parietes, veritus ne, quod accidit, ante perfectum opus vita eum deficeret, nascentem ecclesiam dotare voluit, et minus altare, majori nondum absoluto, in honorem sancti Sixti martyris et pontificis Romani consecravit, ibique Leonem episcopum, ex Graecis [Col. 0944B] nobilissimum, quem sibi suspectum in has partes abduxerat Otho imperator, profugum excepit, mansionem assignavit, et de bonis a se ibidem delegatis, cum suis habere stipendia constituit, qui illi et post mortem sepultura donatus est.
Tantae fuit fidei, ut insigne miraculum in se expertus fuerit. Sub sui episcopatus initia, horrendus morbus, qui lupus a medicis appellatur, corripuit ipsum et adeo ejus artus depascebat, ut quotidie binos gallinarum pullos mane, binos vespere objectos consumeret, nec sic tamen carnibus aegri parceret. Post omnem medicinae artem vimque superatam, tandem ad divinam opem confugit, quam meritis beati Martini assecuturum se speravit, utpote qui post Nortmannicos impetus, Antissodoro Turones [Col. 0944C] revectus miris prodigiis emicabat. Turones ergo profectus, natalem ejus diem celebravit, dies octo statuit ad ipsius tumulum continuos agere, tandem septima nocte raptus in exstasim vidit sanctum Martinum corpori suo crucis signum imprimere, et statim a morbo sanatus est. Mane facto, a clericis ejus Ecclesiae fit canonicus et celebriori ritu sacrum peregit. Nec immemor beneficii statim ut ad sua reversus est, pretiosa omnis generis ornamenta pio medico obtulit et singulis canonicis singularia donaria transmisit, apud Leodium in descensu publici montis ecclesiam sub sancti nomine construxit, tantisque redditibus cumulavit, ut 30 canonicis [Col. 0945A] aliisque ministris abunde sufficerent, et demum de tanto eventu chartam manu propria conscripsit, et quoad potuit quotannis Turones accessi benefactori gratias acturus.
S. Evermari corpus jam diu in obscuro loco delitescens, sed divina revelatione cognitum elevavit e terra, et in aedem sancto Martino sacram intulit. Patientiae documenta suis praebuit, cum eorum injuriis lacessitus de vindicta nequidem cogitavit. Tandem virtutibus clarus caducam hanc vitam cum aeterna commutavit anno Incarnat. Dominicae 971, VI Kal. Novembr., [Col. 0946A] anno pontificatus sui 12, Othonis I, tam regni quam imperii 34, ait Aegidius, qui et ejus ad Ratherium epistolam refert, in qua se ejus filium dicit, eique ob sibi directam cum balsamo ex urbe Verona legationem gratias agit, demum in ejus laudes, de quibus nos supra, excurrit. Ejus quoque obitum an. 971 locat Chronicon Magdeburgense et Leodiense. Sepultus est in basilica Sancti Martini in monte. Adfuit concilio Ravennatensi, ubi et sua subscriptione institutionem archiepiscopatus Magdeburgensis confirmavit circa annum 967.
Epistola
[Col. 0945B] Domino et Patri ter beato praesuli RATHERIO, spectatae opinionis viro, et probatissimo, EVERACLUS servorum Christi servus, suus indignus licet vocari filius quidquid in Christo Jesu felicius.
Hyperbaton cum ambagibus omittens, rem ipsam, quanta meae pars vestra sit animae, nudo et aperto sermone me juvat describere; scholastice si non valeo, utinam vel rustice, non ficte tamen, quia pura traho voce quod latet arcana non inenarrabile fibra, quantum vos sinuoso in pectore fixi, notare gestio. Illud comicum nostis: Davus sum, non Oedipus, ut fucatis verbis fallam audientes. Sed haec hactenus.
Audita vero et attentius percepta legatione vestra mellita, nondum viso vel accepto, quod pio amore [Col. 0945C] misistis, balsamo, litteris vestris adhuc non lectis, non minimum erga me, quem cognovi, tam magni et clarissimi viri affectus integer, mihi tantillo, accumulavit gaudium; liquor pretiosus, cujus fere eram inops, vultum non mediocriter exhilaravit datus. Audito tandem epitheto non meo nomini congruo, quod vestra charitas mihi, nulla commendatione actuum meorum apposuit, ultra quam credi potest, animum laetificavit.
Inde centies flexis genibus versus Veronam, vestra quasi lambens vestigia, millies mille vobis rependo gratias.
Cujus vero virtutis, si quod in me apparuerit, qui nulla omnino praeluceo, simulacrum, nusquam, [Col. 0945D] si experimento discere cordi est, a vobis aberit elongatum.
Pristinam saepe soleo ante oculos dulcedinem ponere, idque crebris libenter sermonibus repetere, et si mane non, vel post prandia inter bibendum [Col. 0946B] quomodo me fovistis, ut commanducandum cibum, sicut nutrices infantulis edentulis, in os meum trajecistis.
Quid ante, quid post pro tanto beneficio commemorem? rudis sum et ignarus. Quis enim est vobis aut sapientia, probitate, aut optimarum artium studio, aut innocentia, aut ullo laudis genere praestantior? Tulliana vox sonat: Nullus tantum est flumen ingenii, nulla dicendi, nulla scribendi tanta vis, nulla copia, quae, non dicam exornare, sed tuarum virtutum laudes possit enarrare. Patientia si memoratur, si fas est dicere, fide salva, ne Deum offendam, tu es ipsa. Non salivam glutto sorbuisti mercurialem, inque luto fixum potuisti transcendere numerum. Satyricos omittamus comicos, ad simplices redeamus et [Col. 0946C] sanctos.
Non modo non rapuisti, sed nec quidem appetisti aliena, largitus es propria, aliorum condolens miseriis, non felicitatibus invidens alienis, omnibus omnia factus, ut omnes lucrifaceres. Nativa vobis supplex tendit manus patria, et ut redeatis invitat. Omnes, quotquot sunt utriusque ordinis, clericalis, seu militaris, mente, voluntate, studio, gestu, voce, ut veniatis, clamant; vos videre desiderant; servitio vobis impendendo, nec numerum, neque modum praefigimus ullum. Omnia nostra erunt in manu vestra, secundum quod animo vestro insederit, o dilecte Ratheri. Cuncta praevidete, disponite, constituite, et ut libuerit, in omnibus agite. Sub vestro [Col. 0946D] pollice docto et artifice, manum ferulae non erubescam subducere. Vos valete; vos plaudite, et gratia Domini nostri vos ab incursu malo tueatur continue.
Relatio miraculi S. Martini
[Col. 0947A] In nomine sanctae et individuae Trinitatis.
Anno secundo post reditum beati Martini ab exsilio, videlicet, a civitate Autissiodoro, providentia Dei, et auxilio Ingelgerii Castinensis comitis Hugonis inclyti Burgundiae ducis consanguinei, cura pervigili, mira sollicitudine, et armatorum copiosa multitudine, in quo prius venerabatur loco, honorifice et decenter relocati; ego Eraclius Dei patientia Leodiensis Ecclesiae humilis episcopus, auditis miraculorum virtutibus, quae per Dei gratiam et beati Martini meritum, incessanter ibi fiebant, morbo qui lupus dicitur, graviter attritus, et fere ad mortem deductus, sub spe recuperandae sanitatis astrictus voto, cum clericis et militibus, Turonum quantocius veni devotus.
[Col. 0947B] Cumque in ecclesia gloriosissimi confessoris praedicti, die noctuque cum effusione lacrymarum et gemitibus, vigiliis, jejuniis, orationibus instarem, Deique misericordiam et ipsius suffragium exorarem, nocte septima, beatus Martinus cum sancto Brictio, mihi prae lassitudine quasi in exstasi posito, apparuit, seque sequenti sic ait: «Frater Bricti, quid tibi videtur de fratre nostro Leodiensi episcopo, qui de remotis huc venit partibus, Deique auxilium, et nostrum tam devote requirit?» Sanctus Brictius sibi loquenti sic respondit: «Piissime domine, si placet Deo et tuae benignitati bonum est ut curetur, cum sit multae sanctitatis, et nostri ordinis, cujus vita ordinem non deturpat.» Illico, propius accedens, et locum morbi cuspide baculi [Col. 0947C] sui tangens, sic ait: «Frater Eracli, Dominus noster Jesus Christus sanat te, et incolumitati restituit, sua pietate.
«Igitur hilaris, sanus et incolumis, fratribus nostris canonicis manifestam Dei virtutem, revela, et ex parte ipsius et nostra praecipe, ut cum devoto populo laudes immensas suo Salvatori referant, et te in canonicum jure perpetuo recipiant. Tu vero hodie ad laudem Dei magnam missam celebrabis, ut qui te prius viderant quasi addictum morti, fiducialius sperent de subventione sui patroni.»
Hoc facto, et his dictis, a conspectu meo disparuit. Erant ambo episcopalibus indumentis redimiti. Surrexi laetus. Clerici mei et milites cum famulis [Col. 0947D] accersiti, advenerunt, totusque canonicorum venerabilis conventus. Morbi locus quem patiebar in natibus, non est inventus: tamen in signum cicatricis, quaedam lineola rubea apparens remansit. De tam glorioso et evidenti miraculo, Te Deum laudamus decantatur a clero, et voces devoti populi, cum laudibus extolluntur in excelso.
[Col. 0948A] Mane facto, canonici convenientes in capitulo, me in fratrem et canonicum receperunt unanimi voluntate et desiderio. Magnae missae hora adveniente, secundum praeceptum beati Martini, divina celebravi; collatis ecclesiae donariis quamplurimis et fratribus, ad propria gaudens et sanus remeavi.
Postmodum, procedente parvo tempore, non immemor tanti beneficii a Deo et beato Martino mihi collati, ad laudem Dei et honorem curatoris mei, in civitate Leodiensi, in monte publico, ecclesiam fundavi, construxi de proprio, dicavi, et opulentissime dotavi. In qua triginta canonicis ordinatis, cum servientibus et personis, et secundum consuetudinem Turonensis Ecclesiae in legendo et cantando, et aliis ecclesiasticis moribus instructis, sicut quotquot [Col. 0948B] annis consueveram, cum multa devotione, Turonum accessi, et sicut gratia Dei praeeunte feceram, fratribus meis manifestum fieri duxi.
Et dum in quadam nocte Dominica pernoctarem, et Dei clementiam invocarem, iterum beatus Martinus, cum beatis Brictio et Eustachio, mihi in visione apparuit, dicens: «Dic fratribus tuis, ut canonicos quos ad serviendum Deo et mihi ordinasti Leodii, sub piae conditionis forma, jure perenni in suam recipiant fraternitatem, et omnes successores tuos in episcopatu Leodiensi.
«Mutuae fraternitatis haec sit eis forma: Cum potuerint, et tempus congruum affuerit, se mutuo visitabunt, in choro stallum habebunt, et quotidianum [Col. 0948C] recipient stipendium.» Quod devotissime, sanctissime et celebriter factum est. Et decimo anno reversionis beati Martini, auctoritate Dei omnipotentis, celebratum et confirmatum est, et sub anathemate interdictum, ne quis negligere aut violare praesumat quod auctoritas divina, et beati Martini voluntas instituit et corroborat.
Praeterea additum est, quatenus nomina defunctorum alterutrum referrentur cum solemnitate, ob redemptionem peccatorum, et cum pulsabulis fratrum divina celebrentur.
Idem episcopus alteram ecclesiam in honore sancti Pauli in insula, miraculose Leodii construxit usque ad fenestras, in qua triginta canonicos deputavit.
[Col. 0948D] Fertur enim orasse ad Dominum, ut ejusdem basilicae construendae sibi longitudinem et latitudinem ostendere dignaretur. Mane autem facto, cum universa circumquaque loca nix operuisset, futurae ecclesiae locum omnino non tetigit.
Ipse etiam inter caetera disciplinarum instituta [Col. 0949A] constituit, ut in adventu Domini, et a Septuagesima usque in Pascha, clerus pulla veste, nigris scilicet [Col. 0950A] cappis amiciatur, eo quod nigor color, poenitentiae et afflictioni, magis quam albus conveniat.
Notitia historica
[Col. 0949B] Joannes Narniensis episcopus, post obitum Leonis pontificis pseudopapae (vivente, an defuncto Benedicto quinto, incertum) factus est pontifex anno Domini 965, temporibus Ottonis et Nicephori Phocae imperatorum. Qui cum initio pontificatus optimates Romanorum acrius fortasse quam oportebat insequeretur, eorum monitu ab Urbis praefecto captus, relegatus est in Campaniam. Sed dum imperatori Ottoni haec innotuissent, ad vindicandam injuriam pontifici illatam, ipse in Italiam profectus est, restitutoque Joanne, de illius hostibus vindictam sumpsit istam, praefectum Urbis viventem curavit denudari, impositumque asino et utre redimitum, ad ludibrium circumduci, virgisque caedi, ac demum carceribus mancipari: cadaver defuncti praefacti, [Col. 0949C] a quo Joannes papa Urbe ejectus erat, e sepulcro extractum in diversa loca distrahi ac disipari praecepit. (REGINO.) Ad conversionem Polonorum Aegidium Tusculanum episcopum legatum a latere misit, data illi potestate regem Miezislaum, qui per connubium Christianae uxoris Dambronwchae Bohemorum primi ducis filiae conversus erat, in fide cum populo stabiliendi, episcopatus erigendi, eaque faciendi quae ad totius regni conversionem populique instructionem pertinere videntur.
Idem ad convertendos Wandalos, Willibaldum, Prochorium aliosque viros doctissimos emisit: «Qui et Meisconem monarcham (verba Stanislai [Col. 0949D] Orichovii apud Sanderum De visibili monarchia, num. 695, refero) et genus nostrum illi subjectum sacri baptismatis undis ab originali culpa abluerent, et ex civitate diaboli ablutos et mundatos in civitatem Dei transferrent, in Christique Ecclesiam dicarent; quod etiam factum est. Nam illi viri sanctissimi Wandaliam (sive tu malis Poloniam dici) ingressi, praedicabant nobis Christum, et gratiam ejus, qua nos in communionem suorum Deus convocaverat, celebrabant: homines turmatim ad flumina confluentes baptizabant, idola ex Wandalia exterminabant.» Ottonem juniorem, magni illius Ottonis filium, imperatorem coronavit. Roma cum imperatore Capuam profectus, Capuensem Ecclesiam, eo quod se Roma fugatum honorifice [Col. 0950B] excepisset, digneque habuisset, et ab insidiis Pandulphi principis Capuani fideliter custodivisset, archiepiscopatus dignitate gratitudinis ergo insignivit. His peractis contigit, cum ad urbem revertisset, primariam Lateranensis ecclesiae campanam, mirae magnitudinis, recens fusam, super campanile elevari, quam primum idem pontifex sacris ritibus Deo consecravit, atque nomine Joannis Baptistae haud dubie, cui ipsa ecclesia dicata erat, nuncupavit. Agnoscunt illud et redarguunt novatores haeretici, quasi ille hoc suo exemplo posteros omnes pontifices et episcopos in illum errorem induxisset, ut campanis sacramentum baptismatis impendendum esse crederent et docerent: sed falluntur imperiti cum non tam baptizentur quam praevia [Col. 0950C] benedictione sacrisque ritibus, sicut etiam alia vasa sacra, cultui divino dicentur et consecrentur; in qua consecratione imponuntur iis nomina, velut a caeteris campanis discernantur; vel saltem, quod magis ad pietatem conduceret, si voce alicujus sancti populus ad ecclesiam convocari diceretur.
Ad Theophanem Nicephori imperatoris Orientalis filiam Ottoni imperatori juniori desponsandam legationem misit, qua functus est Luitprandus Cremonensis episcopus. Sed cum Nicephorus coronatione duorum Ottonum graviter exacerbatus huic legationi nihil detulisset, Graeca tamen fide, sub falso praetextu nuptiarum, legationem ipse ad Ottonem remisit, nuntians illi ut nuptias pararet, se [Col. 0950D] cum filia brevi adfuturum. Cumque hac occasione exercitus Ottonis in nuptiis parandis occuparetur Orientales ex improviso militem imperatoris aggressi, eumdem magna strage fugarunt. Verum quando ea victoria elati secundo eumdem exercitum aggrederentur, innumera multitudo hostium caesa fuit. Contigit hac de causa Nicephorum interfici, eique Joannem quemdam cognomento Zemisces, ad imperium elevari. Qui paulo post quam imperator factus esset, occisi imperatoris Nicephori filiam ad Ottonem misit: quam ipse, ut ait Witichindus, statim filio tradidit, celebratisque magnifice nuptiis omnem Italiam super hoc Germaniam laetiores reddidit. Eamdem a Joanne papa coronatam imperatricem fuisse testatur Sigebertus.
[Col. 0951A] Per catenam sancti Petri, arreptitii collo circumdatam, daemonem expulit. In Magdeburgensi civitate recens ab Ottone condita primum episcopum Adelbertum constituit. Cumque sedem apostolicam annos sex, menses undecim, et dies viginti quinque tenuisset, VIII Idus Septembris obiit. Sepultus est in basilica Sancti Petri, ut videre est in ejus epitaphio.
Epistolae et decreta
JOANNES episcopus, servus servorum Dei.
Cum ego Joannes, sanctae et apostolicae Romanae Ecclesiae tertius decimus papa, residerem in Ravennate civitate una cum meis et Italicis episcopis, adfuerunt praesentiae nostrae religiosi presbyteri et diaconi sanctae Bononiensis Ecclesiae, ac pro universo clero canonicae congregationis humo prostrati, nostros osculantes pedes, obtulerunt epistolam tuitionis sanctae recordationis domini Leonis V papae, ut nullam donationem vel redditum publicum facerent. [Col. 0951C] Unde compuncti divina misericordia ad eorum petitionem commodavimus sensum; et ideo a praesenti decima indictione omnibus ducibus, marchionibus, comitibus judicibusque, et universo populo a magno usque ad parvum in Bononiensi oppido commorantibus, dilectis fidelibus nostris notum esse volumus, ut omnes Bononiensis Ecclesiae filii, id est sacerdotes, et levitae, seu cunctus clerus ingesserunt nostro apostolatui, vim ac violentiam perpeti in suis facultatibus, et rebus, et possessionibus, et publica ab illis exigi servitia, tam in ecclesiasticis quam in suis mobilibus et immobilibus substantiis; quod contra omnium statuta sanctorum Patrum et canonicam auctoritatem esse cerneretur. Quare illorum calamitatibus condolentes, [Col. 0951D] per has nostras litteras omnino interdicimus et prohibemus, eorum nihil ab eis vel successoribus illorum exigi ab aliqua magna parvaque persona, quae illis jure et legaliter compertum [competunt?]. Insuper interdicimus ut nec portaticum, neque ripaticum, [Col. 0952B] aut teloneum, sive ostaticum, neque paratam, vel sacramentum, quod dici nefas est, faciant. Sed sine aliquorum hominum, publicas sibi gerentium actiones, perturbatione atque molestia persistere securi, quietique nullam sustinentes violentiam in suis facultatibus vel omnibus rebus tam mobilibus quam immobilibus, tam de suis propriis quam etiam de ecclesiasticis, sed in Dei servitio et laudibus quieti et pacifici perseverent, quatenus pro nobis et cuncto populo Christiano securi Dominum quotidie exorent.
Datum XVIII Kal. Maii, pontificatus nostri anno 2, Ottonis imperatoris an. 6 indictione suprascripta.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, episcopus urbis Romae, archiepiscopis, episcopis et cunctis timentibus Deum, omnique coetui Christianorum.
Notum esse volumus qualiter, inspirante sancto Spiritu, meritisque apostolorum principis Petri, et vasis electionis sanctissimi Pauli, ac millia millium martyrum Christi, Roma caput totius mundi, et Ecclesia universalis ab iniquis pone pessumdata, a Domino Ottone Augusto imperatore, a Deo coronato Caesare, et magno et ter benedicto, anno apostolatus [Col. 0952D] nostri secundo, ipsiusque praenominati nostri spiritualis filii sanctissimi imperii sexto, erecta est, et in pristinum honorem omni reverentia redacta. Ipso namque anno una nobiscum, favente et consentiente invictissimo praedicto imperatore, acta est magna synodus Ravennae XII [Col. 0953A] Kal. Maii, convenientibus archiepiscopis et episcopis circumquaque ex omni Italia, residentibus nobis in ecclesia beati Severi confessoris Christi, et ibi statutis omnibus rebus ecclesiasticis, secundum statuta canonum, et decreta antecessorum nostrorum, idem sanctissimus imperator ardentissimo coepit amore perquirere, quomodo nostra apostolica auctoritate a primordio nomen christianitatis in aquilonaribus partibus dilataretur. Nos vero ejus animum in Dei servitio ita mirifice detentum mirantes, connivere ei dignum duximus, statuentes, presente et consentiente sancta synodo, et ipso imperatore, ut Magdeburg sita juxta Albiam fluvium, ubi ipse a Deo benedictus imperator corpus sancti Mauritii cum multis martyribus collocaverat, et [Col. 0953B] mirae magnitudinis ecclesiam construxerat, deinceps metropolis sit et nominetur auctoritate beati Petri apostolorum principis, et ea qua praedecessores nostri Constantinopolim, statuerunt. Ideo quia filius noster, saepe jam nominatus Otto, omnium Augustorum augustissimus, tertius post Constantinum, maxime Romanam Ecclesiam exaltavit, concessimus ut non posterior sit caeteris urbibus metropolitanis, sed cum primis prima, et cum antiquis antiqua inconvulsa permaneat. Suffraganeos vero eidem metropoli omnes unanimiter praeordinavimus, Brandenburgensem episcopum, et Havelbergensem, iis cunctis quibuscunque imperator voluit in urbe Magdeburg archiepiscopus consecretur. [Col. 0953C] Postea vero idem archiepiscopus et successores ejus habeant potestatem per congrua loca, ubi per illorum praedicationem Christianitas creverit, episcopos ordinare nominatim, nunc et praesentialiter Merseburg Cici, et Misni, a praesenti decima inditione perpetualiter confirmamus permanendum. Statuentes apostolica censura, sub divini judicii obtestatione, et anathematis interdictionibus, nulli licere nostrorum successorum atque pontificum, vel alii cuilibet personae, haec quae a nobis pia intentione statuta sunt in quoscunque convellere, sed potius firma stabilitate inconvulsa manere definimus. Si quis autem, quod non credimus temerario ausu contra hoc nostrum apostolicum agere praesumpserit decretum, sciat se anathematis [Col. 0953D] vinculis innodatum, et a regno Dei alienum, et cum impiis aeterno supplicio deputatum. Et vero qui pio amore observator hujus nostri privilegii exstiterit, benedictionem a misericordissimo Domino Deo nostro consequi mereatur, et vitae aeternae particeps atque cum sanctis omnibus sine fine laetetur.
Scriptum per manum Stephani notarii, regionarii [Col. 0954A] et scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Aprili, et indict. X. Joannes sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae praesul huic decreto a nobis facto pro confirmatione subscripsi.
Signum domini Ottonis piissimi imperatoris.
Ego Rudoaldus patriarcha sanctae Aquileiensis Ecclesiae interfui, consensi et subscripsi.
JOANNES, sanctae Romanae et apostolicae Ecclesiae [Col. 0954B] praesul, omnibus archiepiscopis et episcopis, nostris dilectis in Christo fratribus, apud sanctam synodum Ravennae nobiscum aggregatis, aeternae beatitudinis gaudia.
Sanctitati ac dilectioni notum vestrae esse volumus, quod Heroldus dudum Salisburgensis Ecclesiae archiepiscopus, contra canonicam et apostolicam auctoritatem nefaria praesumptione post suorum oculorum amissionem videatur sacrum celebrare mysterium; et, quod ridiculum est, pallium gestare solemniter. Hoc namque non ad modicam haereseos vesaniam attinet, et nobis omniumque fratrum orthodoxorum prudentiae debet videri exsecrabile; praesertim cum ipse pro sua culpa et perfidiae temeritate [Col. 0954C] exoculatus sit, eo quod ecclesias Dei exspoliaverit, thesaurum paganis erogaverit, seseque eis junxerit, in Christianorum necem et depraedationem, contra dominum et piissimum imperatorem suum seniorem rebellis et infidelis exstiterit: et proinde a decessoribus nostris sanctae memoriae pontificibus omne sacerdotale officium saepe ei sit interdictum; atque electione et postulatione omnium pene nobilium, Bawariorum scilicet clericorum et laicorum, sancta Romana mater Ecclesia, suae auctoritatis privilegio Fridericum virum venerabilem et cunctis laudabilem loco ejusdem Heroldi fieri esseque archiepiscopum omnino decreverit. Quapropter itaque nostrorum decessorum auctoritatem sequentes, vestraeque omnium fraternitatis assensione roborati, [Col. 0954D] ipsius Heroldi haereticam et temerariam pravitatem amodo ac deinceps damnamus ac penitus confutamus ex vice beati Petri principis apostolorum, necnon omnes sequentes caecitatem corporis et mentis ejus in tali praesumptione: eique communicantes excommunicamus primo et anathematizamus usque ad plenissimam emendationem. Insuper jam [Col. 0955A] dicto Friderico per auctoritatem sedis apostolicae dignissimo archiepiscopo honorem et dignitatem Salzburgensis archiepiscopatus confirmamus et corroboramus, et universos humilitati ejus allubescentes, benedicimus, et catholicos approbamus. Unde rogantes hortamur sanctitatem vestrae fraternitatis, et in hoc nobiscum pariter assentiatis, et huic nostrae apostolicae sanctioni vestram confirmationem praebeatis.
- [Col. 0955D] Mendosissimae subscriptiones. Joannes sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae huic sanctioni editae a me in synodo apud Ravennam subscripsi.
- Signum domini Ottonis serenissimi imperatoris.
- Rodoaldus patriarcha Aquileiensis Ecclesiae interfui et subscripsi.
- [Col. 0955B] Petrus sanctae Ravennatis Ecclesiae archiepiscopus.
- Walpertus sanctae Mediolanensis Ecclesiae archiepiscopus.
- Lanwardus sanctae Mindensis Ecclesiae episcopus.
- Otkerus sanctae Spirensis Ecclesiae episcopus.
- Windo sanctae Silvae Candidae Ecclesiae episcopus, et bibliothecarius apostolicae sedis.
- Martinus sanctae Sutriensis Ecclesiae episcopus.
- Benedictus sanctae Portuensis Ecclesiae episcopus.
- Everardus episcopus Aretinensis.
- Sichelmus episcopus Florentinae.
- Petrus episcopus sanctae Volternensis Ecclesiae.
- Joannes sanctae Ariminensis Ecclesiae episcopus.
- Hubertus [Adalbertus] sanctae Lunensis Ecclesiae [Col. 0955C] episcopus.
- Honestus episcopus sanctae Perusinae Ecclesiae.
- Petrus sanctae Camerinae Ecclesiae.
- Ingizo episcopus sanctae Asisinatae Ecclesiae.
- Leo episcopus sanctae Asinatae Ecclesiae.
- Joannes episcopus sanctae Calliensis Ecclesiae.
- Erfemarius Anconitanae Ecclesiae episcopus.
- Attingus episcopus Auximanensis Ecclesiae.
- Benedictus Humanatae Ecclesiae episcopus.
- Eberardus Esinatae [Aesinatae] Ecclesiae episcopus.
- Benedictus Fuliginae Ecclesiae episcopus.
- Julianus Lucerniae Ecclesiae episcopus.
- Gregorius Comaclensis Ecclesiae episcopus.
- Ruodo sanctae Cesinatae Ecclesiae episcopus.
- Arnaldus Popiliensis episcopus.
- [Col. 0955D] Radaldus Rosiliensis episcopus.
- Martinus Mantuanensis episcopus.
- Stephanus Ficodensis episcopus.
- Joannes Bellunensis episcopus.
- Albericus Perufunensis episcopus.
- Rodulphus Vicentinus episcopus.
- Gerhardus Faventinae Ecclesiae episcopus.
- Petrus Metaumaucensis episcopus.
- Hubertus Parmensis episcopus.
- Luizo Cremonensis.
- Ermenaldus Regionensis episcopus.
- Gorboldus Polonensis episcopus.
- Gauslinus Patavensis episcopus.
- [Col. 0956A] Arnaldus Tridentinus episcopus.
- Teutpertus [ vel Rupertus] Feltrensis episcopus.
- Zenobius Fesulanus episcopus.
- Gothofredus Aquensis episcopus.
- Roilo Astensis episcopus.
- Luido Glosinensis episcopus.
- Adalbertus Bonensis [Bononiensis] episcopus.
- Wido Mutinensis episcopus.
- Joannes Imolensis episcopus.
- Ratherius Veronensis episcopus.
- Antonius Brisuensis episcopus.
- Udalricus Bergomensis episcopus.
- Joannes Jordanensis episcopus.
- Aupaldus Novariensis episcopus.
- Lupus Spoletinae Ecclesiae.
- [Col. 0956B] Sigihardus Cetensis episcopus.
- Rihelardus Fanensis Ecclesiae episc. subscripsi.
Actum Ravennae VII Kal. Maii, per manum Stephani scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Aprili, et indictione decima in praesentia omnium sanctorum episcoporum.
In nomine Domini, JOANNES episcopus, servus servorum Dei, omnibus Dei et sanctae Ecclesiae fidelibus.
Denuntiantes mandamus qualiter post justam et [Col. 0956C] legalem electionem et consecrationem Martini episcopi Ferrariensis, in sancta Romana ecclesia a nobis factam, in civitate Ravennae venimus cum ipso venerando Martino episcopo, aliisque quampluribus de nostra urbe Romanis, et in generali placito cum domno Ottone imperatore diversas causas, lites inspiciendas et deliberandas, et nobiscum tum residentium quoque astantium populorum multitudo clericorum, et laicorum, episcoporum, et abbatum de quampluribus regionibus infra basilicam beati Apollinaris convocatur; novus occurrit sermo praedicti Martini episcopi Ferrariensis, supplicans et petens a nobis ut omnia quae a sancta Romana universali Ecclesia per papam Vitellianum, et Adrianum, [Col. 0956D] et Leonem sanctae Romanae Ecclesiae pontifices antecessores nostros in tempore Constantini, et Caroli imperatoris, per antiqua privilegia fuerant largita, tradita et confirmata; ita et nos per hoc nostrum confirmaremus praeceptum; cujus scilicet precibus, et petitionibus, et omnium principum, episcoporum et abbatum, aliorumque clericorum, et laicorum inclinati, pro Dei timore et illius venerabilis fratris nostri praesulis Martini, omnia quae a sanctis nostris antecessoribus, Romanae sedis pontificibus, per antiqua privilegia per Ursonem judicem Ferrariensem perlecta sanctae Ferrariensis ecclesiae beati Georgii, tempore Martini, et Andreae, et Joannis praedecessorum praedicti Martini tradita [Col. 0957A] esse cognovimus, per hoc nostrum a parte sanctae Romanae Ecclesiae beati Petri apostoli in praedicta sancta Ferrariensi ecclesia beati Georgii, similiter coram cunctis astantibus et videntibus confirmamus praeceptum, massam videlicet Babilonicam illam, quae vocatur Ferraria, in qua ipsa sancta ecclesia beati Georgii sita et consecrata est cum duodecim fundis suis; cui alias omnes massas minores positas infra nostrum ducatum et comitatum Ferrariensem cum omni obedientia et securitate subjugamus; massam scilicet et ripam Pullariolus, cum duodecim fundis suis, et massam Constantiacus cum duodecim fundis suis, et massam quartisianam cum duodecim fundis suis; et massam Doncro cum duodecim fundis suis; sicque massam Petriculi cum [Col. 0957B] duodecim fundis suis; et massam Popularis cum duodecim fundis suis; similiter massam Curuli, et massam Salectam cum viginti quatuor fundis suis; et massam Seneticam, et Castilionem cum omnibus fundis suis; similiter et massam Firmianum cum omnibus fundis, et pertinentiis suis. Has quidem omnes massas cum omnibus juribus sibi pertinentibus, sicut a sanctis nostris supradictis antecessoribus in praefata sancta Ferrariensi ecclesia beati Georgii largitum fore cognovimus; ita et nos per hoc nostrum, sicut supra dictum est, in sancta nostra ecclesia, et tibi praedicto Martino confratri, et episcopo nostro, et successoribus tuis infra totum ducatum atque comitatum, et episcopatum nostrum Ferrariensem in singulis massis, ecclesias, clericos, [Col. 0957C] presbyteros, diaconos ordinare et consecrare. Super haec quidem omnia, omnibus tam praesentibus quam absentibus, notum fieri volumus, per praedictum episcopatum Ferrariensem, et ecclesiam S. Georgii, et te Martinum episcopum, tuosque futuros successores, episcopos, utramque parochiam perpetuo, sicut supradicti nostri antecessores habuerunt et tenuerunt in suo dominio; ita et nos in jure, et dominio, seu privilegio sanctae nostrae Romanae Ecclesiae beati Petri apostoli, et nostro nostrorumque successorum semper tenemus. Ut sit semper sub nostra electione, ordinatione, investitione, et consecratione, et districtu. Et non liceat unquam nemini de tuis successoribus futuris, eligendis in ipso episcopio [Col. 0957D] episcopis ad nullius electionem neque investitionem vel consecrationem ire, nisi ad nostram sanctissimam sedem Romanam et apostolicam beati Petri apostoli nostrorumque successorum; et non liceat nemini nostrorum successorum, vel alicui regni magnae personae, regis scilicet vel ducis, episcopi neque archiepiscopi, hunc praefatum episcopum et ecclesiam sancti Georgii, neque episcopos a dominio, et jure, et electione, ordinatione, investitione, consecratione, districtu sanctae Romanae Ecclesiae beati Petri apostoli separare. Si quae vero persona hujus nostri regni, regis vel ducis, parva vel magna, hanc supradictam nostram Ferrariensem sanctam ecclesiam beati Georgii a jure et dominio et potestate episcoporum suorum, electione, consecratione, [Col. 0958A] et investitione sanctae Ecclesiae et sedis Romanae beati Petri apostoli separaverit, vel alienaverit, aut si de omnibus quae a sancta Romana Ecclesia sibi sunt data et tradita diminuere vel molestare tentabit ullo modo, vel ingenio unquam in aliquo tempore anathematis vinculo a parte omnipotentis Dei, et beatae virginis Mariae, et beatorum apostolorum Petri et Pauli, et omnium sanctorum, et nostra perpetuo alligamus, cui omnes qui aderant ibi responderunt dicentes: Fiat, fiat. Quorum nomina sunt hic in parte descripta, id est in primis:
- Martinus episcopus sanctae Sutrinensis Ecclesiae.
- Wido episcopus sanctae Sersenatis Ecclesiae.
- Joannes episcopus sanctae Corneliensis Ecclesiae.
- [Col. 0958B] Azio protoscrinarius et apocrisarius sanctae Romanae Ecclesiae.
- Joannes dux urbis Romae, qui vocatur Gambaruto.
- Stephanus iniculator urbis Romae.
- Nec non Paulus gloriosus judex.
- Vigo judex Ferrariensis.
- Petrus dativus istius civitatis Ravennae.
- Joannes dativus Ferrariensis.
- Leo dativus de civitate Faventia.
- Petrus et Stephanus dativi Ferrar.
- Petrus comes.
- Garardus, et Hirardus de comitibus.
- Arderatus, et Rambertus germani comitibus
- Joannes dux de Romano.
- Joannes et Almericus germani filii sui.
- [Col. 0958C] Paulus et Petrus ducibus Traversaria.
- Petrus filius ipsi Pauli.
- Romualdus dux.
- Paulus filius Vitabiani.
- Joannes consul et patricius.
- Heraldus filius Jaraldi ex genere ducum.
- Atelbertus et Sergius germani ducibus.
- Andreas filius quondam amabil. dativus.
- Deusdedit de Ponte Augusto.
- Gasirius filius Joannis consulis.
- Vitalis de Liuto.
- Joannes et Luicio germani, filii quondam Anastasii consulis.
- Leotarius.
- [Col. 0958D] Petrus de Malo.
- Mauricius Spaza inferno.
- Vitalis filius Vitalis de Marino.
- Joannes consul de tabellio, qui vocatur Uter.
- Stephanus tabellio.
- Dominicus tabellio, Apollinaris tabellio.
- Sergius tabellio,
- Vitalis cancellarius.
- Martinus cancellarius et sarsore.
- Leo cancellarius.
- Sarius de Cisterno.
- Dominicus et Bernardus cancellarii de arbore Gaudenti. Isti omnes de civitate Ravenna.
- [Col. 0959A] De Ferrariensibus autem, Joannes archipresbyter sanctae Ferrariensis Ecclesiae.
- Lopicinus archidiaconus.
- Petrus presbyter, Georgius presbyter, Bonizo presbyter, et primicerius, Joannes archisubdiaconi.
- Leo de Andrea consul.
- Refredo filio ejus, Leo consul.
- Gregorius de Danielis, et alius Gregorius consul, Petrus consul filius Leonis consulis, Anselmus consul filius Raimbaldo, Paulus consul, qui vocatur de Nastasia, Joannes qui vocatur de Cristinia; et aliorum hominum multitudo, quorum nomina esset longum ad scribendum.
De tabellionibus autem cives Ravenn.
De cancellariis autem.
De laicis.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, meritis et sanguinis claritate rutilanti, dilectissimae nobis in Christo filiae GERBERGAE, venerabili abbatissae monasterii sanctorum confessorum Innocentii et Anastasii, quod Gandersheim nuncupatur, atque posteris suis in perpetuam salutem benedictionemque apostolicam.
[Col. 0959C] Si piis votis ac petitioni assensum praebemus, omnipotenti Deo nos placere credimus. Quapropter universis sanctae catholicae Ecclesiae filiis, presentibus et futuris, notum esse volumus quod in synodo quae apud corpus beatissimi Petri apostolorum principis acta est in mense Decembris, et indictione undecima, amabiles Deo ac spirituales filii nostri, Otto major et minor, serenissimi imperatores Augusti, apostolicam paternitatem nostram humiliter obsecrare dignati sunt, coram archiepiscopis et episcopis, videlicet Italicis et ultramontanis, numero triginta et sex, quatenus praefatum monasterium Ganderseim, quod constat esse sub tuae filiationis regimine situm in regno citerioris Saxoniae ad honorem praedictorum confessorum Christi Innocentii et Anastasii, [Col. 0959D] auctoritatis nostrae praesidio muniremus, et sub tuitione jureque sanctae sedis apostolicae perpetim susciperemus. Quorum piis congaudentes petitionibus alacri mente id fieri decrevimus, praecipientes ex ea, qua vice clavigeri coelestis regni fulcimur, auctoritate, ut praeonominatum venerabile coenobium nemo unquam saecularium possideat, neque ex decimis et possessionibus ejusdem quidquam sibi aliquis usurpet, non rex, non marchio, non comes, non episcopus, nec quilibet princeps quacunque potestate praeditus, nisi forte tuendi ac defendendi causa, et hoc nonnisi tua et ejus, quae pro tempore regularis fuerit, abbatissa, sobria fiat permissione. Esto igitur ad laudem omnipotentis [Col. 0960A] regis abbatissa ejusdem monasterii, et subditas tibi sorores ad coelestis patriae gaudia expetenda instigare prudenti magisterio non cesset. Sit semper eisdem sororibus facultas sive licentia ex ipsa sua congregatione post obitum abbatissae aliam sibi matrem, secundum regulam suam, substituere, et quam digniorem viderint pari animo et consensu: habeant potestatem eligere. Confirmamus vero et corroboramus ipsi sancto monasterio omnes res et possessiones mobiles et immobiles, quas nunc habet, et in antea, Deo opitulante, habere debet quolibet jure acquisitionis, ita ut amodo, et usque in finem saecula [saeculorum] licenter eas teneat et possideat, omnium hominum contradictione remota Si quis autem contra hujus nostri apostolici privilegii [Col. 0960B] tutelam agere tentaverit, et ex his quae a nobis decreta sunt, aliqua pervertere molitus fuerit, hunc cum auxilio sanctae et individuae Trinitatis, et interventu beatae Mariae semper virginis, omniumque sanctorum, ex auctoritate beatissimi Petri apostolorum principis cum assensu comprovincialium pontificum, et omnium hujus nostrae sanctae sedis suffraganeorum episcoporum excommunicamus, et a liminibus sanctae Dei Ecclesiae, omniumque Christianorum societate separantes perpetualiter anathematizamus.
Scriptum per manus Stephani scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense et indictione supra dicta undecima. Bene valete. Dat. Kal. Januarii per manus Widonis episcopi sanctae Sylvae Candidae [Col. 0960C] Ecclesiae et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae, anno, Deo propitio, pontificatus domini Joannis summi pontificis et universalis tertii decimi papae in sacratissima sede beati Petri apostoli tertio, imperatoribus serenissimis dominis Ottone majore et minore. Anno imperii majoris sexto, minoris vero primo. In mense et indictione undecima.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, venerabili abbati, amabili nobis in Christo filio THEITFRIDO apostolicam benedictionem et salutem.
[Col. 0960D] Congruit apostolico moderamini, pia religione pollentibus benevola compassione succurrere, et poscentium animis alacri devotione impartire assensum; ex hoc enim lucri potissimum a conditore omnium Deo procul dubio promeremur, dum venerabilia loca opportune ordinata ad meliorem fuerint statum reducta. Igitur quia religiositas tua petit ut monasterio tuo, quod in suburbio Trevirensi in honorem beatissimi confessoris Christi Maximini constructum esse dignoscitur, ob conservandam tibi atque fratribus vel successoribus tuis monasticae tranquillitatis normam sanctae apostolicae nostrae, cui auctore Deo praesidemus, Ecclesiae privilegium concedamus, tuae petitioni benevola intentione assensum [Col. 0961A] accommodare curavimus, decernentes apostolicae auctoritatis praecepto, ut congregatio Deo sanctoque Maximino religiose deserviens, sicuti a charissimo filio nostro Ottone, caeterisque regibus imperatoribus Francorum concessum est, liberam deinceps habeant potestatem creandi inter se quem secundum Deum sibi abbatem elegerint, nec aliqua cujuslibet dignitatis persona infra monasterium, nisi a te aliove abbate successore tuo vocatus, quidquid pro suo libitu ordinare vel temere exercere praesumat. Praeterea apostolica nostra auctoritate omnimodis interdicimus ne cui unquam Ecclesiae vel sedi concambio, vel alio aliquo negotio subdatur, sed tali libertate et immunitate, sicut Prumiense monasterium caeteraque loca regalia, inoffense et [Col. 0961B] perpetualiter semper fruatur. Ipse autem locus monasterii perenniter sub mundiburdio regum vel imperatorum filiorum, scilicet sanctae Romanae Ecclesiae praecepto apostolico jubemus ut permaneat nulli unquam personae beneficiarius, aut invadendus pateat, sed ad usus et tranquillitatem monachorum ibi sub regula S. Benedicti Deo militantium absque ullius contradictione libenter permaneat. Ad cumulum quoque vel augmentum monasticae tranquillitatis adjicimus, ne qua cujuslibet dignitatis persona quidquam vel minimum alienare vel minuere de rebus ecclesiae praesumat, tam ex his quae modo monasterio tuo collata sunt, quam ex his quae caeteri fideles in dies collaturi sunt. Si quis autem, quod absit, nefario ausu praesumere haec [Col. 0961C] quae a nobis ad laudem Dei omnipotentis pro stabilitate jam dicti venerabilis coenobii statuta sunt, infringere aut in quocumque violare studuerit, ex auctoritate Dei omnipotentis per interventum B. Petri apostolorum principis, cujus vice fungimur, et nostrae humanitatis apostolieae constitutionem, et assensum omnium comprovincialium, sive suffraganeorum episcoporum anathematis vinculo inextricabiliter innodamus.
Scriptum per manus Stephani scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae. Lectum in synodo Romae habita, assidentibus divis imperatoribus Ottone Magno, filioque ejus aequivoco, anno, imperii majoris sexto, junioris primo. Datum IV Nonas Januarii.
Si semper sunt concedenda quae piis desideriis congruunt, quanto potissimum quae divini cultus praerogativa noscuntur, non sunt omnino abroganda; quae sunt a largitoribus non solum poscenda, sed vi charitatis procul dubio exigenda? Habita igitur synodo et multorum venerabilium Patrum coepiscoporumque nostrorum conventu, Romae in [Col. 0962A] ecclesia B. Petri principis apostolorum, assidentibus augustissimis imper. Ottonibus utrisque; anno scilicet imperii, majoris sexto, minoris primo, iidem gloriosissimi impp. postularunt a nobis quatenus monasterium quod pro remedio animarum suarum primitus construi, et in honore B. Joannis evangelistae consecrari fecerunt, super ripam fluminis, cui nomen est Albia, in civitate Misina, sita videlicet in provincia quae dicitur Talemense, cui etiam monasterio virum venerabilem, nomine Burchardum, honorifice praefecerunt, privilegiis apostolicae sedis decoraretur; ut sub jurisdictione sanctae Ecclesiae nostrae, cui Deo auctore praesidemus, constitutum, nullius alterius Ecclesiae ditionibus submittatur. Pro qua re piis desideriis faventes hac nostra auctoritate [Col. 0962B] id quod exposcitur effectui mancipamus interponentes tamen ea quae et ipsi principes nostri innumeris privilegiis cupiunt exponi, et cunctis in Christo fidelibus manifesta fieri. More antiquorum impp. hi duo imperatores, pater et filius, nobis assidentes, Misnensi episcopatui terminum imposuerunt, nominando fines et determinationes locorum, sicut infra tenetur. Ubi caput et fons est aquae, quae dicitur Odera; inde quasi recta via usque ad caput Albiae; inde deorsum in occidentalem partem, ubi divisio duarum regionum est Behem et Nisinen. Ibidem ultra Albiam, et per silvam in occidentalem partem, usque ad caput Mildae, et sic deorsum per ambas plagas ejusdem fluminis, usque dum Milda intrat in Albiam (nec non ob hoc diximus in occidentali [Col. 0962C] plaga, quia multae villae pertinent ad orientales urbes infra eumdem terminum), et sic sursum et ultra provinciam Nizizi, ad ipsum terminum sine dubio. Nec non in altera parte Luzici, et Selpoli, et sic usque ad civitatem Sulpize, illam videlicet infra eumdem terminum, et inde in aquam quae dicitur Odera, et sic Odera sursum, usque ad caput ejus. Omnes vero quemadmodum hi praesentes imperatores statuisse fatentur, qui infra istum terminum habitant, in omni fertilitate terrae, frugum et pecudum in argento et vestimento, nec non, quod Teutonici dicunt, Ubercota [Col. 0961D] Vide Ducang Gloss. in Ouercoupunga. , et Telunga familiarum insuper tota utilitate, et in omnibus rebus, quibus mortales utuntur, in diversis modis decimationes, quas Deo [Col. 0962D] cuncta gubernandi debent, ad Misinensem Ecclesiam, primo Deo, deinde S. Joanni evangelistae, universa dubietate procul remota, persolvant, referant et reddant. (Testantur etiam iidem praesentes nobilissimi imperatores quasdam res sui juris ac proprietatis eidem sanctae Misinensi Ecclesiae, cui venerabilis episcopus Burchardus praeesse dignoscitur, pro remedio animarum suarum in proprium dedisse, hoc est tributorum suorum in quinque regionibus partes decimas, in Talemence, in Nisa, in Milezane, in Luzice, in Diedesa: ut anteaquam comes earumdem regionum partem sibi ab ipsis concessam auferat atque distribuat, decimas per totum ac per integrum [Col. 0963A] jam dictae sanctae Dei Ecclesiae persolvat, id est in melle, crusina [Col. 0963D] Vestis pelliceae genus. Ducang., V. Crusna. , solutione argenti, mancipiis, vestimentis, porcis, frumento, et in omnibus rebus, quae ad fiscum praedictorum impp. pertinere videntur, sanctae Misinensi Ecclesiae, nec non S. Joanni evangelistae sui juris teloneum, a civitate quae dicitur Belegora, usque ad ejusdem Misinensis ecclesiae portum, sursum, indeque denuo per ambas plagas praefati fluminis Albiae deorsum, sicque infra praefinitum terminum ubicunque manus negotiatorum ultra Albiam huc illucque sese diverterit, ex integro, et absque ulla contradictione eidem praenominatae sedi Misinensi, persolvi et tradi perenniter constituisse.) Et ideo in Christo sanximus firmiterque concessimus ut nullus metropolitanus, nullus [Col. 0963B] episcopus, nulla etiam magna vel parva alterius ordinis et gradus persona, praeter sedis apostolicae antistitem, infra terminos Misinensis Ecclesiae, cui venerabilis episcopus Burchardus praeesse dignoscitur, quemquam ordinare, dijudicare, excommunicare, vel aliquid temere exercere, ullo modo praesumat. Statuentes etiam apostolica censura, sub divini judicii obtestatione, et validis atque atrocibus anathematis interdictionibus, ut nullus imperator posthac, aut rex nullus, sive quispiam alius, cujuscunque sit dignitatis potestate praeditus, ejusdem Ecclesiae causis praesumat incumbere, vel minimum quiddam ex his quae ad illud monasterium S. Joannis pertinere videntur, cui Burchardus episcopus praesidet, aut sibi temere vindicare, aut alicui magnae parvaeque [Col. 0963C] personae pro beneficio dare, aut quoquolibet modo inde auferre vel alienare audeat. Promulgamus etiam, et hoc auctoritate B. Petri apostolorum principis, coram Deo et terribili ejus futuro examini per hujus nostri privilegii atque constituti vim interminamus, ne quis mortalium sibi licere existimet aliquid ex possessionibus Misinensis Ecclesiae, tam ex his quae antehac a gloriosissimis imperatoribus Ottone et ejus aequivoco filio, vel a caeteris Christianis eidem sancto loco oblata atque collata sunt, quaeque postmodum sunt conferenda, ut profecto juxta id quod subjectum est, idem venerabilis locus apostolico hoc privilegio inconcusse donatus permaneat. Si quis autem, quod minime optamus, nefaria auctoritate haec quae a nobis ad laudem Dei pro stabilitate [Col. 0963D] saepedicti monasterii statuta sunt, refragare praesumpserit, nostrique praecepti transgressor exstiterit, sciat se anathematis vinculo innodatum, et cum diabolo atque Juda traditore Domini nostri Jesu Christi aeterni incendii supplicio deputatum. At vero qui pio intuitu hujus apostolici constituti observator exstiterit, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino Deo multipliciter consequatur, et vitae aeternae particeps effici mereatur.
Scriptum per manus Stephani scriniarii sanctae [Col. 0964A] Romanae Ecclesiae, in mense Decembri, indictione undecima.
Signum domini Ottonis minoris imp. Augusti.
Petrus Ravennensis Ecclesiae archiepiscopus subscripsit. Rodaldus patriarcha Aquileiensis subscripsit. Sigolfus episcopus S. Placentinae Ecclesiae consensi et subscripsi. Udalricus episcopus S. Pergamensis Ecclesiae consensi et subscripsi. Siggo Pledensis [Blerensis] Ecclesiae episcopus consensi et subscripsi. Benedictus episcopus S. Fulinensis [Fulginensis] Ecclesiae censensi et SS. Joannes episcopus S. Normiensis [Col. 0963D] Narniensis. Sed inferius est Stephanus Narniensis. Ecclesiae subscripsit. Joannes episcopus S. Galliensis [Galliensis] Ecclesiae subscripsit. Joannes episcopus S. Arinensis [Ariminensis] Ecclesiae interfuit et subscripsit. Humbertus episcopus [Col. 0964B] S. Laviensis [Lunensis] Ecclesiae consensi et subscripsi. Gerhardus episcopus Faventinae Ecclesiae consensi et subscripsi. Aufredus [Wigfredus] episcopus Verdecensis [Virdunensis] Ecclesiae consensi et subscripsi. Zenobius episcopus Fesolanae Ecclesiae consensi et subscripsi. Gaidolfus episcopus Firminae [Firmanae] Ecclesiae consensi et subscripsi. Ego Petrus episcopus Kamerinae Ecclesiae ibi fui et subscripsi. Eberhardus episcopus Aretinae Ecclesiae consensi et subscripsi. Stephanus episcopus Narniniensis Ecclesiae consensi et subscripsi. Alberinus episcopus Ausculanus subscripsi. Antonius Brixiensis [Col. 0964D] Ita legendum, cum apud Labbeum sit Brisunensis. Ecclesiae episcopus subscripsi. Diotericus Metensis Ecclesiae episcopus subscripsi. Lanwardus Mindensis [Col. 0964C] episcopus subscripsi. Huibertus episcopus subscripsi. Luzo episcopus Cremonensis subscripsi. Joannes episcopus Turdonensis [Terdonensis] subscripsi. Adelbertus episcopus subscripsi. Otger episcopus subscripsi. Sichelinus Florentinus episcopus subscripsi. Albericus episcopus subscripsi. Artingo Ausinianae Ecclesiae episcopus subscripsi. Insinno Laucanensis [Lavicanensis] Ecclesiae episcopus subscripsi Ertemarius Ancias episcopus subscripsi. Julianus episcopus Nucerinus subscripsi. Stephanus Cerviae Ecclesiae episcopus subscripsi. Atto Senegaliae Ecclesiae episcopus subscripsi. Lupus Spoltrinus episcopus scripsi. Lyndo Clusianae Ecclesiae episcopus subscripsi.
Data III Non. Januarii per manus Widonis, episcopi [Col. 0964D] S. Silvae Candidae Ecclesiae, et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae. Anno Deo propitio, pontificatus domini Joannis summi pontificis et universalis tertii decimi papae, in sacratissima sede B. Petri apostoli tertio, imperantibus dominis piissimis Augustis Ottone et ejus aequivoco filio, a Deo coronatis magnis imperatoribus, anno majoris imperii sexto, et minoris primo in mense Januario, indictione supra dicta undecima.
( Loc. Sign. )
JOANNES episcopus servus servorum Dei, religioso abbati RAMNULPHO Dolensis coenobii in honore sanctae genitricis Mariae et beatorum apostolorum Petri et Pauli constructi, ejusque successoribus in perpetuum.
Apostolicae moderamini totius Ecclesiae cura commissa est, et idcirco quisquis divina dispensatione in sancta Romana sede succedit, necesse est ut ubicunque possibile fuerit, utilitatem ejusdem Ecclesiae [Col. 0965B] procuret. Quapropter monasterium praedictum, quod Ebbo piae memoriae aedificavit, ita ut a praedecessore nostro per auctoritatem privilegii sancitum est, liberum ab omni dominatione cujuscunque personae, aut regis videlicet aut episcopi, aut filiorum, vel filiarum, vel propinquorum ipsius Ebbonis esse decernimus, et res omnes quas vel nunc habere videntur monachi, vel deinceps ibidem collatae fuerint, sine ulla contradictione possideant. Vodillonem quoque villam cum suis appendiciis, a Gerardo nobili viro collatam, eidem loco similiter attribuo vel confirmo. Capellam etiam sancti Germani, ecclesiam quoque sanctae Mariae, nec non sancti Dionysii, masuilium etiam in honore sancti Salvatoris, prata quoque in honore sancti Boniti, oleas denique in honore [Col. 0965C] sancti Sulpitii, capellam nihilominus juxta castrum Dolis a Britonibus constructam, post illorum discessum attribuimus. Capellam quoque Sancti Martini infra Castrumfortem, etiam ecclesiam in pago Pictaviensi, salinas quoque in pago Alnensi; alodum etiam Lavariacum cum Monte Futario, cum omnibus rebus quas vel nunc habent, vel deinceps iidem monachi habituri sunt, ut jam diximus, sibi pertinentibus, ita sibi vindicent, ut nullius omnino subjiciantur, nisi Romanae sedi, sicut in praedicto testamento praefati Ebbonis continetur. Hoc ergo nos intuentes, easdem res, quae legaliter conceduntur, eidem coenobio per nostram apostolicam auctoritatem confirmamus. Abbatem vero communiter et [Col. 0965D] regulariter viventem sine ullius contradictione, quemcunque de ipsis saniori consilio eligerint, sibi praeficiant. Quod si aliquis per munus aut per inanem gloriam, consentientibus, quod absit, monachis, irrepere tentaverit, hunc talem veluti furem et latronem per apostolicum interdictum prohibemus: sed ab ipsis personis, quibus beatus Benedictus in hac re potestatem tribuit, talem eligi praecipimus, qui domni Dei bene praeesse studeat, et, sicut dictum est, communiter vivat, et fratribus prout potuerit prodesse magis quam praeesse studeat. Constituimus etiam eidem coenobio ecclesiam Sancti Lusoris quam iidem monachi dato pretio a nobili viro Simone per chirographi testamentum comparaverunt, ut nihil illis amplius requiratur nisi decem solidorum census. [Col. 0966A] Quicunque vero praedicto monasterio in augendis rebus vel religione adjutores exstiterint, Christum Dominum et sanctam ejus Genitricem atque beatos apostolorum principes habere mereantur adjutores. E contra autem quicunque temerarii vel audaces monasterium aut fratres, sive quaslibet res ad eos pertinentes laedere aut usurpare praesumpserint, illos per apostolicam potestatem nobis per ipsos a Deo concessam sub anathematis vinculo, nisi resipuerint, usque in diem judicii obligamus. Observantibus haec gratia et pax Christi multiplicetur, etc.
Scriptum per manum Theodori notarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Januarii, indictione undecima.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, dilecto nobis in Christo confratri, ADALBERTO, S. Magdeburgensis Ecclesiae archiepiscopo, in Domino aeternam salutem.
Si ea loca quae ad salutem maxime populi et gentis ad Deum conversionis fundata sunt, privilegio nostrae auctoritatis munimus et decoramus, hoc ad provectum et divinae religionis cultum pertinere [Col. 0966C] nullo modo dubitamus. Igitur quia sedem Magdeb., cui Deo auctore praesides, nostra tuorumque comprovincialium auctoritate archiepiscopalem esse decrevimus, quem inter caeteras Ecclesias ordinem, vigorem, primatum et aequitatem habere in posterum debeat, apostolicae sedis privilegio muniri sanximus. Dei igitur omnipotentis auctoritate, et B. Petri, apostolorum principis, et nostra, te tuosque successores in perpetuum, et Ecclesiam tuam omnium ecclesiarum archiepiscoporum et episcoporum, qui in Germania sunt, ordinati in sedendo, in judicando, in confirmando, in subscribendo, in sententiis dandis omnique ecclesiastico ordine primatum habere volumus. Eorum vero qui sunt in Gallia, item [Col. 0966D] Mogonciens., Trevirens. et Coloniens. Ecclesiae in omnibus parem honorem et similem vigorem praesenti privilegio confirmamus. Caeterum, more Romanae Ecclesiae, Ecclesiam tuam duodecim presbyteros, et septem diaconos, et viginti quatuor subdiaconos cardinales, qui sandaliis et lisinis utantur habere volumus. Super hoc vero iisdem presbyteris et abbatibus ecclesiae Sancti Joannis Baptistae in suburbio ejusdem civitatis constructae tunicis uti concedimus. Quibus exceptis et episcopis super altare in honorem B. Mauritii dedicatum missam celebrare aliquis nullo modo praesumat, quod non ad superbiam, sed ad loci sanctitatem speciali reverentia praesenti privilegio munimus, et decoramus. Quapropter, frater fraterrime, Dominicorum salubriter [Col. 0967A] reminiscens mandatorum, ita in commissae plebis regimine lucrandisque animabus invigila, ut Redemptori nostro fructum bonae operationis, in quo laetari possis, exhibeas.
Scriptum per manum Stephani scriniarii sanctae sedis apostolicae, in mense Octobri, indict. XII.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, charissimo confratri nostro ADALBERTO, sanctae Magdeburgensis Ecclesiae archipraesuli, in Domino aeternam [Col. 0967B] salutem.
Ita te, frater charissime et coepiscope noster, vita moresque tui hactenus idoneum reddidere, ut multa stibi credere, plura etiam committere, sicut bono dipensatori, non haesitemus. Igitur quia ad pastorale culmen plebis tuae, et comprovincialium tuorum, et nostra post Deum te auctoritas promovit, et quia tanta Sclavorum plebs ultra fluvios Albiam et Salam, scilicet Deo noviter acquisita, paucis pastoribus minime tueri potest, qualiter episcopis tuae sedi subjectis parochias rationabiliter et caute dividas et distribuas, tuae dispensationis et discretionis examini committo; et hoc serenissimi spiritualis filii nostri imperatoris Augusti, qui ejusdem tuae Ecclesiae fundator et auctor est, cura, diligentia et judicio [Col. 0967C] fieri, per praesentis privilegii munimen statuo et confirmo. Si ergo ab apostolica sede, cui Deo auctore praesideo Ecclesiae tuae concessum, ut ab ejus rectoribus episcopi, qui ultra Albiam et Salam constituti, et constituendi sunt, post futuris temporibus consecrentur, et ipsi ejusdem tuae scilicet Ecclesiae archiepiscopos, sicut pro tempore fuerint, consecrent, qui pallium secundum morem Romanae Ecclesiae a nostra sede recipiant. Unde, frater charissime, dilectationem [ f., dilectionem] tuam admoneo et obtestor, ut animo sis sollicitus, ne aliquid sibi commodi dato aut gratia, quaelibet supplicatio personarum in sacris ordinibus vindices, sed ad hoc officium ille perducatur, quem morum gravitas commendet et [Col. 0967D] vitae praeteritae actio. Oramus autem omnipotentem Deum ut sua te munitione circumagat, et sacerdotii susceptum officium operibus implere concedat.
Actum per manus Stephani scriniarii et bibliothecarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Octobri, indictione statutum duodecima.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, universis Christi fidelibus praesentibus et futuris, salutem in Domino perpetuam.
[Col. 0968A] Si semper concedenda sunt quae piis desideriis congruunt, quanto magis ea quae pro divini cultus constantia pertinere noscuntur, omnimodo non sunt neganda. Et ideo sciat omnium vestrorum bonitas atque industria quia vir Deum timens et inclytus comes, nomine Oliba, veniens oratum Romam ad beatissimorum apostolorum Petri et Pauli sacratissima corpora, postulavit a nobis ut monasterium quod vocatur Arulas, constructum a fratre avi sui ad honorem Domini et semper virginis Dei genitricis Mariae, positum territorio comitatus Rossilionensis, in loco qui Vallis Asperi vocatur, juxta ripam fluminis Theti, quod vulgari nomine etiam nuncupatur, sub perpetua immunitate sanctorum Patrum cum defensione sanctae nostrae sedis apostolicae manendum [Col. 0968B] decerneremus, cum omnibus rebus et possessionibus sibi pertinentibus. Unde inclinati precibus ejus humilitatis, per hanc nostram apostolicam et inviolabilem praeceptionem statuimus id ipsum Dei Genitricis monasterium ex integro pro sua stabilitate perpetualiter ad ditionem atque tuitionem sanctae matris Ecclesiae persisti debere, confirmantes illi omnes res quas jure et rationabiliter sibi a principio pertinent, et usque in finem saeculi pertinere debent, in cellis, ecclesiis, ornamentis, sacris vasis et ustensilibus, in villis, casis, servis, ancillis, libertis et affranticiis, aquis, cum ipsis aquarum ex utraque parte riparum verdigariis et circumjacentiis, terris et aquimolis cum suis caputaquis et ipsis aquaeductibus ac piscariis omnibusque locis cultis et incultis, [Col. 0968C] et cum universis usibus, redditibus, seu decimationibus et tributis: promulgantes etiam haec omnia, et quaecunque legaliter dici et nominari possunt, per fines et terminos suos inconcussa et indemnia manere ad dominium ipsius sacri coenobii, et utilitatem regularis abbatis seu monachorum ibidem Deo servientium. Quoquo tempore nequaquam licentia sit alicui episcopo, duci, comiti, aut ulli hominum magnae parvaeque personae aliquid de omnibus quae ei pertinent et in antea pertinere debent, tollere, aut violenter possidere, sive in quoquam molestiam et contrarietatem facere; sed cuncta mobilia et immobilia generaliter et integre salva seu integra persistant ad usum et incrementum ipsius sacri monasterii [Col. 0968D] sub protectione nostrae sedis apostolicae perpetuis temporibus a praesenti indictione 12. Dicimus etiam ut abbas qui ibidem pro tempore fuerit, si, quod absit, a regulari proposito et institutione beati Benedicti deviaverit, sive res monasterii ejusdem alienaverit, licentiam habeat praedictus comes Oliba sive sui eumdem abbatem expellendi foras, et quod ab eo alienatum fuerit ad proprium jus revocandi, et pro ipso alium Deo dignum abbatem constituendi, approbata rei veritate. Constituentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione haec quae a nobis decreta sunt perpetuis temporibus inviolabiliter ab omnibus observanda. Si quis autem, quod non credimus, temerario ausu adversus hujusce nostrae [Col. 0969A] praeceptionis seriem contraire praesumpserit, sciat se, nisi resipuerit, judicio Dei omnipotentis et praedictae semper virginis Dei genitricis Mariae, beatissimorumque apostolorum Petri et Pauli et omnium episcoporum nostraeque humilitatis auctoritate, cum omnibus impiis perpetuo incendio et indissolubili anathemate damnatum. At vero qui observator et custos ejus in toto exstiterit, gratiam et misericordiam a coelesti rege obtineat, omniumque peccatorum suorum in praesenti absolutionem et in futuro aeternam gloriam cum sanctis angelis consequatur.
Scriptum per manum Leonis notarii, regionarii atque scriniarii sedis apostolicae in mense Decembri, indictione 12. Bene valete.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, dilecto nobis in Christo filio WARINO, religioso abbati sacri monasterii Sancti Michaelis Archangeli et Beati Germani, quod situm est in valle Confluenti et in loco qui Coxanus, ac per te successoribus tuis regularibus abbatibus ejusdem monachis coenobii in perpetuum apostolicam benedictionem et gratiam.
Cum magnae nobis sollicitudinis cura insistat ad vigilandum pro universis Ecclesiis Dei, ne aliqua [Col. 0969C] earum necessitatis jacturam in posterum patiatur, dignum ducimus pietatis intuitu loca ad omnipotentis Dei honorem bene ordinata apostolici privilegii auctoritate muniri, et cum omnibus quae ad se pertinent rebus confirmari. Igitur quia interventu Olive laudabilis et magnifici comitis postulasti a nobis, quatenus reconfirmaremus tibi tuisque successoribus regularibus abbatibus praedictum monasterium, quod suus frater bonae memoriae comes Xenofredus pro amore coelestis patriae renovavit, dotavit et auxit, aggregatis monachis ad laudem et servitium coelestis regis et honorem praedictorum sanctorum, videlicet archangeli Michaelis et Germani confessoris, inclinati tuis ejusque precibus, id ipsum venerabile monasterium super ripam Literanis fluminis [Col. 0969D] constitutum, cum omnibus finibus et terminis suis, omnibusque rebus mobilibus et immobilibus generaliter et in integrum sibi pertinentibus, ad usum et stipendium regularium fratrum ibidem nunc et in posterum Deo servientium reconfirmamus, corroboramus, et praesenti protectione sub continua immunitate stabilimus, sicut a decessoribus nostris sanctissimis pontificibus atque Christianissimis Francorum regibus videtur confirmatum seu corroboratum. In primis villam Cotoleti et villam Tauriani, cum ecclesia Sancti Fructuosi et omnibus rebus sibi pertinentibus. Item villam quae dicitur Cortis, et omnia posita inter hos affines in circuitu monasterii, id est ab orientali parte finis per summitatem Serre, qua [Col. 0970A] pergitur ad jugum de Cleirano, et itur ad montem qui dicitur Lacarias, et sic ducitur per ipsum usque in montem qui dicitur Categonis, et deinde ad meridiem descenditur per Serram super locum qui dicitur Miliarias, et pervenitur ad Crucem super villam quae dicitur Curtis: deinde tenditur usque ad rupem sive Cherum Clarinti, et venitur per summitatem de Serra usque in rivum Merdarium, et ducitur usque in fluvium qui dicitur Tecle, et a parte Circii, hoc est ab occidentali fronte venitur in stratam viam publicam quam dicunt Duas Sorores, et venitur usque in Literanum per ipsam viam publicam; deinde a parte aquilonali sub Sancto Felice tenditur, et pervenitur usque in alodem Sanctae Mariae. Item alibi ecclesiam Sancti Martini cum villa de Cleirano, cum [Col. 0970B] finibus et adjacentiis suis. Item villam Castellani cum duabus ecclesiis ibi fundatis, hoc est sancti Andreae et beatae Mariae semper virginis, cum alode suo, et cum decimis et primitiis suis, et cum omni ornatu earum. Ipsa villa posita est inter affines, sive affrontationes, id est ex una parte interminium de Moligio, vel in ipsa Petraficta, et ex alia parte in ipsa arca de Casalone, et vadit per Comam, qua pergitur ad flumen Tede; de tertia parte habet ipsos casales de Mengone. Item a quarta terminum de Canoa vel Petraficta, et venitur usque in flumen Tede, et ultra ipsum flumen quantum tenebat Xenofredus comes in die obitus sui, et villam Torrentis, cum finibus, terminis sive adjacentiis suis, sicut per scripturam idem monasterium habere videtur. Villam [Col. 0970C] Tarefagii ex integro, et alodem de Moligio, quantum ipsi monasterio pertinet. Item quantum pertinet ei de alode de Moseddo, et quantum ei pertinet de alode de Arbuzolos, et Planizolos, et inter rivos, et in villa Mosetto, et in villa Felgaria per fines et terminos suos. Item in valle Sauriniano ecclesiam Sancti Michaelis cum omnibus rebus ad se pertinentibus. In comitatu namque Feniliorensi confirmamus omnes res ipsi monasterio pertinentes, in valle Confluenti omnes res sibi pertinentes cum finibus et terminis suis. Item in comitatu Sardaniensi villa Orutz, cum villis et villarunculis suis, et cum omnibus adjacentiis earum, et alodem de Angulos, cum ipso Mercato, et cum finibus et terminis [Col. 0970D] suis; villam Laginam cum ecclesia Sancti Vincentii, et cum finibus et terminis suis; villam Ballogarii cum ecclesia Sancti Thomae, et cum villis et villarunculis suis, et cum omnibus terminis suis, et villam Laren, Mazunculas, et Talax, et Ozenias, cum ecclesia Sancti Stephani, et Saltonem cum ecclesia Sancti Mauritii, et parochiam Sancti Petri de Infurcato, et ecclesiam Salvatoris de Sponna cum decimis et primitiis suis, et villam Vulcarca cum finibus suis. Aragolisam cum alode et ecclesia Sancti Jacobi. Buluir cum ecclesia Sanctae Caeciliae, et cum ipso Poio, parochia Sancti Thomae quae est in Ventegiola, cum decimis et primitiis suis. Item omnes res ipsi monasterio pertinentes in comitatu Sardiniensi, cum finibus suis, et in comitatu Vergadano alodem de [Col. 0971A] Spongiola, et Monte Nigro, et omnes alodes ipsi monasterio pertinentes, et in valle Confluente villam Folionum, Setimdianum, Cornelianum, Vernetum, Cirisacum, Arrianum, Auger, Henne, et in villa Evulo, Juliulo, Campilias, Flazonum, Saorra, Foliolum, Torrendum, et Pinum, Portinianum, et Mascaronem, et omnes alias res ejusdem venerabilis monasterii positas in valle Confluenti. Item in comitatu Fenilionensi, ecclesiam Sanctae Crucis cum castello, et omnibus rebus ad se pertinentibus. In comitatu Rossilionensi et alodem de Petra calcis, Sancti Felicis, Miliarium, Insula, Tunorium, vallem Ventuosam, Corvariam, Nifiagum, Poium Vuscani, et interminio de Valle Asperi, et valle Confluenti, ipsum alodem de Valle magna cum fines et terminos suos [Col. 0971B] ( sic ). In comitatu Bisulgunensi alodem de Centenno cum finibus et terminis suis, vel in aliis locis posita. Item in comitatu Ausonensi alodem de Saliforas, et alium alodem qui fuit Oddonis. Haec igitur omnia, quae istis, sive aliis vocabulis nuncupantur, et omnes res in quocunque loco positas, quae dici et nominari possunt, et quae nunc usque eidem monasterio pertinent, et in antea per aliquod conquisitum usque in finem saeculi, sive per litteras, sive sine litteris, pertinere debent, tibi praedicto filio nostro Warino abbati, successoribusque tuis omnimodo concedimus, et per hanc nostram protectionem perenniter confirmamus, cum terris, vineis, campis, pratis, pascuis, silvis, ecclesiis, villis, casis, aedificiis, cultis et incultis, aquis et aquimolis, [Col. 0971C] decimis, primitiis, et universis usibus et redditibus, cum servis et ancillis, aldionibus et aldeabus, et cum omnibus quae dici et nominari possunt. Statuentes Dei, et nostra auctoritate, imo et protestantes, ut nullus rex, nullus episcopus, nullus dux, nullus comes, vel vicecomes, nullaque hominum magna vel parva persona audeat tibi et successoribus tuis violentiam, aut contrarietatem aliquam facere de universis rebus, quae supra leguntur pertinentibus ipsi monasterio Beati Michaelis et Sancti Germani. Neque alicui eorum liceat homines vestros liberos, aut servos, sine voluntate vestra molestare, sive in servitium trahere. Sed amodo usque in finem saeculi isdem vester locus, cum omnibus quae sibi [Col. 0971D] nunc pertinent, et in antea pertinere debent, quiete et pacifice maneat sub ditione sanctae Romanae matris Ecclesiae, cujus juris est ad regularem et monasticam tranquillitatem, omnium hominum penitus et ubique contradictione remota. Si quis autem, [Col. 0972A] quod non credimus, huic nostro apostolico privilegio, in aliquo contrarius esse praesumpserit, nisi ex toto resipuerit, sciat se maledictum, reprobatum, atque anathematizatum, et a societate fidelium Christi et sanctae Dei Ecclesiae separatum, et cum omnibus impiis sine fine damnandum, et perpetuo incendio cum Juda traditore concremandum, ex auctoritate Dei omnipotentis, et beati Petri apostolorum principis, nostroque apostolico judicio. Qui vero haec quae a nobis decreta sunt custodire et diligenter observare studuerit, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino per nostram et omnium sanctorum interventionem consequi mereatur, et gaudia perpetuae beatitudinis angelicis junctus agminibus valeat feliciter obtinere.
[Col. 0972B] Scriptum per manum Stephani notarii regionarii et scriniarii sanctae sedis apostolicae, in mense Decembrio, et indictione duodecima. Bene valete. Per hoc tamen nullum vobis et eidem monasterio jus de novo acquiri volumus, sed antiquum tantummodo conservari.âDatum Viterbii XIII Kal. Maii, anno tertio.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei. Corporis et mentis generositate praefulgidae, utpote Augustae liberalitatis MAHETILDAE incomparabiliter laudabili [Col. 0972C] abbatissae venerabilis monasterii dicti Quitiliggaburg, et per se omnibus posteris tuis, et sanctae congregationi ancillarum Christi ibi degentium, supernae gratiae plenitudinem apostolicamque benedictionem.
Quia per beatum Petrum apostolorum principem, cujus vice licet minus idonei fungimur, ecclesiasticae potestatis jura ubique terrarum auctoritate evangelica atque authentica sanctorum Patrum habere videmur, idcirco specialiter dispensare cuncta ad omnipotentis Dei laudem et orthodoxam religionem, nullo catholicorum resistente, posse confidimus. Ideoque universitas Christifidelium cupimus ut cognoscat qualiter nos per interventum charissimi et [Col. 0972D] spiritualis filii nostri domni Ottonis semper Augusti genitoris tui, et sanctissimae matris ejus Mahetildae Augustae serenissimae aviae tuae, praefatum Quitilingaburg locum positum in territorio Saxonico, cui praeesse videris suscepimus sub jure et continua [Col. 0973A] tuitione sanctae Romanae matris, cui praesidemus, Ecclesiae; allubescentibus consentientibusque in hoc nostrae apostolicae paternitati archifratribus in synodum Ravennae aggregatis, videlicet Petro Ravennatense, Rodaldo patriarcha Aquilagense, caeteris et episcopis Widone Sylvae Candidense, Benedicto Portuense, Marino Lutricensi, Siccone Blesano, Joanne Spirense, Londoardo Mindonense, Lutifrido etiam Papigense, Luitprando Cremonense, Huberto Parmense, aliisque simul confratribus nostris episcopis Italicis et Ultramontanis numero quinquaginta, ita ut a praesenti decima Kalendarum Maii sub patrocinio et tuitione beati Petri principis apostolorum ejusque vicarii perpetuis temporibus cum omnibus se attinentibus constitutum locatumque [Col. 0973B] specialiter esse noscatur. Quapropter statuimus apostolica censura, ut idem monasterium omnimodo liberum amodo, et usque in finem saeculi perseveret per auctoritatem Dei et Domini nostri Jesu Christi, qui super Petrum habet Ecclesiam, per quem jubemus, et monendo protestamur, ut nullus imperator, rex, dux ullus, nec episcopus, nullaque cujuslibet dignitatis, sive potestatis, vel sacrae, vel mundanae persona, audeat ejusdem loci abbatissas molestare et inquietare, sive de omnibus rebus ejusdem sacri monasterii in aliquo distrahere, vel de his quae ad illud pertinent diminuere. Verum igitur quietum et inconcussum persistat cum cunctis subsistentiis suis. cum servis et ancillis, liberis et ascriptitiis, [Col. 0973C] terris cultis et incultis, et universis rebus quae dici et nominari possunt, quas nunc habet et in antea quolibet contractu habere debet. Sane ob mundiburdium tui tuorumque pro luminariis concinnandis ante corpus praedicti apostolorum principis libram unam argenti annuatim nostrae sanctae Romanae Ecclesiae a te posterisque tuis, quae eidem loco sancto praefuerint, persolvendam fore sancimus. Verum si fort . . . iter actionis difficultate singulis annis eadem pensio minime persolvi potuerit, licentia sit vel postea temporibus aliis coadunatim ut Romanae Ecclesiae transmittatur. Si quis vero, quod minime credimus, contra Deum irritam hujus privilegii seriem in quoquam agere tentaverit, et idipsum monasterium juri apostolicae et Romanae [Col. 0973D] Ecclesiae auferre conatus fuerit, nisi resipuerit, perpetuae anathematis vinculo innodatus ex auctoritate Dei ejusque summi clavigeri, ac per nostram, et omnium nostrorum pontificum successorum humilitatem cum Juda traditore Domini perpetim diabolo societur. Qui autem observator ejus et custos esse studuerit, omnium delictorum suorum veniam, et cum beatissimo Petro coetibus sanctorum sociatus, gaudia sine fine consequi mereatur. De caetero praecipimus ut abbatissa ibi nunquam ulla nisi ex electione, et gratia, ac voluntate omnium sanctarum sororum, quae ibidem pro tempore Deo servire visae fuerint, a quoquam ordinetur aut constituatur. Bene valete.
Scriptum per manum Stephani scriniarii sanctae [Col. 0974A] Romanae Ecclesiae in mense Aprili; indictione sexta decima. Dat. decima Kal. Maii per manum Widonis episcopi sanctae Silvae Candidae Ecclesiae, et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae, anno, Deo propitio, pontificatus domini Joannis summi pontificis et universalis tertii decimi provisoris sanctae Romanae Ecclesiae, videlicet undecimo ejusdem piissimi PP. anno, August. Ottone a Deo coronato Magno imperatore anno sexto monarchiam Romani imperii feliciter gubernante; indictione sexta decima.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, charissimis nobis in Christo fratribus universis episcopis, ac totius dignitatis et ordinis catholicis viris, praesentibus scilicet et futuris, perpetuam salutem.
Quia licet indigni, divinae tamen dignationis gratia disponente, B. Petri apostolorum principis sacratissimam sedem universaleque in toto orbe terrarum ministerium suscepimus, necesse est omnium Ecclesiarum ut diligentissimam sollicitudinem ita continenter habeamus, ne earum jura, auctoritate ejusdem apostolorum principis caeterorumque successorum ejus venerabilium Patrum inviolabiliter statuta et confirmata nostro minuantur ac pereant tempore, sed potius corroborata decenter augeantur atque [Col. 0974C] proficiant. Ideoque omnium vestrum nosse volumus sanctitatem et industriam, quod Theodorico dilectissimo fratre nostro Trevirensis Ecclesiae archiepiscopo veniente Romam oratum ad sanctorum apostolorum limina, audivimus, sicut etiam pridem audiendo, imo et legendo compertum habuimus, eamdem ipsam prae caeteris Galliarum ecclesiis Christianae religionis exordium catholicaeque fidei prima rudimenta percepisse per sanctissimorum virorum Eucharii, Valerii, et Materni et caeterorum evangelicam doctrinam, quos tempore suo praedictus beatissimus Petrus apostolus ordinavit et instruxit, nec non illuc ad praedicandum direxit. Unde totius ordinis nostrae sedis apostolicae consultu, gratuitoque assensu, [Col. 0974D] jura privilegiorum, quae a sancta Romana matre Ecclesia praefatis sanctis eorumque reliquis successoribus, id est Agritio, Maximino, Paulino, Severo, almificis et apostolicis viris, a primordio hucusque authentice concessa sunt, quaeque etiam ipsius civitatis excidio, incendio aliove casu consumpta probantur, eidem Trevirensi Ecclesiae praedictoque fratri nostro Theodorico, et per eum cunctis ipsius successoribus, reconfirmare, recorroborare et omni modo restituere dignum duximus, decernentes per hujus nostri apostolici privilegii validissimam constitutionem, ut quandocunque a nostra principali et apostolica sede episcopus, presbyter, vel diaconus, vel subdiaconus, sive quilibet ordinarius legatus rei ecclesiasticae seu cogendae [Col. 0975A] synodi causa in Galliam, Germaniamve destinatus fuerit, Trevirensis praesul post quemlibet ordinarium legatum A. S. primum inter alios pontifices locum obtineat. Et si missus Romanae Ecclesiae defuerit, similiter post imperatorem sive regem sedendi, sententiam edicendi, et synodale judicium canonice promulgandi, primatum habeat; utpote in illis partibus vicarius nostrae sedis apostolicae merito constitutus. Neque enim dignum est ut illius ecclesiae praesul aliquo tempore caeteris non habeatur praelatus, cujus honor in illis partibus sub ipso apostolorum principe exstitit primitivus. Pari quoque modo sancimus omnes in parochiis ejus degentes sive ordinationem et promotionem cujuslibet ecclesiastici gradus a pontifice ipsius percipientes, eidem ipsi [Col. 0975B] matrici Ecclesiae, episcopoque illius debere canonice placere, obsequi et jure obedire. Siquidem decreto B. Clementis papae super hoc ita cautum videtur: «Si vobis episcopis non obedierint omnes presbyteri, diaconi, subdiaconi ac reliqui clerici cuncti, omnesque principes tam majoris ordinis quam inferioris, atque reliqui populi, tribus et linguae, non obtemperaverint, a liminibus sanctae Dei Ecclesiae alieni erunt, dicente Domino: Qui vos audit, me audit; et qui vos spernit, me spernit. » Inter haec quoque omnia, quae ad saepe dictam Trevirensem Ecclesiam intra et extra civitatem pertinere videntur, id est ecclesias cum universis rebus sibi attinentibus seu monasteria, tam monachorum quam virginum, quae ex praeceptis sive scriptis regum seu imperatorum [Col. 0975C] sive eorumdem fundatorum auctoritate, ad se pertinent et pertinere debent, et quidquid omnino illa ipsa ecclesia ubique et quoquo merito possidet et possidere debet, generaliter et specialiter concedimus; reformamusque praefato Theodorico fratri et coepiscopo nostro suisque successoribus ad perpetuam sanctae Trevirensis Ecclesiae dominationem atque ditionem per hujus nostrae apostolicae praeceptionis seriem a praesenti XII indictione et usque ad finem saeculi valituram. Contra quam si quis quid quolibet modo agere praesumpserit, et quod juste et canonice a nobis decretum est, in aliquo infringere tentaverit, sciat se ex Dei omnipotentis et praedicti beatissimi apostolorum principis omniumque [Col. 0975D] sanctorum ac deinde nostra auctoritate damnandum et anathematizandum, et cum omnibus impiis aeternis suppliciis deputandum. Qui vero hoc privilegium nostrum observare. custodire. adimplere fideliter [Col. 0976A] studuerint, benedictionis gratiam et misericordiae plenitudinem in coelestibus castris inter electorum numerum efficaciter a Domino Deo consequi mereantur.
Scriptum per manum Stephani notarii et regionarii et scriniarii sanctae sedis apostolicae in mense Januario et indict. XII. Data XI Kalend. Februarii, per manum Sicconis episcopi sanctae N. [Bleranae] Ecclesiae ad vicem Guidonis episcopi et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae. Anno, Deo propitio, pontificatus domini Joannis pontificis et universalis XIII papae in sacratissima sede D. Petri apostoli IV [ al., III] [Col. 0975D] Imperii autem domini Ottonis majoris VII. Annum Ottonis VII Browerus emendat in VIII. Recte id quidem: posset tamen inde severioribus criticis nasci ansa hoc diploma ex chronologico vitio impugnandi; sicut idem ille error materiam disputandi dederat cl. Eckhart in Animad. ad Fr. Schannat Dioec. Fuld., n. 29, pag. 42 seqq., adversus ejusdem Joannis XIII bullam, anno superiori ecclesiae Fuldensi concessam pro primatu abbatiali. At quis nescit annos Ottonum tam in Italia quam Germania a notariis subinde perperam fuisse numeratos: adeo certe ut respublica litteraria ingentem esset passura [Col. 0976D] stragem, si chartae quaelibet ut spuriae abjiciendae forent. quoties chronicas Ottonum notas spurie referunt. Hoc observavit inter alios Kettnerus Antiq. Quedlinburg. pag. 697, qui, postquam in concinnanda sua Historia integrum loci archivum perlustrasset, ingenue fassus est sese in conciliandis Ottonum annis, praesertim cum indictionibus, frustra desudasse. Eo autem remotior debet esse ab hac nostra omnis subornationis suspicio, quod eam sibi exhibitam testetur Leo IX indubitato diplomate quod ad annum 1049 referemus. , imperii autem domini Ottonis majoris VII, minoris vero II, et indict. XII.
[In Tabulario regio Berolino. Ex schedis Pertzii.]
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo nobis LANDULPHO, venerabili atque merito honorabili Beneventanensis et Sipontinae S. Ecclesiae, et modo per nostrae apostolicae auctoritatis concessionem archiepiscopo.
[Col. 0976C] Cum certum sit Deo servientibus ineffibilia aeterni regni praemia reservari, nobis tamen necesse est horum beneficia eis tribuere, ut in Dei laudibus ex remuneratione valeant multipliciter insudare. Et quia Beneventanensis Ecclesia, in exercendis Dei laudibus magno conatu piaque religione insistit, atque erga reverentiam sanctae et apostolicae Romanae Ecclesiae praecipue exuberasse cognovimus, quod nobis olim apud eam manentibus omnino constat inventum; debemus itaque ex ardore charitatis, atque studio divini cultus eam causa honoris ac reverentiae sublimiorem inter caeteras ordinare. Et quoniam sancta sedes est ubi beati Bartholomaei apostoli corpus requiescit, merito docet augmento [Col. 0976D] cultus amplioris decorare, quoniam et ad hoc divinae miserationis respectu curam regiminis suscepimus, et ad exhibenda Deo sedula servitia, et canoras laudes potentiae suae devotos debemus sollicite invitare. [Col. 0977A] Itaque praesidentibus nobis in sancta synodo acta ante confessionem beati Petri apostolorum principis septimo Kalendas Junias, propositis in medio sacrosanctis quatuor Evangeliis, praesente domino Ottone gloriosissimo imperatore augusto, Romanoque, nostro filio, nec non Romanis atque Italicis, et occidentalibus religiosis quamplurimis, atque etiam catholicis et sapientissimis totius ordinis viris; hortatu siquidem benigno ipsius praefati domini clementissimi imperatoris augusti, una cum consensu infradictorum praesulum, atque sacerdotum, omniumque clericorum S. R. E. qui inferius subscripserunt, quibus . . . Beneventanam cathedram velle exaltare, intervenientibus videlicet Landulpho Beneventanae et Capuanae urbium principe, [Col. 0977B] seu Spoleti et Camerini ducatus marchione et duce, simulque et Landulpho excellentissimo principe filio ejus, usum pallii tibi, praefate praesul, ad sola missarum solemnia peragenda concessimus, scilicet in his festivitatibus, id est, in nativitate Domini, Epiphaniae, Purificationis sanctae Dei genitricis et Virginis Mariae, similiter et in Annuntiatione ejusdem beatae Mariae, et in paschali festivitate, et in Ascensione Domini, et Pentecoste, et festivitate S. Joannis Baptistae, et in natalitiis beatorum apostolorum, et in Assumptione beatae Mariae, pariterque in Nativitate ejusdem, simulque et in Dedicatione sanctae Ecclesiae tui archiepiscopatus, nec non et in die consecrationis, et consecratione episcoporum; tribuentes [Col. 0977C] tibi insuper cum eo potestatem et honorem archiepiscopatus, ita ut fraternitas tua, et successores tui infra suam dioecesim, in locis quibus olim fuerant, semper in perpetuum episcopos consecret, qui vestrae subjaceant ditioni, scilicet sanctae Agathae, Abellini, Quintodecimi, Ariani, Asculi, Bibini, Vulturariae, Larini, Thelesiae, Alifae. Adjecimus etiam ut utaris pallio in festivitatibus B. Michaelis archangeli, et translatione B. Bartholomaei apostoli. Posteri vero tuae Ecclesiae rectores post obitum tuum consecrationem ipsius archiepiscopatus, ac honorem pallii ab hac sancta et apostolica, cui Deo auctore deservio, sede percipiant. Confirmamusque tibi successoribusque tuis similiter Sipontum et ecclesiam B. Michaelis archangeli in Monte Gargano, et Varranum [Col. 0977D] oppidum cum massis, et villis, et omnibus pertinentiis ecclesiarum suarum, qualiter ab antecessoribus nostris per concessionem privilegiorum possideri videntur. Statuentes insuper apostolica censura sub divini judicii obtestatione, et validis atque atrocibus anathematis interdictionibus, ut nullus unquam alicujus dignitatis potestate praeditus homo praesumat, vel etiam quaecunque magna parvaque persona quoquo modo audeat destruere, dum profecto perenniter irrefragabili jure decernimus ut ordinata in suo esse maneant: si tamen, ut supra dictum est, successores tui a sancta Romana et apostolica sede consecrationem et usum pallii decretaliter accipere non distulerint. Si quis autem, quod non optamus, nefario ausu praesumpserit haec refragare [Col. 0978A] aut destruere, vel aliquam jacturam aut molestiam inferre, sit anathematis vinculis innodatus, et cum diabolo et ejus atrocissimis pompis, et cum Juda proditore Domini nostri Jesu Christi, aeterni supplicii incendio concremandus. At vero qui pio intuitu observator, et in omnibus exstiterit custodiens hujusmodi apostolici instituti, ad cultum Dei respiciens, benedictionis gratiam a misericordissimo Domino Deo nostro multipliciter consequatur, et vitae aeternae particeps effici mereatur. Amen.
Scriptum per manum Stephani scriniarii S. R. E. in mense Maii, indict. 12.
Ego Joannes sanctae catholicae et apostolicae Romanae Ecclesiae XIII papa in hoc privilegio a nobis promulgato manu propria subscr.
- [Col. 0978B] â â Signum dom. Ottonis piissimi imperatoris.
- Sico s . . . . Ecclesiae in hoc privilegio consensi et subscr.
- Joannes episcopus Galisanae Eccl.
- Joannes episcopus Anagninae Eccl.
- Marinus episcopus sanctae Sutrensis Eccl.
- Benedictus episcopus sanctae Terracinensis Eccl.
- Leo episcopus sanctae Ostiensis Eccl.
- Benedictus episcopus sanctae Portuensis Eccl.
- Gregorius episcopus sanctae Albanensis Eccl.
- Joannes episcopus sanctae Salernitate Eccl.
- Joannes humilis episcopus sanctae Castranensis Ecclesiae.
- Joannes episcopus sanctae Sarsinaten. Ecclesiae consensi et subscr.
- [Col. 0978C] Stephanus episcopus sanctae Ficodensis Ecclesiae consensi.
- Constantinus episc . . . .
- Ignizzo episcopus Floren. Eccl.
- Hubertus episcopus . . . subscripsi.
- Guifridus episcopus sanctae Virodunensis Eccl.
- Sigulphus sanctae Placentinae Ecclesiae consensi et subscripsi.
- Luitprandus episcopus interfui
- Bozzo episcopus sanctae Astensis Eccl. consensi.
- Abraham sanctae Frinsigensis Ecclesiae episcopus consensi.
- Raterius episcopus sanctae Marsicanae Eccl. consensi et subscripsi
- [Col. 0978D] Reginaldus sanctae Rubilanensis Ecclesiae episcopus consensi et subscripsi.
- Albericus S. Reatinae Ecclesiae episcopus subscr.
- Domninus archipresbyter S. R. E. consensi et subscripsi.
- Crescentius presbyter card. S. R. E. consensi et subscripsi.
- Theophylactus S. R. presbyter consensi et subscripsi.
- Benedictus archidiaconus S. R. E. consensi.
- Ego Bonifacius humilis diaconus S. R. E. consensi.
- Leo diaconus S. R. E. consensi.
- Joannes subdiaconus S. R. E. consensi.
Datum VII Kal. Junii per manum Guidonis episcopi [Col. 0979A] sanctae Silvaecandidae Ecclesiae, et biblioth. sanctae sedis apostolicae, anno pontific. domini nostri Joannis XIII papae IV, imperatoris Ottonis Majoris 7, et Minoris II, indict. supradicta duodecima, anno Dominicae Incarnationis 969.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, charissimo nobis in Christo filio WERINHARIO sacri coenobii Fuldensis abbati religiosissimo et per eum suis successoribus abbatibus in perpetuum.
Desiderium quod ad religionis propositum sanctorumque [Col. 0979B] locorum stabilitatem pertinere monstratur sine aliqua est Deo auctore mora perficiendum, ut ex hoc vigor religionis sanctae roboretur et eisdem sanctis locis salus et indemnitas solidetur; nobis quoque lucri potissimum praemium a conditore omnium Deo in regnis coelestibus ascribatur. Igitur quia per interventum domni Ottonis excellentissimi piissimique imperatoris Augusti, nostrique spiritalis filii et sanctae Ecclesiae defensoris, praenominatus Werinharius abbas postulavit a nobis quatenus venerabile monasterium cui praeesse videtur, quod elim a sanctae memoriae Bonifacio episcopo ad honorem Dei et Domini nostri Salvatoris in loco qui vocatur Boconia erga ripam fluminis Wultaha constructum privilegii summae sedis apostolicae infulis [Col. 0979C] decoretur: et sicut per sanctissimi papae Zachariae constitutionem aliorumque venerabilium pontificum praedecessorum decessorumque nostrorum praecepta ditioni sanctae nostrae, cui Deo auctore deservimus, Ecclesiae subpositum est, ita perpetuis temporibus perseveret et nullius unquam alterius Ecclesiae jurisdictionibus submittatur. Quapropter, piis desideriis faventes, hac nostra auctoritate id quod exposcitur digno effectui mancipamus; ideoque omnem cujuslibet Ecclesiae sacerdotem in praefato monasterio ditionem quamlibet habere aut auctoritatem praeter sedem apostolicam prohibemus: ita ut nisi ab abbate monasterii fuerit invitatus nec missarum ibidem solemnia quispiam praesumat omnimodo celebrare, [Col. 0979D] ut profecto juxta id quod subjectum apostolicae sedi firmitate privilegii consistit, inconcusse omni tempore dotatum permaneat locis et rebus universaliter tam eis quas a primordio sibi vindicare debet vel quas moderno tempore tenet et possidet quam eis quas futuris temporibus in jus ipsius sacri monasterii divina providentia augere ex donis et oblationibus decimisque quorumlibet Christi fidelium voluerit absque ullius personae contradictione firmitate perpetua perfruatur. Adjicientes autem pro magno amore praefati piissimi et Christianissimi domni Ottonis imperatoris Augusti specialiter constituimus ut isdem Fuldensis abbas ante alios abbates Galliae seu Germaniae primatum sedendi in omni loco quo conveniant obtineat, necnon et archimandrita consultior [Col. 0980A] et honorabilior nostra apostolica auctoritate permaneat. Constituimus quoque per hujus nostri decreti paginam ut quicunque cujuslibet ecclesiae praesul vel quacunque dignitate praedita persona hunc nostri privilegii tenorem quem auctoritate beatissimi apostolorum principis cujus vice fruimur confirmamus et recorroboramus, violare et transgredi tentaverit, anathema sit et iram Dei omnipotentis incurrens a coetu omnium sanctorum alienus existat et nihilominus praefati monasterii dignitas a nobis indulta perpetualiter inviolata permaneat apostolica in omnibus auctoritate subnixa.
Scriptum per manum Stephani scriniarii et regionarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Octobrio et indictione tertia decima.
[Col. 0980B] Datum VI Idus Novembris, per manum Widonis episcopi et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae, anno pontificatus domni nostri Joannis tertii decimi papae quarto, imperii vero domni nostri Ottonis Augusti majoris octavo et minoris secundo, indictione XIII.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, dilectissimo DEODERICO filio nostro sanctae Metensis Ecclesiae praesuli.
[Col. 0980C] Cum in exarandis Dei laudibus debita pastoralis compulit sollicitudinis cura, quaeque ad stabilitatem piorum dignoscuntur pertinere locorum ubertim promulgare, et apostolicae institutionis in privilegiis atque decretis censura confirmare: convenit nempe nos apostolico moderamine sancta venerabilia loca, quae dudum fuerant in ruinis magnaque inopia ac paupertate degentia, opportune ordinare, seu ad meliorem sine dubio statum perducere, praesertim ubi illa petuntur quae non ad commodum temporale, sed ad perpetuam providentiam pertinent Deum servientium animarum, scilicet ut venerabilis locus, qui a Deoderico dilectissimo filio nostro in uno conglobatus atque annexus est, cum propriis [Col. 0980D] congregationibus, quae regulariter in psalmis hymnis et orationibus Deo Salvatori nostro Jesu Christo pervigiles excubias exhibent, ab insolentiis exterioribus circummunitae, jugiter valeant pii famulatus officia in monasterio Sancti Vincentii exhibere; et quoniam constat tuam religiositatem hujus privilegii apostolicam confirmationem postulare a nobis, propter immutationes temporalium rerum variosque hominum casus, munitionem sancti Vincentii Christi martyris cum omnibus ad idem monasterium pertinentibus, atque corroborationem tui tuaeque congregationis et successorum tuorum in perpetuum fieri censuimus; quatenus, nunc sicut a te disponuntur, ita in posterum usque in finem conserventur, et ut illa congregatio inconcussa in unum perseverans, [Col. 0981A] sedulas laudes Deo persolvere valeat, et sicuti a Deo eorum studia imbuta sunt, jugiter perseverare liceat, atque sub uno abbate jam praedictus locus constitutus, in honore sancti Vincentii indivisus sit et indivisa congregatio. Nec cuiquam licentia praebeatur, ut refugiens rigorem studiosae sibi regulae, huc illucque vagetur, vel aliis se conferre conetur monasteriis; quod a nobis contra regulam sub anathematis vinculo prohibetur. Quapropter statuentes atque promulgantes coram Deo et terribili ejus futuro examine, per hujus nostri privilegii apostolici atque constituti paginam sancimus, et beati Petri apostolorum principis auctoritate decernimus, atque obtestamur tam apostolicae sedis futuros pontifices quamque qui [Col. 0981B] episcopalem administraverint actionem, vel etiam magna parvaque persona aut quispiam cujuscunque sit dignitatis praeditus potestate, ea quae a praedicto Deoderico dilecto filio nostro pie venerabili loco tradita atque concessa fuerint, quoquo modo a quoquam licentiam habeant, saepius nominatum locum Sancti Vincentii in unum adunatum atque spiritaliter apostolicae exarationis stylo conjuncta disjungere vel aliquid exinde alienare. Et illud monasterium Sancti Vincentii respiciens sit ad sedem episcopalem protomartyris Christi Stephani jubemus, atque abbas in potestate episcopi ipsius loci eligendus sit. Si vero episcopus defuerit, liceat abbati in festivis diebus ad sedem episcopalem accedere, ibique eum dalmatica et sandaliis, quas illi mittimus, missas celebrare. [Col. 0981C] Si quis interea, quod non credimus, temerario ausu contra ea quae ab hac nostra auctoritate pie et firmiter per hoc nostram privilegium disposita sunt, contraire tentaverit, vel haec, quae a praedicto Theoderico dilecto filio nostro, Metensium praesule, ad laudem Dei pro stabilitate jam dicti monasterii videlicet sancti Vincentii statuta sunt refragare, auferre vel alienare praesumpserit, sciat se auctoritate beati Petri apostolorum principis anathematis vinculo innodatum atque cum Juda, traditore Domini nostri Jesu Christi, aeterni incendii supplicio concremandum. Sic deputatus, nec unquam a praefati anathematis nexibus sit absolutus. At vero qui pio intuitu observator in omnibus exstiterit, gratiam benedictionis [Col. 0981D] a misericordissimo Domino Deo nostro multipliciter consequatur, et vitae aeternae particeps efficiatur, et haec catena beati Petri aperiat ei januam paradisi. Si vero aliquis episcopus inde aliquid minuere voluerit, haec, ut diximus, catena claudat ei polorum regna. Scriptum per manum Stephani notarii et regionarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Septembri, et in dictione quarta decima. Bene valete.
Data III die Kalend. Octobris, per manum Widonis episcopi et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae, anno pontificatus domni Joannis summi pontificis et universalis tertii decimi, praesidentis in sacratissima sede beati Petri apostoli, quinto, imperii domni Ottonis Majoris nono, Minoris vero tertio, [Col. 0982A] anno denique ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi 970.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, dilectissimae in Domino filiae STEPHANIAE clarissimae senatrici, tuisque filiis ac nepotibus.
Quoties illa a nobis tribui sperantur quae rationi incunctanter conveniunt, animo nos decet libenti concedere, et petentium desideriis congruum impertiri [Col. 0982B] suffragium. At ideo quia postulastis a nobis, quatenus daremus et concederemus atque traderemus tibi, tuisque filiis ac nepotibus, per nostram apostolicam auctoritatem, civitatem Praenestinam cum omnibus pertinentiis, cum omni publica datione et functione, quae ad suprascriptam civitatem pertinet, inter affines et terminos novos et antiquos, id est Rivus, qui appellatur Latus, a secundo Lavisana, et a tertio latere Monticellus de Maximo, et a quarto latere Pons de Cicala, et a quinto latere Aqua Alta, et a sexto latere Vallis de Caporatie, et a septimo latere Mons qui dicitur de Folianu. Unde concedimus, tradimus, et a praesenti 14 indictione corroboramus per hanc nostrae apostolicae [Col. 0982C] auctoritatis scriptionem, omnium nostrorum successorum pontificum, omniumque hominum contradictione remota, ut persolvat pensionem in nostro palatio per singulos annos decem auri solidos, difficultate postposita; omnemque, qua indiget, meliorationem, seu defensionem, indifferenter vos sine dubio procurantes efficiatis; nullaque praeterea ad dandam annue pensionem a vobis mora proveniat, sed ultro actionariis sanctae nostrae Ecclesiae apto tempore persolvantur. Nam si aliter, quod absit, a vobis mora provenerit de suprascripta melioratione seu defensione, nec non et persolvenda annue pensione, statuimus fore invalidam hanc nostram praeceptionem. Post vero obitum vestrum memorata civitas cum omnibus suis meliorationibus [Col. 0982D] ad jus sanctae nostrae Ecclesiae modis omnibus revertatur.
Bene valete.
Scripta per manum Stephani scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Novembri, indictione 14.
Datum XVI Kalendas Januarii per manum Widonis episcopi et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae, anno pontificatus domini nostri Joannis sanctissimi XIII papae 6, imperii vero dominorum imperatorum nostrorum Ottonis Majoris Augusti 9, Minoris vero filii ejus 3 indictione suprascripta 14.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, omnibus in Christo dilectissimis confratribus nostris in Galliarum partibus commanentibus, charissimis, reverendissimis archiepiscopis atque episcopis apostolicam benedictionem, et perpetuam in Christo salutem.
Dilectionem et fraternitatem vestram scire volumus qualiter Borellus, honorabilis et laudabilis comes, orationis et redemptionis suae causa apostolorum Petri et Pauli limina veniens, prostratus pedibus nostris, lacrymabiliter questus est quemadmodum Tarraconensem archiepiscopatum, qui [Col. 0983B] olim caput in illis partibus fuerat, Ausonensi Ecclesiae subderemus, eo quod, peccatis merentibus, ipsa jam dicta civitas Tarraconensis a Saracenis capta et pastore destituta, nullum recuperandi locum aut inhabitandi usque hactenus reperire valeat. Propter quam causam praedecessorum meorum secutus auctoritatem, amodo et usque in perpetuum volumus, atque statuentes roboramus et confirmamus, ut Ausonensis Ecclesia potestatem et primatum teneat Tarraconensis Ecclesiae, . . . . . ad Ausonensem Ecclesiam confugiant, et quando aliquis ex illis ab hac luce migraverit, successor illius ab Ausonensi archiepiscopo, qui a nostra apostolica sede confirmatus est, succedat et consecretur. Unde quia sine sanctorum Patrum auctoritate hoc nostrum [Col. 0983C] privilegium confirmare nolumus, ante omnia et super omnia beatissimi et egregii papae Gregorii instrumenta et documenta declarare depromimus, ubi ait ad Benenatum episcopum Musitanae Ecclesiae: «Et temporis qualitas et vicinitas nos locorum invitat ut Cumanam atque Musitanam unire debeamus Ecclesias; quoniam hae non longo a se itineris spatio sejunctae sunt, nec, peccatis facientibus, tanta populi multitudo est, ut singulos, sicut olim fuit, habere debeant sacerdotes. Quia igitur Cumani castri sacerdos cursum hujus explevit, utramque nos ecclesiam praesentis auctoritatis pagina inesse tibique commisisse cognosce, propriumque utrarumque ecclesiarum scito te esse pontificem. [Col. 0983D] Et ideo te quaecunque tibi de earum patrimonio, vel cleri ordinatione, sive promotione juxta canonum statuta visa fuerint ordinare, atque disponere habebis, ut proprius revera sacerdos liberam et nostrae auctoritatis consensu atque permissione licentiam.» Similiter episcopo Willitrano, atque Fundano, et Squalitano ita in cunctis: «Temporis qualitas admonet episcoporum sedes antiquitus certis civitatibus constitutas, ad alia quae securiora putamus, ejus dioeceseos loca transponere, quo et habitatores nunc degere, et barbaricum possit periculum facilius declinari.» Et quia longum esset enarrare qualia et quanta documenta a sanctis [Col. 0984A] doctoribus exinde dicta sunt, prout melius scimus et possumus, nostrum privilegium abbreviare curavimus, et Othonem virum venerabilem nuper episcopum ex modo et in antea, Deo favente, archipraesulem ejusdem Ausonensis Ecclesiae praeesse [Col. 0983D] Hoc decretum effectu caruisse asserit Petrus de Marca in Marcae Hispanicae lib. IV, pag. 403, eo [Col. 0984D] quod inaudito archiepiscopo Narbonensi conditum fuisset. MARTENE. decrevimus; ita sane ut nullus nostrorum successorum pontificum dictum Othonem archipraesulem confratrem nostrum, in omnibus quae superius exarata sunt vel scripta audeat inquietare, vel in aliquo diminuere, sed magis quiete et secure conservet ipsum successoresque suos. Nam si aliter, (quod absit) qualiscunque homo sit dignitatis, qui hoc nostrum privilegium qualibet causa, de omnibus quae superius scripta sunt, infringere aut diminuere voluerit, sciat se auctoritate Dei, apostolorumque [Col. 0984B] Petri et Pauli principum, quamvis nos indigni eorum vicariatione fungamur, a corpore et sanguine Domini nostri Jesu Christi esse alienum, et cum iniquis et transgressoribus a gremio sanctae Ecclesiae segregatum. At vero qui pro intuitu custos et observator in omnibus exstiterit, benedictionis gratiam et misericordiam a misericordissimo Domino Deo nostro consequi mereatur
Scriptum per manum Gregorii notari, et secretarii et scriniarii S. R. E. in mense Januario, indictione XIV. Bene valete.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, venerabilibus episcopis GUISADO Urgellensi, et PETRO Barchinonensi, et SONIARIO Helenensi, in Domino salutem.
Comperiat fraternitas vestra quod Tarraconensem Ecclesiam, quae perpetuo ob paganorum incursum deficiente ad nihil redacta est, Ausonensi injunximus, et ex duabus unam fecimus, in qua confratrem nostrum Attonem archiepiscopum, dato pallio, sicut olim Tarraconae fuit, ordinavimus: [Col. 0984D] praecipientes apostolicae sedis auctoritate, et admonentes, ut eam erga eum subjectionem impendatis, quam quondam vestri antecessores Tarraconensis Ecclesiae archiepiscopis intulerunt, et sive ipse, sive qui pro tempore in Ausonensi Ecclesia archiepiscopus fuerit, vestras sedes subjectas habeat, et post vos in eis episcopos ordinet et consecret.
Noverit cunctorum notitia fidelium quod ego [Col. 0985A] Joannes XIII, Conditoris clementia sanctae Romanae sedis existens indignus papa, gloriosi Anglorum regis Edgari, necnon et sanctae Dorobernensis Ecclesiae archipraesulis Dunstani, submisso pulsatus sum rogatu pro monasterio Sanctae Mariae, videlicet Glastingeberi, quod ipsi acti amore superni Regis in multis et magnis possessionibus ditaverant, monachorum inibi multiplicantes normam praeceptoque regali firmaverant, quod et ipse facere non differam. Quorum assentiens benignae petitioni, in sinu Romanae Ecclesiae et beatorum apostolorum protectione eumdem locum suscipio, et privilegiis astruo et corroboro, quo finetenus in eo quo nunc pollet permaneat monachali ordine. Ipsi quoque monachi de suis sibi adhibeant pastorem. Ordinatio vero tam [Col. 0985B] monachorum quam clericorum in arbitrio abbatis et conventus sit. Decernimus etiam ut nulli omnino hominum eamdem insulam, causa placitandi, vel aliquid perscrutandi aut corrigendi, intrare liceat. Si quis autem id molitus fuit contraire, aut possessiones ejusdem ecclesiae auferre, retinere, minuere, vel temerariis vexationibus fatigare, ex auctoritate Dei Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sanctaeque Dei genitricis Mariae, ac SS. apostolorum Petri et Pauli, omniumque sanctorum, perpetuae sit addictus maledictioni, nisi resipuerit. Omnibus vero eidem loco justa servantibus sit pax Domini nostri Jesu Christi, amen, nostraque stipulatio inconvulsa permaneat.
Actum tempore Aelfardi ejusdem monasterii abbatis.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, EDGARO regi excellentissimo, atque omnibus episcopis, ducibus, comitibus, abbatibus et cuncto fideli populo Anglicae gentis, Christianam salutem et apostolicam benedictionem.
Quoniam semper sunt concedenda quae rationalibus quaeruntur desideriis, oportet ut vestrae piae petitionis [Col. 0985D] studium in privilegiis minime offendatur praestandis. Scimus enim, gloriose fili, imperii vestri dignitatem zelo divinae legis ita undique munitam, ut indesinenter pro venerabilium locorum percogitet stabilitate; quatenus proveniente pro labore, schola Dominici multipliciter servitii, et largitori omnium Deo abunde fructus referantur milleni. Quare, rex inclyte ac fili charissime, quod vestra excellentia per fratrem et coepiscopum nostrum Dunstanum ab hac apostolica sede, cui licet immeriti praesidemus, exposcit, omnibus modis concedimus, auctoritate apostolica sancientes, ut de monasterio in Wintonia civitate, in honorem sanctae Trinitatis et beatissimorum apostolorum Petri et Pauli constructo, quod vetus, differentia novi illius quod juxta est coenobii, [Col. 0986A] cognominatur, canonici, domino episcopo, et omnibus catholicae fidei cultoribus ex patentibus culparum suarum turpitudinibus odibiles, et in eisdem secundum impoenitens cor eorum inverecunde perdurantes, cum suo praeposito, utpote vasa diaboli, ejiciantur: et sicut vestra sublimitas desiderat, dilectissimus frater et coepiscopus noster Ethewaldus, regularibus disciplinis apprime imbutus, monachorum secundum praecepta regulae viventium gregem enutriat, eisque inibi perpetuam mansionem statuat ille, qui eorum vitam ita sanctitatis moribus exornet, ut, pastore ad laboris sui praemium vocato, non aliunde quam ex illa congregatione alter in locum regiminis succedat. Quod si impedientibus, quod absit, peccatis, ad hoc pontificale officium in eadem [Col. 0986B] congregatione idoneum inveniri minime posse contigerit, auctoritate apostolorum principis Petri, cui Dominus ac Salvator noster ligandi solvendique potestatem contradidit, praecipimus ut nemo ex clericorum ordine ad hujus regimen Ecclesiae promoveatur; sed potius ex alia qualiter congregatione qui dignus inventus fuerit monachus assumatur, et huic Ecclesiae praeficiatur. Si quis enim interea, quod non credimus, haec apostolicae sedis privilegii decreta irrita facere, et ea quae nobis pie indulta sunt intaminare praesumpserit: auctoritate ejusdem coelestis clavigeri Petri, omniumque successorum ejus, sciat se anathematis vinculo innodatum, et in illo magni judicii die perpetualiter damnandum. In Christo valeas, domine fili.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei.
Creditae speculationis impellimur cura ac ardore movemur, pro venerabilium locorum percogitare stabilitatione atque Deo servientium securitate et hoc pro animae pio labore, ut animae Christo dicatae, quae si illi diebus eorum servire decreverunt, perseverent imperturbatae, nec non et illa maneant fine tenus firma quae a Christianis in Dei laude contracta [Col. 0986D] sunt. Dilectus ac spiritualis filius noster Gero, sanctae Coloniensis Ecclesiae archiepiscopus, limina apostolorum digna devotione visitans, ac nobiscum plurima in statu religionis communicans, retulit se fratremque suum Thietmarum marchionem, Christi admonitos amore, quemdam locum in honore sanctae Mariae semper virginis instaurasse, et in eo monachorum regulam sancti Benedicti observantium addidisse officiis. Hujus loci ac religionis nostro suffragio ac privilegio paratam stabilitatem fieri expostulavit. Cujus petitioni annuens, apostolica auctoritate statuimus, quod eidem loco ac congregationi fratrum, sine alicujus potentia, divino ministerio instare liceat. Nec episcopis, vel potestati eorum in aliquo intermittere, vel retrorsum [Col. 0987A] distrahere liceat; sed ea, quae modo habent, vel habituri sunt, abbas eorum cum monachis ordinanda constituat, nulli quidquam cujuslibet obsequii debeant praeter tantum pro Christianis divinam orationem. Imperatorem defensorem appellent, ac pio inter se electo abbati procurationem commendent. Solum religionis statum episcopis, si intersit, requirat. Huic, si forte labatur, corrigendo adsit. Caeterum de servitio aliquo immunem relinquat ipsum locum. Advocatum de ipsa progenie, si forte in bonum faveant, eligant. Sin autem vim aut incommodum inferre moliuntur, ubi sibi placent, timentem Deum, ac stabilitati faventem secure perquirant. Si quis autem hanc nostram auctoritatem violare tentaverit, anathematis vinculo [Col. 0987B] astrictus gehennae tormenta sine fine se subire dolebit.
Scriptum per manum Stephani, scriptoris sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Januario, indict 15.âData octavo Kal. Januar. per manum Witloni episcopi et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae, anno pontificatus domni Joannis sanctissimi 13 papae, 7 imperii domni Ottonis majoris 10, junioris 4, indictione quinta decima.
[Col. 0987C] Ego in Dei nomine JOANNES papa, sedis apostolicae et Romanae urbis apostolicus, divina clementia largiente, notum volo fieri omnibus qualiter veniens quidam episcopus a partibus Galliarum, nomine Girardus, Augustodunensis civitatis praesul egregius, pro regis etiam amore, et beati Petri principis apostolorum servitio Romam expetiit, nostram honorifice aggressus praesentiam. Qui dum nobis pro sua industria et honoris magnificentia gratus, acceptabilis et charus existeret, dum de pluribus sermo inter nos haberetur, manifestavit mihi humillime reclamando de quibusdam hominibus qui terram de suo episcopatu praesumptuose et violenter tenere videntur. Insuper deprecatus est ut eos [Col. 0987D] excommunicaremus, et maledictionis jaculo illos damnaremus. Cujus petitionem benevole suscipiens, jussi ego Joannes papa, servus servorum Dei, talem excommunicationem et maledictionem fieri, scriptam manu propria Benedicti archiepiscopi nostri. Conjacet autem eadem terra in patria quae dicitur Provincia, de abbatia S. Symphoriani. Quicunque ergo eam tenent terram S. Symphoriani, aut aliquid ex terra S. Nazarii, sine assensu Girardi ejus civitatis episcopi ex auctoritate Dei Patris omnipotentis, et Filii, et Spiritus sancti, omniumque sanctorum Dei; potestate insuper beati Petri senioris nostri, cum caeteris apostolis quibus data est potestas ligandi atque solvendi, et ex ministerio nostro, sint excommunicati et anathematizati, atque [Col. 0988A] a liminibus sanctae Dei Ecclesiae alienati, nisi conversi ad satisfactionem venerint. Omnes enim maledictiones quae in Veteri Testamento et Novo scriptae sunt, veniant super eos nisi ad emendationem venerint. Sint maledicti in civitatibus, in villis, in agris, in viis, in castellis, in silvis et in omnibus locis. Deleantur de libro viventium, et cum justis non scribantur, nisi resipiscendi ad satisfactionem et emendationem venerint. Fiat.
JOANNES servus serv. Dei . . . . . . . gloriosissimo . . . . . . . . . . . . tionem et charissimam salutem filiationi . . . . . . . . . . .
Agnovimus qualiter in vestris partibus qu . . . . . . . . . subito sacerdotes efficiunt, quod gravissimum et detestabile omnium debet esse Christi fidelium. Unde quia omnium Ecclesiarum Dei nos sollicitudo coarctat, tam pestiferum et in no . . . . . . . . . . . . . gno vestro, et a cunctis catholicis Christianis funditus eradicare satagimus fulti et . . . . . . . . . . sanctorum Patrum auctoritas maxime beatissimi papae Gregorii ubi inter caetera . . . . . . episcopo Augustodunensi scribens ait [Col. 0988C] . . . . . oc quoque ad nos pervenisse non dissimile dignum detestatione comperimus, quod quidam desiderio honoris inflati, defunctis episcopis, tonsurantur, et fiunt repente . . . . . sacerdotes . . . . . atque inverecunde religiosi propositi ducatum arripiunt, qui nec esse adhuc milites didicerunt. Q . . . . . d putamus quid isti subjectis praestaturi sint, qui antequam dicipulatus limen attingant tenere locum magisterii non formidant, qua de re necesse est, ut si quamvis inculpati quisque sit meriti, ante tamen per distincta ordinis ecclesiastici exerceatur officia, videat quod imitetur, discat quod doceat, informetur quod teneat, ut po . . . . . . . errare, quiet . . . . . . . err . . . . demonstrare. [Col. 0988D] Diu ergo religiosa meditatione poliatur ut . . . . . . at, et sic lucerua super candelabrum posita luceat, ut adversa ventorum vis irruens conceptam eruditionis flammam non exstinguat, sed augeat. Nam cum scriptum sit, ut prius quis probetur, et sic ministret, multo amplius ante probandus est, qui populi intercessor assumitur, ne fiant causae ruinae populis sacerdotes mali. Nulla igitur contra hoc excusatio, nulla potest esse defensio, quia cunctis liquido notum est quae sit in hujus rei diligentia sancti egregii sollicitudo doctoris, qua neophytum ad ordines vetat sacros ascendere. Sicut autem tunc neophytus dicebatur, qui in initio sanctae fidei erat eruditione plantatus, sic modo ne ophitus cen sendus est, qui repente in religionis habitu plantatus [Col. 0989A] ad ambiendos honores sacros irrepserit. Ordinate ergo ad ordines ascendendum est. Nam . . . . . . ad summa loci fastigia postpositis gradibus per abrupta quaerit ascensum, et quia Gerundensem Ecclesiam sine plebis et populi electione episcopum neophytum consecratum audivimus, quoniam nulla ratio sinit ut inter episcopos habeatur, quod nec a clericis sic electus, nec a plebibus expetitus, modis omnibus volumus et jubemus, et ejusdem S. Gerundensis Ecclesiae Attonem virum venerabilem archipraesulem, et confratrem nostrum provisorem, et gubernatorem ipsi Ecclesiae in omnibus praeesse constituimus, ita sane ut plebem et populum sibi commissum sic juste et canonice regat, quatenus pro ill . . . . redditurus . . . . . Judici . . . . . . . .
JOANNES servus servorum Dei, episcopus Romanae urbis, in Christo fratribus universis episcopis citerioris Britanniae salutem in Christo et visitationem.
Quia vice beati Petri apostolorum principis, Domino Deo dignante, omnium ecclesiarum curam suscepimus, sollicitudinem qua uniuscujusque fides integra in eodem Domino reservetur, sine qua nullus [Col. 0989C] ei placere valebit, ubique severe observare debemus. Ideoque notum sit vobis quoniam charissimus frater noster Arduinus, sanctae Turonensis Ecclesiae archiepiscopus, veniens ad apostolorum limina Romam oratum, interpellavit nos quod jura sui archiepiscopatus, quae ab antiquis temporibus per decreta sanctorum pontificum sanctae Romanae matris Ecclesiae suis praedecessoribus concessa et confirmata fuerunt, a vestro archiepiscopo et suis decessoribus per violentiam et paganorum Normannorum contrarietatem sublata videntur. Unde apostolica auctoritate vobis sciatis [Col. 0989D] Editi addunt esse. interdictum, ne illius ullo modo juri resistatis deinceps, de omnibus quae praedictus archiepiscopus confirmat archiepiscopatui [Col. 0989D] suo pertinere debere, quousque ille vester archiepiscopus, aut aliquis ex vobis cum Arduino archiepiscopo, sive cum suo suffraganeo, vel alio fideli misso ad nostram sanctam matrem Ecclesiam veniat, ut ibi praecognitis causis inter vos et illum, quod aequum comprobabimus, definiatur ad laudem Dei et Domini nostri Jesu Christi. Quod si aliter quam jubemus contra voluntatem ejus feceritis, cognoscatis vosmetipsos Dei et B. Petri principis apostolorum, per nostrae humilitatis mandatum, auctoritate excommunicatos ab omni ecclesiastico officio. ( Hic desinit membrana Turonensis; quae sequuntur, adduntur in editis. ) Quod si vero debitam reverentiam circa praedictum fratrem nostrum observare [Col. 0990A] vobis placuerit, secundum justitiae decretum a sancta Romana Ecclesia statutum, permaneatis cum Dei bebenedictione in unitate nostrae catholicae communionis. Interea sciant regni vestri homines, maxime nobiliores, nominatim Berengarius, et filius suus Conatus, et Hoel cum fratre suo Guerech, cum caeteris majoribus, ut si contra justitiam inobedientes fuerint huic nostrae jussioni, et contrarii seu rebelles exstiterint praedicto fratri nostro Turonensi episcopo, sint et ipsi excommunicati et nostra benedictione apostolica privati.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, fratribus et coepiscopis per urbes Galliarum consistentibus et praesidentibus, HICTERIO scilicet Arelatensi, AMBLARDO Lugdunensi, TEUTHBALDO Viennensi, STEPHANO Claramontensi, AIMONI Valentinensi, WIDONI Vesontiensi, ADONI Matisconensi, FROTGARIO Cabilonensi, WIDONI Vallaviensi, LONDRICO Avenionensi, GERALDO Genevensi, MAGNERIO Lausanensi, LUBOINO Lurensi, ROSTAGNO Vivariensi, apostolicae gratiam benedictionis et gloriam aeternae beatitudinis.
[Col. 0990C] Laetamur valde in Domino et exsultamus quod dilectio Dei et charitas proximi, quam vos studiosissime multorum relatione audivimus custodire, ad vias Domini et mandata facit vos subtiliter anhelare, ut pontificatus vestri discretum regimen multis sanctae Ecclesiae filiis necessarium praestet levamen. Quod manifestis probationibus vos semper facere desideramus pie et commonemus ut virtutum pennis ad coelestia convolantes plures ad Christum populos trahere post vos possitis. Nostrum namque est vos hortari ne Domini disciplinam, per quam pervenitur ad gloriam, parvipendatis aut negligere vetitis. Quoniam vos estis, ut ait Dominus, lux mundi et sal [Col. 0990D] terrae, quibus commisit Dominus Jesus Christus Ecclesiam suam regendam, quam acquisivit sanguine suo. Notum itaque vobis facimus, dilectissimi, quod latior et amplior specialissime nobis est, charitas circa monasterium Cluniense, cui sapienter et beate praeest charissimus filius noster domnus Maiolus abbas vobis, ut credimus, bene notus ut pote vir religiosus, quem vobis attentius et diligentius cum monasteriis omnibus, quae ejus sunt subjecta regimini, commendo; vestramque beatitudinem precor quod Dei amore, ac veneratione beati Petri apostolorum principis, nostrae quoque dilectionis affectu, protectores sitis coenobiorum sibi commissorum. Nostra insuper auctoritate beati Petri vice [Col. 0991A] fulta et roborata, Dei omnipotentis disponente gratia, vos commonefacio, ut quicunque potens, vel persona alicujus momenti praeeminens res seu possessiones jam dictorum locorum pervadere ausu nefario tentaverit, censuram vestrae excommunicationis districtissimam, mox ut cognoveritis, irrevocabiliter et acrius incurrat, et a conventu fidelium segregetur, per vestram necne testificationem satis formidabilem vinculo nostrae excommunicationis se noverit colligatum, donec satisfactione congrua resipiscat, et praedicti monasterii patri Maiolo humilitatem exhibeat veniam postulando et consequendo. Denique vos adjuro sub invocatione sanctissimae et individuae Trinitatis atque auctoritate apostolica enixius praecipio, et, ut fratres charissimos rogo, non [Col. 0991B] licere vobis praeterire hoc nostri pondus praecepti, quod et sanctae Ecclesiae exaltatio et vestra ad aeterna bona est provectio. Te etiam, frater et coepiscope Stephane, in Domino alloquor pro insita bonitate tibi ut compellas Amblardum fidelem tuum Celsinianensi coenobio propriam terram, quam hactenus eidem subtraxit monasterio, [restituere], ut tuo judicio correctus ligamina terribilis excommunicationis et poenas aeternae damnationis evadere possit; quoniam si non resipuerit, interminabili anathemate ferietur. Res quoque exigit ut tibi aliqua dicamus, frater charissime, et amande domne Ado episcope, quem, licet non viderimus, ex nomine novimus in omni spirituali bonitate. Efflagitamus itaque benignissimam tuae paternitatis dulcedinem, ut quo vicinior esse [Col. 0991C] videris praefati monasterii scholae, et tua protectione pro tuo posse celerior fratrum necessitatibus occurrat, qui te ex abundanti charitate diligunt et ulnis totius amoris perfectissime ambiunt, et amplecti desiderant. Quocirca Cluniensis monasterii semper esto protector, sicut beati Petri es fidelis amator.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, charissimo [Col. 0991D] in Domino fratri ADALBERONI sanctae Remensis Ecclesiae dignissimo archipraesuli, perpetuam in Domino salutem.
Si ecclesias longe lateque diffusas divino nutu in sancta religione crescere cognoscimus, Deo omnipotenti laudibus exsultare gratiasque juges referre debemus. Quapropter cognovimus tua industria stabilitum in Mosomo castro, quod est super fluvium Mosae, in veneratione Dei genitricis Mariae, monasterium monachorum religione deculatum [ for. decoratum, vel a decus decusatum], tuisque proprietatibus, ecclesiaeque tuae, terris et ecclesiis dotatum, quod sub pagina B. Petri, apostolorum principis decreti, nostrique, te orante, suscepimus. Insuper [Col. 0992A] locellum, qui a Stephano viro illustri atque ejus conjuge Freduide, Tin nomine constitutus, sanctoque Remigio suppositus fuit, quem eidem monasterio Mosomo, quia per se ob exiguitatem rerum stare non poterat, contulisti, collatis rebus in compensatione B. Remigio, consentientibus fratribus. Ut autem cognoscat universa Ecclesia nos unanimiter assentire: a te collata vel conferenda, seu a quibuslibet, in terris cultis et incultis, vineis, pratis, ecclesiis, mancipiis utriusque sexus; aquis, aquarum decursibus, in omnibus ad supradictum monasterium pertinentibus, B. Petri apostolorum principis, et nostri, firmamus decreto, quatenus sine livore oblatrantium locus quietus et inviolabilis jugiter permaneat. Si quis interea, quod non credimus, [Col. 0992B] temerario ausu contra ea quae ab hac nostra auctoritate pie et firmiter per hoc nostrum privilegium disposita sunt, ire tentaverit, vel haec quae a nobis ob laudem Dei pro stabilitate jam dicti monasterii, statuta sunt, frangere et in quoquam transgredi, sciat se auctoritate B. Petri, cujus, quanquam immeriti, vices agimus, anathematis vinculo innodatum, et cum diabolo et Juda traditore Domini nostri Jesu Christi aeterno incendio concremandum. At vero qui pio intuitu observator in omnibus exstiterit, custodiens nostri apostolici constituti ad cultum Dei respicientis praeceptionem, benedictionis gratiam et delictorum suorum indulgentiam consequatur, et vitae aeternae particeps efficiatur.
Scriptum per manum Stephani scriniarii sanctae [Col. 0992C] Romanae Ecclesiae, in mense Aprili. Data per manus Andreae episcopi IX Kalend. Maii, anno pontificatus domini nostri sanctissimi [Joannes], et tertii decimi papae, septimo; imperii autem D. Ottonis majoris Augusti XI, junioris II, quinto, in mense Aprili, indictione XV.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, diiectissimo in Domino fratri ADALBERONI, sanctae Remensis [Col. 0992D] Ecclesiae dignissimo archipraesuli, perpetuam salutem.
Convenit apostolatui nostro, pro universis Dei Ecclesiis, ne damna rerum suarum sustineant, sed magis semper in melius augeantur et crescant, curam habere. Igitur quia fraternitatis tuae dilectio nos postulavit, quatenus monasterium quod corpore beati Remigii nobilitatur, privilegio sanctae nostrae sedis apostolicae muniremus, quod ad Dei omnipotentis laudem, et ejusdem beati Remigii honorificentiam, nullius hominis avaritia et temeritate valeat in quoquam violari, et minui, sed potius augeatur et crescat. Quapropter per interventum tuae dilectionis, archimonasterio quod in Francia situm est non longe a civitate Remensi, cui praeesse videris, [Col. 0993A] confirmamus et corroboramus hoc nostrae auctoritatis privilegio omnes possessiones, omnesque res mobiles et immobiles, quae dici et nominari possunt, de terris, vineis, servis et ancillis, colonis et colonabus, aedificiis et habitationibus, thesauris, et ornamentis, et quibuslibet pecuniis. Statuentes sub divini judicii obtestatione, et anathematis validis interdictionibus, ut nunquam, neque ullus rex, neque archiepiscopus vel episcopus, vel etiam quorumlibet hominum magna parvaque persona, praesumat eidem archimonasterio ad damnum sive molestiam incumbere, sive de rebus et possessionibus ipsius auferre et alienare. Promulgamus autem et hoc auctoritate B. Petri, apostolorum principis, per hujus nostri apostolici privilegii constitutionem, ut omnia quae a [Col. 0993B] te vel a quibuslibet Christi fidelibus eidem archimonasterio donata sunt, vel in futurum donata fuerint, firma stabilitate ad jus et dominium ipsius permaneant: nec licentia sit cuiquam homini, vel conferre, vel alienare quid ex omnibus quae ad illud pertinent, nisi ad communem utilitatem roborandam justitiae, et gratiam competentis commutationis. Insuper abbatiam Sancti Timothei, quam eidem Sancto Remigio ad usum hospitalitatis tua largita est industria, quatenus cum tuorum, tum etiam successorum atque monachorum, ad hospitum necessaria, rara benevolentia non deficiat, abbas loci provideat, atque ad communem utilitatem distribuat: ita duntaxat, ne archiepiscopalis affluentia in suis nimium, non prout ferre locus possit, excedat. Si quis autem, [Col. 0993C] quod non optamus, nefario ausu, contra hujus nostri apostolici privilegii paginam sciens agere praesumpserit, sciat se Dei et S. Petri apostolorum principis, nostraeque humilitatis judicio excommunicatum, imo anathematizatum cum diabolo et omnibus impiis, quibus praeparatus est cruciatus aeternus. Qui vero pio intuitu hoc observare et custodire studuerit, a misericordissimo Domino Deo nostro benedictionis gratiam, et aeternae vitae gloriam inter sanctos et electos consequi mereatur.
Scripta per manus Stephani scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Apr. indict. 15. Datum per manum Andreae episcopi VIII Kalend. Maii, anno pontificatus domini nostri Joannis sanctissimi et tertii decimi papae 8, imperii autem domini Ottonis [Col. 0993D] majoris Augusti 11, Junioris vero 5, in mense 4, indictione quinta decima.
Pax Dei.âJOANNES episcopus, servus servorum Dei, dilectae meae, et in spiritualibus filiae domnae ADELAIDAE serenissimae Augustae imperatrici.
Quoniam concedenda sunt quae rationabilibus desideriis pertinere noscuntur, nostri apostolatus auctoritate, ad roboranda pia devotione sancta loca construentium, in praestandis privilegiis debet minime abnegari. 1. Igitur excellentiae vestrae laudabilis mansuetudo postulavit a nobis, quatenus monasterium Dei, et Domini nostri Salvatoris, situm non longe a Ticinensi civitate, quod ad laudem et gloriam nominis ejus modo aedificasse, renovasse, et [Col. 0994B] exstruxisse, religiososque monachos aggregatione, sub venerabilis abbatis regulari institutione excoluisse, et ex propriis rebus ditasse videmini, privilegiis sanctae Romanae et apostolicae sedis, modis omnibus decoretur, ut sub patrocinio, et tuitione sanctae nostrae, cui Deo auctore deservimus, Ecclesiae constitutum, nullius Ecclesiae juri et ditioni submittatur. Et ideo vestris piis desideriis faventes, hac nostra apostolica auctoritate decernimus, id ipsum praefatum Domini nostri Salvatoris monasterium amodo, et usque in finem saeculi, sub patrocinio et tuitione sanctae Romanae Ecclesiae, et apostolicae matris Ecclesiae, cum omnibus quae ad illud pertinent, pertinendum. Statuimus namque sub [Col. 0994C] divini judicii obtestatione et beati Petri apostolorum principis, nostraeque humilitatis interdictione, ut nullus unquam, imperatorum, regum, episcoporum et ducum, marchionum, comitum, vicecomitum, gastaldionum, nullusque hominum in quolibet ordine et ministerio constitutus, audeat moleste causis eidem monasterio incumbere, videlicet de rebus et possessionibus, de ustensilibus et ornamentis quae ei pertinere videntur, quoquomodo auferre aut alienare praesumat. Nec quamlibet malitiam, et jacturae molestiam, ibidem sive pacis tempore, sive belli ipsi inferre conetur. Profecto eum semper, ut praedictum est, firma stabilitate, sub patrocinio et tuitione sanctae nostrae Romanae matris Ecclesiae permanendum decernimus, confirmamus et concedimus.â2. [Col. 0994D] Baptismum etiam in eisdem ecclesiis monasterii pertinentibus, licenter fieri, apostolica auctoritate, permittimus; chrisma vero vel quidquid ad sacrum ordinem pertinet, a quacunque ecclesia, voluerint, nostra auctoritate accipiant. 3. Post obitum autem abbatis nemo ibi abbatem constituat, nisi quem consensus et communis voluntas fratrum ex ipsa congregatione elegerit. Electo vero abbate, sit facultas omni tempore praesulem eligere, qui tam sibi quam caeteris fratribus cum timore Dei, totiusque congregationis conniventiam, ubicunque voluerint consecrationis insignia, hujus nostrae auctoritatis privilegio absque ullo praetextu conferat datione ( sic ). 4. Simili quoque definitione, juxta desiderium vestrum, praecellentissima filia, decernimus, ut decimae [Col. 0995A] reddituum praedicti monasterii Domini Salvatoris a vobis fundati, a nullius ecclesiae praesule, quovis ingenio exigantur. 5. Promulgantes nempe, et auctoritate beatissimi Petri apostolorum principis, coram Deo et terribili futuro examine, per hujus nostri apostolici privilegii constitutionem, sancimus, ut universa quae a nobis in rebus mobilibus et immobilibus praefato monasterio oblata et concessa sunt, necnon et possessiones quae a regibus, et principibus, sui quibuslibet Christi fidelibus collatae sunt, fuerintve in posterum, inconcussa stabilitate ad ejus et dominium ipsum perpetuis temporibus perseverent. Nec licentia sit, ut dictum est eidem sancto monasterio pertinentibus, cuiquam magnae parvaeque personae diripere aliquid et auferre, ut profecto ad Dei laudem securum et [Col. 0995B] tranquillum, juxta id, quo munitum patrocinium, tuitione sanctae sedis apostolicae fore decrevimus, bene dotatum, et in melius dotandum permaneat. Si quis autem, quod non optamus, nefario ausu, praesumpserit haec, quae a nobis ad honorificentiam Domini Dei Salvatoris nostri, pro stabilitate ipsius monasterii statuta sunt, transgredi, sciat se anathematis vinculo, et excommunicationis innodatum, et cum diabolo, et omnibus impiis aeterni incendii atrocissimo supplicio deputatum. 6. At vero, qui pio intuitu custos et observator eorum exstiterit, omnimodae benedictionis gratiam, omniumque suorum peccatorum absolutionem et indulgentiam, et coelestis vitae beatitudinem, cum sanctis et electis a misericordissimo Domino nostro consequi mereatur in saecula saeculorum. [Col. 0995C] Amen.
Scriptum per manus Stephani scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae, in mense Aprili, indictione suprascripta 15.
Bene valete. Pax.
Data VIII Kal. Maii per manus Vuidonis episcopi bibliothecarii sanctae sedis apostolicae anno pontificatus domni nostri Joannis sanctissimi ac religiosissimi XIII papae; imperii vero domni Ottonis majoris XI, junioris autem V, in mense, et indictione 15 suprascripta.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, PETRO venerabili episcopo sanctae Ticinensis Ecclesiae salutem.
Cum piae desiderium voluntatis, et laudandae devotionis intentio, sacerdotalibus sit semper studiis adjuvanda, cura est sollicitudini adhibenda, ut ea quae pro quiete religiosae congregationis fuerint ordinata, nec dissimulatio negligere, nec quaedam valeat praesumptio perturbare, scilicet, sicut hoc quod rationis exigit utilitas oportet definiri, ita quod definitum [Col. 0996A] fuerit, non debet violari. Et quia praecellentissima filia nostra Adelaidis Augusta divini amoris fervore succensa, non longe a moenibus Ticinensis civitatis, monasterium in propriis constituit, sanctosque, ac venerabiles coenobitas ibidem undecunque potuit, colligere curavit, qui in sanctae conversationis proposito, secundum beatissimi Benedicti normam regularem sub abbate viventes, incessanter Dominum majestatis exorare, tam pro requie prioris viri sui gloriosae memoriae Lothariae regis, quamque pro statu imperatoris clementissimi filii nostri Ottonis invictissimi Augusti, simul etiam communis filii, et eorum, ac nostri item Ottonis augusti suaeque animae mercede, praedictumque monasterium liberaliter possessionibus dotaverit, necessariisque omnibus [Col. 0996B] vota, id quod sibi pie visum est pro habitantium sustentatione cumulaverit, bene fratrum reverendissime, tua sanctitas; cui ne voluntas unquam duceretur in veritum, et ea, quae pro quiete monachorum disposita fuerant turbarentur, quaeque contulit in jure eidem monasterio apostolica petiit auctoritate firmari. Haec quoque suae petitioni subjungente, ut eidem monasterio tam in dispositione rerum, quam in ordinatione abbatis, quaedam pariter privilegia largiremus; sciens quippe eam apostolicae sedi reverentiam a fidelibus exhiberi, ut quae ejus fuerint decreto disposita, nullius deinceps usurpationis molestia quatiantur. Unde quia effectum, et imperialis voluntas, et tam pia pro servorum Dei quiete, [Col. 0996C] sollicitudo expostulabat, juxta petitionem ejusdem praecellentissimae filiae nostrae Augustae, praefato eidem monasterio in honorem Domini Salvatoris constituto, sanctae sedis apostolicae privilegia gratanter indulgemus, ubi omnia, quae amplectendae voluntatis ejus studium deposcebat, apostolicae auctoritati annisu firmata sunt. Statuentes inter alia ut nullus episcoporum vicinarumque ecclesiarum, quilibet sacerdos in idem monasterium sibi jus ecclesiasticum aliquomodo vindicet, ac defendat, nisi forte a parte monasterii, licet a fratribus pro negotio aliquo ecclesiastico, fuerit invitatus. Et quoniam, fratrum dilectissime, locus ipse, ubi praedictum monasterium exstructum est, ad dioecesim sanctae Ticinensis ecclesiae, cui tua fraternitas, Deo auctore, [Col. 0996D] praeest hactenus pertinuisse dignoscitur, ne sub hac occasione, in eodem monasterio alicujus potestatis praerogativam tibi aliquando usurpare praesumas, ex beati Petri apostolorum principis, nostraeque humilitatis auctoritate, modis omnibus interdicimus. Postulatus vero a parte monasterii, scilicet a fratribus, visitationem tuam illis, respectu divini amoris, devote exhibe; non autem petitus monasterii secreta ullatenus adire praesumas, ne per adventus tui praesentiam, in servorum Dei recessibus, popularis occasio praebeatur. Haec namque omnia, quae, tibi in praesenti de saepedicto monasterio interdicimus. cunctis etiam, qui in eo, quo es ordine, locoque successerint, sub interminatione divini judicii, beati [Col. 0997A] quoque Petri apostoli, nostraeque humilitatis auctoritate, sibi aeternaliter interdicta cognoscant. Tu vero, frater, ea quae a nobis statuta sunt, sacerdotali sicut decet studio inviolata conserva, nec ea patiaris in aliquo temerari, scilicet in custodiendis eis fraternitas tua se semper exhibeat, quatenus et omnem inquietudinis occasionem de loco venerabili excludat, et aliis similia operari persuadeat, diu se in custodiendam voluntatem nostram, sollicitam, ut decet exhibuerit, et devotam. Hujus autem censurae cautionem, duplici tenore scribi decrevimus, statuentes, ut una inter tuae ecclesiae scrinia, aliam vero ab abbate servetur monasterii.
Scriptum per manus Stephani scriniarii sanctae Romanae Ecclesiae in mense Aprilis, indictione 15, [Col. 0997B] anno Domini 972.
JOANNES servus servorum Dei BOLEZLAO, catholicae fidei alumno, apostolicam benedictionem.
Justum est benivolas aures justis accommodare petitionibus, quia Deus est justitia, et qui diligunt Deum justificabuntur; et: Omnia diligentibus Deum cooperantur in bonum. Filia nostra soror tua, inter caeteras haud abnegandas petitiones, cordi nostro [Col. 0997C] dulces intulit ex parte tui preces, scilicet ut nostro assensu in tuo principatu, ad Dei laudem et gloriam Ecclesiae, liceret fieri episcopatum. Quod nos utique laeto animo suscipientes, Deo gratias retulimus, qui suam Ecclesiam semper et ubique dilatat, et magnificat in omnibus nationibus. Unde apostolica auctoritate et sancti Petri potestate, cujus, licet indigni, tamen vicarii sumus, annuimus et collaudamus; atque incanonizamus, ut ad ecclesiam Sancti Viti et Sancti Wenezlai martyrum fiat sedes episcopalis; ad ecclesiam vero Sancti Georgii martyris sub regula sancti Benedicti, et obedientia filiae nostrae Mariae sororis tuae, constituatur congregatio monialium. Verumtamen non secundum ritum aut sectam Bulgaricae gentis, vel Ruziae, aut Slavonicae linguae, [Col. 0997D] sed magis sequens constituta et decreta apostolica, unum potiorem, ad placitum Ecclesiae totius, eligas in hoc opus clericum, Latinis apprime litteris eruditum: [Col. 0998A] qui uti vomere, novalia cordis gentilium scindere, et triticum bonae operationis serere, atque manipulos frugum vestrae justitiae Christo reportare sufficiat. Val.
JOANNES episcopus, servus servorum Dei, divinae pietatis nutu sedis apostolicae humilis papa, YTERIO condigno fratri Arelatensis Ecclesiae metropoli, pariterque archipraesuli, salutem et benedictionem optat in aevum, etc. THETBALDO Viennensis Ecclesiae [Col. 0998B] archipraesuli ejusque suffragantibus universis, AYMERICO primae Narbonensis venerabili archiepiscopo cum suis subjectis; SYLVESTRO secundae Narbonensis digno archipraesuli, suisque subjacentibus domino videlicet, LAUDERICO, THEODERICO, AYRANDO, HONORATO, PONTIO et HUMBERTO dignissimis Ecclesiarum suarum pastoribus communem ac perennem aeternitatis gloriam.
Scitote vos rectores fore clavesque coelestis januae vobis a Deo potestatem ligandi ac solvendi, etc. Doleo itaque et vehementissime contristor super tanti sceleris causa, quae a multorum hominum ore creberrime nostris conspectibus diffamatur, quia primas Arelatensium quae principatum et caput obtinet caeterarum Ecclesiarum secunda a Romana [Col. 0998C] sed e multimodis lacerationibus eviscerata jacet, et conculcatam fore audivimus, impletam in ea prophetae sententiam dicentis, Sedet in tristitia domina gentium; quapropter vobis et cunctis Ecclesiarum Dei fidelibus propriis apicibus designare cupimus querelam tanti sacrilegii, cur praedictus ejusdem Ecclesiae antistes nequiter assidua confligatur injuria. Ea namque juvamina quae a largitoribus nostrae Ecclesiae sunt, semper cedenda sciatis a nobis plenissime fore largienda. Hunc igitur a clavigero regni coelestis, nostraeque inclytae potestatis auctore, nostraque providentia suae quoque cessionis coacti, largimus ei integram habere licentiam, et potestatem abominandi, gladio quoque excommunicationis feriendi eos, qui ei contrario [Col. 0998D] obstiterint. Quod nos vere ut omnibus cognitum est abnegare non valemus. Quamobrem obsecrando vobis praecipimus, atque fraterne flagitamus, [Col. 0999A] ut omnes qui ausu temerario terram sanctuarii fuerint ausi contingere, vel in aliquo laedere, et injurias ei inferre, nullius admirantes personam plenissimum usquequaque faciatis legere, et secus sanctorum canonum praecepta graviter eos corrigite. Postremum vero si necesse fuerit tempore et hora qua ipse vos deprecando admonuerit, cum ipso pariter gladio excommunicationis percutite, tenor autem nostrae excommunicationis iste est quem vos volumus roborare atque confirmare.
Auctoritate sanctae et ineffabilis Trinitatis, id est Patris, et Filii, et Spiritus sancti, sint excommunicati, partem habeant cum Dathan et Abiron quos terra vivos absorbuit; cum Juda quoque, qui [Col. 0999B] Dominum tradidit, aeternis incendiis concrementur; domus quoque eorum vastentur, sintque cum diabolo in igne, cujus ignis non moritur, et vermibus qui non moriuntur. In praesenti saeculo sentiant eamdem poenam quam sentit Herodes, qui consumptus a vermibus exspiravit. Adjungat eis Dominus pestilentiam, donec pereant de terra et de his quae sunt in ea. Percutiat eos Dominus egestate, febri, frigore, ardore et aestu, et persequentur eos omnia mala haec, donec evellantur a sedibus paradisi; feriat eos quoque Dominus ulcere, et parte corporis per quam stercora digeruntur. Scabie quoque, et prurigine, ita ut curari non possint. Amentia et caecitate a Domino feriantur; habeant quoque consortium cum Ario, cujus intestina in secessum egressa sunt. Maledictione perpetua, maledicat eos Pater [Col. 1000A] aeternus, nisi se ad emendationem praeparaverint, et sint sanctae Dei Ecclesiae liminibus sequestrati, et a consortio fidelium Christianorum omnium segregati, et insuper perpetuis anathematis vinculis innodati, ita ut non queant solvi usque pervenerint ad emendationem congruam. Maledicti sint dormientes, et maledicti vigilantes; maledicti egredientes, et maledicti regredientes; maledicti edentes et bibentes, et maledicti esurientes et sitientes. Maledicti sint operantes, et maledicti ab opere cessantes; maledicti in domo, maledicti extra domum; maledicti sint in civitate, maledicti extra civitatem; maledicti sint in villis, maledicti in montibus; maledicti in vallibus, maledicti in silvis; maledicti in pratis; maledicti in aquis; maledicti [Col. 1000B] in omnibus locis, nisi se correxerint. Auferantur de partibus meritorum sanctae Dei genitricis Mariae omniumque aliorum sanctorum; recludanturque in baratro inferni. Ad postremum autem gladio perenniter excommunicationis nostrae, et Romanae Ecclesiae eos percutimus, et omnibus maledictionibus quae in Veteri ac Novo Testamento continentur, eos jugulamus, perpetuali quaque gehennae incendio concremandos etiam tradimus, nisi ad satisfactionem pervenerint. Volumus autem ut audientes haec prosequantur dicentes: Fiat, fiat, fiat. Qui autem huic sententiae nostrae obedire noluerit, sit anathema, maranatha, cujusve ordinis sit. Item enim dicitur perditio sit illis in adventum Domini. Amen.
Notitia historica
Udalricus Episcopus Augustanus, secundus hujus nominis (nam de primo jam supra egit Fabricius noster lib. VIII, p. 305 s.) rexit Ecclesiam suam ab a. 924 ad 973. Vitam ejus exhibet Anonymus a Velsero Opp. p. 515. Surio 4. Jul. Mabillonio Saec. V Benedictino, p. 415, et in Actis Sanctorum tom. II Julii, p. 97, editus, cum Commentario praevio Jo. Pinii p. 73, 97. Item Benedictus Gullmann, Augustanus, in Dissert. Lips. 1693 praeside M. Godofredo Ludovici habita. Ei Sermo synodalis, parochianis presbyteris in synodis enuntiandus ascribitur, editus primum t. IX Conciliorum Binii edit. secundae pag. 803.
Observationes praeviae
[Col. 1001A] 1. Auctores antiqui (nam recentiores interim silemus) omnino tres, qui sancti Udalrici ( S. Ulric ) episcopi Augustensis gesta posteris tradiderunt, inveniuntur, omnes a Marco Velsero, reipublicae Augustanae duum viro clarissimo, typis vulgati. Primus sub anonymi titulo; secundus Gebehardus, Udalrici in eadem sede successor quartus; tertius Berno Augiensis abbas, quos Ekkehardus junior suppressis nominibus laudat in lib. de Casibus monasterii sancti Galli cap. 5, ubi quaedam ab eis praetermissa refert. Praeter hos Ditmarus, Chronicon Augustanum aliique rerum Germanicarum Alamannicarumve historici de Udalrico honorifice agunt; inter recentiores illustrissimus cardinalis Baronius. At de primis vitae scriptoribus hic praecipue dicendum.
[Col. 1001B] 2. Qui primus Udalrici acta litteris consignavit, anonymus a Velsero caeterisque dictus, pluribus in locis se Udalrici aequalem ac familiarem fuisse indicat, ut num. 18: «Ea quae vidimus non decet totum omittere.» Et num. 54: «Haec vero nemine dicente comperiebam, sed propriis oculis in quamplurimis peracta conspiciebam.» Udalscalcum esse quidam opinati sunt; sed quis sit Udalscalcus ille non satis explicant. Unus fuit eo nomine monachus Augustanus ad sanctam Afram, seu ad sanctum Udalricum, is qui de discidio inter Henricum episcopum et Eginonem abbatem exorto librum insignem scripsit, in tomo II Henrici Canisii editum, ubi quaedam sancti Udalrici miracula commemorat. Idem postea ejusdem loci abbas fuit ab anno 1126 ad 1148. Udalscalcus [Col. 1001C] alter fuit episcopus Augustensis post medium saeculum duodecimum; sed uterque longe ab anonymi nostri aetate. Hunc ecclesiae cathedralis canonicum exstitisse patet ex libro de Miraculis (quem unius ejusdemque auctoris esse existimo) huic Vitae subjecto. Nam, cap. 28 relato quodam miraculo ad sancti Udalrici tumulum in ecclesia S. Afrae patrato, addit exinde concursum populi factum in principem seu episcopalem ecclesiam Sanctae Mariae. [Col. 1001D] «Inde in civitatem, inquit, ad ecclesiam Sanctae Mariae [Col. 1002A] venientes, haec nobis annuntiaverunt:» Primi istius auctoris nomen ignorasse videtur secundus vitae scriptor Gebehardus, qui primam de sancti Udalrici gestis lucubrationem, «a quodam illustri viro compositam,» in prologo suo dicit. Sed tandem istius anonymi nomen in itinere nostro Germanico didicimus ex vetusto codice Ratisponensis monasterii Sancti Emmerammi, ante annos quingentos scripto, in quo prima haec Vita reperitur sub titulo post capitulationes ita expresso: «In nomine Domini incipit Vita sancti Udalrici episcopi et confessoris Christi, edita a Gerardo, qui ab eo fuit presbyter ordinatus.» Gerardum itaque in posterum licebit appellare anonymum, qui nescio an idem sit cum Gerardo Udalrici capellano, de quo in Vita num. [Col. 1002B] 63, seu praeposito, de quo num. 70, atque presbytero, num. 83.
3. Binos Gerardi libros de Vita et Miraculis Udalrici cum simplici stylo scriptos legisset Gebehardus episcopus, eos novo orationis genere expolire aggressus est, uti ipse in Prologo suo testatur; sed morte praeventus, opus perficere non potuit. Fuit is ab Udalrico Augustensis episcopus quartus, utpote qui post Henricum Udalrici successorem, anno 982, postque Ethicum anno 988 exstinctos, successit Liutolfo post septem regiminis annos, atque ipse anno post millesimum secundo e vivis excessit. Gebehardi lucubratio imperfecta desinit in laude activae et theoricae Udalrici vitae ab initio ejus pontificatus.
[Col. 1002C] 4. Paulo post ipsum Berno a Fridebaldo, monasterii Sanctae Afrae apud Augustam Vindelicorum abbate quarto rogatus, anonymi scriptionem alia item forma exornandam suscepit, idque re vera exsecutus est ante annum 1030, qui Fridebaldi abbatis supremus fuit. De Bernone Hermannus ad annum 1008. «Ipso anno, inquit, Heinricus rex, cognita tandem post duos annos Immonis crudelitate, remoto eo, Bernonem, virum doctum, et primo [Col. 1002D] Prumiensem monachum, Augiae constituit abbatem. [Col. 1003A] Qui gratanter susceptus, fratres dispersos recollegit, et a Lamberto Constantiensi episcopo abbas ejusdem loci vicesimus nonus consecratus, magna insignis scientia pietateque praefuit annis quadraginta» Obiit anno 1048. Ejus elogium alias Deo dante referemus. Ex his tribus auctoribus unum hic damus, Gerardum, propterea quod ex aliis nihil fere scitu dignum, quod ab ipso non acceperint, discere liceat. Anonymi porro, id est Gerardi, commentatio primum typis excusa est ac notis illustrata ab ornatissimo viro Marco Velsero Augustae Vindelicorum anno 1595, ex quo sequentem editionem adornavimus.
5. Sed, antequam eam exhibeamus, quaedam in antecessum ad ejus illustrationem praemittere juvat. Et primo quidem inquirendum an monachus fuerit [Col. 1003B] Udalricus, quem alii Vodalricum seu Othalricum, alii Wolricum appellant. Monachum ante episcopatum fuisse negant auctores Vitae sanctae Wiboradae apud S. Gallum reclusae, cui, cum suum de ineunda monastica professione consilium aperuisset, aliud a Deo statutum de ipso fuisse significavit, nempe futurum episcopum Ecclesiae Augustensis, ut in ejus Actis superius ad annum 925. Sed antea ejusdem ecclesiae canonicum fuisse testis est Ekkehardus junior in loco mox citato. Etsi vero Udalrico esse monacho non licuit, veste tamen monastica episcopus usus est, addictus, quatenus episcopalis dignitas ferebat, sancti Benedicti regulae, cujus elementa in Sancti Galli monasterio educatus didicerat. Sic enim Gerardus loquitur num. 17: «Semper cuti suae laneum [Col. 1003C] apponens vestimentum, et regulam sequens monachorum.» Berno addit eum a carnibus perinde abstinuisse. Quia vero severum suis silentium de nocte praescribit sanctus Benedictus, id maxime in Quadragesima servandum sibi proposuit Udalricus; quo tempore «omne colloquium, nisi cum Deo et sanctis, usque ad alterius diei primam peractam omnino devitavit.» Denique, cum episcopalis oneris sarcinam in Adalberonem nepotem suum sub extremum vitae suae tempus rejicere animo destinasset, «episcopus indumento more monachorum formato induebatur, quorum antea regulam multimodis virtutibus sequi consueverat,» apud Gerardum num. 62. Et in synodo Ingelheimensi Gerardo capellano suo jussit consilium suum de relinquendo saeculo [Col. 1003D] exponere. Quod ipse Gerardus praestitit his verbis: «Excellentissimi imperatores et religiosissimi antistites, desiderium domini mei est relinquere saeculum, et secundum regulam sancti Benedicti sanctam inire vitam, et in contemplativa vita diem exspectare obitus sui. In indumento pro certo habitus exterioris potestis cognoscere voluntatem animi interioris.» Ita Gerardus num. 63. Non visum est Patribus Udalrico id licere, sed tamen in habitu semel suscepto ipsum decessisse jure affirmare possumus; atque adeo non immerito eum inter nostros computamus. Trithemius in Historia Hirsaugiensi asserit eum in coenobio Sanctae Afrae ab eodem constructo monachum factum fuisse ante obitum.
[Col. 1004A] 6. Udalricus quaedam ante pontificatum gessit a tribus auctoribus omissa, quae hic praemittenda sunt ex Ekkehardi cap. 5: «De sancto Udalrico autem qualiter nobiscum egerit, dicta Patrum quaedam audivimus, quae quidem in vita ejus vel tertio jam scripta non invenimus. De nobilibus enim ille, ut et ab aliis jam dictum est, natus, apud nostrates educatus est et doctus. Hic viam, qua in coelos volavit, subvolare didicit; hic virtutibus quas nunc operatur praeludium fecit. Sanctorum enim nostrorum Galli et Otmari, quos puerulus patres elegit, se monachis jungens cum sanctis sanctissimus et cum electis ingreditur electissimus. Hartmanni enim junioris discipulus divina prae omnibus Spiritu sancto praelibatus hausit. In refectorio coram patribus, ubi vel [Col. 1004B] in puncto peccare capitale erat, lector inoffensus creber erat, quamvis canonicus. Quod tamen illi progenitorum suorum indultum est gratia. Widoradam inclusam, coaevulis se licentia data ad ludos parantibus, feriatis diebus furtim visitare assolitus, divinis ab illa interdum verbis et exemplis instructus est paginis. Nam quadam die cum illum ante fenestellam clausulae stantem levissimo videret cingulo praecinctum, de suo ei paratum offerens, castitatis, inquit, fili mi, tibi cingulum hoc laneum meum a Deo accipe, continentiaeque stropheo (id est cingulo virginali) ab hac deinceps die per Wiboradam tuam te praecinctum memento. Cave autem, me tibi a Domino meo edictum ferente, ne ullis abhinc colloquiis vanis mulierculis miscearis; etsi, [Col. 1004C] ut facillime fit, aliquo carnis igne incensus fueris, loco in quo fueris mutato, Deus, in adjutorium meum intende; Domine, ad adjuvandum me festina, mox cantaveris. Sin autem sic pacem aliquo alio lapsu tuo vetante non habueris, titionem seu candelam ardentem, quasi aliud aliquid agas, quaerens, digitum vel leviter adure, eodemque versu dicto securus eris. Sic magistra praedurata discipulum sanctissimum futurum, ut ipse patribus narrabat, contra ignem igne praeduraverat. Multa sunt quae de doctrina nutricis suae (sic enim etiam vetulus eam nominare solebat) patribus ille dixerat, quae, quia austera hujus temporis sanctis videri possunt et impossibilia, ne quid eis suboleat praeterimus. De cilicio etiam, quo ipsa utebatur, cujus hodie asperitatem [Col. 1004D] pro reliquiis id habentes horrescimus, pulvillulum filio suo, ut et ipsa eum nominabat, in abstinentiae diebus utendum connexerat; quod interdiu in sinu gestans, noctibus ille maxillis lapide supposito aptare solebat. Tali ille lectisternio pro deliciis usque coram januis ecclesiae nocturnorum sonitum aut in sedili, aut nuda quidem exspectare terra solebat. His et aliis similibus eum a pueritia assuescentem, cum et feminarum alloquia et solita sociorum fugitasset ludicra, sanctulum illum derisorie jam ab inde coeperunt vocitare . . . . . Figuratis et interdum etiam risum moventibus, non tamen falsis et inanibus, crebro usus est verbis . . . . Idipsum etiam sibi pro reverentia sui, ut nobis canonicus [Col. 1005A] Evangelium legeret, concessum. Nam frater conscriptus tum vocis pulcherrimae gratiam habebat.» Et quidem inter fratres conscriptos Sancti Galli apud Goldastum in tomi II pag. 185 legitur Oadalrich episcopus. Addit Ekkehardus: «Diutius autem quam caeteri coaevi sui tum pro Wiborada sua scholis inhaeserat. Quas tamen tandem relinquens, suique juris in possessionibus factus Augustae, ubi canonicus ab infantia erat, in virtutum exemplis clarissimus, Gallum suum crebro visitabat, fratres suos conscriptos ter in anno ipse minister paverat.» Deinde miraculum refert de vase vinario, quod vehiculo e ponte lapso integrum superfuit. «Egerat quidem aliquando in loco Sancti Magni etiam diem sibi semper amabilem, reliquiasque ejus, ut mos [Col. 1005B] nobis est, cappa illa aquilifera indutus, vespere diei sancti ipse domum reportabat; et cum infirmus tunc esset, ut saepe quidem erat, paralyticus quidam adjutorio suorum in viam se, ut ipse super eum graderetur, prostraverat. At ille homini appropians, quasi de obstaculo indignatus, Surge, ait, quia et ego pedibus infirmus super te progredi nequeo. At ille tanquam ad increpantis verbum velocissime surgens incolumis abiit, secutusque fratres sine ullius adjutorio, Sancti Magni ecclesiam cum caeteris sanus introiit. Et episcopus capitio cappae imposito cum anhelus stetisset, et de via lassus, audiens sanitatem hominis, acriter in dicentes invectus, super cancellos tandem innititur; signumque tam manifestum ab se excutiens, sancti Magni [Col. 1005C] virtutem, quam manibus gerebat, hanc esse astantibus praedicans asseruit; neque tamen sic eis, ut hominem ab ipso sanatum esse discrederent, persuadere quidem ullo modo potuit. Haec de pluribus, quae apud Sanctum Gallum commanens gessit, tribus vitae ejus scriptoribus non praejudicantes scripsimus. Neque enim miramur eos, cum quibus in saeculo versatus est, ea quae cum spiritalibus gessit, quia minus sciverant, non scripsisse; sed plura eos quae de eo concinnantur vulgo et canuntur tacuisse, cum infima quaedam ejus magna fecerint, etiam miramur.» Et post nonnulla de facetis Udalrici dictis, et de obsidione Augustae per Ungros (quod postremum in notulis referemus) Ekkehardus haec subdit: «Hugo etiam quidam, regii generis homo [Col. 1005D] primarius, propter sororem viri Dei virginem sacram, incestu agnitam ab ipso, quia saepe inclinatus est, insolenter ei inimicus quadam die carri vehiculo, ut erat infirmitatis suae, occurrit invecto. Quem cum milites episcopi praecessores, uti ei non occurreret, praemonerent, carrucarium, inquit, illum ab itinere meo nunquam declinabo. Quod ille a dicentibus post audiens, carrucae, inquit, vehiculo, scitote, filii mei, ipse plus quam ego, indigus erit. Nec post multum nocte quadam sopori se tradens, cum evigilasset, lumbos in quibus peccaverat, acerrime dolens, in inferioribus ab illa nocte ita decreverat, ut praeter cutem et ossa gracilia nihil haberet. Sicque longaevitatis tempora, nunquam cogi valens [Col. 1006A] ut pacem a viro Dei peteret, perduxerat. Ipsa autem sanctimonialis illa sanctorum exemplorum postmodum visa est femina: quippe quam frater novis sententiis dum vixit, annuatim puniverat. Ungris autem a se recedentibus, cum Buchowam illos, ubi soror ipsa erat, partesque nostras, ubi Wiboradam matrem sciebat, invadere velle comperisset, orasse fertur: Domine mi, seram [ f. servam] istam adhuc impunitam mihi dona, ut gladio non pereat; sed et illam gladio semper paratam, ut palmam martyrii mereatur, confortans robora. Cellam quoque Galli tui integram cum famulantibus pie et misericors conserva. Atque ita precibus ejus sanctis effectum Deus undique dedit.» Hactenus ex Ekkehardo.
7. Augustam Vindelicorum, ad Lycum ( le Lec ) [Col. 1006B] fluvium sitam, complures rexerunt episcopi ex nostris, quos hic certo designare haud facile est, deficientibus nos idoneis argumentis. Simpertum jam laudavimus in superiori tomo pag. 553. Hunc Carolus Magnus rex «constituit episcopum in ipsa civitate» Augusta, teste Ermenrico Elewangensi saeculi IX monacho, «restituitque omnia, quae ab antecessore suo Pippino illuc tradita fuerant, insuper et addidit plurima. Suscepto episcopatu, Simpertus profectus est ad Augustam Vindeliciam et per annos fere triginta rexit ipsa monasteria,» nempe Campidonense, Sancti Galli, et cellam Sanctae Afrae, «construens basilicam Sanctae Afrae, et restaurans coenobium Sancti Magni,» nempe Faucense ( Fuessen ) (v. num. 46 hujus Vitae) , de quo egimus in saeculo [Col. 1006C] secundo, ubi de Sancto Magno. «Defuncto autem Simperto, Hanto (sic legendum, non Lanto, ut postea patebit) episcopatum suscepit, ipse in Bajoaria natus. Transactis post acceptum episcopatum septem annis, successores ejus, qui in ipsa Ecclesia constituti sunt, primus Nitkarius coepit a fundamentis ecclesiam Sancti Magni construere; caeteri vero praesules eum subsequentes, prout potuerunt, similiter construxerunt. Tamen non fuit aula basilicae ad perfectionem operis perducta, donec, Domino annuente, a gloriosissimo rege Ludovico, filio Ludovici clarissimi imperatoris, Lanto ipsam sanctam sedem adeptus est.» Hinc corrigendus Bruschii catalogus, qui Hantoni Waltherum primo, secundo Adelgerum, ac tertio tantum loco Neodegarium substituit, [Col. 1006D] cum ex adverso Ermenricus, auctor illius temporis, Hantoni proxime Nitkarium, qui cum Neodegario idem est, subjicit. Ermenrico suffragatur vetus index Augustensium episcoporum, in fine hujus vitae editus, in quo episcopi hoc ordine recensentur. Simpertus, Hanto, Nidger, Odalman, Wigger, Lanto, Adalpero, Hiltine, Oudalricus. Lanto basilicam Sancti Magni «quinto anno episcopatus sui perfecit,» ejusdemque sancti Magni corpus in decentiorem locum transtulit, «consilio inito cum archiepiscopo Magontiacensis Ecclesiae Otkario et caeteris episcopis suis suffraganeis.» Haec fuse describit Hermenricus, qui praesens aderat, apud Goldastum in tomo I Rerum Alamannicarum pag. 315, [Col. 1007A] ex quo potiora in Elogio sancti Magni delibavimus. Lantonis obitum Bruschius consignat anno 877; quo anno Udelmannum ei subrogat. Udelmanno «Widgarius seu Widogerus abbas monasterii Uttenburani ( Ottenbour ), eximie doctus et humanissimus,» successisse dicitur anno 888. Vidimus insigne istud dioecesis Augustanae monasterium, in amoeno loco situm ad Gunzium ( Gnutz ) amnem, elegantissimis aedificiis instructum, cujus loci basilica sanctis martyribus Alexandro et Theodoro, quorum reliquiae istic habentur, dedicata est. Primus loci abbas Totto, quem pro sancto habent, tametsi anniversario huic officio quotannis parentant. De eo in Calendario Uttenburano, «XIII Kal. Decemb., Totto noster abbas, qui corpus sancti Alexandri huc attulit, et [Col. 1007B] cujus parentes locum istum fundaverunt.» Et in brevi Chronico ad cyclos paschales: «Anno 1163 Totto sepelitur,» id est transfertur, «et principale altare dedicatur.» Fundatum est monasterium anno 764. Huic Udalricus libertatem restituit, ex sequentis Vitae cap. 25. Porro, ut ad propositum redeam, Widgarius anno 898, ut notat Bruschius, Helvetiorum reliquiis, gentilismo etiam tunc infectis, Christianam veritatem praedicasse memoratur, ob id «Helvetiorum Apostolus» appellatus. Widgarium anno 902 excepit Adalbero, quem monachum Elewangensem, atque abbatem ejusdem loci simul et episcopum fuisse Bruschius testatur. «Fuit vir, inquit idem auctor, eximie doctus, excellens musicus, San-Gallensis monasterii liberalissimus [Col. 1007C] benefactor, sancti Ulrici seu Udalrici alumnus et informator.» Adalberonem sancti Galli fratrem conscriptum beneficentissimum exstitisse tradit Ekkehardus cap. 5, probatque libellus de Fratribus conscriptis tomo II apud Goldastum pag. 181, ubi Adalbero anno 908 ad Sanctum Gallum in vigilia ipsius sancti venisse dicitur, «juncto sibi mitissimo Sebonensis Ecclesiae (Sabionensem [ Seben ] [v. metrop. Salisp. p. 439] alii appellant, nunc Brixinensem) antistite Meginberto;» ac locum variis donis locupletasse. Eo sedente Udalricus anno 909 Romam profectus, ejus mortem didicit a pontifice, a quo, cum ad suscipiendum episcopatum induci non potuisset, Hiltinus interim substitutus est. Qui anno 924 mortuus, tandem locum fecit Udalrico, quem [Col. 1007D] prae manibus habemus. Is si quid humani in studio erga nepotem suum Adalberonem, quem successorem designavit, passus est, indubie ante mortem diluit, cum ipsius nepotis praematuram mortem in poenitentiae remedium convertit.
8. Caeterum Udalricus statim a suo ipsius obitu merito sanctus dictus creditusque est. Nam praeter ejus vitae scriptores, Hartmannus in Actis sanctae Wiboradae superius adductis, aequalis auctor, sanctum Udalricum; Ditmarus, anno 1018 mortuus, sanctum patrem Othalricum vocat in lib. I, et in lib. III Othelricus gemma sacerdotum ab eodem appellatur. Nec mirum sane, cum anno 993, id est ab ipsius obitu vigesimo, in sanctorum album relatus sit a Joanne papa XV, cujus hac de re litteras [Col. 1008A] post vitam et miracula referemus. Liudolfus autem episcopus, qui pontificis jussu corpus sancti Udalrici tumulo extulit, oratorium in ejus honore construxit, teste Chronographo Magdeburgensi. Et hic sane honor eo majori consideratione dignus est quod solemnis iste canonizandi (ut loquuntur) ritus a sancto Udalrico initium coepisse videatur, ut in hujusce tomi praefatione exposuimus, praehabita inquisitione de ejus vita et miraculis, quae in duobus sequentibus libris proferuntur. Illud etiam observatione non indignum quod Gregorius papa VII Henrico Aquileiensi episcopo, qui antea canonicus Augustanus fuerat, usum pallii concedit, praeter alias, «in festivitatibus beati Udalrici confessoris Christi atque pontificis, et beatae Afrae martyris,» ut legitur [Col. 1008B] in lib. VI epistola 38. Ita vero Udalrici nomen celebre evasit, ut vocabulum et titulum primum indiderit ecclesiae ac monasterio Sanctae Afrae apud Augustam perinsigni, quod modo Sancti Udalrici ( S. Ulric ) et Sanctae Afrae nuncupatur ob ejus in eo loco sepulturam ac venerationem. Hunc locum monachis Benedictinis anno 1012 concessit Bruno episcopus Augustanus, praeposito abbate primo Reginbaldo, quem Bernardus Hertfelderus monasterii prior sanctum vocat in sua basilica sanctorum Udalrici et Afrae, et ex Kiburgensibus comitibus, id est Udalrici gente, oriundum. Reginbaldo abbati successit Dego anno 1015. Degoni post triennium Godesgenus, et post biennium Frideboldus anno 1030 mortuus: quo postulante Berno tertiam de sancto [Col. 1008C] Udalrico scriptionem aggressus est. In eadem basilica asservantur sancti Udalrici reliquiae, magna ex parte sub ejus ara, in qua sacrum facere nobis datum est, reconditae, praeter caput, aliaque nonnulla peculiaribus scriniolis inclusa, quorum ectypum exhibet Hertfelderus, uti et calicis, casulae, stolae et manipuli atque dalmaticae, quibus vir sanctus usus est. In monasterio Murensi item ejus stola et quaedam reliquiae servantur. De ipsius inventione post librum Miraculorum agendum.
9. De quibusdam scriptis, quae Udalrico tribuuntur, dubiae admodum et incertae sunt conjecturae. In his est «sermo synodalis parochianis presbyteris in synodis enuntiandus.» Quem Marcus Velserus Udalrici esse existimavit, propterea quod pleraeque interrogationes, [Col. 1008D] quas Udalricus presbyteris in ejusmodi synodis facere solebat, teste Gerardo in sequentis libri cap 6, praedicti sermonis (qui in tomo IX Conciliorum Labbeano editus est col. 803) interrogationibus respondeant. Verum dici potest id genus interrogationum capitula ab Udalrico accepta fuisse ex vulgari formula sermonis, qui in hujusmodi synodis haberi solebat. Et certe idem sermo, paucis immutatis, Leoni papae IV ascribitur in tomo VIII Conciliorum col. 35. Similis est item Ratherii sermo synodicus in Spicilegii tomo II pag. 256. Alius Udalrici sermo ad populum refertur in sequentis Vitae cap. 9. Ad haec quaedam superiori saeculo Udalrici nomine venditata est epistola ad Nicolaum papam: cui auctoritatem conciliare conati [Col. 1009A] sunt novatores ex Aeneae Silvii Apologia ad Mayerum, ubi pontificem ab Udalrico de concubinis reprehensum dicit. Ad purum commentum censet Velserus; tum quia nullus toto Udalrici tempore Nicolaus papa Ecclesiae Romanae praefuit; tum quia haec Aeneae verba in aliquibus codicibus non leguntur, absuntque ab editione Romana anni 1584; praeterea Gerardus nullam hujus reprehensionis mentionem facit. Tametsi non injuria dici potest, id cadere posse in Joannem XII, quem flagitiis deditum Otto Magnus in frequenti synodo exauctorari [Col. 1010A] curavit, cum frequenter admonitus resipiscere noluisset.
10. Sed jam tandem referenda est anonymi seu Gerardi lucubratio, quam Baronius caeteris merito praetulit ob simplicitatem, quae veritatis magis, consentanea est; laudatque Marcum Velserum, apud Augustanos duum virum celeberrimum, qui hanc scriptionem «jam oblivione sepultam typis cudendo et notis illustrando, revocavit ad vitam.» Ita vir illustrissimus ad annum 924.
Vita S. Udalrici
[Col. 1009B] Aures plurimorum cum fama miraculorum Christi, quae per servum suum sanctum Udalricum in honorem suae sanctissimae genitricis Mariae fieri concessit, frequentissime pulsaret, et adhuc mentes eorum dubitatio occuparet, missis ad me legatis rerum veritates ex meis responsionibus cognoscere cupiebant, rogantes me ut ea quae ego inveritate scire potuissem, lucida descriptione eis manifestarem. Cumque interrogantium tanta pluritas me undique interrogationibus cinxisset, ut omnibus singulariter responsa scriptis dare non posse aestimarem, cogitare tacitus coepi intra memetipsum, ut cum tacita experientia experiri studuissem originem ortus ejus, ut, descripto ejus ortu, vitam subsequentem et obitum veraci relatu interrogantibus et legere volentibus [Col. 1009C] omnibus in commune facere potuissem, non meis antecedentibus meritis confidens, nec sagacitati mentis meae, sed in Dei misericordiam omnipotentis sperans, qui dixit: «Aperi os tuum, et ego adimplebo illud;» ut per merita praefati episcopi irrigatione Spiritus sancti et divini ignis fervore sensum meum dirigere dignetur, ut id quod ad cogitandum mihi inspiravit, ad perficiendum vires non subtrahat, nisi praedestinata animo idonea taxatione edere concedat, [Col. 1010B] ut diligentibus Deum exempla aedificationis anteponant, et Dei praecepta spernentibus conversionis emolumentum, vel damnationis interminationem adaugeant. Ista pro certo in amore Christi legentibus, auxilium Dei omnipotentis adesse confidimus, ut per servum suum sint in isto saeculo freti, et, eo juvante, fiant ad aeterna gaudia perducti.
Oportet imprimis ne reticeamus tanti talisque viri, Spiritu sancto juvante, nominis interpretationem. Theutica itaque lingua haereditas a proavis derelicta Altuodal dicitur, Ric divitias sonat, ideo non incongrue Vodalricus a paterna haereditate dives interpretari potest, nam aeterni Patris haereditate ditatus floruit, de quo Patre quotidie in oratione nostra dicimus: «Pater noster, qui es in coelis,» etc. Ad cujus [Col. 1010C] haereditatis sanctus Paulus possessionem in Dei voluntate perseverantes consolatur, dicens: Haeredes quidem Dei, cohaeredes autem Christi (Rom. VIII; I Cor. II) ; de qua etiam haereditate scriptum est: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) ; cujus compendio non solum sibimet fruitur, verum etiam plurimos multimodis beneficiorum consolationibus in hac peregrinatione vivens [Col. 1011A] traxit, multimodis juvaminibus et continuis miraculis ad hanc introducet, sicut in sequentibus reperitur.
I. Beatae igitur memoriae sanctus Udalricus excelsa prosapia Alamannorum ex religiosis et nobilibus parentibus ortus, patre scilicet Hupaldo [Col. 1011D] Al., Hucpaldo. et matre Thetpirga [Col. 1011D] Diepirch. nuncupata; qui solito more lactatus, et summo studio nutritus, quamvis statura corpusculi elegans, tali tamen macilentia confectus erat, ut nutritoribus verecundia esset si aliquis ignotorum faciem ejus inspexisset. Mirantibus vero patre et matre quare tanta tenuitate et informitate corporis occuparetur, et saepe inde cogitantibus, hebdomada interim duodecima ejus nativitatis quidam ignotus clericus, casu adveniens, supplicabat ut ab eis aliquot dies in hospitium reciperetur; qui benigue [Col. 1011B] susceptus, et cum eis in atrio domus suae hora refectionis sedens, audiebat in cubiculo infantulum vagientem, sciscitabatur quis aut cujus esset, prae pudore vero maciei, illis nolentibus indicare, dixit: «Si salvum illum esse cupiatis, celeriter ablactetur.» Qui parvipendentes ejus locutionem, eum lacti non subduxerunt. Altero vero die eum audiens, iterum dixit: «Quare non fecistis secundum consilium meum?» Qui adhuc contemnentes ejus consilium non crediderunt ei. Tertia autem die, audiens vagitum ejus infirmiorem quam antea, dicebat ad eos: «Pro incuria vestra perditioni traditur infantulus iste; pro certo sciatis quia, si uberibus non subtrahitur, in ista nocte morietur; si autem subtractus, salvabitur; in posterum a Domino aliquid magnum in eo [Col. 1011C] manifestabitur.» Tunc demum ei obtemperantes aliis eum escis sustentare coeperunt. Qui statim recreatus, de die in diem proficiens, talem corporis formositatem accepit, ut ipsi sui parentes gratantes eum intuerentur, et aliis ostenderent. Qui laudantes Dominum die nocteque pro sospitate pueri, et pro eo quod talem ad eos direxit hospitem qui istius rei discretionem cognoscebat, et illis innotescebat. De praeteritis ergo futura credentes, tractaverunt ubi vitam religiosissimam et docendi studiosissimam invenire potuissent, acceptoque consilio commendaverunt eum ad Sancti Galli monasterium, quia ibi nobilium Dei servorum multitudo, et religiositas discendi docendique studium tunc temporis habebatur. Commendatus vero cuidam religioso viro grammaticae [Col. 1011D] artis edocto, Waning nuncupato, a quo bene procuratus quotidianam religionis atque lectionis doctrinam accepit, et in intimis sui cordis inseruit, adeo ut paulatim fratres in eo doctrinae fructificationem nimis proficere sentirent, et ob hoc eum in suae fraternitatis consortium flagitando assumere conarentur. Horum itaque petitionibus saepe commonitus, [Col. 1012A] inducias respondendi postulavit. Tunc itaque ad quamdam ibi commorantem inclusam Wiberat [Col. 1011D] Wiberata inclusa. nominatam, consilium quaerendo, accessit; quae respondens, dixit ei: «Post triduum ad me veniens, si Deo placet, meum poteris animadvertere consilium.» Inde, illo recedente, ipsa devotae orationis studio Dominum flagitabat ut, statuto die, certi veracisque consilii indicium sibi manifestare potuisset. Cumque ille, responsum accepturus, advenisset, dixit illi: «Ultra haesitatio tuam non occupet mentem, quia istius coenobii spiritualis pater a Deo decretus ad regendum nullo modo constitueris; sed in orientali parte, ubi quidam fluvius [Col. 1011D] Lycus Sueviam et Bavariam discriminat. duas dividit regiones, in futurum episcopali ministerio Deo militare debebis, et in eodem loco multa talia perpessurus [Col. 1012B] es laboriosa, qualia nunquam antecessores tui sustinuerunt a paganis et malis Christianis, quae tamen omnia, Deo juvante, in ultimis decentissime superabis;» haec audita secretissimis fratribus intimavit, et eorum suasionem suavi colloquio mitigavit, totamque spem pristinae destinationis in sua mente deposuit; et ob hoc tamen discendi studium non omisit, sed inibi cum omnibus charitative versabatur; donec, congruo tempore, duplicis sagina scientiae ac religionis repletus, communi omnium oratione consolatus, et fraternitatis amore fretus, parentes suos amative dimissus revisitavit. Qui tunc, sapienti capto consilio, eum praesulis Augustensis Ecclesiae Adalberonis [Col. 1011D] Commendatur Adalberoni episcopo Augustano. dominio subdiderunt, quem, multa tunc temporis sapientia [Col. 1012C] repletum, musicaque arte prae caeteris praeditum, gubernaculaque regni pene omnia cum rege [Col. 1011D] Rege Ludovico IV. disponentem agnoverunt. Ipse vero, propter nobilitatem parentum, et bonam ejus indolem et formositatem, laeto animo suscipiens, ministerium camerarii [Col. 1011D] Onulph. De vocib. Ecclesiae obscuris, camerarium [Col. 1012D] interpretatur qui pecuniarum curam gerit, Welserus vero hic cubicularium intelligit. sibi commendavit. Quo suscepto, et aliis secundum suam dignitatem beneficiis, sicuti praecoquus erat in omnibus, prospere agens de die in diem proficiebat. Interim vero libuit eum limina visitare beatorum apostolorum Petri et Pauli. Cumque illuc pervenisset, a venerando papa Marino [Col. 1012D] Welserus putat Marinum papam per anticipationem vocari, idem sentit Baronius anno 924. bene susceptus est, et ab eo interrogatus de qua provincia vel civitate esset nativus. Qui respondens, dixit: «De provincia Alamannia, et de civitate Augusta oriundus sum, versorque in servitio [Col. 1012D] Adalberonis ejusdem civitatis episcopi.»â«Ne turberis, inquit, animo, o frater [Col. 1012D] Marinus si pontifex fuisset, Udalricum filium non fratrem vocasset. , ille de quo mihi dixisti, senior tuus Adalbero migravit a saeculo, et, Deo jubente, te ejusdem matriculae [Col. 1012D] Ecclesiae cathedralis. decet esse pastorem.» Eo quidem renuente infit: «Cur recusas destinationem Dei? si nunc inconcussam et indesolatam accipere refragaris [Col. 1013A] in tranquillitate, in antea vero destructam et depraedatam in perturbatione accipies, et cum labore gubernabis et reaedificabis.» Altera vero die sine licentia papae, propter tristitiam defuncti domini sui, et ne ab eo plus verbis constringeretur, exivit Roma, Augustamque revisitavit, et invenit ita sicut praefatus papa praedixit. Tunc Hiltine [Col. 1013D] Hiltinus, Hiltenius. successor Adalberonis effectus est. Qui tamen tantae non fuit celsitudinis ut suo se vellet applicare servitio. Interim vero patre ejus defuncto, rediens suscepit procurationem matris suae, recordans praecepti Domini dicentis: Honora patrem tuum et matrem (Exod. XX) , etc. Tanta itaque eam diligentia et omnia sua custodivit ac disposuit, prout ei vires a Domino concessae suppetabant. Post quindecim [Col. 1013B] annos defuncto Hiltine episcopo, machinatione nepotis sui, Burchardi ducis, et aliorum propinquorum suorum, Heinrico [Col. 1013D] Henrico Aucupi. regi praesentatus, ejusque sublimitati nota facta est decessio episcopi, supplicatumque est ut praefato domino Udalrico episcopalis potestas ab eo concederetur. Rex vero intuens herilitatem staturae illius, et comperiens doctrinae suae scientiam, petitioni eorum assensum praebens, regio more in manus eum accepit, munereque pontificatus honoravit. His vero ita peractis, hilari animo de rege revertentes, et Augustam pervenientes, secundum regis edictum potestativa manu investitatum episcopatus sibi perfecerunt. Succedente vero tempore Nativitatis Domini in die solemnitatis [Col. 1013D] Anno nimirum 24 ineunte. Innocentium consuetudinario ritu [Col. 1013C] ordinatio ejus peracta est. Inde vero prospero reditu domum veniens, conspiciensque muros ecclesiae undique depositos, omniaque aedificia nimis delapsa, sicut sub priori antistite igne sunt consummata, nimia tunc mentis anxietate fluctuans, cogitabat qualiter convenientissime tam penitus destructa reaedificare potuisset: quia maxima pars familiae a paganis fuerat occisa, et oppida exusta et depraedata, pars autem familiae quae remanserat in magno egestatis labore erat afflicta. Acquisitis tamen architectis et multitudine congregata familiae, coepit sagaciter diruta restaurare, satisque sensibiliter ordinare, magnoque animi fervore studens ut coepta perficere non desisteret. Cum vero vir [Col. 1013D] magnae suavitatis inchoatum opus, quamvis pressa supellectile, divino tum fretus adminiculo ardenter implevit, omnia que ipsius templi interiora omnigeno, quantum valuit, decoramine ornare contendit; nec non etiam frequenter sagaci oculorum acie intus et forinsecus positiones ecclesiae caute perlustrans, parvitatem non lucidae cryptae vilitatemque sibi nimis displicere conquestus, seque professus est competentius decentiusque, si Deus annuerit, positurum. Cumque opus coeptum satis crescere videretur, Ramberto cuidam fratri in exstasi mentis videbatur [Col. 1014A] se, sicut solebat, cum illo psalmos decantare debuisse, et interim Adalberonem episcopum in aquilonari parte cryptae, missatico apparatu vestitum, sibi apparentem, annuentemque ut ad se veniret; sed ille ancipiti timore septus viventis atque defuncti domini, coepit oculis pavens in eum conspicari; interrogatusque ab eo, quare sic oculos in se inflecteret, ille respondens, dixit: «Ecce video seniorem meum Adalberonem episcopaliter paratum ad missam, meque vocantem ad se.» At ille: «Festina, inquit, jussionem ejus implere.» Cui venienti ad se dixit: «Ramberte, dic domino tuo episcopo, mercedem a Domino accepturum pro orationibus et eleemosynis quas mihi fideliter transmisit, et hoc signum dicito illi, quod Fortunatus [Col. 1014D] Fortunatum Pictaviensem episcopom intelligit Welserus. et ego in proxima [Col. 1014B] coena Domini, Domino concedente, cum illo chrisma sanctificabimus, et quod operatio hujus cryptae est ruitura; ob hoc tamen non debet omittere quin studeat in posterum stabiliter perpetrare. Fratres quoque recordari moneto, quod sine vi, et sua sponte, sedula et assidua oratione pro me laborare spoponderunt, et quod sic non fecerunt, et si hoc emendaturi non fuerint, sciant se esse de hoc in conspectu Domini rationem reddituros; et tu quotidie unum pro me psalmum cantabis, sine cautela, et hoc te emendare monebo.» Ipse vero episcopus interim regiis occupatus obsequiis cursum direxit ad curtem, ibique apud aulicos digno honore diu retentus, tandemque requisita salubri licentia domum repedavit, opusque cujus effectum sese cernere [Col. 1014C] speravit, totum penitus dilapsum reperit ac subversum, secundum praedictam rationem praefati Ramberti. Tum vero cautioribus fundamentis positis, stabiliter perfecit.
Alia autem vice cum in oppido Waringa, vocitato primo mane consuetudinario more, psalmodiam cum eodem Ramberto studuisset explere, idem frater coepit reflexis oculis timide moveri. Interrogatusque ab eo, respondebat, dicens: «Ecce video seniorem meum Adalberonem eodem modo sicut antea eum vidi praecipientem mihi ut illi ministrarem ad missam.» Qui statim surgens, retractis foribus, recessit de ecclesia donec haec visio finiretur. Aliam vero visionem, quam de multis fratribus in veritate [Col. 1014D] dicentibus accidisse dedicimus, oblivioni nos tradere non oportet. Quia cum religiosus vir die Paschae ministerium sacramentorum studiose perficere decertaret, multitudine clericorum adveniente, et cuidam Heilrico [Col. 1014D] Henrico. presbytero cantore existente ( sic ), apparuit dextera cum dextera episcopi sacramenta sanctificans. Expleta vero missa, ille praefatus Heilricus sequens eum in cubiculum suum cecidit ad pedes ejus, et incautius quam debuisset in praesentia laicorum hanc visionem explanavit. Cum ille respondens, dixit: «Utilius tibi fuisset ista reticere [Col. 1015A] quam loqui;» de hac vero responsione stupefactus recessit ab eo, et in coena quae ante cubiculum ejus est sita consedit, et statim oculi ejus magna nimietate coeperunt lacrymas effundere, et in ea effusione permanserunt usque dum in totum praesenti lumine privati sunt.
II. Alio tempore, in nocte antecedente diem sanctum Coenae Domini, quasi in somnis audivit vocem sibi loquentem: «Udalrice episcope, scias te hodie hospites esse suscepturum.» Et expergefactus a voce qui essent illi hospites coepit tractare. Cum autem dormiret, loquentis sibi verba audivit: «Orationes tuas et eleemosynas tuas oculi Domini conspexere, et ideo binis antecessoribus tuis [Col. 1015D] Hoc verbum late sumendum videtur, cum nullus Fortunatus Augustanus episcopus reperiatur. Fortunato et Adalberoni es commendatus, ut tibi hodie et post [Col. 1015B] hinc in istis sacris solemnitatibus sacra mysteria celebranti assistant, et ea tecum benedicant.» Mane autem facto, aliis, sicut mos est, peractis mysteriis, circumstantibus ministrorum ordinibus, cum sacramenta consecraret, ipse et quidam de circumstantibus devotiores viderunt dexteram Domini cum eo sacramenta consecrare, et signum crucis imponere; quibus, quia per spiritum eos sciebat, cum viaticum ab eo accepturi accederent, digitum ori superposuit ut de visione tacerent, quibus etiam, postea ad se vocatis, quae ei in nocte dicta sunt, secreto nuntiavit, et praecepit ut, eo vivente, neque visa, neque ab eo secrete audita alicui manifestarent, si praesentem adhuc vitam habere voluissent.
Majoris etiam visionis sibimetipsi manifestata miracula [Col. 1015C] sub silentio recondendum bonum esse non aestimo. Quia quadam nocte, cum corpus lectulo ad dormiendum collocasset, vidit sanctam Afram in magna formositate, pulchra tunica indutam atque succinctam, stantem ante ipsum, dicentemque sibi: «Surge, et sequere me.» Et haec dicens, eduxit eum in campum qui vulgo dicitur Lechfeld. Ibi enim sanctum Petrum, principem apostolorum, invenit cum multitudine magna episcoporum et aliorum sanctorum, et eorum quos ille ante non videbat, et tum nutu Dei cognoscebat bene, synodale colloquium cum eis facientem, et magna et innumerabilia disponentem, Arnolphumque ducem Bavariorum adhuc viventem, de destructione multorum monasteriorum, quae in beneficia laicorum divisit, de multis sanctis [Col. 1015D] accusatum legaliter judicantem, et enses duos valde heriles, unum cum capulo, et alterum sine capulo sibi ostendentem, et sic loquentem: «Dic regi Henrico, ille ensis qui est sine capulo, significat regem qui sine benedictione pontificali regnum tenebit; capulatus autem, qui benedictione divina regni tenebit gubernacula.» Finita itaque synodo praefata, Dei martyr monstravit illi loca castrorum ubi postea Otto, rex adhuc manens, regalem locutionem [Col. 1016A] cum populis diversarum provinciarum habuit; ubi rex Berengarius de Longobardia [Col. 1015D] Alii regem Italiae vocant. et filius ejus Adalbertus cum multis episcopis se praesentaverunt, et dominio [Col. 1015D] Berengarius rex una cum filio se Ottoni Augustae dedidit, an. 951. Contract. Witich. Dict. Mar. [Col. 1016D] et alii. subdiderunt. Indicavitque ei venturam supergressionem Ungarorum, et loca belli, et, quamvis laboriose, tamen victoriam Christianis concessam esse nuntiavit. Hac visione peracta, reductum eum in lectulo collocatum dimisit. Ipse vero ad se reversus cogitabat, reverenter in recordationem suam ducens illud illustris verbisatoris rapti ad secreta tertii coeli dicentis: Sive in corpore, sive extra corpus (II Cor. XII) , etc. Haec vero visio ab eo paucis prudentibus ac sibi familiaribus manifestata est. Postea autem curtem regis adiens, solito more servitio ejus subdebatur, usque dum rex [Col. 1016B] Henricus praesentem vitam finiret [Col. 1016D] An. 936. . Ottoni itaque filio ejus in regnum sublimato, eamdem quam patri sedulitatem servitii et fidei firmitatem in cunctis impertiri studebat. Tunc vero temporis habebat episcopus Udalricus filium sororis suae Luitgardae bonae indolis, Adalberonem nomine, cuidam doctissimo magistro, Benedicto monacho, ad erudiendum scientiam grammaticae artis et aliorum librorum commendatum. Cumque ille ab eo in omnibus profectibus bonae scientiae et disciplinae doctus atque educatus in virile robur devenisset, statim de schola exemptus, ab avunculo suo episcopo imperatori praesentatus, et in manus ejus misericordiae commendatus, regali servitio tam studiose atque decenter insistebat, usque dum imperatori ejus ministerium [Col. 1016C] in ecclesiasticis et saecularibus bene placuisset. De hac pro certo sedulitate ejus servitii quotidiani, concessum est ejus avunculo sancto Udalrico episcopo, ut praefatus Adalbero in ejus vice itinera hostilia cum militia episcopali in voluntatem imperatoris perageret, et in curte imperatoris ejus vice assiduitate servitii moraretur, ea videlicet causa ut praefato praesuli, Dei servitio, et custodiae gregis commendati, et utilitatibus ecclesiae, et orationibus, et eleemosynis secundum suum desiderium immorari licuisset. Ille vero, quantum saecularibus curis se absolutiorem esse persensiit ( sic ), tantum seipsum in Dei voluntate facere nitebatur obligatiorem. Cursus scilicet quotidianus cum matriculariis [Col. 1016D] Matricularii, clerici matricis ecclesiae. in choro ejusdem matriculae ab eo caute observabatur, [Col. 1016D] quandocunque ei domi manendum aliae occupationes consenserunt. Insuper autem unum cursum in honore sanctae Mariae genitricis Dei, et alterum de sancta cruce, tertium de omnibus sanctis, et alios psalmos plurimos, totumque psalterium omni die explere solitus erat, nisi si eum impediret aliqua inevitabilis necessitas. Missas autem tres [Col. 1016D] Sublata est ea consuetudo. Vide e. Sufficit, de consecrat., d. 1. vel duas aut unam, secundum spatium temporis, cantare quotidie non desiit, si infirmitas [Col. 1017A] corporis aut aliquod studium bonum ei non subtraxit.
III. Multis temporibus carne abstinuit, sed tamen aliis cum eo manducantibus abundanter donavit. In quotidianis refectionibus, quando cum suis ad mensam sedebat, prima appositio panum atque ciborum, ex maxima parte, per aliquem clericum cui haec commendata sunt, pauperibus dividebatur, exceptis his mancis atque debilibus qui, in grabatulis et in lectulis et in scamellis ambulantes, et in sperulatis lectulis, quotidianum victum in ejus praesentia acceperunt de optimis escis et potibus. Aliorum autem [Col. 1017D] Etiam. nemo, qui in sua praesentia, sive notus fuisset sive ignotus, cibum sumpserunt, esuriens aut sitiens recedebat, nisi aliquando incuria [Col. 1017B] aut tenacia ministrorum contigisset contra episcopi voluntatem. Hospites autem cum ad eum devenissent, tripudio et tanta hilaritate vultus et animi suscepti sunt et in omnibus procurati, veluti eis optime conveniebat, sciens in eis Christum se suscepisse, illo dicente: Hospes fui, et suscepistis me (Matth. XXV) . Vasalli autem [Col. 1017D] Al. lectio habet, Vasalli autem ejus in propria [Col. 1018D] ab eo. imperatoris ab eo pergentes vel ad eum redeuntes, summo honore suscepti, et in tantum sunt epulentati ut in nullo eos aut jumenta eorum ulla indigentia fatigaret, acceptisque secum stipendiis itineris eorum necessariis, laeti ab eo redirent. Monachos autem atque clericos et sanctimoniales eum visitantes more filiorum amavit, et spiritualibus eos atque corporalibus escis abundanter recreavit, et cum illo manere [Col. 1017C] concessit quandiu eorum voluntati complacuit, et congruo tempore in omnibus hilaratos ire dimisit. Clericos autem suos ex familia, vel liberos mediocres vel nobiliores, summa diligentia nutrire et docere praecepit, et quoscumque inter eos honore dignos cognovit, ministeriis et congruis beneficiis ditiores fecit. Laici autem suae dominationi subjecti, semper cum eo omni honore et laetitia commorabantur, nullam deceptionis fraudem ab illo fieri timentes, sed firmiter credentes atque certe scientes [quod] quidquid eis promiserat, hoc Domino annuente compendiose perfecerat. De familia autem ei commissa quicumque ante eum venerat se exclamando injuste esse oppressum vel exspoliatum, aut [Col. 1017D] aliquo modo injuriatum de domino proprio cui in beneficium concessus erat, sive de conservo ejus, vel de alio aliquo, ad rationem ejus caute auscultavit; et ubi cognovit injuste contra eum factum fuisse, firmiter confestim praecepit ut iniquitas ei facta cito emendaretur, et non omisit donec perficeretur. Legitimum vero jus totius familiae, quo pro antecessoribus suis utebatur, firmiter eam tenere concessit, et nullius potestatis hominem sub suo regimine degentem hoc ei tollere permisit. Otio inani nullo tempore animum suum subjacere patiebatur, nisi aliquid utilitatis excogitaret aut perpetraret, sive de ecclesia quam undique dilapsam invenit, vel de [Col. 1018A] ejus ornatu, vel de paraturis altarium et clericorum, et de disciplina canonicorum et schola, de sustentatione et salvatione familiae, et qualiter civitatem, quam ineptis valliculis et lignis putridis circumdatam invenit, muris cingere valuisset, quia in his temporibus Ungarorum saevitia in istis provinciis more daemoniorum grassabatur. Haec vero omnia cum exterius suorum fidelium consultu pertractaret, aestu tamen interius Divini amoris succensus, vigiliis et orationibus et jejuniis et eleemosynis Deo se sociare studiosissime festinabat, semper cuti suae laneum apponens vestimentum, et regulam sequens monachorum. Post Completorium nunquam, propter ullius hominis petitionem, escam vel potum, delectationi corporis suae consentiens, sumpsit. In [Col. 1018B] mollitia plumarii non dormivit, sed psiathio [Col. 1018D] ÏίαΞοÏ, storea teges et sago aut tapetiis suppositis requievit. In nocte primum sonante signo surrexit, et praedictos cursus maxima cautela complevit.
IV. Tempus vero Quadragesimae quanta devotione celebraret, sermo mihi non sufficit ad narrandum; sed tamen ea quae vidimus non decet nobis in totum omittere. Matutinis namque laudibus expletis, aurora diei prima illuscescente, aliis orationibus expletis psallere psalterium coepit, quo expleto et letania expleta, aliis orationibus firmiter insistebat, usque dum signum ad vigilias defunctorum sonaret, quo audito statim surrexit, et cum fratribus Vigiliam celebravit et Primam; Prima vero expleta, fratribus solito more crucem portantibus, ipse remanens in [Col. 1018C] ecclesia codiculum breviatum ex psalmis cum aliis orationibus interim decantavit, usque dum fratres cum cruce redirent et missam sacrificationis celebrare coepissent, ipse primum devote Deo sacrificium offerens, manum sacerdotis humiliter osculans. Expleta vero missa, Tertiam cum fratribus explevit; fratribus vero ad capitulum pergentibus, ipse solito more in ecclesia remansit, donec signum ad Sextam sonaret. Sexta autem hora expleta, altaria circuibat cum venia, cantans Miserere mei, Deus, et De profundis; tunc demum ad cubiculum rediit ad lavandam faciem suam et ad missam se praeparandum. Missarum autem celebrationibus expletis et Vesperis decantatis, ad hospitiolum pauperum pervenit, et duodecim pauperum pedes lavit, et unicuique [Col. 1018D] eorum de aceolo pretium unius denarii donavit. Inde rediens, ad mensam pransurus consedit, ibi lectio non defuit, nec praedictorum pauperum multitudo copiosa. Apposita cum gaudio sumpsit, et cum eo manentibus maxima hilaritate distribuit, recordans illud Apostoli: Hilarem enim datorem diligit Deus (II Cor. IX) . Unicuique enim praebebat quod eum libentissime sumere aestimabat. Cibo vero consumpto, et omnibus cum eo commorantibus laetificatis, congruo tempore Completorium recitavit, insuper aliis orationibus peractis, secreta cubiculi cum silentio repetivit, et omne colloquium, [Col. 1019A] nisi cum Deo et sanctis ejus, usque ad alterius diei Primam peractam omnino devitavit. Hoc modo dies Quadragesimae explevit, usque in diem indulgentiae quem dicunt Pascha palmarum, eo die mane diluculo ad Sanctam Afram [Col. 1019D] Ecclesia S. Afrae ea, quae nunc vulgo S. Udalrici coenobitis SS. Udalrici et Afrae dicitur, urbe tunc non comprehendebatur. veniebat, si in praeterita nocte ibi non manebat, missam de Sancta Trinitate cantabat, et ramos palmarum diversarumque frondium benedicebat, Evangelioque et crucibus et fanonibus [Col. 1019D] Fanones vexilla. , et cum effigie sedentis Domini super asinum, cum clericis et multitudine populi ramos palmarum in manibus portantis, et cum cantationibus in honorem ejusdem diei compositis, et cum magno decore pergebat usque ad collem quae dicitur Perleich, ibique obviam ei veniebat chorus canonicorum cum pulchritudine magna, et [Col. 1019B] cum civibus qui in civitate remanserant, et qui de oppidis circumjacentibus ipsis se jungere voluerunt, ibi, ad imitandum humilitatem puerorum caeterorumque populorum, ramis palmarum et vestimentis suis viam sternentium. Iis expletis, vir sanctus congruentissimam admonitionem de passione Domini ad omnes fecit, eousque saepe ut ille fleret, fletuque suo multos flere fecisset. Admonitione peracta omnes simul Deum laudantes ad ecclesiam matriculam pervenerunt, ibique missam cum eo celebraverunt, et inde omnes in sua redierunt. Postea autem in his tribus diebus contiguis synodale colloquium habere consuevit, eo quod canones [Col. 1019D] Distinct. 18, c. 4: «Primum post tertiam hebdomadam Paschae, ut in quarta compleatur; secundum [Col. 1020D] Idibus Oct.» Apparet itaque hic XV Kal. Oct. sumptum pro 15 die Oct.; quam phrasim etiam aliis in scriptoribus, parum latinam, est observare. bis in anno episcoporum concilia fieri praecipiunt: unum XV Kal. Oct., et aliud quarta hebdomada post [Col. 1019C] pascha; hoc in isto tempore perficere decrevit, ne in antea ei aliquod obstaculum illud perficiendi impedimentum faceret, et ut in coena Domini cum eadem multitudine clericorum et populi plenius et honorificentius chrisma et oleum sanctificaretur. Eo vero die, hora tertia, omnes clerici, solemnissimis paraturis induti, venerunt in ecclesiam, et ipse, suo more gloriosissime ad Dei servitium paratus, cum eis sacrum mysterium agere devotissime coepit, perlectoque Evangelio, et admonitione facta ad populum, et confessione populi accepta, indulgentiam humillime eis fecit, et tota synodo oblationem offerente, secundum ordinem, cautissime implevit usque ad benedictionem chrismatis et olei; hoc fecit [Col. 1019D] magna reverentia sibi apportari, cum crucibus et cum pueris portantibus sub palliolo occultatis, et cereis, cum versibus ad hoc ministerium compositis formosissime decantatis, et cum processione duodecim presbyterorum, qui cum eo usque in finem missae in suo ministerio perseverare debuerunt. Rite autem sibi allato, humillime suscepit, et totam synodum rogavit ut, quando ille crucem benedicendo super illud faceret, et ipsi, cum eisdem presbyteris qui in processione erant et sibi assistebant, benedicere non [Col. 1020A] desisterent, caeterumque populum Pater noster cum magna humilitate decantare rogavit. Quo benedicto, et populo sacro viatico recreato, Vesperaque expleta, ad sacrarium venit chrisma et oleum clericis dispensandum. His dispensatis, ad hospitium pauperum venit, et eis solito more ministravit. Inde autem in ecclesiam ambulavit, et ante sacrarium venit, ibique a camerario allatis vestibus novis duodecim pauperes vestivit, et acervulum aceoli aliis dispensavit, et eo die nullum ab eo vacuum abire dimisit, quamvis eorum multitudo magna adesset. Postea ad cibum venit, cibatisque omnibus cum eo manentibus, exemplo Domini pedes discipulorum suorum lavare coepit. Lavationeque cum antiphonis congruentibus et versibus et lectionibus decentissime [Col. 1020B] peracta, pocula optima in suis cellariis recondita cum magna charitate et humilitate sufficienter porrexit, et, Completorio expleto, membra in Dei servitio fatigata quieti lectuli commendavit. Die autem parasceve, horis secundum ordinem caute expletis, omissis aliis cursibus, sicuti in coena Domini, nisi ad eumdem diem pertinentibus, mane diluculo psalterium explere festinavit, et, sacro Dei mysterio perpetrato, populoque sacro Christi corpore saginato, et, consuetudinario more, quod remanserat sepulto, iterum inter ecclesias ambulando psalterium explevit decantando, et, vespertina hora, sine mensa atque mensalibus, in cubiculo suo pane et cervisia se recreare coepit, et unicuique qui secum erant panem et cervisiam juxta eorum voluntatem exhibere [Col. 1020C] praecepit. Sanctissimo autem Sabbati die expletis nocturnis officiis, et amando psalterio perlecto, praeparatum sibi balneum intravit, quo nunquam uti solebat eo tempore nisi in Sabbato ante Quadragesimam et in media Quadragesima, et eo die. Lavatione autem corporis peracta, et praeparatione vestimentorum induta, ad sacrum officium solemniter se praeparavit, et totum clerum hora diei nona cum eo paratum esse destinavit, statimque, perlecta trina letania, cereoque sanctificato lectionibusque et tractis consummatis, cum quina letania et cum omni honore ad baptismum consecrandum ad ecclesiam Sancti Joannis Baptistae perrexit, baptizatisque ibi ab eo tribus pueris, cum septena letania, regressus [Col. 1020D] est ad sacrarium ad missam se praeparandum, clero interim psallente in choro. Missarum vero solemniis solemniter cum Vespera peractis, corporeque Christi dispensato, et sacris vestibus depositis, eo die mensa apposita ad refectionem cum magna multitudine consedit, et omnibus abundanter refectis cum gaudio ad mansiunculas redire permisit. Desiderantissimo atque sanctissimo Paschali die adveniente, post Primam intravit ecclesiam Sancti Ambrosii [Col. 1020D] Hujus ecclesiae nullam memoriam superesse, sed stetisse prope cathedralem notat Welserus. , ubi die Parasceve corpus Christi superposito lapide [Col. 1021A] collocavit, ibique cum paucis clericis missam de sancta Trinitate explevit: expleta autem missa clerum interim congregatum in coena [Col. 1021D] Porticu. juxta eamdem ecclesiam sitam solemnissimis vestibus indutum antecessit, secum portato corpore Christi et Evangelio, et cereis, et incenso, et cum congrua salutatione versuum a pueris decantata per atrium perrexit ad ecclesiam Sancti Joannis Baptistae, ibique Tertiam decantavit, indeque cum antiphonis ad honorem hujus diei congruentissime compositis, ad tuomum [Col. 1021D] Superscriptum erat: ad summum Germanicum scilicet cathedralis ecclesiae nomen respexit, Thuom. formosissima processione, binis et binis secundum ordinem simul ambulantibus missam celebraturus pervenerat. Missa itaque devotissime religiosissimeque decantata, cunctisque sacramenta Christi accipientibus et in sua revertentibus, [Col. 1021B] ille ad cibum accessit, ibi mensas tres omni decore praeparatas invenit: unam cui ille cum quibus valebat assidere solebat, et aliam matriculis [Col. 1021D] Matriculariis, h. e. clero ecclesiae cathedralis. , tertiam congregationi sanctae Afrae [Col. 1021D] Clerici regulares id temporis ecclesiam S. Afrae, quae nunc S. Udalrici est, obtinebant. . Sanctificato itaque cibo, carnes agni et particulas lardi inter missarum solemnia benedicti omnibus dispensavit, et tunc demum cibum cum eis omni gaudio sumpsit. Tempore enim statuto symphoniaci venerunt quorum tam copiosa multitudo fuit, ut pene inter capedinem aulae secundum ordinem stando implevissent, et tres modos symphonizando perfecerunt. His ita gaudiis multiplicatis, canonici, praecipiente episcopo, charitatem accipientes et rogantes, unum responsorium de resurrectione Domini interim decantaverunt. Et hac charitate expleta, ad alteram [Col. 1021C] mensam congregatio S. Afrae similiter fecit. Appropinquante vero vespera, ille sibi et secum sedentibus laetanter pocula porrigere praecepit, et tertiam charitatem omnes charitative bibere rogavit, acceptaque ea charitate, tertium responsorium omnis clerus simul cum laetitia decantavit. Quo decantato, hymnum decantando canonici surrexerunt, ut apte praeparati ad Vesperam devenire potuissent. Vespera autem peracta, episcopus, cum hospitibus et militibus, ad suam aedem omnes exhilarandos revertebatur. Mane vero quod est die lunae, clerus totus ad Sanctam Afram congregabatur, ut episcopum venientem formosissimis paraturis indutus honorifice suscepisset, quia ejus consuetudo erat ut eo die ibi sacrarum solemniis missarum Deo militaret, et post [Col. 1021D] peracta sacrarum missarum solemnia multitudinem populi illuc congregati sacro chrismate confirmaret, et his ita peractis, ad civitatem rediit, et ibi totam paschalem hebdomadam devotissime celebravit.
V. Finita paschali solemnitate, cum alicujus rei necessitas proposuisset, ut ad alia loca vel ad monasteria pertinentia ad episcopatum legitime pergere [Col. 1022A] potuisset, Wthinuvanc [Col. 1021D] Al. Staphense, Wisintessteigia, Houvibach, Fauces, Suichuvac, vel Fuich-Wanc. Al., Scaphense, [Col. 1022D] Unisintessbela, Houivibach, Fauces, Sinchuvanc. , Staphense, Fauces, Wissintesteiga, Heuvibach, (quae nunquam in beneficium laicorum concessit, nisi de exterioribus locis ad eadem monasteria pertinentibus alicui de isto pago in quo monasterium suum situm est concessisset, ut ibi advocatum monasterii habere potuisset, ut ecclesiasticae ab eo res defenderentur, sed ad suam potestatem optima quaeque detinuit, ea videlicet causa ut facultatem ea visitandi et ibi manendi, et quae necessaria erant corrigendi in stipendiis habuisset), sedebat itaque in solio super carpentum composito, de humerulis plaustri in ferro pendente, et cum eo unus clericus de capellanis ejus, qui cum eo totos dies psalmos decantasset. Non ideo quando inprimis tali modo [Col. 1022B] pergere coepit nisi [Col. 1022D] Nisi pro quod non. adhuc caballicare potuisset, sed ut a populis sequestraretur, ne a cantatione psalmorum eorum colloquiis ineptis impediretur. Comitari vero semper cum illo aliquos suos presbyteros prudentissimos, et de capellanis tantum ut quotidie servitium Dei decore perficere potuisset praecepit. Similiter et de vasallis suis semper secum aliquos sapientissimos habere voluit, si ei aliquod negotium de ecclesiasticis rebus vel saecularibus ad tractandum devenisset, ut eorum consilio caute tractare et regere semper paratus esset. Fuerunt etiam electi de familia semper qui trahentibus bobus ductores fuissent, et eum ante et retro ad dexteram et ad laevam caute observassent, quibus ille quotidie tantam annonae copiam per seipsum et per ministros [Col. 1022C] ejus dare fecit in praesentia ejus, ut triplici numero virorum sufficere potuisset. Amantissimus quoque comitatus pauperum semper cum eo inter sua loca ibat; qui virtutem caballicandi habebant in cautissimis ambulatoribus pergebant. Alii autem his vehiculis in quibus soliti erant pergere, cum carpentis episcopalia ministeria portantibus perrexerunt. Quorum vero [Col. 1022D] Hoc vero abundat. mansiunculas et totas procurationes ipse per aliquem suorum fidelium quotidie caute disposuit. Nunquam vero in aliquo praedictorum monasteriorum otiosus manebat, nisi in aedificiis ecclesiae, vel claustrorum, vel aliorum aedificiorum, vel murorum antea praeparatis, et collectis supellectilibus laborasset. Vitam vero in eodem monasterio Deo militantium monachorum sive [Col. 1022D] canonicorum et stipendia eorum omnino regere et componere studuit, et jus familiae dissolvere omnimodo non concessit. Dona etiam sancti Spiritus tradere, ubi necessitas fuit, confirmatione chrismatis non omisit.
VI. Gratum autem et necessarium iter populis, cum quarto [Col. 1022D] Forte uno quoque; canones enim dioeceses annue ab episcopis visitari volunt. 10 q. I, c. 9 et 10. Capitula etiam Caroli M. et Ludov. Pii consentiunt, lib. VII, cap. 360, Act. 8. anno, secundum constitutionem [Col. 1023A] canonum ministerium suum ad implendum, causa regendi et praedicandi atque confirmandi dioecesim sibi commissam visitare decrevisset, eodem modo, sicut superius diximus, in solio carpenti superposito sedebat, psalmosque solito more decantabat, eunuchum illum imitans qui, legens Isaiam prophetam super currum suum sedens, per viam pergebat, cui praecipiente Spiritu sancto Philippus adjunctus est, qui, ab eo praedicatus et baptizatus, fidem sanctae Trinitatis accepit, aestimans pro certo, quantum se colloquiis humanis subtraxisset, ut tantum se divinis propinquiorem facere potuisset. Ad loca autem illa cum pervenisset ubi concilia sua denuntiata fuerant, cum evangelio et aqua benedicta et sonantibus campanis et tanta honorificentia susceptus est, quantum illis qui ibi congregati sunt virtus [Col. 1023B] suppetebat. Statim vero missa celebrata in concilio considens, populum ante se vocari fecit, prudentioresque et veraciores sacramento interrogare praecepit, quae in illa parochia emendatione digna fuissent, et contra jura Christianitatis perpetrata peccata, ut ei veraci relatu nota fierent facta. Ut autem ab eis aliqua normam rectitudinis supergredientia cognita audivit, sine perceptione personarum, secundum judicium clericorum, ad tramitem rectitudinis, quantum, omnipotenti Deo juvante, potuit, retrahere festinavit, et male pullulata surcula vitiorum falcastro verbi Dei studiosissime resecare, ne virgulta malorum germinum segetem Christi sibi commissam suffocare licentiam habuissent; et morbis vitiorum aptissima fomenta emendationum [Col. 1023C] opposuit, sed tamen secundum verbum Dei dicentis: Argue, obsecra, increpa in omni patientia et doctrina (II Tim. IV) . Ea vero quae difficilia et insuperabilia ministris suis esse ab eis comperit, in praesentia sui, omnium cum eo manentium adjutorio, percauta directione finiri contendit. Quae autem ab eis sine obtrectatione aliorum in statum rectitudinis converti persensit, eorum regimini perficiendum firmiter commendavit. Ille autem, sequens regulam sui ministerii, Spiritus sancti donum populo ad hoc illud congregato, sacrae unctionis confirmationem studuit imponere. Si autem his adhuc imperfectis nox solito more subrepens advenit, ne aliqua pars ovium sibi commissarum detrimento privationis coelestis doni [Col. 1023D] gravaretur, incensis luminaribus in nomine Domini coepta perficere decertavit. Interdum autem, cum de refragatoribus justitiae tanta contentio excrevisset, ut, decedente die, tenebrae noctis funderentur in mundo, ne pro eo concilia inibi ventilata remanerent incorrecta, luminibus incensis regulas canonicas legere praecepit, ut seris justitiae ora refragatorum oppilarentur, et justis judiciis omnia in Dei voluntate consummarentur. Cum autem completo concilio vel confirmatione ad mansiunculas rediit, corpus reficiendum non prius prandium gustavit, quam pauperibus eleemosynae ab [Col. 1024A] eo clerico cui illa obedientia erat commendata erogabantur. Debilibus autem cum eo advenientibus in sua praesentia collocatis, abundantem refectionem apponi praecepit. In quibusdam autem diebus capitula cum clericis habere disposuit in his locis ubi haec aptissime fieri archipresbyteri putaverunt, et ubi eum ab aliis mundanis conciliis absolutiorem esse arbitrabantur. Congregatis ante se clericis, archipresbyteros et decanos, et optimos quos inter eos invenire potuit, caute interrogavit qualiter quotidianum Dei servitium ab eis impleretur, et qualiter illis populus subjectus ex eis regeretur in studio praedicandi docendique; quantaque cautela infantes baptizarentur, infirmi visitarentur et ungerentur, defunctorum etiam corpora quanta compassione sepulturis traderentur; [Col. 1024B] qualiter de decimis et oblationibus fidelium pauperes et debiles recrearentur, viduis et orphanis in universis necessitatibus subvenirent; quantoque studio in hospitibus et advenis Christo ministrarent; si subintroductas mulieres secum habuissent, et inde crimen suspicionis inciderent; si cum canibus vel accipitribus venationes sequerentur, si tabernas causa edendi vel bibendi ingrederentur; si turpes jocos in usu haberent; si ebrietates et comessationes supra modum amarent; si rixis et contentionibus et aemulationibus deservirent; si nuptiis saecularibus interessent; vel si aliqui eorum ministeria indecentia in consuetudine haberent; si per Kalendas, more antecessorum suorum, ad loca statuta convenirent, ibique solitas orationes [Col. 1024C] explerent, suasque Ecclesias ad tempus reviserent; si obedientiam eorum magistris praebuissent, et in toto suo ministerio devoti et apti manere studuissent. Responsione autem de interrogatis facta, et ratione veritatis percepta, stantibus in rectitudine dulcissimae consolationis gratia gratificavit, et ut deinceps a norma justitiae non deviarent, suavi colloquio admonuit; errones autem per devia incedentes fratres, dignis terruit correptionibus, et, ut postea consueta vitia omitterent, praecepit.
VII. Horum autem qui in suo episcopatu proprietates habebant, quisquis religiosorum propter amorem Christi ecclesiam componere cupiebat, et cum concessa licentia ab eodem sancto episcopo [Col. 1024D] eam aedificaverat, consecrationemque habili tempore ab eo fieri flagitavit, aptissime uniuscujusque petitioni praebuit assensum, si confestim ille consecratae ecclesiae legitimam dotem in terris et mancipiis in manum ejus celsitudinis dare non differret, in conspectu civium suorum et testium veridicorum, ne postea gestae rei veritas offuscaretur; ea etiam ratione ut aliis circumjacentibus ecclesiis jura earum in nullis rebus propter illam novam minuerentur. Consecrationeque peracta, doteque contradicta, comprobato illic presbytero altaris procurationem commendavit, et ecclesiae advocationem firmite [Col. 1025A] legitimo haeredi panno [Col. 1025D] Observa ritum tradendae advocationis ecclesiae. imposito commendavit. Alicujus oblationem muneris non exposcebat, nisi presbyter ejusdem ecclesiae aliquid propter honorem suum, et bonam voluntatem suam sponte eum accipere impetraret.
VIII. Jesu vero quodam tempore praeceptis obediendo, cum in pago Aldegowe [Col. 1025D] Vulgo Algua, Algare. nominatum ministerii sui officium implere decrevisset, venerunt quidam homines de eodem pago ad eum, lamentando dicentes: «Patres nostri in sua proprietate quam nobis reliquere, de lapidibus et caemento et lignis aediculam construxerunt, quam Deo et sanctis ejus dedicari voluerunt, et ut ipsi ibi sacrorum officiorum celebrationem audire meruissent, quia locus iste in magna vastitate eremi est situs, sed [Col. 1025B] propter difficultatem viae et pauperiem substantiae eorum, nunquam episcopum ad consecrandam praefatam aediculam introducere potuerunt.» His auditis, Dei servus hilari vultu dicebat: «Potestis nunc ad tempus quae consecrationi ecclesiae sunt necessaria acquirere?» Qui amicorum consolationibus freti responderunt: «Possumus.» Quibus ille infit: «Cantum mihi viae ductorem dimittendo, antecedite, et quae sunt ordinanda ordinate, ecce [ad] vestrae subveniendum necessitati illuc perveniam, et, Deo juvante, ecclesiam consecrabo.» Die vero altera, consecratione peracta, cives ipsi secundum suam facultatem munera offerentes ante eum veniebant; quae videns, subridens dixit: «Non propter amorem alicujus muneris, sed ut vestrae necessitati consulerem, [Col. 1025C] et servitium Dei in hoc loco multiplicaretur, huc veni, haec nobis oblata vestrae utilitati servantes, et in Dei servitio crescentes, manete in pace.» Haec dicens recessit, et de scrupulo viae nullam nisi quasi laetando querimoniam fecit.
IX. His vero bonorum operum studiis insistens, omnes apud eum commanentes exhortatione benignissima spiritualiter recreavit, docens non solum in verbis sed etiam in operationibus ut unusquisque Dominum ex omnibus viribus perfecte diligeret, et ejus amori nihil praeferret, et proximum tanquam seipsum, patrem et matrem honoraret; insuper omnes bonae voluntatis homines, de quibus angelica canit multitudo, dicens: Et in terra pax hominibus bonae voluntatis (Luc. II) ; malignis autem in omnibus [Col. 1025D] eorum malis actibus resisteret, secundum sanctum prophetam David, dicentem: Ad nihilum deductus est in conspectu ejus malignus: timentes autem Dominum glorificat (Psalm. XIV) ; quod quisque sibi noluisset, alteri non faceret; ecclesias Dei cum devotione mentis et humilitate et cum oblationibus crebro visitaret, ibique cum effusione lacrymarum et pro remissione peccatorum suorum et pro omnibus justis suis necessitatibus Deum flagitare satageret. Inimicis insuper indulgentiam postulare monebat, secundum orationem Dominicam, dicentem: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus [Col. 1026A] debitoribus nostris (Matth. VI) ; et secundum Evangelium: Sic et Pater meus coelestis faciet vobis, si non remiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris (Matth. XVIII) ; et iterum: Dimittite, et dimittemini (Luc. VI) . Decimas omnium laborum suorum Domino et sanctis ejus, ecclesiisque quibus sunt terminatae, ne reatum Cain fratricidae inciderent cum magna cautela praesentare festinarent. Dominicas etiam dies et caeteras solemnitates in anno non solum in abstinentia servilium operum, sed et omnium vitiorum, devotissime venerari monuit; Eucharistiam quemque assidue accipere, atque ante acceptionem purgatum se exhibere; et post acceptionem mundum se custodire certaret. Dies Quadragesimae caeteraque jejunia antiquitus [Col. 1026B] constituta, et noviter cum consensu inventa, omni monuit devotione ab omnibus custodiri, abnegationem sui facere, et Christi vestigia sequi, corpus castigare, delicias non amare, esurientes et sitientes escis et poculis recreare, nudis vestimenta praebere, infirmos et in angustiis constitutos visitare, egenis et vagis mansiunculas concedere, et quae sunt necessaria propter amorem Christi praebere, pupillos et viduas in tribulationibus visitare, atque in cunctis eorum necessitatibus subvenire, malitias in corde non retinere, et verbis aliquem ad iracundiam non provocare, iram deponere, vindictamque Domino concedere, nulli malum pro malo reddere, nec aliqua laesione exacerbare, maledicentes se non remaledicere, sed magis benedicere, et persecutionem [Col. 1026C] pro justitia sustinere, discordantes et inimicitias inter se habentes ad unanimitatis concordiam revocare, Deo resistentibus resistere, et sibi cum fide militantibus juvamina praebere, nullo octo vitiorum principalium quae omne genus hominum infestant scandalo laqueari. Quaerentibus autem quae essent octo vitia principalia, respondit non solum illis, sed et his qui adhuc in haesitatione manent, quae sint octo vitia, dicens [Col. 1026D] Haec principalium vitiorum divisio etiam Cassiano et quibusdam aliis placuit. : Primum est gastrimargia, hoc est ventris ingluvies, cum sua prole: comessatione et ebrietate; secundum est fornicatio, cum sua prole: turpiloquio, scurrilitate, ludicris, quae etiam sunt stultiloquia; tertium est philargyria, hoc est, avaritia sive amor pecuniae, cum sua: prole mendacio, fraudatione, furto, perjurio, [Col. 1026D] turpis lucri appetitu, falso testimonio, violentia, inhumanitate, voracitate ac rapacitate; quartum, ira, cum sua prole: homicidio, clamore et indignatione; quintum, tristitia, cum sua prole: rancore, pusillanimitate, amaritudine, desperatione; sextum acedia, cum sua prole: otiositate, somnolentia, importunitate, inquietudine, pervagatione, instabilitate mentis et corporis, verbositate et curiositate; septimum cenodoxia, hoc est, vana gloria, cum sua prole: contentione, haeresi, jactantia, ac praesumptione novitatum; octavum superbia, cum sua prole: contemptu, invidia, inobedientia, blasphemia, murmuratione, detractatione, [Col. 1027A] inimicitia. Beatum vero dicebat, qui in istis vitiorum pedicis non offendebat. Octo vero notissimas beatitudines a Deo in Evangelio enumeratas, auribus cordis caute percipere, et intimis cogitationibus firmiter inserere, ut in tempore tentationis malignis spiritibus eas evellere virtus non concedatur, sed unusquisque ad spem coelestium desideriorum earum consolationibus sublevetur; Agno vero omnipotentis Dei Christo tollenti crimina mundi, semper die noctuque multiplices laudes et gratias totis desideriis et omnibus viribus referre, quia dignus est sua incarnatione, et nativitate, et baptismo, et crucifixione, et sepultura, et resurrectione, et ascensione solvere signacula septem libri signati, in visione sancto Joanni apostolo in Pathmos [Col. 1027B] insula ostensi. Intente autem et subnixe omnium in commune benevolentiam postulavit: si qui essent qui in semetipsis segetem aliquarum victutum excrevisse sentirent, non suis meritis, sed omnipotentis Dei misericordiae applicarent, ne subito jactantiae grandine in eis necaretur, sed tempestiva maturitate, protegente Spiritu sancto, in horreis Christi collocaretur. Os a malo vel pravo eloquio custodire, lectiones sanctas libenter audire, mala sua praeterita cum gemitu et lacrymis quotidie in oratione Deo confiteri, et deinceps emendare, desideria carnis non perficere, voluntatem propriam frangere, sacerdotum praeceptis obedire, etiamsi ipsi, quod absit! aliter agant, eos imitantes, de quibus Dominus dicit: Dicunt enim, et non faciunt (Matth. XXIII) . [Col. 1027C] Castitatem amare monuit, nullum odire, invidiam et zelum non habere, contentiones non colere, elationem odire, venerari seniores, diligere juniores, timorem Domini in corde et animo sine intermissione habere, credere oculos Domini omnia videre, et aures ejus omnia audire, Psalmista dicente: Ecce oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum, vultus autem Domini super facientes mala, ut perdat de terra memoriam eorum (Psal. XXXIII) . Diem vero obitus sui et diem extremi judicii, in quo dicturus est Dominus his qui eum recreare et vestire et visitare in suis pauperibus quotidie festinant, qui ab auditione mala non timebunt, illud: Venite, benedicti Patris mei (Matth. XXV) , etc., illis autem haec negligentibus, et Deo in suis membris non ministrantibus: [Col. 1027D] Discedite a me, maledicti, in ignem aeternum, qui praeparatus est diabolo et angelis ejus (Ibid.) , ante oculos semper suspectam et timidam habere; et poenas maledictis praeparatas oculis mentis saepissime intueri; et locum pessimum qui semper est sine refrigerio, et sine splendore, et sine dulcedine, et erit sine fine, ubi vermis eorum non moritur, et ignis non exstinguitur, ubi fletus et stridor dentium, sine intermissione semper auditur, ubi vorans flamma machinationibus diaboli semper renovabitur, ubi consolationis spes omnino non habetur, sed de hora in horam tristitia augetur, quia finem manendi invenire non possunt, sed cum his quibus in hoc saeculo ministravere, in angustiis sine [Col. 1028A] fine perseverant. Dei autem benedictis et in ejus dextera collocatis quanta gaudia atque tripudia maneant, semper, quantum humanis mentibus possibile est, cogitare oportet, de quibus scriptum est: Quod oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit, quae praeparavit Deus diligentibus se (I Cor. II) . Ubi hymnidici angelorum chori inenarrabili claritate fulgebunt; ubi celsitudo patriarcharum digno honore remunerata gaudebit; ubi verax prophetarum ordo, prophetiis suis in toto expletis, Deo gratias agere non cessat; ubi judex apostolorum chorus, accepta ante promissa mercede, perenniter exsultabit; ubi martyres, palma martyrii eorum coronati, consolatione perfruuntur aeterna; ubi confessores, praemiis suis multiplicatis, in Dei laudibus [Col. 1028B] perseverant; ubi virgines centesimi fructus retributione abundant, et viduae sexagesimi fructus restitutione honorantur; ubi monachi, ex resignatione saecularium omnium, cum esurientibus et sitientibus justitiam Dei, expletis eorum desideriis, satiati, Dei laudibus insistere non cessabunt; ubi poenitentes, depositis delictorum suorum oneribus, sine fine Deum laudantes congaudent; ubi pueri Agnum in albis sequentes, sub throno angelis concordantes, Deum laudare cantando, non cessant; ubi gloriosissima virgo, Dei genitrix, Maria, super choros angelorum exaltata, inaestimabili claritate et formositate omnes hilarans conspicitur; ubi justi sicut sol fulgebunt, et omnes sancti Creatorem suum et omnium creaturarum, in sua claritate facie ad faciem gaudendo [Col. 1028C] videbunt, ab eis auferentem omnem metum et omnem moerorem et tristitiam, atque omnem adversitatem. In illo regno lux solis et lunae et stellarum non est necessaria; fames et sitis nulli nocebunt, frigus vel aestus nullum fatigabunt, infirmitas et dolor nulli advenient, venturae senectutis miseria non timebitur, sed sicut in die judicii corpora mortuorum in mensura aetatis plenitudinis Christi resurgent, in ea etiam impassibilitate et pulchritudine permanebunt. Nuptiae ibi non celebrantur, et progenies hominum postea non multiplicabitur, sed completus numerus justorum non minuetur, sed sine fine in gaudio servabitur; insidias diaboli ultra non timebit, indulgentia peccatorum ultra non indigebit; sicut angeli in primae conditionis impassibilitate [Col. 1028D] permanebunt, sic et homines, post resurrectionem aequales angelis, in sobrietate et incommutabilitate perseverant in civitate Dei nostri, in monte sancto ejus aedificata, quae dicitur duodecim lapidibus pretiosis esse ornata atque fundata, quorum nomina et ordinem sanctus Joannes apostolus et evangelista in Apocalypsi enumerat: ubi jaspidem in primo fundamento positum dicit, quem dicunt omnia phantasmata fugare, in quo fidei viriditas designatur; sapphirum in secundo, qui spem coelestis beatitudinis designat; calcedonem in tertio, qui flammam internae charitatis figurat; in quarto smaragdum, qui ejusdem fidei fortem inter adversa confessionem figurat; in quinto sardonichum, sanctorum inter virtutes [Col. 1029A] humilitatem significantem; in sexto sardium, in quo sanctorum martyrum cruor exprimitur; in septimo chryzolithum, in quo spiritualis inter miracula praedicatio figuratur; in octavo beryllum, in quo praedicantium perfecta operatio significatur; in nono topazion, in quo eorumdem ardens contemplatio monstratur; in decimo chrysoprasum qui beatorum martyrum opus pariter et praemium significat; in undecimo hyacinthum, qui coelestem ad alta sublevationem, et propter humilem ad humana descensionem figurat; in duodecimo amethystum, qui coelestis semper regni in humilium animo memoriam designat. Haec positio duodecim lapidum figurat firmitatem apostolorum, qui in fundamento Ecclesiae sunt positi, sicut Salvator mundi beato dixit Petro: [Col. 1029B] Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam (Matth. XVI) . Haec dicendo ad Petrum omnibus notum fecit apostolis quod super eos esset Ecclesia sua aedificanda, quorum sonus in omnem terram exivit, et in fines orbis terrae verba eorum. Si apostoli fundamentum domus Dei sunt, et omnis Christianitas, aedificatio ejusdem templi, manere debet, dicente Apostolo: Templum Dei sanctum est, quod estis vos, et Dei aedificatio estis, etc. (I Cor. III.) , studeamus omnes totis viribus nos Aedificatori et Inhabitatori conjungere, ut doctoribus nostris in fundamentum positis, eo donante, superaedificari mereamur; ut inter electos lapides positi, et praefatis ordinibus juncti videamur; ut Creatorem et Redemptorem nostrum judicem vivorum et mortuorum, [Col. 1029C] facie ad faciem videntes, cum eis laudare mereamur per infinita saecula saeculorum. Amen.
X. Longe lateque cum fama ejus bonitatis dilataretur, et diabolus eum in hoc culmine virtutum stantem videret, omnigenis malitiae suae astutiis nitebatur in aliquam difficultatis voraginem immergere, et ab incoeptis bonis impedire. His vero temporibus Liutolfus, filius Ottonis gloriosi regis, dux erat Alamannorum, cui pater ejus antea gentes omnes regionum suae ditioni subjectarum sacramento post finem vitae suae subjugaverat; patruus autem ejusdem Liutolfi Henricus, frater regis, dux existit Noricorum: qui vero [Col. 1029D] Hoc vero abundat. inter se propter confinia regionum ex suasione malignorum hominum rixas et contentiones exercere coeperunt. Cumque [Col. 1029D] eos rex nullatenus ad concordiam et pacem revocare potuisset, objecit se filio, et in adjutorium fratris convertitur. Cum autem filius ejus, cum universis quos congregare potuerat, ei resistere niteretur, atque extorrem regalis potentiae agere moliretur, Henricus, praefatus dux, commendata civitate Ratisbona, totaque regione Noricorum, Arnolfo Palatino comiti, et caeteris insuper suis fidelibus, perrexit ad regem. Moram autem ibi illo faciente, praefatus Arnolfus cum multitudine populi fraudulenter Ratisbonam cum caeteris urbibus, et cum frequentia populorum, et cum omnibus quibus potuit. Liutolfi potestate subegit. Quibus compertis, rex [Col. 1030A] cum fratre suo Henrico Bajoariam hostiliter invasit, ad restituendum eum in honorem prioris potestatis. Praefatus autem antistes, Udalricus, cujus fidelitatis firma stabilitas nunquam ab adjutorio regis separata est, haec comperiens, dimissa parte in Augusta civitate vasallorum suorum, caeterisque rebus collocatis, cum quibus potuit, omisso vehiculo carpenti, equitando in servitium regis, in regionem Noricorum sagaciter venit, carmulaque prolongata possibilitatem redeundi apte non potuit habere. Arnolfus autem praedictus interim, accepta multitudine, Augustam adiit, et despoliavit rebus omnibus quas secum abducere potuit, comprehensosque quosdam milites episcopi secum Bajoariam revexit. Rex autem cum de regione Bajoariorum [Col. 1030B] revertisset, et episcopus in sua redire voluisset, non considerabat se in Augusta civitate posse cum multitudine parva defendere, quia totum pene episcopatum in beneficium extraneorum dividebatur a Luitolfo et sequacibus ejus; milites autem episcopi quidam comprehensi, quidam vero sollicitatione iniqua divisi ab eo, quidam depraedationibus in pauperiem deducti, ita ut ei secundum suam voluntatem in adjutorio esse non potuissent. Hi autem qui cum illo remanserunt, suis colloquiis roborati, salubre consilium inierunt ut, relicta Augusta civitate, castellum quod dicitur Menichingen aedificare, et ab adversariis eorum ibi se defendere studuissent. Tum vero una tantummodo nocte in Augusta civitate manebat inclusus, altera die statim perrexit ad [Col. 1030C] praedictum castellum, quod erat in toto interius exteriusque sine aedificiis desertum. Quamvis certe hiems dura fuisset, tamen in illo loco, in tabernaculis et in tuguriis festinanter compositis, exspectavere donec congregata familia castellum ligno circumcinxere, et intus secundum possibilitatem eorum aedificia apta composuere. Arnolfus itaque et omnes qui cum illo erant, regiae potestati undique contradicentes, haec comperientes, legationes miserunt, si sospitatem sui suorumque habere voluisset, potestati Liutolfi se sine dubio subdere non distulisset, et ut praedictum castellum cum suis componere deseruisset; quia eo tempore in tota regione Suevorum nullus in regis adjutorio remanebat, nisi Adalpertus comes, cum sibi subditis, et Theodpaldus, [Col. 1030D] frater religiosi episcopi, et ideo aestimabant ut eorum decreto virtutem resistendi nullo modo acquirere potuisset. Qui, sapienti cum suis utens consilio, diversis promissionibus et humillimis responsionibus, et interdum obsidibus datis iterumque receptis ad se, eorum iras et obsidiones omnimodo mitigavit, donec aedificato castello vallibusque renovatis, in munitione ejusdem loci ab eorum cum suis saevitia se posse defendere aestimaret. Cum vero induciae rationibus respondendi ultra prolongari non potuissent, tunc manifeste confessus est se, sicut coepit, in voluntate regis velle perdurare. Tunc praefatus Arnolfus, filius Arnolfi ducis, congregata multitudine [Col. 1031A] eorum infaustorum qui antea Augustam civitatem depraedati sunt, et aliorum in quorum tunc confidebat adjutorium, voluit obsesso castello venerandum episcopum vi coactum cum suis ditioni subdere Liutolfi. Hac re comperta, episcopus econtra, legatis missis, multa pecunia promissa, flagitabat ut revertentibus eis illi licuisset in pace subsistere; sinautem, pace contradicta, redire noluissent, praecepit eisdem legatis suos parochianos banno Christianitatis constringere, ne loca Sanctae Mariae, in suo episcopatu sita, ullo modo invadere praesumerent. Qui vero pecunia contradita bannoque Christianitatis postposito, male incoepta omittere noluerunt, sed ad internecionem eorum ea Dominica [Col. 1031D] Vulgo Quinquagesima. in qua mos est clericorum ante Quadragesimam carnes [Col. 1031B] manducare, et deinceps usque ad sanctum tempus Paschae devitare, hostiliter invaserunt praedium Sanctae Mariae, et episcopum obsederunt. Qui vero die noctuque in Dei servitio studiose permanens, timore abjecto in Deum confidens, obsessiones eorum pro nihilo ducens, in praedestinatione inita firmiter perseveraverat. Haec vero obsessio ut comperta fuisset Adalperto comiti et Theodpaldo fratri episcopi, congregata phalange populi, prima die Quadragesimalis temporis, quod est dies lunae, mane diluculo castra inimicorum invaserunt. Sed illi haec antea posse fieri non putantes, imparati ad bellum inventi sunt, et, repentino timore perculsi, relictis spoliis fuga inimicos evadere studuerunt. Illi autem eos sequentes, Hermannum fratrem Arnolfi [Col. 1031C] apprehenderunt, quosdam in castris ceciderunt, quosdam vero ulterius subsequentes interfecerunt. Maxima autem parte eorum interfecta, caeterisque fugatis, nullus eorum ad se defendendum fiduciam accepit, nisi unus nomine Egilolfus; fugiendo brachio Adalperti comitis modicum vulnus infecit, de quo etiam vulnere mortuus est; vulnerator etiam ejus statim occisus est a Liutperto vasallo ejusdem Adalperti. Paucissimi autem eorum, ictibus contusi, ac diversis modis vulnerati, periculum tamen mortis, equis eorum eos asportantibus, eo die vix evaserunt, quidam vero eorum, gelu miserabiliter astringente, nudi in desperatione vitae proprias mansiunculas repetierunt. Corpus vero Adalperti, in Dei voluntate occisi, reverendus episcopus [Col. 1031D] ad Augustam civitatem vexit, et, animam honorifice Deo commendans, in ecclesia Sanctae Mariae sepelivit. Nullus autem eorum qui antea sibi spolia Augustae civitatis in contrarietatem sanctae Dei genitricis Mariae vindicaverunt, impunitus evasit, nisi qui se suis propriis rebus cum indulgentia reverendi episcopi redimere non distulerunt.
XI. Manus proprias unus ex his lacerando, vicinis suis in veritate dicentibus, perdito sensu spiritum exhalavit. Alius autem cum ablato de Augusta civitate libro caballum sibi bene placentem comparavit, et secum adduxit in domum suam, [Col. 1032A] uxorique suae monstravit et dixit: «Melius mihi placet istum formosum caballum habere, quam librum cum quo hunc comparavi in Augusta relinquere.» Cujus verbis respondit uxor ejus, dicens: «Utile tibi forte fuisset, si manus tua hunc librum injuste non tetigisset.» Interim vero ille levigando manu in posteriora tangebat caballum, et statim ab eo percussus mortuus est. Novis et improvisis his cladibus, et aliis multis formidolosis rebus in reis peractis a multitudine populi compertis, timor magnus invasit eos qui se esse reos cognoverunt de praedicta praedatione Augustae civitatis, non solum in eos qui illuc pervenerunt, sed et qui aliquid de injuste acquisitis ab eis acceperunt, et ideo, ad poenitentiam et lamentationem conversi, digna emendatione [Col. 1032B] et restitutione abstractarum rerum, et cum efflagitatione indulgentiae episcopi, studuerunt se cum Christo et cum sancta Maria matre ejus pacificare. Non post multum vero temporis praefatus Arnolfus qui se praesumpsit res sanctae Mariae hostiliter invadere, et incorrigibilis sine poenitentia perduravit, obsessa Ratisbona civitate paratus ad praelium exivit, et statim in articulo tumultus occisus est. Quidam etiam homo, de episcopatu qui dicitur Eihstetten, partem vilissimi mensalis inde ad suam proprietatem portavit, et statim a daemonio occupatus, nullum abscondendi locum ab eo invenire potuit, neque in ecclesia neque extra ecclesiam, neque aspersus aqua benedicta, quin juxta eum semper videretur manere, donec, Augustam regrediens, [Col. 1032C] injuste inde rapta reportavit, et episcopum cum scopis ei flagella imponere pro Christi nomine postulavit, et insuper indulgentiam praefati delicti condonare, sicque liberatus a daemonio salvatus recessit.
XII. Ne diu me ab incoepta taxatione subtraham, libet stylum retrahere ab enumeratione ex utraque parte obsessarum urbium et bellorum undique furentium, et vicissitudine stromatum [Col. 1031D] [Col. 1032] Migne has printed (24) instead of (42). Pro stratagematum. diversorum, sed potius quomodo Dominus omnipotens per merita servorum suorum suum dignaretur populum liberare libet recensere; ne diaboli machinationibus ad suum perveniret exitium. Cum rex Otto in Alamannia, propter eos qui cum Liutolfo filio ejus ditioni suae regalis potestatis contradicere voluerunt, cum exercitu conversaretur juxta [Col. 1032D] flamen quod Hilara vocatur, in campo oppidi quod dicitur Tussa [Col. 1032D] Tussen. , et ibi saepedictus filius ejus Liutolfus cum alio exercitu obvius ad pugnandum contra eum deveniret, et cum tanta vicinitate conjuncti essent, ut nulla ambiguitatis spe detenti manerent in utrarumque partium multitudine, ni bellum ab eis committeretur, tunc amabilis Deo Udalricus episcopus, in Deum tota fiducia confidens, assumpto Curiencis Ecclesiae Hartberto religioso episcopo, legationes inter eos facere coepit, et ad pacis concordiam exorare, et ne populus qui a Deo illis commendatus est ad regendum, pro eorum [Col. 1033A] reatu duceretur ad perditionem. Deo autem annuente, duae amborum mentes, patris scilicet Ottonis et filii ejus Liutolfi, de proficua admonitione et doctrina venerandorum episcoporum in mollitiam versae, pactum pacis inter se placitaverunt; et, turbine belli mitigato, in sua cum pace redierunt. Tantis autem tunc praefatis tumultuum fatigationibus superatis, aestimaverunt se aliquod spatium temporis in pace posse quiescere. Altero pro certo statim anno, quod est anno incarnationis Domini nostri Jesu Christi 965, tanta multitudo Ungrorum erupit, quanta tunc temporis viventium hominum nemo se antea vidisse in ulla regione profitebatur, et Noricorum [Col. 1033D] Bavariam intelligit. regionem a Danubio flumine usque ad Nigram silvam, quae pertinet ad montana, [Col. 1033B] simul devastando occupavit, et cum Licum transcenderet, et Alamanniam occuparet, ecclesiam Sanctae Afrae concremavit, et totam provinciam a Danubio usque ad sylvam depraedavit, et maximam partem usque ad Hilaram fluvium igne combussit. Augustam autem civitatem obsedit, quae tunc imis sine turribus circumdata muris, firma ex semetipsa non fuit. Sanctus autem antistes magnam valde multitudinem optimorum militum secum intra septa civitatis collocatam habebat; ex quorum agilitate et audacia civitas fortiter firmata, Deo juvante, consistebat; qui ut exercitum Ungrorum ad expugnandam civitatem circumdare viderunt, eis obviam exire voluerunt, sed hoc episcopus eis non consentiens, portam ubi maximus aditus intrandi manebat firmiter occludere [Col. 1033C] praecepit. Porta autem orientalis plagae [Col. 1034D] Porta quam Jacobaeam dicimus. unde itur ad aquam, sic a densitate Ungrorum bello occupata est, ut ipsi aestimaverint se statim posse intrare: milites enim episcopi ante portam viriliter pugnantes eis resistebant, usque dum unus Ungrorum qui caeteros pugnando antecedebat, et ex cujus ductu et antecessione maximam praeliandi in illa hora confidentiam habebant, occisus occubuit; caeteri denique cum eum terra tenus mortuum cadere viderunt, magno clamore et lamentatione eum rapientes, ad castra reversi sunt. Hora vero belli episcopus super caballum suum sedens stola indutus, non clypeo aut lorica aut galea munitus, jaculis et lapidibus undique circa eum discurrentibus, [Col. 1033D] intactus et illaesus subsistebat. Bello vero finito regrediens circuivit civitatem, et domos belli in circuitu civitatis congruenter ponere, et in tota nocte eas aedificare, et vallos, quantum tempus suppetebat, renovare praecepit. Ille autem totum spatium noctis in oratione pernoctans, religiosas mulieres in civitate congregatas concitabat, ut una pars earum cum crucibus ad Dominum devote clamando intra circumiret, et altera pars clementiam sanctae Dei genitricis Mariae pro defensione populi, et pro liberatione civitatis studiosissime pavimento prostrata flagitaret. Ipse autem minimam particulam noctis ante Matutinam horam corpus requiei soporis indulsit, ut, matutinis et Laudibus expletis, [Col. 1034A] aurora primum irrumpente, salutaris sacrificii hostiam Deo libare licuisset. Ministerio sacro peracto, viatico sacro omnes recreavit, humilique admonitione persuasit ut, in fide recta persistentes, spem suam in Domino componere non dubitarent, indicans eis omnigenam sponsionem consolationis, et annuntians psalmigraphi David verba, dicentis: Si ambulavero in medio umbrae mortis, non timebo mala, quoniam tu mecum es (Psal. XXII) . Salutari autem admonitione episcopi peracta, cum jubar radiantis solis primum latitudinem telluris irradiaret, exercitus Ungrorum inenarrabili pluralitate ex omni parte ad expugnandam civitatem circumcinxit, diversa ferens instrumenta ad depositionem murorum. Cumque undique parati essent ad bellum, et [Col. 1034B] cuncta propugnacula civitatis repugnantium plena fuissent, quidam Ungrorum flagellis alios minantes ad pugnam coegerunt, et illi, tantam multitudinem in propugnaculis resistentium eis videntes, muris se conjungere adeo perterriti non audebant. Interim cum interius exteriusque parati essent ad bellum, Berchtolfus, filius Arnolfi, de castello Risinesburch vocitato venit ad regem Ungrorum, annuntians ei adventum Ottonis gloriosi regis. Qui, ut hoc audivit, suum classicum omni exercitui notum clangere praecepit, de cujus sonitu exercitus totus pugnam civitatis omisit, et ad colloquium eorum regis se conjungere festinavit. Qui, cum eis autumatione facta, Deo donante, a pugna civitatis cessabat, et in occursum gloriosi regis ire coepit; ea ratione ut, [Col. 1034C] illo cum suis superato, victor rediens civitatem et totum regnum libere habere potuisset. Regi Ottoni venienti Dietpaldus comes frater episcopi, cum caeteris qui in civitate erant, nocte exiens in occursum venit. Rex igitur cum tantum exercitum Ungrorum perspexisset, aestimavit non posse ab hominibus superari, ni Deus omnipotens eos occidere dignaretur, in cujus adjutorium confidens, suorumque consolationibus principum roboratus, bellum viriliter cum eis agere coepit, et cum mutua caede utrobique cecidissent, et his interfectis qui ad occisionem a Deo praedestinati erant, gloriosa victoria Ottoni regi a Deo, cui nihil impossibile est, data est; ita ut exercitus Ungrorum in fugam versus virtutem praeliandi [Col. 1034D] ultra non haberet, et, quamvis incredibilis numerus illorum occisus fuisset, tantus tamen eorum exercitus adhuc remanebat, ut hi qui de propugnaculis Augustae civitatis eos venire conspexerunt, non pugna lacessitos eos redire aestimaverunt, donec praetereuntes civitatem ulteriora Lici fluminis littora festinando repetere cognoverunt. Rex autem cum suis eos sequens, et quibus se conjungere potuit occidens, vespertina hora diei Augustam pervenit, ibique cum episcopo illam noctem ducens, eique magnam consolationis revelationem faciens, de Dietbaldo fratre ejus qui in bello occisus est, et de aliis ejus propinquis ibidem interfectis. Rihgwinum filium Dietpaldi comitatibus [Col. 1035A] patris honoravit, episcopique fido adjutorio, in quibuscunque ejus desiderium cognovit, dignam mercedem restituit. Mane autem facto, fugitivas barbarorum acies sequendo, regionem Bajoariorum [Col. 1035D] Al., Bavariorum. revisit, festinisque legatis missis, tota remigia et vada fluminum observare praecepit, ad occisionem eorum, quod et ita factum est. Illi autem, nocte illuc venientes, quidam eorum ab his qui in navibus erant fluminibus immersi sunt, quidam occisi sunt, qui autem ad littus pervenerunt, ab his qui littora observabant interfecti sunt, nulla eis via, et nullum devium ab eis inveniri potuit, quin in omni loco vindicta Domini super eos manifeste maneret; ita etiam ut non post multos dies reges eorum et principes comprehensi et ad Ratisbonam [Col. 1035B] perducti, in ignominiam gentis eorum, cum aliis multis eorum comprovincialibus equuleo suspenderunt.
XIII. Rex autem Otto potentiam in Deo tenens, Henricum fratrem suum potestativa manu in regnum confirmavit, et ipse in Saxoniam victor, sicut solebat, revertebatur. Venerandus autem episcopus Udalricus, cum rex ab Augusta discederet, abiit ad loca ubi bellum peractum est, quaerens praedictum Dietbaldum fratrem suum et nobilem Reginboldum filium sororis suae [Col. 1035D] Luitgardae. , et inveniens eos ad Augustam perduxit, et in ecclesiam Sanctae Mariae ante altare sanctae Walpurgae virginis in sede unius taphi [Col. 1036D] Sepulcri. ambos fideliter sepelivit. His ita, sicut praelibatum est, peractis, episcopus, quamvis multis adversis [Col. 1035C] fatigatus fuisset, sicut optime omni speranti in Deo decet, bonae consolationis effectum assumens, cum suis pertractare coepit qualiter imminentia damna aptissime superare potuisset. In primis qualiter depraedatam congregationem clericorum sustentaret, ad implendum ministerium quotidianum servitii Dei in ecclesia, sciebat enim eos cibaria non habere, et ideo cum his quae, ipse sic depraedatus, habere potuit, et quae a benevolis populis ei transmissa sunt et oblata, assidue in sua praesentia eos secundum suam facultatem mandere et bibere fecit, et omnimodis adjutoriis stabilivit, eo usque dum ex semetipsis depraedationis miseriam temperaverunt, et loca eorum ex iterata laboratione [Col. 1035D] sustentationis subsidium attulerunt; sua autem loca ignibus exusta et consumptis frugibus in desolationem redacta, studiosis laboribus in agris et aedificiis renovare praecepit, strenuitas autem familiae jussioni ejus parendo, sic inchoabat, et congruo tempore utilitatis usu, quantum possibilitas sufficiebat, restituit. Ecclesiam autem Sanctae Afrae, quae a paganis fuerat cremata, adhuc reaedificata non erat, sed tugurium glossibus [Col. 1036D] Pro scandulis. tectum altaria ab imbribus et intemperiebus defendebat; sepulcrum Simperti episcopi, in choro juxta gradus situm, adhuc sine tecto remanebat: de cujus operimento in visione admonitus, lignis more operculi arte conjunctis [Col. 1036A] tegebat. Non post multum vero temporis decursum, iterum admonitus ut domum Sanctae Afrae reaedificare non tardaret. De cujus instauratione cum saepissime tractaret, qualiter congruentissime fieri potuisset, et qualiter sub positione cryptae orientalem plagam ecclesiae convenientissime decoraret, et nullus certitudinis effectus ei animo irrepsisset, continuis orationibus et jejuniis cum domesticis et religiosis presbyteris, devotissime misericordiam Dei secreto deprecari coepit ut ei monstraretur locus in quo corpus sanctae Afrae collocatum fuisset, et si cryptam in eo loco ubi voluntas ejus complacuit fas componere maneret. Ut orationem ejus et jejunium ad aures Domini pervenire dubium non esset, secundum cantationem sancti [Col. 1036B] David prophetae: Ecce oculi Domini super justos, et aures ejus in preces eorum (Psal. XXXIII) , quadam nocte in visu ei sancta Afra apparuit, et locum collocationis corporis ejus, sicut in scriptura passionis ejus est scriptum, ab Augusta civitate in secundo milliario in ecclesia monstravit. Cryptam autem in praedestinato loco fieri prohibuit, propter sanctorum reliquias, quae in illo loco in requie diem exspectare debent judicii. Hac revelatione perdoctus quid sibi esset faciendum, muros ex maxima parte ab ignibus depositos cum magna festinatione reaedificare fecit, et priori altitudini mensuram unius cubiti superposuit, cryptaque congruenti occidentalem partem ecclesiae decoravit, super aedificia in sua praesentia caute mensurata, summo studio incidere et adducere [Col. 1036C] praecepit, et non tardavit donec imbricibus eam ex toto cooperuit, et interius aedem ecclesiae laqueariis vestivit, et lucida pictura decoravit, et ornamenta ecclesiae, quae propter barbaros in civitatem fuerant deportata, et in matrici ecclesia servata, restitui fecit.
XIV. Quam in magna observatione Dei ille locus orientalis partis ecclesiae semper maneat certis sit indiciis manifestatum, hic mihi congruum videtur innectere. Quidam hortulanus nomine Adelpoldus ibi deambulando inter gramina speluncam invenit, in quam intrans formosam aediculam sub terra muratam conspexit, et veniens nuntiavit episcopo, dicens: «In hoc loco possum olera mea et alia necessaria [Col. 1036D] reponere.» Cui ille respondit denuntiando, dicens: «Si hoc facis, sensum et sospitatem membrorum tuorum te perdere dubium non est.» Hortulanus autem verbis episcopi non credens, sine ejus licentia praefatas res in eamdem speluncam congregare coepit; hoc faciendo sensum cum auditu et visu perdidit. Hoc autem cum episcopo nuntiatum fuisset, jussit adduci sibi hortulanum, et dixit ei: «Quare occupare voluisti illum sanctum locum, spernendo meum praeceptum?» Cui ille, quamvis sensu careret: «Non inficior, ait; scio enim quod pro illo reatu, quod mandatis tuis non obedivi, istam tribulationem incurri. Cujus tribulationibus benevolus episcopus condolens, [Col. 1037A] indulgentiam ei cum benedictione donans, Deo concedente, sanitati restituit. Mirabile dictu! ille hortulanus postea illam speluncam nullo modo invenire potuit. Postea autem episcopus pollinctoribus accercitis, in australi parte exterioris muri ecclesiae sepulcrum sibi fodere et exterius muro cingere, et perrupto muro ecclesiae arcum muratum desuper curvare praecepit, et arcam aptam componere ad cooperiendum corpus in sepulcro, et insuper tabulatum densum, longo tempore imputribile, cauta conjunctione vinctum superponi decrevit. His praeparationibus exsequiarum suarum perpetratis, omni hebdomada dehinc ipsum locum die Veneris visitare, et ibi hostias immolare consuetus erat, si alia aliqua ei occupatio vel absentia impedimentum [Col. 1037B] non fecit. Interea vero Dei donante clementia istas regiones concordia pacis illustrabat, et benevolas mentes turba persecutionum a Dei servitio non prohibebat, ideo ipse Romam pergere decrevit, et illuc feliciter pervenit, liminaque beatorum apostolorum Petri et Pauli devotionis studio humiliter visitavit, ibique precibus profusis, eleemosynarumque largitate pauperibus dispensata, ab Alberico principe Romanorum honorifice susceptus est, frequentique ministerio et oblatione cumulatus, aliquot dies ibi perduravit. Cumque ibi morando reliquias sanctorum se velle comparare indicasset, quidam clericus ad eum veniens, perduxit eum in silentio noctis ubi caput sancti Abundi martyris in quadam ecclesia altari inclusum servabatur, cujus passionem [Col. 1037C] ei ostendens, et caput praesentans, sacramento firmitatem fecit super reliquias, quas episcopus secum attulerat, ejusdem Abundi caput esse cujus passio praesentialiter fuit perlecta. Cum autem sacramentum peractum audisset episcopus, placitam mercedem clerico donavit, caputque sancti Abundi accipiens, ad Augustam secum reportavit, ibique ad consolationem multorum gloriose inclusit. Monasterium vero Sancti Galli ubi ille scientias litterarum fuerat perdoctus assidue visitavit, ibique Deo militantibus coenobitis convivium fecit, et inde ad cellam sancti Meginardi perrexit, ad videndum servum Dei sanctum Eberhardum, ejusque necessitatibus sibique subjectis monachis subveniendum in quibuscunque [Col. 1037D] potuit eorum cognoscere voluntatem. Ultima vero vice, Eberhardo vivente, cum inde recedere debuisset, expleta multimodae amabilitatis locutione, acceptoque cum orationibus in ecclesia permisso, ad vehiculum suae reportationis egressus est; cumque paratus esset ad pergendum, et eo die sanctum Eberhardum amplius videre non putaret, subito post eum quasi festinando veniebat, et oscula charitatis iterans, cum flebilibus oculis aiebat: «Ex hac hora ultra me non videbis, donec exempti corporibus in praesentia Dei nos videre merebimur.» Cujus verbis respondens episcopus dixit: «Dulcissime Pater, nunc scis me certe cito de hoc saeculo esse migraturum?» Cui ille respondit: «Finis adhuc vitae tuae tibi non imminet, verba autem quae tibi nunc dixi vera esse non dubites.» [Col. 1038A] His verbis expletis episcopus remeavit, et antequam iterum eamdem cellam revisitaret, Eberhardus feliciter migravit a saeculo.
XV. Regionem quoque Burgundiorum tempore alio adiit, et ad Agaunensium locum ubi sanctus Mauritius cum suis sequacibus propter nomen Domini martyrium sumpsit, magnae humilitatis studio visitavit. Qui antea a rege Burgundionum promissionem accepit, ut unum de sanctis martyribus ex ejus datione et adjutorio inde ad Augustam referre mereretur. Et cum illuc die Sabbati perveniret, monasterium noviter a Sarracenis exustum invenit, et nullum de habitatoribus ibi conspexit, nisi unum aedis aedilem [ al. senilem] combustum monasterium custodientem. Cumque ille sacram noctem in Dei [Col. 1038B] laudibus ibi permaneret, et mane cum radius solis primum latitudini terrae lucem diffunderet missam de Sancta Trinitate celebravit; qua expleta, cum alteram statim venerationi dici Dominici congruentem celebrare coepisset, duodecim clerici cum multitudine populi advenientes ministerii sui celebrationem audientes perstiterunt. Quo peracto, sanctus episcopus eosdem fratres salutavit, et muneribus honoravit, et ob quam rem illuc deveniret notum fecit. Qui hilaritatis ejus dulcedinem et sanctitatis religionem persentientes, ne delectabili desiderio privatus abiret, aperta collocationis sanctorum spelunca in scopulo exciso, plurima parte sanctarum reliquiarum donatum laetificaverunt. Cum vero optabili licentia clericorum et amantissima dimissione [Col. 1038C] populi inde rediret, Constantiam civitatem causa orationis visitavit, et inde ad Augiam insulam venit, et ab Aleuvico abbate charitative susceptus et omnimodis commodis bene procuratus est. Cumque amabili colloquio inter se sermocinarentur, omnia quae ei in itinere acciderunt nota fecit. Benevolentia autem abbatis, cum audiret eum pro amore sanctarum exsequiarum exire, desiderio ejus satisfaciens, non modicam partem de corpore sancti Mauritii et de aliorum multorum sanctorum reliquiis ei donans, laetum abire permisit. Augustae vero civitati cum appropinquaret, praemissis nuntiis demandavit ut ad optivum [ pro exoptatum] donum sanctarum reliquiarum, quod secum attulerat, honorifice clerici cum populo, et cum crucibus et incenso pigmentorum [Col. 1038D] aquaque benedicta occurrerent, et suscipiende gloriose cum laudibus et melodiis congruis perducerent honorifice cum illo in ecclesiam in honore sanctae Dei genitricis Mariae consecratam. Illuc cum perductum esset, ab episcopo caute collocatum est in arcam auro et argento coopertam, ad laudem Dei omnipotentis, et in auxilium populi advenientis, in nomine Domini nostri Jesu Christi, cui est honor et gloria per infinita saecula saeculorum. Amen.
XVI. Talibus et his similibus studiis semper in Dei voluntate serviens, decertavit qualiter episcopatum, quem ad regendum suscepit, omnigenis honoribus sublimare potuisset, et servitium Dei et sanctae Mariae Dei genitricis amplificare indefessus [Col. 1039A] laborabat, et ideo ubique gratia Dei praeventus, sicut in Psalmis scriptum invenitur: Voluntatem timentium se faciet, et deprecationem eorum exaudiet, et salvos faciet eos (Psal. CXLIV) ; et secundum Apostolum dicentem: Scimus quomodo diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum, etc. (Rom. VIII) . Multiplicibus enim Dei magnificentiis honoratus, et firma fide confortatus, desideria voluntatis suae percipiens, multis in suis necessitatibus profuit, et possibilitatis suae potentiam quantum potuit humiliter celavit, quia multi qui caduco morbo vexabantur, sanctitatis ejus benedictione percepta, sospitati restituebantur, si pro qua re benedictionem expetivere, non indicavere; qui autem necessitatis eorum afflictionem manifeste nuntiaverunt, [Col. 1039B] benedictione subtracta, causa humilitatis abire permisit, dicens: «Ego non sum dignus de hac infirmitate vos posse liberare.»
Sanctificatum vero oleum in die coenae Domini ab eo tam salubre effectum est, ut multi in infirmitate positi, ab eo uncti celeriter sanitati restituerentur, et multi caliginem oculorum habentes, et praesentis luminis se in hoc saeculo munere carentes putavere, a tactu hujus olei serenitate oculorum iterum uti meruerunt. Haec vero, nemine dicente, comperiebam, sed propriis oculis in quamplurimis peracta conspiciebam. De ipsius autem episcopi recuperatione non oportet reticere quia, cum quodam tempore de monasterio Sancti Galli redire ad Augustam civitatem decrevisset, Campidonam veniens, tam gravi [Col. 1039C] infirmitate detentus est ut ex se sine adjutorio aliorum ambulare non potuisset, et cibum ad recreationem corporis sumere vires non sufficerent. Missis nuntiis celeriter ad Augustam civitatem, oleum ab eo consecratum sibi inde reportare praecepit, cumque in vigilia Pentecosten nuntiis revertentibus hora diei nona, cum adhuc congregatio monachorum solemni officio missae interfuisset, et ipse intra cubiculum sacrum mysterium auditum habuisset, oleum ei repraesentaretur, peracto sacro mysterio, monachi ad eum introducti sunt praesentibus clericis qui cum eo illuc devenerunt, et cantatis pro ejus infirmitate septem psalmis, letaniaque devote expleta, quemdam sanctum monachum Hiltine nominatum, [Col. 1039D] ad claustrum revertentes fratres ad ungendum eum oleo sancto cum suis duobus presbyteris dimiserunt. Unctione vero peracta, secundum doctrinam Jacobi apostoli: Infirmatur quis in vobis? inducat presbyterum Ecclesiae, etc. (Jacob. V) , dixit episcopus praeposito: «Istis unctoribus meis cum caeteris meis comitibus, in mea vice servitium congruenter exhibete, cum his bonis quae nobis hodie concessit Deus.» Cum vero ad mensam prendendum consedissent, et adhuc prandium peractum non fuisset, nuntius de episcopo venit, dicens: «Laeto animo estote et recreamini cum gaudio, quia dominus noster episcopus, quamvis hebdomada praeterita vel buccellam panis ad refectionem accipere [Col. 1040A] non potuisset, nunc, Deo donante, se reficit, et reducta sanitate est melioratus.» Qui, audito delectabili nuntio, omnes simul Deum laudantes et Deo gratias dicentes, hilares effecti sunt. Vespertina autem hora adveniente, et signo vespertinali in primis sonante, statim surrexit, et ad ecclesiam ambulavit, et ibi in Dei laudibus infatigatus permansit, donec Vespertinalis laus a fratribus secundum cursum monachorum prolixe perficiebatur, et postea, de die in diem confortatus, ex integro pristinae sanitati cito restitutus est. O quam magna multitudo dulcedinis Dei, qui illi hoc tanta velocitate ad remedium concessit, quod ille aliis ad medicinam et ad indulgentiam peccatorum praeparavit, ut cum ejus fide perfecta caeteris plurimis fides confirmaretur!
[Col. 1040B] XVII. Tradere huic quoque me aliam rationem in hoc loco oportet, quam Herewigo capellano ejus dicente comperi. Quadam die cum pro aliqua utilitatis causa super fluvium Vindicem [ al., Vindomen; al., Vindonem, vulgo Werten] nominatum caballicare debuisset, et ipse ab illuvie elevatus fuisset, et comites episcopi universi vadum rectitudinis devitarent, et alia vada aptiora quaererent, et idem ipse praenominatus Herewigus solus [Col. 1039D] Transmittit flumen inundans nil madefactus. cum eo remaneret, ipse vadum quod alii omiserunt sine trepidatione transcendit, soccis de sago factis indutus propter frigus, quia hiems erat. Praefatus vero Herewigus, flumine transgresso, ex cingulo deorsum, quamvis super altiorem caballum sederet quam episcopus, udus effectus est, et prospiciens in vestimenta episcopi [Col. 1040C] si aqua infunderentur, sed nec in soccis quidem unum pilum humidum conspexit, et ad episcopum dixit: «Ego uditate perfusus sum, et tuae celsitudini pilus in soccis non est madefactus:» Cui dixit episcopus: «Haec quae vidisti, me vivente nemini dicere praesumas. Alio vero tempore cum ad colloquium Ottonis imperatoris ad Ratisbonam civitatem navigando per Danubium venire decrevisset, quodam die, nautis incaute ante se conspicientibus, navis cuidam ligno importune conjuncta, aquis repleta immersionem omnibus minabatur. Perturbati vero omnes et timore perculsi, ad littus magno studio navem perducere festinarunt. Navi vero aridae adducta, quae intra erant ad littus portaverunt, illius vero episcopi [Col. 1040D] posteriori rostro navis sedentis obliti sunt. Unus vero clericorum Mesi nominatus, magno stupore attonitus, dixit: «Heu nobis miseris! quia seniori nostro in isto periculo adjutores non fuimus,» et his dictis currens per profunditatem aquae quae in navi fuerat congregata, assumptis brachiis episcopi super humeros ejus, evexit eum extra navem, omnibus itaque expositis et illo novissime egresso, navis in posteriori parte profunditati demersa est. Quid mirum si navis onusta eo insedente mergi non potuit, sed eo jubente super aquam stetit qui beato Petro apostolo undas maris ad superambulandum propria voluntate firmavit? Sic non ex sua conditione, sed ex meritis in ea sedentis navis interim super aquas natare [Col. 1041A] cogebatur donec cunctis stipendiis et oneribus relevaretur, postea vero immersa nuntiabatur.
XVIII. Romam visitare itaque cum quodam tempore aestuanti animo desideraret, et ad fluvium nomine Tarcum [Col. 1041D] Tarus Plinio, fluvius Italis Cispadanae. perveniret, tam periculosum ex inundatione aquarum factum invenit, ut nullus ex utraque parte advenientium eo die vel alio se posse venire super eum speraret: sanctus episcopus in Deum confidens, paratura missatica se indui festinavit, et in littore fluminis cum suis comitibus missam devote celebravit, et post missam praefatum fluvium tanta commoditate transivit, ut nulli ejus comitum aliquid adversitatum eveniret, sed omnes salvi et incolumes Deum laudantes gaudendo ibant per viam.
XIX. Multimodis Christi servitiis cum ferventissime [Col. 1041B] insisteret, et undique amplificare studuisset, Deo donante, excogitavit, propter cujusdam sanctimonialis religionem Emoza nominatae, ad ecclesiam Sancti Stephani protomartyris sanctimonalium congregationem componere, et regulae sanctitatis subdere, et sancto velamine Christo Deo desponsatas conjungere. Quod cum factum fuisset, quaedam mulier cum consensu connubia mariti despiciens, eidem congregationi ob futurae beatitudinis mercedem obedientiam professa se admiscuit, litterarum vero scientia ad perfectionem docta non manebat, ad exteriora autem necessitatis opera strenuitatem magnam habebat, et ideo aliae sanctimoniales eam cellerariam facere voluerunt. Qua renuente, episcopo nuntiatum est, et supplicatum est ut cum sua [Col. 1041C] potestate ministerium cellarii commendaretur. Episcopus vero, supplicationi assensum praebens, praefatam sanctimonialem cellerariam esse praecepit: illa autem praecepto episcopi non obedivit, sed in pristina refragatione conata est persistere. Sequenti vero nocte in somnis audivit vocem dicentem sibi: «Quia non obedisti praecepto episcopi, ideo usu ambulandi privaris tandiu donec ab eo absolveris.» Expergefacta autem dissolutam membris ita se esse persensit, ut nullum ambulandi effectum habere potuisset. Hac infirmitate ligata, laboriose exspectabat adventum episcopi. Interim vero appropinquabat tempus synodalis colloquii, et episcopus ad Augustam revertebatur; hoc cum infirma sanctimonialis audiret, rogavit se portari in ecclesiam Sanctae Mariae et [Col. 1041D] obtutibus ejus repraesentari, cumque ad ejus praesentiam veniret, ejus misericordiam deprecari coepit, ut ab affligentibus alligationibus infirmitatis ab eo absolvi mereretur. Audita ejus deprecatione, episcopus de inobedientia eam increpavit, et munere benedictionis simul et indulgentiae donatam dimisit. Cumque ab ea reverteretur episcopus, statim sanitati restituta currendo praecessit episcopum, antequam ille perambularet ecclesiam, et, ante celsitudinis ejus praesentiam prostrata, Deum pro reddita sanitate laudando, promisit de inobedientia ultra sese fore emendaturam, et ad proprias mansiunculas laeta rediit.
[Col. 1042A] XX. Hymnizans sanctus Dominum episcopus, habili tempore postea ecclesiam in coemeterio Sanctae Mariae in modum crucis aedificare coepit, et, aedificatione peracta altaribusque quinque in ea compositis, in honore sancti Joannis Baptistae dedicavit, et dolium baptizandi de petra excisum in ea constitui fecit, et, dote legitimatam, presbytero ad procurandum in divinis officiis commendavit, et praecepit ut matricularii in omni hebdomada die Sabbati, et in aliis solemnibus festivitatibus, cum Evangelio et crucibus et cereis, cum Dei laudibus reverenter visitarent, et in Paschali hebdomada, quam dicunt infra Albas, quia tunc consuetudo est tres cantare psalmos ad Vesperam, remanentes duos illuc deambulando cum antiphona et tono formosa modulatione [Col. 1042B] perpsallere, et ipse persaepe ibi salutares hostias Deo immolare consuevit.
XXI. Zoam [Col. 1041D] Zoam pro vita, vitam pro anima usurpavit. in ultimis temporibus suam salvare cupiendo, animo decrevit, quamvis vires corporis de die in diem decrescere sentiret, ut limina apostolorum Petri et Pauli devota intentione laborasset visitare. Cumque aliquantulum itineris peregisset in carpento, et ad difficiliores vias perveniret, non potuit iter ultra peragere, antequam in lecto collocatus equis superpositus pergere coepit: sicque pergendo, quamvis comitibus ejus ubique periculosum videretur, Deo juvante, et sancto Petro apostolo, sine periculo Romam pervenit, votorumque ibi antea dispositorum et promissionibus devotissime expletis, et gratissimorum emolumentorum et indulgentiarum [Col. 1042C] donis acceptis, permissoque [Col. 1042D] Permissum. Urtaub. salubri a sancto Petro et vicario ejus pontifice, caeterisque Deo ibi sancto Petro militantibus, honorabiliter accepto, felicem reditum iniit, et Ravennam visitare disposuit. Illucque cum appropinquaret, imperatorem gloriosum Ottonem cum imperatrice Adalhaida ibi manere comperit, et ante se misso nuntio adventum ejus illi indicavit, et ille statim nuntium sequendo ad ostium cubiculi imperatoris pervenit. Imperator vero, cum eum in tanta vicinitate manere agnovisset, uno pede calceato et alio adhuc incalceato, causa humilitatis et flagrantia divini amoris, eum ad suscipiendum amabiliter festinavit. Cumque in cubiculo accersita imperatrice suavi colloquio fruerentur, et alternis locutionibus diversarum rerum proventus [Col. 1042D] terminarent, vir sanctus imperatorem cum auxilio imperatricis flagitare coepit ut filio sororis suae Adalberoni procurationem sui episcopatus, regimenque super familiam et omnia negotia saecularia ad eum pertinentia, fideliter firmiterque commendaret, et ut a celsitudine ejus imperialis potentiae promissum consolationis accipere mereretur, ut post ejus discessum cathedram episcopalis potestatis ei donaret, ut sibi majoris otii ad studium orationis et ecclesiastici regiminis et Christianitatis stabilitatem facultas concederetur. Cujus petioni gloriosus et benevolus imperator assensum praebens saecularium [Col. 1043A] negotiorum commercia Adalberoni commendavit, et episcopalis honorem cathedrae post vitam episcopi, si Deus vellet, ei donare promisit, et insuper multis libris auri episcopum donatum amabiliter abire permisit, et ejus mansiones cum alio servitio necessario, cum suis fidelibus usque ad finem illius provinciae caute disposuit.
XXII. Episcopus autem et praefatus Adalbero, cum laetabundi reverterentur ad civitatem, honorifice sicut decuit suscepti sunt, et omnes qui ibi inventi sunt, comperta eorum prospera reversione et honorificatione ab imperatore eis facta, valde laetificati sunt. Tunc vero praefatus Adalbero, congregatis militibus episcopi, desideravit ut ei sacramenta fidelitatis jurarent, quod et fecerunt in praesentia episcopi; [Col. 1043B] similiter et familia per totum episcopatum fecit. Episcopus autem indumento more monachorum formato induebatur, quorum antea regulam multimodis virtutibus sequi consueverat. Cumque haec ita agerentur, propter quorumdam clericorum aemulationem, qui se aestimabant post obitum sancti episcopi, imperiali celsitudine concedente, episcopatum posse acquirere, ferulam episcopalem publice portare praesumpsit, ut eis tota spes acquirendi episcopatus adimeretur.
XXIII. Postea vero revertentibus de Italia imperatoribus, patre scilicet et ipsius prole, ad Franciam, facta est synodus in loco qui dicitur Ingilunheim [Col. 1043D] Synodus lugilunheimensis in causa Adelberonis, an. 972. , ad quam archiepiscopi cum caeteris suis suffraganeis sanctum Udalricum cum suis legatis [Col. 1043C] honorifice invitaverunt, Adalberonemque ejus nepotem cum eo venire decreverunt. Illuc vero cum pervenirent, et antistites ibidem congregati Adalberonem baculum episcopalem publice portare cognovissent, irati sunt contra eum, et dicebant ut, contra canonicae rectitudinis regulam, in haeresim lapsus fuisset, et quod pontificalis honorem sublimitatis vivente episcopo sibi plus justo vindicaret, et ideo ultra eum episcopum ordinari non deceret. Quibus ille auditis, prima die synodale colloquium intrare devitavit, et in alia domo cum caeteris clericis episcopi remanebat. Antistes autem cum paucis suis capellanis synodum intravit. Cumque inter se pontifices colloquia habere coepissent, uniuscujusque [Col. 1043D] rationem per latinitatis locutionem voluerunt terminari; cumque causa sancti Udalrici fuisset ventilanda, et ille, pro infirmitate [Col. 1044D] Agebat annum octuagesimum secundum. , tam sonora voce ut tota synodus audire potuisset, rationem proferre non posset, advocabatur unus suus clericus nomine Gerhardus, qui extra synodum cum Adalberone remanebat, ut pro eo desiderii sui rationem per latinitatis locutionem manifestaret. Cumque vix, pro densitate multitudinis, in praesentia imperatorum et episcoporum praesens stetisset, interrogabatur quid desideraret dominus suus. Quibus interrogationibus multiplicatis, dixit: «Non debeo interrogationibus vestris respondere pro domino meo, nisi illo praecipiente.» [Col. 1044A] Cui dixit episcopus: «Frater, bene tibi notum est desiderium meum, enarra hoc, et obsecra ut eorum consiliis et permissionibus, Deo juvante, expletum fiat.» Tunc praefatus clericus Gerhardus in praesentia omnium dixit: «Excellentissimi imperatores, et religiosissimi antistites, desiderium domini mei est relinquere saeculum, et secundum regulam sancti Benedicti sanctam inire vitam, et in contemplativa vita diem exspectare obitus sui. In indumento pro certo habitus exterioris, potestis cognoscere voluntatem animi interioris.» Istis et aliis rationibus in voluntate domini sui in finem deductis, terra tenus cecidit ante pedes imperatorum et antistitum, obsecrans ut petitionem domini sui secundum Dei voluntatem implere non dedignarentur. Qui simul respondendi [Col. 1044B] inducias usque in crastinum diem postulaverunt, et postea inter se aestimaverunt qualiter causa Adalberonis terminaretur. Quidam vero episcoporum adjutores Adalberonis fuerunt, ne prorsus a spe episcopalis ordinationis, post vitam avunculi sui excluderetur. Haec cum inter se sermocinarentur, ultima in unum ratione coadunati, omnes simul firmaverunt [quod], nisi Adalbero se sacramento excusaret quod non sciret haeresim manere quia episcopalem potentiam cum baculo arripuit, nullo modo ulterius legaliter episcopus fieri potuisset. Altera vero die cum episcopo etiam Adalbero synodali interfuit colloquio, et, cum ei praedictum crimen imputaretur, multis objectionibus diversorum colloquiorum cum suis adjutoribus a praedicto crimine se defendere statuit. [Col. 1044C] Hoc cum ei adunatio omnium episcoporum non consentiret, secundum prae dictam destinationem episcoporum sacramentum perfecit, per nomen Patris, et Filii, et Spiritus sancti super quatuor Evangelia. Tunc iterum episcopus Udalricus petitionis suae responsa, quae pridie procrastinata fuerunt, per praedictum suum clericum expetivit, quia desideravit ut praedictus suus nepos episcopus ordinaretur, et ille, secundum regulam sancti Benedicti, in monasterio cum eorum consensu deservire mereretur. Episcopi autem, quamvis eis ex toto non placeret, aperte ei in synodo contradicere noluere petitionem suam; sed sapientissimi ex ipsis, cum consilio aliorum, extra synodum eum ambulare cum illis postulaverunt, ibique cum eo et cum suis clericis sapientissimis [Col. 1044D] secretam locutionem habuere, dicentes: «Reverende Pater, cui nota est omnium ecclesiasticorum librorum normula, qui semper callem rectitudinis ambulasti non deviando, non decet ut nunc, istam viam quam semper tenuisti omittens, seminarium ex te sumat talis error, ut alius in loco tuo, te vivente, ordinetur; quia, si ex te tatis consuetudo incipit perpetrari, in posterum multis reverendis et bonis episcopis, ab eorum nepotibus et clericis talia desiderantibus, multa concrescunt adversa. Melius tibi est ut in eo ministerio, in quo coepisti, Deo servire permaneas, quam, tuam voluntatem sequens, aliis [Col. 1045A] plurimis scandalum facias; quia ex te canonici et monachi et sanctimoniales et caeteri Christiani ad rectitudinis statum debent constringi, qui ex semetipsis per climata cadere festinant. Qui autem incaute ambulando ceciderunt, ex te, Deo juvante, erigi posse sperandi sunt. De nepote autem tuo Adalberone tuae voluntati satisfaciendo, in commune firmamus ut nullus alius a nobis post tuum discessum, ad illum locum in quo tu pastor existis, eo vivente ordinetur nisi ipse. His consiliis consentiens sanctus episcopus Udalricus, cum eis in synodum regrediebatur, et tunc cum consensu aliorum antistitum, fecit ab imperatore Adalberoni commendari in eorum praesentia, procurationem sui habere, et sub ipso totius episcopatus cautam dispositionem in omnibus [Col. 1045B] adimplere. Taliter vero istis terminatis, finita synodo, episcopus et Adalbero cum suis Augustam revertebantur [Col. 1045] Miraculum quoddam in altero exemplo hic sequebatur, quod quoniam infra iterum repetitur visum omittere. .
XXIV. Praedicta vero synodus in autumnali tempore peracta est; et in antea Paschali tempore adveniente, sancta hebdomada finita, episcopus et Adalbero, amabiliter vocante Rinuvino [Richuvino] comite, Dietpaldi fratris episcopi filio, ad castellum Dilinga nominatum venerunt, ut ibi aliquot dies charitative cum eo et cum femina ejus Hiltegart nominata manerent. Paucis itaque diebus transactis, Adalbero ibi cum phlebotemo sibi phlebotemando sanguinem minui fecit, et postea cum episcopo ad coenam consedit, et de coena surgens in lectum se ad requiescendum deposuit. Cumque unusquisque [Col. 1045C] ad suas divertisset mansiones, eadem nocte subitanea morte Adalbero defunctus est, an. 973. Herewingus ejus presbyter, cum ad nuntiandum hoc episcopo cubiculum ejus intraret, episcopus sermonem ejus praeveniens, dixit illi: «Ecce Adalbero defunctus est»: Cui ille respondit: «Ideo ego huc intravi ut tibi hoc nuntiarem, nullus alius me praeibat ad te, et quomodo hoc scire potuisti?» Cui ille respondit: «Vade, et suscita Riuvinum et omnes qui nobiscum sunt, ut cito praeparent vehiculum ut corpus ejus Augustam civitatem ducamus.» Episcopus autem, missis ad Augustam legatis, praecepit ut in ecclesiae Sanctae Afrae sepulcrum ejus juxta ipsius sepulcrum praepararetur, quod et sic factum est. Ille autem cum his qui cum ipso erant, imposuit corpus [Col. 1045D] carpento, et antepositis equis Augustam vexit cum frequentia populi. Matricularii autem cum crucibus et aqua benedicta et cereis et incenso, et cum magna multitudine familiae caeterique populi appropinquanti occurrerunt, et, honorifice suscipientes, cum congruis orationibus et modulationibus perduxerunt ad locum sepulcri, et ibi, expletis vigiliis et salutaribus pro ejus anima Deo oblatis hostiis, episcopo animam omnipotenti Deo commendante, corpus devotissime sepelierunt. Commendatione autem corporis peracta, et episcopo cum tristitia redeunte, universi fletu et lamentatione et magna [Col. 1046A] moestitia in suas reversi sunt mansiones, pro eo quod ex nobili genere ortum, et formosum, et grammaticae artis bene doctum, et in Dei servitio studiosum, et in bonis operibus strenuum, et in eloquentia dulcisona cautum, in donando largum, in adversis aliorum tristem, multarum virtutum opulentia cumulatum, in adjutorio miserorum festinum, multimoda benevolentia ornatum virum, tam cito depositum omiserunt.
XXV. Religiosus autem antistes, misso legato nuntiavit imperatori obitum praedicti nepotis sui, et abbatiam Utenbura nominatam, quae ipsi a sua imperiali potentia concessa erat, postulavit sibi donari, non causa avaritiae, sed ea intentione ut coenobitis ibidem Deo servientibus deliberationem [Col. 1046B] quam ille eis antea conscriptam et sigillatam ab eodem imperatore donari impetravit, restituere potuisset. Imperator autem per eumdem nuntium abbatiam concessit, et consolationem magnam et multimodam salutem remandavit. Nuntius autem cum reverteretur, invenit episcopum in loco qui dicitur Staphense, et haec praedicta narravit. Paucis vero diebus postea revolutis, adhuc ipsi in eodem loco manenti per nuntium quemdam, orationis suffragia pro anima imperatoris poscentem, obitus ejus illi annuntiabatur. Inde vero cum ad Augustam rediret, venerunt nepotes sui, Riuvinus comes filius fratris sui Dietpaldi, et Hupaldus comes filius fratris sui Manegoldi, et rogaverunt illum ut pergeret ad oppidum quod nominatur Witeselinga, et illis [Col. 1046C] monstraret ecclesiam ibi sitam, ubi corpora suorum parentum terrae commendata fuerant (de qua ipse saepe eos antea praemonuit ut eam meliorarent, et eadem corpora in illum concluderent, ne ultra a pluviis domatum infunderentur), ordinare, et quantae magnitudinis eam facere debuissent. Sanctus vero episcopus, quamvis certissime sciret in proximo manere sequestrationem corporis et animae suae, tamen pro divino amore et pro eorum amabilitate, illuc perrexit, et provida ordinatione eamdem ecclesiam super praefata corpora amplificari perdocuit, ibique cum nepotibus suis aliquot diebus moratus est, et inde ad castellum Sunnemotinga [ al. Sunnennotinga) nominatum, propter petitionem Manegoldi fratris praedicti Adalberonis, pervenit. Cumque [Col. 1046D] in itinere antequam illuc pervenirent, in campo propter herbam, juxta villam quae dicitur Gerilehona, castrametati fuissent, eum sol occasui radios suae lucis inserere coepisset, venit quidam homo qui dixit Chunradum episcopum certissime defunctum fuisse; et nominavit diem obitus sui, et diem collocationis corporis ejus in sepulcrum. Hac fama audita, clerici et alii comites ejus stupefacti effecti sunt, et statim aestimaverunt nuntium Augustam mittere, ut pro ejus anima solitae orationes explerentur. Quibus sanctus episcopus blando sermone infit, certissime rei veritatem sciens: «Desistite adhuc nuntium [Col. 1047A] mittere, mane diluculo comperietis qualiter circa episcopum maneat.» Crastina vero die diluculo quidam de Constantia venit, et de obitu episcopi veraciter contradixit, et ejus possibilitatem, secundum suam consuetudinem, esse nuntiavit. Sanctus autem episcopus Udalricus coeptum iter peregit, et ibi, quasi ad convivium vocatus, post expletionem salutaris hostiae quam quotidie per se, quamvis viribus corporis valde esset destitutus, Deo persolvere satagebat, cum convivantibus quotidie ad mensam sedebat, et nullum corpori cibum exhibuit, nisi micas panis aquae infusas in os misit, quas etiam saepissime aquis exspoliatas de ore rejecit, haustibus vero aquae interdum corpus, cum adhuc ad mensam sederet, reficiebat. Consummatisque ibi [Col. 1047B] rebus pro quibus illuc vocatus est, abire coepit; altera die ad locum qui dicitur Utiuntiga [Col. 1047D] Al., Ottinga. pervenit, et ibi ad se convocatis monachis de monasterio Uttenbura nominato, autumare cum eis et cum suis fidelibus provide coepit quomodo deliberationem, quam eis antea sicut praedixi ab imperatore impetraverat, restituere potuisset, et dixit eis: «Eligite ex vobis unum ad abbatem, qui in Dei servitio utilis, et vestris necessitatibus possit cautus inveniri. Si illum eligitis qui mihi ad hoc placet, commendabo illi abbatiam usque in praesentiam domini mei imperatoris; sin autem alium nisi mihi placentem eligitis, non illi commendabo.» Qui respondentes dixerunt: «Nominet nobis sanctitas tua hunc qui tuae dominationi placitus sit ad electionem [Col. 1047C] nostrae unitatis.» Tunc dixit eis: «Rudungum [Col. 1048D] Al., Ruodungum. fratrem vestrum ad hoc nominabo ministerium.» Quibus auditis, fratres inducias postulaverunt, donec omnes simul loquerentur si haec electio cum omnium fratrum consensu fieri potuisset. Cumque in loco destinato collecti fratres colloquia inter se habere coepissent de praefata electione, quibusdam fratribus placuit, quibusdam displicuit, sed tamen cum consilio amicorum roborati, episcopi voluntati parentes, in unum coadunati Rudungum ad abbatem elegerunt, et, cum eo ad episcopum regredientes, unitatis eorum electionem ei nuntiaverunt. His auditis, episcopus assumpto baculo commendavit abbatiam praefato Rudungo usque in praesentiam imperatoris, qui tunc in imperio patri suo aequivoco [Col. 1047D] successerat, et illum commendavit suis nepotibus et aliis suis fidelibus, ut eum celsitudini imperatoris praesentarent, et, illis cum fide ei juvantibus, ab eo haec confirmarentur. His ita expletis, propriam sui episcopatus revisitavit sedem.
XXVI. Moenia autem Augustae civitatis introgressus, magna tristitia septus est pro morte Adalberonis sui nepotis, et pro obitu imperatoris, cui semper fidem in omnibus servavit, cujus etiam amor pectori ejus firmiter conglutinatus est. Pro requie vero animarum amborum multas eleemosynas largitus est pauperibus, et multas orationes et preces ad Dominum quotidie effudit, ut eis misereri dignaretur. [Col. 1048A] Missarum vero officia quotidie celebrare non desistebat. quoadusque vires corporis subtrahebantur ut nullo modo ultra per se stare potuisset. Ad mensam vero sedebat, et sedentibus cum eo convivium faciebat, et ille quasi jejunus absistebat, et postea, in ecclesia vel in cubiculo suo, dulci cantatione psalmorum, vel auditione sacrarum lectionum recreatus est. Vires vero corporis cum ei ita defecissent ut per se missam cantare non potuisset, quotidie in ecclesiam introductus devotissime eam audire, et interim orationibus intentis insistere non desistebat. Pro certo post missam expletam cum cubiculum intraret, repausationi lectuli se non commendavit ante horam Vespertinam, sed super sedile suum calceatus sedit, et interdum se super pulvillum [Col. 1048B] in dexteram partem reclinavit, interdum ad sinistram, et interdum sedens ad dorsum super posteriora sedilis in quo sedebat reclinavit. Et post expletionem cursus et totius psalterii, legente Gerhardo praeposito [ forte ecclesiae cathedralis] sacrorum lectiones librorum audivit, et interdum cum eo inde dulci eloquio fruebatur. Cuidam vero [ sic ] eloquio inter ipsos finito, praefatus clericus interrogavit eum, dicens: «Habes spem pro ista infirmitate, Domine, obitum tuum tibi imminere?» Cui ille quasi eum increpando respondit: «Quare sic dixisti? non spero, sed certissime cognosco diem obitus mei non post multos dies mihi evenire.» De qua re presbyter contristatus indulgentiam postulavit, et dixit illi: «Domine, quem episcoporum praecipis vocare ad [Col. 1048C] commendationem corporis tui?» Cui ille respondit: «Eo tempore quando anima mea derelictura est hoc corpus, non potestis ullum eorum huc advocare: quia comprovincialis meus Chunradus episcopus tanta infirmitate detentus est ut huc venire non possit, episcopi vero Bauvariorum ad regale colloquium ad Franciam sunt congregati.» At ille inquit: «Domine, quid tunc facere debemus?» Cui sanctus episcopus dixit: «Nostis corpus hominis terrae commendare?» At ille ait: «Si talis persona esset super quam commendatio nostra fieri debuisset, timorem inde non haberemus.» Cui episcopus dixit: «Facite de hac re, cum tempus advenerit, sicut optime potestis, Dominus commendatorem corporis mei providebit.» Et his dictis praefatus presbyter iterum [Col. 1048D] lectionis usum assumpsit, et in ea, sicut solitus erat, usque dum sonante signo Vespertinalis laudis hora annuntiabatur. Lectiones vero fuerunt Vitae Patrum sanctorum, et liber sancti Gregorii quem Dialogorum vocant; cujus ultimus liber disputat multum de his qui de corpore rapti in spiritu multa viderunt, et iterum ad corpus redierunt. Taliter vero conversando formosissime exspectabat diem obitus sui, et interdum in spiritu plurima videbat, de quibus pauca his qui cum eo erant narravit. Interea vero Werinhario abbati de monasterio Vulta [Fulda] nominato, causa visitationis ad eum venienti, inter alia dixit: «Tu post me hic deberes episcopus fieri, [Col. 1049A] omnes te elegerunt nisi duo, hi vero duo si aliis concordarent, electio tua sine dubio perfecta fuisset. Et his dictis manus Attelini tunc vicedomini [Col. 1049D] Vincentius Borg. de eccl. Florent. observavit vicedominos ante an. 1000 fere ex clero fuisse, eam dignitatem post ad laicos transiisse. Onuph. de vocibus ecclesiasticis obscuris, ait etiam majores domus appellatos. Verum Distinct. 89, capitul. Volumus Gregor. vicedominum a majore domo distinguit; [Col. 1050D] ibi glossa oeconomum interpretatur. , et manus Hiltini camerarii comprehendens, suae fidelitati commendavit, et cum charitate eum abire permisit.
XXVII. Altera vero vice, quadam die quasi de gravi somno expergefactus, ei assidentibus et haec audientibus, ait: «Heu! heu! quod illum nepotem meum Adalberonem unquam vidi, quia pro eo quod ei secundum desiderium suum consentiebam, nolunt me impunitum in suum recipere consortium!» Et his dictis statim tacuit. Virtus vero corporis de die in diem decrescens, in tantum deficiebat ut ecclesiam intrare nisi a duobus sustentatus non potuisset. Cum vero in die natali sanctorum Marci et Marcelliani, [Col. 1049B] quod est XIV Kal. Julii, ecclesiam introduceretur ut missam audiret, peracta missa, ad sanctam crucem tapetium sibi deponi praecepit, et se super illo prosternebat. Ibi vero cum quasi dimidiam horam jacuisset, surrexit, et camerarium Liutpaldum presbyterum ad se venire fecit, et cunctas suas res quas ille in ministerio habebat in praesentiam sui portare praecepit, et ponere ante altare, nisi unam paraturam domus et mensarum, et unum coopertorium mardrinum ad servitium sui successoris dimisit. Cum vero ante eum posita fuissent, et ille ea conspexisset, dixit: «Quid mihi haec omnia nunc debuerunt?» Quamvis vero illi plurima viderentur, numerus eorum major non fuit nisi pauca camisalia, et septem vel octo mensalia, et duo sarcilia, et X solidi [Col. 1049C] argenti, quos in manum Gerhardi praepositi commendavit statim ad erogandum pauperibus. Caetera vero omnia disposuit dividi inter clericos ejusdem loci. De vestimentis suis misit Antonio [Col. 1050D] Al., Hattoni, quod probat Welserus. venerando viro, quem ille antea ad Utenburam in Dei nomine inclusit. Cuidam etiam Ruozoni, mobilitate membrorum carenti, nisi de brachiis sursum, cui domicilium in coemeterio Campidonensis monasterii more lectuli a terra sublevatum aedificatum erat, ut ea quae ab eo digesta fuerant terra tenus cadendo a domicilio separarentur, vestimenta transmisit; quia antea, cum episcopus in eodem monasterio moraretur, praedictum pauperem per se ipsum saepe visitavit, et ejus locutionis dulcedinem libenter audivit, quia idem ipse praedictus pauper clauso ostiolo semper [Col. 1049D] in Dei laudibus et orationibus die ac nocte morabatur. O quae lingua virum tantae benignitatis enarrare potest, qui, in ultimis positus, tanto spatio interposito, Christum vestire non omisit! pro eo certe quia ei semper aderat qui ab eo sua membra vestiri volebat. His vero praedictis dispensatis, praecepit vicedomino caeterisque quibus voluit suis fidelibus ac ministris, ut in cunctis locis ad suum servitium pertinentibus, cuncta quae in eis inventa fuissent, [Col. 1050A] in tres partes dividerentur, et tertia pars presbyteris pauperibusque provida dispensatione statim eo vivente donarentur; quod et factum est. Pro certo quamvis corpus gravi infirmitate detentum fuisset, sensus et animus et voluntas occupari non potuerunt, nisi [ pro ut non] piis insisterent intentionibus.
XXVIII. Die itaque sancto nativitatis sancti Joannis Baptistae hora diei prima, quasi repente de somno beatus Udalricus suscitatus, dixit camerariis suis: «Induite me vestimenta mea et calceamenta.» Qui haesitantes propter magnam ejus infirmitatem, si haec in exstasi mentis vel incapacitate sensus eis praeciperet, implendo tamen praeceptum ejus, induerunt eum vestimenta ejus et calceos. Statim autem paratura [Col. 1050B] se missatica indui praecepit; cumque paratus fuisset, perambulavit matricem ecclesiam, et ad ecclesiam Sancti Joannis Baptistae, quam ipse antea aedificaverat et in honore ejus consecraverat, pervenit, ibique missam [Col. 1050D] Antiquitus tres missae celebrabantur in festivitate S. Joan. Baptistae: una scilicet in vigilia, reliquae duae in die. Vid. Albinum, et Amalarium, lib. III, c. 38. , quam anniversariis solemnitatibus mane diluculo consueverat cantare, potenter et caute explevit; illaque finita, statim publicam missam iniit, et devotissime Deo juvante peregit. Ambas missas cum, stando sine adjutorio aliorum, cum benedictionibus decenter ad finem perduceret, consedebat, et astantibus sibi clericis dicebat: «Haec mysteria quae nunc Deo donante peregi, ex possibilitate corporis mei non assumpsi, sed ex praecepto: hodie enim, cum in lecto quasi sopitus somno jacerem, steterunt coram lectulo meo duo viri juvenes [Col. 1050C] formosissimi aspectu, e quibus mihi unus dicebat: «Quare non surges, debes enim hodie ad Sanctum Joannem Baptistam missam celebrare.» Cui alter respondit: «Quomodo potest hoc fieri, quia pro impossibilitate corporis Primam adhuc non explevit?» At ille qui antea locutus est ad me dicit: «Surge et secundum meum sermonem Dei mysterium in praefata ecclesia implere festina, quia hodie praeter te nullus alius ibi missam cantabit.» His vero dictis ad cubiculum regressus est. Cumque diem obitus sui devota mente et laeto animo et secundum verba psalmographi David dicentis: Quemadmodum desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te Deus (Psal. XLI) , exspectaret; quamvis verbis non dixisset, factis tamen manifestavit quod de hoc saeculo [Col. 1050D] se migraturum esse in vigilia apostolorum Petri et Pauli putavit. Eadem die, antequam vespertinalis laus inciperet, et cum a custodibus omnes simul campanae ad sonandum moverentur, balneatus et paratura quam ad obitum suum conservatam habuit indutus, se quasi defuncturum deposuit. Finita autem Vespertinali laude, aliis juvantibus se a terra levavit, et quasi secreto dixit: «O sancte Petre, nunc non fecisti sicut ego aestimavi!» Et quasi animo aliquantum [Col. 1051A] de hac re mente consternatus manebat. Praefatus autem presbyter Gerhardus dixit ad eum: «Domine, noli contristari, sed recordare quia aliis sanctis episcopis similiter contigit; uni enim dictum est: Circa natale apostolorum de hoc saeculo ad requiem es perducturus, is cum speraret se in natale apostolorum obiisse, induciae ei prolongabantur usque in octavum diem, et tunc defunctus est. Cassio Narniensi episcopo, per quemdam presbyterum ab angelo flagellatum dictum est: Non cesset manus tua, non cesset pes tuus, age quod agis, operare quod operaris, natali apostolorum venies ad me.» Episcopus autem, aestimans in solemnitate apostolorum, quae tunc proxima erat, sibi obitum suum imminere, in quibuscunque potuit ad depositionem [Col. 1051B] corporis sui praeparare se studuit. Solemnitate itaque adveniente, sanus permanebat et incolumis, et sic mansit, donec curricula septem annorum praeterirent, et tunc in eodem die, sicut ei dictum est, multis bonis praemissis, et sacro ministerio expleto, feliciter migravit a saeculo.» His auditis, sanctus episcopus vera esse recordatus est, et respondit ei, dicens: «Bene dixisti, frater,» et relevatus mente bono animo manebat, et cum eo manentibus dulcem et commodum se exhibebat: nullum objurgans, nullum increpans, nulli iratus, nulli molestus, nulli adversus, nullum verbum alicujus lamentationis ab eo audiebatur, sed bona omnia quae tunc potuit, praesentibus et absentibus fecit. Nemini indulgentiam negavit, gratia suae benedictionis omnes consignavit. [Col. 1051C] Praedictus vero Richwinus comes, nepos ejus, adhuc de regali locutione non revertebatur. De quo interdum dicebat: «O Richwine, utinam me vivente venires ut te viderem!» Eo anno solemnitas apostolorum Petri et Pauli Dominica die eveniebat, de qua optimis moribus, sicut praedixi, exspectabat, donec dies quintae feriae pertransisset; in illa nocte, antea quam aurora sextae feriae bene cognosci potuisset, asperso cinere in modum crucis, et aqua benedicta aspersa, se deponi fecit, et sic jacebat usque dum aurora cunctam latitudinem orbis illuminaret. Tunc Richwinus de palatio rediens intravit, et legationem imperatoris eo audiente recitavit. Eo scilicet viso legationeque audita, oculos levans secundum suam possibilitatem gratias agebat Deo omnipotenti [Col. 1051D] qui, secundum dicta David prophetae: Voluntatem timentium se faciet, etc. (Psal. CXLIV.) Richwino autem exeunte, statim eadem hora clericis litaniam devote canentibus animam Deo commendans, anno incarnationis Domini nostri Jesu Christi 973, aetatis LXXXIII, ordinationis autem L, quarto die Julii, IV Non. ejusdem mensis, die Veneris, felici obitu quasi somno suavi soporatus, ergastulo corporis exemptus, migravit ad requiem. Pro certo sanctum corpus cum ad lavandum more solito denudatum fuisset, suavi odoris fragrantia nares omnium ibi manentium replevit, et tandiu permansit quoadusque corpus lavatum praedestinatisque vestibus indutum, et feretro impositum, in ecclesiam portaretur. Clerus nempe [Col. 1052A] cum audiret quod episcopi Bauvariorum de praedicto colloquio redirent ad suam provinciam, misso legato, voluerunt archiepiscopum Fredericum ad commendationem sacri corporis vocare: cumque ad illum nuntius veniret, invenit eum tanta infirmitate febrium detentum, ut nullo modo advenire potuisset. Misso autem cum tristitia inde revertente, audivit quod venerandus episcopus Wolfgangus ad locum qui dicitur Nordilingga venire voluisset; in occursum ejus festinavit. Ad eum certe cum perveniret, salutatus ab eo audivit quod Augustam civitatem pergere voluisset, visitare sanctum Dei servum Udalricum in infirmitate detentum. Cui ille respondit: «Dominus sanctitati tuae praecepit visitare eum, et ego ad hoc veni ut nuntiarem tibi quia defunctus est, et de omni [Col. 1052B] congregatione ibi Deo militante te flagitare, ut festine venires et sanctum corpus Deo commendares.» Quo audito, sanctus episcopus magna moestitia septus est; in eadem nocte diluculo surrexit, et ad Augustam pergere coepit. In itinere vero cum cognovisset quod ad congruum tempus illuc pervenire non valeret, praemisso eodem legato, nuntiavit adventum ejus. Interim vero corpus in ecclesia sanctae Mariae a congregatione die noctuque cum orationibus et missarum celebrationibus, caute et devote custodiebatur usque in diem Dominicam. Die vero Dominica post primam missam pro ejus anima celebratam, congregato clero et sanctimonialium congregatione adveniente, et magna de provinciis multitudine populi, presbyteri levaverunt corpus, et ad Sanctam [Col. 1052C] Afram ubi antea sepulcrum ejus praeparatum fuerat, portare coeperunt. Cumque venirent ad collem qui dicitur Pereleich [ al., Perelich], praefatus nuntius venit, et adventum Wolfgangi episcopi nuntiavit. Illi autem perducentes corpus in ecclesiam sanctae Afrae, et item missam sacrificalem cum omni devotione pro requie ejus animae celebraverunt. Episcopus vero cum adhuc non veniret, et hora diei non tardaret, nisi tempus celebrationis publici Dei ministerii immineret, et hoc cum omni devotione a congregatione clericorum perficeretur, venit praefatus episcopus, qui cum honorifice susceptus fuisset, et orationi finem imposuisset, salutatis a se fratribus dixit: «Quid vobis videtur an hodie sacrum corpus commendamus, vel ad alterum diem procrastinemus?» [Col. 1052D] Cui fratres respondentes, dixerunt: «Si tuae sanctitati placet, nobis bonum videtur si omnibus, qui nunc hic in praesentia sunt, annuntiatur ut mane congrua hora huc ad commendationem sacri corporis conveniant, et a te salutaris hostiae munus nobis sacrificantibus pro requie ejus animae Deo offeratur, quia congrua hora praeterita est, et tu es magna lassitudine septus.» Quibus auditis, episcopus consilio eorum libentissime assensum praebens, alterum diem exspectavit. Ea vero nocte Hiltegart, uxor praefati Richwini comitis, quamvis nupta, tamen satis religiosa, venit, camisaleque cera perfusum attulit, et sublimissimos clericos petiit ut sacro corpori caute secreto circumdaretur, ne [Col. 1053A] sacerdotalis paratura, qua indutus erat, cito a terra consummaretur, quia ipse adhuc vivens praecepit ne tabulatum lignum corpori ejus supposuissent, sed purae terrae imponerent, et ligneo operculo cooperirent: qui secundum ejus petitionem camisale corpori sacro circumdederunt. Mane autem facto, magna multitudine populi adveniente, et clericis sanctimonialibusque ibidem Deo militantibus congregatis, sed et de provinciis multis, sacris officiis utentibus adjunctis, antistes, cunctis pro ejus anima sacrificantibus, magna contritione cordis et humiliatione salutarem obtulit hostiam Deo, insuper etiam publica missa expleta, omnes in commune sobrio et cauto sermone admonuit, ut pro illa sancta anima intima intentione cordis [Col. 1053B] devote exorarent, ut ab omni vinculo delictorum absoluta, Deo donante, perenni gaudio in aevum cum sanctis et electis Dei perfrui mereretur. Oratione autem secundum verbum ejus ab omnibus peracta, episcopus corpus sepelivit, et animam omnipotenti Deo devotissime cum lacrymis commendavit. Ministri autem, sicut praedictum est, operculo ligneo corpus cooperuerunt, et super hoc gradibus murati sepulcri densum ligneum tabulatum superposuerunt, in superficie autem terrae cum lapidibus conjunctis firmiter clauserunt. His ita peractis, episcopus ad Augustam causa orationis perrexit. Orationibus multipliciter consummatis, a fratribus per charitatem rogatus, paraturam missaticam, quae fuit sancti Udalrici, quarum opulentia ille [Col. 1053C] vivens abundabat, propter ejus sanctitatem suscepit: et honorifice, sicut optime dignus erat, dimissus, Deo comite ad propria reversus est.
XXVIII. post obitum sancti Udalrici episcopi, Heinricus filius Purchardi comitis successor ejus effectus est, non provide in ovile ovium intrando, sed aliunde ascendendo, quia Purchardo duce Alamannorum, qui filiam materterae ejus habuit uxorem, et aliis plurimis, sed et quibusdam militibus, qui ab eo beneficia sua augeri astuta arte cupiebant, consiliantibus, subtili coepit consilio aestimare qualiter praedictum locum sibi potuisset usurpare; quamvis in ejus scientiam deveniret, quod Werinharius abbas in quadam invisibili carnalibus oculis congregatione, [Col. 1053D] ubi sanctus Udalricus in exstasi mentis adjunctus, audivit: Si duo aliis concordarent, ab omni illa congregatione ad hoc ministerium fuisset destinatus, ut ejus successor efficeretur, sicuti antea praedixi. Quidam clerici, advocato et aliis quibusdam militibus de eodem episcopatu secum comitantibus, ad curtem imperatoris baculum episcopalem ferendo iter agere coeperunt. Cumque ad Wormacensem civitatem ad monasterium sancti Cyriaci venirent, invenerunt ibi Purchardum ducem cum uxore sua in infirmitate occupatum. Cumque ei indicarent studium itineris sui, quibusdam machinationibus callida ratione ab eo illusi sunt; quia dixit eis imperatorem his diebus prope in ultimis finibus regni ejus morari, et in ea via quam pergere debuerunt, [Col. 1054A] omnia supra modum cnara, et herbam undique in defensione manere, et ideo semetipsos et eorum caballos nulla commoditate posse sustentari. Non post multos dies imperator noster vult regale colloquium habere ad locum qui dicitur Erinstein, illuc facile potestis ire, ideo revertimini nunc, et quando meus certus nuntius vobis praedictae locutionis diem nuntiaturus advenerit, illuc venire ne dubitetis; ibi enim me invenietis firmum vobis fore adjutorem, et in electione episcopali sine ambiguitate me sciatis vobis concordari. His verbis auditis, vera esse aestimantes, et consiliis ejus consentientes, reversi sunt. Non post multum vero temporis nuntius ducis venit, et regale colloquium in praedicto loco manere indicavit, eosque illuc venire admonuit. Qui statim aliis [Col. 1054B] fratribus secum sumptis, ad praefatum locum pergere festinaverunt. Cumque appropinquassent ad locum qui ad Balneos nominatur, quidam nuntius eis obvius dixit: «Henricus filius Purchardi quem imperator cum suis fidelibus, et dux Purchardus ad Augustam antistitem esse decreverunt, nunc cito occurret vobis.» Hac ratione audita, contristati fratres eo quod de praedicta electione episcopi privari debuerunt, ultra non sunt progressi, sed revertentes in loco opportuno exspectaverunt, usque dum praefatum Heinricum inde comitarentur. Eo statim die, cum ad castra venirent milites qui de duce Purchardo cum Heinrico venerunt, adjunctos sibi clericos rogare coeperunt, ut Heinricum in commune episcopum esse comprobarent in eodem loco. Qui inducias [Col. 1054C] petierunt, usque in communi capitulo, domi cuncti fratres in unum se coadunarent. Cumque milites hoc refutarent, et longa inter se locutione contenderent, reversi ad Heinricum, cum quibusdam clericis elegerunt eum super se esse episcopum; quidam vero eum non eligentes, ad Augustam pervenerunt ad caeteros fratres. Cumque ad Augustam pervenirent sic sequestrati in electione ejus, venit quidam comes, Wolveradus nomine, cum aliis quibusdam hominibus quasi legationem ab imperatore ferendo ad congregationem, dicens: «Imperator demandavit vobis gratiam et misericordiam et omnia bona, et postulavit ut istum dominum Heinricum, quem ille cum suis fidelibus decrevit in isto loco esse pastorem, ut et vos ob amorem sui antistitem vobis eligere unanimiter [Col. 1054D] non renuatis.» Legatio autem haec fraudulenti consilio composita erat. Cui respondentes dixerunt: «Veniat ille cum vobis ad capitulum nostrum ad audiendum responsa nostra.» Cumque vix obtinuissent ut in capitulum intrarent, legebant lectiones canonicas de electione antistitum. Praefatus Heinricus, cum audisset de lectionibus in praesentia recitatis quod in potestate esset canonicorum eum eligere vel refutare, cum venia humiliter postulavit ut eum episcopum eligere non dedignarentur, promittens eis, si ejus postulationi consentirent, in posterum omnigenae commoditatis impensionem. Qui ejus promissionibus credentes, quidam vero sponte, quidam vero dissensiones vitando, omnes tamen in commune [Col. 1055A] decreverunt eum esse episcopum. Haec vero electio cum in ecclesia militibus et familiae nota facta fuisset, sonantibus campanis ab omnibus confirmabatur. Tunc demum praefatus Heinricus, assumptis quibusdam canonicis, perrexit ad imperatorem, et in praesentia ejus aliorum testimonio roboratus de electione ejus nuntiavit, humiliter flagitans ut a celsitudine ejus imperialis potestatis pontificium praenominatum ei concederetur. Imperator autem ejus petitioni non contradixit, neque continuo adimplevit, sed promisit ut post quinque dies in solemnitate sancti Mauritii ejus petitioni assensum praeberet, sicut et fecit. Postea vero statuto tempore ad Maguntiam venit, et a Rudperto archiepiscopo et suis suffraganeis benedictionem episcopalem accepit. His [Col. 1055B] vero temporibus Otto filius Luitolfi, filii Ottonis imperatoris, dux fuit Alamannorum, et Heinricus, filius Heinrici fratris ejusdem imperatoris, dux Bauvariorum erat: qui, quamvis ex vicina propinquitate charitate conjuncti fore debuissent, ex machinatione male suadentis Satanae invidias et dissensiones inter se exercere coeperunt. Heinricus itaque episcopus aequivoco suo duci aptior mansit in omnibus, et ipsius consiliis plus consentiens quam Ottoni duci, quamvis civitas Augusta in suo ducatu sita maneret. Pro hac vero re Otto dux contra eum iratus esse coepit, et cum fidelibus suis consiliari ut ei, in quibuscunque potuisset, adversaretur; quod et fecit. Insuper episcopus quibusdam militibus nepotibus sancti episcopi Udalrici, Manegoldo et Hulpaldo, voluit [Col. 1055C] beneficia abstrahere, propter quorumdam consilia, sine illorum reatu. Ipsi autem, quia episcopo sancto Udalrico adhuc vivente ab eo missi saepe in auxilio imperatoris cum herili multitudine militum venerunt, et in ejus servitio voluntatem ejus strenue in omnibus adimplentes, tandiu permanserunt usque cum illius gratia muneribus honorati redire dimissi sunt. Regina etiam profitebatur eorum se esse propinquam; ideo beneficia accepta episcopo contradixerunt et in eorum potestate, eo nolente, tenuerunt. Episcopus itaque his et aliis multis adversis fatigatus, tristis effectus est. Quodam tempore cum imperator Otto gentem Sclavorum cum exercitu invadere voluisset, et Otto, qui tunc dux erat Alamannorum et Bauvariorum, Heinrico deposito, in [Col. 1055D] adjutorium ejus venire cum Alamannis et Noricis paratus esset, Heinricusque episcopus ire se cum illo promitteret, exspectavit cum suis militibus donec recederet exercitus, et, sicut antea consiliati sunt, occupavit cum militibus suis civitates quas potuit, et ipse in Nuwingburg intravit. Henricus autem, qui antea dux fuit, Pazonam civitatem intravit, ea ratione ut Ottone cum exercitu recedente, provinciam sibi adjutorio nepotis sui episcopi subjugaret. Hoc itaque consilium cum Ottoni duci notum factum fuisset, reversus est cum exercitu ambarum provinciarum, et obsedit eum in praefata civitate, Pazova. Imperator autem Otto, cum Dei clementia liberatus a Sclavis, venit post eum ad eamdem civitatem [Col. 1056A] in obsidionem ejus. Cumque obsidione finita et carinula mitigata, imperator ad Saxoniam reverteretur, postea statuto tempore Heinricus filius Heinrici, et aequivocus ejus filius Perhtolfi ad colloquium imperatoris vocati sunt, cum quibus etiam Heinricus episcopus ad imperatorem se ad excusandum de praedicto reatu venit, ut restitutus gratiae ejus ad propria redire mereretur. Peracto itaque colloquio, Heinricus et aequivocus ejus in exsilium missi sunt. Heinricus autem episcopus ad Vurdinam ubi sanctus requiescit Luitgerus, abbati ad custodiendum commendatus est. Cumque ibi de Pascha usque post nativitatem sancti Joannis Baptistae cum magna cautela custodiretur, factum est imperiale colloquium in oppido quod dicitur Trulmanna. Illuc venerunt [Col. 1056B] duo presbyteri Gerhardus et Anamotus de Augusta, et, cum interventu Ottonis ducis et episcoporum ibi inventorum, supplicaverunt non solum de semetipsis, sed de omnibus clericis et laicis in eodem episcopatu habitantibus, ne diu episcopali custodia privarentur. Imperator autem petitioni Ottonis ducis et aliorum suorum fidelium praetatorumque clericorum satisfaciens, episcopum de exsilio reduci praecepit, et in praesentia sua, iterato fidelitatis suae sacramento, cum gratia sua ad episcopatum suum redire concessit. Restitutus autem in suum locum episcopus tractare in animo suo coepit pro quibus reatibus ei tam diversa adversa sic frequenter accidissent, qui a duce multipliciter plus quam antecessores sui injuriabatur; et quia [Col. 1056C] principes militum beneficia sua contra voluntatem ejus habere praesumebant, et electissimi de paterna sua familia ministratores diverso modo repente interierant, secreto a familiaribus clericis interrogavit, si sanctus Udalricus de Werenhario abbate diceret, ut successor ejus fieri deberet, sicuti ei antea dictum est. Cumque in veritate verum esse cognovisset, quod antea credere noluit, expavit se vehementer, sed publice non manifestavit; pro eo plus expavit, quia tunc frequenter signa magna et mirabilia ad sepulcrum sancti Udalrici episcopi, Deo concedente, fiebant. Tunc demum in meliora multipliciter mutatus, cum Deo se pacificare conatus est, et matricem ecclesiam novo tecto cooperire praecepit, et super Licum fluvium ad Sanctam Afram pontem composuit. Et, ut [Col. 1056D] nullus ex familia de ponte teloneum aut ullam redhibitionem acciperet, praecepit, sed in eleemosynam ejus quicunque voluissent sine contradictione et occupatione pergerent. Postea autem Romam et limina sanctorum apostolorum Petri et Pauli pro remissione delictorum suorum visitavit. Et antea quam illuc pergere coepisset, proprietatem quam pater suus Purchardus in Geisinhausa habere visus est, et quam Etichoni fideli suo sub testimonio contradidit, ea videlicet ratione ut eam illuc firmiter transfunderet, ubi eum filius ejus Heinricus episcopus rogaret, tunc pro certo Ethich postulante episcopo tradidit cum manu ejus praefatam proprietatem legitime, secundum legem Noricorum, sanctae Mariae super altare ejus in [Col. 1057A] Augusta civitate situm, et super capsam deauratam lapidibusque inclusis decoratam, cum ecclesia et totis aedificiis, cum agris, pratis, pascuis, molendinis, aquis aquarumque decursibus, viis et inviis, civitatibus, sylvis, tonsis et intonsis, quaesitis et adhuc inquirendis, et cum familia et cum omnibus ad eamdem proprietatem jure pertinentibus, nisi XX hubas extra traditionem dimisit; et eas servituti sancti Magni ad Fauces decrevit; canonicisque placitavit, ut potestatem haberent, si vellent, easdem hubas XX cum X in ista provincia in bono loco sitis hubis concambire, in manum Werinharii advocati, et in manum Gerhardi praepositi, pro remedio animae suae, et patris matrisque suae et materterae suae caeterorumque propinquorum et parentum suorum, in eam [Col. 1057B] placitationem, ut in jure et potestate canonicorum perpetualiter in oblatione permaneat, salvo in omnibus eorum quotidiano stipendio; et ut ipsi, pro requie ejus animae, annis singulis ante anniversarium diem ad horam vespertinam vigiliam plenam de voce celebrent, et in anniversario die iterum vigiliam expleant, et celebrata missa altaris, hostiae oblationem omnes in commune Deo offerant, et insuper centum pauperes sufficienti stipendio edendi et bibendi procurent, et ex eis duodecim vestiant, in uno anno laneis vestimentis, et in altero anno laneis induant, et caligas calceamentaque praebeant. Si autem aliquis successor [ al., meus, et sic postea ] ejus antistes hanc placitationem irrumpere tentaverit, et praedictam proprietatem canonicis auferendo in suam [Col. 1057C] utilitatem aliquo modo redigere conatus fuerit, et ita ratione ei comperta statim non restituerit, haeredes ejus legitimi liberam habeant potestatem tres ponere super altare denarios, et eamdem proprietatem inde redimere et in jus proprium possidere omnibus in futurum generationibus.
Actum Augusta, in ecclesia sanctae Dei Genitricis Mariae ante altare, episcopo Heinrico perpetrante, in praesentia canonicorum, coram frequentia populi et coram testibus subnotatis.
Signum Etih qui hanc traditionem fecit. Signum Adalbero. Signum Jagob. S. Marahnurat. S. Willehalm. S. Hunurid. S. Engilmar. S. Wezzi. S. Pilgirim. S. Gundachar. S. Cadolt. Isti de provincia Noricorum [Col. 1057D] Aliud exemplar haec nomina habet: Etich, Adalbero, Jacob, Marahunart, Wilichalm, Hunfrid, Engilmar, Wezzi, Pilegrim, Gundechar, Cadolt, Weinhere. Gerhardi, Hittebold, Gotebold, Reginhar, [Col. 1058D] Suidger, Arebo, Vrolf. Dies et annus non est ascriptus. Sed et hae appellationes inversae sunt, isti de provincia Alamannorum, isti autem de Noricorum. .
[Col. 1057D] Isti autem de provincia Alamannorum. Signum Werenhere advocatus qui hanc traditionem cum manu Gerhardi praepositi accepit. S. Histipold. S. Gotebold. S. Reginhar. S. Suidger. S. Aribo. S. Vrolf. Anno incarnationis Domini nostri Jesu Christi nongentesimo octogesimo, indictione VIII, IV Nonas Octob., et XX [Col. 1058D] Et XX videtur delendum die Jovis. Ego igitur Gerhardus indignus presbyter notavi diem et annum. His [Col. 1058A] ita, sicut praedixi, expletis, Romam perrexit et votis suis peractis sanus ad propria venit. Adhuc autem intus magna angustia mentis angebat, pro eo quod a duce Ottone, quamvis exterius pacificati essent, plus cogebatur quam antecessores sui ei servitium facere de rebus Sanctae Mariae; et pro eo quod quidam milites beneficia ecclesiastica ad illius potestatem jure pertinentia contra ejus voluntatem possidebant. Quia ille ex nobilibus parentibus ortus est, et grammaticae artis aliorumque librorum magnam scientiam habebat, suavique colloquio et bene sonante loquela valde congrue exuberabat, in sanctis solemnitatibus, in Dei servitio et in praedicatione studiosus fuit. Herili servitio ad mensam suam utebatur, et cum eo manentibus copiam manducandi atque bibendi hilari [Col. 1058B] vultu et placida mente porrexit. Familiae autem plus justo saevior exstitit, eorum jus tollendo, et in quibusdam locis novum censum creando. Tunc demum cognoscebat quod praelibata adversa, nisi Deo adjuvante et imperialis celsitudinis gratia machinante, superare non potuit, et toto nisu servitio imperatoris se innectere studuit, ut acquisitione ejus gratiae omnes contrarietates ei ab aliis undique imminentes, cum ejus praesentia et cum ejus praeceptis mitigarentur. Ideo igitur saepius cum imperialibus muneribus eum visitavit, et drudes [ al., gratos, al., consiliarios] suos donis congruis sibi complacare satagebat, et insuper hostilia itinera cum eo pergebat, taliter sicut ei optime aestimabat placere. Anno itaque Domini nostri Jesu Christi 983, imperator cum [Col. 1058C] exercitu Calabriam provinciam adiit; illuc etiam episcopus Heinricus cum eo pervenit: cumque ibi pugna cum Sarracenis ageretur, plurimis ibi ex utraque parte occisis, heu dolor! sive captus, sive occisus, etiam ibi remansit. Supra modum est lamentandum perditio ejus, quia locus ejus a clericis suis, et propinquis et cognatis et amicis inveniri et visitari non potest. Periculosum est valde decretum Dei per suos sanctos revelatum supergredi et prophetias spernere, dicente Scriptura: Spiritum nolite exstinguere, prophetias nolite spernere (I Thess. V) . Werrenharius autem postea ab imperatore interrogatus si episcopatum accipere vellet, sicut sanctus Udalricus antea decrevit, qui cum adhuc esset sanus et incolumis, respondit se ultra hunc episcopatum non velle [Col. 1058D] accipere. Post contradictionem autem episcopatus, ut a ministris ejus comperi, paucis horis interpositis, infirmari coepit et ad Luggam vitam finivit, et corpus ejus portatum est usque ad sanctum Dominum, et honorifice est sepultum. Otto autem dux etiam ad Luggam defunctus est, et a suis super montana portatus, et usque ad Aschaffenburg perductus, cum magno honore et nimia lamentatione ibi terrae commendatus est.
[Col. 1059A] I. Post commendationem pretiosi thesauri sacri corporis Udalrici, tapetium sepulcro superponebatur et assiduum lumen appositum sine intermissione ardebat. Quidam autem custodum ardentem cereum incaute posuit juxta sepulcrum; quo recedente, cereus cecidit in transversum super apetium sepulcri, et ardens permansit donec illa pars cerei quae super tapetium jacebat ab igne consumebatur; et cum anteriori parte tapetii quae sepulcro eminebat conjunctus arderet, et flammam sursum per tapetium emitteret, custos advenit, et hoc videns tremefactus obstupuit, et quod adhuc remanebat de cereo timens abstulit, tapetiumque sollicite inspexit si ab igne aliquid laederetur, vestigium ignis de minimis micis cereis invenit, unum vero pilum in superficie et in [Col. 1059B] latere sepulcri in tapetio exustum invenire non potuit. Hoc miraculum cum magistro suo et fratribus nuntiaret, et vestigium cerei monstraret, et tamen tapetium illaesum ostenderet, admiratione et gaudio repleti Deum omnes glorificaverunt et sanctum Udalricum.
II. Quamvis adhuc nullum inibi aperte fieri miraculum comperiretur, utriusque sexus familiae multitudo jugiter pavimento prostrata, positioni sancti corporis adjuncta, necessitatis suae suffragia precabatur, deprehendensque ei multa omnigenae commoditatis auxilia inde evenire, frequentius eumdem coepit visitare locum. Itaque cum ab assiduitate visitantium, Domino concedente, plurimis ille commendaretur locus, venit quidam homo de provincia Noricorum, [Col. 1059C] nomine Reginwalech, qui integro anno febre fatigatus ad nimiam infirmitatem deductus, ad Wicfredum praepositum ejusdem loci venit, interrogans eum si aliquod liberationis suae medicamentum ei indicare potuisset. Qui respondens, dixit: «Vade et acquire tibi baculum, et porta eum ad sepulcrum domini mei sancti Udalrici pro sospitate sua.» Qui ambulans inde concidit sibi baculum de ligno bidullaneo, et portavit eum ad praefatum praepositum. Qui ambulans cum eo duxit eum ad sanctum sepulcrum, et monstravit ei baculum ponere super illud. Oratione etiam clericorum fretus, et doctrina eorum in fide confortatus, eadem hora a febre liberatus sanitati manifeste redditus est.
Eodem vero tempore in istis regionibus incredibilis [Col. 1059D] multitudo populorum febribus fatigabatur. Qui cum audirent praefatum hominem ad sanctum sepulcrum, sicut praedixi, fuisse liberatum, quidam cum baculis, quidam etiam additis aliis oblationibus festinaverunt pro sanitate sua sanctum visitare sepulcrum. Qui omnes, undecunque venirent, celeriter sanitati restituebantur.
III. Quidam de familia sanctae Mariae, Hisenhart [ al., Isenhart] nomine, unum de baculis qui ad sepulcrum de infirmis portabantur, tulit, et eum in manu portando, inde ambulare coepit: cumque ad [Col. 1060A] collem qui dicitur Perileich veniret, a febre acriter fatigari coepit. Tunc praesentiens pro quo reatu infirmitati concederetur, regressus ad sepulcrum, baculum restituit in locum ubi eum tulit, votumque fecit ut ultra nullum inde auferre praesumeret, votoque peracto a febre dimissus est.
IV. De congregatione Sanctae Afrae presbyter unus, Adelger nominatus, tulit de sepulcro duos bacellos speciosos ad videndum, et aptos in manibus ad portandum, et sui obliviscens portavit eos in domum suam, ibique cum sedisset, invasit eum oscitatio crebra et obripilatio cutis maxima, et omnia membra taedio occupata sunt, ita ut virtutem sedendi, neque ambulandi, nec saltem jacendi apte non potuisset habere. Qui intra semetipsum aestimare coepit pro qua [Col. 1060B] re tam subita solutione membrorum gravaretur; et surgens venit ad Wicfredum praepositum, et nuntiavit illi eventum rei. Cui ille dixit: «Tu ne istos bacellos de sancto sepulcro tulisti?» Qui dixit: «Ita feci» «Festina, inquit ille, reponere eos in locum suum.» Hoc cum factum fuisset, omni incommoditate corporis fugata, presbyter confestim sanitati pristinae restitutus est.
V. Quicunque etiam de multitudine vulgi de apportatis baculis in manus suas acceperunt, ut inter sacra mysteria se super eos inclinarent, et facilius finem mysterii exspectarent, repentina invasione febris quassati sunt, compertaque causa eventus, rejectis baculis eadem hora liberati sunt.
VI. His casibus divulgatis, et in notitiam undique [Col. 1060C] omnium deductis, nullus praesumebat vel minimum bacellum sine licentia inde auferre; et ideo tanta multitudo baculorum excrevit, ut facile dinumerari non potuisset, nec sine impedimento in angulis ecclesiae collocari. Unde factum est ut super trabes ejusdem ecclesiae, ubi sepulcrum situm est, ponerentur. Mansionarii itaque, praecipiente eorum magistro, frequenter eos ad focum portant, et eis ardentibus ceram ad mollitiem redigunt ad candelas multiplicandas ad servitium Dei. Super trabes tamen plurimi semper remanebunt, et hi qui eos conspiciunt, non putant numerum eorum in aliquo minorari. Sustentacula eorum qui, gratia Dei concedente, per merita sancti Udalrici a diversis infirmitatibus ibi [Col. 1060D] sunt liberati, plurima pendent, et aliorum analogiae secundum membra diversa infirmantium figuratae etiam plurimae ibi videri possunt. Vehicula etiam eorum qui carris superpositi multimoda debilitate membrorum manci illuc veniebant, et in omnibus membris perfecta sanitate donabantur, relictis ibi carris cum tuguriis, pedestri itinere laeti redierunt, ante fores ecclesiae conspici possunt.
VII. Cujusdam vero mulieris filia in brachio in totum debilis facta in pago Geltenstein, cui quadam nocte in somnis dictum est: «Quare filiam tuam cum [Col. 1061A] lucerna non producis ad sepulcrum sancti Udalrici pro sanitate sua?» Quae expergefacta somnium nuntiavit filiae suae, et ut celerius potuit eam illuc cum candela perduxit, et perfecta sanitate recepta, eam inde laetam ad propriam possessionem revexit.
VIII. De eodem vero pago de oppidulo Toningewe vocato, quidam homo cui aures clausae sunt ut nihil audire potuisset, et lingua ligata, ita ut nunquam ullum verbum proferre potuisset, ad sepulcrum sancti Udalrici a fratribus suis deductus est, et ibi prostratus diu jacuit lacrymas fundendo; elevatus autem a fratribus per altaria deductus est. Cumque ambulare coepisset, et perveniret ante altare sancti Donati, quod est situm ad occidentalem partem ecclesiae, audivit sonitum canentium in choro [Col. 1061B] clericorum, et infirma adhuc voce dixit fratribus suis: «Ecce audio et loqui possum.» Qui cum peracto Dei ministerio haec clericis annuntiarent, et ipsi veraciter haec ita esse cognoscerent, campanas sonare fecerunt, et ipsi in commune Deum laudare coeperunt, laudationeque finita cum perfecta loquela et integro auditu donatus praefatus infirmus abire promeruit.
IX. Ex familia episcopi Heinrici similarius quidam, Luitnotus nominatus, reatu proprio gratiam domini sui perdidit, pro eo quod farra per loca episcopi sibi commendata magna incautela dissipavit. Qui cum a ministris episcopi vehementer territus maximum timorem incideret, ad sepulcrum sancti Udalrici pro liberatione imminentis angustiae nudis pedibus [Col. 1061C] accessit, et ibi diu cum lacrymis adjutorium ejus postulavit. Inde autem cum reverteretur, paucis diebus interpositis, facilius quam credere potuisset, gratiam sui domini recepit. Deinde in auxilium ejus firmiter ubique confidens, in recreatione sua pro amore ejus frequenter bibebat, et alios bibere postulare consuevit.
X. Idem Luitnotus quadam die ad domum Razonis [ al., Rasonis], qui tunc potens minister episcopi fuit, in oppido Pobingga venit, et ibi cum eo prandium sumpsit. Qui cum saturatus abire voluisset, praefatus Razo cogebat eum plus ad bibendum. Cujus petitioni ille contradicere non audebat, sed vas quod illi porrigebatur accepit, dicendo: «Istam siceram bibere pro charitate sancti Udalrici, per cujus adjutorium [Col. 1061D] de maximis angustiis liberatus sum, volo.» Cumque poculum hausisset, et vas cum manu deorsum verteret, dixit: «Cum ista charitate signatus, certus sum quia nullius adversitatis pravitas mihi hodie poterit nocere, sed neque gladius corpus meum vulnerare.» Cui Razo dixit: «Da mihi digitum tuum, ut videam si cultellus meus tuum possit vulnerare membrum.» Qui statim magna fide digitum suum ei porrigebat. Ipse autem apprehenso ejus digito, alia manu cultellum de vagina extrahere conabatur, ad vulnerandum digitum praenominati pistoris, propriaeque suae manui cum eodem cultello grande vulnus infecit, digitumque apprehensum simul et cultellum festine dereliquit, et suam manum [Col. 1062A] vulneratam lamentari coepit, pistor autem in fide confortatus sanus recessit.
XI. Alius autem ex familia, nomine Adelhardus [ al., Adalhardus], cum de Augusta civitate ad suam mansionem quae est sita in oppido Eitingen nominato, pergere voluisset, ante portam civitatis quidam homo eum cum aliis bibere rogavit. Cumque bibere coepissent, quidam ibi manentium pro charitate sancti Udalrici postulavit eos potum accipere. Praefatus autem Adelhardus sordidum verbum ex ore suo emisit, et poculum rogatae charitatis accipere renuit. Cumque paululum inde recederet, in planitie viae equo suo cadente crus ejus fractum est, et ita ad suam domum cum labore deductus longo tempore debilis permansit. Postea vero votum ad sepulcrum sancti Udalrici vovit, [Col. 1062B] et, Deo donante, sanitati est restitutus, et deinde charitatem quam antea sprevit alios frequenter bibere postulavit.
XII. In praefata villa Eitinga quadam die cum multi ex familia simul ad bibendum in unum congregati fuissent, fuit inter eos unus, nomine Walterich, discipulus Wicfredi, praepositi de Sancta Afra, qui, cum audiret ibi postulare sancti episcopi Udalrici charitatem, profano ore quasi insaniendo stultissime locutus est: «Quid mihi prodest charitas illius episcopi, quia ille signa facere non potest plusquam unus canis?» Illo verbo emisso, diabolo concessus loquelam hominis amisit, et more canis furendo sonare coepit, et ganniendo atque latrando, parvo tempore evoluto, heu! miserabiliter vitam [Col. 1062C] finivit.
XIII. In civitate Augusta quidam faber Herevuns vocatus, longo tempore magna infirmitate totius corporis detentus, ita ut ambulare non posset nisi aliis adjuvantibus, et interdum cum duobus sustentaculis sustentatus, prope terratenus inclinato capite ad necessaria corporis vix pervenit. Qui cum audisset multos infirmos ad sepulcrum sanctum saepe sanari, coepit illuc ultra vires repere, et mane diluculo de mansione sua exire, et illuc ante horam diei tertiam vix pervenire. Cumque hoc frequenter fecisset, quodam tempore in Quadragesima, die Veneris. cum ad portam, cui capella sancti Michaelis est superposita, veniret, ultra modum lassus et universis viribus destitutus subsistit, dicens: «Domine Deus, Pater [Col. 1062D] omnipotens, cognoscere dignare quanta infirmitate nunc istum adii locum, et per merita sancti confessoris tui Udalrici miserere mei,» et aliquantulum pausatus repsit usque ad sepulcrum. Finita ibi oratione, dum acceptis sustentaculis adjuvante comite suo surgere voluisset, unum sustentaculum in pavimento lapsum est, et ipse ad terram iterum dejectus est, et in dejectione genua ejus retro in contractione nervorum more fractorum malleorum sonitum fecerunt, et crura per pavimentum extensa sunt. Comes autem illius cum solito more eum levare voluisset, dixit illi: «Exspecta paulisper; ut mihi videtur, ex me ipso surgere possum et ambulare.» His dictis, dimissis in pavimento sustentaculis, surexit et rambulavit. Qui [Col. 1063A] statim ibi accepta cruce, clericis caeterisque civibus cum eo comitantibus, sine baculo potenter ad Sanctam Mariam in Augustam civitatem perambulavit, ibique Dei laudibus in commune peractis, eadem hora ad Sanctam Afram crucem portando regressus est.
XIV. Nativus quidam pauper de oppido quod dicitur Messlinga [ al., Messinga], Hiltibaldus nomine, caecitate perculsus est, et in illa caecitate duos annos perduravit: tertio autem anno, quidam homines de eodem pago pergere decreverunt ad Augustam civitatem causa orationis; qui invenerunt eum in eodem itinere cum duce suo victum per oppida quaerentem, et dixerunt ei: «Perge nobiscum ad Augustam civitatem et ad sepulcrum sancti Udalrici, forsitan ibi [Col. 1063B] misericordiam consequi poteris.» Quibus ille respondit: «Stipendia mihi et ductori meo, et oblationes ad illa sancta loca deferendum non habeo.» Qui respondentes, dixerunt: «Si nobiscum ieris, quantum possumus auxiliatores tui sumus.» Quorum consentiens suasionibus cum eis perrexit ad Augustam, et eadem nocte juxta sanctum sepulcrum foris ecclesiam diem exspectavit futurum. Mane autem facto, infra ecclesiam ad sepulcrum deductus devote oravit, et antea amissum lumen oculorum, gratia Dei donante, recepit, levataque cruce, comitante cum eo magna multitudine populi, ad Sanctam Mariam pervenit, et qualiter sit illuminatus, civibus suis ei testimonium dantibus recitavit.
XV. Quodam [Col. 1063D] Hoc miraculum in uno exemplari etiam sub finem capitis 23 Vitae S. Udalrici relatum. Porro minimum duabus Ingelheimens. synodis S. Udalricus [Col. 1064D] interfuit; posterioris, quae acta an. 972, mentio fit in Vita cap. 23. Prioris meminit an. 948, VII Id. Jun Frodoardus in Chron. tempore cum sanctus episcopus [Col. 1063C] ad synodum Ottonis imperatoris in Inglunheim congregatam pergeret, quidam pauper de oppido Affelterbach, Rudpret [ al, Rutpertus] vocatus, juxta viam ei conjunctus est, ilia sua de ventre prolapsa in loco umbilici portans in sinu suo: cumque ea aperto sinu episcopo ostenderet, praecepit ei denarium dari et dixit illi: «In pace Dei perge.» Qui non multo post tempore, meliorari de die in diem coepit, et sanato ventre de praedicta infirmitate liberatus est. Postea autem idem ipse claudus factus est, ita ut nisi scamellis sustentatus ambulare potuisset, utilitate etiam dextrae manus in lineamentis totus privatus est. Hac infirmitate cum quatuor annis detentus mansisset, desideravit venire ad sepulcrum sancti Udalrici, et comparavit ceram quam secum [Col. 1063D] ad sepulcrum deferret; comparata autem cera virtus ei in sustentaculis baculorum, dimissis scamellis ambulandi concessa est. Illuc autem taliter cum perveniret, manus ejus et genua sanitati restituta munia sua receperunt, ita ut idem homo sine sustentaculis erectus gradiens tripudiando rediret.
XVI. De regno etiam Lotharii quidam Lutericus [ al., Luitharius] qui multo tempore luce oculorum caruit, ad sanctum sepulcrum venit, et orationibus peractis visum clarum recepit.
XVII. Clericus quidam, qui in Augusta civitate [Col. 1064A] studio discendi saepe inter scholares morabatur, cum ad propinquos suos reverteretur, mutus effectus est: cumque ab eis ad sepulcrum sanctum deductus fuisset, emissis de ore suo duobus denariis super sepulcrum, loquelam quam amisit, recepit.
XVIII. Caecus quidam cum valde parvulo ductore ad sanctum locum hiemali tempore studuit pergere: qui cum Smutturam fluvium transgrederetur, et ad longum rivulum de fonticulis congregatum super viam decurrentem veniret, ductor ejus ei auxilium praebere non potuit, sed de frigore et lassitudine defectis viribus cecidit. Caecus autem, ductore cadente, magna cura et tristitia per decursum rivuli cum baculo undique palpando ambulavit, et magna [Col. 1064B] voce clamando ad sanctam Mariam et sanctam Afram, et ad sanctum servum Dei Udalricum, adjutorium et misericordiam sibi dari intenta mente flagitavit. Cumque sic palpando et clamando pene usque ad finem rivuli perveniret, Dei donante clementia, subito apertis oculis lumen aspexit, et regrediens ductorem suum levavit, et usque ad sanctum sepulcrum, omnipotentem Deum et sanctos suos laudando, portavit, ibique manifeste clericis et omnibus praesentibus quae ei in via acciderant, recitavit.
XIX. Fuit quaedam matrona in Francorum provincia praedives et nobilis, quae arrepta a diabolo nimie laborabat; ad cujus ereptionem quinque episcopi cum aliis plurimis convenerunt. Qui cum diabolum orationibus et conjurationibus arctarent ut [Col. 1064C] obsessum corpus dimitteret, clamans et ejulans, dixit: «Nisi aliquid de rebus episcopi Udalrici huc venerit, propter vestrum praeceptum possessum vas non dimitto.» Cumque iterum atque iterum eadem responsa iteraret, aestimare coeperunt ut legatos ad Augustam mitterent, ut aliquid acquirerent de rebus episcopi. Interim vero cum haec inter se arbitrarentur, clamavit diabolus per os matronae: «Vae mihi! vae mihi! hic in vicinitate est presbyter unus qui habet humerale quod fuit praefati episcopi:» quamvis non sponte, sed Deo jubente, nominavit presbyterum et locum ubi habitavit. Cumque accersitus presbyter cum humerali veniret, antequam domum intraret, daemon dixit: «Vae! vae! nunc venit humerale episcopi.» His dictis clamando et dolendo [Col. 1064D] corpus matronae valde fatigatum reliquit. Interrogatus autem presbyter unde ei humerale veniret, respondens dixit: «Episcopus aliquando ad regale colloquium pergendo, ad nostram ecclesiam venit, et nos sibi missam cantare rogavit, cumque alba nos indui sine humerali velle videret, dixit: «Ubi est vestrum humerale?» Cui ego respondi: Non habeo humerale. Tunc ille istud humerale jussit mihi donari.» Matrona autem a daemonio liberata, et sensui sanitatique restituta, tota vestimenta sua, quibus eo die induebatur, cum caligis et calceamentis [Col. 1065A] ad sepulcrum sancti Udalrici per nuntios misit; quibus etiam praecepit ut ibi nuntiarent qualiter, Domino concedente, per ejus merita est liberata. Wicfredus ejusdem loci praepositus, qui etiam et custos ecclesiae eo tempore mansit, de froco ejusdem matronae dalmaticam fieri fecit, et alia ejus vestimenta, sicut congruum fuit, ad Dei servitium composuit, ut hoc signum misericordiae Dei frequentius posteris in recordatione maneret.
XX. In regione Sclavorum, filius Wolezlawi [ al., Woleslai] ducis in valetudinem incedit, et in tantam infirmitatem deductus est, ut pater ejus et mater caeterique praesentes amici praesentem vitam eum ulterius habere posse desperarent. Cumque pater in his angustiis versaretur, admonitus est de matre [Col. 1065B] pueri et de aliis quibus notum fuit quam multipliciter multi per merita sancti Udalrici de diversis angustiis liberati essent; continuo votum vovit, si filius ejus ad vitam rediret, ut missis legatis sepulcrum sancti Udalrici cum oblationibus visitaret. Eodem vero die filius ducis conversus ad vitam, consolationem patri non minimam obtulit. Qui cognoscens misericordiam Dei in filio, nuntios statim mittere et votum ejus implere studuit. Qui venientes ad sepulcrum obtulerunt V libras argenti et aureos quamplurimos, et de cera quantum unus fortis saumarius portare potuit; mater etiam pueri seorsum aureorum denariorum bonam partem pro filio misit. Legati etiam altare Sanctae Mariae cum auro et aliis oblationibus, sicut eis praeceptum est, [Col. 1065C] devote visitaverunt, similiter et altare Sanctae Afrae, et narraverunt pro qua re missi sunt, dicentes antequam ipsi exirent de sua provincia, ut filium domini sui ambulantem et sanum dimitterent.
XXI. Alio quoque tempore quidam dux Vandalorum [Col. 1065D] Polonos significat. Misicho cum sagitta toxicata in brachio vulneratus est. Qui cum sentiret sese veneno nocivo esse percussum, et sibi imminere mortis interitum eadem hora putaret, cum magna fide et constantia votum vovit, ut brachium argenteum cum manu, quantocius potuisset, ad sanctum Udalricum mittere non differret. Qui statim post votum relevatus a periculo ad domum suam rediit, et brachium secundum suum votum componere praecepit. Cumque fabri brachium fabricare coepissent, et [Col. 1065D] manum in eo fingerent, dux continuo de imminenti periculo liberatus surrexit, Deum laudans qui eum per merita sui sancti episcopi de mortis periculo liberavit, votum suum perficiens, mittendo brachium cum manu ad viri sancti sepulcrum.
XXII. Quaedam mulier de Curiensi Retia, relicto proprio marito, cuidam viro de pago Albegewe, Durinc vocato, in matrimonium juncta est. Cumque cum illo aliquantulum temporis maneret, a daemonio obsessa est, et ab eo nimie vexabatur. Quae cum in multis sanctis locis liberationis suae adjutorium quaereret et non inveniret, consilium accepit ut ad sepulcrum sancti episcopi Udalrici veniret; quod [Col. 1066A] et fecit. Cumque appropinquaret Augustae civitati, et ecclesiam sanctae Afrae bene aspicere potuisset, clamans et fremens cecidit in terram, et facta est quasi mortua. Praefatus autem Durinc cum comitantibus sibi studuit levare eam; levata autem, reddito sensu, a daemonio est liberata.
XXIII. Eleemosynaria quaedam Abrahami Frisingensis episcopi civitatis, de villa quae dicitur Camera, cui maxilla pectori fuit inserta, et loquela in toto negata, cui etiam manus brachiis replicatae et conglutinatae erant, ut figurae digitorum vix cognosci potuissent, cum veniret ad sanctum sepulcrum, et inde revertendo super pontem Lici fluminis ambularet, quidam homo ei obvius venit et interrogavit eam unde pergeret; cui illa respondere [Col. 1066B] non potuit, sed vertebat se inclinando ad ecclesiam sanctae Afrae, ut ei monstraret unde pergeret: cum autem se ad illam verteret, maxilla de pectore solvebatur, et loquela ei ad respondendum concessa est.
XXIV. Quidam caecus cum perveniret cum ductore suo ad fluvium qui dicitur Vindex, interrogavit eum si adhuc videre potuisset civitatem et monasterium. Cumque audiret in proximo fuisse sanctum locum, abstrahere sibi fecit caligas et calceamenta, ut nudie illuc perveniret pedibus; ductor autem ejus, raptis calceamentis et aliis rebus ejus, furtive recessit ab eo, qui aestimans ut pro aliqua necessitatis causa oppidum juxta situm intraret, et statim sibi in adjutorium rediret. Cumque diu exspectaret, vociferando [Col. 1066C] eum nominare coepit ut veniret. Interim etiam quaesivit zabernas et calceamenta, et non invenit. Tunc persensit a ductore suo se esse despoliatum; flendo et orando clamare coepit ad sanctam Mariam matrem Domini, et ad sanctam Afram, et ad sanctum Udalricum, ut sibi aliquod consolationis supplementum eveniret. In hac cum prolixae afflictionis tribulatione laboraret, subito ignotum conspexit oculis lumen, et statim crucicula de viminibus facta eumdem denotavit locum, et tunc laetus destinata visitavit loca, gratias omnipotenti Deo et sanctis ejus agens pro perceptione luminis; cives autem de Hovarchusa in eodem loco ubi cruciculam monstratam invenerunt, majorem crucem pro signo posuerunt.
XXV. Quodam tempore cum populus curreret [Col. 1066D] undique ad Augustam in vigilia nativitatis sanctae Mariae, ut sanctum diem ibi solemniter celebrarent, quaedam mulier inter alios cum puerulo suo parvulo studuit et illuc venire, ut illum ad sepulcrum sancti Udalrici cum oblationibus ibi praeponderaret pro sua sospitate. Cumque super pontem Vindicis carpento superpositum puerulum cum aliis rebus ducere voluisset, pro inaequalitate pontis carpento inclinato, puerulus cecidit in amnem, qui pro nimia illuvie vehementer elevatus, universis super eum meantibus exitium minitavit. Cumque mater tristissima in perniciem sui in amnem post puerum cadere voluisset, et vix a circumstantibus comprehensa teneretur, [Col. 1067A] populi in utraque parte fluminis in ripa festinaverunt in adjutorium infantis. Qui cum a nemine eorum adjuvari potuisset, flumine submersus ab oculis omnium occultabatur. Mater autem ab amne vi abducta, et quantum possibile fuit consolatione recepta, flendo et lamentando adjutorium sanctissimae Dei genitricis Mariae imprimis quaesivit, et postea ad sepulcrum sancti Udalrici cum oblationibus quas antea pro sospitate filii sui illuc deferre decrevit, et eas pro requie animae pueruli cum bona fide donavit. Sequenti vero nocte cum triste corpus mulieris sopor occuparet, quidam valde venerabilis senex, in vestitu episcopali, apparuit ei, dicens: «Poenitet ne te, mulier, valde infantulus tuus?» Quae respondit: «Etiam, domine.» Cui ille: «Mane [Col. 1067B] diluculo, inquit, vade ad fluvium, et ubi ultima vice in amne videretur, quaere eum in ripa fluminis inter frutices.» Quae expergefacta venturum cras vix exspectans cum adjuvantibus sibi ripam fluminis adiit, et secundum verbum sancti viri infantem suum sanum et incolumem invenit. Tunc laeta Deum laudans rediit, et rem gestam in civitate et ubique recitavit.
XXVI. Quidam vero homo juxta Danubium, cum cunctus populus sua sponte natalitium sancti Udalrici solemniter celebraret, fenum cum rastellis congregavit in cumulos, diem sanctum spernendo. Qui cum altera die cum plaustris veniret, ut hoc in fenarium suum duceret, exterius formosum invenit; cum autem bibenti ligno interius tangeret, totum in [Col. 1067C] favillas immutatum invenit, et diem sanctum quem antea celebrare noluit, postea prae timore contemnere non audebat.
XXVII. Eodem vero tempore ancilla cujusdam matronae, Gerbirc [ al., Gerbirch] nuncupatae, telum suum, dum in texendo laboraret, subitus dolor coepit contrahere manus ejus; quod cum lamentando aliis diceret, responderunt ei: «Depone texile ferrum, quia pro reatu hodierni operis hic labor tibi accidit;» quae vix manibus de ferro absolutis lectum intravit. Cumque ibi requiem non haberet, prae contractione manuum, conservae ejus nuntiaverunt dominae suae: illa vero praecepit ut mane diluculo duceretur pro liberatione sua ad sepulcrum sancti Udalrici. [Col. 1067D] Cumque in itinere lassae circa horam nonam in planitie Lechfeldici campi ad reficienda corpora consedissent, dolor coepit minui in manibus laborantis, ita ut antequam de ipso loco surgerent, usui prioris rectitudinis redderentur. Quae tunc laetae pervenerunt ad praedestinatum locum, et inde in civitatem ad ecclesiam sanctae Mariae genitricis Dei. Post vesperam venientes, haec, sicuti gesta sunt, nobis annuntiaverunt, et laetae ad propria redierunt.
XXVIII. Nobilis quaedam matrona de Burgundionum provincia, dum decrevisset pergere ad Augustam [Col. 1068A] civitatem causa orationis, quemdam claudum eleemosynarium praecepit comitari secum; cujus caballum duobus ministris suis commendavit, ut pedes ejus, sicuti mos est pergentibus, ferro munirent. Qui fraudulenter pedes caballi cum clavis vulneraverunt, ne delator eorum in itinere actuum suorum pro fidelitate dominae suae, sicut solitus erat, maneret. Dixeruntque claudo: «Caballus tuus claudicat, et ideo hic te necesse est remanere.» Quibus claudus respondens dixit: «Quamvis caballus claudicet, tamen non consentio hic me remanere; qui omnia potest Deus omnipotens, etiam me valet, sicut sibi placet, ad loca perducere destinata.» Cumque cum aliis pergere coepisset, sano et apto caballo ad Augustam pervenit. Cumque ibi ad sepulcrum sancti Udalrici devotam [Col. 1068B] orationem prolongaret, et firma fide pro sospitate sua clementiam Dei imploraret, in praesentia multorum sanitati redditus est. Hoc videntes praefati homines qui impedire iter ejus in caballo voluerunt, ceciderunt terratenus, confitentes clericis caeterisque qui in praesentia aderant delicta sua, veniam postulantes, quod eum claudum impedire voluerunt ne perveniret ad locum, ubi Dominus per merita sancti Udalrici eum sanare dignatus est. Et accepta poenitentia secuti sunt claudum sanatum crucem portantem, uterque saxum tantae magnitudinis portans quantum levare potuit, usque in ecclesiam sanctae Dei Genitricis Mariae, quae est sita in civitate; ibique peccata sua lamentabantur multum cum lacrymis veniam postulantes. Cumque hoc signum in [Col. 1068C] praesentia omnium recitatum fuisset, clerici Te Deum laudamus, et populi Kyrie eleison cantantes, gratias et laudes Deo referebant.
XXIX. Quidam homo juvenis, cujusdam filius comitis, tanta infirmitate est detentus, ut nec in lecto nisi ab aliis adminiculatus in aliud se vertere potuisset latus, nec cibum multo tempore valeret accipere, nisi paucis oblatis refocillaretur. Cum vero immani labore fatigaretur, a fidelibus suis in lecto ad sepulcrum sancti Udalrici deductus est, oblationibus oblatis lacrymabiliter ibi misericordiam deprecatus est. Cumque eum in lecto ad Sanctam Mariam portare coepissent, in medietate viae coepit rogare portantes ut deponeretur ad ambulandum. Qui non credentes eum posse ambulare, noluerunt deponere. [Col. 1068D] Ad portam vero civitatis iterum rogavit ut deponeretur, dicens se posse ambulare. Qui iterum ei non consenserunt. Ad gradus vero atrii ecclesiae cum perveniret, in nomine Dei omnipotentis, omnes in commune flagitavit ut, deposito lecto, eum ambulare dimitterent. Ipsi autem in fide haesitantes petitioni ejus assensum non dederunt. Ille autem ut cognovit infirmitatem ab eo esse separatam, et virtutem nutu Dei concessam, exsilivit de lectulo, et inde strenuo gressu ad ecclesiam pervenit, et sospes ad propria rediit.
[Col. 1069A] Haec pauca praelibata miracula sufficiant studiosis ad bona exempla lectoribus, ita ut etiam tardis et segnibus nimii nausii [ pro nauseae] fastidium non inculcent. Quomodo si coepero cuncta beneficia adeuntibus ad sepulcrum sancti Udalrici et inde revertentibus, vel juxta sepulcrum infirmis atque debilibus a Deo concessa sigillatim enumerare, nullius adjutorio nisi solius Dei, qui omnia potest, possum perficere. Ita tantum namque multiplicia sunt, ut sensibilitas humanae agilitatis dinumerare ea non possit. Quia quibusdam post vota devote peracta illuc cum oblationibus veniendi, statim, in laribus suis donata sunt. Quibusdam in itinere ad huc longe positis, quibusdam illuc appropinquantibus, quibusdam illuc pervenientibus, quibusdam inde [Col. 1069B] redeuntibus compendiose adimplenda sunt. Quorum auditus bono rumore non solum propinquas, verum etiam longe sitas regiones advolavit, quod frequens frequentia adventantium undique populorum saepissime [Col. 1070A] manifestat, indicans in istis locis in suis regionibus multa magnalia Dei per merita sancti Udalrici facta, quorum vera cognitio nos propter nostras necessitates ad ista loca veniendum incitavit. His auditis, eia nos, qui inquilini hujus ecclesiae sumus, et tanti patroni faciem saepissime vidimus, et ejus doctrinam benedictionemque saepissime accepimus, et in eo optima exempla conspeximus, et nunc in retributionem ejus bonorum operum assidua miracula et diversa signa in liberatione multorum videmus et audimus, cur non expergiscimur, et taedium nostri desiderii non deponimus? Eum vero de quo loquimur quantum, Deo donante, possumus imitantes, ejus adjutorio iter rectitudinis ineamus, per quod pervenire mereamur ad eum qui [Col. 1070B] in tribus personis in divinitatis aequalitate unus, incommutabilis, omnipotens Deus permanet sine fine in saecula saeculorum. Amen.
Sermo synodalis
[Col. 1069] Cum codex Neresheimi in Augustana dioecesi, anno Christi 1009, hoc est tricesimo sexto post mortem sancti Udalrici, scriptus sit, verisimile fit synodales has constitutiones a sancto Udalrico fluere, quas sequentes deinde episcopi, quod inscriptio innuit, saepius repetere et proponere consueverint. Primum vero earum auctorem sanctum Udalricum esse, magnopere confirmat locus vetusti scriptoris in ejus Vita cap. 6: «In quibusdam autem diebus capitula cum clericis habere disposuit, in his locis ubi haec aptissime fieri archipresbyteri putaverunt, et ubi eum ab aliis mundanis conciliis absolutiorem esse arbitrabantur. Congregatis ante se clericis, archipresbyteros, et decanos, et optimos quos inter eos invenire potuit, caute interrogavit qualiter quotidianum Dei servitium ab eis imploretur, et qualiter populus illis subjectus ex eis regeretur in studio praedicandi docendique, quantaque cautela infantes baptizarentur, infirmi visitarentur, et ungerentur, defunctorum etiam corpora quanta compassione sepulturis traderentur, qualiter de decimis et oblationibus fidelium pauperes recrearentur, viduis et orphanis in universis necessitatibus subvenirent, quantoque studio in hospitibus et advenis Christo ministrarent: si subintroductas mulieres secum habuissent, et inde crimen suspicionis inciderent, si cum canibus vel accipitribus venationes sequerentur, si tabernas causa edendi vel bibendi ingrederentur, si turpes jocos in usu haberent, si ebrietates et comessationes supra modum amarent, si rixis et contentionibus et aemulationibus deservirent, si nuptiis saecularibus interessent, vel si aliqui eorum ministeria indecentia in consuetudine haberent, si per Kalendas more antecessorum suorum ad loca statuta convenirent, ibique solitas orationes explerent, suasque ecclesias ad tempus reviserent, si obedientiam eorum magistris praebuissent, et in toto suo ministerio devoti et apti manere studuissent.» Cum pleraeque harum interrogationum constitutionibus respondeant, tempus praeterea locusque conveniat, profecto nihil vetat uni eidem sancto Udalrico constitutiones et interrogationes tribuere.
[Col. 1069] Amice lector, hunc sermonem synodalem, post primam editionem, conciliorum secundae inserendum misit ad me amplissimus dominus Marcus Velserus piae memoriae, quondam inclytae reipublicae Augustanae duumvir, sequens prisci aevi monimentum, una cum conjectura de auctore: operae pretium facturum me putavi, [Col. 1071] ut latentem sermonem omnibus pastoralibus synodis celebrandis utilissimum, e tenebris erutum in lucem emitterem. Quod ecclesiasticae disciplinae faustum sit: eritque ut spero, si qui in sortem ac ministerium Domini cooptati sunt, haec tam salutaria monita in intimas medullas demittant, ut ad eorum praescriptum, vitam, mores, et actiones suas conformare studeant. Cum incertum sit quoto anno ab Udalrico habitus fuerit, praefixum initio scripti libri annum retinendum esse judicavi.
Fratres presbyteri et sacerdotes Domini, cooperatores nostri ordinis estis. Nos quidem, quamvis indigni, locum Aaron tenemus, vos locum Eleazari et Ithamaris. Nos vice duodecim apostolorum fungimur, vos ad formam septuaginta discipulorum estis. Nos pastores vestri sumus, vos pastores animarum vobis commissarum. Nos de vobis rationem reddituri sumus summo pastori Domino Jesu Christo, vos de plebibus vobis commissis. Et ideo, charissimi, videte periculum vestrum. Admonemus et obsecramus fraternitatem vestram, ut de communi salute vestra cogitantes attentius, audiatis admonitionem nostram; et quae vobis suggerimus, memoriae commendetis, et opere exercere studeatis.
In primis admonemus ut vita et conversatio vestra [Col. 1071B] irreprehensibilis sit, scilicet ut cella vestra sit juxta ecclesiam, et in ea feminas non habeatis. Omni nocte ad nocturna surgite. Cursum vestrum certis horis decantate. Missarum celebrationes religiose peragite. Corpus et sanguinem cum timore et reverentia sumite. Vasa sancta propriis manibus abluite et abstergite. Nullus cantet missam, nisi jejunus. Nullus cantet, qui non communicet. Nullus cantet sine amictu, alba, stola, fanone, planeta. Et haec vestimenta nitida sint, et ad nullos alios usus sint. Nullus cum alba, qua in suos usus utitur, praesumat missam cantare. Nulla femina ad altare Domini accedat, nec calicem Domini tangat. Corporale mundissimum sit, altare coopertum de mundis linteis. [Col. 1071C] Super altare nihil ponatur, nisi capsae et reliquiae, aut forte quatuor Evangelia, et buxida cum corpore Domini ad infirmos; caetera in nitido loco recondantur.
Missale plenarium, Lectionarium et Antiphonarium unaquaeque ecclesia habeat. Locus in sacrario aut juxta altare sit praeparatus, ubi aqua effundi possit quando sacra vasa abluuntur, et ibi vas nitidum cum aqua dependeat, ibique sacerdos manus lavet post communionem. Ecclesiae sint coopertae bene et cameratae, et atrium sit saepe munitum. Nullus extra ecclesiam per domos aut in locis non cameratis missam cantet. Omnis presbyter clericum habeat aut scholarem, qui epistolam vel lectionem legat, et ad missam respondeat, et cum quo psalmos [Col. 1071D] cantet. Nullus solus missam cantet.
Nullus cum calcariis, quos sporones rustice vocamus, et cultellis extrinsecus dependentibus, missam cantet, quia indecens est et contra regulam ecclesiasticam est.
Calicem et oblatam recta cruce signate, id est non in circulo et variatione digitorum, ut plurimi vestri faciunt, sed strictis duobus digitis et pollice intus recluso, per quos Trinitas innuitur, istud [Col. 1072A] signum â recte facere studete: non enim aliter quidquam potestis benedicere. Infirmos visitate, et eos reconciliate, et juxta apostolum (Jac. V) oleo sancto inungite, et propria manu communicate. Et nullus praesumat tradere communionem laico aut feminae ad deferendam infirmo.
Nullus vestrum pro baptizandis infantibus, aut infirmis reconciliandis, aut mortuis sepeliendis, praemium vel munus exigat. Videte ne per negligentiam vestram ullus infans sine baptismo moriatur. Nullus vestrum sit ebriosus et litigiosus, quia servum Domini non oportet litigare. Nullus vestrum arma ferat in seditione, quia arma vestra debent esse spiritualia. Nullus canum aut avium jocis inserviat.
[Col. 1072B] Nullus in tabernis bibat. Unusquisque vestrum, quantum sapit, plebi suae de Evangelio vel Apostolo, die Dominico, vel festis diebus, annuntiet. Verbum Domini debetis praedicare. Curam pauperum, peregrinorum et orphanorum habete, cos ad prandiola vestra invitate. Estote hospitales, ut alii a vobis exemplum bonum sumant.
Omni die Dominica ante missam aquam benedictam facite, unde populus aspergatur: et ad hoc solum vas habete. Sacra vasa, et vestimenta sacerdotalia, nolite in pignore dare negotiatori aut tabernario. Nullus vestrum usuras exigat, et conductor sui fenoris existat. Res et facultates, quas post diem ordinationis vestrae acquiritis, sciatis ad ecclesiam [Col. 1072C] pertinere. Nullus sine scientia et consensu nostro ecclesiam acquirat. Nullus per potestatem saecularium ecclesiam obtineat. Nullus ecclesiam ad quam titulatus est relinquat, et ad aliam quaestus causa migret. Nullus plures ecclesias teneat sine adjutorio aliorum presbyterorum. Nullatenus una ecclesia inter plures dividatur. Nullus alterius parochianum, nisi in itinere, et cum placitum fuerit, ad missam recipiat. Nullus in alterius parochia missam cantet. Nullus poenitentem invitet carnem manducare, et bibere vinum, nisi pro eo ad praesens eleemosynam fecerit. Nullus praesumat baptizare, nisi in vigilia Paschae et Pentecostes, nisi propter periculum mortis. Unusquisque fontes habeat, et si non potest lapideos, habeat aliud vas ad hoc praeparatum, in quo [Col. 1072D] nihil aliud fiat. Videte ut omnibus parochianis vestris Symbolum et Orationem Dominicam insinuetis. Jejunium Quatuor Temporum, et Rogationum, et Litaniae majoris, plebibus vestris omnimodis observandum insinuate: feria quarta ante Quadragesimam plebem ad confessionem invitate, et ei, juxta qualitatem delicti, poenitentiam injungite, non ex corde vestro, sed sicut in Poenitentiali scriptum est. Quater in anno, id est, Natale domini, et Coena domini, Pascha, [Col. 1073A] et Pentecoste, omnes fideles ad communionem corporis et sanguinis Domini accedere admonete. Certis temporibus conjugatos ab uxoribus abstinere exhortamini. Eulogias post missam in diebus festis plebi tribuite. Nullus induatur vestimentis laicalibus. Nullus rem, aut possessionem, aut mancipium ecclesiae, vendere, aut commutare, aut quocunque ingenio alienare praesumat.
Diem dominicum, et alias festivitates, absque opere servili a vespera usque ad vesperam celebrari docete. Cantus et choros mulierum in atrio ecclesiae prohibete. Carmina diabolica, quae super mortuos nocturnis horis vulgus facere solet, et cachinnos quos exercent, sub contestatione Dei omnipotentis vetate. Cum excommunicatis nolite communicare. [Col. 1073B] Nullus illis praesumat missam cantare, sed et plebibus vobis hoc annuntiate. Ad nuptias nullus vestrum eat. Omnibus annuntiate ut nullus uxorem accipiat, nisi publice celebratis nuptiis. Raptum omnimodis prohibete, et ut nullus ad proximam sanguinis sui accedat, et ut alterius sponsam nullus ducat. Porcarios et alios pastores vel Dominica ad missam venire facite. Patrini filiolis suis Symbolum et Orationem Dominicam insinuent, aut insinuari faciant. Chrisma semper sub cera sit sigillo [ forte sub sera sit, et sigillo], propter quosdam infideles. De ministerio etiam vobis commisso vos admonere curamus, ut unusquisque vestrum, si fieri potest, expositionem Symboli et Orationis Dominicae, juxta traditionem orthodoxorum penes se scriptas habeat, et eam [Col. 1073C] pleniter intelligat: et inde, si novit, praedicando [Col. 1074A] populum sibi commissum sedulo instruat; si non, saltem teneat, vel credat. Orationes quoque missarum et Canonem bene intelligat, et si non, saltem memoriter ac distincte valeat proferre. Epistolam et Evangelium bene legere possit, et utinam ad litteram ejus sensum posset manifestare. Psalmorum verba et distinctiones regulariter ex corde cum canticis consuetudinariis pronuntiare sciat. Sermonem, ut supra diximus, Athanasii episcopi de fide Trinitatis, cujus initium est, Quicumque vult, memoriter teneat. Exorcismos et orationes ad catechumenum faciendum, ad fontem quoque consecrandum, et reliquas preces super masculum et feminam, pluraliter ac singulariter distincte proferre valeat. Similiter baptizandi, ad succurrendum infirmis, ordinem [Col. 1074B] quoque reconciliandi, juxta modum sibi canonico servatum, atque ungendi infirmos, orationes quoque eidem necessitati competentes bene saltem sciat legere. Similiter ordinem et preces in exsequiis agendis defunctorum. Similiter exorcismos et benedictiones salis et aquae memoriter teneat. Cantum nocturnum atque diurnum noverit.
Computum minorem, id est epactas, concurrentes regulares, terminum paschalem, et reliquos sapiat, si est possibile. Martyrologium et Poenitentiale habeat, et caetera. Volumus autem, fratres charissimi, quatenus quae nostra percepistis traditione, quantum humana patitur infirmitas, bonis studeatis operibus adimplere, praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu sancto vivit et [Col. 1074C] regnat Deus per omnia saecula saeculorum. Amen.
Charta
[Col. 1073C] Omnibus spem vitae gerentibus, et adhuc in posterum nascentibus notum sit quod primo Ottone [Col. 1073D] principatum regni procurante, sanctissimae memoriae Udalricus, Augustensis civitatis episcopus, Campidonensis monasterii ovile de manu praedicti principis suscepit, et ad ipsum, non avaritiae vel austeritatis causa, sed pro augendo sanctae Mariae servitio, paterna provisione procuravit. Per id tempus, duobus electis fratribus in eodem monasterio militantibus vir venerabilis sui laboris pondus commendans, Moysen legiferum vatem imitatus est, qui frequentia populi fatigatus, Aaron et Hur adjutorio sublevatus. In eadem vice sanctus Udalricus unum, nomen habentem Liuterich, infra claustrum fratribus Deo servientibus decanum et magistrum fieri destinabat: alterum Irminhart vocatum in praepositura saecularis negotii desudare praecipiebat. Huic Irminhardo in [Col. 1074C] exterioribus rebus prudenter conversanti, et dignis meritis suis bonam famam in contiguis partibus et [Col. 1074D] in regis foribus promerenti, placuit ut aliquod remedium suae animae praepararet, et ut in honore Dei basilicam fundotenus construeret, quam ut mente disposuit, Dei adjutorio et optimi episcopi consilio operis expletione perpetravit, et hanc ipsam ecclesiam in pomoerio fratrum honorifice constructam Deo dignus Vodalricg episcopus in honore sanctae Crucis, et sancti Herasmi et sancti Nicolai confessoris VII Idus Maii dedicavit, et coram multitudine cleri et populi episcopali sententia decrevit, ut unus ex fratribus, qui in regulari vita, morum excellentia dignus fuisset, eamdem ecclesiam quotidiano obsequio provideret, et quotidie sui videlicet episcopi annonam de cellario fratrum pleniter acciperet; dedicatoque altari vir sanctus, omni pietate circumseptus, [Col. 1075A] in legitimam dotem unum mansum in Ivoningewe, et dimidium in Lietenbere, et tertiam partem in Heimirtingen donans, et adhuc ex tali paupertate ecclesiam non posse procurari existimans, unum mancipium, quod vocabatur, Madelbreth, cum novali quod primus ex viridi silva in monte Chnieboz cepit, adjuncta manu Salechonis advocati [Col. 1076A] in hoc altare contradidit. Dehinc sacerdotali veste indutus, coram populo publice dixit: «Si qua persona huic ecclesiae vel altari aliquid horum, quae dedimus, abstrahat, huic aeternae vitae januam intrare non liceat, et ab hac luce sequestretur, quam in conspectu Dei omnis justus feliciter contuetur [Col. 1075D] Confer ea quae de episcopis Augustanis dicta sunt, tum in observationibus praeviis num. 7, tum ad Vitae, cap. 1. Dionysium ex catalogo episcoporum [Col. 1076D] Augustensium expungit Velserus in Notis ad conversionem sanctae Afrae sub finem. .»
- [Col. 1075A] I. Zozimus. Aliquis recentiori manu praeposuit, S. Dionysius martyr.
- II. Perewelf,
- III. Tagepertus,
- IV. Manno
- V. Wicho
- VI. Pricho
- VII. Zeizzo
- VIII. Marchman
- [Col. 1075B] IX. Wichterpus
- X. Tozzo
- XI. Sintpertus
- XII. Hanto
- XIII. Nidger
- XIV. Odalman
- XV. Wigger
- XVI. Lanto
- XVII. Adalpero
- XVIII. Hiltine
- XIX. S. Oudalricus
- XX. Heinricus
- [Col. 1075C] XXI. Euticus
- XXII. Liutolth
- XXIII. Gebehart
- XXIV. Sigefridus
- XXV. Pruno
- XXVI. Eberhardus
- [Col. 1076A] XXVII. Heinricus
- XXVIII. Embrico. Hic primo ordinationis suae anno, qui est ab Incarnatione Domini 1064, datis ab antecessore ejus 50 talentis, ecclesiam sanctae Afrae a fundamentis destruxit: et repertum est corpus sanctae Eutropiae in plumbeo sarcophago prid. Kal. Maii; corpus vero sanctae Afrae in lapideo sarcophago mirae magnitudinis integrum, et quodam caemento obductum repertum est IV [Col. 1076B] Nonas ejusdem mensis. Hactenus prima manus: quae sequuntur, secunda manu adjecta sunt.
- XXIX. Sigefridus
- XXX. Hermannus
- XXXI. Waltherus
- XXXII. Kondradus
- XXXIII. Hartwicus
- XXXIV. Oudalschalcus
- XXXV. Heirtwicus
- XXXVI. Sifridus
- XXXVII. Syboto
- [Col. 1076C] XXXVIII. Hartmanus
- XXXIX. Sifridus
- XL. Wolfardus
- XLI. Degenhardus
- XLII. Fridericus
Officium S. Udalrici
[Col. 1075D] ( Ant. ad Magnif. ) Venerandi patris Wodalrici solemnia magnae jucunditatis repraesentant gaudia; quae merito cleri ac populi suscipiuntur voto, celebrantur tripudio. Laetetur tellus tali compta praesule. Exsultet polus tanto ditatus compare. Solus daemon ingemat, qui ad ejus sepulcrum suum assidue perdit dominium. Ave, nunc corona martyrum. Salve, gloria confessorum. Simulque sanctorum decus omnium, nos Christo commenda in perpetuum.
[Col. 1076D] ( Invitatorium. ) Adoremus regem Christum Dominum, qui hodie sanctum Wodalricum perduxit ad regna coelorum.
( Antiphonae nocturnorum. ) 1. Beatus Wodalricus ex nobilibus et religiosis parentibus Deo praedestinante in salutem plurimorum extitit ortus. Beatus vir.
2. Hunc religiosi parentes commendaverunt in [Col. 1077A] sancti Galli coenobium, sacris litterarum studiis imbuendum.
Quare fremuerunt.
3. Qui inter egregios regularis disciplinae magistros dulcissimos theoriae carpebat quotidie fructus.
Domine quid multiplicati.
4. Igitur sacrae institutionis norma sanctus adolescens perductus, in cathedram pontificalem est sublimatus.
Cum invocarem.
5. Vox beato sic ait in visu: Wodalrice episcope scias te hodie hospites suscepturum esse.
Verba mea.
6. Inter caetera miraculorum insignia vir Dei persaepe coelesti meruit perfrui visione.
[Col. 1077B] Domine Dominus noster.
( Responsoria I nocturni tria. ) (R\ 1.) Beatissimi pontificis Wodalrici diem natalitium recolentes, qui hunc tantis coruscare fecit virtutibus * Christum condignis veneremur laudibus. (V\.) Qui inter caetera dignationis suae beneficia hujus Sancti nobis donavit patrocinia. Christum.
(R\ 2.) Puer Dei inclitus Wodalricus infra duodecim aetatulae suae hebdomadarum curricula * ex divina admonitione a materno suspendi jussus est lacte. (V\.) Ut solido cibo confortatus coelestis verbi dispensator praefiguraretur egregius. Ex divina.
(R\ 3.) Cum transacto infantiae termino jam bonae indolis puer existeret, in sancti Galli coenobium est commendatus * sacris litterarum studiis imbuendus. [Col. 1077C] (V\.) Ubi multorum futurus magister Deo favente sategit prudenter. Sacris.
7. ( Antiphonae II nocturni. ) Sanctus sacerdos dum divina quondam celebraret mysteria, dextera Dei superna visibiliter apparuit supra sacrosancta.
Domine quis habitabit.
8. Quadam nocte, in visu ei sancta Afra apparuit, et locum collocationis proprii sui corporis in ecclesia demonstravit.
Domine in virtute tua.
9. Sanctum Agaunensium locum, orandi gratia, adivit, ubi Thebaeorum martyrum reliquias Deo donante acquisivit.
Domini est terra.
10. Quas cum summo honore Augustam attulit, [Col. 1077D] ac in oratorio Dei Genitricis cum hymnis et psalmodiis religiose collocavit.
Benedicam.
11. Per oleum, quod sanctus Pontifex in Coena Domini consecravit, plurima curationum beneficia aegrotis Christi gratia condonavit.
Te decet.
12. Celebratis missarum solemniis, quemdam fluvium periculosa aquarum inundatione refusum transvadavit cum incolumitate suorum.
Bonum est.
( Responsoria II nocturni tria. ) (R\ 4.) Deo dilectus veluti per divinum oraculum fuerat edoctus in pueritia, * in civitate Augusta sacerdotali decoratus [Col. 1078A] est infula. (V\.) Hic Dei gratia se praeveniente, ac totius plebis voto in unum concurrente. In civitate.
(R\ 5.) Orationes tuae et eleemosynae. Wodalrice, Deo sunt acceptae, qui binis antecessoribus tuis te commendavit, * ut tibi sacra mysteria celebranti assistant, et ea tecum benedicant. (V\.) Wodalrice episcope, scias te hodie hospites suscepturum esse. Ut tibi.
(R\ 6.) Vir Deo plenus dum hostiam salutarem immolaret, ipso ex more signum crucis agente, dextera Dei sancta visibiliter apparuit, * quae sacrosancta Dominici sacramenti mysteria coelitus consecravit. (V\.) Vere felix et sanctus, cui, hora [Col. 1078B] sancti sacrificii, dextera Dei apparuit ministranti. Quae sacrosancta.
( Ant. ad Cantica. ) Surge, Wodalrice, et secundum meum sermonem in ecclesia hodie divinum ministerium festina implere.
( Responsoria tria III nocturni. ) (R\ 7.) Quidam verbis viri Dei non obaudiens sensum cum visu et auditu perdidit, sed mox ad ipsum perductus, * pristinae sanitati est restitutus. (V\.) Cujus tribulationibus cum mitissimus condolens indulgentiam et benedictionem donaret. Pristinae.
(R\ 8.) Sanctimonialis femina, ut per sancti pontificis orationem est sanata, mox currendo praecessit eum * laudans et benedicens Dominum. (V\.) Pedibus ejus provoluta gratiarum actiones [Col. 1078C] egit devota. Laudans.
(R\. 9.) Sancte Dei Woldarice, virtutum gratia plene, spes miserorum, decus ecclesiarum, * intende preces populi supplicantis, ut impetres veniam pro delictis. (V\.) Ecce quia super pauca fidelis exstitisti, super multa constitutus in gaudium Dei tui introisti. Intende.
1. ( Antiphonae ad Laudes et horas. ) Dominus Jesus Christus de coelo misericorditer in terram prospexit, quando sanctum Vuodalricum catholicae ecclesiae pontificem fieri destinavit.
2. Cultor Dei egregius ad culmen pontificatus divina electione promotus, coelestis verbi semina ubique spargebat per fidelium corda.
3. Hujus sanctissimi viri salutaria dogmata divinorum [Col. 1078D] signorum semper coelitus comitabatur efficacia.
4. Sancta Afra martyre viro Dei quondam visione ducatum praebente, supernorum civium coetui feliciter meruit associari.
5. In hujus sacri conventus medio apostolorum principem vidit cum aliis quos vel olim in carne vel tunc primum in spiritu cognovit.
( Ad Bened. ) O beatum virum, coelesti visione dignum, qui etiam inter caetera divinae revelationis arcana superventurum Pannonicae gentis didicit bellum, et triumphum Christianae parti coelitus concessum.
( Ad Magnif. in II Vesp ). Sacerdos Dei Wodalricus [Col. 1079A] cum ex ergastulo carnis ad aethera esset sublevatus, tanta de exanimi ejus corpore suavissimi odoris manavit fragrantia, ut cunctorum ibi assistentium perfunderet nares et pectora. In cujus veneratione dicamus: Gloria tibi Domine.
( Collecta ad Missam. ) Deus qui hodiernae festivitatis diem beati Wodalrici confessoris tui atque pontificis transitu gloriosum fecisti: concede propitius sic tanti patroni atque doctoris merita venerari in terris, ut ipsius apud te patrocinia sentiamus in coelis. Per.
( Secreta. ) Munus, Domine, nostrae devotionis sacro altari superpositum, pia beati Wodalrici supplicatio tibi Domino Deo nostro reddat acceptum, et ad hoc percipiendum purificet corda omnium nostrum. Per.
[Col. 1079B] ( Praefatio. ) Aequum et salutare. Te quidem in [Col. 1080A] sanctis tuis mirabilem praedicare, cujus gratuiti semper est muneris, quidquid in eorum vel verbis sonat mirabile, vel virtutibus coruscat insigne. Unde ex eorum collegio beati Woldarici confessoris tui atque pontificis solemnia celebrantes, eadem sacrosancta Filii tui Domini nostri Jesu Christi dextera petimus in aeternum consignari, quae singularem redemptionis nostrae hostiam, ipso sacerdote sacro altari assistente, visibiliter voluisti benedici. Per eumdem Christum Dominum nostrum: per quem majestatem tuam laudant.
( Postcommunio. ) Coelestium sacramentorum participes effecti, quaesumus, Domine Deus noster: ut, interveniente beato Wodalrico confessore tuo atque pontifice, et peccatorum nostrorum indulgentiam, [Col. 1080B] et vitam consequi mereamur aeternam. Per.
Notitia historica
[Col. 1079C] Benedictus, patria Romanus, filius Hildebrandi, post obitum Doni subrogatus est in locum ejus XIII Kal. Decemb., anno Redemptoris 972. Hujus temporibus Otto magnus imperator, funeribus matris et Wilelmi Moguntini episcopi praemissis, mortuus est in Saxonia, anno imperii sui duodecimo. Adelais relicta conjux animam defuncti Ottonis mariti sui prosecuta fuit iis pietatis officiis, quae a Witichindo in fine libri III describuntur. Post obitum patris Otto secundus solus imperare coepit, qui cum patre sextum annum imperii sui inchoaverat. Benedictus a Bonifacio Francone Romano, Fernitii filio, cardinale diacono, viro scelestissimo, captus et in carcerem detrusus, strangulatus est ab eodem, anno Christi 974, cum sedisset annum unum, menses tres [Col. 1080C] et dies aliquot. Sedem apostolicam sacrilega caede optimi pontificis vacantem sacrilegus homicida Bonifacius, qui septimus ejus nominis reperitur alibi nuncupatus, violenter invasit, eamque annum unum et mensem tenuit. Hunc ego, antiquiores scriptores imitatus, inter veros et legitimos pontifices numerandum non esse judicavi, quod sedem apostolicam turpiter ingressus, turpius deseruerit. Nam cum post multa alia scelera et flagitia homo nefarius Vaticanam basilicam omnibus ornamentis suis exspoliasset, Benedictus Albericorum, de quorum familia erat, ope et auxilio fretus, eum usque adeo exagitavit, ut, Roma relicta, Constantinopolim abire cogeretur. Quando et qua occasione Romam redierit, dicam infra in vita Joannis XIV.
Notitia diplomatica
â Benedicti VI bullae sunt scriptatae per manum
- Stephani notarii regionarii et scriniarii s. sed. apost. (2, 4, [âŠ]
- Benedicti scriniarii s. summae et apost. sed. (3).
Datae p. m.
- Widonis episcopi et bibliothecarii s. sed. apost. (2).
- Joannis Deo amabilis primicerii s. ap. sed. (3).
- Joannis episcopi et bibliothecarii s. sed. apost. (4).
â Quem alii censent in locum Joannis XIII, alii in Benedicti VI, subrogatum esse, DONUM (seu DOMNUM, BONUM) eximi de paparum serie oportere, perfecte demonstravit W. Giesebrecht, Jahrbucher des deutschen Reichs unter Otto II, p. 141. E tabulis enim caeterisque indiciis fidis, quorum auctoritate confecta horum pontificum chronologia est, satis apparet intervallum anni 1 et mensium 6, qui recentioribus in catalogis Dono tribuuntur, fuisse neque inter Joannis XIII et Benedicti VI, neque inter Benedicti VI et VII gubernationes. Accedit, quod jam «vivente» Benedicto VI, involasse in ecclesiam constat Bonifacium VII antipapam, ut illi succedere Donus minime potuerit. Postremo illud maxime notandum est, vetustissimos optimosque catalogos de Dono tradidisse nihil. Sic enim in iis de Benedicto VI reperitur:
In cod. Est. ap. Murat III, II, 332, not. o. p:
«Benedictus VI diaconus de regione VIII sub Capitolio, ex patre Ildebrando monacho ingressus est [Col. 1081] mense Januario die 19. Hic fuit electus V anno regis Ottonis, ind. prima. Domnus sedit a 1, m. 6. Iste strangulatus est.»
In cod. Vat. ap. Murat. III, II, 332:
«Benedictus VI, natione Romanus, ex patre Hildibrando, sedit a. 1 m. 6. Iste comprehensus est a quodam C(resc)encio, Theodorae filio, et in castellum S. Angelli retrusus ibique strangulatus est propter Bonifacium diaconum, quem miserunt vivente eo papa».
In cat. pap. ap. Eccard, Corp. hist. II. 1640.
«Johannes ( l. Benedictus) VI, nat. Rom. ex patre Hildebrando, sedit a. 1 m. 6 et de consilio Malifacii strangulatus est in castello S. Angelii».
Ex tribus igitur his catologis, quos a communi manasse fonte manifestum est, unus cod. Est. vocem «Domnus» continet. Quae vero cum in catalogis illis pro «papa» haud raro collocetur, neque hoc loco referri nisi ad ipsum Benedictum VI queat, quivis concedet facile, falsa transcribentium interpretatione Donum illum una cum tantodem anni 1 mensiumque 6 pontificatu, quantum fuisse Benedicti VI scimus, in posteriores catalogos irrepsisse.
Epistolae et privilegia
BENEDICTUS, divina favente gratia atque totius populi Romani electione apostolicus, FRIDERICO Salisburgensis Ecclesiae archipraesuli, una cum suis fratribus, videlicet Noricae provinciae episcopis, mansuram in Christo felicitatem.
Protoplasto generis humani atque ejus semine serpentina suasione in gemina cadente morte, multas Deus misericordia ductus medicinas misit in hunc mundum, patriarchas scilicet justos, prophetas veridicos, [Col. 1081B] legiferum cum lege: et his omnibus mundum salvare non valentibus, novissime Filium suum humana carne indutum ad redemptionem generis humani ad terras transmittere dignatus est. Eo itaque inter homines conversante, duodecim elegit apostolos, quos ad seminandum verbum Dei in corda fidelium per universum transmisit orbem: quorum atque totius Ecclesiae sanctum constituit Petrum principem, cui gregem commisit ecclesiasticum, tertio ei dicens: Pasce oves meas (Joan. XXI) ; cui etiam ligandi atque solvendi tradidit potestatem, dicens: Quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis; quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI) . Et non solum sancto talis concessa Petro potentia, sed etiam suis successoribus, [Col. 1081C] ejus vicem in Ecclesia tenentibus, eadem ligandi atque solvendi a Deo tradita est potestas. Sancti itaque Petri apostoli successores per loca, prout opus erat atque decuit, constituerunt archiepiscopos, qui eorum vicem tenerent in Ecclesiis; quia ipsi universas regere non poterant Ecclesias. Nos quoque vicem beati Petri apostoli, prout hominibus istius temporis possibile est, in Ecclesia tenentes, statuta illorum antecessorum nostrorum confirmare, [Col. 1082A] quantum possumus, libenter desideramus.
Concedimus itaque vicem apostolicam Friderico Salisburgensis Ecclesiae antistiti, ejusque successoribus, in tota Norica provincia et in tota Pannonia, superiori videlicet et inferiori, quomodo sui antecessores eamdem potestatem a nostris habuere antecessoribus: ita scilicet, ut nulli liceat in praefatis provinciis sibi usurpare pallium, nec episcopos ordinare, nec ullum officium quod ad archiepiscopum pertinere debet, praeter praefatum archiepiscopum ejusque successores. Quicunque autem huic refragari, vel contendere voluerit decreto, quod nos vice B. Petri apostoli fungentes, consensu nostrorum episcoporum ac totius cleri Romanae Ecclesiae, decrevimus, sciat se B. Petro ejusque vicario esse [Col. 1082B] contrarium atque fore anathema usque ad satisfactionem, sive sit episcopus, aut presbyter, sive clericus cujuscunque ordinis, sive laicus cujuscunque fuerit dignitatis; quia sancta sanctorum antecessorum nostrorum solvere nolumus neque valemus. Sed quomodo illi consensu suorum episcoporum ac totius cleri constituerunt, fiat ex eorum pariter, et nostro decreto firmum atque perpetuum. Quicunque autem episcopi per amicos, sive clam per aliquam fraudem, aliquando ejusdem dignitatis petierint, sive petierunt privilegium, illos suspendimus ab ea dignitate; quia illicitum judicamus ut aliquis episcopus, sine totius suae provinciae atque suffraganeorum suorum consensu, pallium sive aliquod [Col. 1082C] archiepiscopatus privilegium a Romano pontifice acquirere praesumat.
BENEDICTUS episcopus, servus servorum Dei, charissimis nobis in Christo fratribus universis episcopis, ac totius dignitatis, et ordinis catholicis viris, [Col. 1083A] praesentibus scilicet et futuris, perpetuam salutem.
Quia, licet indigni, divinae tamen dignationis gratia disponente, beati Petri apostolorum principis sacratissimam sedem, universaleque in toto orbe magisterium suscepimus, necesse est omnium Ecclesiarum, ut diligentissimam sollicitudinem ita continenter habeamus, ne earum jura auctoritate ejusdem apostolorum principis, caeterorumque successorum ejus venerabilium Patrum inviolabiliter statuta, et confirmata, nostro minuantur ac pereant tempore; sed potius corroborata decenter augeantur atque proficiant. Ideo vestram nosse volumus sanctitatem quod, Theoderico dilectissimo fratre nostro Treverensis Ecclesiae archiepiscopo Romam dirigente legatarium, ad sanctorum apostolorum limina [Col. 1083B] audivimus, sicut etiam pridem audiendo, imo et legendo compertum habuimus, eamdem ipsam prae caeteris Galliarum Ecclesiis catholicae religionis exordium, et Christianae religionis catholicaeque fidei rudimenta prima percepisse per sanctorum virorum Eucharii, Valerii, Materni, et caeterorum evangelicam doctrinam, quos tempore suo praedictus beatissimus Petrus apostolus ordinavit et instruxit, nec non illuc ad praedicandum direxit. Unde totius ordinis nostrae sedis apostolicae consultu, gratuitoque assensu jura privilegiorum, quae a sancta Romana matre Ecclesia praefatis sanctis, eorumque reliquis successoribus, id est Agritio, Maximino, Paulino, Severo, almificis et apostolicis viris, a primordio usque nunc authentice concessa sunt, quaeque etiam [Col. 1083C] ipsius civitatis excidio, incendio aliquove casu consumpta approbantur, eidem Treverensi Ecclesiae praedictoque fratri nostro Theoderico, et per eum cunctis successoribus suis reconfirmare, recorroborare et omni modo restituere dignum duximus, decernentes, etc., ut Treverensis praesul post quemlibet ordinarium legatum apostolicae sedis in Galliam, Germaniamve destinatum, primum inter alios pontifices locum obtineat. Et si missus Romanae Ecclesiae defuerit, similiter post imperatorem, sive regem sedendi, sententiam edicendi, et synodale judicium canonice promulgandi primatum habeat, utpote in illis partibus vicarius nostrae sedis apostolicae merito constitutus. Neque enim dignum est ut [Col. 1083D] illius Ecclesiae praesul aliquo tempore caeteris non habeatur praelatus, cujus honor in illis partibus sub ipso apostolorum principe exstitit primitivus. Pari namque modo sancimus, omnes in parochiis ejus degentes, sive ordinationem et promotionem cujuslibet ecclesiastici gradus a pontifice ipsius percipientes, eidem ipsi matrici Ecclesiae episcopoque illius debere canonice placere obsequi, et jure obedire. Si quidem decreto beati Clementis papae super hoc ita cautum videtur (epistola 3, ad Rufinum Toran.) : Si vobis episcopi non obedirent, omnes presbyteri, diaconi, subdiaconi ac reliqui clerici cuncti, omnesque principes tam majoris ordinis quam inferioris, atque reliqui populi, tribus et linguae non obtemperaverint, a limitibus sanctae Ecclesiae Dei [Col. 1084A] alieni erunt, dicente Domino: Qui vos spernit, me spernit (Luc. X, 16) . Inter haec quoque omnia, quae ad supradictam Treverensem Ecclesiam intra et extra civitatem pertinere videntur, id est Ecclesias cum universis rebus sibi attinentibus, seu monasteria tam monachorum quam virginum, quae ex praeceptis, sive scriptis regum, seu imperatorum, sive eorumdem fundatorum auctoritate ad se pertinent et pertinere debent, et quidquid omnino illa ipsa Ecclesia ubique, et quoquo merito possidet et possidere debet generaliter et specialiter concedimus, reformamusque praefato Theoderico fratri et coepiscopo nostro, suisque successoribus ad perpetuam sanctae Treverensis Ecclesiae dominationem atque ditionem, per hujus nostrae apostolicae sedis [Col. 1084B] praeceptionis seriem, hac praesenti I indictione, et usque in finem saeculi valituram. Contra quam si quis agere praesumpserit, et quod juste et canonice a nobis decretum est in aliquo infringere tentaverit, sciat se ex Omnipotentis, et praedicti beati simi apostolorum principis omniumque sanctorum, ac deinde nostra auctoritate damnandum et anathematizandum, cum omnibus impiis aeternis suppliciis deputandum. Qui vero hoc privilegium nostrum observare fideliter statuerit, benedictionis gratiam et misericordiae plenitudinem in coelestibus castris inter electorum numerum efficaciter a Domino Deo consequi mereatur.
Scriptum per manum Stephani notarii, scriniarii sanctae sedis apostolicae, in mense Januario indictione [Col. 1084C] I.
Data VI Kal. Februarii per manum Widonis episcopi et bibliothecarii sanctae sedis apostolicae, anno, Deo propitio, pontificatus domni Benedicti sanctissimi summique pontificis, et universalis VI papae primo, imperii autem domni Ottonis majoris XII, minoris autem VI.
. . . Scriptum per manum Benedicti scriniarii sanctae summae et apostolicae sedis, mense Novembrio, indictione II. Bene Valete. Data VI Kalendas Decembris per manum Joannis Deo amabilis primicerii summae apostolicae sedis, anno, Deo propitio pontificatus domni Benedicti summi praesulis sexti papae in sacratissima sede, beati Petri apostoli primo, imperante domno Ottone pissimo perpetuo Augusto a Deo coronato pacifico imperatore.
BENEDICTUS episcopus, servus servorum Dei, ELDRADO religioso abbati sancti Vizeliacensis coenobii omnique congregationi ejusdem monasterii in perpetuum.
Quoties illa tribui a nobis optantur, quae rationi incunctanter conveniunt, animo nos debet libenti concedere, et petentium desideriis congruum impertiri suffragium. Atque ideo quia postulasti a nobis quatenus privilegium sedis apostolicae monasterio Vizeliaco, cui praeesse dignosceris, quod constat olim a Gerardo nobilissimo et Christianissimo viro, [Col. 1085B] necnon et Berta uxore ejus, in honore Domini et Salvatoris nostri Jesu Christi et veneratione beatissimae semper virginis Mariae genitricis ejusdem Domini nostri Jesu Christi constructum; in regno scilicet Burgundiae, in pago Avalensi, quodque a praefatis fundatoribus beato Petro apostolorum principi pia devotione et testamenti pagina collatum est, facere deberemus: inclinati precibus tuis libenter fieri decrevimus. Unde et constituimus et apostolica auctoritate censemus, atque per hoc nostrum apostolicum privilegium confirmamus, ut nullus rex aut pontifex, vel abbas aut comes, vel qualiscunque magna vel parva persona, avaritiae cupiditate correptus aut diabolica suggestione deceptus, audeat vel praesumat contra tuum honorem, o venerabilis [Col. 1085C] Eldrade abba, qualicunque modo insurgere, in tua vita aut de tuo honore tibi molestias inferre, vel de omnibus rebus monasterii quae tibi tuisque praedecessoribus a nobis nostrisque antecessoribus per paginam privilegii concessa atque firmata sunt, aliquas invasiones vel rapinas sive violentias inferre, si non vult, auctoritate Dei et sancti Petri et nostra apostolica excommunicatione, a corpore et sanguine Domini Jesu Christi et ab ingressu ecclesiae disjunctum esse. Hoc quoque capitulo praesenti subjungimus, ut locum avaritiae secludamus, nullum de regibus, nullum de episcopis vel sacerdotibus, vel de quibuscunque fidelibus, per se, suppositamve personam, de ordinatione [Col. 1085D] ejusdem abbatis, vel clericorum, aut presbyterorum, vel de largitione chrismatis, aut consecratione basilicae, vel de quibuscunque causis ad idem monasterium pertinentibus, audere in qualibet specie exenii loco quidquam accipere, neque eumdem abbatem pro ordinatione sua aliquid dare praesumere, ne hac occasione, ea quae a fidelibus pio loco offeruntur, consumantur. Neque episcopus civitatis ipsius parochiae nisi ab abbate ipsius monasterii invitatus, ibidem publicas missas agat, neque stationes in eodem coenobio indicat, ne servorum Dei quies quoquomodo populari conventu perturbari valeat, neque paratas, aut mansionaticos exinde praesumat exigere. Susceptionem autem fidelium et religiosorum virorum atque beneficentiam, quam [Col. 1086A] jubet Apostolus cunctis exhibendam pro possibilitate loci et facultatum, non modo ibidem fieri [non] denegamus, verum etiam suademus: sed et modus in numero congregationis adeo conservetur, ut nec pluralitas penuriam, nec paucitas inhabitantium destitutionem loci inducere valeat. De caetero notum fieri volumus quia devonerunt ad nos deprecatoriae litterae Gerardi episcopi Augustodunensis Ecclesiae, pro decimis quatuor ecclesiarum, sancti videlicet Petri, et sancti Christophori, sanctique Germani, nec non sancti Leodegarii, quas ipse praedictus abbas ab eodem episcopo impetraverat, sicuti antecessores ejus ab episcopis ipsius sedis per succedentia tempora ordinatis fecisse noscuntur, ut sub confirmatione nostri privilegii corroboraremus, quod [Col. 1086B] et fecimus, excommunicantes, ut nullus Augustodunensis Ecclesiae episcopus aliquam calumniam abbati ejusdem loci sive monachis de ipsis inferat ecclesiis, sive de decimis, tam ipse quam aliqua emissa persona valeat minuere aut in aliam transferre parochiam. Si quis vero regum, episcoporum, sacerdotum, abbatum, judicum, comitum, aut saecularium personarum, contra hanc nostrae institutionis paginam venire tentaverit, percussus apostolico anathemate, potestatis honorisve sui dignitate careat, reumque se coram divino judicio cognoscat, et nisi ea quae a se male acta sunt deleverit, a sacratissimo corpore Domini nostri Jesu Christi alienus fiat, atque aeterno examini districtae ultionis subjaceat. Cunctis autem eidem loco justa servantibus [Col. 1086C] sit pax Domini nostri Jesu Christi, quatenus et hic fructum bonae actionis recipiant, et apud districtum judicem praemia aeternae pacis inveniant.
Scriptum per manum Stephani Nicolani episcopi [ leg. Stephani notarii regionarii] et scriniarii S. R. Et in mense Novembri, indict. II. Datum IV Kal. Decembr. per manum Joannis episcopi [bibliothecarii est sedis apostolicae, anno I pontificatus domni Benedicti sanctissimi VI papae, imperante domno Ottone a Deo coronato magno imperatore, anno VI, indict. II.
BENEDICTUS episcopus, servus servorum Dei, HILDESINDO religioso abbati venerabilis monasterii S. Petri apostoli, fundati in comitatu Petralatense, in monte quem dicunt Rodas subtus castrum Verdariae, et per te in eodem venerabili monasterio successoribus abbatibus in perpetuum.
Quoniam concedenda sunt quae rationabilibus desideriis pertinere noscuntur, nostri apostolatus auctoritas, ad roborandam piam fidelium devotionem, in praestandis privilegiis debet minime abnegari. Igitur excellentiae tuae laudabilis mansuetudo postulavit a nobis quatenus apostolica auctoritate per hoc privilegium concederemus et confirmaremus tibi [Col. 1087A] tuisque successoribus in perpetuum supra dictum monasterium, cum omnibus suis adjacentiis et pertinentiis, cum finibus terminisque suis. Et ideo tuis piis desideriis faventes, nostra apostolica auctoritate decernimus ad ipsum praefatum S. Petri apostoli monasterium cum omnibus suis amodo et usque in finem saeculi sub patrocinio et defensione sanctae Romanae et apostolicae matris Ecclesiae perpetim permanendum, et sub tuitione sanctae nostrae, cui Deo auctore deservimus, Ecclesiae constitutum, nullius alterius juri et ditioni submittatur, nisi sub tua tuorumque successorum in perpetuum.
Confirmamus namque tibi tuisque successoribus praedictum monasterium cum suis terminis et adjacentiis, et cum omnibus quae inferius continentur, [Col. 1087B] id est, ab ipsa meda quae est infra portum Fraxani et ipso raso usque in locum quem dicunt Tres fratres, a parte videlicet orientis usque in medium mare; atque inde vadit ad ipsum locum quem vocant Molinum de Balascho, indeque pervenit ad ipsam Tamarit, et inde pergit usque ad ipsam Petrafitam, et serram usque in ipso Fitorio de monte Pininello et vadit ascendendo usque in firmitatem ipsius montis, atque descendendo pergit per ipsam viam usque in locum quem vocant Sorberelo, et descendendo pervenit in ipsam Clusam et ad ipsum casalem de Friulano. Inde vero ascendit per jam dictam viam ad ipsum casalem de Salvatore, et ad ipsum collum Trederici de Vinea Vitula, et pervenit usque in summitatem montis, [Col. 1087C] qui ibidem est. Inde vero vadit per ipsam serram usque in collum de Hermeneardo, et pervenit ad fontem sive ad collum de Filmera, et inde ad collum S. Genesii; sicque ascendendo et descendendo vadit per summitatem de ipsa serra quam vocant Calmi, et pervenit subtus ipsum castrum quem vocant Pinna Nigra usque in ipsas vineas quae sunt de Palatro. Et vadit subter ipsam silvam quae est ad meridiem subtus castrum Virdariae usque subtus ipsam rocham quam dicunt Fitorio, et ascendit ad vallem de Fulcimania, atque pervenit subtus fontes de Bevotis in vallem de Frinone. Inde vero vadit per ipsas rochas usque in montem de Infesta, et descendit a parte Occidentis per ipsam viam publicam [Col. 1087D] usque in rocham Ventosam, et in ipsum usque locum qui vocatur de valle Budiga; et ascendit ad ipsam crucem, sicque descendit usque in viam de jamdicta cruce per ipsam vallem usque in reigo de Budiga. Inde descendit in collum de Terrario, et pervenit in summitatem montis quem dicunt Rocha Morena. Deinde a parte circii descendendo et ascendendo pervenit in summitatem de Wardia Maurisca, et pergit per summam serram usque in parada de Durando, et pervenit per summam serram usque in rederix de sancto Genesio. Et ascendit per summam serram in ipsum pugium qui est super ipsum Rovescarium, et descendit per ipsam serram ad jam dictam medam quae est intus in mare. Item infra hos terminos confirmamus tibi [Col. 1088A] tuisque successoribus ecclesiam sanctae Crucis cum decimis et primitiis, et S. Joannis cum decimis et primitiis et oblationibus, atque alodibus ad ipsas Ecclesias pertinentibus, et ecclesiam S. Baudilii in valle Tabellaria, et ecclesiam S. Stephani quae est in valle Subiradellos, et ecclesiam S. Fructuosi, et ecclesiam S. Vincentii quae est in valle Lanciani cum decimis et primitiis suis, et ecclesiam S. Genesii, et ecclesiam S. Petri cum ipso castro Miralias, et ipsum castrum Virdariae cum ipso castellare et cum ipso Fitorio et cum Pinna Nigra, cum omnibus rochis, terris et sylvis, quae infra hos terminos sunt, excepto ipsam silvam de sancto Romano, sicut resonat in charta quam fecerunt Gausfredus comes et episcopus Suniarius ad jam dictum [Col. 1088B] coenobium.
Item confirmamus ad ipsum coenobium in perpetuum stagnum de Castilione cum ipso gradu de mare et cum ipsis insulis, sicut resonat in praecepto Ludovici regis, sive in charta quam fecerunt Gauzfredus comes et Suniarius episcopus ad monasterium jam dictum, et quantum habet ipsum monasterium in villa Castellione et in villa Palatioli quem vocant Furtianum superiorem et Furtianellum minorem, et villarem Ildesindi cum ipsis stagnis et piscatoriis, et omnia quae habet in termino de ipso Faro et villae Saccari et villae novae et villare Stagniolo cum ipsis stagnis et suis villarunculis, et quantum habet in villa Petralta, [Col. 1088C] et in villa Oleastri, et in villa S. Clementis, et in villare Dodolfini, et in comitatu Impuritano, et quantum habet in villa Militiano, quem vocant Sanctum Petrum, et in villa Armentaria cum ipsa ecclesia S. Martini, et in villa Mucroni, et in villa Columbi, et in villa Chaniano cum ecclesia S. Martini, et in villa Suntrana, et in villa Dalmalia, et in villa Torricella, et in villa Rinbeuri mortui. Et in comitatu Bisuldunensi, quantum habet in villa Lertio vel in molendinos, vel in Tapiolas quas vocant Figarias. Et in comitatu Gerundensi, ipsum mansum qui est infra muros ejusdem civitatis, et villam Palatioli cum Ecclesia S. Genesii, et ecclesiam sanctae Mariae in Blandas, et Ecclesiam sancti Juliani, et Ecclesiam sancti Gaugini, et villam Felgari cum ecclesia sancti [Col. 1088D] Cypriani, et Ecclesiam sanctae Justae, cum decimis et primitiis et oblationibus ad easdem Ecclesias pertinentibus, et ipsum pinum qui fuit de Borello, et alaudia Soccoronio. Et in comitatu Barchinonensi, et in Vallensi, in monte Signio, et in valle Jordaria, quantum ibidem habet. Et in villa Larona, et in Agello, et in Terminio de Olerdula in Penades alaudem qui fuit de Guilisclo. Et in comitatu Ausona, quantum habet in villa Berga, cum ipsa ecclesia Sanctae Ceciliae cum suo alaude, et alaudem quem habet in terminio de castro Cardona, et in Correzano ecclesiam Sanctae Mariae et Sancti Petri cum suo alaude. Et in comitatu Paliarensi, juxta civitatem Liminianam, ecclesiam S. Andreae et omnia quae habet in eodem comitatu. Et in comitatu Cerdaniae [Col. 1089A] in villa Atzela ecclesiam S. Petri et Sanctae Columbae cum decimis et primitiis, et alaudibus oblationibusque ad eam pertinentibus, et quantum habet in villa Exi, villam Villellam in Confluenti cum terminibus suis. Et in comitatu Funilietensi ecclesiam S. Andreae in valle Poziliano, et quantum ibidem habet. Et juxta muros Narbonae mansum unum. Et in comitatu Rossilionensi ecclesiam S. Salvatoris cum villare Miliani, et villam Lupiani, et ecclesiam sanctae Columbae cum decimis et primitiis, et villam Conjunctam cum suis molendinis, et villam Pollestris cum Ecclesia S. Martini, cum decimis et primitiis atque alaudibus, et villam Torrilias cum ecclesia S. Petri, cum primitiis et oblationibus. Et in comitatu Valle Asperi alaudem de Campellos et [Col. 1089B] de valle Crosa, et villam de rivo Nugario cum ecclesia S. Michaelis cum decimis et primitiis.
Decimas et primitias et oblationes de jam dictis ecclesiis, et monasterium supradictum, et loca et alodia cum omnibus finibus, limitibus, terminis et adjacentiis, quantum hodie ipsum monasterium infra hos comitatus superius scriptos habet, et auxiliante Deo acquisiturus erit, juris sanctae Romanae, cui Deo auctore deservimus, Ecclesiae, a praesenti secunda indictione ipsum monasterium villas, et alaudes, et ecclesias, cum omnibus eorum pertinentiis, ut supra legitur, in perpetuum per hujus privilegii seriem stabilimus tibi tuisque successoribus detinendum, et cum Dei timore regendum et dispensandum, ita ut nullus unquam regum, nullus episcoporum, [Col. 1089C] nullusque hominum in quolibet ordine et ministerio constitutus, audeat moleste causis ejusdem monasterii incumbere, et haec omnia, ut supra jussimus in perpetuum persistant, statuentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione et anathematis interdictione ut nullus unquam nostrorum successorum pontificum praesumat aliquam vim aut invasionem in rebus ipsius monasterii facere. Post obitum vero abbatis nemo ibi abbatem constituat nisi quem consensus et communis voluntas fratrum ex ipsa congregatione elegerit secundum Deum et S. Benedicti regulam, nullumque praemium sive donum pro consecratione illius aliquis accipere contendat. Et si eum gratis episcopus ordinare noluerit, [Col. 1089D] ad cujus dioecesim ipse pertinet locus, vel a nostra Romana matre Ecclesia vel a quocunque voluerit episcopo per nostram auctoritatem libere ordinetur. Si quis autem, quod non optamus, nefario ausu praesumpserit haec, quae a nobis ad honorificentiam Domini nostri Jesu Christi pro stabilitate jam dicti monasterii statuta sunt, transgredi, sciat se anathematis vinculo innodatum, et cum diabolo, et omnibus impiis aeterni incendii atrocissimo supplicio deputatum. At vero qui pio intuitu custos et observator eorum exstiterit, omnimodae benedictionis gratiam, omniumque peccatorum suorum absolutionem, et coelestis vitae beatudinem cum sanctis et electis a [Col. 1090A] misericordissimo Domino Deo nostro consequi mereatur in saecula saeculorum. Amen.
Scriptum per manum Stephani notarii regionarii et scriniarii nostrae apostolicae matris Ecclesiae in mense Aprilis et indictione secunda. Bene valete.
BENEDICTUS episcopus, servus servorum Dei, CAESARIO abbati venerabilis coenobii Sanctae Ceciliae Montisserrati, et cunctae tuae congregationi successoribusque tuis perpetuam in Domino salutem.
Quoniam concedenda sunt quae rationabilibus desideriis [Col. 1090B] pertinere noscuntur, nostra apostolica auctoritas, ad roborandam piam fidelium devotionem, in praestandis privilegiis debet minime abnegari. Igitur excellentia tua et laudabilis mansuetudo postulavit a nobis quatenus apostolica auctoritate per hoc privilegium concederemus et confirmaremus tibi tuisque successoribus in perpetuum supradictum monasterium, cum omnibus adjacentiis et pertinentiis, cum finibus terminisque suis. Et ideo tuis piis desideriis faventes, nostra apostolica auctoritate decernimus ad ipsum praefatum Sanctae Ceciliae monasterium, cum suis terminis et adjacentiis, et cum omnibus quae inferius continentur. Ita sane ut nullus rex, archiepiscopus, episcopus, comes, vel vicecomes [Col. 1090C] seu aliqua magna parvaque persona sub jure et dominio suo praedictum monasterium mittere audeat, et non habeat potestatem vel licentiam inalienare eumdem locum, vel sub alterius monasterii dominatione submittere; sed semper liberum et solidum retineas tuae ac Romanae ecclesiae potestati: et nullus mortalium, quae ibi sunt modo vel erunt, invadere vel usurpare praesumat, aut fratres ibidem servientes inquietare; ita ut nullus unquam regum, nullus episcoporum, nullusque hominum in quolibet ordine et ministerio constitutus audeat moleste causis ejusdem monasterii incumbere, nec homines illorum per ullam causam distringere. Et ipsum monasterium, villas et alodes, decimas et primitias, quas dudum habuit et in antea acquisierit, et ecclesias [Col. 1090D] cum omnibus eorum pertinentiis, ut superius legitur, in perpetuum per hujusmodi privilegii seriem stabilimus tibi tuisque successoribus detinendum, ac Dei cum tremore regendum, et dispensandum. Et haec omnia, ut supra jussimus, tota in perpetuum persistant. Statuentes apostolica censura sub divini judicii obtestatione et anathematis interdictione, ut nullus unquam nostrorum successorum pontificum praesumat aliquam vim aut invasionem in rebus ipsius monasterii facere. Post obitum vero abbatis nemo ibi abbatem constituat, nisi quem consensus et voluntas communis fratrum ex ipsa congregatione elegerit secundum Dei timorem et S. [Col. 1091A] Benedicti regulam, si ibi dignus inventus fuerit; nullumque praemium sive domum pro consecratione illius aliquis accipere contendat. Et si eum gratis episcopus ordinare noluerit, ad cujus dioecesim ipse pertinet locus, vel a nostra matre Ecclesia Romana vel a quocunque episcopo per nostram auctoritatem libere ordinetur. Qui vero custos et observator hujus nostri privilegii fuerit, gratiae omnipotentis Dei et apostolorum Petri et Pauli particeps nostra benedictione fruatur. Qui vero, quod non optamus, contemptor et transgressor hujus nostri privilegii fuerit, iram omnipotentis Dei incurrat et a corpore et sanguine [Col. 1092A] Christi extraneus fiat, et a nostra apostolica auctoritate, quo usque digne satisfecerit, excommunicatus maneat, a sanctae Ecclesiae collegio sequestratus, sociatus illis qui dixerunt Domino Deo: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus (Job XXI, 14) ; et anathematis vinculo innodatus, cum diabolo et omnibus impiis aeterni incendii baratro deputetur.
Scriptum per manum Petri diaconi sanctae Romanae Ecclesiae et concellarii sacri palatii in mense Decembrio die XVI, indictione XV.
Index Flodoardi
- Abbo Antissiodorensis episcopus, 207.
- Abbo Tricassinus ep., 106.
- Abel archiepiscopus Remensis, 121.
- Accusare qui non possint, 103.
- Achadeus comes, 249.
- Actardus Namnetensis, ep., 190, 202, 260, 283.
- Adalardus abbas, 232.
- Adalbernus, ep., 229.
- Adalbero ep. Metensis, 311.
- Adalgarius abbas, 232.
- Adelgarius Hamburgensis ep., 266.
- Adelimus comes, 244.
- Adeloldus Turonensis, 203.
- Adelonus clericus excom., 312.
- Ado abbas, 115.
- Ado Viennensis archiep., 202.
- Adrianus papa, 118, 121, 191, 201, 202, 261.
- Adventius Metensis episcopus, 222.
- Adultera pejerans punita, 324.
- Aegidius archiepiscopus Remensis a Childeberto captus et accusatus, 96 et seqq. Ordine remotus et exsilio multatus, 97.
- Aeneas Parisiorum episcopus, 207.
- Aetius S. Remigii nepos, 83.
- Agapitus papa, 304.
- Agathmerus S. Remigii nepos, 83.
- Agericus (S.), 316.
- Agilimarus ep., 234.
- Agius ep., 207.
- Agricola presbyter S. Remigii nepos, 63.
- Agricolae (S.) ecclesia, 40, 41.
- Alamanni victi, 51.
- Alaricus rex Gothorum fusus, 56, 57.
- Albradus rex, 278.
- Altfridus episcopus Transrhenensis, 222.
- Alpais Ludovici imp. filia, 320.
- Alstranus rex, 298.
- Altharius decanus, 257.
- Altmanus monachus, 257.
- Altmarus comes, 290.
- Altmons castrum aedificatum, 288; captum, 301, 302.
- Altumvillare monasterium aedificatum, 107. Ecclesia bis corruit, 107, exstructa in honorem S. Petri et omnium apostolorum, 108. Privilegium monasterio concessum, 108.
- Amalbertus comes, 249.
- Amalricus religiosus archiep., 201.
- Amausius archiep. Rem. 36.
- Amblicum castrum combustum, 301.
- Ampulla sancta e coelo descendit, 52.
- Anastasius abbas Rom. bibliothecae custos, 233.
- S. Andreae apostoli dens, 321.
- Angelbertus arch. Rem., 106 S. Anianus Aurelian. episcopus, 37.
- Anisiacus villa, 71.
- Anselinus monachus, 257.
- Anselmus nobilis, 213.
- Aper archiep. Rem., 36.
- Apollinaris (S.) martyr., 33, vidit coelos apertos, 33; ejus miracula, 34; ossa translata, 36.
- Arbidogilus villa, 101.
- Arnoldus ep. Tullensis, 228, 229.
- Arnulfus (S.) episcopus Metensis, 102.
- Arnulfus Transrhenensis, 269, 273.
- Artoldus arch. Rem, 75, 117, 297, 300, 312, Remis [Col. 1092] pulsus, 299, restitutus, 303, cogitur se abdicare archiepiscopatu, 306; ei data possidenda moneta urbis Rem., 298; ejus controversia cum Hugone, 303, 304.
- Atolus XII xenodochia studio S. Remigii struxit, 84.
- Atteiae villa, 268.
- Attilas Laudunensis episcop., 107.
- Avennacum monasterium, 250, 321.
- Aurelianus Lugdunensis arch., 263, 264.
- Balbiacus vicus, 289.
- Baldericus (S.) abbas, 315; ejus mors et miracula, 314 et seqq.; corpus furto ablatum, 314; cujusdam abbatis in eumdem blasphemia, 315.
- Balduinus comes Flandrensis, 159, 223, 241, 286, 290.
- Balsamia (S.) S. Remigii nutrix, 44.
- Balsennus S. Basoli nepos, 99.
- Barnabas arch. Rem, 43.
- Baruc arch. Rem., 43.
- Basilica SS. Petri et Pauli Parisiis, 36, 57. Remis ad monasterium puellarum, 105, 106. Ad Cortem, 106. S. Symphoriani si e ad Apostolos, 105, 106. S. Victoris. S. Basoli, 106. Crispini et Crispiniani, 106.
- Basilicaris porta Rem., 116, 320.
- Basilica villa, 326.
- Basilius imp. Graecorum, 190.
- Basolus (S.), 97 et seqq.; miracula ab ipso edita, 98, 99; illius ecclesia in Vitriaco, 107.
- Bavo, 107, 108.
- Bego correptus a Daemone 116.
- Benedictus abbas, 48, 99, 107.
- Benedictus papa, 156.
- Benedictus (S.), 48.
- Benna vehiculi genus, 73.
- Bennadius, sive Bennagius arch. Rem., 43.
- Bercetum monasterium, 70.
- Bercharius abbas, 107, 108.
- Berna villa, 267.
- Bernardus comes Arvernicus, 244.
- Bernardus comes Redonensis, 243.
- Bernardus comes Tolosanus, 244.
- Bernardus ecclesiae Remensis custos, 141.
- Berno Catalaunensis ep., 229.
- Bernoldi visio, 140, 192.
- Berta Avennaci abbatissa, 250, 251, 266.
- Berta Gerardi comitis uxor, 254.
- Berta Guntberti uxor, 321; ejus corpus, 321.
- Bertharius presbyter, 271.
- Bertrandus comes, 246.
- Berta Ricuini uxor mortua, 72, 73.
- Bertullus Treverensis archiep., 203.
- Betausius archiep. Rem., 36.
- Blitgarius medius crepuit, 74.
- Bonifacius (S) in Galliis legatus, 116, 121, 122.
- Boso comes, 247, 296.
- Boso nobilis, 305.
- Bova (S.), 313. Ejus corpus, 313.
- Bovae et Dodae (SS.) monasterium, 319.
- Brunuardus abbas, 232.
- Brunua monasterium, 315.
- Burgundiones victi, 56.
- Calixti (S.) corpus, 266 282. Monasterium, 266. 268.
- [Col. 1093] Campellis abbatia, 268.
- Carlomannus Pipini filius 124. Ejus sepultura, 124.
- Carlomanus Caroli regis filius adversus patrem consurrexit, 192; excommunicatus, 192.
- Carlomannus diaconus regis filius, 244.
- Carolus Magnus rex Franc., 122, 125.
- Carolus Ludovici imp. F. rex Francorum, 87.
- Carolus rex Francor. Lotharii frater, 138, res Ecclesiae Rem., ablatas restituit, 141.
- Carolus Pippini filius, 115, 116. Ejus sepulcrum, 117.
- Carolus puer rex, 268, 270, 273, 274. A suis destitutus, 293. Carcere liberatus, 296. Iterum custodiae mandatus, 296.
- Carolus Ludovici Transrhenani regis filius, 199, 235, 273.
- Caviniacum a S. Remigio maledictum, 55.
- Causostis munitio occupata, 298. Obsessa et capta, 298.
- Celsinus (S.), 68.
- Celti villae homines seditiosi maledicti a S. Remigio, 58.
- Census publici rectores, 102.
- Childebertus rex, 95.
- Chilpericus, 95.
- Christiani auguria captantes, aut cum paganis superstitiosos cibos comedentes, 103.
- Clericus, 102, non debet adire forum sine permissu episcopi, 102. Clerici ab Ebone post suam depositionem ordinati gradibus ecclesiasticis privati, 155, 153, ad gradus recepti, 157.
- Clodoveus sive Ludovicus Francorum rex, 50. Rothildim uxorem ducit, 50. Alamannos vincit, 51. Fit Christianus, 51, baptizatur, 51, 52. Remigio possessiones dat, 55 Ejus victoriae, 56, mors, 57.
- Codiciacus villa, 55, 71.
- Coenobium a S. Remigio aedificatum, 85, combustum, 94. Fons ibi exortus, 94.
- Coluber non potest vivere in atriis aut coemeteriis S. Remigii ecclesiae circumjacentibus, 74.
- Collaticia porta Rem, 320.
- Confessio per litteras, 228.
- Conradus dux, 75, 310.
- Conradus rex, 302.
- Controversia inter episcopos Suessionens. et Noviom., 126.
- Corbanacum castrum captum, 298.
- Corbeiacensis coenobii monachorum temeritas, 287.
- Costa vicus, 288.
- Cosmae et Damiani (SS.) basilica, 106.
- Crux major ecclesiae S. Mariae Remis furto sublata, 300.
- Crucis signum de sanguine S. Oriculi, 42.
- Culmiciacus vicus, 311
- Dado ep. Virdunensis, 316.
- Dagobertus rex Gall., 106.
- Dangulfus, 325.
- Dena villa, 317.
- Dentium dolor sanatus, 119, 120, 121, 145.
- Deodati (S.) corpus, 231.
- Deroldus ep., 367.
- Dido ep. Laudunensis, 283.
- Dionysii (S.) corpus Remis servatum, 89. Huius ecclesia, 392.
- Dionysii (S.) monachi cum ipsius martyris corpore a Fulcone Remis excepti, 288.
- Divitianus (S.) Suessionis episcopus, 32.
- Doda (S.), 77. Ejus corpus, 313.
- Dodilo Cameracensis ep., 281.
- Donatianus (S.) arch. Rem., 36.
- Drogo Metensis ep., 138.
- Duodeciacum villa, 267.
- Ebo arch. Rem., 36, 99, 127. Danos ad fidem convertit, 133. Depositus, 134 et seqq. restitutus, 137. Ad Lud. regem Germaniae se confert, 138. Depositionis ejus judicii reparatio, 139 et seqq. Ejus libellus, 135, 136. Ei concessus civitatis munus, 131. Data abbatia S. Columbani, 138. De eo visio, 133.
- Ebrardus, 237.
- Ebrardus clericus febri liberatus, 146.
- Ecclesia B. Mariae in arce Remensi fundata, 35, 39.
- Ecclesiae beneficio a morte liberati, 103.
- Ecclesiae Graecae et Latinae controversia, 190, 191. Inter Ecclesiae facultates computandum quidquid sacerdoti ab extraneis donatur vel dimittitur, 104.
- Ecolesinae civitatis muri corruunt, 57.
- Edebaldus rex Angl, 159.
- Edinulfus Anglorum rex. 159.
- Electio episcoporum, 105, 195, 197, 234.
- Engilgarius nobilis, 248.
- Epiphanius abbas basilicae S. Remigii, 97. Officio remotus, 97.
- Episcopus an possit alienare bona Ecclesiae, 103. Episcopi decedentis bona non licet occupare ante testamenti reserationem, 104. Episcopo an liceat ministeria sacra frangere, 104. Episcopi in Gallia jurant fidelitatem, 210, 214. Unde eligendi, 235. Electi regia auctoritate, 305. Episcoporum electio, 105, 195, 197, 197.
- Ecanraus Catalaunensis, ep., 222.
- Erlebaldus comes excommunicatus, 293. Interemptus ab excommunicatione solutus. 293.
- [Col. 1094] Erluinus, 246.
- Erminfridus, 261.
- Erpuinus Silvanectensis, ep., 205.
- Eucherii (S.) Aurelianensis episcopi visio, 116.
- Engelrannus comes, 214.
- Eulogius S. Remigii intercessione vitae et bonis rectitutus, 56.
- Eurardus arch. Senonensis, 261.
- Eurardus marchio, 266.
- Eutropia (S.) virgo et martyr, 39. Sepulta 40. Reliquiae translatae, 42.
- Excommunatio, 102.
- Excommunicatus, 103.
- Felix abbas S. Juliani martyris, 106.
- Fercinctus civis Remensis, 48.
- Flavius arch. Rem., 93.
- Flawardus auctoris avunculus, 100. Captus a latronibus, 100.
- Flodoardus custodiae mandatus, 299.
- Florentius (S.) martyr, 40.
- Folco comes, 241.
- Folcuinus Morinensis ep., 207.
- Fons S. Basoli, 98. Fons in monasterio. SS. Theoderici et Theodulfi exertus, 94. Miracula ibi edita, 94.
- Formosus papa, 277.
- Formosus religiosus ep., 204.
- Fortunatus Italicus poeta, 43.
- Franci ad fidem conversi, 48, 49, 50, 51, 52. Francorum mos in regum electione, 274, 275.
- Franco ep., 229.
- Fredericus Moguntinus arch., 302, 308.
- Fredericus sacerdos, 319.
- Frotarius Biturigensis arch., 261.
- Frotarius Burdegalensis ep., 204, 263.
- Frotherus archiep., 279.
- Fulbertus ep. Cameracensis, 297, 310, 375.
- Fulco arch. Rem., 42, 120, 137, 261, 267. Ecclesiam Rem. auxit facultatibus, 267, 268, 287. Ejus scripta, 261, et seqq. Mors, 290.
- Fulcramnus monachus, 236.
- Fulcrici cujusdam crimen, 151, 152. Excommunicatio, 200, 201, 238, 255.
- Fulcricus Trecassinus ep., 223
- Fulradus S. Dionysii abbas, 116.
- Gallus ep. Arvernensis, 106.
- Gaudericus episcopus, 204.
- Gaudiacus locus, 316.
- Gaugerici et Quintini (SS.) basilica, 106.
- Gautsuinus, 235.
- Genebaudus ordinatus episcopus Laudunensis, 53. Ejus peccatum, 54. Poenitentia, 54. Mors, 55.
- Genovefae (S.) altare in ecclesia S. Christophori in Remensi urbe, 59. Illius basilica, 107.
- Gerardus comes, 239.
- Gerberga regina, 302, 306.
- Gerhardi presbyteri visio, 147.
- Gerlanimons, villa, 317.
- Germani (S.) basilica, 106.
- Gerniacae cortis ecclesiae redditae campanae furto ablatae, 117.
- Gibehardus abbas, 124.
- Gibero quidam misere vexatus, 201.
- Gibrianus (S.) ejusq. frater, 288.
- Gingleium villa, 268.
- Godefridus comes palatii, 318, 318.
- Goirannus comes, 247.
- Gondebaudus victus, 56.
- Gondebertus Pertas dedit ecclesiae SS. Timothei et Apollinaris, 35.
- Gontarius archipresbyter, 258.
- Gothescalcus haereticus condemnatus, 159, 177.
- Gothi lusi, 56, 57.
- Goslinus comes, 244.
- Gozlinus, 233.
- Gregorius eccl. Rem. nomenculator, 204, 233.
- Gregorius papa in Galliam venit, 139.
- Grimo ep. Rotomag., 121.
- Grimoaldus, 107, 114.
- Grunharius abbas, 234.
- Grunoldus abbas, 232.
- Guntarius abbas, 233.
- Guntarius, Coloniensis ep., 201.
- Guntbaldus archiep., 200.
- Guntbertus, 320, 321. Ejus corpus translatum, 321.
- Guntmarus sacerdos, 319.
- Guntrannus rex., 96.
- Hadericus comes, 288.
- Haeretici, 102.
- Halitgarii Cameracensis episcopi libri, 128.
- Harbertus ep. Senon. 121.
- Harduinus abbas Altvillarensis, 155.
- Harduinus comes, 245.
- Hectis Trevirorum archiep., 200.
- Hedenulfus Laudunen is ep., 229, 253.
- Helenae (S.) translatio ad monasterium Altumvillare, 108 et seqq.
- Henricus rex, 296, 297.
- Herardus Turonensis archiep., 202.
- Heribertus comes, 294, 295, 296, 298, 299, 305, et seqq. Excommunicatus, 301 Mortuus, 312.
- Heribertus Heriberti comitis filius, 312.
- Herigarius Maguntiae praesul a S. Remigio flagellatus, 74.
- Herilandus Tarvanensis ep., 270.
- Herimannus Coloniensis arch., 265, 279.
- Herinandus Morinensis ep., 283.
- Heriveus arch. Rem., 54, [Col. 1095] 74, 82, 147, 291. Ejus mors, 293.
- Heriveus Herivei nepos, 294; excommunicatus, 305.
- Hermenricus rex impius, 275.
- Hetilo archiep., 282.
- Hetilo Noviomagensis ep., 230.
- Hilaria diacona, 84.
- Hilarii (S.) basilicae Remis, 91, 322.
- Hildebaldus episc. Suessionensis, 228.
- Hildegarius Belvacensis ep., 297, 309, 312.
- Hildegarius Meldensis ep., 226.
- Hildemannus Belvacensis ep., 135.
- Hilduinus abbas S. Dionysii, 139, 231.
- Hilmeradus Ambianensis ep., 223.
- Hincmarus Laudunensis ep., Hincmari Remensis nepos, 202, 207 et seqq. Ejus mors, 234.
- Hincmarus monasterii S. Remigii abbas, 75.
- Hincmarus arch. Rem., 76, 139, 140, 141, 142. Pallium obtinuit ad usum quotidianum, 451. Ejus libri et scripta, 180, 186, 191 et seq., 207 et seq. Mors, 260.
- Hirmingardis Ludovici imp. uxor, dicta Augusta, 129.
- Homicidium, 103.
- Honoratus ep. Belvacensis, 283.
- Hormisda papa, 262.
- Hucbaldus comes, 291.
- Hucbaldus monachus a barbaris laedi non potuit, 113, 290.
- Hugo abbas, 234.
- Hugo Lotharii regis filius, 195, 248. Roma pulsus, 298.
- Hugo Herib. F. arch. Rem., 94, 295, 296, 298, 301, 306. Diaconus, 269. Obtinet pallium, 300. Remis expulsus, 302, 303 Contempsit synodum, 303. Excommunicatus, 310, 312. Ejus crudelitas, 311.
- Hungari Gallias infestant, 93, 295. Lothariense regnum vastant, 293, 295.
- Hungarius ep., 223.
- Immo comes, 239.
- Incestus 103.
- Irmingardis Augusta, 250.
- Irmingardis Bosonis conjux, 254.
- Irminsinda matrona, 254.
- Irmintrudis regina, 253.
- Isaac comes, 294
- Isaac Lingonensis episc., 223.
- Isembertus, nobilis, 247.
- Jesse Ambianensis ep., 134.
- Joannes Cameracensis, ep., 226.
- Joannes episcopus, 204.
- Joannes papa, 228, 260, 295, 296, 297. Trecas venit, 201.
- Joannes Rotomagensis archiep, 203, 261.
- Joannis (S.) basilica, 105.
- Jocundus (S.) martyr, 40
- Jovinus sanct. Agricolae templum fundavit et decoravit, 40. S. Remigius ibi morari solitus, 41. Ejus vestigia graduum ecclesiae lapidinus expressa, 41. Ejus reliquiae, 316.
- Judith Caroli regis filia Angliae regina Balduino comiti nubit, 159.
- Juliacus villa, 55, 71. Miraculum ibi editum, 72, 73.
- Juliani (S.) martyris ecclesia Remis, 84, 105, 106.
- Lambertus designatus ep., 234.
- Lambertus imp., 268, 270, 271.
- Lampadius Remorum praeses a daemonio arreptus moritur, 34.
- Lando ep., 106.
- Landramnus archiepisc., 200.
- Lantardus sacerdos, 258.
- Latro Genebaudi filius, 53. Ordinatus episcopus, 55.
- Laudunensis episcop. primum ordinatus, 213.
- Laudunum obsessum, 300. Captum, 306. Arx Nova capta, 298.
- Leo episcopus custos bibliothecae Rom, 204.
- Leo IV papa, 151.
- Lestemna villa, 268.
- Leudegiselus, ep., 106.
- Leudemarus abbas, 113.
- Leutgardus regina Transrhenensis, 254, 321.
- Libri fons, 321.
- Lotharius rex Italiae, 194, 199, 201. Imp., 137, 194.
- Ludovicus abb., 231.
- Ludovicus imp., 116, 127, 320. Remiscum Stephano papa exceptus, 129. Muros dedit Eboni arch., 131. Captus a filiis et cilicio indutus ab episcopis, 133 Regno restitutus, 134. Mortuus, 137.
- Ludovicus Caroli filius rex Gall, 196, 298, 300, 310, 376. Captus a Normannis, 302. Unctus, 306.
- Ludovicus Ludovici regis filius, 313.
- Ludovicus Transrhenensis sive Germaniae rex, 36, 71, 138, 150, 153, 194, 195, 229, 230, 235, 246, 259.
- Lues inguinaria intercessione S. Remigii depulsa, 68.
- Luidbertus Maguntinus praesul, 201.
- Luitardus, 241.
- Luitbrandus Italorum rex Bercetum monasterium Moderamno tradit, 70.
- Luitdulfus capellanus, 312.
- Lupus Catalaunensis ep., 155, 205.
- Lupus (S.) Trecassinus ep., 37, 44.
- Macra (S.) virgo et martyr, 324. Illius templum, 325.
- Magenardus mon., 236.
- Majo comes, 241.
- Manasses sacrorum violator, 270, 271.
- Mancio Catalaunensis ep., 284.
- Mancipia Christiana Christianis [Col. 1096] tantum venundanda, 103.
- Maniacum villa, 218.
- Manigaudus, 245.
- Mapinius, ep., 93, 94.
- Marciliana villa, 101.
- Margolium villa, 268.
- Maria sive Marotia Joannis papae mater, 297.
- Mariae (B.) ecclesia narce Remensi fundata, 35, 39.
- Marinus episc, 304.
- Marinus papa, 261, 262.
- Marinus papae vicarius, 310, 311.
- Martini (S) ecclesiae in episcopio Remensi, 105, 106, 323.
- Martis porta Rem., 28.
- Martius conventus, 50.
- Maternianus (S.) arch. Rem., 36.
- Matusgus, 289.
- Mauricii (S.) basilica, 105, 106.
- Maurus (S.) presbyter, 33. Ejus reliquiae, 35.
- Medardi (S.) basilica, 105, 106.
- Medardi (S.) monasterium, 236, 290.
- Memmius (S), 32.
- Meretricum collectio Remis in viduarum congregationem permutata, 88.
- Merolilanus (S.) Scotus, 323.
- Michael Graecorum imp., 190.
- Michaelis (S.) oratorium in porta Basilicari Rem., 116.
- Milo expulso S. Rigoberto factus arch. Rem., 116.
- Milo Gerlanimontis praepositus, 317.
- Miracula, 32, 33, 35, 36, 40, 41, 42, 44, 46, 52, 57, 58, 69, 71, 73, 75, 77, 80, 86, 87, 89, 90, 94, 98, 99, 100, 101, 109, 113 et seqq., 115, 119, 120, 133, 145, 288, 290, 313, 316, 319, 321, 322, 323 et seqq.
- Moderamnus Redonensis episcopus, 70. Berceti abbas, 70.
- Molendinum a S. Remigio eversum, 55.
- Monasterium regale Rem. 320.
- Monasterium in monte Bardonis a Monderamno aedificatum, 133.
- Monna Bertae neptis, 321.
- Mons acutus obsessus, 311.
- Mons Falconis. Monasterium ibi aedificatum, 313.
- Montanus (S.) monachus, 43, et seqq.
- Mosomum castrum reparatum, 292. Obsessum, 297. Captum, 308, 311.
- Mulier ante reliquias S. Remigii sanata fatetur se proprium matrem occidisse, 80.
- Municipiorum origo, 213.
- Nantarius, 239.
- Nazarenorum evangelium, 204.
- Nicasius, arch. Rem, 36, et seqq. Martyr, 36. Sepultus, 40. Ejus reliquiae translatae, 42. Basilica, 105, 106.
- Nicolaus papa, 156, 157, 190, mortuus, 191.
- Nivardus (S.) sive Nivo arch. Rem., 107. Ejus mors, 108.
- Normanni Gallias vastant, 260, 262, 267, 270, 273, 280, 288, 314, 325. Fusi, 301. Ad fidem conversi, 293.
- Notho, 137.
- Notho Arelatensis arch., 207.
- Novilliacum villa, 246.
- Octulfus Trecassinus ep, 228.
- Odalricus Aquens. ep., 296, 305.
- Odalricus comes, 216.
- Odelardus archipresbyter, 258.
- Odila (S.) Beoli filia, 112.
- Odo Belvacensis ep, 224.
- Odo Herivei arch. Remensis frater, 294.
- Odo rex, 269. Ejus et Caroli regis discordiae, 326.
- Oirannus Senogalliensis ep., 264.
- Orbacense monasterium, 77.
- Orcivallis villa, 101.
- Oriculus (S.) martyr cum sororibus suis, 42.
- Orientalium schismata et haereses, 267.
- Otho rex, 308, 310.
- Ottradus canonicus, 314.
- Pagani Gallias vexant, 262.
- Paganorum amicitia fugienda, 276.
- Pallium non debet temere concedi episcopis, 267. Hincmaro concessum ad usum quotidianum, 151.
- Pardulus Laudunensis ep., 206.
- Parisii obsessi a Normannis, 262, 273.
- Patricia (S.) 246.
- Pertae villa, 35.
- Pestis in Gallia et Germania, 205.
- Petri (S.) crypta in ecclesia Rem., 127.
- Pippinus Aquitanorum rex, 132, 199.
- Pippinus rex Gal., 116. A S. Remigio correptus. 71.
- Pleonicus archiepiscopus, 280.
- Plumbea fontana villa episcopii Remensis, ibique miraculum editum, 73.
- Polycarpi (S.) translatio, 110.
- Primogenitus diacon., 36.
- Principius Suessorum episcopus, 44.
- Prudentius Trecensis episcopus, 205.
- Rabanus (B.) Maguntiae praesul, 200.
- Rado subdiaconus Suession. dolore dentium liboratus a S. Remigio, 76.
- Raduini monach. visio, 133.
- Raganarius peremptus, 53.
- Regeneimus Noviomagensis ep., 227.
- [Col. 1097] Ragenoldus comes, 303, 311.
- Ragimbaldus percussus et furiis agitatus moritur, 75.
- Rainnerus, 207.
- Ramoldus comes, 247.
- Rampo sacrorum violater, 270, 271.
- Ranciati munitio, 311.
- Radoldus presbyter, 100.
- Ratramnus excommunicatus, 257.
- Remensis et Treverensis archiepiscopatus distinctio, 174, 197. Remensis sedes caeteris Gallicanis magis honorata, 262. Remensis Ecclesia reditibus aucta, 93, 94, 298; multa ei prius ablata restituta, 132, reparata, 130. Illius privilegia, 114, 122, 132, 141, 156, 265, 268, 285, 294.
- Remi inter finitimos semper tenuerunt principatum, 31. Illorum origo, 27, 29, 31. Primi martyres, 32 et seqq. Remi obsessi, 37, 269, 299, 301, 302, 306, 308. Relicti solitarii, 40. Cremati, 47. Capti. Muro circumdati, 287. Durocortorum Remorum, 29. Remis hospitale aedificatum, 153. Signa visa, 295, 297, 298. Monasteria, 313, 320. Remis multae basilicae fuerunt, quae Flodoardi tempore non reperiebantur, 313. Scholae restitutae, 289.
- Remigius (S.) dictus Remedius arch. Rem., 43, 44, 45. Silvae in saltu Vosago fines manu sua terminavit, 71. Arianum episcopum convertit, 57. Male dixit seditiosis Celti villae, 58. Oculis privatus et restitutus, 58. Ejus mors, sepultura, testamentum, 59, 60 et seqq. Tumulus, 35. Cripta, 69. Oratorium, 72. Discipuli, 83 et seqq. Basilica, 105. Virtutes et miracula, 41, 43, 46, 47, 71, 77 et seqq. Possessiones, 53 et seqq. Corpus translatum, 69, 75, 76, 80, 260, 288, 291, 295.
- Reolus, ep., 108, 111.
- Ricardus sacrorum violator, 270, 271.
- Richaldus chorepiscopus, 254.
- Richildis regina, 253.
- Riciovarus praef., 324.
- Riculfus ep. Suessionensis, 326.
- Rigetium nemus, ibique monasterium, 98.
- Rigobertus (S.) arch. Rem, 113, 115. Remis pulsus, 116 et seqq. Exsultat in Vasconia, 117. Redit, 117. Ei datae terrae circa Gerniacam, 114. Ejus obitus, 118. Translatio, 119. Reliquiae, 292.
- Robertus comes Carnotenus, 293. Rex constitutus, 294.
- Robertus Treverensis, arch., 302, 308, 310.
- Rodoaldus archipresbyter, 254, 255, 256.
- Rodoardus ep. Catalaunensis, 288.
- Rodemia villa, 268.
- Rodoardus Remensis Ecclesiae praepositus, 258.
- Roduicus (S.) 316.
- Rodulfus Biturigensis ep., 201.
- Rodulfus comes, 240.
- Rodulfus ep. Laudunensis, 309, 311.
- Rodulfus rex, 295, 296, 298, 305.
- Romae origo incerta, 29. Romanus arch. Rem., 93. Ejus ecclesia, 317.
- Romulfus 19, ep., 97, 101.
- Roricus Normannus, 241.
- Rosetum villa, 73.
- Rostanus Arelatensis arch., 203, 279.
- Rotgarius rex, 295.
- Rothadus Suessionensis ep., 76, 204. Depositus, 159, 162.
- Rothildis Clodoveo nubit, 50.
- Rotlandus archiep., 201.
- Rotrudis monial., 251.
- Rufinus et Valerius (SS.) martyres, 325 et seqq. Eorum basilica, 106.
- Sacerdos superinductus ab Hincmano excommunicatur, 257.
- Sacra trium monasteriorum singulis annis in unum locum delata, 316.
- Sacrilegium ab episcopo judicatur, 213.
- Sanguis sudatur, 321.
- Senderoldus Moguntinus arch., 265.
- Senonensis episcopus primas Galliarum et Germaniarum, 202.
- Sergius papa, 135.
- Serpentes fugati, 74.
- Servatius (S.) Tungrensis ep., 37.
- Severus arch. Rem., 36.
- Seulfus arch. Rem., 42, 147, 294. Ejus mors, 295, 305.
- Sidonius Arvernorum ep., 49.
- Sigebaldus diaconus multatus, 310.
- Sigebertus rex, 107, 313.
- Sigebertus sacerdos, 237.
- Sigebodus sacerdos, 236.
- Sigemundus ep., 230.
- Sigloardus archipresbyter, 255, 256, 257.
- Silvani et Silviniani (SS.) corpora, 35.
- Sindulfi (S.) translatio, 111.
- Sinicius II (S.) ep. Rem., 32. S. Sextus I, arch. Rem., 32. Ejus basilica, 105.
- Sixti et Sinici (SS.) sepulcrum, 32. Eorum ossa translata in Remigii ecclesiam, 32. SS. Sixti et Sinicii basilica unius presbyteri titulus, 32.
- Sonnacius diaconus, 101.
- Sonnatius arch. Rem, 102. Ejus acta et testamentum, 105.
- [Col. 1098] Spanulfi villa, 314.
- Sparnacum villam emit S. Remigius, 61.
- Spernus abbas, 99.
- Stephanus abbas, 285.
- Stephanus papa, 262, 264, 271.
- Stephanus papa Remis ab Ebone exceptus, 129.
- Suavegotta regina villae Virisiaci tertiam partem ecclesiae Remensi delegat, 93.
- Suessionica urbs incensa, 311. Suessionicae ecclesiae fundatio, 32.
- Susanna abbatissa, 85.
- Syagrius in Galliis occisus, 50.
- Symmachus papa, 280.
- Synodus Arelatensis, 36. Aurelianensis, 56. Belvacensis, 137. Carisiacensis, 232. Apud Engulenheim, 304. Apud S. Macram, 298. Namnetensis, 107. In Neustria, 248. Noviomensis, 126. Parisiensis generalis acta, 102 et seqq. Remensis, 136, 342. Suessionensis, 153 et seqq., 157. Ad Theoderici castrum, 297. Ad Theodonis villam, 151. Trecensis, 190 et seq., 260. Treverensis, 139, 311. Ad Troslegium, 293, 294, 296. Wangionensis, 265. Virdunensis, 303, 308.
- Tenoilus villa, 74.
- Tetbaldus pseudoepiscopus excommunicatus, 312.
- Tetgisus presbyter, 109.
- Teudechildis Suanegottae filia, 94.
- Teudoinus Herivei Remensis praesulis legatus, 74.
- Teudulfus comes, 242.
- Teutberga abbatissa, 252.
- Teutboldus Lingonensis ep., 264, 265, 270, 271, 285.
- Teutgaudius Treverensis ep., 200.
- Theobaldus excommunicatus, 311.
- Theoderamnus, 107, 108. Fit monachus, 108.
- Theodoricus Cameracensis ep., 206.
- Theodericus comes, 247.
- Theodericus rex Francorum lumen recipit, 86. Ejus filia mortua vitae restituta, 87. S. Theoderici corpus tumulo condidit, 88.
- Theodericus (S.) 84 et seqq. Ei data Vendera villa, 87. Ejus miracula, 86 et seq. Monasterium, 92, 94. Basilica, 105.
- Theoderici et Theodulfi (SS.) monasterium, 106.
- Theodulfus (S.), 89 et seq. Abbas, 90. Nunquam cessavit ab exercitio, 90. Ejus miracula, 90 et seqq. Aratrum, 90. Ejus reliquiae, 292.
- Tilpini arch. Remensis mors, 122, 125.
- Timotheus (S.) martyr, 33 et seqq. Vidit coelos apertos, 33. Illius miracula, 35. Ossa in Saxoniam translata, 36.
- Timothei et Apollinaris (SS.) ecclesia, 35, 105, 106.
- Tonantii et Jovini (SS.) corpora, 35.
- Transulfus abbas, 232.
- Treverensis et Remensis archiepiscopatus, 174, 197.
- Ursus archidiaconus S. Remigio familiaris, 83.
- Vasneia villa, 326.
- Vedasti (S.) abbatia, 290.
- Venatio in silva Rigetia apud cellulam S. Basoli, 98.
- Veranus (S.) 288, 289.
- Victoris (S.) ossa, 351.
- Viriziacum monasteriur 112.
- Virtudis villa, 268.
- Visto, 133, 140, 192, 319, 321.
- Viti (S.) basilica, 106.
- Vitonus, (S.) 316.
- Viventius (S.) archiep. Remensis, 36.
- Vuldensis ecclesia consecrata, 312.
- Vulfadus Biturigensis ep, 204.
- Vulfadus canonicus Remensis cum sociis, 154, 190, et seqq., 202, 239.
- Vulfarius arch. Rem. Carolo Magno carus, 126.
- Vulfingus, 238.
- Vulfiniaco in Rivo oratorium in S. Remigii honorem dedicatum, 75.
- Vulpecula Genebaudi filia. 53.
- Walas Metensium praesul, 229.
- Walterus Senonensis arch., 270, 271, 280.
- Wandali trepidi fugiunt a civitate Remensi, 40.
- Wandalorum persecutio 36 et seqq., 37, 41.
- Warnerius pagi Vormacensis comes, 74.
- Wastitia villa, 315 et seqq.
- Welfus nobilis, 241.
- Wido ep. Suessionensis, 309, 311, 312.
- Wido imp., 268, 274, 375.
- Wifredus Morinensis ep., 311.
- Willelmus Normannorum dux, 299, 306.
- Willebertus Catalaunensis. ep., 227.
- Willebertus arch. Coloniensis, 315.
- Winemarus Fulconis arch. Rem. interemptor, 290.
- Witio Rotomagensis arch., 294.
- Yvo pseudoepiscopus excommunicatus, 312.
- Zacharius papa, 117, 121.
- Zeudeboldus Arnulfi regis filius, 272.
[Col. 1091] A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
L
M
N
O
P
R
S
T
U
V
W
Y
Z
Ordo rerum
- Notitia historica in Flodoardum. 9
- Notitia altera. 15
- Notitia bibliographica. 19
- De Flodoardo testimonia et elogia. 21
- HISTORIAE REMENSIS ECCLESIAE LIBRI QUATUOR. 23
- Praefatio ad lectorem. 23
- Prologus auctoris. 27
- LIBER PRIMUS. 27
- CAP. I.âDe conditione urbis Remensis. 27
- CAP. II.âDe amicitia Romanorum atque Remorum. 29
- CAP. III.âDe primis hujus urbis episcopis. 32
- CAP. IV.âDe primis ejusdem martyribus urbis. 32
- CAP. V.âDe successoribus praemissorum praesulum. 36
- CAP. VI.âDe sancto Nicasio. 36
- CAP. VII.âDe miraculis ipsius ecclesiae. 41
- CAP. VIII.âDe S. Oriculo et sororibus ejus. 42
- CAP. IX.âDe successoribus beati Nicasii. 42
- CAP. X.âDe S. Remigio. 43
- CAP. XI.âDe ordinatione ipsius ad episcopatum Remensem. 45
- CAP. XII.âDe diversis ab eo patratis miraculis et de doctrina ipsius. 46
- CAP. XIII.âDe conversione Francorum. 49
- CAP. XIV.âDe possessionibus quas ei rex Ludovicus et Franci contulerunt. 53
- CAP. XV.âDe victoriis Ludovici per auxilium sancti Remigii et fine ipsius regis. 56
- CAP. XVI.âDe synodo ubi convertit haereticum. 57
- CAP. XVII.âDe mitigatione ignis, et obitu ejusdem, vel sepultura ipsius. 58
- CAP. XVIII.âTestamentum ab ipso editum. 60
- CAP. XIX.âDe remedio pestis inguinariae et caeteris per ipsum collatis. 68
- CAP. XX.âDe translatione corporis ipsius, et quibusdam denuo patratis miraculis. 69
- CAP. XXI.âDe altera vel iterata translatione, seu relatione corporis ejus ad urbem. 75
- CAP. XXII.âDe remediis subinde pluribus impensis. 77
- CAP. XXIII.âDe discipulis ejusdem beati Remigii. 83
- CAP. XXIV.âDe S. Theodorico. 84
- CAP. XXV.âDe S. Theodulfo. 89
- CAP. XXVI.âDe fonte in horum sanctorum monasterio nuper exorto. 94
- CAP. I.âDe successoribus beati Remigii. 94
- CAP. II.âDe Egidio praesule. 94
- CAP. III.âDe S. Basolo. 97
- CAP. IV.âDe Romulfo praesule. 101
- CAP. V.âDe Sonnatio episcopo. 102
- CAP. VI.âDe Leudegiselo episcopo, Angelberto et Landone. 106
- CAP. VII.âDe S. Nivardo. 107
- CAP. VIII.âDe translatione S. Helenae ad ipsius sancti monasterium. 108
- CAP. IX.âDe translatione S. Sindulfi ad idem monasterium. 111
- CAP. X.âDe S. Reolo episcopo. 112
- CAP. XI.âDe S. Rigoberto. 113
- CAP. XII.âDe expulsione ipsius ab urbe Remensi. 115
- CAP. XIII.âDe miraculis in vita ipsius ostensis. 118
- CAP. XIV.âDe obitu et sepultura ipsius. 118
- CAP. XV.âDe translatione corporis ejusdem. 119
- CAP. XVI.âDe Abel ejus successore. 121
- CAP. XVII.âDe Tilpino episcopo. 122
- CAP. XVIII.âDe Vulfario episcopo. 125
- CAP. XIX.âDe Ebone praesule. 127
- CAP. XX.âDe Ebonis depositione. 134
- CAP. I.âDe electione vel ordinatione Hincmari. 137
- CAP. II.âDe reparatione judicii pro Ebonis depositione. 139
- CAP. III.âDe visione ejusdem Bernoldi. 140
- CAP. IV.âDe restitutione rerum ecclesiasticarum a Karolo rege peracta. 141
- CAP. V.âDe reparatione Remensis ecclesiae ab ipso Hincmaro patrata. 144
- CAP. VI.âDe miraculis in eadem ecclesia postea declaratis. 145
- CAP. VII.âDe visione cujusdam Gerhardi presbyteri. 147
- CAP. VIII.âDe aliis quibusdam miraculis. 149
- CAP. IX.âDe secunda beati Remigii corporis translatione. 150
- CAP. X.âDe pallii quotidiani usu a Romanae sedis praesule perceptione et rebus ecclesiae sub eo concessis. 151
- CAP. XI.âDe synodo comprovinciali apud Suessionicam urbem habita. 153
- CAP. XII.âDe vacatione Cameracensis sedis et conjunctione Balduini cum Judith filia regis. 159
- CAP. XIII.âDe causa Rothadi suessonici episcopi depositi. 162
- CAP. XIV.âDe quodam Gothescalco schismatico. 177
- CAP. XV.âDe libris quos idem praesul Hincmarus composuit. 180
- CAP. XVI.âDe his quae Karolo regi scripsit. 186
- CAP. XVII.âDe synodo sex provinciarum Galliae apud Trecas habita. 190
- CAP. XVIII.âItem de praefato rege Karolo. 191
- CAP. XIX.âQuae Ludovico ejusdem Karoli filio scripsit. 195
- CAP. XX.âDe iis quae Ludovico fratri ejusdem Karoli scripsit. 195
- CAP. XXI.âDe his quae quibusdam archiepiscopis vel episcopis scripsit. 200
- CAP. XXII.âQuae instrumenta vitae, vel redargutiones Hincmaro nepoti suo scripserit. 207
- CAP. XXIII.âQuae Altfrido Transrhenensi episcopo et coeteris quibusdam episcopis scripserit. 222
- CAP. XXIV.âQuae abbatibus quibusdam scripta direxerit. 231
- CAP. XXV.âQuae sacerdotibus, vel monasteriis quibusdam scripsit. 235
- CAP. XXVI.âQuae viris quibusdam illustribus. 237
- CAP. XXVII.âQuae aliquibus reginis scripta miserit. 250
- CAP. XXVIII.âQuae sibi subjectis monita salutis ediderit. 254
- CAP. XXIX.âDe libro edito a se, qualiter Domini vel sanctorum sint imagines venerandae. 260
- CAP. XXX.âDe translatione corporis S. Remigii a monasterio ipsius et obitu Hincmari episcopi. 260
- CAP. I.âDe episcopatu Fulconis et quae scripta quibusdam Romanis pontificibus direxit. 261
- CAP. II.âQuae Formosus papa Fulconi vel Karolo regi, atque Odoni scripsit. 267
- CAP. III.âQuae Franciae quibusdam praesulibus scripta legaverit. 269
- CAP. IV.âQuae Stephanus papa Fulconi, et quae Fulco eidem papae rescripserit. 271
- CAP. V.âQuae regibus quibusdam Fuclo scripta direxerit. 272
- CAP. VI.âQuae diversis scripserit episcopis. 279
- CAP. VII.âQuae abbatibus, vel illustribus viris quibusdam. 285
- CAP. VIII.âDe rebus quibus episcopium auxit, et caeteris bonis quae in episcopatu egit. 287
- CAP. IX.âDe sancto Gibriano et fratribus ejus. 288
- CAP. X.âDe interemptione Fulconis archiepiscopi. 290
- CAP. XI.âDe praesulatu domni Herivei. 291
- CAP. XII.âDe relatione beati Remigii ad monasterium suum. 291
- CAP. XIII.âDe reparatione castri Mosomi, aliarum [Col. 1101] que munitionum quarumdam vel ecclesiarum. 292
- CAP. XIV.âDe synodalibus conciliis habitis et Nortmannorum conversione vel expeditione contra Hungaros. 292
- CAP. XV.âDe Karoli regis a suis derelicti sustentatione. 293
- CAP. XVI.âDe Erlebaldi comitis excommunicatione et absolutione. 293
- CAP. XVII.âDe obitu Herivei praesulis. 293
- CAP. XVIII.âDe successione Seulfi episcopi. 294
- CAP. XIX.âDe synodo quam habuit et caeteris actibus, vel fine ipsius. 294
- CAP. XX.âDe electione Hugonis filii Heriberti. 295
- CAP. XXI.âDe infestatione Hungarorum, et discordia inter Rodulfum regem exorta. 296
- CAP. XXII.âDe introductione Odalrici Aquensis episcopi Remis, et redactione sub custodia Karoli regis. 296
- CAP. XXIII.âDe simultate inter Hugonem et Heribertum comites, ac Rodulfum regem exorta. 296
- CAP. XXIV.âDe ordinatione domni Artoldi episcopi. 297
- CAP. XXV.âDe signis Remis visis et morbis inde secutis. 297
- CAP. XXVI.âDe receptione Ludovici post mortem Rodulfi regis. 298
- CAP. XXVII.âDe excommunicatione Heriberti comitis. 298
- CAP. XXVIII.âDe expulsione domni Artoldi ab urbe Remensi. 299
- CAP. XXIX.âDe mans quae deinceps consecuta sunt. 300
- CAP. XXX.âDe occupatione Altimontis castri vel Mosomi et morte Heriberti. 301
- CAP. XXXI.âDe obsidione urbis Remensis ab exercitu Ludovici regis. 301
- CAP. XXXII.âDe restitutione regulae in monasterio sancti Remigii et constitutione abbatis Hincmari. 302
- CAP. XXXIII.âDe repulsione Hugonis episcopi. 302
- CAP. XXXIV.âDe synodo Virduni habita. 303
- CAP. XXXV.âDe synodo apud Engulenheim congregata et excommunicatione Hugonis episcopi. Series litis inter Artaldum et Hugonem episcopos agitatae. 304
- CAP. XXXVI.âDe obsessione vel incensione urbis Suessonicae ab Hugone comite. 311
- CAP. XXXVII.âDe excommunicatione Hugonis comitis. 312
- CAP. XXXVIII.âDe quibusdam ecclesiis vel monasteriis urbis Remensis. 313
- CAP. XXXIX.âDe S. Balderico abbate. 313
- CAP. XL.âDe miraculis post obitum ipsius ostensis. 314
- CAP. XLI.âDe villa Waslicia. 315
- CAP. XLII.âDe ecclesia S. Romani, et miraculis in Gallani (Gerlani) monte. 317
- CAP. XLIII.âDe miraculo in Rheno flumine patrato. 318
- CAP. XLIV.âDe miraculis in monasterio sanctorum Bovae ac Dodae factis. 319
- CAP. XLV.âDe visione cujusdam puellae. 319
- CAP. XLVI.âDe altero Remis puellarum monasterio. 320
- CAP. XLVII.âDe domno Guntberto et ipsius uxore Berta. 321
- CAP. XLVIII.âDe duabus ecclesiis S. Hilarii Remis. 322
- CAP. XLIX.âDe ecclesiis in honore S. Martini circumquaque per totum circiter episcopium constructis. 323
- CAP. L.âDe miraculis S. Martini Remis ostensis. 324
- CAP. LI.âDe sancta Macra virgine. 324
- CAP. LII.âDe sanctis Rufino et Valerio martyribus. 325
- AUCTARIUM FLODOARDI. 327
- SCHOLIA IN LIBROS HISTORIAE REMENSIS ECCLESIAE. 329
- APPENDIX AD HISTORIAM REMENSIS ECCLESIAE. 405
- Statuta synodalia. 405
- De ministris. 407
- Sequuntur gesta. 409
- Decretum cleri Laudunensis de Hedenulfo electo episcopo. 411
- Appendicula Historiae Flodoardi. 413
- ANNALES FLODOARDI. 418
- Admonitio ad lectorem. 418
- FLODOARDI OPUSCULA METRICA. 492
- Invocatio. 492
- DE TRIUMPHIS CHRISTI SANCTORUMQUE PALAESTINAE LIBRI TRES. 492
- Incipit liber primus. 492
- [Col. 1102] Incipit liber secundus. 509
- Incipit liber tertius. 530
- DE TRIUMPHIS CHRISTI ANTIOCHIAE GESTIS, LIBRI DUO. 550
- Praefatio. 550
- Incipit liber primus. 550
- Incipit liber secundus. 571
- DE CHRISTI TRIUMPHIS APUD ITALIAM LIBRI QUATUORDECIM. 595
- Prooemium. 595
- Liber PRIMUS. 597
- Liber II. 614
- Liber III. 633
- Liber IV. 651
- Liber V. 671
- Liber VI. 691
- Liber VII. 711
- Liber VIII. 727
- Liber IX. 747
- Liber X. 763
- Liber XI. 792
- Liber XII. 815
- Liber XIII. 834
- Liber XIV. 854
- Vita S. Mathildis. 855
- Observationes praeviae. 885
- Praefatio. 889
- Incipit laudabilis vita gloriosae reginae Mathildis. 890
- Vita Vencezlavi ducis Bohemiae. 919
- Observationes praeviae. 919
- Prologus. 923
- PASSIO S. VENCEZLAVI MARTYRIS. 923
- Notitia historica. 943
- Epistola ad Ratherium episcopum. 945
- Notitia historica. 949
- EPISTOLAE ET DECRETA. 951
- I.âCanonicorum Bononiensium immunitatem confirmat. 951
- II.âBulla pro institutione archiepiscopatus Magdeburgensis. 952
- III.âDiploma in Ravennatensi concilio datum, quo Heroldum Salisburgensem archiepiscopum deponit et excommunicat; Fridericum vero ejus loco archiepiscopum creat. 954
- IV.âPrivilegium pro ecclesia Ferrariensi. 956
- V.âBulla ad Gerbergam abbatissam Gandersheimensem. 959
- VI.âBulla pro monasterio S. Maximi Trevirensi. 960
- VII.âBulla pro monasterio B. Joannis evangelistae Misnensi. 961
- VIII.âPrivilegium pro monasterio Dolensi dioecesis Bituricensis. 965
- IX.âBulla ad Adalbertum Magdeburgensem archiepiscopum. 966
- X.âAltera ejusdem ad eumdem bulla. 967
- XI.âPrivilegium pro monasterio Arulensi. 967
- XII.âPrivilegium pro monasterio S. Michaelis de Coxano. 969
- XII bis. âBulla pro asceterio Quintele imburgensi. 972
- XIII.âPrivilegium pro ecclesia Trevirensi. 974
- XIV.âTheodorico archiepiscopo Trevirensi pallii usum tribuit. 976
- XV.âBeneventana sedes archiepiscopatus titulo insignitur. 976
- XVI.âPrivilegium pro monasterio Fuldensi. 979
- XVII.âPrivilegium pro monasterio S. Vincentii Metensi. 980
- XVIII.âLocatio Prenestinae civitatis. 982
- XIX.âEpistola ad Galliarum episcopos. 983
- XX.âEpistola ad Guisadum Urgellensem, Petrum Barcinonensem. 984
- XXI.âMonasterium S. Mariae Glastoniense tuendum suscipit. 984
- XXII.âEpistola ad Edgarum regem Anglorum. 985
- XXIII.âPrivilegium pro monasterio S. Mariae Thangmarsfeldensi. 986
- XXIV.âRescriptum pro excommunicatione invasorum possessionum monasterii S. Symphoriani dioecesis Augutodunensis. 987
- XXV.âEpistola ad gloriosissimum comitem Barcinonensem. 988
- XXVI.âEpistola ad universos episcopos Britanniae citerioris. 989
- XXVII.âPrivilegium pro monasterio Cluniacensi. 990
- [Col. 1103] XXVIII.âPrivilegium Adalberoni Remensi archiepiscopo concessum. 991
- XXIX.âEpistola ad Adalberonem Remensem archiepiscopum. 992
- XXX.âPrivilegium pro monasterio S. Salvatoris Papiensi. 993
- XXXI.âEpistola ad Petrum episcopum Papiensem. 995
- XXXII.âLitterae de instituendo episcopatu Pragensi. 997
- XXXIII.âPrivilegium pro ecclesia Arelatensi. 998
- Notitia historica. 999
- Vita S. Udalrici auctore Gerardo presbytero ejus familiari. 1001
- Observationes praeviae. 1001
- Incipit Vita. 1059
- Miracula. 1059
- Epilogus. 1060
- SERMO SYNODALIS. 1069
- Conjectura Marci Velseri de auctore sermonis sequentis. 1069
- [Col. 1104] Admonitio Severini Binii. 1070
- Charta Udalrici qua Campidonensi monasterio eligendi abbatis libertatem restituit. 1073
- Nomina episcoporum Augustae civitatis. 1075
- Officium S. Udalrici. 1075
- Notitia historica. 1079
- Notitia diplomatica. 1079
- EPISTOLAE ET PRIVILEGIA. 1081
- I. Epistola ad Fredericum Salisburgensem episcopum et ejus comprovinciales. Ipsi ejusque successoribus vices apostolicus in Norica et Pannonia concedit. 1081
- II. Privilegium quod dedit episcopo Theodorico Trevirensi. 1082
- III.âPrivilegium quod confirmat Petro reverentissimo abbati monasterii S. Benedicti et S. Scholasticae. 1084
- IV.âPrivilegium pro monasterio Vizeliacensi. 1085
- V.âMonasterii S. Petri Rodensis privilegia confirmat. 1086
- Monasterii S. Caeciliae Montis Serrati privilegia confirmat. 1090
[Col. 1099] FLODOARDUS CANONICUS REMENSIS.
LIBER SECUNDUS.
[Col. 1100] LIBER TERTIUS.
LIBER QUARTUS.
SANCTA MATHILDIS REGINA.
GUMPOLDUS EPISCOPUS MANTUANUS
ERACLIUS LEODIENSIS EPISCOPUS.
JOANNES XIII PAPA.
SANCTUS UDALRICUS AUGUSTANUS EPISCOPUS.
APPENDIX.
BENEDICTUS VI PAPA.
[Col. 1103] FINIS TOMI CENTESIMI TRIGESIMI QUINTI.